JURIS CANONICI IN USUM CLERICORUM PRÆSERTIM ILLORUM QUI AD INSTITUTA RELIGIOSA PERTINENT EDIDIT DOMINICUS M. PRÜMMER O. PR. PROFESSOR IN UNIVERSITATE FRIBURGI HELVETIORUM „Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem.“ (I. 17. Dig. de leg. I, 3.) EDITIO TERTIA AUCTA ET SECUNDUM RECENTISSIMAS DECISIONES ROMANAS RECOGNITA i FRIBURGI BRISGOVIAE MCMXXII HERDER & Co., TYPO GRAPH I EDITORES PONTIFICII BEROLINI, CAROLSRUHAE, COLONIAE, MONACHII, VINDOBONAE LONDINI, S. LUDOVICI MO. HQV ^14. ?7 '322 lussu Rev.mi P. Fr. Ludovici Theissling Mag. gen. Ord. Praed. nos infrascripti attente perlegimus «Manuale iuris canonici» ab Adm. Rev. P. Fr. Dominico Prümmer O. P., S. Theologiae Magistro, ac luris Canonici doctore concinnatum, cumque in eo solidam ubique doctrinam dilucide propositam invenerimus, magnae fore utilitatis sacerdotibus, religiosis et studentibus iudicamus, si typis tertio mandatur. Friburgi Helvetiorum, die 10 Aprilis 1922. P. Fr. Marcus M. Sales, Ο P.. S. Theologiae Magister. P. loseph Gonzalez, Ο. P., Dr. et Professor iuris can. Imprimi permittimus Romae, die 15 Aprilis 1922 Fr. Lud. Theissling·, O. P., Mag. gen. Imprimatur Friburgi Brisgoviae, die 15 Aprilis 1922 φ Carolus, Archiep. Omnia iura reservantur. Typis Herderianis, Friburgi Brisgoviae. pnntacs in e,·. Tertiae editionis praefatio. Tn hac tertia editione maximam operam iterum navavi, ut vigentem * hodie disciplinam iuris canonici quam accuratissime exponam utque cum dicendi et perspicuitatem et brevitatem conservem, tum ampliorem doctrinam exhibeam. Litteratura canonica his annis post editum Codicem excrevit in molem grandem. Quam quidem littera­ turam diligenti oculo considerans perlegi quam plurimos libros, qui de particularibus materiis, e. gr. de parocho et vicariis paroecialibus, de institutis religiosis, de matrimonio, de iudiciis et poenis etc. nuper editi sunt. Ea, quae ibi longe lateque exposita sunt, contraxi hic brevissime quidem sed satis complete. Qua ratione amplam doctrinam breviter constrictam trado, ita ut diligens lector (clericus sive religiosus sive saecularis) in hoc Manuali multo plura inveniat, quam primo aspectu apparet. Cura vero speciali recognovi rerum indicem alphabeticum, ut quae quisque quaerit, facile invenire possit. Non est cur expressius adnotem, omnia quae a Curia Romana recentissime decreta sunt, me attulisse magna cum industria. Faxit Deus, ut haec tertia Manualis editio tali modo aucta et re­ cognita lectoribus aeque placeat atque ea, quae praecessit et quae, quamquam 2500 exemplarium erat, tamen duobus annis nondum elapsis exhausta est. Scribebam Friburgi Helvetiorum Sabbato Sancto die 15 Aprilis 1922. Auctor. Index partium. Brevis catalogus auctorum qui de iure ecclesiastico scripserunt .... Pag. xv Introductio in ius ecclesiasticum. Art. I. De notione et divisione iuris ecclesiastici ...... Art. II. De scientia iuris ecclesiastici ........ i 5 LIBER I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. De fontibus iuris ecclesiastici in genere ...... De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis . . . . De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis ... De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici . . . . . . I. De collectionibus iuris ecclesiastici universalis usque ad Gratiani Decretum ........... Art. II. De collectionibus iuris ecclesiastici a Gratiani Decreto usque ad Concilium tridentinum (1150—1545) ...... Art. III. De collectionibus iuris ecclesiastici universalis a Concilio tridentino usque ad nostros dies ........ Art. IV. De collectionibus iuris ecclesiastici particularis - , . . . Caput I. Caput II. Caput III. Caput IV. Art. g IO 26 ^g ^g gy 70 LIBER II. De Personis. Caput praeliminare. De personis in communi . PARS I. De clericis. SECTIO I. De clericis in genere. Caput praeliminare. De statu et ordine clericorum in genere Tit. I. De clericorum adscriptione alicui dioecesi . Tit. II. De iuribus et privilegiis clericorum Tit. III. De obligationibus clericorum .... Tit. IV. De officiis ecclesiasticis ..... Caput I. De provisione officiorum ecclesiasticorum Art. I. De libera collatione .... Art. II. De electione ..... Art. III. De postulatione ..... Caput II. De amissione officiorum ecclesiasticorum 77 84 85 88 ICO 102 IO4 Io5 I 12 ”3 VIII Index partium. Pag Tit. V. De potestate ordinaria et delegata ....... Tit. VI. De reductione clericorum ad statum laicalem . . . . . nS I 24 SECTIO II. De clericis in specie. Tit. VII. De suprema potestate deque iis, qui eiusdem sunt ecclesiastico iure participes ............. Caput I. De Romano Pontifice ........ Caput II. De Concilio oecumenico ....... Caput III. De S. Romanae Ecclesiae Cardinalibus . . . . Caput IV. De Curia Romana ........ Art. I. De Sacris Congregationibus ....... Art. II. De Tribunalibus Curiae Romanae . . . . . Art. III. De Officiis Curiae Romanae ...... Caput V. De Legatis Romani Pontificis ...... Caput VI. De Patriarchis, Primatibus, Metropolitis . . . . Caput VII. De Conciliis plenariis et provincialibus . . . . Caput VIII. De Vicariis et Praefectis Apostolicis . . . . . Caput IX. De Administratoribus Apostolicis ...... Caput X. De Praelatis inferioribus ....... Tit. VIII. De potestate episcopali deque iis, qui de eadem participant Caput 1. De episcopis . . . . Caput II. De coadiutoribus et auxiliaribus episcoporum Caput III. De synodo dioecesana ........ Caput IV. De curia dioecesana ........ Art. I. De Vicario generali ........ Art. II. De cancellario aliisque notariis et archivo episcopali Art. III. De examinatoribus synodalibus et parochis consultoribus Caput V. De Capitulis canonicorum ....... Caput VI. De consultoribus dioecesanis ....... Caput VII. De sede impedita aut vacante ac de Vicario capitulari . Caput VIII. De vicariis foraneis ........ Caput IX. De parochis ......... Caput X. De vicariis paroecialibus ....... Caput XI. De ecclesiarum rectoribus ....... 126· 126· 130 131 135 136 144 146 148 149 152 152 156 15S 160 16α 173 i74 174 175 i So 182 183 199 200 203 204 22Ο· 224 PARS II. De religiosis. De natura status religiosi.......................................................... De origine status religiosi.......................................................... De necessitate et utilitate status religiosi .... De varietate status religiosi................................................ Tit. IX. De erectione et suppressione religionis, provinciae, domus Tit. X. De religionum regimine ...... Caput I. De superioribus et capitulis .... Caput II. De confessariis et capellanis .... Caput III. De bonis temporalibus eorumque administratione q'it. XI. De admissione in religionem ..... Caput I. De postulatu ....... Caput II. De no vitiatu ....... Art. I. De requisitis, ut quis in novitiatum admittatur Art. II. De novitiorum institutione .... 225 23O 232 232 237 24I 24I 25O 256 263 266· 267 267 274 Index partium. Pag. Tit. Tit. Tit. Tit. Tit. Tit. Caput III. De professione religiosa . . . . . . . . 281 XII. De ratione studiorum in religionibus clericalibus .... 287 XIII. De obligationibus et privilegiis religiosorum ..... 290 Caput I. De religiosorum obligationibus ....... 290 Art. I. De obligatione religiosorum vi ipsius status religiosi . . 290 Art. IL De obligationibus religiosorum vi votorum .... 292 Art. III. De obligationibus religiosorum vi regulae et constitutionum . 305 Art. IV. De religiosorum obligatione peragendi ministerii animarum et recitandi officii divini ........ 306 Caput II. De privilegiis................................................................................................ 312 Art. I. De exemptione religiosorum . . . . . . . 313 Art. IL De privilegiis religiosorum circa sacramenta et sacramentalia 318 Art. III. De privilegiis religiosorum quoad quaestuationem ■. . . 327 Caput III. De obligationibus et privilegiis religiosi ad ecclesiasticam digni­ tatem promoti vel paroeciam regentis .....329 XIV. Detransitu ad aliam religionem ....... 333 XV. De egressu e religione...................................................................................... 335 XVI. Dedimissione religiosorum ........ 339 Caput I. De dimissione religiosorum, qui vota temporaria nuncupaverunt 340 Caput II. De dimissione religiosorum, qui vota perpetua nuncupaverunt in religione clericali non exempta vel in religione laicali . . 342 Caput III. De processu iudiciali in dimissione religiosorum, qui vota perpetua sive sollemnia sive simplicia nuncupaverunt in religione clericali exempta ........... 344 Caput IV. De religiosis dimissis, qui vota perpetua nuncupaverunt . . 346 XVII. De societatibus sive virorum sive mulierum in communi viventium sine votis ........... 347 PARS III. De laicis. Tit. Tit. XVIII. De fidelium associationibus in genere ...... XIX. De fidelium associationibus in specie ...... Caput I. De tertiis ordinibus saecularibus ...... Caput II. De confraternitatibus et piis unionibus ..... Caput III. De archiconfraternitatibus et primariis unionibus . . . 349 353 354 356 358 LIBER III. De rebus. Caput praeliminare. De rebus ecclesiasticis in genere earumque simoniaca com­ paratione ............ 359 PARS I. De sacramentis. Tit. I. De baptismo ........... Caput I. De ministro baptismi ........ Caput II. De baptismi subiecto ........ Caput III. De ritibus et caerimoniis baptismi ...... 362 362 363 364 Index partium. Tit. III. De ss. Eucharistia ....... Caput I. De sacrosancto Missae sacrificio .... Art. I. De sacerdote Missae sacrificium celebrante Art. II. De Missae ritibus et caerimoniis Art. III. De tempore et loco Missae celebrandae Art. IV. De Missarum eleemosynis seu stipendiis Caput II. De ss. Eucharistiae sacramento . Art. I. De ministro s. communionis ..... Art. II. De subiecto s. communionis ..... Art. III. De tempore et loco, quo s. communio distribui potest Pag. 365 3 67 368 368 368 369 STO 370 371 372 372 372 373 374 375 378 379 379 382 Tit. IV. De poenitentia . Caput I. De ministro sacramenti poenitentiae Caput II. De reservatione peccatorum Caput III. De subiecto sacramenti poenitentiae Caput IV. De loco ad confessiones excipiendas Caput V. De indulgentiis . . . . Art. I. De indulgentiarum concessione Ait. II. De indulgentiis acquirendis 382 382 385 387 387 388 388 391 Tit. V. De extrema unctione ...... Caput I. De ministro extremae unctionis Caput II. De subiecto extremae unctionis Caput III. De ritibus et caerimoniis extremae unctionis 392 393 393 393 Tit. VI. De ordine . . . . . . . Caput I. De ministro sacrae ordinationis Caput II. De subiecto sacrae ordinationis Art. I. De requisitis in subiecto s. ordinationis . Art. II. De irregularitatibus aliisque impedimentis Caput III. De iis, quae s. ordinationi praeire debent Caput IV. De ritibus et caerimoniis s. ordinationis . Caput V. De tempore et loco s. ordinationis . Caput VI. De adnotatione et testimonio peractae ordinationis 394 394 397 398 399 402 403 404 404 Tit. VII. De matrimonio Caput I. De iis, quae matrimonii celebrationi praemitti debent et praesertim de publicationibus matrimonialibus Caput II. De impedimentis in genere Caput III. De impedimentis impedientibus Caput IV. De impedimentis dirimentibus V. De consensu matrimoniali Caput Caput VI. De forma celebrationis matrimonii Caput VII. De matrimonio conscientiae . Caput VIII. De tempore et loco celebrationis matrimonii . . . . . Caput IX. De matrimonii effectibus . . . . Caput X. De separatione coniugum 405 Caput IV. De patrinis ....... Caput V. De tempore et loco baptismi conferendi . Caput VI. De collati baptismi adnotatione et probatione . Tit. II. De confirmatione ....... Caput I. De ministro confirmationis .... Caput II. De subiecto confirmationis .... Caput III. De tempore et loco ' confirmationis conferendae Caput IV. De patrinis ....... Caput V. De collatae confirmationis adnotatione et probatione 406 408 411 413 415 417 419 420 420 421 Index partium. XI Pag. Art. I. De dissolutione vinculi ...... Art. II. De separatione tori, mensae, habitationis Caput XI. De matrimonii convalidatione ..... Art. I. De convalidatione simplici ..... Art. II. De sanatione in radice ...... Caput XII. De secundis nuptiis ...... Tit. VIII. De sacramentalibus ........ 421 422 423 423 424 424 425 PARS II. De locis et temporibus sacris. SECTIO I. De locis sacris. Tit. IX. De ecclesiis............................................................................. Tit. X. De oratoriis............................................................................. Tit. XI. De altaribus .............................................................................. Tit. XII. De sepultura ecclesiastica ...... Caput I. De coemeteriis ....... Caput II. De cadaveris translatione ad ecclesiam, funere ac depositione . Caput III. De iis, quibus sepultura ecclesiastica concedenda est aut neganda 428 437 439 442 445 447 452 SECTIO II. De temporibus sacris. Tit. XIII. De diebus festis ........ Tit. XIV. De abstinentia et ieiunio ....... 454 454 PARS Ill. De cultu divino. Tit. XV. De custodia et cultu ss. Eucharistiae .... Tit. XVI. De cultu sanctorum, sacrarum imaginum, reliquiarum Tit. XVII. De sacris processionibus . . . Tit. XVIII. De sacra supellectili . Tit. XIX. De voto et iureiurando ...... Caput I. De voto ......... Caput II. De iureiurando ....... • . ■ . 458 461 463 464 467 467 469 PARS IV. De magisterio ecclesiastico. Tit. XX. De divini verbi praedicatione . . . . . . . . 471 Caput I. De catechetica institutione . . . . . . . 471 Caput II. De sacris concionibus . . . . . . , . 472 Caput III. De sacris missionibus . . . . . . . . 475 Tit. XXI. De seminariis .......... 476 Tit. ΧΧΠ. De scholis..........................................................................................................480 Tit. XXIII. De praevia censura librorum eorumque prohibitione . . . 483 Caput I. De praevia librorum censura . . . . . . . 483 Caput II. De prohibitione librorum ........ 486 Tit. XXIV. De fidei professione ......... 490 XII Index partium. PARS V. De beneficiis aliisque institutis ecclesiasticis non collegialibus. Pag. Tit. XXV. De beneficiis ecclesiasticis ........ Caput I. De constitutione seu erectione beneficiorum . . . . Caput II. De unione, translatione, divisione, dismembratione, conversione, suppressione beneficiorum ....... Caput III. De beneficiorum collatione . . . . . . Caput IV. De iure patronatus . . - . . . . . . Caput V. De iuribus et obligationibus beneficiariorum . . . . Caput VI. De dimissione et permutatione beneficiorum . . . . Tit. XXVI. De aliis institutis ecclesiasticis non collegialibus . . . . 493 495 496 501 504 511 513 515 PARS VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. Tit. XXVII. De bonis ecclesiasticis acquirendis Tit. XXVIII. De bonis ecclesiasticis administrandis Tit. XXIX. De contractibus ....... ..... XXX. De piis fundationibus Tit. . · . 520 526 529 533 LIBER IV. De processibus. PARS I. De iudiciis. SECTIO I. De iudiciis in genere. Tit. I. De foro competenti................................................................................................ 536 Tit. II. De variis tribunalium gradibus et speciebus . . . . 539 Caput I. De tribunali ordinario primae instantiae ..... 540 Art. I. De iudice .......... 540 Art. II. De Auditoribus et Relatoribus ...... 542 Art. III. De Notario, Promotore iustitiae, Defensore vinculi . . 343 Art. IV. De Cursoribus et Apparitoribus ...... 544 Caput II. De tribunali ordinario secundae instantiae .... 544 Caput III. De ordinariis Apostolicae Sedis tribunalibus . . . . 544 Art. I. De sacra Romana Rota ........ 545 Art. II. De Signatura Apostolica ....... 546 Caput IV. De tribunali delegato ........ $47 Tit. III. De disciplina in tribunalibus servanda ...... 547 Caput I. De officio iudicum et ministrorum tribunalis .... 54§ Caput II. De ordine cognitionum . . . . . . . . 55° Caput III. De dilationum terminis et fatalibus . . . . . . 551 Caput IV. De loco et tempore iudicii . . . . . . . S32 Caput V. De personis ad disceptationem judicialem admittendis et de modo confectionis et conservationis actorum .. . . . 553 Tit. IV. De partibus in causa . . . . . . . . . 554 Caput I. De actore et reo convento . . . . . . . 554 Caput II. De procuratoribus ad lites et advocatis ..... 556 Tit. V. De actionibus et exceptionibus ....... C58 Index partium. XIII Pag. Caput I. De rei sequestratione et inhibitione exercitii iuris . Caput II. De actionibus ex novi operis nuntiatione et damno infecto Caput III. De actionibus ob nullitatem actorum .... Caput IV. De actionibus rescissoriis et de restitutione in integrum Caput V. De mutuis petitionibus seu de actionibus reconventionalibus Caput VI. De actionibus seu remediis possessoriis .... Caput VII. De exstinctione actionum ...... Tit. VI. De causae introductione ........ Caput I. De libello litis introductorio ...... Caput II. De citatione et denuntiatione actorum iudicialium Tit. VII. De litis contestatione ........ Tit. VIII. De litis instantia ......... Tit. IX. De partium interrogationibus in indicio faciendis Tit. X. De probationibus............................................................................. Caput I. De confessione partium ....... Caput II. De testibus et attestationibus ...... Art. I. Qui testes esse possint ...... Art. II. A quibus, quomodo et quot testes induci et qui excludi possin Art. III. De iureiurando testium ...... Art. IV. De testium examine . . . . . Art. V. De testimoniorum evulgatione eorumque reprobatione Art. VI. De indemnitate testium ...... Art. VII. De testimoniorum fide ...... Caput III. De peritis ......... Caput IV. De accessu et recognitione iudiciali .... Caput V. De probatione per instrumenta ..... Art. I. De natura et fide instrumentorum ..... Art. II. De productione documentorum et actione ad exhibendum Caput VI. De praesumptionibus ....... Caput VII. De iureiurando partium ....... Tit. XI. De causis incidentibus ........ Caput I. De contumacia ........ Caput II. De interventu tertii in causa ...... Caput III. De attentatis lite pendente ...... Tit. XII. De processus publicatione, de conclusione in causa et de causae dis cussione ........... Tit. XIII. De sententia .......... Tit. XIV. De iuris remediis contra sententiam ..... Caput I. De appellatione ........ Caput II. De querela nullitatis contra sententiam .... Caput III. De oppositione tertii ..... Tit. XV. De re iudicata et de restitutione in integrum .... Tit. XVI. De expensis judicialibus et gratuito patrocinio Caput I. De expensis iudicialibus ....... Caput II. De gratuito patrocinio aut expensarum iudicialium deminutione Tit. XVII. De exsecutione sententiae ........ 559 560 561 561 563 563 565 565 565 567 568 569 571 572 572 572 573 574 575 576 577 578 578 579 580 581 581 582 582 583 585 586 587 587 588 590 592 593 595 596 596 597 597 598 599 SECTIO II. De peculiaribus normis in certis quibusdam iudiciis servandis. Tit. XVIII. De modis evitandi indicium contentiosum .... Caput I. De transactione ........ Caput II. De compromisso in arbitros ...... 600 601 601 XIV Index partium. Pag. Tit. XIX. De iudicio criminali ......... 602 Caput I. De accusatoria actione et denuntiatione................................................603 Caput II. De inquisitione...................................................................................... 603 Caput III. Decorreptione delinquentis ....... 605 Caput IV. Deinstructione processus criminalis et de rei constitutione . 606 Tit. XX. De causis matrimonialibus ......... 606 Caput I. Deforo competenti ........ 606 Caput II. De tribunali constituendo ....... 608 Caput III. De iure accusandi matrimonium et postulandi dispensationem super matrimonio rato ........ 609 Caput IV. De probationibus ......... 609 Art. I. De testibus . . ... . . . . . . 909 Art. IL De inspectione corporali . . . . . . . 610 Caput V. De publicatione processus, conclusione in causa et sententia . 610 Caput VI. De appellationibus . . . . . . . . 611 Caput VII. De casibus exceptis a regulis hucusque traditis . . . 612 Tit. XXI. De causis contra sacram ordinationem . . . . . . 612 PARS II. De causis beatificationis servorum Dei et canonizationis beatorum. Tit. XXII. De nonnullis personis, quae in his processibus partem habent . '■fit. XXIII. De probationibus in his processibus adhibendis . . . . Caput I. De probationibus generatim . . . . . . . Caput II. De testibus et peritis . . . . . . . Caput III. De documentis processui inserendis. . . . . . Tit. XXIV. De processu beatificationis servorum Dei per viam non-cultus . Caput I. De processibus a loci Ordinario iure proprio instruendis . . Caput II De causae introductione apud S. Congregationem Rituum . Caput III. De processibus apostolicis . . . . . . . Tit, XXV. De processu beatificationis servorum Dei per viam cultus seu casus excepti ............ fit. XXVI. De beatorum canonizatione ........ 614 615 615 616 616 617 617 618 619 620 620 PARS III. De modo procedendi in nonnullis expediendis negotiis vel sanctionibus poenalibus. Tit. XXVII—XXXII (remissive) ......... Tit. XXXIII. De modo procedendi in suspensione ex informata conscientia in­ fligenda ........... 621 622 LIBER V. De delictis et poenis. PARS I. De delictis. Tit. Tit. Tit. I. De natura delicti eiusque divisione ....... II. De imputabilitate delicti, de causis illam aggravantibus vel minuentibus, de iuridicis delicti effectibus ........ III. De conatu delicti .......... 624 625 627 Index partium. PARS II. De poenis. SECTIO I. De poenis in genere. Tit. IV. De poenarum notione, speciebus, interpretatione atque applicatione Tit. V. De superiore potestatem coactivam habente . . . . . Tit, VI. De subiecto coactivae potestati obnoxio ...... Tit. VII. De poenarum remissione ......... Pag. 628 630 632 634 SECTIO II. De poenis in specie. Tit· VIII. De poenis medicinalibus seu de censuris ..... Caput I. De censuris in genere ........ Caput II. De censuris in specie ........ Art. I. De excommunicatione . . . . . . . . Art. II. De interdicto ........ Art. III. De suspensione ......... Tit. IX. De poenis vindicativis ‘ . Caput I. De poenis vindicativis communibus ...... Caput II. De peculiaribus clericorum poenis vindicativis .... Tit. X. De remediis poenalibus et poenitentiis ...... Caput I. De remediis poenalibus ........ Caput II. De poenitentiis ......... 635 635 640 641 643 645 647 647 650 653 653 654 PARS III. De poenis in singula delicta. Tit. Tit. Tit. 'fit. XI. XII. XIII. XIV. Tit. Tit. XV. XVI. Tit. XVII. Tit. XVIII. Tit. XIX. De delictis contra fidem et unitatem Ecclesiae . . . . De delictis contra religionem ....... De delictis contra auctoritates, personas, res ecclesiasticas . . De delictis contra vitam, libertatem, proprietatem, bonam famam, bonos mores .......... De crimine falsi .......... De delictis in administratione vel susceptione ordinum aliorumque sacramentorum . . . . . . . . . . De delictis contra obligationes proprias status clericalis vel religiosi De delictis in collatione, susceptione, dimissione dignitatum, offi­ ciorum, beneficiorum ecclesiasticorum . . .., . 673 De abusu potestatis vel officii ecclesiastici . . . . . 655 659 662 665 668 669 671 675 Appendix I. Brevis conspectus censurarum hodie vigentium . . . . Appendix II. Modus practicus tractandi res in Curia Romana et nonnulla for­ mularia ........... 682 Index alphabeticus rerum 689 ......... 678 BREVIS CATALOGUS AUCTORUM QUI DE IURE ECCLESIASTICO SCRIPSERUNT. Praenotamen. Quamvis hic catalogus neque valeat neque velit afferre omnes auctores (praesertim iuniores), qui de iure canonico scripserunt, tamen magnae utilitatis erit pro studentibus, qui facile invenire possunt saltem principaliores scriptores de iure canonico eorumque opera, quique hoc modo quasi in nuce habent historiam litterariam iuris cano­ nici. — Saepe accidit, ut unus idemque auctor non tantum de iure canonico, sed etiam de aliis disciplinis scripserit; eius opera non canonistica hic non enumerantur. A. Abbas antiquus, decretalista saec. XIII, ex Gallia oriundus; scripsit: Lectura sive apparatus ad Decretales Gregorii IX inter 1261 et 1275, et praeterea: Lectura in Constit. Innocenta IV et Distinctiones. Vocatur Abbas antiquus, ut distinguatur ab Abbate iuniore. Eius autem nomen particulare nescitur. Abbas Siculus vocatur etiam «iunior» vel Panormitanus vel Nicolaus de Tudeschis O. S. B., Sicilianus (1386—1445); archiep. Panormitanus et postea card. Pseudopapae Felicis V. Vir maxime eruditus in iure canonico. Vocatus est «lucerna iuris clarissima». Notis­ simus ex Lectura in Decretales, Lectura in Sextum, Lectura in Clementinas. Scripsit etiam Consilia, Quaestiones et Repetitiones ; Tractatus super Cone, basileense. Eius opera collecta prodierunt 9 vol. Venedis 1617. Non obstante eius errore circa superioritatem Concilii super Papam, eius opera iuridica prae ceteris excellunt. Abbo (f a. 1004), abbas monast. Floriacensis, collectionem 52 capitula continentem iuris eccl. edidit. Aichner, S. (f 1912), Germanus, archiepisc. tit. Theodosiopolis, antea episc. Brixinensis. Edidit Compendium iuris ecclesiastici, opus concinne et solide scriptum et pluries editum. Alanus, Anglicus (circa 1208), professor Bononiae, collectionem fecit Decretalium Innocentii III aliorumque Paparum. Hanc collectionem constantem ex 290 cap. (et 56 cap.) ignotus auctor cum collectione Gilbert! Angli coadunavit et glossavit. Non est typis expressa. Valde probabiliter iste Alanus cum Gilberto aliisque scholaribus et magistris Bononiae ordinem Praedicatorum intravit sub B. Reginaldo vel S. Dominico. Cf. Schulte I 85 et 189; Quétif et Échard, Scriptores Ord. Praed. I 24. Albenga, lacobus (loannes) de (f 1274), episc. Faventinus. Docuit Bononiae; unicus fuit glossator quintae ex sic dictis quinque compilationibus antiquis. Cf. Schulte, Geschichte der Quellen I 205. Albertus Beneventanus (postea Gregorius VIII, f 1187). Fecit glossam Decreti. Cf. Migne, P. 1. 202, 1537 —1564. Albizzi, Franc., Italus (1593 —1684), cardinalis. Scripsit inter alia: De iurisdictione, quam habent cardinales in ecclesiis suorum titulorum, De inconstantia in iure admittenda vel non. Cf. Kirchenlexikon I 442. Alciati, Andreas (1492—1.550), celeberrimus magister Bononiensis. Scripsit inter alia plura opera: Commentaria in aliquot iuris can. rubricas et capitula, ludiciarii processus compendium etc. Vocatur a Schulte III 448 : «Begründer der wissenschaftlichen Jurisprudenz der Neuzeit». Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. b XVIII Brevis catalogus auctorum. Alexander III vide Bandinelli. Algerus, prius scholasticus Leodiensis, postea monachus monast. Cluniacensis (f circa 1130). Scripsit ordine quodam systematico secundum analogum modum postea a Gratiano servatum Liber de misericordia et iustitia (opus iuris systematicum de .disciplina ecclesiastica, in quo ostendit, quibus in casibus misericordia servanda et quando potius iustitia exercenda) et alia opera a Gratiano usitata. Cf. Migne, P. 1, 180, 727—972. Allègre, G., Gallus. Praeter eius Compendium de impedimentis matrimonii scripsit opus gravioris momenti, cui titulus Le Code civil commenté (4 vol., Par. 1888), quo singulos articulos iuris gallici sub ratione theologica et iuridica expositos habes. Alphonsus de Liguori, S. Eccl. Doctor, fundator Congr. SS. Redemptoris (1696—1787). Inter eius opera moralia ius canonicum largam partem obtinet, e. gr. de irregulari­ tatibus, censuris, privilegiis etc. Alteserra (Hauteserre), Anton, (c. 1602—1682), prof, in universitate Tolosana. Praeter eius comment, in Decretales Innocentii III et in Clementinas scripsit opus cum titulo: Ecclesiasticae iurisdictionis vindiciae adversus Caroli Fevreti et aliorum tractatus de abusu (Par. 1703) et plures dissertationes iuridicas. Cf. Kirchenlexikon I 638.— Eius frater Franciscus quoque scripsit de iure can., sed est minoris momenti. Amalarius, diaconus Metensis, amplificavit Regulam Chrodogangi. Hoc opus ut norma pro clero monarchiae Francorum praescriptum fuit in diaeta Aquisgranensi 817, Quantum ad Eucharistiam, nonnulla erronea docuit. Amort, Eusebius, Bavarus (1692—1775), canonicus regularis Lateranensis; vir multis disciplinis peritus. Scripsit: Elementa iuris can. veteris et moderni (Ulmae 1757) aliaque plura opera, quae non parum laudantur a S. Alphonso de Lig. et Benedicto XIV. Immerito male loquitur de illo Schulte III 174 sqq. Anania (Anagni), loannes de (f 1457), vir magnae scientiae et sanctae vitae, moriens voluit vota sollemnia profiteri Ord. Servorum B. Μ. V. Conscripsit bonum commen­ tarium super quinto libro Decretalium, super Sexto, de iubilaeo aliaque opera iuridica. Fuit discipulus Petri de Ancharano. Ancharano, Petrus de, ex Etruria oriundus (c. 1330—1416). Magnus fuit canonista et iurisconsultus suo tempore, dictus «ancora iuris». Praeter eius Consilia et iuris Responsa in gravissimis controversiis data scripsit quoque: Comment, in Decre­ tales, Lectura super Sexto, Lectura super Clementinis, commentarium in regulas iuris etc. André, Michael, vicarius generalis Corisopitensis. Edidit Dictionnaire de droit canonique, pluries impressum atque additionibus auctum a Condis et Wagner (4 vol., Paris. 1894). Alia quoque opera iuridica confecit. Andreae, Ioan., Italus (c. 1270—1348). Celeberrimus canonista laicus, Prosperi Lambertini discipulus; scripsit plura de iure can., e. gr. : De pallio, De concordatis Germaniae etc. Liberiores sententias non semel tuetur. Bartholi, Ioan., natus Venetiis 1695; gradum in utroque iure adeptus est, archiep. Nazianzenus, qualis mortuus est 1776. Rogatu Rom. Pont. Benedicti XIV edidit Institutiones iuris canonici. Bartholomaeus Brixiensis a. 1245 correxit Glossam ordinariam Decreti ab loanne Teutonico factam, quae inde in Decreti editionibus communiter imprimitur. Alia opera iuridica ab aliis auctoribus confecta de novo edidit (cf. Kirchenlexikon I 2055), e. gr. Casus Decretorum a Benencasa Senensi compilatos. Cf. Schulte I 171. Basilius, S., scripsit tres epistulas canonicas ad Amphilochium datas ad melius ordinan­ dam formam canonicam poenitentiae. Cf. Migne, P. gr. 32, 663 715 794. Bastien, O. S. B., scripsit: Directoire canonique à l’usage de Congrégations à vœux simples. Quod quidem opus recognitum et in linguam germanicam translatum edidit Elfner O. S. B. Baysio, Guido de, mortuus est 1313 Avenione apud Curiam Rom. Pont. ; archidiaconus Bononiae ibique cum laude docuit ius canonicum. Fuit auctor subdivisionis distinc­ tionum iae et 2ae partis Decreti et quaestionum 3ae partis in «partes». Scripsit Apparatum ad Decretum, cui titulus Rosarium et Apparatus sive Commentarius in Sextum. Bazianus (Bassianus), Bononiensis (f 1197); notissimus, quod primus fuerit «Doctor utriusque iuris». Scripsit Apparatum in Decretum. Cf. Schulte I 134. Becker, lulius de, prof. Lovanicnsis ; scripsit De sponsalibus et matrimonio praelect. canon, (ed. 2 aucta et emendata). Begnudelli Basso, Franc. Anton., Tridentinus, obiit Frisingae Ι7ϊ3· Publicavit: Biblio­ theca iuris canonico-civilis practica etc. (Frising. 1712), opus utile pro praxi. Bellamera, Aegidius, episc. in locis pluribus; obiit c. 1392. Collegit decisiones Rotae ab a. 1374 usque ad a. 1377. Edidit: Praelectiones in Decretalium libros et in Clementinas ; item tractatus de permutatione beneficiorum ecclesiasticorum, Bene vide Delbene. Benedictus XIV., Summus Pontifex, antea Prosper Lambertini vocatus (1675—1758) ; forsan principatum obtinet inter omnes Summos Pontifices, quantum ad scientiam Brevis catalogus auctorum. XXI iuris canonici. Eius opera omnia saepius edita sunt, e. gr. Prati 1852, 28 vol. in 4 °, et inter illa adhuc saepius editum est opus vere classicum: De synodo dioecesana. Fr. Schulte III 507 vocat hunc librum insignis evasit in iure canonico et plurimas epistulas et Bullas edidit (inter quas celeberrima est Bulla Unam Sanctam')', adiuvantibus tribus doctis viris edidit etiam librum sextum Decretalium Bonizo, episc. Sutrinus et postea Placentinus; publicavit collectionem canonum in 10 libros divisam (c. 1089). Bordoni, Franc., HI. Ord. reg. S. Franc. Generali's (f 1671). Plura scripsit opera de iure regularium, e. gr. : Tractatus de professione regulari (Mediolani 1635). Opera omnia iuridico-regularia et moralia, 6 vol. in fol., Lugduni 1665. Botone, Bernardus de, Parmensis (γ 1266); canonista celeberrimus; docuit Bononiae. Canonicus fuit cathedralis Bonon. et postea capellanus Papae. Fecit glossam ordi­ nariam in Decretales Gregorii IX. Scripsit etiam : Casus longi et Summa de Hindis Decretalium. Boudinhon, Aug., Gallus, complura scripsit valde solide in periodico Canoniste contem­ porain et nonnulla alia. Bouix, Dominicus (natus in Bagnères-de-Bigorre 1808); in Societatem lesu intravit, sed post 17 annos egressus est. Tunc operam dedit disciplinis canonicis. Intrepidus fuit inimicus Gallicanismi. Adfuit Concilio vaticano. Publicavit plures tractatus, scii. De principiis iuris canonici, De concilio provinciali, De capitulis, De iure liturgico, De indiciis eccl., De iure regularium, De parocho, De episcopo, De Curia Rom., De Papa. Sub titulo Institutiones iuris canonici omnes isti tractatus 2 edi­ tione publicati sunt. Brabandere, de, episc. Brugensis (f 1895); scripsit opus multum usitatum et clarum: Iuris canonico-civilis compendium. Brancati, Franc., card, (f 1675). Scripsit opus pluries editum et valde bonum: De privilegiis cardinalium. — Iste Brancati non est confundendus cum Laurentio Brancati (vocatur etiam de Laura) O. F. M. (f 1693), qui praeter alia opera scripsit: Epitome canonum, quae saepius edita fuit. Brandys, Max., O. F. M., Germanus, scripsit clare et concinne: Kirchl. Rechtsbuch für d. religiosen Laiengenossenschaften (ed. 2 Paderb. 1920). Bucceroni, lanuarius, S. J., prof, in romana universitate Gregoriana (f 1918). Scripsit: De censuris in genere et in specie, De Constitutione „Apostolicae Sedis11 secundum omnes decisiones SS. RR. Congregationum (ed. 5 Romae 1899). Burchardus, episc. Wormatiensis (c. 1012). Aliis adiuvantibus paravit magnum Collec­ tarium canonum in 20 libros divisum ad usum cleri curati et ordinandorum (Migne, P. 1. 140). Burgt, van de, canonicus Ultraiectensis ; scripsit clare et concinne de matrimonio (Sylvae Ducis 1859); opus postea plures editiones habuit, quarum ultimam (1908) procuravit C. M. Schaepman. Butrio, Antonius de (1338—1408), celeberrimus canonista, doctor utriusque iuris et prof. Bononiae. Vir apprime eruditus et pius maxime aestimatus est a Gregorio XII aliisque. Scripsit: Comment, in quinque libros Decretalium, Comment, in Sextum, cui addi possunt Repetitiones, Tractatus, Consilia. C. Cabassutius, Ioan., Oratorii presbyter, Gallus (1604—1685); v’r maximae eruditionis et pietatis. Celeber ex opere utili : Theoria et praxis iuris can. etc., saepissime edito. Brevis Catalogus auctorum. XXIII Cadena y Eleta, los., Hispanus, archiepiscopus Burgensis, edidit Tratado teôrico de procedimientos eclesiâsticos en materia civil y criminal (Madrid 1894) aliaque opera bene nota in Hispania. Caietanus vide Vio. Calderinus, Ioan., Italus (f 1365), filius adoptivus loannis Andrcae. Vocatur «Doctor decretorum famosissimus» ; scriptor practicus. Inter alia conscripsit Repertorium iuris, Consilia, Tabula auctoritatum et sentent, bibliae, tractatus Super materia interdicti ecclesiastici, Repetitiones in ius can., tractatus novus De haereticis et Super Clementinis. Camillis, de (f c. 1870), prof, iuris can. Romae; edidit Institutiones iuris can. (Romae 1869, iam in ed. 9). Campegius, Thomas, Italus (1481—1564), doctor utriusque iuris; adfuit Concilio tridentino. Notissimus ex opere De auctoritate S. Conciliorum (Venet. 1561). Etiam scripsit: De auctoritate et potestate Rom. Pont, in Ecclesia Dei (ib. I555)> De residentia pastorum, De pluralitate beneficiorum, De reservatione benefic., De pensionibus, De unionibus Ecclesiarum, De coadiutore episcopi, An pontifex possit incurrere labem simoniae. — Praeter istum Campegium dantur adhuc alii eiusdem nominis, scii. Laurentius, frater Thomae, Alexander nepos, Camillus O. Pr., qui omnes quaedam opera canonistica ediderunt. Cf. Hurter, Nomenclator III 126. Canisius, Henricus (1548 — 1610), vir singulari virtute atque doctrina praeditus, doctor utriusque iuris. Satis celebre opus est eius Summa iuris can. in 4 libros Institu­ tionum contracta. Alia opera sunt : Praelectiones academicae, Comment, in librum tertium Decretalium, De immunitate eccles., posthuma dissertatio De sponsalibus et matrimonio. Scripsit quoque plura opera de historia ecclesiastica. Non est con­ fundendus cum B. Petro Canisio S. J., cuius fuit cx fratre nepos. Capello, Felix, S. J., scripsit complura opera solidae doctrinae, e. gr. Institutiones iuris publici ecclesiastici (190759.); De Curia Romana sede plena et sede vacante (19ii sq.); De canonica dioeceseos visitatione; De relatione dioecesana et de visitatione SS. Liminum (1913); De censuris et poenis iuxta novum Codicem (1918); De sacramentis (1921). Carranza, Barthol., O. Pr., archiep. Tcdetanus (f 1576). Edidit opus valde utile et saepissime editum : Summa Conciliorum et Pontificum a Petro usque aci Paulum III; item scripsit de residentia praelatorum. Cf. Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. II 236 sqq. Castellini, Lucas, O. Pr. (·{· 1631); theologus celeber nec minus in iure canonico prae­ stans, fuit per longum tempus procurator generalis sui Ordinis et ab Urbano VIII creatus est episcopus Caracensis in Calabria. De iure canonico scripsit : De electione et confirmatione canonica praelatorum (1 vol. in fol., Romae 1625). Cf. Quétif et Echard 1. c. II 471. Cavagnis, Felix, card. (1841 — 1906). Concinnavit: Institutiones iuris publici ecclesiastici, (pias in scholis Pont. Sem. Rom. tradidit (iam ed. 4, 3 vol.), et Elementa iuris publici eccl., opera stilo plano exarata. Chappuis, Ioan., Gallus, licentiatus iuris in universitate Parisiensi. Adornavit duas collec­ tiones Extravagantium «loannis XXII» scii, et «communes», quas in sua famosa editione Corporis iuris can. primus inseruit (a. 1500). Chokier, Erasmus, Belga (1569—1625); scripsit Tractatus de iurisdictione Ordinarii in exemptos etc. (2 vol. in 4 °, Colon. 1620), opus valde bonum. — Eius frater loannes (de Suriet, 1571 —1656) etiam plura scripsit de iure can., e. gr.: De bene­ ficiorum permutationibus (pluries editum et valde concinne elaboratum), Commen­ taria in regulas Cancellariae Apost. (etiam pluries editum et bonum). Circa vide Papiensis. Clemens V (f 1314) novam collectionem Decretalium procuravit, quam loannes XXII 1317 publicavit et sanxit tamquam legem ecclesiasticam. Clemens VIII (f 1605) fecit quidem sic dictum librum septimum Decretalium compilari, sed approbationem authenticam denegavit. XXIV Brevis catalogus auctorum. Clericatus, Ioan, (f 1717), Italus, plura scripsit pro praxi ecclesiastica, inter quae eminet opus: Decisiones sacramentelles theologicae, canonicae et legales (9 vol., Venetiis 1727). Collivacinus, Petrus, Beneventanus, fecit iussu Innocentii III tertiam ex sic dictis quinque antiquis compilationibus. Concha vide Fernandez-Concha. Coninck, Aegidius, S. J., Belga (1571—1633); ad ius can. spectat eius liber De sacra­ mentis et censuris. Contins (Le Conte), Anton., Gallus (1517—1586) ; prof, iuris civilis. Laboravit in emendando Decreto Gratiani (Paris. 1556) et praesertim in notandis falsis Decre­ talibus. Decretales quoque Gregorii IX aliasque collectiones de novo emendatas publi­ cavit Antwerpiae 1569. Coriolanus, O. Cap., Italus (f 1625), edidit librum De casibus reservatis. Corvinus, Arnoldus, de Beldern (f c. 1680), scripsit de iure can. plura manualia valde clara et pluries edita. Cf. Schulte III 147. Coustant, Petrus, O. S. B. (f 1721), bene meruit de historia iuris can. per opus excellens (sed eheu non completum) : Epistolae Rom. Pontificum et eae, quae ad eos scriptae sunt a'S. Clemente I usque ad Innocentium III (vol. I, Paris. 1721). Covarrubias, Didacus de, Toletanus (1512—1577); episc. Civitatensis; adfuit ultimae sessioni Concilii trid. Opera eius includunt: Epitome de sponsalibus et matrimoniis (1545), Variarum ex pontificio, regio et caesareo iure resolutionum libri 4 (Lugd. 1594), Liber quaestionum practicarum (ib. 1594) et alios tractatus exegeticos. Opera eius magni aestimabantur. Craisson, D., Gallus (γ i88i), notissimus auctor in Gallia. Edidit opera practica et solida: Manuale totius iuris can. (Paris. 1863; 4 vol., Paris. 1894), Elementa iuris can. ad usum Galliae seminariorum (Pictavii 1866), De la Sépulture ecclésiastique d’après les saints canons et la loi civile en France, et alia plura gallice scripta. Cremonensis vide Sicardus. Cresconius, episc. in Africa (c. 690) composuit collectionem, cui titulus Concordia canonum, cuius prima pars quandoque est ab editoribus appellata Breviarium. Migne, P. 1. 88, 817—942. Cucchus, Marc. Ant., prof, iuris in universitate Ticinensi. Primus ordine systematic©· luris can. institutiones composuit opere duplici, alterum «minores», alterum «maiores» vocans (Lugd. 1564 et 1574). Probabiliter etiam edidit: Pandectarum iuris can. pentateuchus (Patavii 1597). Cuiacius (Cujas), lac. (j 1590), celeberrimus in iure civili. Scripsit de iure can. pauca7 e. gr. : Recitationes ad Decretalium Gregorii IX libros 2 3 4 (Francof. 1594). D. Damasus, «Boemus», magister iuris can. Bononiae; inter 1210 et 1215 Summam Decre­ talium edidit potius quam scripsit. Primus ipse collegit ex fontibus iuris can. 125 «Brocarda» sive regulas canonicas. Praeter 278 Quaestiones mentione quoque digna est eius Summa de ordine iudiciario (ed. Wunderlich, Gottingae 1841). Cf. Schulte I 194 sqq. Decius, Philippus, Mediolanensis (1453 ad c. 1535). Scripsit: Commentum super rubrica de indiciis (Pisis 1494), (700) Consilia (Papiae 1512—1531), Commentaria in Decretalia (Lugd. 1531). Suo tempore vir praeclarissimus et spectatissimus propter miram docendi artem et disputandi. Scripta eius parvi aestimantur. Cf. Hurter, Nomenclator II 1337, et Schulte II 362. Delbene, Thom., Theatinus, Italus (1623—1673). Insignis moralista, scripsit etiam de iure can.: De immunitate et iurisdictione eccles. (Lugd. 1650), De officio s. In­ quisitionis circa haeresim (Lugduni 1666) et Tractatus de iuramento. Delvaux (Vallensis), Andr., Belga (f 1636), prof, iuris Lovanii. Publicavit: Paratitla s. summaria et methodus explicandi Decretales D. Gregorii IX (Lov. 1628), De beneficiis libri 4 (Mechl. 1646). Brevis catalogus auctorum. XXV Demochares (de Mouchy), Ant., Gallus (f 1574), prof, theol. in universitate Parisiensi. Fecit novam Editionem Decreti Gratiani emendatam et correctam. Deusdedit, card. Gregorii VII (c. 1086), ex archivis rom. compilavit collectionem in 4 libros divisam: de primatu S. Petri et Rom. Pont., de clero Rom., de bonis eccles. et patrimonio S. Petri, de immunitate ecclesiae tractantem. Novam et bonam edi­ tionem procuravit Glanvel (Paderb. 1904). Devoti, Ioan., Romanus (1744—1820), archiep. Carthaginiensis. Celeberrimus canonista atque in historia eccles. plane eruditus. Opera illius etiam ad hunc usque diem valent maxime. Praeter eius Institutionum canonicarum libri 4 (Romae 1785), opus famosissimum et saepissime editum, reliquit etiam Ius canonicum universum et privatum, vol. 3 (ib. 1803) et deinde pluries editum. Dicastillo, I., S. J., Hispanus (1585—1653). Ex iure can. scripsit : De censuris ; item De iure et iustitia. Dionysius Carthusianus (1402 —1471). Innumera fere reliquit opuscula (187). Ad ius can. pertinent: De auctoritate Summi Pontificis (est minoris momenti neque rectam doctrinam semper tuetur). De plurium beneficiorum usurpatione (duodecies editum). Dionysius Exiguus, Scytha (c. 555) et monachus. Graecarum Synodorum canones in latinum vertit et correxit; Collectionem Decretalium Rom. Pont, a Siricio (384) usque ad Anastasium II (408) inch composuit, et tertiam fecit collectionem canonum graecorum cum versione latina, cuius exstat solum praefatio. Denique primam et secundam collectionem suam in unam redegit (cf. q. 38). Donatus, Hyacinthus, O. Pr., Italus (1661); vir consultissimus casuum conscientiae concionatorque insignis. Opus eius magnum fuit: Herum Regularium praxis resolutoria (4 vol., Coloniae 1675), de omnibus materiis, quae ad religiosos per­ tinent, tractans. Donoso, lustus, episcopus de La Serena in Chile, f 1868, Institutiones de derecho canônico, ed. 3 1909 procurata a canonico Cari. Silva Cotapos. Opus lucidum et utilissimum pro America latina. Doviatius (Doujat), Ioan, (natus Tolosae 1609, f 1688); prof, iuris can. Parisiis; vir eruditissimus atque virtute conspicuus. Edidit : Praenotionum canonic, libri .5 (Paris. 1687, in 4°), Historica iuris pontificii synopsis (ib. 1670), Specimen iuris can. apud Gallos usu recepti (ib. 1671), Notae ad Institutiones P. Lancelotti (ib. 1684), Histoire du droit canonique (ib. 1675) aliaque plura. Duballet, canonicus, scripsit: Cours complet de droit canonique et de jurisprudence canonique-civile (15 vol. in 8°, Paris. 1896 sqq.), opus sat notum in Gallia. Dupin, Andr., Gallus (1783—1865). Duo eius opera: Manuel du droit public ecclé­ siastique français (Paris. 1844) et Libertes de l’église Gallicane (ib. 1824), cum sint principiis Gallicanismi infecta, in Indicem sunt relata. Durandus de S. Porciano, Guilelmus, O. Pr., magister S. Palatii et episc. Meldensis (f 1334); vocatus «Doctor resolutissimus» propter vim, quacum sententias suas, aliquando singulares et sibi peculiares, ursit. Theologus maximi ingenii, sed infeliciter principiis Divi Thomae minime haesit. Praeter opera theologiae scripsit : De iuris­ dictione eccles. et de legibus. Durantis, Guilelmus, Gallus (c. 1238—1296), episc. Mimatensis; probabiliter fuit versus finem suae vitae sodalis O. Pr. (cf. Quétif et Échard I 480). Notissimum est eius Speculum iudiciale, ob quem librum appellatur «Speculator». Scripsit quoque: Bationale divin, officiorum ad liturgicam magis pertinens, Speculum legatorum, Breviarium glossarum et textuum iuris canonici aliaque opera iuridica. Guilelmum Durantis minime fuisse Ordinis Praedicatorum asserit, sed non probat Denifle (Chart. Univ. Paris. II 112, not. 26). Duval, Andr., Gallus (1564—1658). Acerrimus impugnator Gallicanorum, Simonis Vigorii (contra quem scripsit: De suprema Rom. Pont, in Ecclesia potestate, Paris. 1613, et Tractatus de Summi Pontificis auctoritate, ib. 1622) et Edm. Richerii (contra quem : Libelli de eccles. et politica potestate, elenchus pro suprema Rom. Pont, in Eccl. potestate, ib. 16:2). XX VT Brevis catalogus auctorum. E. Eichmann, Ed., Germanus, complura scripsit erudite et solide e. gr. Kirche und Staat (Paderb. 1912 sqq.). Das Strafrecht und ProzeBrecht des Codex iur. can. (Paderb. 1919 et 1921). Eo auspice eduntur: Quellensammlung zur Icirchl. Rechtsgeschichte und zum Kirchenrecht. Elinga, Franc. (lanssens), O. Pr. (f 1705), prior provincialis. Scripsit complura de auctoritate et infallibilitate Summi Pontificis (Brugis 1689—1701). Cum additionibus etiam de novo edidit Summam Conciliorum a Carranza collectam (Lovanii 1668)· Engel, Ludov., O. S. B., ex Austria inferiore oriundus (f 1674); vir maximi ingenii atque virtutis religiosae, doctor utriusque iuris. Opus principale fuit Manuale paro­ chorum (Salisburg. 1661), suo tempore magnae utilitatis posteaque saepissime editum. Illius sunt quoque Collegium universi iuris can. (ib. 1671; opus valde laudatum), Forum competens (ib. 1663), Privilegia monasteriorum (ib. 1664). Epo, Boetius, ex Frisia oriundus (1529—1599), doctor utriusque iuris, in universitate Duacensi prof, iuris. Reliquit Antiquitatum ecclesiast. syntagma (Duaci 1578), Heroicarum et ecclesiasticarum quaestionum libri 6 (ib. 1588). Ernst, Anselmus Franc, (f 1755), scripsit 43 dissertationes de variis quaestionibus iuridicis, inter quas: De iure domuum religiosarum (Moguntiae 1724) et De iure praelatorum saecularium et regularium (ib. 1732). Espen, Zegerus Bernh. van, Belga (1646—1728), prof, iuris can. in collegio Hadriani VT Lovanii. Scripsit magna eruditione plura opera iuridica, inter quae eminet eius Ius ecclesiasticum universum (Lovanii 1700 et saepius); sed lansenismo fuit addictus et Summo Pontifici infensus. Eius opera omnia pluries in Indicem librorum pro­ hibitorum relata sunt a S. Officio (ultimo 1734). F. Fagnanus, Prosper, Italus ( 1587Γ l 598 ?]—1678). Praeclarissimus canonista, sed rigidarum sententiarum assecla; anno aetatis 44 lumina amisit, sed nihilominus adhuc per 28 annos maxime laboravit in Rom. Congregationum negotiis, et iussu Alexandri VII dictavit his canon, seu commentaria absolutissima in Decretalium libros (Romae 1661, Colon. 1681 et saepius), opus doctum et practicum et adhuc magnae utilitatis. Fahrner, Ign., vicarius generalis Argentoratensis, scripsit: Geschichte desUnaufloslichkeitsprinzips u. d. volllcommenen Scheidung der Rhe (Frib. Brisg. 1903), opus valde bonum sed nondum perfectum, item nonnullos alios tractatus. Fanfani, Lud., O. Pr., Italus. Scripsit: De indulgentiis, De iure religiosorum ad normam Codicis iur. can., opera concinne exarata. Faventinus, Ioan., episc. Faventinus (γ 1190); scripsit principalem Summam Decreti et Glossam. Febronius vide Hontheim. Feije, Henr. Ioan, (j· 1894), optimus canonista. Notissimum est opus eius: De impedimentis et dispensationibus matrimonii (ed. 4, Lovanii 1893); plures alias dissertationes de iure can. scripsit. Fermosini, Nie. Rodriguez, Hispanus (f 1669), episc. Asturicensis. Scripsit tractatus permultos de quaestionibus iuris canonici, civilis atque criminalis. Omnia eius opera prodierunt Lugd. 1656 —1670, sed in meliorem ordinem digesta Colon. Allobrogum 1741, 14 vol. in fol. Bene, sed nimis diffuse tractat praesertim de iudiciis ecclesiasticis. Cf. Hurter, Nomenclator II 245. Fernandez-Concha, Raphael, notus ex opere: Derecho ptiblico edes. (Santiago de Chile 1872). Ferrari, Aloys., praepositus generalis Clericorum Regul. S. Pauli (Barnabitarum) ; scripsit: De statu relig. comment, ad usum praesertim Cleric. Beg. S. Pauli (ed. 2, Romae 1899). Ferrari, los. (f 1874), prof, iuris can. Genuae. Edidit: Summa institutionum canonicarum (Genuae 1847), opus concinne et practicum, iam in ed. 6 emendatum iuxta nova decreta; exposuit: Theoria et praxis regiminis dioecesani, praesertim sede vacante (Paris. 1876). Brevis catalogus auctorum. XXVII Ferraris, Lucius, O. F. M., Italus (f c. 1670). Concinnavit: Prompta Bibliotheca canonica, iuridica, moralis, theologica necnon ascetica, polemica, rubricistica, historica, opus notissimum et saepius prelo commissum. Ferreres, loannnes, S. J., Hispanus, auctor optime meritus cum de Theologia morali et pastorali tum de iure canonico. Clare atque erudite scripsit complura opera de iure canonico, e. gr. Institutiones canonicae (2 vol., Barcinonae 1918) ; idem opus auctum translatum est in idioma hispanicum ; Las Religiosas segiln la disciplina vigente; La Curia Romana segun la novlsima disciplina etc. Fefiler, los., Tirolensis ( 1813—1872), prof, historiae eccles. et iuris can., episc. auxiliaris Brixinensis, deinde episc. S. Hippolyti (St. Polten). Fuit institutus a Pio IX secretarius Cone. Vaticani. Praeter celebrem librum Institutiones Patrologiae (2 vol., Oeniponte 1851), opus classicum de SS. Patribus, edidit etiam plures alios lingua germanica scriptos, scii.: Über die Provinzialkonzilien und Diozesansynoden (Oenip. 1849), Der Kircheribann und seine Folgen (Viennae i860), Das letzte und nachste allgemeine Konzil (Frib. Brisg. 1869), Sammlung vermischter Schriften Uber Kirchenrecht (ib. 1869), etiam Das kirchliche Bilcherverbot (Viennae 1859), Die wahre und die falsche Unfehlbarkeit der Papste, zur Abwehr gegen Dr. Schulte (ib. 1871), Das Vatikanische Konzil, dessen auBere Bedeutung und innerer Verlauf (ib. 1871), et Der kanonische ProzeR (ib. i860), opus maioris momenti. Flamesburiensis, Robertus, scripsit ineunte saeculo XIII suum Poenitentiale. Cf. Schulte I 209. Fleury, Claudius (f 1723): Institutiones iuris can., in Indicem sunt relatae. Fliscus, Sinibaldus (Innocentius IV). Ut homo privatus publicavit (c. 1245) Apparatus in 5 libros Decretalium Gregorii IX, opus valde bonum et pluries typis im­ pressum. Scitu digna est eius sententia de dispensabilitate votorum sollemnium et explicatio in c. 6 X 3, 35. Fontana, Vine., O. Pr. (f 1676): Constitutiones, declarationes el ordinationes Capi­ tulorum Generalium S. Ord. Fr. Praed. (Romae 1862, iterum editae). Fourrier, Paul, Gallus, valde erudite scripsit de diversis antiquis collectionibus iuris. Franciscus de Pavinis, Italus (f c. 1484). Ius can. docuit Patavii, ubi canonicatum est adeptus. Scripsit Explicationes in regulas Cancellariae Apost. et Tractatus de visitatione episcoporum, De officio et potestate Capituli sede vacante, De decimis et De caritativo subsidio. Sed praeclarus est, quod decisiones Rotae collegerit. Fredoli (de Frédol) vel «Stadellus», Berengarius (f 1323), episc. Biterrensis, cardinalis. Scripsit: Elucidarium summae Hostiensis (Basileae 1573), Inventarium (seu Reper­ torium) ad Speculum Durantis (Romae 1474). Illius ope et scriptis usus est Bonifatius VIII ad componendum librum sextum Decretalium. Freisen, los., prof. Paderbornae. Scripsit opus valde eruditum: Geschichte des kanonischen Eherechts (1888 et 1893), e<-iam alia opera praesertim ad historiam iuris pertinentia edidit. Frey, Franc. Andr., Bavarus (1763—1829). Acerrimus impugnator principiorum losephinismi et Wes'enbergii, contra quae plura opera protulit, e. gr. : Kritischer Kommentar Uber das Kirchenrecht (3 vol., 1812—1820). Fuente, Vine, de la, vide Salazar. Fulgentius Ferrandus, Africanus (f c. 546), Carthagin. Ecclesiae diaconus. Fecit collec­ tionem canonum sub titulo Breviatio canonum. Fuscarariis, Aegidius de, Italus (f 1289); fuit primus laicus, qui docuit ius can. Bononiae. Scripsit: De ordine iudiciario, Lectura in Decretales, Quaestiones et Consilia. G. Galante, A., Fontes iuris canonici selecti (Oeniponte 1906). Galensis (Wallensis, iuxta alios Volaterranus), Ioan. ; de eius vita nihil certi est notum. Fecit compilationem Decretalium (inter a. 1210 et 1215), quae dicta est compilatio secunda. Gallandi, Andreas, Oratorii presbyter (j 1779). Edidit: De vetustis canonum collectionibus dissertationum sylloge (Venetiis 1778, fol.), opus valde utile. XXVIII Brevis catalogus auctorum. Gambarus, Petrus Andr., Italus (1480—1528) ; episc. electus Faventinus. Mentione digna sunt tria opera : Comment, in Extravag. Iulii II de electione simoniaca Rom. Pont. (Romae 1528), Tractatus de beneficiorum permutatione et De officiis et auctoritate legati a latere (Venetiis 1585). Garcia, Nie. Abulensis (γ c. 1613), canonicus et prof, iuris canonici. Scripsit doctissimum tractatum De beneficiis ecclesiast. (Caesaraugustae 1609). 7 Gasparri, Petrus, card.; scripsit: Tractatus canonici de matrimonio (2 vol., ed. 3, Par. 1904), Tract, de S. Ordinatione (2 vol., ib. 1894), Tract, canonicus de 88. Eucharistia (2 vol., ib. 1897), opera valde bona et solida. Gatticus, Ioan. Bapt., canonicus regularis Lateran. (f 1754). Edidit opus valde bonum: De oratoriis domesticis et usu altaris portatilis (ed. 2 aucta prodiit cura Assemani 1770 in fol.). Geminiano, Dominicus de, S., vicarius episc. Mutinensis, adfuit Pisanae Synodo 1409 Bononiae prof, iuris et auditor Camerae Romae. Fecit Comment, in libros Decre­ talium, Comment, in Sextum aliosque commentarios. Gennari, Casimirus, card., Italus, scripsit : Consultazioni morali, canoniche, liturgiche (2 vol.), (Romae 1902) Sulla privazione dei beneficio ecclesiastico (1 vol.), opera valde utilia pro praxi. Gerbert, Martinus, Abbas, O. S. B., Germanus (1720 —1793). Celeber bibliothecarius et magnus fautor studiorum. Scripsit libros permultos de theologia dogmatica, morali, ascetica, mystica, exegetica, symbolica et de aliis materiis. Notissimus autem est propter scripta de historia et sacra musica. Tn iure canonico inter alia publicavit: Principia theol. canonicae quoad exteriorem Ecclesiae formam et gubernationem (Mon. S. Blasii 1758), De communione potestatis eccles. inter summos Ecclesiae principes, Pontifices et episcopos (ib. 1760), De legitima potestate ecclesiastica de iure circa sacra et profana (ib. 1761). Gerlach, Herm., Germanus (f 1886), canonicus Limburgensis, scripsit: Lehrbuch des kathql. Kirchenrechts (ed. 4. Paderb. 1885), opus valde utile, nitide scriptum. Gibalinus, losephus, S. J., Gallus (1592—1671); vir tam doctus quam pius et zelo animarum praeclarus. Scripsit complures libros de iure can., ex quibus mentione sunt digni: Scientia canonica et hieropolitica (Lugd. 1670), Disquisitiones cano­ nicae de clausura regularium (ib. 1648), De irregularitate can. sacrorum ordimini etc. (ib. 1652), Disquisitiones can. et theol. de s. iurisdictione in ferendis poenis et censuris eccl. (ib. 1655) etc· Gibert, Ioan. Petrus, Gallus (1660—1736); vir insignis cum pietate tum eruditione; doctor utriusque iuris, prof. iur. can. Parisiis. Praecipuum illius opus fuit Corpus iuris can. per regulas naturali ordine digestas. Scripsit gallice librum suo tempore celebrem: Institutions ecclésiastiques (Paris. 1720) et plures alios minoris momenti. Gilbertus, natione Anglus, confecit collectionem Decretalium complurium Paparum usque ad Innocentium III ineunte saeculo XIII. Probabiliter Bononiae in Ordinem Prae­ dicatorum intravit (cf. supra Alanus). Giobbio, Adolphus, scripsit de Concordatis in Gallia (i vol. in 8°), Lezioni di diplomazia ecclesiast. (4 vol. in 8°, 1896). Giovine, Petrus, episc., Italus, scripsit: Consultationes can. de dispensationibus matri­ monii (2 vol. in 8°, 1866). Giraldi, clericus regularis Scholarum Piarum (f 1775), aliquos tractatus Barbosae sicuti etiam C. A. Thesauri Tractatum de poenis ecclesiasticis de novo edidit cum ad­ ditamentis. Notum autem et utile est praesertim eius opus : Expositio iuris pontif. (2 vol. in fol., Romae 1769; nova ed., 4 vol. in fol., ib. 1829). Goffredus de Trano, Italus (f 1245), card.; docuit cum laude ius can. Bononiae. Scripsit Glossas in Decretales Gregorii IX et Summam super rubricis Decretalium (Basileae 1487), opus, quod saepe editum est. Goller, Aemilius, Germanus, complura opera eruditionis plena edidit praesertim ad historiam iuris pertinentia, e. gr. Die piipstl. Ponitentiarie von ihrem Drsprung bis zu Hirer Umgestaltung unter Pius V. (1907/1908). Scripsit quoque Das Eherecht im neuen Icirchl. Gesetzbuch (1918). Brevis catalogus auctorum. XXIX Gomez, Ludovicus, Hispanus (f 1553), episc. Sarnensis, auditor Rotae Romanae; Patavii ius can. docuit. Fecit Collectionem decisionum Ilotae (Paris. 1546) scripsitque Comment, in (13) Regulas Cancellariae Apost. (ib. 1545), De reservationibus papalibus et legatorum (Romae 1539). Gonzalez, Emmanuel Tellez, vide Tellez. Grandclaude, Eugenius, Gallus (f 1883). Edidit Ius canonicum iuxta ordinem Decre­ talium recentioribus Sedis Apost. decretis et rectae rationi in omnibus consonum (3 vol. in 8°, Paris 1882). Gratia Aretinus, Italus (saec. XIII). Fecit glossam in secundam compilationem; pro­ babiliter auctor est cuiusdam libri De Indiciorum ordine. Cf. Schulte I 197. Gratianus, card, (γ 1197); scripsit glossas in Decretum oliin multum usitatas. Cf. Schulte I 146. Gratianus, O. S. B. vel Camaldulensis, Italus; Bononiae magister theologiae. Fecit ipse pro iure can. idem fere, quod Petrus Lombardus, «Magister Sententiarum» (iuxta aliquos scriptores: eius frater), pro theologia scholastica, Eusebius pro historia ecclesiastica et S. Hieronymus pro S. Scripturae disciplina fecerunt, ita ut communiter habeatur «Pater iuris canonici». Vix aliquid de eius vita constat. Probabiliter prodiit Decretum 1150. Mortuus est ante 1179. Magnum illius opus inscriptum est Concordia discordantium canonum, sed iam diu vocatur Decretum Gratiani. Origines suas hausit ex collectionibus praeexsistentibus secundum methodum ab Algero adhibitam. Etsi maximae auctoritatis, attamen ut opus hominis privati numquam factus est codex legalis. Gregorius, card., c. mo produxit collectionem, cui titulus Polycarpus, in 8 libros divisam secundum ordinem systematicum. Gregorius Tolosanus (Pierre Grégoire, 1540—1597) scripsit: Iuris can. seu pontificii partitiones etc. (Lugd. 1594), Paratitla iuris can., De beneficiis ecclesiast. aliaque plura opera minoris momenti. Cf. Kirchenlexikon V 1178. Grueber, Rup., canonicus regularis; scripsit: De privilegiis religiosorum, opus post­ humum cum additionibus Eusebii Amort. (Aug. Vindel. 1748), opus solidum et clarum. H. Hallaeus (Halley), Petrus, Gallus (1611 —1689). Docuit litteras humaniores cum maximo plausu posteaque ius canonicum. Reliquit opus nitidum et eruditum : Institutiones canonicae (Paris. 1685), dissertationem De censuris eccles. (ib. 1659) aliaque opera parva. Hallier, Franc., Gallus (1595—1659), episc. Cabellicensis; magnus lansenistarum inimicus. Notissimus ex opere: De sacris electionibus et ordinationibus ex antiquo et novo Ecclesiae iure (Paris. 1636). Ex illo etiam prodierunt: De hierarchia ecclesiast. libri -i (ib. 1646) et Collectio ordinationum universi cleri gallicani circa regulares conditarum, opus, quod edidit Gerbais (ib. 1665, in 40). Haring, I., Austriacus, prof, in Univ. Graecensi, scripsit: Grundzilge des kath. Kirchenrechtes (ed. 2), opus solidum, aliaque complura ad ius can. perlinentia. Heimbucher, Max., Germanus, scripsit: Die Orden und Kongregationen der kath. Kirche (ed. 2, 3 vol., Paderb. 1907 sq.), opus valde utile pro historia diversorum Ordinum et Congregationum religiosarum. Heiner, Franc., Germanus, prof, iuris can. Friburgi Brisgoviae, auditor Rotae Romanae; f 1919. Scripsit germanice: Die kirchlichen Zensuren (Paderb. 1884), Grundrils des kath. Eherechts (ib. 1889), Kath. Kirehenrecht (2 vol., ib 1895), complura alia de iure canonico. Helyot, Petrus (Hippolytus), Gallus, f 1716; scripsit bonum opus: Histoire des ordres monastiques religieux et militaires etc. Opus fuit continuatum a Bullot et Philipon (8 vol., Paris. 1838). Henricus de Segusio (f 1271), card, et episc. Ostiensis. Celeberrimus canonista, utriusque iuris doctor. Elucubravit : Lectura in Decretales Gregorii IX (Argentinae 1512), Summa super titulis Decretalium (Romae 1470, opus optimum et saepe Brevis catalogus auctorum. editum), Lectura in Decretales Innocenta IV. Vocabatur «pater canonum», «monarcha iuris», «fons iuris» et «utriusque iuris doctor» et ordinarie citatur: Hostiensis. Hergenrother, losephus, Bavarus, ex Wirceburgo (1824—1890), cardinalis. Vir in historia eccles. et theologia doctissimus et iuris can. etiam peritus, erat quoque tenacissimae memoriae, magni ingenii, pietatis singularis. Praecipuum eius opus, quod ad ius can. spectat, est Katholische Kirche und christlicher Staat etc. (Friburgi Brisg. 1872). Hergenrother, Philippus (frater los. card. Hergenrother), ψ 1890, concinnavit: Lehrbuch des kath. Kirchenrechts (Frib. Brisg. 1888), Die Appellationen nach dem Dekretalenrechte (Eystett. 1875), ^er Gehorsam gegen die iveltliche Obrigkeit etc. (ib. 1877), Die Sonntagsheiligung etc. (Wirceb. 1878). ‘- Hilling, Nie., Germanus, complura valde erudite scripsit, praesertim ad historiam iuris pertinentia. Eo auspice editur periodicum : Archiv für kath. Kirchenrecht. Hinschius, Paulus (1835—1898), prof. Berolini ; protestanticae religionis, inter modernos doctores protestanticos iuris canonici facile princeps. Ingenti- labore et eruditione scripsit : Das Kirchenrecht der Katholiken und Protestanten in Deutschland (6 vol., Berol. 1869—1897). De novo edidit Decretales Pseudo-Isidori (Lips. 1863). Plura alia scripsit de iure canonico. Hollweck, losephus, prof. Eystett., scripsit: Die kirchlichen Strafgesetze (Mogunt. 1899), Das kirchliche BUcherverbot (1897) aliaque opera valde solida et erudita. Holste, Lucas, Flamburgensis (f 1661); ad religionem catholicam conversus multa scripsit. Ad ius can. pertinet opus, cui titulus : Codex regularum monasticarum et canonicarum, collectus olim a- S. Benedicto Anianensi. Flunc librum valde utilem Brockie iterum edidit et auxit Augustae Vindel. 1759, 6 vol. in fol. Hontheim, Ioan. Nie. (1701 —1790), episc. suffraganeus Trevirensis. Scripsit sub nomine lustini Febronii : De statu Ecclesiae et legitima potestate Romani Pontificis liber singularis etc. (1763). Iste liber pluries editus et correctus est, sed etiam pluries strenue refutatus et in Indicem redactus est. Auctor retractationem misit Romam 15 nov. 1778. Huguccio, Pisanus (f 1210), episc. Ferrariensis. Principalis glossator Decreti. Publicavit: Summa in Decretum, copiosum commentarium, sed numquam finitum. I. lacobatius, Dominicus, Romanus (f 1528); advocatus consistorialis et auditor Rotae; episc. Lucerinensis, card, et vicarius Leonis X. Vir optimi ingenii et acerrimi iudicii. Celeberrimus ex opere comprehensivo et classico De concilio (Romae 1538). lansen, los., Obi, Μ. I., scripsit: Ordensrecht (ed. 2 Paderb. 1920). Est opus breve quidem, sed accurate et concinne exaratum. lanssens, Franc., O. Pr., vide Elinga. lasinski, Camillus, O. Pr. (f 1644), scripsit: Directorium electionum praelatorum ac aliorum officiorum in Ord. Praed. peragendorum (Cracoviae et Brixiae 1654), Summarium ordinationum Capitulorum generalium Ord. Praed. a capitulo 1220 usque ad capitulum 1647 celebratorum (eodem loco et anno). Imola vide loannes ab Imola. loannes Anconitanus vide Augustinus Triumphus. loannes Andreae vide Andreae. loannes de Deo, ex Lusitania oriundus (f 1253); prof, iuris can. Bononiae. Plurima scripta reliquit, inter quae enumerantur: Liber pastoralis, Liber dispensationum, Summa super certis casibus Decretalium, Liber indicum, Notabilia, Liber distinc­ tionum, Comment, super novellis decretalibus (i. e. Innocentii IV), Liber quae­ stionum, Cavillationes, Continuationes etc. et Complementum Huguccionis. loannes Faventinus vide Faventinus. loannes Hispanus c. 1186 dicitur Summam fecisse, in qua recentiorum decretalium rationem habuit. loannes leiunator (f 595)> episc. Constantinopolitanus ; vir maximae pietatis, qui edidit librum Poenitentiale. Brevis catalogus auctorum. XXXI loannes ab Imola (f 1436), Bononiae doctor utriusque iuris. Eius scripta sunt: Tractatus de appellationibus, Comment, (incompletus) in Decretales Gregorii IX, Comment, in Sextum- et in Clementinas, Consilia et Repetitiones. loannes Scholasticus (f 577). Adornavit collectionem canonum apostolicorum et multorum conciliorum cum titulo Syntagma canonum inscriptam (cf. q. 37). loannes Teutonicus (Semeca vel Ilemeke), Germanus. Notissimus ex celebri opere Apparatus in Decretum, qui paulatim ut Glossa ordinaria fuit receptus. — Plures scriptores sub nomine loannis Teutonici inveniuntur sacculo XIII, unde de illorum vita exsistit magna incertitudo et confusio. Duos ex illis ad Ordinem Praedicatorum pertinuisse certum est. Num autem etiam iste loannes Semeca fuerit Dominicanus, valde dubium est. Cf. Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. I 523, et Schulte II 173. loannes de Turrecremata O. Pr. vide Turrecremata. Isidorus vel potius Pseudo-Isidorus. Auctor ignotus cuiusdam celebris collectionis, sed spuriae, ut hodie constat. Se vocat «Isidorus Mercator» sive «Peccator». Collectio ista originem duxit in Gallia c. 853 et tamquam authentica habebatur, usquedum Ioan. Torquemada O. Pr. (f 1468) et Nic. Cusanus (f 1464) imposturam detexerunt. Ivo, S., Gallus (c. 1040 — U 16), episc. Carnutensis. Sub Lanfranco studuit cum S. Anselmo in celebri monasterio Beccensi. Praeclarissimus canonista, magnae eruditionis ac pietatis. Lucerna occidentalis orbis, inquit Baronius, decus, ornamentum ac fulgor gallicanae ecclesiae. Praecipua illius opera: Panormia in 8 partes distributa, collectio canonum maximae auctoritatis ante Decretum Gratiani ; Decretum Ivonis, opus uberius, in 17 partes distributum; 292 Epistolae, 24 Sermones, quorum mentione speciali dignus est ille De convenientia veteris et novi sacrificii. Cf. Fournier, Les collections canoniques attribuées à Ives de Chartres. K. Knecht, Aug., Germanus; scripsit praeter opera ad historiam iuris perlinentia Die neuen eherechtl. Delcrete Ne temere und Provida, Grundriss des Eherechts (Frib. Brisg. 1918). Kober, Franc. Quirinus, prof. Tubingensis (f 1897); scripsit: Kirchenbann (ed. 2, 1863), Suspension (1862), Deposition und Degradation (1867), opera utilia et bona. Kdnig, Robertus, O. S. B., Austriacus (f 1713), doctor utriusque iuris, rector universitatis Salisburgensis. Praeclarus ex opere concinno et solido: Principia iuris can. ad 5 libros Decretalium redacta (Salisb. 1691 ad 1697). Krimer, Ferdinandus, S. J. (1703), scripsit: Quaestiones canon, in 5 libros Decretalium (Augustae Vindel. 1706), opus nimis prolixum, sed satis clarum. Kugler, Ioan., S. J., Bohemus (γ 1721); scripsit: Tractatus theologico-canonici de matrimonio etc. (Norimbergae 1713). Kutschker, Ioan. Rud., Germanus (f 1881), archiep. Vindobonensis et cardinalis. Ger­ manice scripsit : Das Eherecht der kath. Kirche nach seiner Theorie und Praxis (5 vol., Vindob. 1856), Die gemischten Ehen von dem katholisch-kirchlichen Standpunkt aus betrachtet (ib. 1838, ed. 3 ib. 1842). L. Labbé, Phil., S. J. (f 1667), celeberrimus propter suam collectionem Conciliorum, quae finita fuit a Gabr. Cossartio. Laborans, Italus (f c. 1189), card.; voluit Decretum Gratiani in meliorem ordinem redigere. Eius opus vocatur Codex compilationis. Partim editum est cum disquisitione Theineri a Migne, P. 1. 204, 870 sqq. Lainez, lacobus, praepositus generalis secundus S. J. (1565). Ab illo sunt Disputa­ tiones Tridentinae, inter quas eminet prolixa disputatio De origine iurisdictionis episcoporum. Lambertini, Prosper, vide Benedictus XIV. XXXII Brevis catalogus auctorum. Lâmmer, Hugo, scripsit: Institutionen des kath. Kirchenrechts (Frib. Brisg. 1886, ed. 2 ib. 1892), Zur Kodifikation des kanonischen Rechts (ib. 1899). Lampert, Ulr., Helvetus, vir laicus ; complura scripsit solide et erudite praesertim ad ius eccl. Helvetiae spectantia, e. gr. Die kirchl. Stiftungen, Anstalten und Korperschaften nach schweizerisdiem Redit (1912). Lancelottus, Ioan. Paulus, Perusinus (1522—1590). Celeberrimus canonista, iuris prof. Perusiae. Institutiones iuris can. ad modum lustiniani institutionum scripsit hortatu Pauli IV, opus, quod saepissime editum est. Item publicavit: Comment, institutionum iuris can., De comparatione iuris pontificii ac caesarei (Lugd. 1584), Regularum ex universo pontificio iure libri 3 (Perus. 1587); fecit bonum Indicem rerum Corporis iuris can. sub auspiciis Gregorii XIII editum (Romae 1580). Lanfrancus, Cremonensis (iuxta Schulte I 198: Cremensis), primus ius utrumque docuit Bononiae (f 1229). Auctor fuit multarum glossarum in tres primas Decretalium compilationes. Launoy, Ioan., Gallus (f 1678) ; multa scripsit, sed fuit Gallicanismo valde addictus et hypercriticus. Omnia fere eius opera in Indicem relata sunt. Laurentius, Tos., S. J., Germanus; composuit Institutiones iuris eccles. in usum scholarum (ed. 3 Frib. 1914). Laurentius, Hispanus (saec. XIII), Bononiae fuit magister Trancredi. Collegit Apparatum ad Decretum, opus utile et magno usui posteris. Composuit etiam apparatum in compilationem primam. Laurin, Franc., praelatus et prof. Vindobonensis, scripsit: Der Zolibat (Wien 1880) et opus praeclarum et solidum: Introductio in Corpus Iuris Can. (Frib. Brisg. 1889). Laymann, Paulus, S. J., Germanus (1574—1635); insignis theologus moralis et iuris can. peritus. Opera illius cum maxima perspicuitate, soliditate, prudentia ac con­ cinnitate scripta sunt. Praeter eius magnum opus Theologia moralis auctor fuit multarum quaestionum canon., quae collectae atque redactae sunt sub titulo Ius canonicum R. P. Laymann (3 vol., Dilingae 1663). Lega, Mich,, Italus, decanus Rotae Romanae et postea Cardinalis. Concinnavit opus optimum: De iudiciis ecclesiasticis (4 vol. in 8°) et Compendium praelectionum de iudiciis eccles. (2 vol.). Leitner, Martinus, Germanus, edidit praeter Praelectiones a Fr. Santi factas complura opera, e. gr. Léhrbuch des kath. Eherechtes (2 ed. 1910), opus commendandum; Handbuch des hath. Kirchenrechtes auf Grund des neuen Kodex (Ratisb. 1919). Commentarius solidus. Leuren, Petrus, S. J., Germanus (f 1723); vir insignis laboris, magnae sanctitatis ac eruditionis. Inter alia publicavit : Forum ecclesiast. de universo iure can. (pluries editum, e. gr. Venet. 1729, 5 vol.), Forum beneficiate (2 vol., Coloniae 1704 et Aug. Vindel. 1757, etiam Vicarius episcopalis (Coi. 1708). Lezana, Ioan. Bapt de, O. Carm., Hispanus (f 1659); theologus et commentator optimus in Ia'n partem Summae S. Thomae. In iure can. composuit : Summa quaestionum regularium (5 vol., Romae 1634, Lugd. 1656), opus utile pro iure regularium. Lignano, Ioan, de, Italus (f 1383), laicus et matrimonio iunctus. Maximum habuit favorem apud Rom. Pont. Urbanum V, Gregorium XI, Urbanum VI quod contra Pseudo-Papam Clementem VII strenue pugnavit. Praepter Consilia et Repetitiones eminent quoque Commentarius in Decretales Gregorii IX et Lectura super Clementinis. Cf. Schulte II 257. Linneborn, Ioan. Germanus, Grundriss des Eherechts (Padcrb. 19’9). Lombardi, C., publicavit luris can.privati institutiones (ed. 2, 3 vol. in 8°, Romae 1901). Luca, Ioan. Bapt. de, card. (1614—1683); Italus, vir inter principes illius saeculi juris­ consultos enumerandus. Eius opera sunt magni momenti pro cognitione Curiae Romae eiusque praxi et collecta prodierunt hoc titulo: Theatrum veritatis et iustitiae . . ■ (pluries editum, e. gr. Lugduni 1697, 14 vol. in fol.). Alia huius auctoris opera videsis apud Hurter, Nomenclator IV 5^°· Luca, P. Marianus de, S. J., composuit Institutiones iuris eccles. publici, quas iuxta methodum card. Tarquini tradebat in schola institut, canonic, in universitate Gregoriana Brevis catalogus auctorum. XXXIII (5 vol. in 8°), Summa praelectionum in libros Decretalium, Comment, in 1. 4 seu De sponsalibus et matrimoniis, De iudiciis ecclesiast., civilibus. Lucidi, Aug. (saec. XVI11). Opus eius valde utile : De visitatione sacr. LiminumInstructio S. Congr. Concilii, saepius editum est. Novam editionem curavit Schneider (Romae 1883). Lupus (de Wulf), Christ., O. S. Aug., ex Flandria oriundus (1612—1681), prof. Lovanii ; vir insignis eruditionis et singularis pietatis. Praecipuum eius opus est: Synodorum generalium et provincialium statuta et canones cum notis et historicis dissertationibus (5 vol. in 40, Lovanii 1665). Hoc opus complectitur 6 priores tom. ex 12 torn., qui constituunt Opera collecta Lupi (Venetiis 1724 ad 1729, 4 vol. in fol.). M. Maafien, Frid. (1823—1900) *, ab acatholicis parentibus natus, ad catholicismuin con­ versus est a. 1851. Scripsit: Geschichte der Quellen und der Literatur des kano­ nischen Rechts im Abendlande bis zum Ausgang des Mittelalters (Graecii 1870), opus valde bonum. Multa alia praesertim ad historiam iuris pertinentia scripsit. Cf. Schulte III 427 sq. Maillane, Durandus de, Gallus (1729—1814). Scripsit gallice : Institutions du droit canonique (Lyon 1770), Dictionnaire canonique (Avignon 1761). Cum Martineau composuit schema constitutionis civilis cleri. Scripta eius malis principiis Gallicanismi inficiuntur. Maioretus, Ioan., Gallus (γ 1666), prof, iuris in universitate Tolosana. Notus ex opere : Comment, in libros ί Institutionum iuris can. loannis Pauli Lancelotti (Tolosae 1676). Makée, P. L., iuris can. doctor ; scripsit : Institutiones iuris eccles. tum publici tum privati ad usum Seminariorum (ed. 5 iuxta moderna decreta emendata, Romae 1898) aliaque opera. Mandagot, Guilelmus de, Gallus (floruit 1310), cardinalis. Scripsit: Libellus super electione facienda et eius processibus ordinandis (Paris. 1506). Opera eius usus est Bonifatius VIII in compilatione 1. 6 Decretalium. Mansi, Ioan. Dominicus, clericus regularis Matris Dei, Italus (1692—1769), archiep. Lucensis, praeclarus historicus et theologus, qui zelo laboriosissimo et infatigabili laboravit. Praecipuum opus est Nova et amplissima collectio SS. Conciliorum (31 vol. in fol., Flor, et Venet. 1757—1798), quod tantum usque ad saec. XV typis mandatum est. Post obitum finitum fuit 1798 et nunc continuatum denuo editur Parisiis ab a. 1909, 43 vol. in fol. Plurima alia opera edidit et scripsit. Many, S., presbyter S. Sulpitii, auditor Rotae Romanae; scripsit: Praelectiones iuris can.; iam plura volumina apparuerunt et sunt laude digna. Marc-Huguenin, scripsit: Expositio methodica iuris can. (ed. 5, Paris. 1892). Marea, Petrus de (i594—1662), archiep. (designatus) Parisiensis. Scripsit notissimum opus De concordia sacerdotii et imperii, pluries editum et auctum a Baluzio et Boehmero, sed etiam pluries in Indicem librorum prohibitorum redactum propter Gallicanismi errores. Maroto, Philippus, Hispanus, Congr. Miss. Filiorum Imm. Cordis B. Μ. V., scripsit: Institutiones iuris canonici ad normam novi Codicis (Madrid 1918; opus, cuius primum volumen secunda editione apparuit, valde commendandum). Martinus de Troppau (Slrepus) O. Pr., Polonus (f 1278); Papae poenitentiarius et postea designatus archiep. Gnesnensis. Notissimus ex opere: Index Decreti, communiter Margarita Martiniana vocato et saepissime edito. Usque ad a. 1 500 iam 19 editiones enumerantur a Stintzing, Gesch. der populàren Lit. des rom.-kanon. Rechts in Deutschland 127. Celeberrimum est etiam Martini opus Chronica de gestis summorum Pontificum et Imperatorum, quod saepissime editum fuit. Quétif (Scriptores Ord. Praed. I 361 sqq.) cum magna eruditione solide probat fabulam Papissae loannae esse huic operi ingestam post obitum Martini. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. C XXXIV Brevis catalogus auctorum. Maschat, Remigius, ex Ord. Scholarum Piarum, Bohemus (1692—1747); vir theologus et iuris can. prof., in musica etiam versatus et virtute conspicuus. Publicavit: Cursus iuris can. (Znoymae 1735), quod sub novo titulo Institutiones canonicae iterum edidit Ubaldus Giraldi 1759 (Ferrariae 1760), opus concinne et solide scriptum. Matthaeucci, Augustinus (f 1722), O. S. F., Italus, scripsit: Officialis curiae regularis (Francof. 1711) et Officialis curiae ecclesiasticae (Venet. 1734). Mayr, Chérubin., O. S. F., Germanus, composuit: Trismegistus iuris Pontificii universi (5 vol. in fob, Aug. Vindel. 1750). Melata, scripsit: De potestate, qua matrimonium regitur et De matrimoniali iure civili apud praecipuas nationes. Mercante, Franc., Italus (1770 —1834); scripsit italice Compendio di diritto canonico con illustrazioni storico-dogmatiche e dissertazioni (Prato 1820; quater editum). Milas, Nicod., Das Kirchenrecht der Morgenlilndischen Kirche (Czernowitz 1897). Miranda, Ludov,, O. F. M. (saec. XVII), Hispanus; scripsit plura opera vere egregia pro iure regularium, e. gr. Directorium seu manuale praelatorum regularium, saepe recusum et auctum; bona editio facta est Coloniae 1617 in fol. Mocchegiani, R. Petrus, O. F. M., scripsit: lurisprudentia ecclesiastica, in 3 vol., ad usum et commoditatem cleri utriusque. Molitor, Raphael, Abbas O. S. B., scripsit erudite : Religiosi iuris capita selecta (Ratisbonae 1909). Monte, Petrus de, Italus (f 1457); episc. Brixiensis ; artium doctor et iuris peritissimus, composuit: Repertorium iuris utriusque (plures editiones, e. gr. Romae 1476, 2 vol. in fol.), opus copiosum ; De potestate Rom. Pont, vel De primatu quoque scripsit. Monte Lauduno (Montlezun), Guil. de, O. S. B. (f 1343); prof. Tolosae. Plura reliquit opera: Sacramentale, Interpretatio in Sextum (ineditum), Apparatus in Decretales (Tolosae 1524), Super Clementinas (Paris. 1517), Ad Extravagantes loannis XXII, ex quo prodiit Apparatus ad tres Extravagantes loannis XXII (Romae 17459, postea receptum in editionem Constitutionum a Chappuis factam. Monti, ex America Meridionali oriundus. Notus ex opere: Elementos de derecho publico eclesiâstico (Quito 1869). Morinus, Ioan., Congr. Orat., Gallus (1591—1659). Ex Calvinismo conversus operam dedit archaeologiae maxima cum diligentia. Praeter plura opera archaeol. scripsit quoque: Commentarius historicus de. disciplina in administratione sacramenti poenitentiae etc. (Paris. 1651), Comment, historico-dogmaticus de sacris Eccles, ordinationibus etc. (ib. 1655). Moy de Sons, Carolus Ernestus, ex Gallica familia natus Monachii 1799, j 1867; prof, iuris Wirceburgi et Monachii et postea Oeniponte. Inter alia scripsit: Das Eherecht der Christen in der morgenlandischen und abendlandischen Kirche bis zur Zeit Karls d. Gr. (Regiom. 1833). Est etiam fundator ephemeridis adhuc exsistentis: Archiv für kath. Kirchenrecht. Muniz, F., Hispanus, scripsit: Procedimientos eclesiasticos, 3 torn. (Sevillae 1921). N. Nacchiante (Naclantus), lac., O. Pr. (f 1569), theologus Tridentinus. Scripsit de ecclesias­ tica hierarchia, de clandestinis matrimoniis etc. Opera eius 2 vol. in fol. Venetiis 1567 et Lugduni 1656. Cf. Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. II 202, et Schulte III 446. Naso, Guilelmus (saec. XIII), scripsit: Lectura super Decretalibus Gregorii IX. Nassalski, M., Polonus, scripsit: Formularium legale practicumin usum parochorum, vicariorum, foraneorum necnon curiarum episcopalium (ed. 2, x vol. in 8°). Navarrus vide Azpilcueta. Nevo, Alex, de, Italus, Vicetia oriundus (f c. 1479)· Docuit ius can. Pataviae per 26 annos. Praeter Consilia, olim magnae auctoritatis, procuravit bonam editionem Decreti Gratiani (Venet. 1474) et publicavit Comment, in libros Decretalium (ib. 1473). Nicollis, Laurent. Vigilius de, Tridentinus (f 1745), consiliarius archiep. Moguntini et Salisburgensis et protonotarius apostolicus. Praeclarus ex opere practico : Praxis Brevis catalogus auctorum. XXX\r canonica sive ius can. casibus explanatum etc. (2 vol. in fol., Salisburg. 1729 et 1732). Hoc opus adhuc nostris diebus valde utile est pro practico usu. Noval, los., O. Pr., Hispanus, inter alia scripsit Commentarium cod. iur. can. Libri 4 de Processibus (August. Taur. 1920), opus clarum et solidum. Nuytz, Ioan. N., Italus (1856), prof, iuris can. in academia Taurinensi. Opera minoris momenti reliquit, quae damnata sunt: Institutiones iuris can. (opus valde miserum, ut ipse Schulte III 547 confitetur), In ius ecclesiast. universum tractatus. Sententiae plures Nuytz in Syllabo damnatae sunt. O. Ojetti, Bened., S. J., Italus, scripsit : Synopsis rerum moralium et iuris pontificii aliaque opera solida. Omnibonus (Ognibene), Italus (f 1185), episc. Veronensis, magister Bononiae, discipulus Gratiani et collega Rolandi. Abbreviatio Decreti ei tribuitur (c. 1156), numquam fuit typis impressa. Cf. Schulte I 119 sqq. P. Pallottini, Salvator, scripsit: Pugna iuris pontificii etc. (1 vol.), Sacerdotium et imperium seu Ius publicum civile, eccles. (2 vol.). Privata auctoritate confecit etiam opus bonum et utile, cui est titulus: Collectio omnium conclusionum et resolutionum... Congr. Cone, ab a. 1564 ad a. 1860 (5 vol., Romae 1868). Panormitanus vide Abbas Siculus. Papiensis, Bern., Italus (f 1213), episc. Faventinus et Papiensis. Celeberrimus canonista; studuit Bononiae sub Gandulpho, Huguccione et loanne Hispano et postea ibi docuit. Auctor fuit primae compilationis antiquae Extravagantium. Alia opera ex calamo illius sunt: Summa de matrimonio, Summa de electione, et opus maioris momenti : Summa Decretalium et Casus Decretalium. Aliquando nomen Circa illi additur. Cf. Schulte I 177. Summam Decretalium edidit Laspeyres (Ratisbonae 1861). Papp-Szilagyi, los., edidit Enchiridion iuris Ecclesiae orientalis catholicae, Magno Varad. 1880 2° ed., opus bonum pro iure ecclesiae orientalis. Parisius, Flaminius (ψ 1603); prof, iuris can. Parisiis, episc. Bituntinus. Scripsit: De confidentia bénéficiait prohibita (Venet. 1598), duo tractatus De resignations benefi­ ciorum et De residentia bénéficiait (Colon. Agripp. 1615). Passerinus de Sextula, Petrus Maria, O. Pr., Italus (1594—1677), procurator generalis O. Pr. per 26 annos et Cathedrae Matutinae in Sapientia Rom. moderator per 22 annos. Fecit Comment, in 1, 2 et 3 ll. Sexti Decretalium (2 vol. in fol., Romae 1667—1670). Auctor fuit operis celeberrimi et adhuc valde utilis: De electione canonica (Romae i66r, in fol.); etiam De hominum statibus et officiis inspectiones morales ad ultimas 7 quaestiones 2* c 2ie D. Thomae Aquinatis, 3 vol.: i. De statu perfectionis episcopi et religiosorum et de bonis eccles. (ib. 1663, in fol.). 2. De privilegiis et facultatibus religiosorum (ib. 1663). 3. De- religioso statu, novitiatu, professione, translatione, eiectione, privilegiis etc. (ib. ιό70). Item tractatus De indulgentiis (ib. 1682, in fol.), Regulare tribunal. Scripsit quoque alia opera theologica. Cf. Quétif et Échard, Scriptores Ord. Pracd. II 674. Paucapalea, discipulus Gratiani et magister iuris eccles. Bononiae. Scripsit Summam (c. 1144—115°) et publicavit Glossas et Comment, in Decretum Gratiani, Etiam in Decreto inseruit Auctoritatis, quae Paleae appellatur; IIIa,n partem Decreti de Consecratione divisit in 5 distinctiones. Pauwels, los., O. F. M , Belga, scripsit tractatum saepius editum et valde bonum : De casibus reservatis (Lovanii 1755). Pecorelli, Raph., Italus (T c. 1849), prof, iuris can. in seminario Neapolitano. Notus ex opere solidae doctrinae cum nova commodaque disputandi methodo : Iuris ecclesiastici maxime privati institutiones (4 vol., Neap. 1842). ç* XXXVI Brevis catalogus auctorum. Pellizzarius, Franc., S. J., Italus (1596—1651), prof- iheol. moralis. Edidit Manuale regularium (2 vol., Venet. 1647; in Indicem relatum), et tractatus De monialibus (Bononiae 1644, pariter in Indicem relatos). Hoc opus ultimum iterum edidit Franc. Montano S. J. (Romae I755)> et correctum approbatum est. Pennacchi, los., prof. Seminarii Romani ; scripsit ampla commentaria in Bullam «Apost. Sedis» (Romae 1883). Permaneder, Franc. Midi., Bavarus (1794—1862); prof, iuris can. et historiae eccles. in lyceo Frisingensi posteaque in universitate Monacensi. Praeter suam famosam Bibliothecam patristicam edidit: Handbuch des gemeingilltigenIcatholischen Kirchenrechts mit steter Riiclcsichtauf Deutschland (2 vol., Landishuti 1846) et Die Icirchliche Baulast (Monachii 1853). Petavius, Dionys., S. J. (71652), Gallus, celeberrimus vir. De iure can. pauca scripsit : De episcoporum dignitate ac potestate, De ecclesiastica hierarchia. Petra, Vincent., Italus (1662 —1747)? card., secretarius S. Congr. Ep. et Reg. et S. Congr. Concilii. A Rom. Pont. Innocentio XII et Benedicto XIII multum aestimatus. Scripsit: De S. Poenitentiaria Apost. (Romae 1712) et praecipue Comment, ad Rom. Pon­ tificum Constitutiones (ib. 1705), opera adhuc multum utilia. Petronus de Senis, Italus (f 1313), doctor iuris et Ecclesiae Rom. vicecancellarius et car­ dinalis. Illius opera usus est Bonifatius VIII ad compilationem libri Sexti Decretalium. Petrus Hispanus (saec. XIII) glossavit Decretum et primam compilationem antiquam. Cf. tamen Schulte I 153· Petrus de Sampsone, Gallus (f c. 1270), Bononiae discipulus lacobi de Albenga et postea ibidem docuit Abbatem antiquum. Scripsit: Summa Decretalium, Distinctiones et Lectura in Decretales Innocenta IV. Peyrinus, Laur., O. S. Franc, de Paula (1648), Italus, cuius opera omnia prodierunt Venetiis 1648, 2 vol. in fol. Auctor magnae auctoritatis pro iure Regularium. Phillips, Georgius, in civitate Regiomontana natus 1804 ex anglicis parentibus, f 1872. Docuit ius civile in Berolinensi universitate et ad fidem cath. conversus ius can. Monachii, Oeniponte et in universitate Vindobonensi. Praeter opera in iure civili praecipua sunt: Die Diozesansynode (Frib. Brisg. 1849), Kirchenrecht (7 vol., Ratisb. 1845 sqq.), opus incompletum et a Vering continuatum, Léhrbuch des Kirchenrechts (ib. 1859 ad 1862, iam in ed. 3, ib. 1881; versio latina: Compendium iuris eccles., ib. 1875). Piatus Montensis, O. Cap., Belga (f 1904), edidit: Praelectiones iuris regularis (2 vol., ed. 3, Tornaci 1905), Opus valde bonum, solidum et practicum. Pariter scripsit bona commentaria in Bullam «Apost. Sedis». Pichler, Vitus, S. J., Bavarus (1680—1736); ius can. docuit Dilingae et Ingolstadii. Opera eius utilia sunt ac succincta: Candidatus iurisprudentiae sacrae (4 vol. in 8°, Ingolstad. 1716 sqq.), Candidatus abbreviatus sacrae iurisprud. (2 vol. in 8°, Aug. Vindel. 1733), Summa iurisprud. sacrae universae (ib. 1723, in fol.), Ius can. practice explicatum (Ingolstad. 1728, 1735, 1746 etc.); nova editio facta est cum annotationibus etc. a Fr. Zaccaria (Pisauri 1758), qui adiecit Epitomen praenotionum canonicarum Doviatii. Pierantonelli, Pacificus, Italus, scripsit : Ordo iudiciarius in praxim traductus matri­ monii causarum speciminibus (2 vol. in 8°, Romae 1883). Pignatelli, lac., Italus, scripsit: Consultationes canonicae (4 vol., Venet. 1716—1722), opus utile et bonum. Pïrhing, Ernricus (Ehrenreich), S. J., Germanus (f 1679?). Plura reliquit opera de iure can., scii.: Ius can. in 5 libros Decretalium distributum (5 vol. in fol., Dilingae 1674—1678), opus eruditum et classicum, ordine systematico et perspicaci. Scripsit etiam: De iure scripto et non scripto (ib. 1644, in 8°), De iurisdictione et potestate • praelatorum et rectorum Ecclesiae episcopis inferiorum (ib. 1663, in 8°), De iurisd. et potest, iudicis ordinarii (seu praelati ecclesiastici; ib. 1652, in 8°), De iurisd., officio et potest, iudicis delegati (ib. 1664, in 8°), De rescriptis (ib. 1665, in 8°), De renuntiatione beneficiorum (ib. 1667, >n 8°). Cf. Hurter, Nomen­ clator II 250. Brevis catalogus auctorum. Pithou, Franc., Gallus (ί 1621), adiuvit fratrem suum Petrum in edendo Corpore iuris canonici. Pithou, Petrus, Gallus (1558, f 1596) ; procuravit bonam editionem Corporis iuris can., sed magis notus est ex libro: Les libertez de V Église Gallicane rédigées en 83 articles (Paris. 1594), quo libertates Ecclesiae Gallicanae maxime propugnantur. In Indicem autem relatus est hic liber. Pitonius, Franc. Mar., episc. Imeriae (f 1729), Italus; edidit plura statuta ecclesiastica, e. gr. Disceptationes ecclesiasticas ; item collectiones decretorum Romanarum Con­ gregationum ad confessarios, ad matrimonium, ad s. ritus spectantium. Planchet, Franc. Regis, Mexicanus, scripsit: Procedimientos eclesiast. en causas crimi­ nales y disciplinares con arreglo ά lo decretado en el Concilio Plenario LatinoAmericano. Opus valde utile pro istis regionibus. Ponsius (Pons), losephus, S. J., Hispanus (1730—1816). Plura opera reliquit, e. gr. : Lis can., de ratione discendi et docendi ius can. (2 vol., Fulginiae 1794), De antiquitatibus iuris can. etc. (Spoleti 1807, in 40), De vita et honestate clericorum, ex canonibus et Corpore iuris can. sumptum (ib. i8co), De materia et forma s. ordinationum et nominatim presbyteratus (Bononiae 1775, in 40). Pseudo-Isidorus vide Isidorus. Pyrrhus, Conradus, canonicus Neapol. (f 1686) ; scripsit opera valde divulgata: Praxis dispensationum apostoli carum et Praxis beneficiaria. Q. Quesnell, Paschasius, Oratorii presbyter, Gallus (1634—1719), lansenianus; edidit collectionem canonum in aliquo manuscripto inventam, quae vocatur propterea Collectio Quesnelliana. Quintinus, loan., presbyter Ord. Hospitii S. Ioan., Gallus (f 1561); prof, iuris in uni­ versitate Parisiensi, praesertim ex graecis fontibus traduxit in linguam latinam plura opera ad ius can. pertinentia, e. gr. : Syntagma canonum graecorum a Matthaeo Blastareo, Synodus Gangrensis, Commentarii Ioan. Zonarae etc. R. Raymundus de Penaforte, S., O. Pr. (c. 1175 —1275), poenitentiarius Papae, magister generalis Ord. Praed., compilavit iussu Gregorii IX 5 libros Decretalium, codicem legalem Ecclesiae usque ad novum Codicem. Praeterea primus omnium scripsit : Summa de poenitentia et matrimonio, quem librum commentariis illustrarunt plures, inter quos eminet loannes de Friburgo, quem postea plures sic dicti Summistae imitati sunt. Edidit Constitutiones Ordinis Praed. ad meliorem formam redactas. Plura alia scripta S. Raymundi memorant Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. I to8 sqq., quae tamen non videntur esse typis impressa. Rebuffi, Petrus, Gallus (1487 —1557); vir doctus atque pius. Docuit ius can. in pluribus universitatibus Gallicis. Plurima opera reliquit: Praxis beneficiorum (Venetiis 1554 et saepius editum), Tractatus nominationum (Paris. 1538 et saepius), De pacificis possessoribus (ib. 1538 et saepius), Tractatus Concordatorum (Paris. 1538 et sae­ pius), opus maioris momenti, etc. Regino, abbas Prumiensis monasterii (f 915), scripsit: Libri duo de synodalibus causis et disciplinis ecclesiasticis (ed. Wasserschleben, 1841 ; cf. tamen Migne, P. 1. 132). Reiffenstuel, Anacletus, Ô. S. F., Germanus (1641 —1703); vir doctissimus, humillimus, iuris can. consultissimus prof, theologiae moralis et philosophiae, ius can. docuit Frisingae. Praeter eius celebrem librum Theologia moratis composuit opus notissimum: Ius canonicum universum (Frisingae 1700), quod paucis annis quindecies editum est et in magno pretio a canonistis semper habitum. Prodiit huius operis compendium cum titulo Ius canonicum universum (3 vol. in 120, Paris. 1853). Richardus Anglicus, ex Anglia, cum cognomine «Pauper» (f 1237). Docuit Bononiae et rediit in Angliam, ubi episcopus factus est. Glossavit primam compilationem Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. c ** XXXVIII Brevis catalogus auctorum. antiquam et composuit: Ordo iudiciarius, Distinctiones super Decretis, Casus Decretalium. Cf. Schulte I 183. Richer, Edmundus, Gallus (f 1631), acerrimus defensor Gallicanismi, conscripsit com­ plura opera, quae tamen omnia in Indicem sunt redacta. Richter, Aemilius Ludov. (1808 —1864) ; protestantismo quidem addictus, sed catholicismo non infensus. Praeclara opera scripsit de historia iuris can., e. gr. : De Algero Leodiensi, De collectione Anselmo dedicata, De emendationibus Gratiani etc. Valde meritus est de iuris can. scientia, 1 0 propter suam nitidam editionem : Corpus iuris can. (2 vol., Lips. 1833), et 2° propter utilissimam editionem: Canones et decreta Cone. Trid. cum declarationibus S. Congr. Cone. (ib. 1853). Riegger, Paulus los. (1705—1775) > Germanus, plurimum promovit losephinismum spiritumque libertinum. Perplura scripsit de iure can., e. gr. : Introductio in universum ius can. (1758), Institutiones iurisprudentiae ecclesiasticae (6 vol., Vindob. 1780) etc. Riganti, Ioan. Bapt., Italus (1661 —1735); v'r eruditus et virtute clarus. A nepotibus suis publicata sunt: Comment, in Regulas, constitutiones et ordinationes Cancellariae Apost. (Romae 1744, 4 vol. in fol.), opus optimum de hac materia. Roccaberti, Thomas de (f 1699), Hispanus, magister generalis Ord. Praed. et postea archiep. Valentiensis; strenuus defensor auctoritatis Summi Pontificis. Scripsit: De Bom. Pontificis auctoritate (3 vol. in fol., Valentiae 1691). Collegit etiam scripta complurium auctorum de eadem materia in sua celebri Bibliotheca maxima Pon­ tificia etc. (21 vol. in fol., Romae 1695 —1699). Rodriguez, Emmanuel, O. S. F., e Lusitania oriundus (γ 1613); canonista praeclarus et moralista. Notissimus ex opere: Quaestiones regulares et canonicae, pluries edito, e. gr. Salmant. 1598. Aliud huius auctoris opus est: Nova collectio privilegiorum Begularium ab Urbano II usque ad Clementem VIII (2 vol., Lugduni 1609). Rolandus-Bandinellus vide Bandinelli. Roquette, Eugenius, Gallus (1817—1888); publicavit: Institutiones iuris can. publici et privati (2 vol. in 8°, Atrebati 1853—1856) vel Institutiones iuris can. auctore B. de M. (Paris. 1859). Roskovânyi, Augustus ( 1807—1892), episc. Nitriensis, vir laboriosissimus, non semper tamen utens acri iudicio in seligendis textibus. Scripsit permulta volumina, e. gr. : De matri­ moniis in eccl. cath. (2 vol., Agriae 1837), Bom. Pontifex tamquam Primas Eccle­ siae et princeps civilis etc. (16 vol., Nitriae 1867—1879) etc. Cf. Schulte III 778. Roûhirt, Franc. (1793—1873), Germanus, homo pius et valde laboriosus. Plurima opera canonistica conscripsit, praesertim in lingua germanica, e. gr. Lehrbuch des Kirchenrechts (ed. 3 Scaphusi 1858). Nimis dure immo et iniuste de hoc auctore iudicat Schulte III 351, licet concedi debeat, in eius operibus non raro deesse methodum et accurationem. Roye, Franc, de, Gallus (f 1686); composuit: Institutiones iuris can. (Paris. 1681, in Indicem relatae), De iuribus honorificis in Eccl. (2 vol. Andegavi 1667), De missis dominicis (ib. 1672), De iure patronatus l. 3 decret, (ib. 1667) aliaque opera minoris momenti. Rufinus, Gallus (f c. 1179), magister Decretorum Bononiae. Inter praecipuos glossatores (saec. XII) Decreti Gratiani recensetur, cuius Summa Decretorum (c. 1165) magni a posteris aestimata est et primum edita fuit a. Fr. Schulte, sed satis mendose; alia editio (1902) procurata ab Henr. Singer multo melior est. Cf. Hurter, Nomen­ clator II 209. S. Sagmiiller, Ioan. Bapt., prof. Tubingensis; scripsit opus optimum: Lehrbuch des katholischen Kirchenrechts (ed. 3 Frib. Brisg. i9I4)> aliosque complures tractatus ad ius can., pertinentes, praesertim ad historiam iuris. Salazar, Franc. Gomez, ep. Legionensis, et Vincentius de la Fuente ediderunt opus solidum : Tratado teôrico-prâctico de Procedimientos eclesidsticos (4 vol., Matriti 1868). Alia quoque opera praesertim pro Hispania uterque auctor edidit. Brevis catalogus auctorum. XXXIX Salzano, Thomas Mich., O. Pr., Neapolitanus (1807—1890), episc. titularis Tanensis, archiep. Edessenus. Plura opera scripsit de quaestionibus ad historiam ecclesiast. spectantibus ; de iure can. : Lezioni di diritto canonico pubblico e privato con­ siderato in se stesso e secondo l’ attual polizia dei regno delle due Sicilie (4 vol., Neap. 1845), saepius (13) editum; etiam bis latine Institutiones iuris can. (ib. 1834 et 1842), opus eruditum et usui valde accommodatum. Samuellis, Franc, de, O. Pr., Italus (saec. XVII); scripsit: De canonica electione (Venetiis 1644, in fol.), opus bonum et completum. Sanchez, Thom., S. J., Hispanus (1550—1619). Passim ad ius can. spectat magnum illius opus De sancto matrimonii sacramento disputationum libri 3 (Genuae 1602 et postea saepius editum). Sanguined, Sebast., S. J., Italus (1829—1893); prof· historiae eccles. et postea iuris can. in Romano Collegio. Opus breve et accuratum : Iuris eccles. institutiones, prodiit Romae 1884, in 8° (ed. 4 1901). Santi, Franc, Italus (f 1885); composuit opus solidum et usui bene accommodatum: Praelectiones iuris can. (2 vol., Romae 1885 sqq.), in pluribus seminariis adhibitum (ed. 4 emendata et recentissimis decretis accommodata a Mart. Leitner, 5 vol., 1904 sqq.). Sarti, Maurus, Ord. Camaldul., Bononiensis (1709—1766). Fautor historiae litterarum iuris can. in opere hortatu Benedicti XIV scripto : De claris archigymnasii Bono­ niensis professoribus a saec. XIV (Bononiae 1769—1771). Schafer, Timoth., Ο. M. Cap., Germanus, scripsit; Das Eherecht nach dem Codex iur. can. (1918), est opus iam pluries editum et valde utile pro praxi. Scharnagl, Ant., Germanus, scripsit: Das feierliche Gelilbde ais Ehehindernis (Frib. Brisg. 1908); Das neue kirchliche Gesetzbuch (1918) aliaque eruditionis plena. Schenkl, Maurus, O. S. B., Bavarus (1749—1816), suo tempore celeber. Reliquit: Institutiones iuris ecclesiast. etc. (2 vol., Ingolst. 1790—1791), opus saepe editum et correctum. Scherer, Rud., prof. Vindobonensis (y 1919), homo doctissimus. Scripsit: Ilandbuch des KirchenrechtS (2 vol. in 8°, Lips. 1886—1898) et plura ad historiam iuris pertinentia. Schmalzgrueber, Franc., S. J., Bavarus (1663 —1735)· Docuit theologiam moralem et philosophiam in 3 universitatibus et imprimis ius can. Dilingae et Ingolstadii. Varii tractatus collecti sunt in unum vol, sub titulo Ius ecclesiast. universum etc. (Ingolst. 1717 et saepe editum); compendium Succincta sacr. canonum doctrina (3 vol. in 8°, Augustae Vindel. 1747), Consilia seu responsa iuris (2 vol. in fol., Ingolst. 1722; ed. 2 Aug. Vind. 1740). Schmier, Franc., O. S. B., Germanus (γ 1728); canonista praeclarus universitatis Salisburgensis. Scripsit: lurisprudentia canonico-civilis (3 vol., Salisb. 1716, opus pluries editum), Consultationes canon, de coadiutoribus et coadiutoriis perpetuis pro ecclesiis Germaniae (ib. 1724) aliaque plura opera iuridica. Cf. Schulte III 165. — · Frater germanus Benedictus Schmier (f 1744) etiam plura de iure can. scripsit. Schneemann, Gerhardus, S. 7.(1829—1885), plura scripsit. Pro iure canonico magni momenti est opus ab illo incohatum: Acta et decreta sacr. Conciliorum recentiorum, Collectio Lacensis (7 vol., Frib, Brisg. 1870—1890). Schneider, Philippus (1840—1906), prof, iuris can. Ratisbonae in Lyceo regio. Scripsit: Fontes iuris ecclesiastici novissimi (Ratisb. 1895), ^ie Behre von den Kirchenrechtsquellen (ed. 2 ib. 1S92), opus nitide et concise compositum, Schulte, Fridericus, Germanus, natus 1827; homo eruditissimus, sed etiam vanae gloriae cupidus et non semel aliorum auctorum acerbior ne dicam iniustus criticus; anno 1870 a religione catholica defecit. Scripsit quamplura opera canonistica, e. gr. : Lehrbuch des kafh. KirchenrechtS (Giessae 1863), Geschichte der Quellen und Interatur des kanon. Rechts (3 vol., Stuttgardiae 1875—1880), opus valde utile, sed non raro in Ecclesiam odio infectum. Sebastianelli, Guilelmus, composuit Praelectiones iuris can. (3 vol., ed. 2 Romae 1905 sqq.). Semeca vide loannes Teutonicus. Sentis, Franc. lac., Germanus (1831 —1887); ius can. docuit Bonnae, deinde Friburgi Brisgoviae. Scripsit: De iure testamentorum a clericis saecularibus ordinandorum XL Brevis catalogus auctorum. (Bonnae 1862), Die ,Monarchia Sicula * (Frib. Brisg. 1869). Edidit item Clementis Papae VIII Decretales (ib. 1870). (Cf. q. 49.) Sicardus Cremonensis, episc. Cremon. (γ 1215). Valde notandum est eius opus: Mitrale seu de officiis cedes, summa (apud Migne, P. 1. 213, 13 sqq.). Praeterea scripsit: Summa canonum, qua nove ordinavit canones ordine systematico et sic primus dedit exemplum Institutionum iuris canonici. Silbernagl, Isidorus (fiqoq); scripsit: Lelirbuch des kath. Kirdi en redits Çeà. 4 R&üsb. 1903), Eherecht der griech. Kirche (ib. 1892). Simeone, lanuarius: Lezioni di diritto canonico (2 vol., ed, 3 Neap. 1898). Smet, Alois, de, Belga, scripsit : De^ sponsalibus et matrimonio. Tractatus canonicus et theologicus, opus praeclarissimum (et iam tertio editum) quod recognitum et in lin­ guam gallicam translatum editum est: Les Fiançailles et le Mariage. Insuper edidit Tractatus de casibus reservatis (Brugis 1914). Smith: Elements of Ecclesiastical Law (3 vol., Neo-Eboraci 1890). Opus valde utile pro Statibus foed. Americae. Socini, Marianus, Italus (1401—1467); studuit sub Panormitano; vir doctissimus et in variis disciplinis versatus et virtutis magnae. Plura opera ab illo prodierunt : Lectura in Decretales (ined.), tractatus De oblationibus, De obligationibus, De citationibus etc., Repetitiones et Consilia. Soglia, Ioan., Italus (1779—1856), card., episc. Auximensis. Concinnavit: Institutiones iuris publici ecclesiastici (3 vol., Laureti 1843 et saepius), opus excellens de primatiali potestate Rom. Pont. ; Institut, iuris privati et publici ecclesiast. (ed. 5 ab auctore recognita et aucta, Paris. 1859 ; italice reddita ab Abrah. di Susanna, Neap. 1864). Sole, lac., Italus, scripsit: De processibus, delictis et poenis, Praelectiones in V. libr. Codicis iur. can. (Romae 1920 sqq.), opera solida. Soto, Domin, de, O. Pr. (f 1560), celeberrimus theologus in Cone, tridentino. Scripsit plura praesertim contra doctrinam Reformatorum. Quaestiones canonisticas tractat in suo opere saepius edito: De iustitia et iure. Sousa Monteiro, Anton.Xav.de, Lusitanus (f 1876); scripsit: Compendium iuris can. accommodatum studiis seminariorum Lusitaniae (Conimbricae 1876). Stadtmiiller, Raphael, O. Pr., Germanus, ex toto codice iur. can. concinne collegit ea, quae spectant religiosos sub titulo: Das neue Ordensrecht (1919). Stephanus Tornacensis, Gallus (f 1203); canonicus regularis, episc. Tornac., prae­ clarissimus canonista. Notissimus ex eius Summa in tres partes Decreti Gratiani. Strein, Ioan, S. J., Germanus (1581 —1662), cancellarius universitatis Bambergensis ; summa cum laude docuit. Scripsit practicam Summam iuris can. (Colon. 1658 —1659). Alia eius opera parva videsis apud Schulte III 139. Stutz, Ulricus, prof. Berolinensis, auctor acatholicus sed insignis, praesertim bene meritus de historia iuris can., scripsit complures tractatus eruditione refertos, e. gr. Gescllichte des kirchl. Benefizialwesens (Berlin 1895), opus nondum perfectum, Ipso auspice eduntur: Kirchenreditl. Abhandlungen, 98 fasc., usque ad a. 1921. T. Tamburini, Ascanius, Ord. Vallumbros. Generalis ; scripsit: De iure abbatum et aliorum praelatorum (Lugd. 1640) et De iure abbatissarum et monialium (Romae 1638 ). opera diffusa, sed bona. — Distingui debet a Th. Tamburini S. J., theologo moralista. Tancredus, Italus (c. 1180 ad c. 1235), archidiaconus Bononiensis; celeberrimus canonista saec. XIII. Magister decretorum et canonicus ; ab Honorio III et Gregorio IX multum aestimatus. In vitam, mores et miracula S. Dominici inquisivit pro illius canonizatione. Composuit: Summa de sponsalibus et matrimonio (ed. Wunderlich, Gottingae 1841). Ordo iudiciarius (Lugd. 1515 et postea alibi), Apparatus in compilationem 1 2 3 (antiquarum compilationum). Tardif, Adolphus, Gallus (1824—1890). Opus bonum elucubravit : Histoire des sources du droit canonique (Paris. 1887, in 8°). Brevis catalogus auctorum. XLI Tarquini, Camillus, S. J., Italus (1810—1874), card.; scientia insignis et iuris consul­ tissimus. Reliquit opus solidum nitidumque : Iuris eccles. publici institutiones (Romae 1862, saepe editum), dissertationem egregiam II regio placet (ib. 1853). Tartagnus, Alex, (f 1477), prof. Bononiensis et Patavinus; scripsit: Lectura in l. tertium Decretalium, Consilia, saepissime edita. Taunton, Ethelredus L., scripsit: The Law of the Church. Cyclopaedia pro iure can. pro iis, qui anglice loquuntur (Londinii 1906), opus practice usui valde accom­ modatum, licet non omnimodo perfectum. Tellez, Emmanuel Gonzalez (γ c. 1674), doctor Salmanticensis, prof, iuris can., consultor tribunalis ecclesiastici et inquisitor. Notus ex opere bono sed diffuso: Commentaria perpetua in singulos textus 5 librorum Decretalium Gregorii IX (4 vol. in fol., Lugd. 1673). Theiner, Augustinus, Congr. Orat, presbyter, Germanus (1804—1874), doctus in historia ecclesiastica, qua in materia scripsit plurima opera. Ad ius can. spectant : Acta genuina s. oecumenici Cone. Trid. ab Angelo Massarello conscripta (2 vol., Zagrabiae et Lipsiae [1874]) et Disquisitiones criticae in praecipuas canonum et decretalium collectiones de historia fontium iuris tractantes (Romae 1836, in 4°). Hoc ultimum opus vere classicum est. Thesaurus, Carolus Anton., S. J., Italus (f 1655). ^us civile docuit in universitate Pisana, ius can. in univers. Taurinensi. Opus unicum, sed utile et ordine alphabetico dis­ positum : De poenis ecclesiast. (Romae 1640; ed. nova et aucta ab Ubaldo Giraldi publicata, ib. 1760; denuo ib. 1831). Cf. supra v. Giraldi. Thomas Aquinas, S., O. Pr. (c. 1225—1274), in diversis suis operibus quaestiones iuris canonici tractat. Scripsit etiam Commentaria in primam et secundam Decretalem. Ipse F. Schulte (Die Geschichte der Quellen und Literatur des kanonischen Rechts II [1875] 27 sqq.) dicit doctrinam S. Thomae Aq. esse maximi momenti pro evolutione iuris canonici. Thomassin, Ludovicus, Congr. Oratorii presbyter, Gallus (1619—1695), v*r insignissimae eruditionis et vitae regularis observator. Praecipua opera ad ius can. spectantia haec sunt: Dissertationes, commentarii, notae in Concilia generalia et particularia t. I (et unicus; Paris. 1667, in 4°). Magnum eius opus fuit: Ancienne et nouvelle dis­ cipline de l’Église touchant les Bénéfices et les Bénéficiers (4 vol., Paris. 1678, saepe editum et emendatum). Plurimos alios tractatus scripsit ad theologiam dogma­ ticam, ad liturgiam ecclesiast., ad apologiam etc. spectantes. Tolosanus vide Gregorius Tolosanus. Torquemada vide Turrecremata. Trano, Goffredus de, vide Goffredus de Trano. Trombetta, Aloys., scripsit: De iuribus et privilegiis praelatorum Rom. Curiae, Trac­ tatus canonico-liturgici. Trullenchus, Ioan. Algerus, Hispanus (f 1644), reliquit: De iure parochi et De vicario perpetuo. Tudeschis, Nicolaus de, vide Abbas Siculus Turrecremata (vel Torquemada), Ioan, de, O. Pr., Hispanus (1388—1468), cardinalis. Suo tempore celeberrimus ; vir insignissimae prudentiae ac eruditionis, virtutibus conspicuus. Magister S. Palatii, a Rom, Pont. Eugenio IV ac Pio II «fidei defensor» appellatus fuit. Complura opera reliquit, quorum sequentia ad ius can. pertinent: Comment, in Decretum Gratiani (6 vol. in fol., Lugd. 1519), Gratiani decretorum libri 5 secundum Gregorianas Decretales . . . distincti (2 vol., Romae 1726), Summa de Ecclesia (ib. 1489, saepissime ed.), De potestate Papae et Concilii generalis auctoritate; tractatus Quod non liceat appellare a Concilio ad Papam, tract, in favorem Eugenii IV Contra decreta Concilii Constantiensis, quo depositus est loannes XXIII ; Apparatus super decreto unionis Graecorum in Concilio Floren­ tiae celebrato ab Eugenio IV promulgato (Venet. 1561) etc. Turrianus, Franc., S. J. (1504—1584) ; multa scripsit etiam de iure can,, e. gr. : De actis veris sextae synodi, De votis monasticis. Infeliciter etiam scripsit pro authentia canonum Apostolorum ; contra illum insurrexit David Blondellus. XLII Brevis catalogus auctorum. U. Ubaldis, de, vide Baldus. Ugolinus, Barthol., Ord. Erem. S. Aug. (f 1610) ; scripsit: De censuris et irregulari­ tatibus aliaque opera canonistica. V. Vallensis, Andr., vide Delvaux. Van Espen vide Espen. Vering, Fridericus (f 1896), Germanus, scripsit: Lehrbuch des katholischen, orien· talischen u. protestantischen Kirchenredits (Frib. Brisg. 1876; ed. 3 ib. 1893). ''Vermeersch, Arth., S. J., Belga; scripsit: De prohibitione et censura librorum (Tornaci 1898), Supplementa et monumenta periodica (4 vol.), Praelectiones canon., De religiosis institutis et personis (2 vol., Brugis 1907), opera solidae doctrinae. Vicente, Felix, Congr. Miss. FF. Imm. Cordis B. Μ. V., publici iuris fecit: Manual canônieo sobre Institutos de votos simples (Barcinonae 1910); Recentia Instituta, opus canonicum (Segoviae 1916). Vidmar, Const. Ioan., O. S. B. ; composuit : Compendium repetitorium iuris eccles. (ed. 3 Viennae 1907). Villagut, Alphonsus, O. S. B. (f 1623), Italus; multa de iure canonico scripsit, e. gr.: Practica canonica criminalis (1585), De rebus eccles. non alienandis (1603) etc. Vincentius, Hispanus (f 1244), episc., Bononiae didicit et docuit ius canonicum. Con­ cinnavit: Apparatus ad Decretales Gregorii IX et glossavit compilationem 1 2 3 et 4 (antiquarum compilationum). Vio, Thomas de (C a i e t a n u s), O. Pr., card. (1469—1534); homo acutissimi ingenii et celeberrimus propter eius commentarium in Summam theol. S. Thomae Aquinatis. Praeter eius scripta de philosophia et theologia edidit ad ius canonicum pertinentia plura opuscula, e. gr. de cambiis, de usura, de simonia, de censuris, de auctoritate Papae et Concilii etc. Eius Summula peccatorum, opus aeque clarum ac profundum, etiam plura habet de iure canonico. Cf. Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. II 14. Vivianus, lulianus, Italus (1581 —1641), prof, iuris civilis ac canonici Pisis; Pauli V et Urbani VIII gratia floruit. Publicavit opus practicum et habile : Praxis iuris patronatus acquirendi, conservandi etc. (Romae 1620, 1622, 1628). Vlaming, Th. M., Neerlandicus, scripsit doctas Praelectiones de iure matrimoniali, 2 vol. in 8 °, ed. ait. 1920 sq. Vogt, los., Germanus, vicarius generalis Coloniensis, edidit opera pro praxi utilissima: Das Tcirchl. Eherecht et Das Kirchenvermogensrecht. w. Walter, Ferdinandus, Germanus (1794—1879); ius can. et civile docuit in universitatibus Heidelbergensi et Bonnensi. Concinnavit manuale Institutionum iuris ecclesiastici : Lehrbuch des Kirchenredits (Bonnae 1822), quod iam 14 editiones (1871) est adeptum. Weber, J., scripsit germanice : Die Icanon. Ehehindernisse samt Ehescheidung und Eheprozefs (ed. 4 Frib. Brisg. 1886 ; ed. 5 sub titulo : Kathol. Eherecht a los. Schnitzer, ib. 1898) et Catechismus iuris can., opera simplicia et clara. iz Wernz, Franc. Xaver., Germanus, praepositus generalis S. J. (1842—1915); scripsit: lus decretalium ad usum scholarum (6 tomi, ed. 2 Romae 1905 sqq.), opus plane egregium cum quoad historiam iuris can. tum quoad explicationem doctrinae. Wex, lac., S. J., Germanus (1663—1711); professus est theologiam moralem Ingolstadii, deinde ius can. Oeniponte. Edidit : Ariadne Carolino-canonica de universo iure can. tractans novo ordine ac methodo facili (Augustae Vindel. 1708), De sponsalibus (Oenip. 1692, in 120), Manipulus decimarum (ib. 1692, in 8°), De praelatis regularibus (ib. 1694). Brevis catalogus auctorum. XLIII Wiestner, lac., S J., Germanus (1640—1709). Opera eius sunt: Ius asylorum etc. (Ingolstadii 1689), Alienatio canonica rerum Ecclesiae temporalium (ib. 1692), De canonicis impedimentis coniugiorum (ib. 1696), Institutiones canonicae etc. (Monachii 1705 —1706), opus laudatum et multum usitatum; nonnullos errores historicos continet. Wulf, de, vide Lupus. z. Zabarellis, Franc, de’, Italus (f 1417), cum laude maxima docuit ius can. Florentiae et Patavii, ita ut Romam evocatus et cardinalis factus sit. Praeter Repetitiones, Tractatus, Consilia praesertim mentione digna sunt : Comment, in 5 libros Decretalium et Lectura super Clementinis. Zaccaria, Franc. A., S. J., Italus (1714—1795) ! v'r maximae eruditionis et in omni theologia versatus, praesertim in historia ecclesiastica. Complura opera reliquit ad hist, eccles. et nonnulla ad ius can. pertinentia. Cf. de Backer, Bibliothèque des écrivains de la Comp. de Jésus VIII (ed. 2) 1381 sqq., et Plurter, Nomenclator III 419 sqq. Zallinger zum Thurn, Tac. Ant. de, S. J., Tirolensis (1735—1813). Composuit: Institu­ tionum iuris naturalis et ecclesiastici publici libri 5 (Augustae Vind. 1784 et saepius), Institutiones iuris ecclesiastici maxime privati, ordine decretalium (5 vol. in 8°, ib. 1792 sq.) et alia plura opera. Zallwein, Greg., O. S. B., Bavarus(i7i2—1766), clarus prof, iuris in universitate Salisburgensi. Publicavit Principia iuris ecclesiastici universalis et particularis Germaniae etc. (vol., Augustae Vind. 1763), opus valde bonum. Zech, Franc. Xav., S. J., Bavarus (1692 —1772), per 30 annos docuit et scripsit de iure can. in academia Ingolstadii. Collegit Praecognita iuris can. ad principia Germaniae accommodata (Ingolst. 1749), Compendium iuris can. (ib. 1750), De iudiciis ecclesiast. ad Germ, prine, etc. (ib. 1765), De iure rerum ecclesiast. ad prine. Germ. etc. (2 vol., ib. 1758), Ilierarchia ecclesiast. ad prine. Germ. etc. (ib. 1750), Decas dubiorjim, de peculio clericorum (ib. 1752), De ambitu, politico-legalis dissertatio (ib. 1 752), De sponsalibus academicorum (ib. 1754), Dissertatio historicoiuridica de benignitate Rom. Ecclesiae moderata in criminosos etc. (ib. 1761), De electoris et electi potestate (ib. 1761), Rigor moderatus doctrinae pontificiae circa usuras (ib. 1747), De usuris et contractibus usurariis coercendis (Venet. 1761), opera magnae eruditionis. Zehentbauer, Franc., /Vustriacus, prof, in Univ. Vindob.; scripsit inter alia: Das Zinsprobleip nach Moral und Recht (Wien 1920), opus concise et concinne exaratum. Zenzelinus de Cassants, Gallus (f 1350); celeber doctor decretorum, canonicus Biterrensis, Rom. Pont, capellanus et auditor causarum S. Palatii. Praecipuum eius opus fuit glossa Extravagantium, quae tamquam glossa ordinaria est accepta. Zeuner, Albertus, O. Pr., Germanus (f 1670); scripsit inter alia : Dilucidatio regularum iuris in sexto Decretalium (Augustae Vind. 1664). Zitelli-Natali, Zephyrinus, Italus (f 1887); scripsit: Apparatus seu Compendium iuris eccles. (Romae 1886; ed. nova, aucta et in meliorem ordinem digesta a Franc. Solieri, 2 vol. in 8°, ib. 1907), Enchiridion ad ss. disciplinarum cultores accommo­ datum (ed. 4 ib. 1880), De dispensationibus matrimonii iuxta ultimas decisiones (ed. 2 ib. 1887). Zoesius, Plenricus, Belga (f 1627), prof. Lovaniensis ; scripsit Comment, seu praelectiones ad decretales Gregorii IX etc. (Lovanii 1647). Zyphaeus, Franc., Belga (f 1650^, prof. Lovaniensis, archidiaconus; reliquit opera: Iuris pontificii novi analytica enarratio (Colon. 1641) et Consultationes canonicae (Antwerpiae 1640, in fol.). INTRODUCTIO IN IUS ECCLESIASTICUM. ARTICULUS I. De notione et divisione iuris ecclesiastici. Q. I. Quid sit ius ecclesiasticum catholicum? R. Illa locutio «ius ecclesiasticum catholicum» sumitur diversis modis, prouti etiam verbum «ius» diversis modis sumi solet. Q. 2. Quid igitur significet verbum «ius»? R. Omissis variis et multis significationibus verbi «ius», quae pro nostro scopo minus necessariae esse videntur, quae tamen videri pos­ sunt in Summa theologica S. Thomae 2, 2, q. 57, a. 1 *, ius praecipue duobus modis sumitur, sc. subiective et obiective. Q. 3. Quid sit ius subiective sumptum? R. Ius subiective sumptum (quod ab aliis vocatur quoque ius dominativum), est facultas moralis aliquid agendi, omittendi vel possi­ dendi. In hoc sensu dicitur: ius venandi, ius non solvendi quaedam tributa, conservare ius suum, uti iure suo, laedere ius alienum etc.12 Q. 4. Quid sit ius obiective sumptum? R. Ius obiective sumptum definiri potest: «complexus normarum, quibus actiones exteriores singulorum in relatione cum ad alias per­ sonas singulares tum ad societatem ordinantur, ut societas et conser­ vari et finem suum assequi possit»3. Ius obiective sumptum est igitur idem fere ac lex, non tamen prorsus coincidit cum lege, ut nonnulli putant. S. Thomas accuratius dicit4: «Lex non est ius proprie loquendo, sed aliqualis ratio iuris.» 1 Cf. etiam Commentarium Fr. Sylvii in hunc art., et nostrum Man. theol. mor. II i sqq. 2 lus subiective sumptum solet distingui in ius ad reni et ius in re. Ius ad reni est facultas legitima non quidem de re ipsa, sed de persona aliqua in ordine ad rem ipsam. «Tarit actionem tantum personalem, quae vocatur condictio qua cogere possum personam, ut mihi satisfaciat» {Haine, Theol. mor. II, de iust. c. 2, q. 15). Ius in re est facultas legitima disponendi de ipsa re et parit actionem realem, quae vocatur rei vindicatio. Ius in re est idem ac dominium. 3 Cf. Aichner, Comp. iur. eccl. § 1 ; Heiner, Kirchenrecht I 2 ; Scherer, Kirchenrecht I 1. 4 S. th. 2, 2, q. 57, a. I ad 2. Priintmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. I Introductio in ius ecclesiasticum. Lex sive naturalis sive positiva efficit, ut aliquid sit ius seu iustum, secundum scilicet quod est conforme legi. Causa efficiens ultima cum iuris subiectivi tum iuris obiectivi est Deus, qui creando hominem ut «animal sociale» simul statuit ius naturale, quo officia socialia regu­ lantur. Omne autem ius positivum derivari debet a iure naturali1. Falsa ergo est doctrina multorum modernorum, qui iuris causam uni­ cam ponunt conventionem humanam vel voluntatem fortioris vel utilitarismum etc.2 Unde Pius IX merito damnavit in Syllabo sequentes propositiones: 56: «Morum leges divina haud egent sanctione, minimeque opus est, ut humanae leges ad naturae ius conformentur aut ob­ ligandi vim a Deo accipiant»; 59: «Ius in materiali facto consistit, et omnia hominum officia sunt nomen inane, et omnia humana facta iuris vim habent.» Q. 5· Quid sit ius ecclesiasticum subiective sumptum? R. Ius ecclesiasticum subiective sumptum est complexus facultatum moralium Ecclesiae catholicae agendi ea omnia, quae ad assequendum finem sibi a Christo praefixum necessaria sunt. Ecclesia enim catholica fundata est a Christo tamquam societas perfecta, ut mediante illa homines perveniant ad salutem aeternam. Quia igitur Ecclesia est societas perfecta, inde necessario habet autonomiam, i. e. facultatem absolutam et prorsus independentem leges ferendi fini proprio convenientes. Quia autem insuper habet finem altiorem quam quaelibet societas civilis, hinc media ordinata ab illa ad hunc finem altissimum a nulla societate civili impediri possunt, vel aliis verbis: nulla civilis potestas valet licite limitare aut adimere ius subiectivum Ecclesiae. Quare Pius IX in Syllabo damnavit pro­ positionem 19: «Ecclesia non est vera perfectaque societas plane libera, nec pollet suis propriis et constantibus iuribus sibi a divino suo fun­ datore collatis, sed civilis potestatis est definire, quae sint Ecclesiae iura ac limites, intra quos eadem iura exercere queat.» Quousque in particulari se extendat hoc Ecclesiae ius, latius agitur in tractatu de Ecclesia. Praegnanter et nervose hoc complexus est Leo XIII (Encyclica «Immortale Dei»): «Quidquid est in rebus humanis quoque modo sacrum, quidquid ad salutem animarum cultumve Dei pertinet, sive tale illud sit natura sua, sive rursus tale intelligatur propter cau­ sam ad quam refertur, id est omne in potestate arbitrioque Ecclesiae.»3 Q. 6. Quid sit ius ecclesiasticum obiective sumptum? R. Ius ecclesiasticum obiective sumptum est complexus legum a legitima auctoritate conditarum, quibus ordo externus Ecclesiae catho­ licae determinatur et actiones fidelium diriguntur ad finem Ecclesiae proprium. Dicitur a) complexus legum, quia ius ecclesiasticum non continet consilia tantum, sed leges stricte tales, ad quas observandas fideles 1 S. Thom., S. th. i, 2, q. 95, a. 2. 2 Zigliara, Phil, ethica 1. 2, c. 2, a. 3. 8 Cf. De Groot O. Pr., Summa apologetica q. 11. Art. i. De notione et divisione iuris ecclesiastici. 3’ non solum coram Deo tenentur, sed etiam iudicio externo Ecclesiae et poenis cogi possunt h Dicitur b) a legitima auctoritate conditarum. Legitimi legislatores pro Ecclesia universali sunt Summus Pontifex et Concilia oecumenica. Concilia vero particularia, episcopi, superiores regulares non possunt condere leges universales sed tantum particulares; et ne hoc quidem sine approbatione implicita vel explicita Summi Pontificis12. Unde Bouix breviter definit ius ecclesiasticum: «complexus legum auctoritate Papae firmatarum, quibus fideles ad finem Ecclesiae proprium diriguntur»3. Dicitur c) quibus externus ordo Ecclesiae determinatur. Non enim omnia Ecclesiae praecepta ad ius ecclesiasticum stricte dictum per­ tinent, sed ea dumtaxat, quae spectant exteriorem politiam. Hinc e. gr. applicatio Missae etc. proprie non pertinet ad ius ecclesiasticum, etsi Ecclesia de hac dedit statuta. Dicitur d) et actiones fidelium diriguntur ad finem Ecclesiae pro­ prium. Quibus verbis enuntiatur iuris ecclesiastici sublectum: fideles, i. e. omnes baptizati, septimum aetatis annum adepti et sufficienti usu rationis gaudentes4; obiectum: actiones et quidem externae tantum56 ; finis: bonum societatis christianae, quod est finis proximus, et beati­ tude aeterna, quae est finis remotus. Nota. Ius ecclesiasticum vocatur quandoq’ue : ius sacrum (cum ab eius auctore tum ab eius fine); ius pontificium (per oppositionem ad ius caesareum); ius canonicum, quia ex usu antiquissimo κανών (regula) designabat legem eccle­ siasticam ut distinctam a lege civili (νόμος). De canonibus dogmaticis ius ecclesiasticum iuxta modernam saltem praxim non solet tractare. In Decre­ talibus autem est specialis titulus: De sanctissima Trinitate. Q. 7■ Quaenam sint praecipuae divisiones iuris ecclesiastici ob­ iective sumpti b R. Ius ecclesiasticum obiective sumptum dividi potest ratione ma­ teriae, extensionis, temporis, formae, ritus. a) Ratione materiae dividitur in ius publicum et privatum. Non est una explicatio istorum terminorum apud diversos auctores0. Immo aliqui prorsus reiciunt hanc divisionem7. Iuxta complures auctores ius publicum est idem ac ius commune, ius autem privatum est idem ac lex privata vel privilegium. Melius tamen intelligitur ius publicum complexus legum divinarum, quibus Ecclesia constituitur ut societas 1 Cf. De Groot 1. c. a. 3. 2 Infra specialius determinabitur, qualem potestatem legislativam habeant Concilia particularia, episcopi, praelati regulares etc. 3 Cf. tamen Scherer, Kirchenrecht I 112. 4 Cf. Cod. iur. can. c. 12 et nostrum Man. theol. mor. I, n. 186. 5 De controversia valde agitata inter auctores, num Ecclesia possit praecipere actus mere internos, videsis nostrum Man. theol. mor. 1, n. 183. 6 Cf. Wernz, lus deer. I, n. 50, nota 29. " Cf. Gering, Kirchenrecht § 5 ; Sagmüller, Kirchenrecht § 3. 4 Introductio in ius ecclesiasticum. perfecta cum proprio fine. Non immerito hoc sensu ius publicum Ec­ clesiae comparatur cum iure constitutionali alicuius civitatis. Est tamen haec comparatio non perfecta. Ius privatum est complexus legum ec­ clesiasticarum ad proprium regimen membrorum Ecclesiae pertinentium, e. gr. ius regularium. b) Ratione extensionis ius ecclesiasticum dividitur a) in ius uni­ versale, quod obligat in toto orbe christiano, et ius particulare, quod viget tantum in aliquo territorio determinato; /9) in ius generale, quod omnes fideles obligat, e. gr. praeceptum audiendi Missam diebus dominicis, et ius singulare, cui certae tantum personae subiciuntur, e. gr. clerici, regulares; γ) in ius commune, quod statuit ordinem legalem communiter servandum sive pro omnibus fidelibus, et tunc ius commune est simul ius generale, sive pro determinata categoria fidelium, et tunc ius commune est simul singulare, sic e. gr. possumus loqui de iure communi regularium; et ius speciale, quod est idem ac privilegium. Notandum tamen est, non omnes auctores uti his terminis eodem modo. Sic e. gr. aliqui subdividunt ius particulare in ius patriarchale, pro­ vinciale, dioecesanum, regularium. c) Ratione temporis ius ecclesiasticum dividitur in ius antiquum, novum, novissimum. Iterum non est eadem explicatio huiusmodi ter­ minorum apud auctores. Iuxta explicationem praeferendam ius antiquum est ius a fundatione Ecclesiae usque ad Decretum Gratiani (circiter anno 1150) vigens. Ius novum est ius constitutum a Decreto Gratiani usque ad Concilium tridentinum exclusive. Pro maxima parte con­ tinetur in sic dicto antiquo Corpore iuris ecclesiastici et ideo vocabatur ius in Corpore iuris clausum. Ius novissimum est ius vigens post Concilium tridentinum usque ad nostros dies, et continetur in novo Codice iuris canonici edito a Benedicto XV et vim legis habente a d. 19 Maii 1918. d) Ratione formae seu modi ius ecclesiasticum dividitur in ius scriptum, quod continetur in authenticis diplomatibus legitimi legis­ latoris atque debite publicatum est, et ius non scriptum, quod non continetur in authentico scripto, sed tamen vi legitimae consuetudinis sive traditionis observatur. Vocatur etiam ius consuetudinarium vel breviter consuetudines legitimae. e) Ratione ritus ius distinguitur in ius Ecclesiae occidentalis et ius Ecclesiae orientalis. — Complures ecclesiae protestandum sive acatholicorum sive schismaticorum habent etiam suos codices legales, e. gr. ecclesia graeca schismatica, sed de illis nihil dicendum nobis est in hoc Manuali. Pariter hic nihil dicendum occurrit de falsis acceptioni­ bus tum iuris in genere, tum iuris ecclesiastici in specie, quia primum pertinet ad Ethicam Christianam et secundum pertinet ad tractatum de Ecclesia, cum ex falsa notione Ecclesiae etiam necessario falsas notiones iuris ecclesiastici pullulare oporteat. J Art. 2. De scientia iuris ecclesiastici. 5 ARTICULUS II. De scientia iuris ecclesiastici. Q. 8. Quid sit scientia iuris ecclesiastici i R. Scientia iuris ecclesiastici definiri potest: Theologia practica circa leges ecclesiasticas. Aliquando vocatur breviter «Theologia rectrix» *. Dicitur a) Theologia, quia scientia iuris ecclesiastici non mere philosophice vel historice debet tractare suam materiam, sicuti faciunt complures auctores protestantes, sed in ordine ad Deum finem ultimum et auctorem totius Ecclesiae. Hinc revera scientia iuris ecclesiastici est pars theologici studii, ideoque usque ad Gratianum solebat non distincte a Theologia tractari1 2. Dicitur b) Theologia practica, quia scientia iuris ecclesiastici non sistit in cognitione legum, sed illas in praxim deducit et casus practices iudicat iuxta normas legum. Hinc scientiae illius pars est et vocatur «iurisprudentia». Sicuti enim munus virtutis prudentiae est consiliari, iudicare et praecipere, ita quoque officium scientiae iuris ecclesiastici est primo consiliari, i. e. investigare verum sensum legum, deinde iudi­ care, quid sit rectum in actionibus externis, et tertio praecipere, quid sit in praxi agendum a Christifidelibus. Theologia moralis quoque est Theologia practica; distinguitur tamen a scientia iuris ecclesiastici, quia eius obiectum est dirigere omnes actus humanos ad finem ultimum et ad sanctificationem internam hominum. Obiectum vero scientiae iuris ecclesiastici non sunt nisi fidelium actus externi, qui proxime dirigendi sunt ad bonum sociale Ecclesiae et nonnisi ultimo in sanctificationem internam. Hinc autem manifestum est, non paucas quaestiones iuris ecclesiastici tractari in Theologia morali, licet sub alio respectu. Dicitur c) circa leges ecclesiasticas ad significandum obiectum ma­ teriale huius scientiae. Leges ecclesiasticae supponunt legem naturalem, legem divinam, dogmata fidei, immo ipsam Ecclesiam ut a Christo cum perfectissima potestate legislativa instructam. Propterea scientia iuris ecclesiastici non debet tractare de omnibus istis materiis, quae profecto pertinent magis ad alias disciplinas. Notanter totus tractatus de Ecclesia, qui a nonnullis auctoribus in iure ecclesiastico producitur, videtur melius in Theologia dogmatica vel in Apologetica tradi. Nam iuxta vetus adagium nulla scientia probat suum obiectum, sed supponit. 1 Cf Sagmïiller, KirchenrechL § 6; Scherer, Kirchenrecht I 113. 2 linier ceteras Theologiae disciplinas Sanctorum Patrum decreta et Conciliorum statuta non postremum occupant locum», ita legitur iam in praefatione Summae saec. 12, quam publici iuris fecit Maassen. IVernz quoque (lus deer. I, n. 285) ius canonicum inter disciplinas theologicas enumerat scribens: «Qua in re inde a Decreto Gratiani paulatim magna locum habuit immutatio, et ius canonicum facta est disciplina theologica omnino distincta a Theologia scholastica» Et ib. n. 53 scribit: «Ius canonicum cum Theologia morali constituit partem principalem Theologiae practicae.» 6 Introductio in ius ecclesiasticum. Ergo ius ecclesiasticum non debet probare Ecclesiam eiusque dotes, proprietates, potestatem legislativam et genuinam relationem ad statum civilem, sed haec omnia tamquam nota supponere. Q. 9· Quaenam sint scientiae auxiliares et adminicula iuris ec­ clesiastici ? R. Cum scientia iuris ecclesiastici sit revera pars Theologiae Chri­ stianae, ut in praecedenti quaestione dictum est, et una pars ab alia parte adiuvetur, ipsi quasi lucem praeferre debent Theologia dogmatica circa credenda et Theologia moralis circa agenda. Praeterea Apolo­ getica et adhuc magis Historia ecclesiastica maximae utilitati sunt. Ius enim ecclesiasticum non uno tempore conditum est nec etiam om­ nibus temporibus idem remansit. Mutatis temporibus mutatae sunt etiam quam plures leges ecclesiasticae. Quapropter historia enarrans temporum diversas mutationes quasi elavem praebet ad reserandam profundam rationem legis ecclesiasticae mutatae et mutandae. Praeprimis historia Concilii tridentini suppeditat declarationem iuris tridentini, quod haud parvas mutationes iuris antea vigentis introduxit1. Adminicula non satis commendanda pro studio iuris ecclesiastici sunt folia periodica, quae diversis in regionibus statutis temporibus eduntur, e. gr. Analecta eccles., Romae; Acta S. Sedis, Romae2; Archiv für kathol. Kirchen­ recht, Mainz; Le canoniste contemporain, Parisiis; Monitore eccles., Romae; Acta pontificia, Romae. Imprimis commendandum est Commentarium offi­ ciale de Apostolicae Sedis actis, quod iussu Pii X (const. «Promulgandi ponti­ ficias Constitutiones» 29 Sept. 1908) inde a 1 lan. 1909 Romae editur sub titulo Acta Apostolicae Sedis et continet constitutiones pontificias, leges, de­ creta aliaque tum Romanorum Pontificum tum SS. Congregationum et Officiorum scita et praeterea cetera Sanctae Sedis acta, quae ad communem cognitionem sunt utilia. Q. 10. Quaenam sit utilitas et praestantia scientiae iuris ec­ clesiastici R. Valde utilis immo et necessaria est aliqualis scientia iuris ec­ clesiastici fere omnibus hominibus et quidem i. Christifidelibus laicis, quia quodlibet membrum cuiuscumque civitatis debet aliqualiter scire leges patriae suae, secus damnum saepe patietur. A fortiori quodlibet membrum Ecclesiae non potest sine gravi damno ignorare leges Ecclesiae. Immo et acatholici cum fructu addiscunt leges catholicae Ecclesiae, ad formandas actiones suas iuxta istas leges, quae praecellunt et iustitia et bonitate leges civiles. Pline 1 «Praeterea nostra aetate canonistae acatholici non iam obsoletis armis antiquorum theologorum protestantium utuntur, sed praesertim ex historia pro suo modo intellecta et subsidiis modernis instructi doctrinam canonicam catholicorum impugnant. Quare catho­ lici quoque canonistae, ut suo tempore iam monuit Devoti (Ius can. univers. I V sq.), non solis scutis et hastis Panormitani et Anacleti confidere atque neglecta eruditione historica ad iuris ecclesiastici explicationem accedere debent.» Ita optime Wernz, Ius deer, I, n. 59, in. 2 Ista duo periodica iam amplius non apparent. Art. 2. De scientia iuris ecclesiastici. 7 factum est, ut non pauci protestantes intensum laborem impenderint ad leges Ecclesiae catholicae cognoscendas, e. gr. Richter, Bôhmer, Hinschius, Stutz etc. Hinc insuper factum est, ut cum antiquis tum modernis temporibus legislatores civiles conati sint leges suas aliqualiter conformare legibus ecclesiasticis, e. gr. Codex novus iuris civilis germanici in compluribus paragraphes exaratus est iuxta ius canonicum. Magis adhuc conformis est Codex civilis hispanicus. 2. Clericis sive regularibus sive saecularibus adhuc utilior, ne dicam prorsus necessaria est scientia iuris ecclesiastici. Eorum enim munus est non tantum propriam vitam, sed etiam gregem sibi commissum dirigere iuxta leges ecclesiasticas. Quod sane fieri nequit sine solida scientia istarum legum. Hinc iam in Decreto Gratiani c. 4, D. 38 Papa Coelestinus statuit: «.Nulli sacerdotum liceat canones ignorare.·» Et Daniel Concina O. Pr.1 merito asserit: «Necessaria igitur theologis est et magno usui futura canonum scientia . . . quae si theologus ignoret, suo erit officio ineptus.» — Pro quibusdam gradibus ecclesia­ sticis obtinendis requiritur doctoratus in iure canonico2. Nostra aetate Pius IX, Leo XIII, Pius X, Benedictus XV clero solidam sacrorum canonum scientiam graviter commendarunt. — Ex hac utilitate, immo et necessitate scientiae iuris ecclesiastici facile eruitur praestantia huius scientiae. Insuper haec praestantia demonstratur ex nobilitate obiecti eius. Obiectum enim scientiae iuris ecclesiastici sunt leges ecclesiasticae, quae non sine directione Spiritus Sancti in oecumenicis Conciliis vel a Summis Pontificibus conditae sunt et quae secure ducunt hominem ad finem suum aeternum. Hinc omni tempore nobilissimi homines totis viribus studio iuris ecclesiastici incubuerunt, e. gr. S. Raimundus, S. Antoninus, Benedictus XIV etc. Q. II. Quaenam sit optima methodus scientiae iuris ecclesiasticir R. De methodo atque de partitione iuris ecclesiastici reapse tot sunt sententiae, quot sunt capita. Dum alii magnis encomiis extollebant methodum et ordinem Decretalium Gregorii IX, cuius redactor fuit S. Raimundus de Penaforte Ord. Praed., alii et praesertim protestantes cum contemptu istum ordinem libri Decretalium tamquam prorsus ineptum reiciunt. Haec de methodo et partitione iuris canonici altercatio — merito hoc nomine locutiones multorum auctorum appellantur — videtur esse tam antiqua quam ipsa scientia iuris canonici. Etenim iam Gratiani Decretum, quod vocatur «Concordantia discordantium canonum» et quod consuevit poni prima pars Corporis iuris, ab aliquibus summis laudibus celebratum, ab aliis vero minimi ductum est. Sic e. gr. Io. Molinaeus3 scribit: «Qui in Gratiani volumine methodum . . . vestigant, videntur mihi non absimiles iis qui delphini in silvis, aut in fluctibus apri venationem instituunt, aut, ut propius eloquar quod sentio, qui ea quaerunt, quae nusquam sunt, quod manifestissimum sit, Gratianum 1 Theol. christ. I, 1. I, diss. 3, c. 14. ° Cf. infra de curia episcopali. 3 Praef. in Ivonis decr. ; Migne, Patr. lat, 161, 36. ■I g Introductio in ius ecclesiasticum. nullam artis rationem habuisse.» Idem Molinaeus Gratianum vocat magi­ strum confusum valde, impeditum et inconditum. — Lapsu saeculorum variae methodi et partitiones iuris ecclesiastici propositae sunt. Sine dubio unaquaeque aliquod saltem commodum prae se ferebat; illa autem profecto ceteris antecellebat, quae perfectius attingebat finem. Porro quid est finis scientiae iuris ecclesiastici? Responsio in aprico est: perfecta cognitio iuris. Attamen haec perfecta cognitio iuris ecclesiastici hodiernis temporibus a satis paucis clericis habetur, immo et haberi potest, quia tempus studii tam breve, aliae materiae omnino cognoscendae tam multae, et ipsa scientia perfecta iuris ecclesiastici tam difficilis est. Nunc postquam novus Codex iuris canonici editus est, profecto methodus optima est, in scholis explicare ex ordine singulos canones huius Codicis. Statuit enim S. Congregatio de semi­ nariis et de stud. Univers, d. 7 Aug. 1917 1: «Debent doctores iuri canonico tradendo, ipso Codicis ordine ac titulorum capitumque serie religiosissime servata, singulos canones diligenti explanatione interpretari, lidem tamen magistri, antequam dicere de aliquo instituto iuridico aggrediantur, apte exponant, qui eius fuerit ortus, quae decursu tem­ poris acciderint progressiones, mutationes ac vices, ut discipuli pleniorem iuris cognitionem assequantur. Nullo ceterum, praeter Codicem, libro alumnos uti necesse erit; quodsi doctoribus placuerit eos unum aliquem adhibere librum, id sancte retinendum, ut non eius libri ordini ordo Codicis, sed huic ille aptetur et accommodetur.» Quamvis hoc statutum non stricte liget nisi Universitates et iuris canonici Lycea, quae Curiae Romanae parent, idque in sic dicta schola textus (non· in schola In­ stitutionum), tamen etiam in nostro parvo Manuali volumus hanc metho­ dum pro viribus observare. Pariter imitantes praefationem Codicis elabo­ ratam a cardinali Gasparri tractamus de historia iuris ecclesiastici, quae praecipue delineatur in sic dictis fontibus cognoscendi. Quare totum nostrum Manuale dividimus in quinque libros: 1. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici ; 2. De personis; 7. De rebus; 4. De processibus ; 5. De delictis et poenis. Cum autem noster scopus sit exhibere et iuris canonici et theo­ logiae moralis Manualia quae se invicem complent, vel omnino non vel nonnisi brevissime agimus in hoc Manuali iuris canonici de iis, quae pertractantur in nostro Manuali theologiae moralis. 1 Acta Ap. Sed. IX (1917) 439. LIBER I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. CAPUT I. De fontibus iuris ecclesiastici in genere. Litteratura: Maassen, Geschichte der Quellen und der Literatur des kanonischen Rechts im Abendlande bis zum Ausgang des Mittelalters I (Graz 1870); Phil. Schneider, Die Lehre von den Kirchenrechtsquellen12 (Regensburg 1892); Schulte, Geschichte der Quellen und Literatur des kanonischen Rechts von Gratian bis zur Gegenwart (Stuttgart 1875—1880); Laurin, Introductio in Corp. iur. can. (Friburgi 1889); Tardif, Histoire des sources du droit canon. (Paris 1887). Insuper omnia fere Manualia iuris eccl. tractant de hac materia. Speciali mentione dignus est F. Vering,· Lehrbuch des katholischen, orientalischen und protestantischen Kirchenrechts3 (Freiburg 1893). Q. 12. Quid usu veniat nomine fontium iuris ecclesiasticir R. Fons hic idem significat ac origo ; unde fontes iuris ecclesiastici sunt origines vel causae efficientes iuris ecclesiastici. Solent autem distingui fontes duplicis generis, sc. fontes exsistendi et fontes cogno­ scendi iuris ecclesiastici1. Q. 13. Quid et qui sint fontes exsistendi iuris ecclesiasticis R. Fontes exsistendi iuris ecclesiastici sunt ipsi legislatores, qui leges ecclesiasticas condiderunt vel adhuc condunt. Porro primus et supremus legislator in Ecclesia est lesus Christus, qui Ecclesiam fun­ davit et etiam nunc tamquam caput invisibile regit. Unde Concilium tridentinum2 definivit: «Si quis dixerit Christum lesum a Deo homi­ nibus datum fuisse ut redemptorem cui fidant, non etiam ut legis­ latorem cui oboediant, anathema sit.» Cum autem Christus non venerit solvere legem, sed adimplere, inde lex naturalis supponitur a lege ecclesiastica. Hinc primatum inter fontes iuris ecclesiastici obtinent lex divina per Christum lata et lex naturalis per Christum elevata et 1 A nonnullis auctoribus fontes exsistendi vocantur materiales, quia ex illis revera producuntur leges; fontes autem cognoscendi appellantur formales, quia illi praebent ex­ ternam formam legum. Quae quidem appellationes non sunt ita clarae ac illae supra adhibitae. 2 Sess. 6, de iust. can, 21. 10 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. declarata. Lex divina continetur in S. Scriptura et in Traditione. Praeterea Christus dedit Petro eiusque successoribus plenam ligandi atque solvendi facultatem et per hoc etiam perfectam potestatem legislativam, quam exercent vel immediate per se ipsos vel per Concilia generalia. Ex dictis elucet, esse quinque fontes exsistendi iuris ec­ clesiastici universalis, sc. i. legem naturalem, 2. legem divinam, quae continetur vel in S. Scriptura vel in Traditione, 3. Summos Pontifices, 4. Concilia oecumenica. His accenseri potest 5. consuetudo legitima. Fontes iuris ecclesiastici particularis sunt illae causae, quae efficiunt leges particulares, e. gr. Concordata, Concilia provincialia etc. Q. 14· Quid et qui sint fontes cognoscendi iuris ecclesiastici .R. Fontes cognoscendi· iuris ecclesiastici sunt depositaria, in quibus legislatores iuris ecclesiastici suas leges deposuerunt, vel generalius: sunt media obiectiva, ex quibus et in quibus leges ecclesiasticae co­ gnosci possunt, vel brevius: sunt collectiones legum ecclesiasticarum. Sic leges positivo-divinae continentur in Sacra Scriptura, leges ecclesia­ sticae continentur in diversis Bullariis, Collectionibus Decretorum, in Codice iuris can. etc. Dantur multi fontes iuris ecclesiastici et de illis infra tractabitur ordine chronologico h CAPUT II. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis12. Q. 15· Utrum ius divinum naturale sit revera fons exsistendi iuris ecclesiastici ?3 R. Sunt quidem qui hoc negent, ut Schulte, Scherer, Hinschius, generatim omnes illi qui negant, quodcumque ius positivum sup­ ponere ius divinum naturale ab eoque pendere, attamen sententia moraliter certa docet, nullum ius ecclesiasticum non solum non posse repugnare iuri divino naturali, sed etiam supponere illud. Ratio est quia Deus prius fundavit naturam quam Ecclesiam, quae naturam quidem elevat, non autem destruit. Hinc receptae sunt in iure cano­ nico quaedam leges, quae certe fundantur in iure naturali et propterea mutari non possunt, e. gr. illud impedimentum matrimonii quod vocatur defectus consensus, impedimentum impotentiae etc. Ex alia tamen parte dici nequit, omne ius ecclesiasticum emanare directe ex iure naturali. 1 Cf. Wernz, Ius deer. I, n. 196. 2 Cum fontes exsistendi iuris ecclesiastici nihil aliud sint quam diversae causae efficientes legis ecclesiasticae, plures auctores, antequam agunt de istis fontibus, praemit­ tunt tractatum de legibus in genere, sc. de essentia, divisione, qualitatibus, abrogatione, derogatione etc. legum. Verumtamen cum tractatus de legibus iuxta hodiernam praxim in omnibus Manualibus theologiae moralis inveniatur, et etiam in nostro Man. theol. mor. I 142 sqq. , remittimus lectorem ad istum locum. Non enim bis idem tractare intendimus. 3 De hac re specialiter scripsit A’. A. Droste- Hitlshoff, Uber das Naturrecht ais Quelle des Kirchenrechts. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. II Quomodo ius naturale adhibendum sit in iure ecclesiastico, cardinalis Soglia 1 has regulas assignat ; Prima regula est: «In iure publico ecclesiastico, ubi de statu seu consti­ tutione et potestate Ecclesiae quaestio est, nullus est usus iuris naturalis, sed iuris divini positivi. Debuit sane Deus ordinem aliquem ac propterea re­ gimen in Ecclesia instituere. . . . Qualem autem regiminis formam instituerit, cum ea res ex divina voluntate pendeat, non ex principiis iuris naturalis definienda est, sed ex Litteris Sacris et Traditione.» Secunda regula: «Posita natura et fine e. gr. alicuius ordinis hierarchici recte possumus vim potestatis eidem ordini convenientem ex ratione et iure naturali inferre.» Tertia regula: «In omnibus iis quae ad praecepta morum et iustitiam naturalem pertinent, si leges positivae deficiant, ius naturale erit lex, ad quam indicia et negotia dirigenda erunt.» Quarta regula: «Cum Ecclesia nihil possit in divinis et naturalibus legibus (primariis) derogare, immutare, dispensare, cognitio iuris naturalis non modo utilis, sed necessaria est ad cognoscendum, quae leges sint naturales et pro­ inde immutabiles, quae vero positivae ideoque derogationi, immutationi et dispensationi obnoxiae.» Q. 16. Quomodo Sacra Scriptura sit fons iuris ecclesiastici i R. Sacra Scriptura Veteris et Novi Testamenti non tantum est fons fidei et regula morum, sed etiam fundamentum iuris ecclesiastici. In Vetere Testamento continentur praeter praecepta Decalogi, quae potius (excepto aliqualiter tertio praecepto) ad legem naturalem per­ tinent, praecepta moralia, iudicialia et caeremonialia. Quae quidem praecepta lata ab ipso Deo sunt promulgata ministerio Angelorum, Moysis aliorumque hominum. Praecepta moralia ista adhuc valent2, praecepta vero iudicialia et caeremonialia per adventum Christi suam obligandi vim amiserunt3. Hinc in Decreto pro lacobitis statuto in Concilio florentine habetur: «Sacrosancta Romana Ecclesia firmiter credit, profitetur et docet, Legalia V. Testamenti seu Mosaicae legis, quae dividuntur in caeremonias, sacra, sacrificia, sacramenta, quia signi­ ficandi alicuius futuri gratia fuerant instituta, licet divino cultui illa aetate congruerent, significato per illa Domino nostro lesu Christo ad­ veniente cessasse.»4 Immo nonnulla praecepta V. Testamenti non so­ lum amplius non obligant, sed facta sunt mortifera nec possunt licite observari propter falsam significationem, quam nunc haberent. Qua­ propter S. Officium d. 20 lun. 1866 graviter prohibuit circumcisionem apud Gallas usitatam5. At vero Ecclesia in suum codicem legalem plures leges iudiciales Veteris Testamenti transumpsit, e. gr. de iniuriis et damno dato6, de homicidio voluntario vel casuali7, quae 1 2 3 5 Institut, iuris publici et privati eccles. I, § 40. S. Thom., S. th. 1, 2, q. ioo, a. 1. Lb. q. 104, a. 13. 4 Denz. 712; cf. c. unicum X ΙΠ 47. Instruet. S. Offic. in Collectan. de Prop. Fid. n. 1293, X· c. I — 5 X 5, 36 ex libro Ex 21, 18 19. ~ c. i X 5. 12 ex libro Ex 2t, 14. 12 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. quidem leges nunc obligant, non quia continentur in Vetere Testa­ mento, sed quia sunt statutae ab auctoritate ecclesiastica. In Novo Testamento Christus, qui est verus rex1, cuius regni non erit finis2 et cui data est omnis potestas3, complura praecepta fidei, cultus et morum, immo et nonnulla sic dicta consilia evangelica dedit. Sic e. gr. in Novo Testamento continentur complures ordinationes divinae circa primatum S. Petri, circa iurisdictionem Apostolorum, circa ordi­ nationem episcoporum, circa sacramenta, et in Ep. i ad Cor c. 5 ha­ betur exemplum excommunicationis. Ut patet, omnia et singula, quae in Novo Testamento per modum praecepti permanentis data sunt, adhuc obligationem habent4. Q. 17. Quomodo Traditio sit fons iuris ecclesiastici r R. Traditio pariter ac S. Scriptura, sicuti est fons fidei et regula morum, ita est fons uberrimus iuris ecclesiastici. Distingui solet tri­ plex Traditio, sc. 1. Traditio divina, quae continet praecepta ab ipso Christo data, sed per Apostolos publicata, e. gr. promulgatio sacra­ menti Extremae Unctionis, Confirmationis etc. ; 2. Traditio apostolica, quae est de praeceptis ab ipsis Apostolis proprio nomine datis. Huius rei exemplum citatur ieiunium ante Pascha5. S. Apostolus Paulus6 clare distinguit inter ista duplicis generis praecepta: «Iis qui matri­ monio iuncti sunt, praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere. . . . Ceteris ego dico, non Dominus, si quis frater uxorem habet infidelem et haec consentit habitare cum illo, non di­ mittat illam. . . . Quodsi infidelis discedit, discedat; non enim servi­ tuti subiectus est frater aut uxor in huiusmodi, in pace autem vocavit nos Deus.» Ex hoc loco deducitur celebre «Privilegium Paulinum», de quo sermo est in tractatu de matrimonio. Concilium quoque tridentinum (sess. 4) distinguit Traditiones, «quae ipsius Christi ore ab Apostolis acceptae aut ab ipsis Apostolis dictante Spiritu Sancto quasi per manus traditae ad nos usque pervenerunt». 3. Traditio ecclesia­ stica (vocatur etiam Traditiones paternae, Veterum regulae)7 continet praecepta non scripta et ipsius Ecclesiae auctoritate introducta. Exemplo sit: baptismus parvulorum, signum crucis, benedictio aquae baptismalis etc. Circa Traditionem quattuor notanda sunt: a) Traditio vocatur lex non scripta, non quia nullibi scripta sit, sed quia non scripta est a primo auctore. Sic e. gr. baptismus parvulorum, quem statuit Traditio ecclesiastica, non invenitur quidem descriptus in aliquo co­ dice legali primaevae Ecclesiae, sed scriptum est de illo in libris 1 Io iS, 37. 2 Lc i, 23. 3 Lc 22, 19. 4 Cf. quae de hac lege positiva divina scripsimus in Man. theol. mor. I, n. 159 sqq. 5 5. Leo M., Sermo 40, 5. Cf. Billuart O. P., Summa S. Thomae: Tract, de temperantia a. 12, Digressio historica de ieiunio. Complures tamen alii auctores docent ieiunium quadragesimale non esse introductum ab Apostolis, sed saeculo III. Cf. l*unk, Kirchengeschichtl. Abhandl. I 241—270. 6 i Cor 7, 10 sqq. 7 1 C. 6, D. 64, Gelasius Papa. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. IS complurium SS. Patrum h b) SS. Patres non sunt ipsa Traditio ec­ clesiastica, sed sunt illius testes dignissimi2, c) Quae a Traditione divina praecepta habentur, non possunt mutari ab ecclesiastica auctori­ tate; quae vero a Traditione apostolica sancita sunt, possunt quidem mutari, quippe quae sint iuris humani et non divini, sed nonnisi raris­ sime de facto mutantur, d) Traditio non est idem ac consuetudo; nam Traditio primam originem ducit ab ipso legislatore; econtra con­ suetudo primam originem ducit a populo, licet ipsa non fiat legitima nisi accedente saltem aliquo consensu legislatoris. Quia tamen con­ suetudo prope accedit ad Traditionem, hic statim adiungitur quaestio : Q. 18. Quomodo consuetudo sit fons exsistendi iuris ecclesiastici?3 R. Ad clare explicandam hanc materiam expenduntur: 1. notio; 2. divisio; 3. requisita; 4. effectus; 5. cessatio; 6. historia consuetudinis. i. Notio. Consuetudo sumitur a) materialiter pro repetitis actibus vel communitatis vel personae particularis per tempus diuturnum. Sic loquimur de consuetudine belligerandi cum sagittis venenatis, de con­ suetudine peccandi etc. Talis consuetudo est consuetudo facti, et de illa hic non agitur; b) formaliter pro iure, quod aliquando oriri potest ex frequentatione actuum. Consuetudo formaliter sumpta definiri potest: ius inductum moribus populi cum aliquo saltem consensu legislatoris, vel, sicut dicit Decretum Gratiani4: «.Consuetudo est ius quoddam mori­ bus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex.·» 1 Cf. Cone. Milev. II can. 2. 2 Cf. Wernz, Ius deer. I, n. 185 sqq. Cum primis Ecclesiae saeculis nondum ex­ sistere potuerit propter persecutiones paganorum et alia multa impedimenta tam perfecta legislatio ecclesiastica ac nostris diebus, SS. Patres non tantum sunt doctores fidei et morum, sed etiam magistri canonum. Hinc iam S. Athanasius vocatus fuit a Sulpicio Severo iuris consultus (cf. Bardenhewer, Gesch. d. alikirchl. Literatur II 3). Hinc etiam in Decreto Gratiani aliisque collectionibus iuris canonici non pauca capitula ex scriptis SS. Patrum deprompta sunt. Cf. Decr. Gratiani c. 23 25 27 28, D. 50. Nihilominus SS. Patres (ut tales; nam, si sunt episcopi vel Papae, tunc aliter dicendum est) non sunt proprie legislatores ecclesiastici, et proinde magis obtemperandum est Summorum Pontificum decretis quam eorum sententiis (c. 1, D. 20 in Decr. Gratiani). Unde optime concludit card. Soglia (Inst. iur. eccl. I, §42): «SS. Patrum scripta in rebus disciplinae sunt iuris canonici fons subsidiarius, quatenus, ubicumque sacri canones silent, scripta SS. Patrum subsidio veniunt et locum auctoritatemque legis ecclesiasticae obtinent. * Quae hic dicta sunt de auctoritate SS. Patrum, valent similiter fere etiam pro auc­ toritate doctorum et interpretum iuris ecclesiastici. His doctonbus certe non competit authentice interpretari ius ecclesiasticum, attamen si plures graves auctores eodem modo aliquam legem ecclesiasticam interpretantur, tunc in praxi tuto agere licet iuxta talem interpretationem. Auctoritas doctorum multum valet in Congregationibus Romanis, quae suas decisiones in casibus particularibus solent dare iuxta explicationem gravium doctorum. 3 De hac materia specialiter agitur in Decr. Grat. c. 2, 4, 5, 6 D. 1 ; Decretal. Gre­ gorii IX et Bonifatii VIII 1. 1, tit. 4; Kreutzivald, De canonica iuris consuetudinarii prae­ scriptione (Berolini 1873); Guil. Bauduin, De consuetudine in iure canonico (Lovanii 1888). 4 c. 5, D i. Quae quidem definitio recte intellecta est optima, quidquid in contra­ rium dicat de Angelis tit. de consuet, n. 1 ; nam lex potest deficere quantum ad clari­ tatem et tunc supplet consuetudo iuxta legem, vel quantum ad universalitatem seu ex­ tensionem et tunc supplet consuetudo praeter legem, vel demum quantum ad utilitatem et tunc supplet consuetudo contra legem. Cf. Reiffenstuel, Ius can. univ. 1. 1, tit. 4, n. 6. ■ Μ Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. a) Consuetudo sic formaliter sumpta differt a traditione, quippe quae primam originem ducat ab ipso legislatore; consuetudo autem introducitur a populo; b) a praescriptione, quae non causât nisi ius subiectivum, sive sit ius in re sive ius ad rem, et ut plurimum valet tantum pro aliqua per­ sona individual!; dum econtra consuetudo causât ius obiectivum seu veram legem, et ut plurimum valet pro tota communitate. Inter con­ suetudinem et praescriptionem complures aliae differentiae exsistunt. 2. Divisio. Consuetudines solent dividi iuxta quattuor genera causarum : a) ex parte finis seu effectuum per ipsam intentorum ponitur: d) consuetudo secundum legem (vocatur etiam inhaesiva vel de­ clarativa), quae legem exsistentem confirmat vel interpretatur. De hac consuetudine valet axioma ex iure romano desumptum: «Optima enim est legum interpres consuetudo.» 1 Vocatur etiam interpretatio usualis legis; /9) consuetudo praeter legem, quae in casibus, qui a iure non sunt decisi, constituit novam legem, conformem tamen spiritui legis ex­ sistentis. (Huic consuetudini praecipue competit definitio supra data a Gratiano.) Tali consuetudine introducta est e. gr. obligatio clericalis privatim recitandi Breviarium. /) consuetudo contra legem, quae legem latam vel usu numquam recipit, vel iam receptam legem contrariis moribus tollit atque usu long­ aevo abrogat; e. gr. diversae consuetudines contra decreta disciplinaria Concilii tridentini. b) ex parte causae efficientis seu iuxta diversas communitates, a quibus ortum habet, consuetudo vel est a) generalissima, quae recepta est in universa Ecclesia2; /9) generalis, quae recepta est in tota quadam provincia3; p) specialis seu particularis, quae in aliqua urbe vel civitate viget4. (Nota: Consuetudo specialis praevalet generali.) c) ex parte causae materialis ab antiquis auctoribus consuetudo dividebatur in canonicam et civilem : canonica consuetudo habetur in iure canonico, civilis consuetudo in iure civili5. Modernae leges civiles communiter nullas consuetudines agnoscunt. d) ex parte causae formalis consuetudo vel est extraiudicialis, quae usu populi et non decisionibus tribunalium sancita est; vel est consuetudo iudicialis (vocatur etiam usus forensis), «quae pluribus sen­ tentiis conformibus super eodem causarum genere prolatis obtinuit in iudicio, i. e. quando ad minus bis pariformiter iudicatum fuit circa causas similes in iudicio contradictorio intra decennium»6. Si forma procedendi tribunalium (aliorumque dicasteriorum) in causis ecclesia­ 1 L. 37 D. de leg. I, 3. 2 Cf. c. 5, Ecclesiasticarum D. II. 3 Cf. c. 31 X r, 6. 4 Cf. c. 19 X 2, 24. 5 Cf. Reiff,'enstuel, Ius can. univ. 1. i, tit. 4, n. 18. 6 Ita Reiffensiuel 1. c. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. j3 sticis consuevit eadem esse, vocatur «stylus curiae» 1 vel mos indicio­ rum vel generalis observantia. Si vero in consuetudine iudiciali potius attenditur ipsa materia sententiarum iudicialium, quae de similibus rebus uniformiter prodierunt, appellatur: « auctoritas rerum similiter indica­ tarum» vel jurisprudentia, e. gr. Baptismus dubius consideratur validus in ordine ad matrimonium. e) ratione temporis consuetudo solet distingui vel consuetudo ordinaria vel longa, quae requirit praescriptionem 40 annorum, vel consuetudo centenaria vel longissima, quae supponit durationem 100 annorum, vel consuetudo immemorabilis, cuius memoria non exsistit. Aliae divisiones consuetudinis utpote minus necessariae possunt omitti2. 3. Requisita ad legitimam consuetudinem. Ut consuetudo fons iuris evadat, requiruntur tria: a) materia apta; b) subiectum capax; c) consensus legislatoris. a) Materia apta· consuetudinis est mos rationabilis et legitima prae­ scriptione stabilitus. Quare breviter solet dici3: «Consuetudo non habet vim legis, nisi est rationabilis et legitime praescripta. Censetur autem consuetudo irrationabilis, 1) si contrariatur iuri naturali vel divino positivo4. Ideoque Gregorius IX dicit5: «Nemo sanae mentis intelligit naturali iuri . . . quacumque consuetudine (quae dicenda est verius in hac parte corruptela) posse aliquatenus derogari.» 2) si disrumpit nervum disciplinae6. Quapropter e. gr. omnes consuetudines quae enervant disciplinam monasticam, sunt invalidae. 3) si peccandi licen­ tiam vel occasionem praebet7. 4) si nocet bono communi. Sicut enim lex invalida est, quae bono communi nocet, ita a fortiori con­ suetudo irrationabilis prorsus invalida est, quae obest bono communi. Reiffenstuel 8 merito animadvertit: «Loquendo in specie sive in casibus particularibus, utrum haec vel illa consuetudo sit rationabilis necne, id prudentis iudicis arbitrio relinquendum est. . . . Quodsi pensatis om­ nibus remaneat dubium super rationabilitate consuetudinis, praesumenda erit rationabilis ac bono communi expediens.» Consuetudo debet esse legitime praescripta. Ad quam quidem legitimam praescriptionem nullum determinatum tempus requiritur, si consensus expressus legislatoris eam ratihabeat. Secus autem requiritur praescriptio quadraginta annorum non interrupta; immo contra legem, quae clausulam continet fututas consuetudines prohibentem, sola prae­ scribere potest rationabilis consuetudo centenaria aut immemorabilis. Ita Codex iur. can. c. 27, § 1 et c. 28, ideoque finita est controversia 1 Instit. 2 5 a De analogia inter stylum curiae et consuetudinem optime tractat Ph. Maroio C. M. F., iur. can. I, n. 362. Videsis Wernz, Ius deer. I, n. 187. 3 Cf. c. 11 X 1, 4. 4 c. 27. L. c. Cf. etiam S. Tkom., S. th. 1, 2, q. 97, a. 3 ad 1. c. 3 et 5 X i, 4. 7 Ib. c. 9 et 10. 8 L. c. 1. 1, tit. 4, n. 41. 1(5 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. olim exsistens de duratione requisita praescriptionis contra legem ec­ clesiasticam. b) Subtectum capax consuetudinis introducendae est sola com­ munitas,. cui lex proprie dicta imponi potest b Hinc e. gr. dioecesis, provincia, ordo religiosus etc. consuetudinem inducere valent, non autem privatae personae aut familiae, quippe quae non sint capaces nisi simplicis praecepti. ·— Insuper requiritur ut consuetudo introdu­ catur: a) a maiore parte communitatis; b) actibus iteratis et spon­ taneis; c) cum animo se obligandi vel aliquam obligationem respuendi. Sic e. gr. in nonnullis urbibus vel paroeciis exsistit obligatio stato die ieiunandi vel peregrinandi. Quae quidem ieiunia aut peregrinationes antiquis temporibus introducta fuere ex voto populi. Cum autem votum ipsum nequeat obligare posteros, qui tamen obligantur ad opera praestanda, haec obligatio oritur ex consuetudine. Disputant auctores, num ad inducendam consuetudinem contra legem requiratur bona fides agentium. Verior videtur esse responsio haec: Si legislator scit et tolerat talem consuetudinem, videtur con­ sentire abrogationi legis scriptae, et consuetudo contraria evadit legi­ tima, labente tempore. Sin vero legislator ignorat hanc consuetudinem vel si nequit prudenter contradicere, primi transgressores legis sane non valent incipere praescriptionem contra legem scriptam, quoniam ad omnem praescriptionem requiritur bona fides. Sed fieri potest ut paulatim magna pars populi evadat bonae fidei. Etenim si qua lex positiva impune non observatur a magna parte populi, sub brevi tem­ pore enascetur opinio, talem legem iam non obligare in conscientia2. c) Consensus legislatoris omnino necessarius est, ut mores com­ munitatis seu consuetudines facti vim legis obtineant in iure ecclesia­ stico 3. Ita omnes catholici contra scholam, uti vocant, historicam (Schulte, Sohm, Windscheid etc.), quae docet unicam causam iuris con­ suetudinarii esse communitatem, quin ullus consensus legislatoris requi­ ratur. De hac re docet S. Thomas4: «Si sit libera multitudo, quae possit sibi legem facere, plus est consensus totius multitudinis ad ali­ quid observandum, quem consuetudo manifestat, quam auctoritas prin­ cipis, qui non habet potestatem condendi legem, nisi in quantum gerit personam multitudinis; unde licet singulae personae non possint condere legem, tamen totus populus condere legem potest. Si vero multitudo non habeat liberam potestatem condendi sibi legem vel legem a superiore potestate positam removendi, tamen ipsa consuetudo in tali multitudine praevalens obtinet vim legis, in quantum per eos toleratur, ad quos pertinet multitudini legem imponere.·» — Cum igitur Ecclesia non sit quasi «regnum constitutionale», et leges ecclesiasticae sine praevia elec­ tione aut consensu populi obligent, ad omnem legitimam consuetudinem ecclesiasticam requiritur consensus competentis legislatoris °. Qui quidem 1 c. 26 27. 3 c. 25. 2 Cf. Schmalzgruebcr 1. 2, tit. 26, n. 56 sq. 4 S. th. i, 2, q. 97, a. 3 ad 3. 5 c. 25. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. jy consensus est vel expressus vel tacitus vel legalis. Consensus expres­ sus adest, si legislator competens disertis verbis approbat consuetu­ dinem, quae in hoc casu statim fit legitima. — Consensus tacitus habetur, si legislator tacet, quamvis possit facile reprobare. Silentium sic dictum prudentiale seu oeconomicum, quod observatur ad maiora mala vitanda, non constituit consensum tacitum. — Consensus legalis ille est, qui ipsa lege continetur, qua legislator approbat omnes consuetudines rationabiles. Hodie auctores communissime docent consensum cum legalem tum tacitum sufficere ad legitimam consuetudinem stabiliendam, accedente debito tempore praescriptionis. 4. Effectus consuetudinis legitimae sunt tres iuxta S. Thomam 1. c. dicentem: «Consuetudo et habet vim legis, et legem abolet, et est legum interpretatrix.» Consuetudo legum interpretatrix est idem ac interpretatio usicalis legis seu consuetudo secundum legem, de qua supra dictum est. Consuetudo abrogatoria legis est consuetudo contra legem. Nulla lex mere ecclesiastica est, quae non possit consuetudine abrogatoria tolli. Textus enim Decretalium1 iam supra citatus est universalis. Quare etiam decreta disciplinaria Concilii trid. abrogari possunt consuetudine rationabili et vestita conditionibus supra recen­ sitis 2. Consuetudo obligatoria seu condens legém novam est hodie sat rara. Antiquis temporibus tali consuetudine introductae sunt e. gr. leges de obligatione coelibatus, de obligatione privatim recitandi Of­ ficium divinum, impedimentum disparitatis cultus etc. Consuetudo valet condere novam legem, dummodo adsint sequentes conditiones: a) consensus legislatoris ; b) materia rationabilis ; c) communitas per­ fecta; d) actus libere exerciti et quidem cum intentione se obligandi; e) praesciptio debita. 5. Cessatio consuetudinis. Cum consuetudo debitis conditioni­ bus vestita sit vera lex, eodem modo cessat sicut aliae leges, i. e. ab intrinseco (per materiae cessationem vel finis desitionem) et ab extrinseco i. e. per revocationem aut per consuetudinem contrariam. 1 C. ii, x i, 4. 2 Disputatum fuit, num consuetudo contra decreta disciplinaria Concilii tridentini posset legitime invalescere. Negant Fagnanus, Cardinalis de Luca, Lucidi, Benedictus XIV, Devoti, sed hodiernis temporibus affirmativa sententia est moraliter certa. Plures enim consuetudines (Gerlach-Schulte, Kirchenrecht § 44 enumerat octo consuetudines contrarias) contrariae Concilio tridentino tamquam legitimae ab omnibus habentur. Ad rem scri­ bitur in Act. S. Sedis IV, p. 26, not. 1 : «Non multo post tridentinum Concilium in­ cepit apud canonistas invalescere dictio : Contra Concilium tridentinum nulla admittitur consuetudo. Haec dictio, quae nec grave habuit ab initio fundamentum, admissa merito fuit a S. Congregatione Concilii. Dixi: Grave non habuit fundamentum; namque ea generalis clausula neque a Patribus Concilii tridentini apposita fuit Decretis neque ex­ plicite ab aliqua constitutione Romani Pontificis. Attamen a variis auctoribus persaepe repetita fuit usque ad nostra tempora. Nihilominus haec dictio, quam post novam ali­ quam sollemnem legem cogimur veluti subintelligere, decursu saeculorum pedetentim amittit suam veritatem, et reapse modo videmus multas invaluisse consuetudines contra Concilium tridentinum, quae irrationabiles praesertim pro locorum adiunctis non re­ putantur.» Apud fferm, Ius deer. I, n. 194, nota 113. Prilmmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 2 18 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. a) Consuetudo universalis abrogatur per legem contrariam univer­ salem, licet non faciat ullam huius consuetudinis mentionem. Qua­ propter e. gr. si episcopus fert legem pro tota dioecesi, consuetudo contraria in tota dioecesi exsistens eo ipso est abrogata. b) Consuetudo particularis alicuius loci vel instituti non abrogatur per legem generalem contrariam supervenientem, nisi tamen legislator expresse velit istam quoque consuetudinem tollere. Quapropter dicit Bonifatius VIII1 : «Licet Romanus Pontifex (qui iura omnia in scrinio pectoris sui censetur habere) constitutionem condendo posteriorem, priorem, quamvis de ipsa mentionem non faciat, revocare noscatur: quia tamen locorum specialium et personarum singularium consue­ tudines et statuta potest, probabiliter ignorare, ipsis — dum tamen sint rationabilia — per constitutionem a se noviter editam (nisi ex­ presse caveatur in ipsa) non intelligitur in aliquo derogare.» Clausula generalis derogatoria haec: «Non obstante quacumque consuetudine», vel alia similis sufficit ad tollendas consuetudines quoque speciales. c) Consuetudo immemorabilis vel centenaria non censetur revocata, nisi legislator dicat in formula derogatoria: «non obstante quacumque consuetudine in contrarium etiam immemorabili vel centenaria.»—Ce­ terum res de revocatione consuetudinum per Codicem iur. can. c. 5 et 30 nunc definita est hoc modo : a) Consuetudines centenariae vel immemorabiles, nisi sint expresse reprobatae, tolerari possunt ab Ordi­ nariis, qui prudenter existimant eas submoveri non posse; b) omnes aliae consuetudines generales contrariae novis legibus sunt suppressae; c) consuetudines particulares non reArocantur per legem generalem, nisi id expresse statuatur. 6. Scholion. De historia legis consuetudinariae. lam antiquissimis temporibus occurrunt consuetudines iuxta et praeter legem, e. gr. obligatio coelibatus clericis imposita ; ieiunium quadragesimale etc. Sed non videntur exstitisse consuetudines contra legem. Unde Constantinus I (a. 319) statuit: «Consuetudinis ususque longaevi non vilis auctoritas est, verum non usque adeo sui valitura momento, ut aut rationem vincat aut legem.»2 Gratianus haesitanter admisit consuetudines contra legem, docens leges et canones posse abrogari moribus 3. Gregorius IX 4 iam supponit possibilitatem consuetudinis legitimae contra legem et solummodo determinat, sub quibus conditionibus talis consuetudo possit evadere legitima. Inde a temporibus Gregorii IX constanter admissae fuerunt consuetudines legitimae contra legem. — Ex­ sistentia consuetudinis vestitae debitis qualitatibus, cum sit res facti, non praesumitur, sed debet probari. De qua quidem probatione eadem fere valent quae obtinent pro probatione praescriptionis. Si dubium manet, tunc, uti iam supra dictum est, consuetudo ordinarie censetur legitime exsistere. 1 C. i 1, 2 in VI0. 4 C. 11, X i, 4. 2 L. 2, Cod. VIII, 52 (53). 3-C. 3> D. 4, Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. 19 SCHOLION. De legibus civilibus. Leges civiles ut sic certe non possunt esse fontes exsistendi seu causae efficientes iuris ecclesiastici, cum Ecclesia sit societas perfecta et prorsus independens a civili potestate. Hinc Summi Pontifices semper respuerunt civilis potestatis conatus dirigendi res ecclesiasticas. Attamen iidem Summi Pontifices non paucas leges civiles (de valore cognationis legalis, de praescrip­ tionibus), praesertim autem ex Codice lustinianeo transumpserunt in ius eccle­ siasticum, et sic illae leges, uti dicunt, canonizatae sunt et obligant etiam in foro ecclesiastico, non tamen quia continentur in iure civili, sed quia ab Ecclesia libere receptae sunt. In hoc sensu ius civile Romanum vocatum est fons subsidiarius iuris canonici. Modernae leges civiles de materiis aliquo modo ad religionem spectantibus latae ex se nullam obligationem inducunt pro Ecclesia. Nihilominus tamen Ecclesia semper fere tolerat, ut fideles et clerici leges civiles etiam circa res ad religionem pertinentes observent. Tolerat e. gr. matrimonia civilia, tolerat ut clerici compareant coram indice civili. Insuper in multis regionibus vigent Concordata, quae regulant rela­ tiones inter Ecclesiam et Statum. Haec Concordata certe sunt fontes iuris ecclesiastici pro determinatis regionibus. Summi enim Pontifices expresse ratihabuerunt sanctiones eorum. De Cohcordatis infra explicitius sermo erit. De relatione autem generali Ecclesiam inter et Statum videsis Kammer­ stein, De Ecclesia et Statu; vel Sagmiiller, Kirchenrecht 32 sqq. Q. 19. Qîiomodo constitutiones Summorum Pontificum sint fontes exsistendi iuris ecclesiasticii R. Post legem divinam et naturalem constitutiones Summorum Pontificum primatum obtinent inter fontes iuris ecclesiastici. In Ecclesia Christi, quae utpote societas perfecta gaudet plena potestate legislativaJ, Summi Pontifices sunt supremi legislatores. Tamquam veri successores S. Petri receperunt hanc facultatem ab ipso Christo, cuius vicarii in terra sunt. Inde a primis saeculis aerae christianae Romani Pontifices in diversis orbis partibus has facultates exercuerunt et eorum suprematia iurisdictionis ab aliis episcopis agnita fuit. Exemplo inter alia sunt epistula Papae Clementis ad Corinthios, epistula Papae Siricii ad Himerium Taraconensem12. Unde Innocentius I (a. 416) ad Decentium Eugubinum scribit: «ab omnibus debet observari . . . quod a principe Apostolorum Petro Romanae Ecclesiae traditum est ac nunc usque custoditur». Papae exercere possunt suam supremam potestatem legislativam independenter ab episcopis vel cardinalibus vel etiam Concilio oecumenico 3. Libere possunt ferre leges in totam Ecclesiam, nec ulla lex particularis valet contra eorum decreta. Libere possunt statuta suorum praedecessorum et Conciliorum omnium mutare. Leges eorum, etsi non necessario sunt semper simpliciter optimae visis omnibus circum­ 1 2 3 torem Cf. Syllab. Pii IX, prop. 19 20 41 42. Migne, Patr. lat. 13, 1132. Cf. Jaffé, Regesta n. 255 311 331 334 373 etc. Cf. Cone. Trid. sess. 14, c. 7 et sess. 25, c. 21 de reform. Const. Pii VI «Auc­ fidei» 28. Aug. 1794; Cone. Vatie, sess 4, c. 3. 2 20 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. stantiis, tamen numquam continent aliquid contra fidem et bonos mores, si sunt latae pro universa Ecclesia 4. Libere possunt ferre leges de omnibus ad fidem, religionem, mores spectantibus, non autem (extra territorium sui principatus civilis) de rebus pure civilibus. Haec omnia latius tractantur et probantur in tractatu de Ecclesia vel de legibus ecclesiasticis, unde ad illos tractatus remittimus lectorem. Constitutiones Summorum Pontificum aliae sunt dogmaticae, aliae disciplinares. Constitutiones dogmaticae dogma catholicum explicant et definiunt, e. gr. constitutio Pii IX de Immaculata Conceptione B. Μ. V. Constitutiones disciplinares respiciunt disciplinam ecclesiasticam, et de his tantum hic agendum est. Quae quidem constitutiones vocantur quoque Decreta, Decretales, Constituta, Epistulae, Regulae etc. 1 2 Ante­ quam veram obligationem inducunt, debent legitime publicari; nulla enim lex obligat, nisi sit debite promulgata. Antiquis temporibus con­ stitutionum papalium promulgatio fiebat affigendo illas Romae in valvis plurium basilicarum et «in acie campi Florae» 34 . Hodiernis temporibus constitutiones generales solent mitti ad singulos Ordinarios. «Leges ab Apostolica Sede latae promulgantur per editionem in Actorum Apostolicae Sedis commentario officiali, nisi in casibus particularibus alius promulgandi modus fuerit praescriptus; et vim suam exserunt tantum expletis tribîis mensibus a die qui Actorum numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta.»4 Quare e. gr. si aliquod decretum generale pontificium latum est d. 15 lan., publicatum autem est in Actis Ap. Sed. d. i Febr., non incipit obligare nisi d. 1 Maii. Per se autem minime requiritur, ut publicatio fiat in singulis dioecesibus vel paroeciis, ut voluerunt Gallicani et lansenistae ; potest tamen accidere, ut episcopus dioecesanus propter graves rationes ex singularibus circumstantiis pro­ venientes aliquod decretum romanum putet nocivum in sua dioecesi. Quo casu liceret ad tempus supersedere a publicatione illius. Rationes vero, propter quas sic egerit, interim proponere tenetur Curiae Romanae, quae si acquiescat, lex non obligat in tali dioecesi5. Generatim loquendo cum quilibet episcopus catholicus unionem habens cum Sede Apostolica censeri debeat filius oboediens Supremi Pontificis, si qua lex certo non est publicata in dioecesi, non obligare praesumiter fideles et clericos talis dioeceseos. 1 Pontificum Summorum decreta disciplinaria vim obligandi habent solummodo quantum ad partes uti dicunt dispositivas, non autem quantum ad partem historicam. Sic e. gr. quando in aliquo decreto aliqua dispositio vel ordinatio introducitur et fulcitur motivis, quae sunt facta historica, minime sequitur, quod haec facta allegata sunt in­ dubitanter vera. Sane cum magna reverentia tales allegationes Summorum Pontificum circa facta historica tractandae sunt, attamen Summi Pontifices sunt nequaquam infal­ libiles in factis historicis. Cf. e. gr. controversiam valde agitatam de domus B. V. in Laureto genuinitate. 2 Cf. Maassen, Quellen 228. 3 Am Eingang des Blumenmarktes. Cf. Vering 1. c. § 554 c. 9. 5 Cf. Wernz, Ius deer. I, n. 142. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. 21 Legibus generalibus Romanorum Pontificum per se loquendo sub­ diti sunt omnes homines valide baptizati in universo orbe et sufficienti rationis usu gaudentes. Ergo etiam haeretici et schismatici h Dixi tamen «per se loquendo», quia in casibus particularibus pia Mater Ec­ clesia aliquando ad maiora mala vitanda non intendit ligare acatholicos. Sic e. gr. matrimonia acatholicorum sunt valida, licet non sint inita coram parocho et duobus testibus, sicuti lex ecclesiastica decrevit pro catholicis. Quadruplicis formae solent esse pontificiae constitutiones iuxta vigentem disciplinam: i) Bullae seu constitutiones in stricto sensu; 2) Motus proprii; 3) Litterae apostolicae seu Brevia; 4) Epistulae seu chirographa. 1) Bullae, quae sunt litterae pontificiae apertae (vocantur propterea etiam aliquando litterae patentes), expediuntur in forma sollemni de rebus gravioribus, e. gr. pro erectione vel dismembratione alicuius di­ oecesis. Nunc vocantur quoque «Apostolicae litterae sub plumbo, con­ stitutiones apostolicae» etc. Super magna et crassa membrana scri­ buntur; -appenduntur plumbea (raro aurea) numismata, quae includi solebant in aliqua capsula. Inde nomen Bullae desumptum est. Olim distinguebantur Bullae communes seu per Cancellariam, Bullae per viam secretam, Bullae per Cameram, Bullae per Curiam, Bullae con­ sistoriales, Bullae dimidiae1 2. Aliquando, et praesertim quando sunt Bullae sollemniores, non tantum habetur subscriptio Papae regnantis sed etiam plurium Cardinalium. Prima verba alicuius Bullae vocantur arrenga; iuxta quam solet Bulla citari, e. gr. Bulla «Unam sanctam» Bonifatii VIII. Pius X «Motu proprio» d. 8 Dec. 1910 novas formulas Bullarum praescripsit, quae inde a 1 lan. 1911 in usum deductae sunt3. Idem Summus Pontifex die 15 Apr. 1910 statuit, ut constitutionibus apostolicis in posterum una subscribant cardinalis S. R. E. Cancellarius et cardinalis qui praeest Officio, ad cuius competentiam res tractata per­ tinet; et ut duplex tale exemplar, alterum a Summo Pontifice, alterum a memoratis cardinalibus subscriptum in Apostolica Cancellaria custo­ diatur4. 2) «Motus proprii» vocantur illae litterae apostolicae, quae incipiunt verbis «motu proprio», quae quidem verba in fine solent repeti; nullum sigillum apponitur; solus Papa subscribit his litteris, quae vocantur 1 Esse subditum Ecclesiae et esse membrum Ecclesiae non significant idem. Licet enim Eugenius IV in Deer, pro Armen, dicat : «Per ipsum (baptisma) ... de corpore efficimur Ecclesiae», tamen communis sententia doctorum est non omnes baptizatos esse membra corporis Ecclesiae. Cf. De Groot, De Ecclesia q. 3, a. 3. Econtra omnes bapti­ zati, habitualiier usum rationis habentes, post septimum aetatis annum potestati legiferae, iudiciariae et coactivae Ecclesiae subduntur. 2 Videsis Phillipsj Kirchenrecht III 646. Pius X (const. «Sapienti consilio») statuit, ut Bullae deinceps non expedirentur nisi per viam Cancellariae, «sublatis iis modis qui dicuntur per viam secretam, de Camera et de Curia». 3 Acta Apost. Sed. II 939. 4 Ib. 287. 22 Liber I. De fontibus et nonnis generalibus iuris ecclesiastici. Motus proprii ad .significandum, nullis precibus aliorum Summum Ponti­ ficem fuisse motum seu inductum, ut statuta de quibus agitur edat. Inde tamen non licet concludere nullas preces nullaque consilia fuisse porrecta de hac re Summo Pontifici, sed solummodo significatur illum exinde non fuisse inductum ad legem ferendam. Leges seu decreta per Motum proprium lata habent maximam vim, tollunt quaecumque privi­ legia contraria neque possunt vitiari obreptione aut subreptione. Hinc statuit Pius X, ut dispensationes ab impedimentis minoris gradus con­ cessae perinde valeant, «ac si ex Motu proprio et ex certa scientia impertitae sint ; ideoque nulli erunt impugnationi obnoxiae sive obrep­ tionis vitio sive subreptionis1. 3) Brevia (litterae breves), quae sunt litterae apostolicae minus sollemnes, expediuntur a Secretaria Brevium. Scribuntur in membrana tenui et alba formae oblongae. Praemittitur nomen completum Ponti­ ficis, e. gr. Benedictus P. P. XV; stylus est simplex, deest subscriptio Romani Pontificis, cuius loco subscribit cardinalis Secretarius vel Cancel­ larius Brevium. Sigillum est annulus piscatoris, repraesentans S. Petrum in navicula trahentem rete. Mittuntur communiter clausae. . Pius X const. «Sapienti consilio» 29 lunii 190S decrevit, ut «in posterum in omnibus apostolicis litteris sive a Cancellaria sive a Dataria expe­ diendis initium anni ducatur non a die Incarnationis Dominicae, hoc est a die 25 Martii, sed a kalendis lanuariis». In anterioribus autem apostolicis litteris usque ad haec ultima tempora solebat antiqua com­ putatio adhiberi. 4) Epistulae apostolicae^ quae antiquis temporibus vocabantur chiro­ grapha, sunt litterae scriptae ab aliquo secretario et subscriptae ab ipso Summo Pontifice. Aliquando etiam manu propria Summi Ponti­ ficis totaliter scriptae sunt. Diriguntur ad personas privatas et tractant de rebus privatis. Litterae, quas mittit Summus Pontifex ad episcopos et praelatos omnes vel alicuius territorii, vocantur Encyclicae. Non datur specialis forma pro istis litteris encyclicis. lam ab antiquis temporibus litterae apostolicae, antequam mitte­ bantur ad destinatas personas, transcribebantur in aliquo Registre. Valde dolendum est, quod lapsu temporis complura talia Registra (seu Re­ gesta) deperdita sunt. Nihilominus plura milia Regestorum habentur in Archivo Vaticano, quorum sat magna pars iam publici iuris facta est (e. gr. a Jaffé, Potthast, Bibliothèques des écoles françaises d’Athènes et de Rome, Hergenrother etc.). Q. 20. Quomodo decreta romanarum Congregationum sint fontes iuris ecclesiastici ? R. Summi Pontifices neque solent neque possunt per se ipsos omnes res disciplinares expedire, casus particulares et dubia solvere propter eorum magnam multitudinem. Unde ope complurium Congre­ 1 Norm, pecul. c. 7, a. 3, n. 21. Caput 2. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. 23 gationum romanarum utuntur. De constitutione, potestate et modo agendi harum Congregationum infra explicitius erit sermo, ubi de Curia Romana agetur; hic tantum summarie indicatur, quomodo earum de­ creta sint fontes iuris ecclesiastici. Circa quod notandum est: a) Si earum decreta non sunt nisi rescripta pro casibus particula­ ribus vel iudicia particularia, tunc ligant quidem partes, pro quibus edita sunt; minime tamen constituunt ius, quod licet deduci eo ipso ad alios casus similes. Ita omnes. Ratio est quia iuxta notum ad­ agium : «Res inter alios acta nobis nec prodesse nec obesse debet»1. Hinc e. gr. si S. C. Inqu. rescripsit 21 Aprilis 1841 «Usum magnetismi prout exponitur non licere», ex hac decisione minime usus magnetismi generatim illicitus proclamatur, ut eadem S. Congregatio 28 Iulii 1847 declaravit. · b) Si S. Officium proscribit librum vel scriptum, hoc utique proscrip­ tum manet in universo orbe, in quantum Index librorum prohibitorum valet. Ita omnes. c) Decreta generalia S. Congregationis Rituum universam Ecclesiam adstringunt, eodem prorsus modo ac si immediate ab ipso Surpmo Pontifice essent promanata. Ita Decretum Pii IX 23 Maii 1846. De­ creta autem particularia obligant tantum dioecesim, locum vel ordinem religiosum, ad quem sunt directa. d) Decreta cetera aliarum Congregationum ex se non videntur habere vim legis universalis, nisi expresse accedat approbatio Summi Ponti­ ficis. Auctores multi distinguunt quidem inter decreta comprehensiva et decreta extensiva. Primis dicunt competere vim legislativam uni­ versalem, non autem secundis, nisi habeant specialem approbationem Papae. In hodierna praxi haec distinctio non videtur esse multi va­ lons, nam primo non est possibile semper certo distinguere, quodnam decretum sit exstensivum et quodnam sit comprehensivum. Praeterea quando vel leve dubium occurrit de competenti auctoritate Congre­ gationis, prius peti solet facultas a Papa his vel similibus dictis: «facto verbo cum Sanctissimo.» Ex quo sequitur, decreta generalia omnium Congregationum romanarum nedum ab omnibus magna cum reverentia esse suscipienda, sed etiam revera semper habere vim obligativam uni­ versalem2. Benedictus XV (Motu proprio «Cum iuris» d. 15 Sept. 1917) monet quidem, ut romanae Congregationes in posterum non multiplicent nova decreta generalia, sed ipsis agnoscit potestatem ea ferendi, quae possunt inseri in novo Codice iur. can. — Authentica decreta S. Congr. Rituum sub Leone XIII publicata sunt, pariter exsistunt collectiones authenticae S. Congr. Indulg. Aliarum autem Congregationum authenticae collectiones adhuc desiderantur. Q. 21. Quomodo Concilia oecumenica sint fontes iuris eccle­ siastici? 1 Cf. S. C. Consist, d. 11 Febr. 1911. Acta Ap. Sed. III 99. 2 Cf. IPernz, Ius deer. I 145 sq; Marote 1. c. I, n. 340 sqq. 24 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. R. Concilia oecumenica rite convocata et a Summo Pontifice con­ firmata sunt fontes uberrimi iuris ecclesiastici. Etenim de potestate legifera Conciliorum oecumenicorum numquam est dubitatum. «Con­ cilium generale seu oecumenicum a voce (orbis inhabitatus) esi conventus episcoporum ex toto orbe convocatorum ad indicandum et statuendum de rebus ecclesiasticis sub auctoritate Romani Pontificis, Dixi i. ex toto orbe; sic enim Concilium oecumenicum a nationali distinguitur, ad quod convocantur alicuius seu regni seu nationis anti­ stites, patriarcha vel primate praesidente; et a provinciali, ad quod episcopi unius provinciae ecclesiasticae, praesidente metropolitano, con­ vocantur. 2. Convocatorum eo dicimus, quia vocari omnes ius est, omnes convenire non necessarium est, dummodo principes Ecclesiae congregentur eo numero, ut congregati censeantur catholicam reprae­ sentare Ecclesiam. 3. Postremo: sub auctoritate Romani Pontificis, quae quidem auctoritas congregando, praesidendo, confirmando exer­ cetur 1. Si contingat Romanum Pontificem durante Concilii celebratione e vita decedere, ipso iure Concilium intermittitur, donec novus Pontifex illud resumi et continuari iusserit2. Episcopi omnesque habentes vocem in Conciliis generalibus non possunt quidem sine Papa leges pro uni­ versa Ecclesia condere, cum sint tunc membra sine capite, sed tamen non sunt meri consiliarii Papae. Revera membra legitima alicuius Concilii oecumenici habent potestatem legislativam, unde et quodlibet membrum subscribit: «Definiens subscripsi.» Ad hoc autem ut Con­ cilium sit legitimus fons exsistendi iuris ecclesiastici requiritur: a) ut sit rite convocation. Ius convocandi Concilium generale unice pertinet ad Summum Pontificem, cuius est regere totam Ecclesiam. Attamen nihil obstat, quominus exerceant Summi Pontifices hoc ius per alios, e. gr. per imperatores. Sic revera factum est. Priora Con­ cilia generalia convocata fuere per imperatores romanos, sed haec convocatio ratihabita fuit a Summis Pontificibus3. Ad hoc ut Con­ cilium sit vere generale Concilium requiritur, ut saltem magna pars episcoporum convocetur et in unum conveniat. Minime vero necessarium est, ut omnes episcopi totius orbis christiani convocentur et conveniant. Nec hucusque ullum Concilium generale celebratum est, ubi omnes episcopi aderant. b) ut sit rite celebratum. Ad rite celebrandum Concilium generale requiruntur plura, quae tamen, cum sint iuris ecclesiastici et non divini, mutationi obnoxia sunt nec etiam semper sunt observata. — Primo igitur requiritur legitimum praesidium. Legitimi autem praesides (auctoritativi) Conciliorum generalium sunt Summi Pontifices eorumque Legati. Quodsi aliquando Concilium celebratum fuit sine Summo Pontifice aut eius Legatis, decreta lata non valebant ante confirmationem a Papa factam. Principibus saecularibus nullo modo competit praesidere Con1 Ita De Groot, Summa apol. q. 13, a. i. 3 Cf. De Groot 1. c. a. 2, obi. 1. 2 C. 229. Caput 2. Dc fontibus exsistendi iuris ecclesiastici universalis. 25 ciliis generalibus. Quod quidem iam expresse agnitum est ab impe­ ratore Theodosio, qui hoc modo scripsit ad Patres Concilii Ephesini : «Candidianum, praeclarissimum sacrorum domesticorum comitem, ad sacram vestram synodum abire iussimus; sed ea lege et conditione, ut cum quaestionibus et controversiis, quae circa fidei dogmata inci­ dunt, nihil quidquam commune habeat; nefas est enim, qui sanctis­ simorum episcoporum catalogo adseriptus non est, illum ecclesiasticis negotiis et consultationibus se immiscere.» 1 Adfuerunt tamen ali­ quando principes eorumque delegati, ut Patrum securitati prospicerent et Conciliorum decreta sua potestate tuerentur. — Secundo requiritur, ut vota dent illi tantum, qui ex iure divino vel iure ecclesiastico hac facultate praediti sunt. Ex iure divino vocem habent in Conciliis generalibus omnes episcopi catholici residentiales unionem habentes cum Sede Apostolica; nam Spiritus Sanctus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei. Iuxta vigentem autem disciplinam ecclesiasticam vo­ cantur ad Concilium oecumenicum in eoque ius suffragii deliberativi habent : 1. S. R. E. cardinales etsi non episcopi; 2. patriarchae, primates, archiepiscopi, episcopi residentiales etiam nondum consecrati ; 3. abbates et praelati nullius; 4. abbas primas, abbates superiores Congregationum monastica­ rum ac supremi moderatores Religionum clericalium exemptarum, non autem aliarum Religionum, nisi aliud convocationis decretum ferat. Possunt vocari etiam episcopi titulares et quidem tunc habent suf­ fragium deliberativum, nisi aliud in convocatione expresse caveatur. Omnes autem alii, ut theologi ac canonistae ad Concilium vocati, non habent nisi suffragium consultivum2. Si quis ex supra enumeratis quattuor categoriis legitime impeditus nequit interesse Concilio, mittat procuratorem, qui tamen nullum habet suffragium, nequit interesse nisi publicis sessionibus; expleto autem Concilio huius acta subscribendi ius habet3. In Concilio Vaticano, const. «Multiplices» d. 27 Nov. 1869 et decreto 20 Febr. 1870) ordo servandus in Concilio oecumenico praescriptus est. — Tertio requiritur, ut decreta Concilii ferantur post maturam et liberam deliberationem. Per se patet. c) ut sit rite confirmatum^. Eugenius IV scribit in Decreto super unione lacobitarum : «Concilia generalia, nisi a Romano Pontifice con­ firmentur, illegitima esse, id est vacua pondere et auctoritate.» Propter quod Patres conciliarii consueverunt expresse petere confirmationem Summi Pontificis. Sic e. gr. Patres Nicaenae Synodi scripserunt ad Silvestrum Papam : «Quidquid constituimus, precamur ut vestri oris 1 Mansi, Ampliss. coll. Cone. IV 1119. 2 c. 223. 3 c. 224. 4 Concilii oecumenici decreta vim definitivam obligandi non habent, nisi a Romano 1'ontifice fuerint confirmata et eius iussu promulgata. Ita c. 227. 26 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. ■consortio confirmetur.» Et Patres Concilii Chalcedonensis acta ipsa miserunt ad S. Leonem Magnum dicentes: «Mittimus ad eorum, quae a nobis gesta sunt, firmitatem.» Et ratio est, quia Christus nonnisi Petro promisit infallibilitatem : «Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam.»1 «Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. Et tu ali­ quando conversus confirma fratres tuos.»2 Viginti Concilia oecuraenica hucusque celebrata sunt praeter Concilium Apostolorum Hierosolymis, sc. octo in Oriente: Nicaenum I (a. 325), Con· stantinopolitanum I (a. 381), Ephesinum (a. 431), Chalcedonense (a. 451), Constantinopolitanum II (a. 553), Constantinopolitanum III (Trullanum) (a. 680 ad 681), Nicaenum II (a. 787), Constantinopolitanum IV (a. 869). Duodecim in Occidente, sc. : I -ateranense I (a. 1123), Lateranense II (a. 1139), Lateranense III (a. 1179), Lateranense IV (a. 1215), Lugdunense I (a. 1245), Lugdunense II (a. 1274), Viennense (a. 1311 —1312), Constantiense (a. 1414 ad 1418) (ea tamen pars, quae confirmata fuit a Martino V), Basileense et continuatio ipsius Ferrariae et Florentiae (a. 1431, 1437—1439), Lateranense V (a. 1512—1517), Tridentinum (a. 1541—1563), Vaticanum (a. 1869—1870). Amplissima et completissima Collectio Sacrorum Conciliorum compilata est a Dom. Mansi 31 voll., Florentiae et Venetiis 1759—1769, et nova editio huius operis nostris,diebus confecta est Parisiis (Welter). Praeter istam Collec­ tionem dantur aliae collectiones et praesertim collectiones Conciliorum particu­ larium, inter quas eminet Collectio Lacensis, «Acta et decreta Sacrorum Conciliorum recentiorum», Friburgi 1870—1890. CAPÜT III. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. Q. 2 2. Quinam sint praecipui fontes exsistendi iuris ecclesiastici particularis r R. Praecipui fontes iuris ecclesiastici particularis sunt Concordata, Con­ cilia particularia, Statuta praelatorum ecclesiasticorum, Rescripta,Privilegia. Q. 23. Qùaenam sit apta definitio Concordatorum R. Concordata (quae etiam vocantur pax, concordia, pactum, trac­ tatus , capitula concordata, conventio) sunt contractus publici inter Summum Pontificem et gubernia civilia circa materias tum ad forum civile tum ad forum ecclesiasticum pertinentes. Dicitur 1. contractus publici. Equidem complures auctores volunt Concordata non esse contractus bilaterales onerosos, sed mera privilegia a Summis Pontificibus concessa aliquibus guberniis civilibus (de qua controversia infra agetur), sed omnes debent admittere et revera admit­ tunt, Concordata semel inita inducere utrimque veram obligationem et 1 Mt 16, 18. 2 Lc 22, 32. 3 Cf. Nicssi, Conventiones de rebus ecclesiasticis (Romae 1S69) ; quae collectio in meliorem formam redacta est (Mogunt. 1870), Baldi, De nativa et peculiari indole Con­ cordatorum (Romae 1883) ; Turinaz, Les concordats et l’obligation réciproque qu’ils imposent à l’Eglise et à l’État (1887). Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 2/ non esse pura privilegia ad nutum revocabilia. Vocantur autem con­ tractus publici, tum ratione formae, quae solet esse publica et sol­ lemnis, tum ratione materiae, quae non mere ad privatas personas, sed ad multitudinem pertinet. Dicitur 2. inter Summum Pontificem et gubernia civilia. Quamquam enim etiam episcopi, in quantum habent veram potestatem legislativam, possunt conventiones facere cum gubernio civili pro territorio suo proprio, tamen nostra aetate haec facultas episcoporum merito restricta est et vix ullius practici est momenti. In Concordatis enim agitur de rebus maximi momenti et semper fere ad ius commune pertinentibus. Porro in causis gravioribus ad ius commune pertinentibus hodie episcopi non possunt decidere inconsulta S. Sede1. Ergo merito dicitur in definitione, Concor­ data esse conventiones inter Summum Pontificem et gubernium civile. Summus Pontifex tamquam caput totius Ecclesiae et tamquam supremus legislator potest conventiones et leges facere in quolibet territorio et cum quolibet gubernio etiam infideli; potest etiam ius commune ecclesiasticum mutare, praesertim in aliquo territorio determinato. Ex parte reipublicae vel Status quocum Concordatum initur, requiritur ut paciscens sit supremus legislator. Cum enim in Concordatis ferantur verae leges, quae in foro quoque civili obligant, Concordata inire possunt illi soli, qui habent facultatem leges ferendi in territorio. In omnibus fere regnis hodie potestas legislativa residet in comitiis publicis deputatorum, et inde hodie Concordata iniri non possunt sine aliquo assensu istorum com­ itiorum. Antiquis temporibus quaedam Concordata aliter inita fuisse docet Wernz2, sed istis temporibus relatio inter Ecclesiam et Statum etiam alia fuit, et legislatio regni haud raro valde imperfecta fuit. Dicitur 3. circa materias tum ad forum civile tum ad forum eccle­ siasticum pertinentes. Quibus verbis designatur obiectum materiale Concordatorum. Certum est Concordata non versari neque circa res pure temporales, e. gr. bona laicorum, neque circa res pure spirituales, e. gr. formam et materiam sacramentorum, indulgentias etc. Proprium obiectum Concordatorum sunt res et actiones ad utramque potestatem civilem quidem et ecclesiasticam pertinentes licet diversa ratione. Sic e. gr. bona temporalia Ecclesiae in aliquo territorio pertinent ad Ecclesiam, quae possidet illa; alia tamen ratione potestas civilis vehe­ menter desiderat imponere vectigalia et tributa super omnia bona sui territorii, etiam ecclesiastica; quia secus gravissima incommoda sequerentur. Unde privilegium immunitatis a gabellis et vectigalibus olim bonis ecclesiasticis concessum nullibi fere hodie observatur. Pariter matrimonium ut sacramentum unice pertinet ad Ecclesiam; matrimonium vero quantum ad civiles effectus pertinet ad potestatem civilem. In praxi saepe difficile erit determinare quousque se extendat potestas rei publicae, et propterea Ecclesia pacis maxime studiosa concessiones grandes solet facere in Concordatis. Cf. Scherer, Kirchenrecht I 153. 1 2 Ius deer. I, n. 167, Scholion. 28 Uber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. Q. 24. In qïio consistat essentia Concordatorum i R. Mirum est, quam acriter disputatum sit de hac quaestione; et tamen ex istis disputationibus nihil fere utilitatis neque pro praxi neque pro theoria ortum est. Tres sententiae principaliores in hac quaestione exsistunt. Solent vocari theoriae. 1. Theoria legalis docet Concordata esse mera privilegia prin­ cipis civilis ad ipsius nutum revocabilia. Tenetur a Dr. Sarwey, Thudichum, Zorn, Hinschius et generatim ab auctoribus protestantibus. Fundatur haec theoria super falso principio, quod Ecclesia sit rei publicae plene subordinata. Iuxta illam sicuti potestas civilis leges condere potest pro aliis suis subditis, ita etiam pro Ecclesia catholica in eius territorio exsistente, et sicuti ipsa leges latas abolere potest, ita etiam libere potest abolere leges Concordati, quin sit necessarius consensus Ecclesiae. Nonnulla gubernia civilia eheu ! istam theoriam in praxim deduxerunt. Sed quam falsa et quam iniusta sit haec theoria, luce clarius est. Ecclesia enim non est subdita potestati civili, sed potius e converso haec oboedire tenetur Ecclesiae. Ecclesia enim multo altiorem finem habet quam res publica, cum finis Ecclesiae sit salus aeterna fidelium, finis vero rei publicae sit salus temporalis subditorum. Praeterea Ecclesia est societas perfecta sub uno principe spirituali, et ut talis a Christo fundata fuit. Ergo habet perfectam autonomiam, et falsum omnino est adagium theoriae legalis: «Cuius regio, eius religio.» Religio prorsus independens est a regione: est enim una eademque in universo orbe; sicut debet esse una fides, ita et unus cultus eiusdem Dei1. 2. Theoria pactorum docet Concordata esse vera pacta inter Ecclesiam et potestatem civilem, seu esse contractus bilaterales onerosos inter Summum Pontificem et gubernium civile. Haec theoria tenetur a plurimis catholicis (Kreutzwald, Schneider, de Angelis, Cavagnis, Palmieri, Scherer, Sàgmüller, Vering etc.), immo a non paucis prote­ stantibus (e. gr. Richter-Dove, Heffter, Brendel, Herrmann, Bluntschli etc.), et non solum tuta est, sed etiam valde conformis locutionibus Sum­ morum Pontificum. Sic e. gr. Pius VII in Concordato anno 1817 cum Ludovico XVIII inito statuit: «Haec Concordata habent vim veri con­ tractus utrimque obligantis.·» Pius IX2 haec habet de Concordato Austriaco: «Supradictas concessiones, pacta, concordata tenore prae­ sentium approbamus.» Leo XIII in Encycl. «Ad extremas Orientis» 24 lunii 1893 scribit: «Cum fidelissimo Portugalliae et Algarbiorum rege data acceptaque fide rite pacti sumus.» In epist. ad episcopos Galliae 16 Februarii 1892 Concordatum dicitur «un pacte solennel et bilatéral toujours fidèlement observé de la part du Saint-Siège». lure merito igitur Wernz3 scribit: «Quare cum hae similesque formae lo­ quendi atque adeo fortiores ,bilateralis pacti‘ usque ad ultimas Encyclicas Leonis XIII in ipsis documentis authenticis frequentissime oc1 Cf. Wernz, Ius deer. I, n. 172, nota 1. 3 Ius deer. I, n. 165· nota 27. 2 Acta II 482. Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 29 currant *, nulla exsistit ratio ab illa terminologia recedendi, ne simus magis catholici quam Romani Pontifices.» Haec theoria pactorum rite explicata sarta tecta servat et iura Ecclesiae et iura rei publicae nul­ lumque incommodum inducit. Et quidem servat iura Ecclesiae; nam facto ipso quo potestas civilis pactum init cum Ecclesia, agnoscit Ec­ clesiam possidere autonomiam et legitima iura, nam cum propriis sub­ ditis nulla pacta init, sed simpliciter leges praescribit. Praeterea cum aliis religionibus et sectis gubernium civile nulla Concordata init, sed simpliciter circumscribit limites, intra quos cultum earum vel tolerat vel approbat. Quod est signum evidens, quod Status censet Ecclesiam catholicam esse maioris dignitatis quam alias Ficclesias. Ex parte vero Ecclesiae catholicae per pacta Concordatorum nihil eius autonomiae et suprematiae aufertur. Nam ex facto ipso, quod Ecclesia in Concor­ datis saepe facit magnas concessiones et suam libertatem sinit diminui, minime sequitur Ecclesiam teneri facere has concessiones vel non habere ius recusandi conditiones impositas vel non posse valide (immo et licite) revocare quasdam concessiones factas. Pariter nec levis quidem suspicio simoniae adest, qualem gratuito adstruunt defensores tertiae sententiae mox afferendae; nam simonia est studiosa voluntas emendi vel vendendi res spirituales (vel spiritualibus annexas) pretio temporali. Ubi autem hic invenitur emptio et venditio? Ubi invenitur pretium temporale? In Concordatis Ecclesia facit concessiones et recipit paci­ ficum exercitium cultus catholici. Ad perturbationes et maiora mala vitanda Ecclesia concedit gubernio civili quasdam praerogativas (salva tamen semper fide catholica et salvis bonis moribus), sed nec levissima species simoniaci contractus in his omnibus explorari potest. 3. Theoria privilegiorum i. e. pontificiorum docet Concordata esse potius privilegia pontificia quam contractus. Hinc Papa semper valide Concordata sine interventu gubernii civilis abrogare potest, immo exsistente legitima causa etiam licite. Fundatur haec theoria praecipue super duobus principiis sc. : 1. Ecclesia est societas superior, res publica autem est societas inferior, quae proinde in casu conflictus simpliciter oboedire tenetur Ecclesiae praecipienti, sive interim haec potestas prae­ cipiendi sit potestas directa sive indirecta. 2. Potestas Ecclesiae utpote ex iure divino constituta est inalienabilis, et propterea Papa nequit partem istius potestatis alienare contractu oneroso, qualiter fit iuxta theoriam pactorum in Concordatis. Huc accedit periculum simoniae, de quo supra dictum est. Haec theoria propugnata est praesertim a Card. Tarquini S. J., Bonald, Card, de Azevedo. Citantur pro ea etiam Schmalzgrueber S. J. et Wiestner S. J. ; sed hodiernis diebus nullus fere auctor hanc theoriam sine limitationibus defendit, cum ra­ tiones allatae minime probent eam esse veram. Nam in Concordatis Papa ne cogitat quidem alienare vel minimam partem suae potestatis. 1 Cf. Hergenrother, Kath. Kirche u. christl. Staat 794; Baldi, De nativa et peculiari indole Concordatorum (Romae 1883) 73. βΟ Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. In Concordatis Ecclesia prorsus seiungit quaestionem iuris a quaestione facti ; solummodo paciscitur cum gubernio civili de meliore modo, quo exteriores actiones catholicorum tum ad forum ecclesiasticum tum ad forum civile pertinentes regulentur. Praeterea absque dubio Ecclesia est societas perfectior quam Status, quia altior finis a Deo illi praestitutus est, et proinde illa omnimoda coordinatio, quam quidam auctores fingunt inter Ecclesiam et Statum, reicienda est, attamen nonne potest societas altior veros contractus inire cum societate inferiore? Haec theoria privilegiorum explicat Concordata, non prout hodie sunt, sed prouti deberent esse, si relatio inter Ecclesiam et Statum esset perfectissima. Uno verbo est utopia, quae nullibi in rerum natura invenitur. Wernz1 haec habet: «Concordata, prout saepe de facto inita fuerunt, in compluribus articulis (e. gr. ubi agitur de bonis temporalibus) Sedi Apostolicae sive Romanis Pontificibus strictam imponunt obligationem iustitiae commutativae et Statui strictum concedunt ius saltem ex novo quodam titulo obtentum. Theoria ergo privilegiorum generaliter et si?ie limi­ tationibus non est asserenda. Ita recte Kammerstein S. J.» Non minor obligatio imponitur rei publicae. Q. 25. Quaenam sit necessitas et utilitas Concordatorumr R. Si relatio inter Ecclesiam et Statum esset perfectissima, et si gubernia civilia debitam reverentiam et oboedientiam Ecclesiae semper praestarent, Concordata non essent necessaria. Tum enim Ecclesia sola iuxta personarum et locorum adiuncta optime ordinaret illa, circa quae nunc Concordata sunt necessaria. Sed quia talis relatio perfectissima inter Statum et Ecclesiam nullibi exsistit et forsan numquam exstitit; quia praeterea multa gubernia civilia non sunt catholica et quam plurimi eorum cives sunt haeretici vel infideles, Concordata habent maximam utilitatem, immo et relativam necessitatem. Si enim rebus sic stantibus conventiones inter Ecclesiam et Statum non inirentur, tunc aut continua lis oriretur aut totalis separatio Ecclesiae a Statu fieret. Quae quidem totalis separatio inter Ecclesiam et Statum aliquibus in regionibus hodie exsistit, e. gr. in America septentrionali, in Anglia etc. et haud sper­ nenda commoda producit; attamen, etsi potest ad tempus esse con­ veniens «modus vivendi», numquam evadit conditio naturae Status et Ecclesiae conveniens. Ex quo factum est, ut iam a saeculis multa Concordata inter Statum et Ecclesiam inita fuerint. Si Concordata non essent magnae utilitatis, tam ampla series Concordatorum non ex­ sisteret. Quae quidem bene perspiciens Leo XIII scripsit in Encyclica «Immortale Dei» (1 Nov. 1885): «Illud enim perpetuae legis instar haben­ dum est, quod Ivo Carnutensis ad Paschalem II Pontificem Maximum perscripsit: Cum regnum et sacerdotium inter se conveniunt, bene regitur mundus, floret et fructificat Ecclesia. Cum vero inter se discordant, non tantum parvae res non crescunt, sed etiam magnae res miserabiliter dilabuntur. » Ius deer. I, n. 173, 2· Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 31 Primum omnium Concordatum videtur esse pactum Carisiacum (Quiercy) a. 754 inter Stephanum III et Pipinum Alia Concordata valde antiqua sunt: Concordia Londinensis a. 1107, Concordia Wormatiensis a. 1122 (quae continet «Praeceptum Henrici quinti imperatoris» et privilegium Calixti Papae secundi), famosa sic dicta «Monarchia Sicula» concessa ab Urbano II a. 109S. Praeterea Concordata inierunt Martinus V, Nicolaus V, LeoX, Benedictus XLV. Celeberrimum Concordatum est illud, quod Pius VII cum Napoleone Ia. 1801 iniit, et quod nostris diebus tam iniuste et tam crudeliter a gubernio civili Gallico laeditur. Plura Concordata inierunt Pius IX et Leo XIII12. Q. 26. Quid notandum sit circa formam Concordatorum i R. Forma Concordatorum diversa fuit pro diversitate temporum. Solet triplex forma distingui: a) Concordatum perficitur et publicatur duabus legibus vel duobus statutis, quorum unum perficitur et publicatur a Summo Pontifice, alte­ rum vero a gubernio civili. Hac forma editum fuit Concordatum Wormatiense. Papa Calixtus II publicavit Bullam, in qua concessiones im­ peratori factas enumerat, et imperator Henricus V publicavit suum «Praeceptum» 3. Eadem fere forma factum est Concordatum inter Bene­ dictum XIII et Victorem Amadeum regem Sardiniae a, 17274. b) Concordatum publicatur post conventiones factas per Bullam Summi Pontificis, quae quidem Bulla a gubernio civili suscipitur et authentice agnoscitur. Hac forma facta sunt Concordata inter Eugenium IV et principes Germaniae a. 1447; inter Nicolaum V et Fredericum III a. 1448; inter Leonem X et Franciscum I regem Galliae a. 1516, et inter Pium VII et gubernium Borussicum per Bullam «De salute animarum» a. 1821. c) Concordatum habet formam pactorum bilateralium. Plenipotentiarii utriusque potestatis, postquam convenerunt de singulis articulis Concor­ dati, subscribunt pactum, quod quidem in Consistorio publico et per Bullam Papa tamquam legem ecclesiasticam pro determinato territorio publicat et quod gubernium civile convenienti modo tamquam legem civilem edit. Hac forma praesertim ultimis temporibus Concordata inita sunt, e. gr. Concordatum Pii IX cum Francisco losepho imperatore Austriae a. 1855, Concordatum Leonis XIII cum Statu Columbiae a. 1887, Conventio Pii X cum Russia de Seminariis Poloniae a. 1907. Q. 27. Quomodo Concordata derogentur et abrogentur r R. In sententia theoriae legalis Concordata derogantur et abro­ gantur ad nutum legislatoris civilis, eodem modo quo ceterae leges civiles cessant. Sed haec theoria falsa est, ut supra vidimus. In sententia theoriae privilegidrum Concordata possunt a Papa re­ vocari, sicuti alia privilegia concessa revocari possunt. Sed haec theoria minus probabilis est, ut patet ex supra dictis. 1 Cf. Scherer, Kirchenrecht I 232. 2 Cf. Wrtzer «. Welles Kirchenlexikon s. v. Concordate. 3 Cf. Waller, Fontes n. 75. 4 Cf. Scherer, Kirchenrecht I 153. Liber I. β2 De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. In sententia theoriae pactorum Concordata possunt revocari sicuti alii contractus bilaterales. Hinc e. gr. si Status non adimplet promissa sua, iam Ecclesia pariter non tenetur suis promissis in Concordato factis; item si in Concordato aliquid stipulatum sit, quod lapsu tem­ poris factum est certe iniustum, vel si error aut dolus substantialis irrepserit. In praxi, quando opportunum videtur Statui vel Ecclesiae aliquos articulos Concordati mutare, multo melius esset, si omnia ex bono et aequo et ex communi consensu ordinarentur, sed eheu! non semel ostendit historia, gubernium civile non multum curare de Con­ cordato inito, et propria auctoritate facere mutationes, non consulto immo et contradicente Summo Pontifice. Quod profecto est gravis laesio et iustitiae commutativae et fidei datae. Nota. Novus Codex iur. can. nullatenus abrogat Concordata exsistentia aut iis aliquid obrogat; proinde omnia eorum statuta in vigore manent (c. 3). Q. 28. Quomodo Concordata sint fontes iuris ecclesiastici parti­ cularis r R. Cum Concordata sint statuta supremi legislatoris ecclesiastici pro aliquo territorio determinato, eodem modo sunt fontes exsistendi iuris ecclesiastici particularis, quo statuta generalia Summi Pontificis sunt fontes exsistendi iuris ecclesiastici universalis. Q. 29. Quomodo Concilia particularia sint fontes iuris eccle­ siastici? R. Distinguuntur Concilia plenaria, Concilia provincialia et Synodi dioecesanae. In stricto tamen sensu synodus dioecesana nequit vocari concilium particulare. Circa Concilia particularia notentur sequentia: i. Concilia plenaria vocantur ea, in quibus conveniunt Ordinarii plurium provinciarum ecclesiasticarum. Semper praevie requiritur venia Romani Pontificis, qui suum Legatum designat ad Concilium convo­ candum eique praesidendum1. Talia Concilia plenaria nostris tempo­ ribus celebrata sunt in America septentrionali, in Anglia et Romae pro America latina. Non tamen quaelibet congregatio episcoporum alicuius nationis potest vocari Concilium nationale; sic e. gr. episcopi Germaniae quolibet anno habent conferentiam Fuldae, apud sepulcrum S. Bonifatii, Apostoli Germaniae, et tamen isti conventus non sunt proprie loquendo Concilia plenaria. Requiritur igitur, ut congregatio episcoporum alicuius nationis tamquam Concilium plenarium convo­ cetur et approbetur. «Plenarium Concilium absque Apostolicae Sedis auctoritate nec indici nec haberi posse» Pius IX pluries declaravit2. 1 c. 281. Iam antiquissimis temporibus talia Concilia nationalia seu plenaria solebant celebrari, e. gr. Cone. Arelat. (314), plura Concilia Carthagin., Toletana. Inde a saec. XVI reges Galliae sibi arrogaverunt ius convocandi concilia nationalia. Immo Febronius et Synodus Pistor, contendebant Concilia nationalia posse definitive dirimere controversias fidei et morum ; cf. prop. 85 damnata a Pio VI. 2 Litterae d. 17 Mai 1849 ad episcopos Germaniae. Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 33 Concilio plenario assistere debent cum suffragio deliberativo : 1. Le­ gatus apostolicus; 2. metropolitae ; 3. episcopi residentiales vel loco ipsorum coadiutores; 4. apostolici dioecesium administratores; 5. ab­ bates vel praelati nullius; 6. vicarii et praefecti apostolici; 7. vicarii capitulares; 8. episcopi titulares in territorio degentes, si a Legato pontificio vocentur. Alii ex utroque clero viri forte ad Concilium invitati non gaudent nisi suffragio consultivo x. Quantum ad competentiam istorum Conciliorum, inspiciendae sunt litterae apostolicae approbativae. Acta et decreta eorum nequeunt promulgari antequam sunt recognita a S. Congregatione Concilii12. 2. Concilium provinciale est congregatio episcoporum (saltem vicesimo quoque anno facienda)3 alicuius provinciae ecclesiasticae sub praeside metropolitan©. Nota. Praeter Concilia provincialia (vigesimo quoque anno) celebrentur quinto quoque anno conventus omnium eorum qui suffragium deliberativum habent in Concilio provinciali. Nisi aliter a Sede Apostolica provisum fuerit, ius convocandi tales conventus pertinet ad métropolitain eoque deficiente ad antiquiorem suffraganeum4. a) Convocator et praeses Concilii provincialis est metropolitanus episcopus, dummodo tamen pallium acceperit5. Impedito metropoli­ tan© vel eius sede vacante coepiscopus suffraganeus promotione anti­ quior potest et debet Concilium provinciale convocare6. Aliquando autem ipse Summus Pontifex convocat Concilium provinciale, sicut factum est a Benedicto XIII a. 1725. b) Convocandi sunt cum voto deliberativo: omnes supra enumerati, qui Concilio plenario interesse debent7. Episcopi autem qui nulli metropolitae subiciuntur, abbates vel praelati nullius, archiepiscopi carentes suffraganeis debent, praevia Sedis Apostolicae approbatione, semel pro semper eligere (nisi forte iam elegerint) aliquem viciniorem metropolitam, cuius Concilio provinciali cum aliis intersint8. Convocandi sunt cum voto consultativo : 1. episcopi titulares, quibus tamen votum quoque deliberativum concedi potest, si consenserit maior pars illorum, qui cum voto deli­ berativo intersunt9. Semper autem cedere debent praecedentiam epi­ scopis residentialibus10. 2. procuratores absentium episcoporum residentialiumn. 3. duo membra Capituli cathedralis collegialiter designanda a Capi­ tulis cathedralibus (etiam exemptis) earum dioecesium, quarum Ordi­ narii Concilio interesse debent. Quodsi in aliqua dioecesi non est Capitulum cathédrale, deputandi sunt duo consultores dioecesani12. 1 5 6 10 c. 282. 2 c. 291, § i. 3 c. 283. 4 c. 292. Benedict. XIV, De syn. dioec. 1. 2, c. 5, n. 8; cf. S. C. de Prop. Fide 1 Dec. 1S37. C. 284. 7 C. 286, § I. 8 C. 285. 9 C. 286, § 2. S. C. C. 25 Aug. 1850. 11 c. 287, § 2. 12 c. 286, § 3. Priimnter, Man. iuris ecclcs. Ed. 3. 3 Liber L 34 De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. 4. maiores Religionum clericalium exemptarum ac Congregationum monasticarum superiores, qui in provincia ecclesiastica resident1. Quinam sint maiores isti superiores, dicetur infra in tractatu de religiosis. Tempus. Concilia provincialia primis saeculis bis in anno fuerunt celebranda2. Concilium Lateranense IV (a. 1215) approbavit consue­ tudinem, iuxta quam Concilia provincialia habentur semel in anno. Iuxta disciplinam a Concilio tridentino3 introductam Concilia provincialia sunt celebranda semel quolibet triennio, iuxta vigentem autem disci­ plinam saltem vicesimo quoque anno4; in vicariatibus autem apostolicis et generatim in omnibus locis subiectis Congregationi de Propag, Fide nullum est tempus praefinitum pro celebratione Concilii pro­ vincialis5. Competentia. Concilia provincialia habent pro tota provincia prorsus eandem competentiam, quam habent episcopi ex potestate ordinaria in sua dioecesi. Hinc patet illa nihil posse constituere, quod Regularium privilegia laedat; possunt tamen de Regularibus statuta ferre in iis omnibus casibus, in quibus isti sunt subiecti jurisdictioni episcoporum6. Statuta Concilii provincialis semel rite confirmata et publicata a nullo episcopo istius provinciae possunt abrogari, declarari aut dispensari, nisi hoc sit aut expresse aut tacite concessum7. In casu tamen particulari episcopus potest dispensare ex iusta causa. Confirmatio. Acta Conciliorum provincialium debent mitti ad S. Congregationem Concilii, quae post seriam revisionem iubet illa promulgari. Quae quidem revisio non solet aequiparari approbationi speciali. Unde ista acta Concilii censentur approbata in forma com­ muni, non autem in forma speciali. Q. 3°· Quid sit notandum de synodo dioecesana ? R. Synodus dioecesana est «legitima congregatio ab episcopo coacta ex presbyteris et clericis suae dioecesis aliisve, qui ad eam accedere tenentur, in qua, de his, quae curae pastorali incumbunt, agendum et deliberandum est» 8. Convocatio, a) Ius convocandi habent: 1. episcopus residentialis confirmatus (etsi nondum consecratus), non autem vicarius capitularis, sede vacante, neque vicarius generalis, sine speciali mandato9 ; 2. vicarius apostolicus in regionibus Missionum 10. b) Personae convocandae sunt : i. vicarius generalis; 1 3 6 7 8 9 10 c. 286, §4. 2 Cf. can, 5 Cone. Nicaeni I a. 325. Sess. 24, c. 2, de reform. 4 c. 283. 5 c. 304, § 2. Benedici. ΧΠ~, De syn. dioec. 1. 9, c. 15, η. I sqq. Ib. 1. 13, c. 5, n. 8; c. 291, § 2. Ita Benedictus XIV in opere vere magistrali: De synodo dioec. 1. 1, c. 1, n. 4· c. 357, § Ic. 304, § 2; cf. Instr. S. C. de Propag. Fide 23 Nov. 1845. Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 35 2. canonici ecclesiae cathedralis aut, si isti desunt, consultores dioecesani; 3. rector seminarii dioecesani saltem maioris; 4. vicarii foranei (qui hodie solent vocari decani vel archipresbyteri) ; 5. deputatus uniuscuiusque collegialis ecclesiae a capitulo eiusdem ecclesiae e gremio eligendus; 6. parochi civitatis, in qua synodus celebratur; 7. unus saltem parochus ex unoquoque vicariatu foraneo eligendus ab omnibus, qui curam animarum actu inibi habent; 8. abbates de regimine et unus e superioribus cuiusque Religionis clericalis, qui in dioecesi commorantur, designatus a superiore pro­ vinciali, nisi domus provincialis sit in dioecesi et superior provincialis interesse ipse maluerit. Ex rationabili causa episcopus potest ad synodum vocare alios quoscumque, e. gr. omnes canonicos, parochos, superiores religiosos, immo et singulos suae dioecesis sacerdotes saeculares k Omnes autem legitime convocati debent personaliter venire ad synodum neque possunt sibi substituere procuratorem 12. Per se patet, durante synodo, curae animarum in paroeciis nihil necessarii deesse licite posse, proindeque parochos convocatos debere sibi substituere vicarium; quodsi sit impossibile, legitime dispensantur ab assistentia in synodo. Canonici autem, qui legitime intersunt synodo (idem valet de praesentia in Conciliis oecumenico, plenario, provinciali), excusantur a choro et nihilominus percipiunt fructus praebendae ac distributiones quotidianas3. Iis, qui ad synodum venire debent, si legitimo impedimento detineantur, non licet mittere procuratorem, ut supra iam dictum est; sed episcopum de impedimento certiorem reddant. Négli­ gentes episcopus iustis poenis potest compellere et punire, non autem religiosos exemptos, qui neque sunt superiores neque parochi4. —Sic dictum subsidium «synodaticum vel cathedraticum» nequit exigi a religiosis exemptis, nisi deserviant ecclesias episcopo subiectas5. De modo et loco convocationis, de praeparandis ante synodum, de modo sedendi, de officialibus eligendis etc. attendenda sunt ea, quae statuuntur a Pontificali Romano, a Caeremoniali Episcoporum, a Codice iur. can. c. 357 360 361 6. Tractanda in synodo dioecesana sunt ea omnia, quae ad particulares cleri populique dioecesis necessitates vel utilitates referuntur. Insuper nominandi sunt 1. iudices synodales; 2. examinatores synodales; 3. parochi consultores. i. Indices synodales (non infra quattuor, non ultra duodecim) in qualibet dioecesi presbyteri probatae vitae et in iure canonico periti 1 \ 3 6 c. 358. 2 c. 359. 3 c. 420, § i, n. 9. C. 359, § 2. Cf. c. 1504 et Benedict. XIV 1. c. 1. 5, c. 6 et 7. Cf Marlinucci, Man. s. caeremoniarum 1. 6, c. 41. 3 β(5 Uber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. (etsi extradioecesani) eligantur, ut potestate ab episcopo delegata in litibus iudicandis interveniant1. Si synodus non habeatur, vel si talis iudex medio tempore inter unam et aliam synodum mortuus sit aut alia ratione a munere cessaverit, episcopus de consilio capituli cathedralis substituat in sufficienti numero iudices pro-synodales2. Isti iudices (sive in synodo sive extra synodum constituti) post decennium ab in­ coepto munere vel etiam prius, nempe adveniente nova synodo, officio cadunt; possunt tamen denuo constitui3; removeri ab episcopo ne­ queunt, antequam ipsorum officium est elapsum, nisi ex gravi causa et de consilio capituli cathedralis4. Iam non obligat statutum Bonifatii VIII5, iuxta quod non potuerunt iudices synodales designari nisi qui sunt canonici in ecclesia cathedrali, aut qui obtinent dignitatem aut personatum. 2. Examinatores synodales (item non infra quattuor, nec ultra duo­ decim) et examinatores pro-synodales eodem modo instituuntur et of­ ficio cadunt, sicut supra dictum est de iudicibus synodalibus et prosynodalibus. Eorum munus est magni momenti; debent enim diligenter operam navare praesertim in experimentis habendis ad provisionem paroeciarum, in amotione oeconomica parochi, in processibus contra clericos non residentes aut concubinarios etc.; possunt, sed non debent, adhiberi in examine ordinandorum, confessariorum, concionatorum etc.6 «Sint vero hi examinatores magistri seu doctores seu licentiati in theo­ logia aut iure canonico, vel alii clerici (seu regulares, etiam ex ordine Mendicantium, aut etiam saeculares), qui ad id videbuntur magis idonei.» Ita Concilium tridentinum7. Idem potest esse examinator et parochus consultor, non autem in eadem causa8. 3. Parochi consultores in omnibus fere similes sunt examinatoribus synodalibus et pro-synodalibus; ideoque supra dicta illis quoque appli­ canda sunt; eorum munus praesertim est adiuvare episcopum in insti­ tutione et amotione parochorum. Parochi consultores minime confundendi sunt cum consultoribus dioecesanis, qui in dioecesibus, in quibus non exsistit capitulum cathé­ drale canonicorum, ab episcopo instituuntur ad triennium. Numerus eorum est sex vel saltem quattuor. Coetus istorum consultorum vices capituli cathedralis (qua episcopi senatus) supplet; quare ea omnia, quae ius canonicum ad gubernationem dioecesis (sede sive plena, sive impedita, sive vacante) capitulo cathedrali tribuit, de coetu quoque consultorum dioecesanorum intelligenda sunt9. Nota. Cum omnes personae enumeratae sub n. 1—3 pertineant ad curiam dioecesanam, debent ante exercitium muneris sui in manibus episcopi iusiurandum praestare: 1. de munere fideliter exercendo, quavis personarum accep­ 1 6 7 8 c. 1574. 2 c. 386. 3 c. 387. 4 c. 388. c. 11 in VI0, i, 3. 6 c. 389. Sess. 24, c. 18 de reform.; cf. Benedici. XIV, De syn. dioec. 1. 4, c. 7, n. 3. c. 390. 9 c. 423—428. Caput 3. De fontibus exsistendi iuris ecclesiastici particularis. 37 tione posthabita; 2. de negotiis tractandis sub auctoritate episcopi ad nor­ mam iuris; 3. de secreto servando, prout ius vel episcopus determinaverit b Competentia. Synodus dioecesana non habet maiorem com­ petentiam quam episcopus solus, cum solus episcopus sit iudex et legislator in illa, alii autem praesentes non habeant nisi votum consultivum2. Propter hanc rationem etiam solus episcopus subscribit et confirmat Statuta synodalia, quae proinde vim propriae legis non vi­ dentur habere, nisi episcopus hoc expresse dicat; obligant tamen omnes fideles in dioecesi habitantes. Tempus. Synodus dioecesana singulis annis congreganda fuit, ut praescripsit Concilium tridentinum 3; iuxta vigentem autem disciplinam in singulis dioecesibus celebranda est saltem decimo quoque anno. Quodsi episcopus plures dioeceses perpetuo administrat, potest unam tantum synodum ex omnibus dioecesibus convocare4. Q. 31· Quomodo Statuta sint fontes iuris particularis i R. Statuta, quae etiam vocantur aliquando Constitutiones, Ordi­ nationes, Decreta, Praecepta, Mandata, possunt ferri ab omnibus iis, qui habent autonomiam (saltem limitatam) seu a. 1580 omnes additiones et muta­ tiones huius editionis sub poena excommunicationis latae sententiae prohibeantur, haec poena hodiernis temporibus iam certe non valet1. Licet editio haec romana non sit undequaque perfecta, tamen plus iusto carpitur a Schulte2, Zorn, Friedberg etc.3 Nunc raro inveniri potest; describitur accurate a Laurin4. Praeter hanc editionem romanam Decreti exsistunt innumerae fere aliae editiones. Inter recentiores editiones eminent editio Boehmer 1747, editio Richter 1859, editio Friedberg 1879. Q. 43· Quaenam sint collectiones principaliores tempore inter Gratiani Decretum et Decretales Gregorii IX ? R. Sunt quinque sic dictae compilationes antiquae5, scilicet: 1. Compilatio prima circa a. 1187 a Bernardo Papiensi confecta sub nomine « Breviarium extravagantium». Scopus Bernardi (qui fuit professor iuris cano­ nici in Universitate bononiensi et postea episcopus faventinus et papiensis) est supplere ea, quae in Decreto Gratiani desunt. Divisit suum opus in 5 libros et materias distribuit iuxta versum «iudex, indicium, clerus, conubia, crimen», quae divisio postea in Decretalibus Gregorii IX et aliis quoque collectionibus adoptata est6. 2. Compilatio secunda ab loanne Galensi Anglico confecta; ordine temporis esset compilatio tertia; paulo ante Concilium lateranense IV a. 1215 in lucem edita fuit ad supplenda ea, quae in anterioribus collectionibus deerant, 3. Compilatio tertia, iussu Innocentii III a cardinali Petro Collavicino confecta, continet praecipue Decretales Innocentii III usque ad annum duo­ decimum pontificatus (1198—1210). Summus Pontifex cum bulla «Devotioni vestrae» die 28 Decembris 1210 hanc collectionem misit ad Universitatem bononiensem et hoc modo illam authenticam declaravit. Est ergo haec compilatio inter omnes prima collectio authentica, cum omnes aliae hucusque recensitae collectiones sint tantum privatae auctoritatis7. 4. Compilatio quarta ab auctore ignoto confecta continet Decretales Inno­ centii III ab anno 1210 usque ad annum 1216 et decreta Concilii lateranensis IV. Glossis instructa est ab loanne Teutonico8. 5. Compilatio quinta iussu Honorii III ab auctore ignoto confecta est et continet Decretales huius Papae usque ad annum 1226. Dividitur in quinque libros, sicuti praecedentes compilationes. Fuit authentica collectio. Praeter has collectiones dantur adhuc complures aliae (circa 30) huius epochae, quae tamen sunt minoris momenti8. Q- 44· Quid notandum sit de collectione Decretalium facta sub Gregorio IX? R. Collector et redactor harum Decretalium fuit S. Raymundus a Penaforte Ord. Pr. (1175 —1274), qui fuit professor iuris in Uni1 Cf. Freisen, Gesch. des kan. Eherechtes, Einl: 13. 2 Geschichte der Quellen I 73. 3 Cf. Freisen 1. c. 4 Introd. in Corp. iur. can. § 86. 5 Editae ab E. Friedberg (1882) : Quinque compilationes antiquae necnon collectio lipsiensis. 6 Cf. Schulle, Geschichte der Quellen I 78 sq. 7 Ib. 87 sqq. 8 Ib. 175. 9 Cf. Schneider 1. c. § 40—43. Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Art. 2. 59 versitate bononiensi, capellanus et poenitentiarius Gregorii IX et postea 1238 —1240 magister generalis Ordinis Praedicatorum. Huic viro cum scientia tum sanctitate praeclaro Gregorius IX mandavit, ut «resecatis superfluis·)) constitutiones et decretales epistulas Summorum Pontificum in unum corpus redigeret. Compilationes enim antiquae multa in­ commoda pro usu practico habebant. Quare loannes Andreae (de quo infra) scribit in Novella comment, ad bullam «Rex pacificus» : «Dis­ pendium vero antiquarum consistebat primo in diversitate voluminum, secundo in nimia similitudine, tertio in contrarietate, quarto in prolixi­ tate, et ex his quattuor inducebatur confusio; quinto in incertitudine ex curialitate (i. e. incertum, num a Curia emanata). Omisit (sc. Papa in bulla) sextum de inutilitate.» Scopus huius collectionis non fuit simpliciter colligere veteres Decretales in unum corpus, sed novum Codicem legalem condere et accommodatum quidem indigentiis illius temporis. Auctoritate a Summo Pontifice accepta S. Raymundus mutavit in veteribus Decretalibus quae sibi videbantur mutanda; sed minime propter hanc agendi rationem vituperari potest, ut fecerunt Schulte1 et Boehmer2 indigno atque iniusto modo3. Fontes, ex quibus S. Raymundus hausit, sunt praecipue compi­ lationes quinque antiquae, de quibus in quaestione praecedente sermo fuit. 152 titulos deprompsit ex compilatione prima, 10 ex compilatione secunda, 17 ex compilatione tertia, 1 ex compilatione quarta. 5 titulos novos S. Raymundus adiecit et 196 Decretales Gregorii IX. Praeterea multa ex S. Scriptura, ex SS. Patribus et ex Conciliis addita sunt4. Divisio adhibita est eadem ac illa a Bernardo Papiensi in prima compilatione primitus introducta. Totum igitur opus dividitur in 5 libros iuxta versum: «iudex, in­ dicium, clerus, conubia, crimen». Unusquisque liber dividitur in titulos et unusquisque titulus in capita. Cum haec collectio contineat Decre­ tales extra Decretum Gratiani exsistentes, vocatur et citatur non raro unico verbo: «Extra» vel unica littera X, e. gr. : c. 3 X de constit. 1, 2, 1 Geschichte der Quellen II 14. 2 In sua edit. Corp. iur. can. II, p. xxix, n. 99. 3 Cf. Phillips, Kirchenrecht IV 257. Non unus vehementer vituperavit S. Raymundum ob ordinationem materiae factam. Contra hos sciolos sit unus Devoti, qui et profunditate et claritate doctrinae quam maxime effulget. Ille scribit (Ius can. univers. II V sqq.) : «■In partitione titulorum ac materiarum qui pontificias Decretales collegit, Raymundus de Penaforte, ordinem tenuit perspicuum, concinnum, accuratum aptumque et accommodatum ad rem de qua agitur, multisque in locis haud dissimilem ordinis, quo iustinianeum Co­ dicem complexus est Tribonianus. . . . Haec rerum dispositio ac titulorum primi libri partitio est, qua equidem nescio num alia pulchrior, concinnior, accuratior esse possit. . . . Neque solum in ordine titulorum ac divisione materiarum totius collectionis egregia ratio ac dispositio est, sed etiam singulae Decretales ita sunt plenae gravitatis, veritatis, sa­ pientiae, ut nonnisi invidi vituperatores, qui in omni continuo pravitate versantur, aliquas potuerint quaerere reprehensionis causas.» 4 Iuxta computationem Fr. Schulte, Geschichte der Quellen II n, S. Raymundus deprompsit ex comp. prima 149 titulos, ex comp. secunda 14 et ex comp. tertia 17. 6θ Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. quod legitur: Caput tertium extra, de constitutionibus, libri primi, tituli secundi. Modus tamen citandi non apud omnes auctores idem servatur. Auctoritas huius collectionis est maxima, cum sit codex legalis, a Summo Pontifice Gregorio IX approbatus per bullam «Rex pacificus» 5 Sept. 1234 et ad Universitates parisiensem et bononiensem trans­ missus. Et haec auctoritas oritur unice ex approbatione Gregorii IX. Si igitur Decretales desumptae sunt ex aliis collectionibus vel emanatae ab aliis Pontificibus anterioribus, tunc non habent auctoritatem legalem quia inde desumptae sunt, sed quia (et eo modo, quo) inveniuntur in hac collectione gregoriana. Omnes hae leges sunt habendae tam­ quam si a Gregorio IX ipso essent emanatae. Ad nostros usque dies in scholis et in libris iuris canonici hae Decretales gregorianac sole­ bant explicari et doceri. Novus tamen Codex iuris canonici iussu Pii X compositus et a Benedicto XV editus in eius locum successit. Quan­ tum ad singulas partes, auctoritatem legalem habebant in hac collectione: a) ipsae Decretales (capitula), prout a S. Raymundo editae sunt. b) Rubrica titulorum, si in illis aliquod ius enuntietur, e. gr. Rubrica: «Ne sede vacante aliquid innovetur» (III 9). Non autem habebant vim legalem: a) Summaria capitum, cum non sint a S, Raymundo. b) Partes decisae, i. e. illae partes, quae consulto omissae a S. Ray­ mundo, sed postea a diversis editoribus iterum adiectae sunt. c) Inscriptiones capitum, cum sint mere historicae1. d) Omnes glossae additae. Editiones Decretalium Gregorii IX cum manuscriptae (1000 fere) tum typis impressae sunt innumerae. Speciali mentione digna est editio romana: «Decretales D. Gregorii IX suae integritati una cum glossis restitutae Romae in aedibus Populi Romani 1582.» Gregorius XIII enim instituit commissionem virorum doctorum pro nova editione revisa Decretalium procuranda. Franciscus Pegna et duo magistri S. Palatii, Paulus Constabilis2 et Sixtus Fabri O. Pr.3, hanc editionem perfecerunt, quae per bullam «Quum pro munere» die 1 Iulii 1580 tamquam authentica declarata fuit a Summo Pontifice4. «Partes decisae» in hac editione non inveniuntur. — Bonas et pro praxi valde utiles editiones procuraverunt protestantes Aemil. Ludovicus Richter, Lipsiae 1839, et Aemi­ lius Friedberg, Lipsiae 1881. Commentaria et glossae in Decretales Gregorii IX ab innumeris fere auctoribus composita sunt. Specialem mentionem merentur: 1 Cf. Schulte, Gechichte der Quellen II 18—20. 2 Paulus Constabilis, qui adhuc sub Gregorio XIII factus est magister generalis Ord. Praed., etiam maiorem partem Decreti adnotationibus illustravit. Cf. Quétif et Echard, Scriptores Ord. Praed. II 255. 3 Sixtus Fabri fuit postea magister generalis Ordinis Praedicatorum. Multa per­ pessus est ab inimicis dire illum persequentibus. De eius vita et scriptis videsis Quétif et Echard 1. c. II 266. 4 «Nulli omnino hominum . . . liceat huiusmodi libris dicti iuris canonici sic ut praefertur de mandato nostro recognitis, correctis et expurgatis quicquam addere, detra­ here vel immutare aut invertere, nullave interpretamenta adiungere.» Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Art. 2. (jl 1. Sinnibaldus Fliscus (de Fiesco), postea fuit Papa Innocentius IV, qui composuit «Apparatum seu Commentaria in 5 libros Decretalium». Est opus valde utile et pluries typis impressum, e. gr. quater Venetiis, 1481, 1491, i495> i57°· 2. Bernardus de Botone, natus Parmae et ideo Parmensis vocatus (f 1263) edidit «Apparatum ad Decretales Gregorii IX», qui mox tamquam glossa ordinaria habitus est. 3. Henricus de Segusia, qui fuit archiepiscopus embrodunensis (Embrun) in Gallia et postea cardinalis Ostiensis (γ 1271). Vocatur communiter Car­ dinalis Hostiensis. Scripsit «Summam super titulis Decretalium», quod opus saepe citatur sub nomine «Summa archieppi» vel «Summa Hostiensis» vel «Summa aurea». 4. Abbas antiquus (quis sit nescitur), scripsit circa annum 1275 «Lecturam seu apparatum in Decretales Gregorii IX.» 5. Abbas iunior seu modernus seu Siculus vel Panormitanus, qui est Nicolaus de Tudeschis (f 1453), scripsit Lecturam (commentaria) in Decre­ tales et etiam in Librum Sextum et in Clementinas. Fuit magnus canonista et eius opera saepissime citantur. De eius vita vide Aeneam Sylvium, De viris illustr. n. 19 6. loannes Andreae (1270—1348), celeberrimus canonista, vir laicus, vocatur «fons et tuba iuris»; scripsit Novella (commentaria) in Decretales Gregorii IX, quae sunt supplementum glossae ordinariae Bernardi Parmensis. Idem loannes Andreae scripsit quoque Glossam ordinariam in Librum Sextum, Additiones ad apparatum super Sextum, Novella in Sextum, et Glossam ordinariam in Clementinas1 2. Inter commentatores sequioris aetatis eminent: Fagnanus, qui vocatur «Doctor caecus oculatissimus», quia, etsi caecus oculis corporalibus, «Commen­ taria absolutissima in 5 libros Decretalium» conscripsit ('j' 1678) ; Gonzalez Tellez (γ 1646), scripsit Commentaria perpetua in singulos textus 5 librorum Decretalium, V voll. in fol. ; Augustinus Barbosa (mortuus eodem anno quo Gonzalez Tellez), Collectanea doctorum in ius pontificium universum; Anacletus Reiffenstuel Ord. Min., aliique. Q· 45· Quaenam sint collectiones a Gregorio IX usque ad Bonifatiuni VIII? R. Praeter collectiones privatas huius temporis, quae non sunt tam magni momenti, sunt tres collectiones authenticae: 1. Collectio Innocenta IV. Ex decretis Concilii lugdunensis I (a. 1245), ex decretali Gregorii IX «Praesentium» et ex propria decretali «Romana Ecclesia» Papa Innocentius IV fecit collectionem divisam in 42 capitula, quam cum bulla «Cum in Concilio lugdunensi» misit ad Universitates parisiensem et bononiensem. — Commentaria in hanc collectionem scripserunt Petrus de Sampsone et Abbas antiquus. 2. Collectio Gregorii X divisa in 31 capita et 15 titulos. Gre­ gorius X collegit decreta Concilii lugdunensis II (a. 1274) et quas­ 1 Cf. Schulte, Gescbichte der Quellen II 312. 2 De vita huius viri doctissimi vide Schulte 1. c. II 205 sqq., qui tamen plus iusto illum deprimit. 02 Liber I. De fontibus et nonnis generalibus iuris ecclesiastici. dam proprias Decretales misitque cum bulla «Cum nuper» i Nov. 1274 ad Universitates parisiensem, bononiensem, patavinam. — Glossas in hanc collectionem scripserunt Guilielmus Durantis et loannes Garcias1. 3. Collectio Nicolai III continens 5 constitutiones ab ipso Papa ad Universitatem parisiensem missa est cum bulla «Cum quasdam» 23 Martii 1280. Q. 46. Quid notandum sit de Libro Sexto Bonifatii VIII? R. Redactores et collectores Libri Sexti Decretalium fuerunt Guilelmus de Mandagoto archiepiscopus embrodunensis (Embrun), Berengarus Fredoli episcopus biterensis (Bézieres), Richardus Petronus Senensis vicecancellarius Ecclesiae Romanae, qui iussu Bonifatii VIII ex Decretalibus Romanorum Pontificum a Gregorio IX usque ad Bonifatium VIII novam collectionem confecerunt, resectis superfluis et mu­ tatis mutandis. Scopus huius collectionis est idem ac scopus collectionis raymundianae, sc. conficere codicem legalem et addere quae addenda fuerunt ad Decretales Gregorii IX. Quare haec collectio vocatur Liber Sextus, quasi esset continuatio V librorum Decretalium Gregorii IX. Fontes sunt Decretales Summorum Pontificum a Gregorio IX usque ad Bonifatium VIII. Divisio Libri Sexti est eadem ac collectionis Gregorii IX, sc. sunt 5 libri; unusquisque liber habet titulos, et unusquisque titulus habet capita. Modus citandi similis est modo usitato in Decretalibus Gre­ gorii IX. Loco tamen «Extra» vel X ponitur «in Sexto» vel «in VI0», e. gr.: c. 1 de desponsat, impub. in VI0 4, 1, quod legitur: caput primum de desponsatione impuberum in Sexto, libri quarti, tituli primi. Auctoritas Libri Sexti, qui per Bonifatii VIII bullam «Sacro­ sanctae» (3 Martii 1298) factus est legalis Ecclesiae catholicae, fuit maxima. Scribit enim Bonifatius VIII in dicta bulla: «Mandamus, qua­ tenus ... eo (sc. Libro Sexto) utamini de cetero in iudiciis et in scholis; nullas alias praeter illas, quae inseruntur aut specialiter reservantur in eo, Decretales aut Constitutiones a quibuscumque nostris decessoribus Romanis Pontificibus post editionem dicti voluminis promulgatas recep­ turi ulterius aut pro Decretalibus habituri.» Omnes igitur Decretales a Gregorio IX usque ad Bonifatium VIII, quae non continentur in Libro Sexto, revocatae sunt. Excipiuntur ab hac revocatione paucae «Decre­ tales reservatae», quae videbantur esse usus tantum transitorii, e. gr. consti­ tutio Nicolai III «Exiit» in c. 3, 5, 12 vel c. 1 de renuntiat. 1, 7, vel c. 4 de cens. 3, 20 De pedagiis et guidagiis. Dicit enim Bonifatius VIII in bulla «Sacrosanctae»: «praeter illas, quae inseruntur aut specialiter reservantur·}». Si quae sunt Decretales, quas ipse Bonifatius post bullam «Sacrosanctae» edidit, hae utique in robore permanserunt, e. gr. c. I de praeb. et dign. 3, 2 in Extravag. commun. 1 Cf. Schulte 1. c. II 154· Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Ari. 2. Editiones Libri Sexti cum manuscriptae tum typis impressae tam numerosae sunt quam editiones Decretalium Gregorii IX, cum hae duae collectiones simul edi solerent. Commentaria et glossae in Librum Sextum ab iisdem fere auctoribus facta sunt, qui ediderunt commentaria et glossas in Decre­ tales Gregorii IX. Specialia commentaria in Librum Sextum ediderunt inter alios loannes Monachus, cardinalis et episcopus meldensis (f 1313): Apparatus in Librum Sextum»; Guido de Baysio, archidiaconus bononiensis (f 1313): «Apparatus seu glossae seu commentarius ad Sextum»; Passerinus a Sextula O. Pr, : «Commentaria in Sextum Librum De­ cretalium». Glossam ordinariam scripsit loannes Andreae, de quo supra q. 44. In fine Libri Sexti adduntur 88 «Regulae iuris», quae a Legista Dino Muggelano praecipue ex iure romano depromptae sunt. In bulla Sacrosanctae» non fit mentio istarum regularum, et proinde illae non habent vim legalem stricte loquendo 1, attamen quia simul cum reliquis partibus Libri Sexti publicatae sunt, maximum valorem retinent et impli­ cite approbatae dici possunt2. De vi iuridica rubricarum, summariorum, inscriptionum et glossarum in Libro Sexto idem valet ac de collectione Gregorii IX (cf. supra q. praec.). Q· 47· Quid notandum sit de collectione, quae vocatur Clementinaer R. Clemens V (1305—1314) in unum corpus redactas Decretales Concilii viennensis et proprias et duas praedecessorum suorum publi­ cavit in consistorio habito die 21 Martii 1314 in castro de Montiliis Monteaux prope Carpentras) atque cum bullis ad Universitates parisiensem et aurelianensem misit. Sed nihilominus haec collectio non videtur fuisse per has bullas satis publicata. Utrum ipse Clemens V collectionem revocaverit, ut vult loannes Andreae (in glossa super bulla «Quoniam»), an alia impedimenta adfuerint, non ita clarum est3. Quidquid est, Clemens V morte praeventus non potuit definitivam publicationem facere. loannes XXII successor Clementis V cum bulla «Quoniam nulla» die 25 Octobris 1317 collectionem hanc revisam ad Universitatem bononiensem misit et sic authentice publicavit mandans: «quatenus eas (constitutiones) prompto affectu suscipiatis et studio alacri, iis sic vobis manifestatis et cognitis, usuri de cetero in iudiciis et scholis» 4. 1 Cf. Laurin, Introductio in Corp. iur. can. 187. Oppositum tenet Sagmüller 1. c. § 43. Undecim autem regulae iuris a S. Raymundo in fine Decretalium Gregorii IX additae habent vim authenticam, ut patet. 2 Cf. Phillips, Kirchenrecht IV 359. 3 Cf. Ehrle in Archiv ftir Literatur u. Kirchengesch. IV 88, a quo tamen Denifle dissentit. 1 Fridericus Schulte more suo ductus praeiudiciis et odio in Ecclesiam haec scribit (Die Geschichte der Quellen II 47) : «Clemens macht Dekrete, gibt sie fiir Conciliardekrete aus, findet sie dumm usw., laOt sie total umarbeiten, gibt sie trotzdem fiir Con- Liber I. 64 De fontibus et nonnis generalibus iuris ecclesiastici. Scopus Collectionis clementinae est addere novum codicem le­ galem. Fontes sunt decreta Concilii viennensis, epistulae decretales Cle­ mentis V et duae aliae Decretales, sc. constitutio Bonifatii VIII «Super cathedram», quae revocata fuit a Benedicto XI, et constitutio Urbani IV «Transiturus» instituens festum Corporis Christi, quae constitutio in Libro Sexto abrogata fuit. Divisio Collectionis clementinae est eadem ac Libri Sexti et Collec­ tionis gregorianae. Modus citandi nunc usitatus est hic : c. 2 de rescr. in Clem(entinis) i, 2. Editiones Collectionis clementinae eaedem fere sunt ac editiones Libri Sexti et Decretalium Gregorii IX. Commentaria et glossae in Clementinas scripta sunt inter alios a Paulo de Liazariis, Zenzelino de Cassanis, a Nicolao de Tudcschis (Panormitano). Glossam ordinariam scripsit loannes Andreae h Q. 48. Quid, notandum sit de duabus collectionibus « Extravagantium·» .·R. Post Collectionem clementinam nullae collectiones authenticae factae sunt Decretalium. Exsistunt tamen aliquae collectiones privatae, inter quas celebriores sunt «Extravagantes loannis XXII» et «Extra­ vagantes communes». loannes Chappuis, licentiatus iuris in Universi­ tate parisiensi, auctoribus bibliopolis Gering et Rembolt, novam editio­ nem iuris canonici parans collegit 20 Decretales loannis XXII, iam a Zenzelino de Cassanis (a. 1325) glossatas, et in 14 titulos di­ visit (a. 1500). Modus citandi hanc collectionem est e. gr. : c. 2 De electione I Extrav. Ioan., quod legitur: caput secundum de elect., tituli primi in Extravagantibus loannis XXII. Idem Chappuis aliam collec­ tionem Decretalium adornavit continentem Decretales aliquas Sum­ morum Pontificum ab Urbano I V 2 usque ad Sixtum IV et divisit illam ad modum Decretalium Gregorii IX in 5 libros et libros in titulos. Quar­ tus tamen liber vacat. Solet citari hoc modo : Extrav. com. c. 3 de privil. 5, 7, quod legitur: Extravagantes communes caput tertium libri quinti tituli septimi de privilegiis. Utraque haec collectio (ut collectio) parvi valoris est3; nonnulla continet quae non sunt vera; Decretales loannis XXII «Sedes Apostolica», «Suscepti regiminis» et «Exsecra­ bilis» bis afferuntur, sc. inter Extravagantes loannis XXII et inter Extravagantes communes: attamen Decretales adductae, in quantum ciliardekrete aus. Man sieht, der Papsl spielt Komodie.» Intelligi vix potest, quomodo homo doctus tales falsitates fronte proterva et stilo prorsus indigno enuntiare queat! Cf. Ehrk 1. c. 1 Cf. Schulte 1. c. II 506. 2 Merito dubitatur, num inscriptio capitis 1. V, 1 (Urbanus IV) sit recta; potius le­ gendum esse videtur: Urbanus V. a. 1363. 3 Schulte (1. c. II 65) nimis acerbe de his collectionibus scribit: «Es ist geradezu undenkbar, dafi eine solche Sammlung rezipierl werden konnte, da sie die geistloseste und lappischeste ist, die sich denken laGt.» Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Art. 2. 65 sunt genuinae et nondum revocatae per posteriora decreta pontificia, habuerunt utique vim legalem. Glossa ordinaria in Extravagantes loannis XXII scripta est a Zenzelino de Cassanis (cf. supra). Non datur glossa ordinaria in Extravagantes communes. Quaedam tamen Decre­ tales huius collectionis glossatae sunt ab loanne Picardi cardinali, a Guilielmo de Monte Lauduno et ab aliis. Q· 49· Exsistuntne aliae collectiones posteriores r R. Licet sequentes collectiones partira post tridentinum Concilium factae sint et ideo ad articulum sequentem per se pertinerent, memoriae tamen adiuvandae causa hic statim subiciuntur, quia sunt quasi conti­ nuatio collectionum praecedentium. Mentione dignae sunt: 1. Liber septimus Petri Matthaei (Pierre Matthieu seu Petrus Matthaeus ictus lugdunensis, f 1621), qui continet aliquas Decretales Alexandri IV et deinde Decretales a Sixto IV (1471 —1484) usque ad Sixtum V (1585—1590) et praeterea quasdam Decretales anteriorum Pontificum. Dividitur haec collectio, quae 1590 typis data est et multoties tamquam appendix in editionibus Corporis iuris invenitur, in 5 libros, in titulos et in capita ad instar Collectionis gregorianae ; est labor mere privatus parvi valoris et numquam approbationem Ecclesiae recepit. 2. Liber septimus Clementis VIII (1592—1605). Plures Pontifices inde a Gregorio XIII voluerunt facere novam collectionem Decretalium et pro hoc fine instituerunt commissionem cardinalium. Tandem haec collectio anno 1598 Romae typis mandata est sub titulo: «Sanctissimi Domini Nostri D. Clementis Papae VIII Decretales», sed Summus Pontifex noluit eam approbare. Patet igitur illi nullum valorem authen­ ticum· competere. Novam editionem revisam (et auctam Decretalibus recentium SS. Pontificum) huius collectionis procuravit Franc. Sentis (Friburgi 1870)1. 3. Diversa Bullaria romana, quorum amplissima est editio Augustae Taurinorum 1857—1872: «Bullarium romanum diplomatum et privi­ legiorum Summ. Rom. Pontificum». Omnia Bullaria sunt tantum privatae auctoritatis, excepto Bullario Benedicti XIV. Hic enim Pontifex suas constitutiones chronologice ordinatas in unum corpus collegit illasque cum bulla «lam fere» a. 1746 ad Universitatem bononiensem misit, mandans, ut illa tamquam fons iuris reciperetur. Decreta et consti­ tutiones Pii IX quoque, Leonis XIII, Pii X collecta sunt, sed collectio est prorsus privatus labor. Quod modo dictum est de Bullariis, valet etiam de diversis collectionibus Conciliorum (cf. supra). 4. Regulae Cancellariae Apostolicae. Hoc nomine vocantur quaedam decreta specialia pontificia in usum Cancellariae Apostolicae. Distinguun­ tur a) regulae expeditoriae, b) regulae reservatoriae seu bénéficiâtes, c) regulae iudiciales etc. Unusquisque Pontifex statim post suam elec­ tionem, i. e. «in crastinum assumptionis», has regulas Cancellariae Apo­ stolicae de novo approbat usque ad finem sui regiminis. Habent igitur 1 Cf. Wernz, Ius deer. I, n. 266—267. Priintmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 5 66 Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. hae regulae ex se tantum temporalem valorem legalem, sed iam a compluribus saeculis immutatae fere remanserunt12 3 (nisi tamen Papa re­ spectu alicuius regionis privilegium concesserit), ita ut merito dici queat illas nunc esse fontem iuris ecclesiastici generalis. Numerantur universim septuaginta duae et nonnisi a tempore loannis XXII scripto mandatae sunt. Ampla commentaria in has regulas inter alios scripsit Riganti-’, breviter autem et dilucide de hac re disserit Reiffenstuel , * afferens 72 regulas a Clemente XI editas a. 1700. — Quantum ad praxim no­ tandae sunt regulae bénéficiâtes, de quibus vide infra q. 430. Q· 50. Sintne Concilia constantiense, b a sileense, lateranense V fontes iuris ecclesiastici universalis ? R. Quantum ad Concilium constantiense (a. 1414—1418) Martinus V (1417—1431) approbavit «omnia et singula determinata, con­ clusa et decreta in materia fidei per praesens Concilium conciliariter et non aliter nec alio modo». Attamen non certo constat in omnibus materiis, utrum eae conciliariter an nationaliter tantum (i. e. secundum votationem per nationes) sint determinatae. Septem decreta generalia ad disciplinam ecclesiasticam spectantia in Concilio sunt lata et legi­ time approbata, inter quae est decretum de distinctione inter excommuni­ cates vitandos et toleratos. Praeterea tria Concordata, sc. germanicum, anglicum et romanicum, in Concilio sunt concessa, quae utique sunt fontes iuris particularis, sed postmodum sunt essentialiter mutata. Superioritas Concilii oecumenici super Papam in sess. 4 statuta numquam agnita fuit a Summis Pontificibus, et proinde non est statutum legale. Quantum ad Concilium basileense, quod Ferrariae et Florentiae continuatum fuit, adhuc difficilius est dicere, quaenam statuta sint legi­ time approbata et vim tegis habeant. Hinc complures controversiae ortae sunt4. Ceterum statuta horum Conciliorum non videntur esse tanti momenti pro iure canonico. — Idem fere dicendum est de Con­ cilio lateranensi V (1512 — 15 17)5. Scholion. De Corpore iuris civilis. «Corpus iuris civilis» romani aliquando tamquam fons subsidiarius iuris ecclesiastici designatur. Revera non paucae teges ex iure romano civili in ius canonicum transumptae sunt et vocantur «teges romanae canonice comptae». Non ergo abs re erit hic patica addere de Corpore iuris civilis (romani). Corporis iuris civilis quattuor partes sunt: 1 Non a temporibus Nicolai V, ut volunt nonnulli canonistae, sed a pontificatu Cle­ mentis XI (1700—1721) istae Regulae remanserunt immutatae (cf. Jackowski, Archiv f. bath. Kirchenrecht XC 30) usque ad Pium X, qui illas mutavit d. 8 Dec. 1910 (Act. Ap. Sed. II 939). 2 Commentaria in regulas, constitutiones et ordinationes Cancellariae Apostolicae (Coloniae 1751), 4 vol. in fol. 3 Ius can. univ. 1. 3, tit. 5, n. 474 sq. Cf. Scherer, Kirchenrecht I 294. 4 Cf. Hefele, Konziliengeschichte VII 770 sqq. 5 Cf. Schneider 1. c. § 58. Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Art. 3. 67 1. Institutiones lustiniani, quae mandato imperatoris lustiniani I (527 ad 565) a Triboniano, Theophilo, Dorotheo adornatae sunt et a die 30 Dec. 533 vim codicis legalis obtinuerunt. Dividuntur in quattuor libros tractantes de personis, de rebus, de actionibus. Unusquisque liber dividitur in titulos et unusquisque titulus in paragraphes. Solent citari e. gr. § 1 Instit. (vel I.) De servitutibus 2, 3. 2. Digesta vel Pandectae [-o.PAv-oo. derivatum e et δέχομαι), quae a Triboniano una simul cum 16 iurisperitis ex scriptis veterum iuristarum man­ dato imperatoris lustiniani I excerpta et digesta sunt. Haec collectio, quae significatur D(ig) vel P(and) vel II vel ff (fragmenta), dividitur in 50 libros et unusquisque liber (exceptis libris 30, 31, 32) in titulos et unusquisque titulus in paragraphes. ’Citatur L. 4, § 2 D. de stat. hom. 1, 5, quod legitur: lex quarta paragraphe secunda in Digestis libro primo, titulo quinto. (Alii modi citandi non tam clari sunt ’.) Digesta seu Pandectae simul cum Institutionibus die 30 Dec. 533 vim legis obtinuerunt. 3. Codex novus, mandato eiusdem lustiniani a Triboniano et aliis iuristis compositus ex constitutionibus novis lustiniani. Vocatur etiam Codex iustinianeus vel repetitae praelectionis. Dividitur in 12 libros. Unusquisque liber subdividitur in titulos et unusquisque titulus subdividitur in leges. Melior citandi modus est hic: L (vel etiam C) Cod. ne sanet, bapt. iteret. 1, 6, quod legitur: Lex prima (vel caput primum) in Codice iustinianeo titulo 6 ne sanctum baptisma iteretur, libro primo. Vim legis obtinuit a 29 Dec. 534. 4. Novellae lustiniani. Sunt plures collectiones (sed omnes privatae auctoritatis) Novellarum constitutionum imperialium, sc. epitome luliani (556), liber Authenticorum (circa a. 1100 innotuit), collectio Novellarum tempore Ti­ berii II (578—582). Haec ultima collectio revisa ab Ant. Contio 1571 in edi­ tionibus iuris civilis recepta est. Dividitur in capita. Citatur Nov. V, c. 1, quod legitur: Novella quinta caput primum. — Per modum appendicis in Corpore iuris civilis solent addi duo libri feudorum et Authenticae fridericianae1 2. ARTICULUS III. De collectionibus iuris ecclesiastici universalis a Concilio tridentino usque ad nostros dies. Q. 51. Quomodo decreta Concilii tridentini sint fontes iuris ec­ clesiastici ? R. Concilium tridentinum non tantum haereses grassantes dam­ navit et dogmata fidei catholicae clarius explicavit, sed etiam decreta optima pro reformatione disciplinae ecclesiasticae edidit. Haec decreta pro reformatione in sessionibus 5 6 7 11 12 13—25 continentur et per bullam «Benedictus Deus» a Pio IV die 26 lan. 1564 vim legis lativam obtinuerunt et a die 1 Maii 1564 ubique obligaverunt, quia tunc publicatio sufficienter facta fuit3. Unice excipitur decretum ce­ lebre «Tametsi» de matrimoniis clandestinis, quod obligare incepit 1 Videsis 7?. Sohm, Institutionen § 6. 2 Cf. Laurin, Introd, in Corp. iur. can. § 18; Schneider, Kirchenrechtsquellen § 57. Pro aliis collectionibus iuris civilis, quae influxum exercuerunt in ius ecclesiasticum, vide .S’,·/': :eider 1. c. § 20. 3 Cf. bullam «Sicut ad sacrorum» de die 17 Iulii 1564· 5 58 Uber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. triginta diebus post publicationem in qualibet paroecia. Quae quidem publicatio cum in non paucis locis usque ad hodiernum diem vel om­ nino non vel non certe facta fuerit, quam maxima incommoda et dubia de validitate matrimoniorum oriebantur. Pius X decreto «Ne temere» 2 Aug. 1907 his omnibus remedium attulit. (Vide tract, de matri­ monio.) Decreta igitur Concilii tridentini obligant ubique terrarum, nisi tamen illis derogatum sit per subséquentes constitutiones Sum­ morum Pontificum vel per legitimam consuetudinem1. Ius Decretalium tamen in suo robore mansit non obstante Concilio tridentino, usque ad publicationem Codicis iur. can. a. 1918. Eadem Bulla «Benedictus Deus» Pius IV gravissimis poenis pro­ hibuit, quominus quis sine speciali auctoritate Summi Pontificis valeat edere commentaria super decretis Concilii tridentini. Si autem quid obscurum esset vel dubium oriretur, adeunda fuit Congregatio cardi­ nalium S. Concilii tridentini interpretum specialiter (a. 1564) instituta ad declarationem decretorum tridentinorum. Sunt multae editiones decretorum Concilii tridentini. Usui valde ac­ commodatae sunt editiones procuratae sive ab Io. Thom. Ghilardi 0. Pr., ed. novissima Monteregali 1869, sive a Frid. Schulte et Ludov. Richter, Lipsiae 1853, cum in illis adiectae sint non paucae resolutiones Curiae Romanae declarantes decreta tridentina. lussu Concilii tridentini2 catechismus pro pueris et adultis indoctis eru­ diendis a viris doctis lingua latina et vulgari3 edendus erat. Pius IV mandavit tribus Fratribus Ord. Praed., sc. Francisco Fureiro, Leonardo Marino archiepiscopo lancino et Aegidio Foscarini episcopo mutinensi, simul cum Mutio Calini hoc opus, quod revisum a cardinalibus Carolo Borromaeo et Sirleto tandem editum fuit sub titulo «Catechismus ex decreto Concilii tridentini ad parochos Pii V iussu editus», Romae 1566. Iste liber a Leone XIII4 «vere aureus» vocatus, approbatus fuit a Pio V (a. 1566) et Gregorio XIII (a. 1583) iliumque plus quam viginti Concilia provincialia et synodi dioecesanae (saeculi XVI) maximis laudibus commendaverunt5. Innumerae fere editiones illius exsistunt. Eius auctoritas non tantum maxima est in rebus dogmaticis et moralibus, sed etiam in iure ecclesiastico. Q. 52· Quid notandum sit de collectionibus iuris ecclesiastici post Concilium tridentinum r R. Praeter collectiones supra q. 49 recensitas, quae partim post Concilium tridentinum editae sunt, mentione dignae sunt complures decisionum SS. Congregationum collectiones, et praesertim novus Codex iuris canonici. I. « Thesaurus resolutionum S. Congregationis Concilii·» . . . inde ab anno 1718 (1700). Usque ad annum 1908, quo publicatio huius 1 De controversia, num consuetudo possit praevalere contra decreta tridentina, vide supra, ubi de consuetudine agebatur. 2 Cf. sess. 25, cap. De indice librorum et catechismo, breviario et missali. 3 Ita iam 13 Aprilis 1546 statutum fuerat. 4 Lettre encycl. au clergé de France 8 Sept. 1899. 5 Cf. Ani. Reginald O. Pr., De catechismi romani auctoritate (Neapoli 1765). Caput 4. De fontibus cognoscendi iuris ecclesiastici. Art. 3. (5ç Thesauri cessavit, 168 volumina edita sunt, quae omnes insimul ra­ rissime in bibliothecis inveniuntur. Pro profundiore intelligentia iuris canonici iste «Thesaurus» valde utilis est, non est tamen codex legalis, licet sit publicatus auctoritate ipsius S. Congregationis. A fortiori pri­ vatae collectiones a Zamboni, Pallotini, Miihlbauer confectae non habent vim legislativam h 2. «Collectanea in usum Secretariae S. Congregationis Episc. et Regul. :, a Bizzarri, secretario huius Congregationis, compilata (ed. prima 1863, ed. ait. 1886), sunt opus privatum, sed satis magnae utilitatis praesertim pro iure regularium. 3. «Ius pontificium de Propaganda Fide SS. D. N. Leonis XIII P. M. iussu recognitum», Romae 1888 sqq. (8 voll. in 40), item non est codex legalis, etsi est maximae auctoritatis. Pariter magnae utili­ tatis sunt Collectanea S. Congregationis de Propaganda Fide inde ab anno 1893 publicata. Editio altera lucem vidit 1907 et continet quo­ que ordine chronologico complura decreta aliarum Congregationum, e. gr. S. Officii, S. Concilii, S. Rituum etc. 4. «Decreta authentica S. Congregationis Rituum'», Romae 1898. Omnia decreta universalia in hac collectione contenta habent vim legis ecclesiasticae universalis; a. 1912 additus est appendix continens de­ creta ab anno 1900 usque ad annum 1911. Decreta autem particu­ laria valent tantum particulariter. De auctoritate decretorum S. Con­ gregationis Rituum infra, ubi de Curia Romana tractabitur, explicitior sermo redibit2. 5. «Index librorum prohibitorum» iussu Leonis XIII editus. Con­ tinet bullam «Officiorum et munerum» 25 lan. 1897 et catalogum aliquorum librorum prohibitorum ; habet vim legis universalis et obligat ubique, nisi sit speciale indultum pontificium concessum. 6. «Decreta authentica S. Congregationis Indulgentiarum» ab anno 1668 ad annum 1882, edita iussu et auctoritate Leonis XIII, Ratisbonae 1883. Sed inde ab hac editione emissa quam plurimae muta­ tiones circa indulgentias factae sunt, ita ut hodierna die non exsistat completa collectio indulgentiarum*3. Pro usu practico antecellit omnia similia opera Beringer S. J. : «Die Ablasse, ihr Wesen und ihr Gebrauch», ed. 15 (1921), quod opus iam antea approbatum a S. Con­ gregatione Indulgentiarum denuo approbatum est a S. Poenitentiaria. Concilium vaticanum (a. 1870) non emisit decreta proprie discipli­ naria. Aliquo modo tamen ad ius ecclesiasticum pertinet decretum huius Concilii de infallibilitate Summi Pontificis in rebus fidei et morum. 7. Novus Codex iuris canonici. Iam diu in votis omnium erat, ut novus codex totius iuris ecclesiastici ederetur. Pius X motu proprio «Arduum sane opus» d. 19 Mart. 1904 instituit commissionem ponti­ ’ Cf. Lingen-Reuss, Causae selectae xvi sqq. - Cf. const. Sixti V «Immensa» ; Decr. Pii IX 23 Maii 1846; S. R. C. 8 April. 1854; Dictionnaire de théol. cath. s. v. Congrégations romaines. 3 Celebris enim «Raccolta» non est collectio omnium indulgentiarum. JQ Liber I. De fontibus et normis generalibus iuris ecclesiastici. ficiam coalescentem ex nonnullis cardinalibus et plurimis consultoribus, «ut universae Ecclesiae leges, ad haec usque tempora editae, lucido ordine digestae, in unum colligerentur, amotis inde quae abrogatae essent aut obsoletae, aliis, ubi opus fuisset, ad nostrorum temporum conditionem propius aptatis». Insuper episcopi totius orbis invitabantur, ut Curiae Romanae indicarent, quaenam in vigente iure canonico im­ mutatione vel emendatione indigere putarent. Cardinalis Gaspard, qui praefuit huic commissioni pontificiae, enarrat in praefatione ad Codicem iur. can., qua sollertia, qua dexteritate totum hoc immane opus perfectum sit spatio tredecim annorum. Antequam autem Codex iur. can. sic diligenter confectus publici iuris factus sit, ad singulos episcopos residentiales et ad superiores generales Ordinum religiosorum singula exemplaria missa sunt, ut isti animadversiones opportunas de singulis legibus communicarent Curiae Romanae. Interim Pius X vita functus est. Benedictus XV tandem const. «Providentissima Mater Ecclesia» d. 27 Maii 1917 novum Codicem promulgavit eumque decrevit vim legis pro universa Ecclesia habere a die festo Pentecostes 19 Maii anni 1918. Novus Codex iuris canonici constat quinque libris, sc. i. normis generalibus; 2. de personis; 3. de rebus; 4. de processibus; 5. de de­ lictis et poenis. In fine additae sunt nonnullae (8) constitutiones Roma­ norum Pontificum. Libri subdividuntur in titulos et aliquando tituli in capita, et capita in articulos. Cum autem totus Codex coalescat ex canonibus distinctis per numeros continuos, simplicior modus citandi est allegare canones singulos. Quare e. gr. sufficit citare Cod. iur. can. c. 160, quin sit necessarium indicare librum 2, tit. 4, cap. 1, art. 2 ; immo in hoc Manuali citantur brevitatis causa singuli canones sine ulla additione, e. gr. : c. 160. 8. Commentarium officiale, seu Acta Apostolicae Sedis. Pius X Const. «Promulgandi» d. 27 Sept. 1908 statuit, «ut ineunte . . . anno 1909 Commentarium officiale de Apost. Sedis actis edatur Vaticanis typis. Volumus autem constitutiones, pontificias leges, decreta, aliaque tum Rom. Pontificum tum SS. Congregationum et Officiorum scita in eo Commentario . . . inserta et in vulgus edita hac una, eaque unica, ratione legitime promulgata haberi, quoties promulgatione sit opus nec aliter fuerit a S. Sede provisum». ARTICULUS IV. De collectionibus iuris ecclesiastici particularis. Q. 53- Quaenam sint praecipuae collectiones iuris ecclesiastici particularis r R. Omissis veteribus collectionibus saeculi octavi et noni, e. gr. Capitularia Ansegisi, Capitularia episcoporum, Regula Chrodogangi, Libri poenitentiales diversarum ecclesiarum, de quibus videsis Schneider, Kirchenrechtsquellen §§ 20 sqq., nominanda sunt: Liber II. De personis. /I 1. Concilia provincialia et plenaria, quae amplissimum fontem iuris particularis constituunt. Acta horum Conciliorum collecta inveniuntur apud Mansi, Sacrorum Conciliorum nova et amplissima Collectio. Nova editio Parisiis his annis parata et aucta est. Recentiorum Conciliorum acta et decreta habentur in Collectione Lacensi, ed. Friburgi 1870 ad 1890. 2. Concordata inter Summum Pontificem et diversa gubernia civilia. Collectionem Concordatorum paravit Nussi, Conventiones de rebus ec­ clesiasticis, Romae 1869. Quae collectio in breviorem et clariorem formam redacta est a Briick, Moguntiae 1870. Moderna Concordata habentur in Ephem. «Acta S. Sedis» vel «Acta Apostolicae Sedis». 3. Constitutiones et regulae institutorum religiosorum. Quam plurimi ordines religiosi vel congregationes religiosae a Summis Pontificibus labente tempore approbati sunt cum propriis regulis, constitutionibus et legibus. Collectionem regularum monasticarum perfecit Holste et Brockie amplificavit h Moderna collectio harum legum particularium non exsistit, nec vix possibilis esse videtur, cum leges diversorum ordinum et congrega­ tionum non parvis mutationibus obnoxiae sint et in capitulis generali­ bus ordinum continuo mutentur. 4. Privilegia a Summis Pontificibus diversis personis iuridicis con­ cessa, e. gr. privilegia Universitatum, privilegia regularium, privilegia cardinalium. De istis privilegiis in propriis locis sermo erit. Bullae, quae collecta continent omnia privilegia alicui ordini concessa, vocantur «Mare magnum». Sic e. gr. exsistit Mare magnum Fratrum Praedi­ catorum, Minorum etc. LIBER II. De personis. Praenotamen. Postquam in primo libro agendo de fontibus exsistendi et cognoscendi iuris ecclesiastici solidum fundamentum scientiae iuris eccle­ siastici posuimus, nunc oportet procedere propius ad ipsum obiectum huius scientiae. — Obiectum vero, circa quod versatur scientia iuris ecclesiastici, sunt personae et res ecclesiasticae. Omnia ad haec duo capita reduci possunt. Etenim etiam processus, delicta et poenae sunt quaedam res. Cum 1 Codex regularum, quas SS. Patres monachis et virginibus sanctimonialibus servandas praescripsere, collectus olim a S. Benedicto ananiensi abbate, cum appendice. Istud opus clarum et rarum additamentis a Brockie O. S. B. confectis prodiit iterum Vindobonae ï759> 6 tom. in fol. Praeterea Bullaria diversorum ordinum religiosorum sunt uberes fontes iuris regularium. De istis bene disseruit De Smedt, Introductio generalis ad hist, eccl. (Gandavi 1876) 347—382. Cf. etiam Heimbucher, Die Ordcn und Kongregationen 11 75 sqq. 72 Liber II. De personis. autem in istis rebus sint speciales difficultates et permultae speciales leges, Codex iur. can. in distinctis libris agit de processibus et de delictis et poenis. Divisio tractatus de personis a tractatu de rebus non est divisio exclusiva, ita ut alter alterum prorsus excludat; res enim ecclesiasticae earumque admini­ stratio tam intime cohaerent cum personis, ut nequeant perfecte cognosci sine consideratione personarum, e. gr. beneficia ecclesiastica non possunt perfecte cognosci sine personis beneficiatis, jurisdictio ecclesiastica sine per­ sona habente jurisdictionem, et sic de ceteris. Ex qua causa factum est, ut obiectum, quod ab uno auctore tractabatur in capite de personis ecclesia­ sticis, ab alio auctore explicaretur in tractatu de rebus ecclesiasticis, in quantum magis attenduntur vel personae administrantes res vel econverso res ipsae administratae. Nos fideliter sequimur vestigia Codicis iur. can. In secundo autem libro huius Codicis agitur i. de personis in communi; 2. de clericis; 3. de religiosis; 4. de laicis. CAPUT PRAELIMINARE. De personis in communi. Q· 54- Quomodo homo fiat persona ecclesiastica seu membrum Ecclesiae r R. Homo per validam susceptionem baptismi evadit persona ad Ecclesiam pertinens seu membrum Ecclesiae cum omnibus Christia­ norum iuribus et officiis. Ita per se quantum ad iura et officia; per accidens enim aliquando iura suspenduntur, e. gr. propter censuras incursas; officia autem remittuntur, e. gr. extra Ecclesiam catholicam baptizati non tenentur ad legalem formam observandam in celebratione sponsalium et matrimonii b Cum in Ecclesia catholica praeter ritum latinum sint etiam diversi ritus orientales, pluries statuerunt Summi Pontifices (e. gr. Benedic­ tus XIV, Leo XIII, Pius X), a) ut filii baptizati sequerentur ritum patris, nisi aliud iure speciali cautum sit; b) ut mulieres matrimonium ineundo vel durante matrimonio libere possint transire ad ritum mariti, matrimonio autem soluto, resumere proprium ritum ; c) ut secus nemo possit sine venia Apostolicae Sedis transire ad alium ritum, neve clerici praesumerent inducere aliquem ad mutandum ritum ; d) ut unusquisque possit libere suscipere s. communionem in quocumque ritu et in casu necessitatis etiam alia sacramenta 12. Q. 55. Quid notandum sit de diversis personis ad Ecclesiam pertinentibus ? R. i. Quoad aetatem 3 distinguuntur: a) infantes (seu pueri vel parvuli) usque ad primum septennium aetatis completum. Infantibus in iure assimilantur quotquot usu rationis habitualiter sunt destituti ; 1 Cf. c. 87. 2 c. 98 756; Leo XIII, Const. «Orientalium dignitas» d. d. 30 Nov 1894. s c. 88. Caput praeliminare. De personis in communi. 73 b) tmpuberes censentur pueri usque ad completum annum deci­ mum quartum; puellae autem usque ad duodecimum aetatis annum; c) minores sunt homines sive puberes sive impuberes, qui nondum expleverunt annum vigesimum primum aetatis; sin autem expleverint, vocantur: d) maiores, qui plenum habent suorum iurium exercitium. Minores in exercitio iurium potestati parentum vel tutorum obnoxii sunt. Ita saltem ordinarie; in nonnullis enim casibus minores sunt sui iuris, e. gr. in electione status clericalis. 2. Quoad commorationem in aliquo loco distinguuntur1: a) incolae, qui commorantur in loco domicilii; b) advenae, qui commorantur in loco quasi-domicilii; c) peregrini, qui versantur extra domicilium aut quasi-domicilium ; d) vagi, qui nullibi habent domicilium aut quasi-domicilium. Domicilium in aliqua paroecia, aut quasi-paroecia, aut in dioecesi, vicariatu praefectura ve apostolica acquiritur dupliciter: vel commora­ tione cum animo ibi perpetuo manendi, si nihil inde avocet; vel com­ moratione continua decem annorum. In primo casu acquiritur domici­ lium statim, in altero vero casu nonnisi post decem annos, ut patet. Quasi-domicilium item dupliciter acquiritur: vel commoratione (ut supra) cum animo ibi manendi saltem ad maiorem partem anni, si nihil inde avocet; vel commoratione continua maioris partis anni. In primo casu quasi-domicilium acquiritur statim, in altero vero casu non­ nisi post sex menses. Omnes, qui non sunt sui iuris, ut e. gr. uxores, amentes, minores, religiosi professi, habent domicilium necessarium, i. e. eius, cuius po­ testati subiciuntur; minores tamen infantiam egressi et uxores possunt proprium quasi-domicilium acquirere2; immo uxores legitime separatae a viris etiam domicilium. Religiosi professi domicilium necessarium habent in loco conventus, cui adscript! sunt. Idem videtur dicendum de membris societatum in communi viventium sine votis, non autem de novitiis. Domicilium vel quasi-domicilium in paroecia vel quasi-paroecia dicitur paroeciale; obtentum autem solummodo in dioecesi, vicariatu, prae­ fectura (non vero in paroecia vel quasi-paroecia), dioecesanum3. Per domicilium vel per quasi-domicilium persona sortitur suum parochum vel Ordinarium : proprius parochus illius, qui non habet nisi domici­ lium vel quasi-domicilium dioecesanum, est is, in cuius paroecia dioeceseos actu commoratur. Proprius vagi parochus vel Ordinarius est ille, in cuius loco vagUo commoratur4. Domicilium (et quasi-domicilium) amittitur discessione a loco cum animo non revertendi. Ita pro iis, qui sunt sui iuris; pro aliis autem 1 c. 91 sqq. 2 c. 93, Proinde antiquum domicilium necessarium uxoris aliqualiter mutatum est. 3 c. 92, § 3. < c. 94· Liber II. 74 De personis. remanet domicilium illius, cuius potestati subditi sunt, ut supra dic­ tum est1. Locus originis filii (etiam neophyti) est ille, in quo, cum filius natus est, domicilium, aut, in defectu domicilii, quasi-domicilium habebat pater; vel, si filius est illegitimus aut postumus, mater. Haec notanda sunt, si agitur de ordinatione clericorum. — Pro filiis vagorum locus originis est locus nativitatis; pro filiis expositis, locus inventionis2. 3. Quoad actus. a) Actus ex irresistibili violentia externa producti in iure pro in­ fectis habentur. b) Actus ex gravi metu iniusto vel ex dolo producti semper sunt rescindibiles; in nonnullis materiis, e. gr. in votis, in consensu matri­ moniali, sunt etiam ipso iure irriti3. c) Actus redduntur irriti, qui sunt facti ex errore vel a) substantiali vel /9) circa conditionem sine qua non; ex errore vero accidentali sunt ordinarie validi, sed in contractibus initis potest peti rescissio4. 4. Quoad familiam distinguuntur personae consanguineae et af­ fines. Fundamentum consanguinitatis est sanguinis unio orta ex de­ scensu a communi stipite propinquo; affinitatis vero fundamentum iam non est seminis unio (ut in antiquo iure statutum fuit), sed omne vali­ dum matrimonium sive ratum sive ratum et consummatum5. Quo­ modo computentur gradus consanguinitatis et affinitatis, dicetur in trac­ tatu de matrimonio. 5. Quoad praecedentiam. Cum haec res sit satis ampla et spectet aeque ad physicas atque ad morales personas, infra q. 57 specia­ liter de ea tractabitur. Q. 56. Quid generation notandum sit de personis moralibusb R. i. Notio. In Ecclesia praeter personas physicas seu singulares exsistunt quoque personae morales seu iuridicae6. Persona moralis di­ citur ens iuridicum, quod ex auctoritate publica est perfecte capax ac­ quirendi exercendique iura 7. Persona ecclesiastica moralis instituitur ad finem vel religiosum vel caritativum et distinguitur duplex: collegiatis seu collegium (iuridica corporatio), quae constitui non potest nisi saltem ex tribus personis physicis; et non-collegialis (universitates bonorum), quae est quaedam res capax dominii, e. gr. ecclesiae, beneficia, semi­ naria. Personae morales sive collegiales sive non-collegiales in iure aequiparantur personis minoribus , * ideoque egent tutoribus neque valent prorsus libere exercere dominium. Hinc e. gr. capitulum cathédrale nequit alienare bona sua pretiosa sine beneplacito Apostolicae Sedis. 1 c. 95. 2 c. 90. 2 c. 103. 4 c. 104. 5 c. 97. 6 U. Stutz, Der Geist des Codex iur. eccl. 215 sqq., solide probat, personam juri­ dicam et moralem promiscue sumi in novo Codice iur. can. ’ c. 99 100 687 708. Quaenam auctoritas publica possit constituere personas iuridicas. dicitur in singulis materiis. s c. 99 et 100. Caput praeliminare. De personis in communi. 75 2. Duratio. Persona moralis suapte natura perpetua est; exstin­ guitur tamen, a) si a legitima auctoritate supprimitur; b) si per spatium too annorum esse desiit. Gubernium civile non est auctoritas legitima, quae valeat personas morales ecclesiasticas supprimere ; quare e. gr. si conventus religiosorum a gubernio civili suppressus reassumitur infra spatium too annorum, non requiruntur formalitates a iure canonico stabilitae pro fundatione novi conventus. — Quamvis ad constituendam personam moralem collegialem saltem tres personae physicae requi­ rantur, ut supra dictum est, si tamen vel una sola supersit, ius omnium in illam recidit1. Quapropter si e. gr. in collegio electivo omnes ex­ cepto uno renuntiant voci suae, iste unus potest electionem facere. Ita etiam vetus ius romanum statuit2. 3. Quantum ad actus personarum moralium, haec brevissime no­ tentur : a) Ex iure communi vel particulari statuitur, quinam actus fieri pos­ sint a superiore vel ab officialibus personae moralis, quinam vero per suffragia omnium membrorum. Quando aliquid faciendum est per suffragia membrorum, tunc id vim iuris habet, quod, demptis suffragiis , nullis * placuerit parti absolute maiori. E. gr. si tredecim sunt membra, quorum duo dant suffragium album vel alio modo renuntiant suffragio suo, tunc id statutum est, in quo convenerunt sex saltem suffragia. Si in duobus scrutiniis non potuit obtineri absoluta maioritas, suf­ ficit in tertio scrutinio relativa maioritas. Quodsi in tertio scrutinio ne relativa quidem maioritas obtineri potuit, sed fuerunt suffragia aequalia, tunc praeses suo voto paritatem dirimat; vel, si agitur de electione et praeses non vult dirimere paritatem, electus habetur senior vel ordine vel prima professione vel aetate45 . Ceterum infra q. 77 redibit sermo de electionibus. b) In negotiis seu actibus, qui omnes «z/Zz singulos·» tangunt, non sufficit maioritas, sed requiritur unanimitas suffragiorum3. Quare e. gr. si capitulum canonicorum vult imponere singulis suis membris contribu­ tionem liberam, requiritur consensus omnium canonicorum. c) Cum ius statuit, superiorem ad agendum indigere consensu ali­ quarum personarum, superior contra earundem votum invalide agit ; sin autem superior indiget solo consilio quarundam personarum, non quidem invalide agit contra earundem votura, sed illicite, nisi habeat ipse rationes praevalentes, suo indicio aestimandas. Omnes de con­ sensu vel consilio requisiti et legitime convocati debent sententiam suam aperire ea qua par est reverentia, fide ac sinceritate; atque possunt a superiore prudenter adigi ad iusiurandum de secreto servando prae­ standum 6. 1 c. 102. 2 l. 7, D. 3, 4. 3 Suffragium potest esse nullum ex compluribus causis, e. gr. quia datum fuit ab inhabili (c. 167) vel non libere (c. 169). 4 c. 101. 5 c. 101, § i, n 2 ; Reg. iur. 29 in VI0. 3 c. 105. Liber H. 76 De personis. Q. 57· Quid sit notandum circa praecedentiam inter varias per­ sonas seu physicas seu morales? R. Observanda sunt statuta particularia legitime exsistentia. Quae si desunt, de iure communi valent haec: 1. Cui est auctoritas in personas sive physicas sive morales, eidem est ius praecedentiae supra illas1. Hinc e. gr. superior domus semper primum locum obtinet super omnes eius auctoritati subiectos, quamvis hi secus privilegio loci gaudeant. 2. Inter diversas personas ecclesiasticas, quarum nulla in aliam habet auctoritatem, hic est ordo praecedentiae: a) Persona in altiore gradu constituta; hinc e. gr. cardinales prae­ cedunt episcopos. b) Persona in altiore ordine constituta, si omnes sunt eiusdem gradus; hinc e. gr. diaconatus ordine insigniti seminaristae praecedunt suos coalumnos subdiaconos. c) Persona prius promota ad aliquem gradum, si omnes pertinent ad eundem gradum et ordinem. Hinc e. gr. inter diversos parochos ille praecedit, qui prior factus est parochus. Sin autem adsunt plures parochi eodem tempore facti parochi, ille praecedit, qui prior sacer­ dotis ordinem recepit; demum si omnes eodem tempore facti sunt sacerdotes itemque parochi, praecedit senior aetate. d) Qui alius personam gerit, ex eadem obtinet praecedentiam, seu aliis verbis: obtinet eius locum. Hinc e. gr. vicarius superioris reli­ giosi in eius absentia obtinet locum superioris. Solummodo excipiuntur procuratores, qui Conciliis plenariis vel provincialibus aliisque similibus conventibus intersunt, et qui sedent post illos eiusdem gradus qui intersunt proprio nomine. E. gr. sacerdos, qui in Concilio plenario gerit vices archiepiscopi, sedet quidem post omnes archiepiscopos, sed ante episcopos. e) Inter varias personas morales eiusdem speciei et gradus, e. gr. inter diversos Tertios Ordines, Confraternitates etc., illa praecedit, quae est in pacifica quasi-possessione praecedentiae, et si de hoc non con­ stat, illa, quae prius in tali loco constituta est. f) Loci Ordinarii est in sua dioecesi statuere praecedentias inter suos subditos ; pariter componere omnes de praecedentia controversias, etiam inter exemptos, quatenus ii collegialiter cum aliis procedant, e. gr. in processionibus. Per se patet, contra indicium Ordinarii per­ mitti appellationem (in devolutivo) ad Curiam Romanam, atque Ordi­ narium non posse arbitrarie statuere praecedentias, sed debere atten­ dere ad principia iuris communis et ad legitimas consuetudines. C. 1OO. Sectio I. Caput praeliminare. De statu et ordine clericorum in genere. yy PARS I. De clericis. Haec pars subdividitur in duas sectiones: i. de clericis in genere; 2. de clericis in specie. SECTIO I. De clericis in genere. In hac sectione continentur sex tituli: 1. de clericorum adscriptione alicui dioecesi; 2. de iuribus et privilegiis clericorum; 3. de obligationibus clericorum; 4. de officiis ecclesiasticis; 5. de potestate ordinaria et delegata; 6. de reductione clericorum ad statum laicalem. Praemittitur autem caput praeliminare : De statu et ordine clericorum in genere. CAPUI PRAELIMINARE. De statu et ordine clericorum in genere. Q. 58. Quid nomine personae ecclesiasticae intelligaturr R. Nomen «persona ecclesiastica» latius patet quam nomen «cleri­ cus». Clerici in stricto sensu vocantur illi, qui prima tonsura hierarchiae ecclesiasticae sunt adscript!. Persona autem ecclesiastica non tantum significat clericum, sed etiam personas religiosas omnes utriusque sexus. Hinc moniales et fratres laici ordinum religiosorum personae ecclesia­ sticae vocantur, secundum strictum vero ius sunt personae laicae. Si vero in aliquibus institutis religiosis illi fratres, qui postea ss. ordines suscipere debent, vocantur clerici ad discernendos illos ab aliis, qui numquam ss. ordines suscipient, tunc nomen clerici sumitur in latiore sensu, in quantum sc. illi sunt in potentia proxima statum clericalem ingrediendi. Etsi autem omnes personae ecclesiasticae ad statum cleri­ calem non pertinent, tamen privilegia clericorum, e. gr. privilegium canonis, fori, immunitatis etc., illis communicata sunt. Iam in primis saeculis Ecclesiae personae religiosae solebant annumerari clericis, immo et clerici vocari. Testis est textus in Decreto Crratiani citatus (c. 7, C. XII, q. 1) et S. Hieronymo tributus1: «Duo sunt genera Christianorum. Est autem unum genus, quod, mancipatum divino officio et deditum con­ templationi et orationi, ab omni strepitu temporalium cessare convenit, ut sunt clerici et Deo devoti, videlicet conversi. Κλήρος enim graece, latine sors. Inde huiusmodi homines vocantur clerici, i. e. sorte electi. Omnes enim Deus in suos elegit. Hi namque sunt reges, i. e. se et alios in virtutibus re­ gentes et ita in Deo regnum habent. Et hoc designat corona in capite. Hanc coronam habent ab institutione Romanae Ecclesiae in signum regni, 1 Disputatur, num S. Hieronymus haec scripserit. Cf. Berardi, Gratiani 'canones genuini ab apocryphis discreti, part. 3, 197, ed. Taurin. 1757· Berardi tamen aliquando est hypercriticus. 78 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. quod in Christo exspectatur. Rasio vero capitis est temporalium Omnium depositio. Illi enim victu et vestitu contenti, nullam inter se proprietatem habentes, debent habere omnia in communi.» Ut patet, haec omnia non minus valent de religiosis ac de clericis. Nomen clerici igitur potest sumi i. latissime et tunc excludit tantum laicos proprie dictos; '2. late et tunc includuntur etiam religiosi, qui postea sunt suscepturi ordines clericales; 3. stricte, et tunc sunt illi, qui divinis ministeriis sunt mancipati per primam saltem tonsuram clericalem ‘. Q· 59- Quid sit status clericorum i R. Status clericorum est stabilis vitae conditio, qua homo mas­ culus hierarchiae ecclesiasticae incorporatur. Dicitur a) stabilis vitae conditio; nam, etsi clericus aliquando ad statum laicalem potest reduci, uti infra dicetur, tamen ex se clericatus est stabilis et immutabilis vitae conditio. Hoc vel ipsum nomen clerici non obscure indicat, quod iam Origenes * et Tertullianus * adhibuerunt. Nomen enim clerici desumptum est a verbo graeco κλήρος, quod significat latine : sortem *456. Vocantur clerici, quia sunt de sorte Domini, vel quia Dominus est sors seu pars clericorum, et quidem non transeunter, sed sine intermissione B. Dicitur b) qua homo masculus incorporatur hierarchiae ecclesiasticae. Nam femina nullo modo potest fieri clericus, nec etiam potest esse membrum hierarchiae ecclesiasticae. Licet enim feminis, e. gr. abbatissis, priorissis etc., possit competere potestas regiminis, et quidem non tantum super mulieres et laicos, sed etiam super clericos (uti revere accidit medio aevo, quando nonnullae abbatissae regebant non tantum moniales, sed etiam monachos et clericos sibi subiectose), tamen non sunt capaces neque potestatis ordinis neque potestatis iurisdictionis stricte dictae. Omnes quidem admittunt mu­ lierem esse incapacem potestatis ordinis; pariter certum est mulierem esse incapacem potestatis iurisdictionis, si sumitur iurisdictio in stricto sensu78 . Exempla, quae afferuntur ab auctoribus, quod Summi Pontifices iurisdictionem contulerint mulieribus, aut sunt dubiae authenticitatis aut intelligenda videntur de iurisdictione in lato sensu; nam nomen iurisdictionis sumitur aliquando generatim pro omni potestate regendi, indicandi, puniendis. Porro nihil obstat, quominus mulieres regant suos subditos saltem regimine subalterno et imperfecto. Non licet autem mulieribus sedere in tribunali ecclesiastico, 1 c. 108, § i. 2 Homil. in lerem. XI, n. 3. 3 De monogam. c. 12. 4 S'. Hieronym., Ep. 52 ad Nepolianum; c. 5, C. XII, q. 1. 5 In c. i, D. 21 habetur: «Cleros et clericos hinc appellatos credimus, quia Mat­ thias sorte electus est, quem primum per Apostolos legimus ordinatum.» 6 Cf. Die Doppelkloster des Birgittenordens. In isto Ordine, qui vocatur Ordo Sal­ vatoris et fundatus est a S. Birgitta, figurabatur collegium Apostolorum. Semper duo conventus, alter monachorum alter monialium, subiecti erant directioni abbatissae, sed sub iurisdictione episcopi. In conventu monachorum vivebant 13 sacerdotes, 4 diaconi, 8 fratres conversi. In conventu monialium vivebant 60 moniales. Cf. Heimbucher, Die Orden usw. II2, § 83. 7 Late de hac re disserit Pellizarius S. J., De monialibus c. 10, n. 117—122. 8 Cf. Ferraris, Prompta bibi. s. v. Femina n. 5 et 6. Exemplum mirum huius iurisdictionis abbatissae Monasterii S. Mariae de las Huelgas (prope Burgos) videsis in Analectis ecclesiast. (1898) 257. Adhuc anno 1868 ista abbatissa contendit se habere iurisdictionem quasi-episcopalem. Sectio i. Caput praeliminare. De statu et ordine clericorum in genere. 79 ferre censuras, absolvere a censuris etc., neque a fortiori exercere actum iurisdictionis, qui supponit potestatem ordinis, ut est dare absolutionem sacram entalem. Q. 60. Quid sit hierarchia ecclesiastica ? R. Si vim nominis attendas, hierarchia (ιεραρχία, i. e. ιερό. άρχη) significat sacrum principatum. Hoc nomen videtur esse primitus ad­ hibitum a Pseudo-Dionysio Areopagita, qui scripsit opera medio aevo maximi aestimata: De coelesti hierarchia, De ecclesiastica hierarchia. Si autem consideratur secundum rem, hierarchia ecclesiastica potest sumi dupliciter1, sc. a) obiective, et tunc definiri potest «potestas a Christo suis Apostolis eorumque legitimis successoribus tributa, ut Eclesiam regant et divina religionis mysteria in ea celebrent atque distri­ buant» 2. Quae quidem potestas est duplex : potestas ordinis et po­ testas iurisdictionis. b) subiective, et tunc sunt ipsae personae hac potestate fruentes. In hoc sensu subicctivo Concilium tridentinum sumit hierarchiam, quando sess. 23, can. 6 definit: «Si quis dixerit, in Ecclesia catholica non esse hierarchiam divina ordinatione institutam, quae constat ex episcopis, presbyteris et ministris, anathema sit.» Ex quo patet iure divino praeter episcopos et presbyteros etiam pertinere ad hierarchiam subiectivam ministros; nomine autem ministrorum iuxta omnes comprehenduntur diaconi et iuxta quosdam etiam omnes clerici, i. e. omnes qui saltem tonsuram clericalem receperunt. Doctrinam pro­ positam hoc modo breviter complectitur Codex iur. can. c. 108, § 3 : «Ex divina institutione sacra hierarchia ratione ordinis constat epi­ scopis, presbyteris et ministris; ratione iurisdictionis, pontificatu su­ premo et episcopatu subordinate ; ex Ecclesiae autem institutione alii quoque gradus accessere.» i. Potestas ordinis a Christo confertur tamquam fundamentum omnis alius potestatis, ad sacramenta administranda et principalius propter sacramentum eucharisticum conficiendum. Ut enim Angelicus Doctor scite animadvertit, «Ordinis sacramentum ad sacramentum Eucharistiae ordinatur, quod est sacramentum sacramentorum»3, et «ordines ordi­ nantur principaliter ad sacramentum Eucharistiae, ad alia autem per consequens»4. Hinc omnis vis et omnis distinctio potestatis ordinis desumenda est ex relatione ad Eucharistiam. Perpulchre hanc relationem explicat Angelicus 1. c. Dignus est iste articulus, qui totus legatur. Sequentes sunt notae potestatis ordinis: a) Datur consecratione, non delegatione vel missione. Ad rem scribit *Angelicus : «Duplex est spiritualis potestas ? una quidem sacramentalis, alia 1 Interdum vox «hierarchia» latiore sensu sumitur et tunc significat universam Eccle­ siam et quidem cum clericos tum laicos. In hoc sensu latiore S. Petrus (t Ep. 2, 9) vocat Christianos «regale sacerdotium, gens sancta». De hac latiore acceptatione nihil dicimus. '■ Ita Wernz, Ius decret. II, n. 2. 3 Suppi, q. 37, a. 2. 4 In resp. ad 3 eiusdem art. 5 S. th. 2, 2, q, 39, a. 3. âMXJJAAAJUL 8o Liber IL De personis. Pars I. De clericis. iurisdictionalis. Sacramentalis quidem potestas est, quae per aliquam con­ secrationem confertur. ...» b) Semel rite habita non potest amitti. Pergit enim S. Doctor: «et talis potestas (ordinis) secundum suam essentiam remanet in homine, qui per consecrationem eam adeptus est, quamdiu vivit, sive in schisma sive in haeresim labatur»l2 3. c) Datur ad procurandam salutem fidelium per ministrationem sacramen­ torum et per cultum divinum. 2. Potestas iurisdictionis (vocatur etiam potestas regiminis) a Christo data est ad regendam Ecclesiam et ad fideles ducendos in finem supernaturalem. Notae huius potestatis sunt : a) Datur delegatione vel missione canonica. «Potestas autem iurisdictionalis est, quae ex simplici iniunctione hominis confertur.» Ita S. Thomas 1. c. b) Potest tolli aut limitari: «et talis potestas non immobiliter adhaeret». S. Thomas 1. c. c) Includit potestatem legiferam, iudicialem, coercitivam et generatim omnia illa, quae ad regimen fidelium necessaria sunt. Ex quibus dictis manifeste apparet esse distinctionem realem inter pote­ statem ordinis et potestatem iurisdictionis. Contrarium tenet Hinschius * aliique heterodoxae doctrinae fautores. De subtili autem quaestione agitata inter auctores, unde proveniat ista distinctio, utrum ex parte principii an ex parte termini seu materiae, non est cur immoremur8. Omnis hierarchia sive obiectiva sive subiectiva non datur episcopis, presbyteris et ministris a potestate saeculari, a magistratu, a patronis vel a populo christiano, sed ab ipso Christo vel ex canonica mis­ sione4. Lutheri adagium fuit: «Prorsus eiusdem iuris sumus omnes», illumque sequuntur plus minusve omnes novatores saeculi XVI, et in omnibus fere sectis acatholicis ministri eliguntur vel a populo vel instituuntur a potestate saeculari, neque ulla hierarchia divinitus in­ stituta agnoscitur5. Hanc doctrinam acatholicam optime refutat ex S. Scriptura, ex Traditione et ex rationibus convenientiae P. de Groot O. Pr.6 Q. 6 I. Quot gradibus constet hierarchia ordinis r R. Octo gradus convenienter distinguuntur in hierarchia ordinis7, sc. quattuor ordines minores, tres ordines maiores et episcopatus. 1 Cf. Cone. trid. sess. 23, can. 7. 2 Kirchenrecht I 170. 3 Videsis Billuart, De poenit. diss. 6, a. 2. 4 Cf. Cone. trid. sess. 23, de ord. c. 4, et Cone, vatic, const. «Pastor aeternus»; c. 109. 5 Ita docuerunt Waldenses, Wiclefitae, Hussitae, Luther, Calvinus, Grotius, Pufen dorf, Bôhmer, Harnack aliique. 6 Summa apol. de Ecclesia q. 3, a. 4 — 8. 7 Cone. trid. sess. 23, can. 2 definivit: «Si quis dixerit, praeter sacerdotium non esse in Ecclesia catholica alios ordines et maiores et minores, per quos veluti per gradus qptosdam in sacerdotium tendatur, anathema sit.» Est igitur fide certum esse plures or- Sectio i. Caput praeliminare. De statu et ordine clericorum in genere. Quasi praeambulum1 vel atrium ad istos gradus obtinendos est prima tonsura clericalis, licet ipsa non sit ordo. Sententia contraria Fagnani2, Reiftenstuel3, Panormitani, Io. Andreae non videtur solidis argumentis probata. Quae ex Fagnano afferuntur a Rciffenstuel4, probant ad summum, primam tonsuram esse ordinem clericalem in lato sensu ; quod quidem ultro concedi potest. Optime Catechismus Concilii tridentini parte 2, c. 7, n. 13 dicit: «Clericalem tonsuram quandam prae­ parationem esse ad ordines accipiendos : ut enim homines ad baptis­ mum exorcismis, ad matrimonium sponsalibus praeparari solent, ita cum tonso capillo Deo dedicantur, tamquam aditus ad ordinis sacra­ mentum illis aperitur.»5 Prima quidem tonsura homo transit a statu laicali ad statum clericalem, sed nulla vera potestas illi confertur. Tonsuram ab antiquissimis temporibus fuisse clericis collatam cer­ tum est et constat etiam imaginibus inventis in catacumbis; at quonam tempore sit introducta, non potest certo probari. Modus tonsurae non fuit idem apud Orientales et Occidentales6. Omnes clerici tenentur tonsuram decentem deferre, ut patet ex Decreto c. 22 et c. 23, D. 237, et ex Cod. c. 136. Pro clericis regularibus hoc insuper praescribunt statuta singulorum ordinum8; potest tamen episcopus vel superior re­ gularis dispensare in hac lege ex causa rationabili. Quae requirantur pro receptione tonsurae clericalis, statuit Cone. trid. sess. 23, c. 4 de reform.: «Prima tonsura non initientur, qui sacramentum Confirmationis non susceperint et fidei rudimenta edocti non fuerint, quique legere et scribere nesciant, et de quibus probabilis coniectura non sit, eos non saecularis iudicii fugiendi fraude, sed ut Deo fidelem cultum prae­ stent, hoc vitae genus elegisse.» Nunc autem statuitur: «Nemo sive saecularis sive religiosus ad primam tonsuram promoveatur ante in­ ceptum cursum theologicum.»9 Ille, qui confert primam tonsuram, debet habere easdem conditiones ac ille, qui confert ordines minores (cf. infra). Inferiores gradus in hierarchia obtinent quattuor ordines minores: ostiariatus, lectoratus, exorcistatus, acolythatus10. dines in Ecclesia catholica ; minime vero certum est, quot ordines sint. Ad theologiam dogmaticam pettinet disquirere, num omnes ordines sint vera sacramenta et num epi­ scopatus sit sacramentum realiter distinctum a sacerdotio. 1 Cf. 5. Thom , Suppi, q. 40, a 2. 2 In c. 11 X i, 14. Fagnanus 22 rationes pro sua sententia affert. 3 Ius can. in c. 11 X 1, l6. 4 1. c. 5 Cf. etiam Billuart, De ordin. diss. 1, a. 4. 6 Cf. Werns 1. c. n. 18 et Billuart 1. c. Quidam auctores (e. gr. Sagmilller, Kirchen­ recht § 48) distinguunt duplicem formam tonsurae, sc. tonsuram S. Pauli, qua tota cae­ saries raditur, sicuti adhuc solet heri in Ordine Carthusianorum, et tonsuram S. Petri, qua caesaries tondetur in formam coronae, sicuti fit hodie in pluribus ordinibus religiosis. ‘ Concilium agathense valde nervose praescribit'· «Clerici, qui comam nutriunt, ab archidiacono, etiamsi noluerint, invite tondeantur.· Cf. etiam c. 4 5 7 X 3, i et etiam infra q. 66. 8 Cf. Constit. Ord. Praed. n. 193. 9 c. 976. 19 De modo hos et alios ordines sicuti et primam tonsuram conferendi vide Ponti­ ficale Romanum. Priimnter, Man. iuris tcclcs. Ed. 3. 6 §2 Liber II. De personis. Pars 1. De clericis. . Ordo ostiariatiis iam memoratur in epistula S. Cornelii ad Fabium Antiochenum (a. 255) h Ostiarii vocantur etiam aeditui (πυλωροί, ϋ-υρωροί). Ordinis lectorattis fit mentio a S. lustino12 et a Tertulliano3. Ordinis exorcistatus fit mentio in epistula S. Cornelii mox citata sicuti etiam ordinis acolythatus. In Ecclesia orientali non omnes quattuor ordines minores habentur saltem iuxta modernam disciplinam ; sed num sic fuerit ab initio, merito dubitatur4. Magna controversia exsistit, num isti quattuor ordines sint a Christo instituti (vel mediate vel immediate) et num sint vera sacramenta. S. Thomas, B. Albertus M. et communiter thomistae affirmant; moderni theologi et canonistae communiter negant56 . Minoribus ordinibus succedunt in hierarchia ordines maiores, sc. subdiaconatus, diaconatus, presbyteratus. Subdiaconi sunt quasi diaconorum subsidiarii. Per longum tempus0, sc. usque ad Urbanum II (saeculo undecimo) in latina et usque ad nostros dies in orientali Ecclesia subdiaconatus enumeratus est inter ordines minores78 In Libro Pontificali, cui fides haberi potest, Fabianus Papa (236—250) dicitur fecisse septem subdiaconos. Ergo saeculo tertio subdiaconi iam exsistebant in Ecclesia; illos ante hoc tempus iam creatos esse, licet non possit probari, tamen verisimilius ests. Diaconi sextum gradum in hierarchia ordinis obtinent. Apud omnes catholicos constat diaconatum esse verum sacramentum a Christo in1 «In qua (Ecclesia romana) non ei (Novatiano) latebat presbyteros esse 46, dia­ conos 7, acolythos 42, exorcistas autem et lectores cum ostiariis 52» (Migne, P. 1. 3, 767). 2 Apolog. i, 67 (Migne, P. g. 6, 429). 3 De praescript. c. 41 (Migne, P. 1. 2, 69). 4 Cf. Devoti I, sect. 2, § 29, et praesertim lac. Goar O. Pr., Euchologion sive Rituale Graecorum 237 sqq. 5 Cf. pro hac quaestione Drouin (Drouvenius) O. Pr., De re sacramentaria, et post ipsum De Augustinis S. J., De re sacramentaria. Breviter sed solide hanc quaestionem tractat Billuart 1. c. a. I, § 2. Merito animadvertit Wernz, Ius deer. II, n. 39 (contra Santi, qui sententiam negantem vocavit certam et evidentem) intra terminos controversiae utrarnque sententiam esse relinquendam. 6 Cone. trid. sess. 23, c. 2 dicit : «Subdiaconatus ad maiores ordines a Patribus et sacris Conciliis refertur.» SS. Patres, ad quos Concilium alludit, videntur esse e. gr. Cyprianus (Ep. 55), Tertullianus (De praescr. 9, 41), etsi Tertullianus non est proprie numerandus inter SS. Patres. In antiquo Corpore iuris multoties subdiaconatus inter sacros ordines recensetur, e. gr. c. Il, D 32 (Urbanus II); c. 12 ib. (in syn. Melph.); c. 4, D 60; c. 9 X i, 14 (Innoc. Illj. In hoc ultimo loco scribit Innocentius III: «Cum hodie subdiaconatus inter sacros ordines computetur, sicut Urbanus Papa II sub his verbis expressit : ,Erubescant impii et intelligant iudicio Spiritus Sancti eos, qui in sacris ordinibus, presbyteratu, diaconatu, subdiaconatu sunt positi' . . .» Ex quibus constat inde a temporibus Urbani II i. e. saeculo XI exeunte subdiaconatum habitum esse ordinem sacrum in Ecclesia latina. Cf. Devoti I, § 28 (I), qui bene explicat, quomodo Ur­ banus II in initio sui pontificatus subdiaconatum adhuc inter minores ordines habuerit. 7 Synodus alexandr. Coptorum (1898) subdiaconatum minoribus ordinibus adnumerat 8 «Ab ipso Ecclesiae initio sequentium ordinum nomina atque uniuscuiusque eorum propria ministeria, subdiaconi sc., acolythi, exorcistae, lectoris et ostiarii, in usu fuisse cognoscuntur» (Cone. trid. sess. 23, c. 2). Sectio i. Caput praeliminare. De statu et ordine clericorum in genere. stitutumIam Apostoli statuebant septem diaconos2, viros plenos Spiritu Sancto, eosque impositis manibus destinabant ad ministrandum mensae et altari3. Munus diaconorum iuxta vigentem Ecclesiae disci­ plinam est ministrare episcopo vel presbytero in Missa aliisque func­ tionibus liturgicis. Rationabili causa exsistente diaconus potest cum debita commissione episcopi vel parochi administrare sollemniter Bap­ tismum et s. Communionem et praedicare publice verbum Dei4. In casu necessitatis sufficit praesumpta commissio, in aliis autem casibus requiritur commissio expressa5, quae quidem dari nequit sine rationabili causa. Quaenam autem sit rationabilis causa, disputatur quidem, sed sufficit quaelibet mediocris necessitas. Presbyteri seu sacerdotes septimum gradum obtinent. Sacerdotium esse verum ordinem a Christo institutum est de fide 6. Notandum est, SS. Patres et S. Scripturam nomen presbyteri vel sacerdotis non raro adhibere etiam pro ipsis episcopis et vice versa7, e. gr. S. Cyprianum8, S. Chrysostomum9. Officium sacerdotis recte describit Pontificale Romanum dicens: «Sacerdotem oportet offerre, benedicere, praeesse, praedicare et baptizare.» Episcopi octavum et ultimum gradum in hierarchia ordinis obtinent. Concilium tridentinum definit10: «episcopos esse superiores presbyteris ac sacramentum Confirmationis conferre, ministros Ecclesiae ordinare atque alia pleraque peragere ipsos posse, quarum functionum potestatem reliqui inferioris ordinis nullam habent». Ista definitio videtur esse contra doctrinam Calvini et Wiclef (quibus praeivit saeculo quarto Aërius). Episcopi non tantum iure humano su­ periores sunt presbyteris — hoc enim ab omnibus admittitur —, sed etiam iure divino11. Sed si ulterius quaeritur, num episcopatus inadaequate sumptus, pro eo sc. quod addit simplici sacerdotio, sit ordo stricte dictus seu sacramentum Ordinis distinctum ab Ordine presI Cone. Trid. sess. 23, c. 6. 2 Act. 6, 3. 3 Cf. Mamachi O. Pr., Dissertatio de septem diaconis (Romae 1749). 4 Dicendi vi et eloquentia egregii sunt sermones S. Ephraemi diaconi Syri. — Olim diaconi habebant praeterea alia munera, e. gr. curam viduarum, orphanorum, pauperum, oblationes accipiebant, sacra diptycha recitabant etc. Vide Devoti I, § 27. Praeter diaconos in Ecclesia primitiva etiam diaconissae seu diaconae laudabiliter serviebant pres­ byteris et episcopis. Officium earum erat ianuam, qua feminae intrabant ecclesiam, custo­ dire (vocantur propterea a S. Ignatio in Ep. ad Antioch. πυλωροί), feminas chatechizare, eleemosynas distribuere, assistere in administratione baptismi etc. Ad id munus deputa­ bantur aliqua benedictione vel consecratione episcopi. Aliquando adhibebatur manuum impositio. Cf. Cabcsutius, Dissert, de diaconissis. Sed inde a saeculo VI videtur munus earum cessasse. Cf. Billuari, Tract, de ordine : digressio historica de episcopabus, presbyterabus, diaconissis et subdiaconissis. Cf. etiam Kirchenlexikon s. v. Diaconissen. 5 Cf. c. 741 et nostrum Man. theol. mor. III 121 et 217. 8 Cone. trid. sess. 23, can. 123467. 7 Billuart, Diss. de episcopatu. 8 Ep. 83. 9 In ep. ad Phil. 10 Sess. 23, c. 4 et can. 7. II Cf. Billuari, Diss. de ep., ubi optime solvuntur argumenta a calvinista Blondello congesta ex S. Hieronymo aliisque SS. Patribus. 6* 84 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. byteratus, non concordant auctores. Magister Sententiarum, Albertus Magnus, S. Thomas, S. Bonaventura, Scotus, Dom. Soto, Bonacina multique alii ex veteribus negant, moderni communiter affirmant J, sed ista quaestio potius ad dogmaticam pertinet, ideoque illam hic praeterimus. Scholion. De hierarchia in Ecclesia graeca et orientali nihil dicimus, cum pro diversitate rituum quinque vel sex vel octo ordines enumerentur et ibi sint etiam alii ordines in Ecclesia latina incogniti, ut e. gr. periodeutae, chorepiscopi, patriarchae etc.2 Hierarchia iurisdictionis ex divina insitutione constat pontificatu supremo et episcopatu subordinato, ex Ecclesiae autem institutione alii quoque multi gradus accesserunt3. Istos gradus solent obtinere prae­ lati. Quamvis enim nonnulli clerici donentur titulo praelati honoris causa sine ulla iurisdictione, proprio tamen nomine praelati in iure dicuntur clerici (sive saeculares sive religiosi), qui iurisdictionem ordi­ nariam in foro externo obtinent4. Ergo ad praelaturam proprie re­ quiruntur essentialiter duo : status clericalis et iurisdictio ordinaria in foro externo. Hinc exempti superiores religiosi (praediti istis duobus) sunt veri praelati, quamvis sint superiores locales. TITULUS I. De clericorum adseriptione alicui dioecesi. Q. 62. Quid requiratur iuxta vigentem disciplinam ad incordi­ nationem r R. i. Incardinatio seu incorporatio in aliquo coetu clericali legitimo hodie omnino necessaria est, ita ut sic dicti clerici vagi nullatenus ad­ mittantur. Ratio huius legis est obvia; etenim quilibet clericus debet promittere oboedientiam superiori suo; sin autem non esset incardinatus in aliquo determinato coetu clericorum, non haberet superiorem ; ex quo sequerentur multa incommoda. Proinde quilibet clericus debet esse adseriptus vel alicui dioecesi vel alicui instituto religioso ap­ probato5. De adseriptione in institutis religiosis infra in tractatu de religiosis sermo erit. Hic tractatur de adseriptione clericorum saecula­ rium, quae solet vocari incardinatio. 2. Incardinatio incipit a receptione primae tonsurae clericalis, et non tantum quando subdiaconatus recipitur. „ 3. Ut clericus unius dioecesis in aliena dioecesi servitia peragat, etiam per multos annos, nihil aliud requiritur nisi consensus utriusque episcopi. Clericus sic degens in aliena dioecesi semper remanet incardinatus in propria dioecesi atque subiectus proprio episcopo6. Sin autem vult modo definitivo se tradere servitio alienae dioecesis, debet obtinere et excardinationem ex propria dioecesi et incardinationem in aliena dioecesi. 1 Cf. Billuart, Diss. de ep. 3 c. 108. 1 c. no. 2 Videsis Scherer, Kirchenrecht I 313. 6 c. in. 6 c. 144. lectio 1. 1 itulus t. De clericorum adseriptione alicui dioecesi. 4. Excardinationem et incardinationem concedere nequit vicarius generalis sine mandato speciali episcopi; nec vicarius capitularis nisi post annum a vacatione sedis episcopalis et cum consensu capituli1. 5. Excardinatio et incardinatio facienda est non oraliter, sed in scriptis, absolute et in perpetuum, i. e. nullis sive expressis sive tacitis limitationibus obnoxia; propterea clericus debet iureiurando declarare coram Ordinario incardina* nte (eiusve delegato), se in perpetuum novae dioecesis servitio velle addici ad normam sacrorum canonum2. Nihil autem obstat, ne talis clericus habeat vel etiam manifestet intentionem postea ingrediendi religionem, cum id licitum sit clerico. 6. Excardinatio et incardinatio ne fiant a) sine iustis causis; b) sine sedula informatione de clerico incardinando. 7. Excardinatio in duobus casibus habetur implicite: a) post pro­ fessionem perpetuam in instituto religioso3 ; b) si clericus beneficium residentiale, e. gr. paroeciam, obtinuerit in aliena dioecesi cum con­ sensu sui Ordinarii in scriptis dato 4. 8. Quando laicus vult fieri clericus non in dioecesi suae originis vel domicilii, sed in aliena dioecesi, non habetur proprie excardinatio et incardinatio. Sufficit igitur, ut talis laicus habeat litteras dimissoriales et testimoniales sui episcopi atque ut praestet iusiurandum se per­ petuo mansurum in nova dioecesi3. Tale iusiurandum non obstat, ne iste clericus postea institutum religiosum legitime amplectatur, saltem obtenta legitima licentia. 9. Speciales normae latae sunt pro clericis in Americam et ad in­ sulas Philippinas transmigrantibus d. 14 Nov. 1903, 25 Mart. 1914, 30 Dec. 1918 θ. TITULUS IL De iuribus et privilegiis clericorum. Q· 63. Quaenam sint iura et privilegia clericorum r R. Omissis clericorum privilegiis et iuribus, quae singulis gradibus et officiis sunt propria et de quibus sermo redibit suis locis, sequentia quinque iura et praerogativae generaliter competunt statui clericali : 1. Potestas ordinis et iibrisdictionis plus minusve perfecta iuxta diversos gradus et ordines; nonnulla iura honorifica, e. gr. habitus di­ stinctus, tituli honorifici. 2. Privilegium canonis, quod hoc modo vocatum est, quia iam invenitur in canone 15 Concilii lateranensis II (a. 1139)7, protegit sa1 c. 113. 2 c. 112 et 117. 3 c. 115. 4 c. 114. ·'■ Cf. c. 956. G Acta Ap. Sed. I 593; VI 182 sq. ; XI 39 sqq. • Habetur c. 29, C 17, q. 4. Istud et sequentia privilegia competunt quoque omni­ bus utriusque sexus religiosis, etiam fratribus conversis, novitiis, tertiariis etc., dummodo habitum religiosum portent et eorum instituta sint legitime approbata. Decr. Pii IX d. 20 Sept, i860; Cod. iur. can. e. 614. Ampliorem explicationem horum privilegiorum praebet Maroto 1. c. I 507 sqq. 86 Uber II. De personis. Pars I. De clericis. lutem corporalem clericorum (et religiosorum). Hinc omnes, qui sua­ dente diabolo manus violentas iniciunt in clericos vel religiosos, in­ currunt excommunicationem, quae est reservata vel specialissimo modo vel speciali modo S. Sedi, vel Ordinariis, prout haec iniuria illata est vel Summo Pontifici vel episcopis aliisque altioris dignitatis vel aliis non fulgentibus dignitate episcopali h Actiones iniuriosae, quae hac censura aliisque poenis puniuntur, et quae verbis «violentas manus suadente diabolo inicientes» exprimuntur, sunt omnes et solae graviter peccaminosae violentiae reales (non autem verbales), quae impinguntur personae (vel rebus ita personae adhaerenti­ bus, ut violentia redundet in ipsam personam) clerici vel personae reli­ giosae. Poenae istae non incurruntur, si violentia facta est «non suadente diabolo», i. e. sine peccato mortali, e. gr. ob legitimam defensionem contra clericum invadentem, vel ex ioco, vel fortuito, vel ex ignorantia. Pariter poenae non incurruntur ab impubère graviter violante personas ecclesiasticas. Antiqua distinctio inter violentias leves, graves et enormes iam non est valoris practici saltem quoad hanc excommunicationem. 3. Privilegium fori est exemptio a potestate et iurisdictione fori saecularis, adeo ut clerici omnesque personae religiosae nequeant ab iudice saeculari in iudicium trahi, in carcerem mitti vel aliis modis puniri, sed dumtaxat ab iudice ecclesiastico. Clerici et religiosi in omni­ bus causis sive contentiosis sive criminalibus apud iudicem ecclesiasticum conveniri debent, nisi aliter ex Concordatis vel legitimis consuetudinibus pro locis particularibus provisum fuerit1 2. Hoc privilegium clericis et religiosis competit ex iure quidem humano, sed in iure divino fundamentum habet3. Incongruum est enim, ut clerici, personae sacrae, qui iure divino praeesse debent laicis, subdantur eisdem4. Quare Concilium tridentinum5 declaravit, Ecclesiae et ecclesiasticorum im­ munitatem Dei ordinatione et canonicis sanctionibus constitutam esse. Ex quo sequitur, privilegiatum forum clericorum nulla saecularium principum lege posse aboleri. Huius rei luculentissima adsunt documenta6. Privilegium fori iam adumbratum invenitur in S. Paulo, qui increpat Corinthios, quod ad tribunal ethnicorum recurrant7. lustinianus autem expresse statuit: «Si ecclesiastica causa est, nullam communionem habeant iudices civiles circa talem examinationem, sed sanctissimi episcopi secundum sacras regulas causae finem imponant.» 8 Privilegium fori clericis concessum confirmavit et am­ pliavit Carolus Magnus9. Hodie autem omnia fere gubernia civilia non agnoscunt pro clericis et religiosis forum speciale. Quare ad maiora mala 1 c. 2343. 2 Cf. c. 120, § I et c. 614. Privilegium fori pro clericis et religiosis non exsistit e. gr. in Germania (Resp. Secr. Status d. 16 Dec. 1911). 3 De quattuor opinionibus circa originem iuridicam huius privilegii videsis Maroio 1. c. 1, n. 5 12. 4 c. 6, X 1, 33. 6 Sess. 25, c. 20 de ref. 6 Pii IX Allocutiones consistor. 1 Nov. 1850; 27 Sept. 1852; 15 Dec. 1856. ~ i Cor. 6, 1—8. 8 Nov. 123, 2. 9 Caroli Magni Capit, eccl. a. 789 c. 38 apud Pcrlz, Monum. Germ. hist. Ill 60 et 74. Sectio i. Titulus 2. De iuribus et privilegiis clericorum. 8/ vitanda statuit Codex iur. can. \ ut clerici maioris dignitatis, ut cardinales, legati, episcopi, abbates et praelati nullius, supremi superiores religionum iuris pontificii, officiales maiores Curiae Romanae, ob negotia ad ipsorum munus pertinentia apud iudicem laicum conveniri nequeant sine venia Apostolicac Sedis ; ceteri vero fori privilegio gaudentes sine venia Ordinarii loci, in quo causa peragitur, quam tamen licentiam Ordinarius ne deneget sine iusta et gravi causa. Si haec venia neglecta fuit, clerici et religiosi possunt quidem comparere in tribunali civili, sed debent Ordinarium istum certiorem facere. Poenae (de quibus infra) contra violatores privilegii fori mitiores effectae sunt in vigenti disciplina. Etenim laicus, qui cogit aliquem cleri­ cum nonpraelatum ad tribunal laicale sine praevia venia Ordinarii, iam non incurrit poenas latae sed solummodo ferendae sententiae; clericus vero iam non est excommunicatus sed solummodo suspensus ab officio. Omnes autem (sive clerici sive laici), qui ausi sunt ad iudicem laicum trahere sine praevia debita licentia cardinalem vel legatum vel offi­ cialem maiorem Curiae Romanae ob negotia ad eorum munus per­ tinentia vel Ordinarium proprium, contrahunt ipso facto excommunica­ tionem speciali modo S. Sedi reservatam; sin autem idem fecerunt de alio episcopo vel abbate vel praelato nullius vel aliquo superiore maiore religionum iuris pontificii, incurrunt excommunicationem simpliciter S. Sedi reservatam 2. Nota. Omnes personae ecclesiasticae quam maxime caveant, ne in tribunali laicali comparcant sine urgentissima ratione, etiamsi ipsi con­ veniunt laicum, cum secus magna scandala haud raro oriantur. 4. Privilegium immunitatis personalis est libertas a munere seu ab officio et onere laicali. Exsistit triplex immunitas: personalis, localis realis, prout competit personae, loco, rei. Hic non loquimur nisi de immunitate personali, qua clerici liberi sunt ab officiis et servitiis saecu­ laribus. In novo Codice c. 121 statuitur: «Clerici omnes a servitio militari, a muneribus et publicis civilibus officiis a statu clericali alienis immunes sunt.» Ergo Codex silet de immunitate a tributis saecularibus, quia hodie in universo fere orbe clerici solvunt tributa gubernii civilis sicut ceteri cives. Immunitas personalis clericorum — et idem valet de immunitate religiosorum — fundatur in ipsa ordinatione divina3. Quare S. Paulus adhortatur Timotheum : «Labora sicut bonus miles Christi lesu. Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus.» 4 Maxime alienum est a statu clericali munus militis. Quapropter clerici et religiosi non libere, sed solummodo coacti possunt servitium mili­ tare obire. Alia quoque munia plus minusve aliena sunt a statu cleri­ cali, e. gr. munus medici, procuratoris vel advocati in tribunali laicali etc., de quibus in tit. seq. sermo redibit. —Iuxta vigentem disciplinam non exsistit poena latae sententiae contra illos, qui laedunt privilegium immunitatis personalis. 1 c. 120, § 2 et 3. 2 c. 2341. 3 Cone. trid. sess. 25, c. 20 de reform. 4 2 Tim. 2, 3 sq. 88 Liber H. De personis. Pars I. De clericis. 5. Privilegium competentiae, quod ab antiquis auctoribus etiam privilegium «Odoardus» vocatur1, consistit in beneficio, vi cuius clerico debitis onerato nemo potest eam fructuum partem demere, quae ad eius sustentationem (non laute sed tenuiter vivendo) iudicis ecclesiastici ar­ bitratu sunt necessaria. Nostris temporibus hoc privilegium aliqualiter agnoscitur a guberniis civilibus. Sic e. gr. in Germania non licet pignus coacte auferre a sacerdotibus annuam pensionem 1500 M.2 In novo Codice iur. can. statuitur c. 122: «Clericis, qui creditoribus satisfacere coguntur, salva sint quae ad honestam sui sustentationem, prudenti ecclesiastici iudicis arbitrio sunt necessaria, firma tamen eorundem obligatione creditoribus quamprimum satisfaciendi.» Nota. Clerici et religiosi memoratis quinque privilegiis utpote ipsorum statui concessis renuntiare nequeunt. Q. 64. Quomodo clerici amittant recuperentque praedicta privi­ legia? R. i. Omnes clerici amittunt ista privilegia: a) per degradationem 3 ; b) per privationem perpetuam habitus clericalis4; c) per reductionem ad statum laicalem5. Clerici minores insuper amittunt privilegia clericalia a) per matri­ monium6; b) per servitium militare libere susceptum7; c) per indebitam dimissionem habitus clericalis et tonsurae, si, ab Ordinario moniti, sese intra mensem non emendaverint8; d) per dimissionem e statu religioso9. 2. Clerici recuperant privilegia amissa: a) si iterum inter clericos admittuntur10; b) si poena privationis habitus illis remittitur11. TITULUS III. De obligationibus clericorum. Q. 65. Quaenam sint peculiares clericorum obligationes r R. Clerici debent 1. «sanctiorem prae laicis vitam interiorem et exteriorem ducere eisque virtute et recte factis in exemplum excellere»12; 2. oboedientiam canonicam praestare Ordinario; 3. studia sacra colere; 4. castitatem custodire atque etiam coelibatum, si sunt clericf in maioribus ordinibus constituti in Ecclesia latina; 5. deferre decentem habitum ecclesiasticum et tonsuram; 6. abstinere a saecularibus officiis, negotiis et oblectamentis, quae statui clericali sunt incongrua. 1 2 3 3 c. X 3, 23, ubi tangitur hoc privilegium, incipit verbo Odoardus. § 850, 8; 811, 7 8 10 in Z.P.O. c. 2305, § i. 4 c. 123. 5 Ib « c. 132. ■ c. 141, § 2. c. 136, § 3. 9 c. 669, § 2. 10 c. 123. 11 Ib. 12 c. 124. Sectio i. Titulus III, De obligationibus clericorum. 89 Q. 66. Quid notandum sit de sancta vita clericali? R. i. Sanctitas vitae clericis necessaria est. Etenim cum status clericorum tot privilegiis et praerogativis sit elatus; cum clerici debeant laicos instituere in exercitio virtutum, congruum, immo et necessarium est, ut vita clericalis tantae dignitati respondeat atque praefulgeat. Quare dicit Concilium tridentinum1: «Sic decet omnino clericos in sortem Domini vocatos vitam moresque suos omnes componere, ut habitu, gestu, incessu, sermone aliisque omnibus rebus nil nisi grave, moderatum ac religione plenum prae se ferant; levia etiam delicta, quae in ipsis maxima essent, effugiant, ut eorum actiones cunctis afferant venerationem.» 2. Clerici debent acquirere sanctitatem vitae cum exercitio omnium virtutum tum praecipue pietate erga Deum. Ad hanc pietatem foven­ dam curent locorum Ordinarii, a) ut clerici poenitentiae sacramento fre­ quenter conscientiae maculas eluant; b) ut cotidie orationi mentali per aliquod tempus incumbant, SS. Sacramentum visitent, rosarium Maria­ num recitent, conscientiam suam discutiant2; c) ut omnes sacerdotes saeculares tertio saltem quoque anno spiritualia exercitia in determinata domo per determinatum tempus peragant3. Ad pietatem quoque fo­ vendam omnes clerici in maioribus ordinibus constituti ad Ecclesiam latinam pertinentes et pariter omnes clerici etiam minores, qui possi­ dent utiliter beneficium ecclesiasticum, tenentur sub peccato gravi coti­ die dicere Officium divinum iuxta proprios et probatos libros liturgicos 4. Clerici Ecclesiarum orientalium hac in re debent observare statuta pro­ priae suae Ecclesiae5. De obligatione recitandi Officium divinum in longum et latum egimus in Man. theol. mor. II 360 sqq. Q. 67. Quodnam sit obiectum oboedientiae canonicae, quam clerici debent praestare ? R. Statuit Codex iur. can. c. 127: «Omnes clerici, praesertim vero presbyteri, speciali obligatione tenentur suo quisque Ordinario reveren­ tiam et oboedientiam exhibendi.» Neo-sacerdos ponens manus suas inter manus episcopi quaerentis: Promittis mihi et successoribus meis . .. oboedientiam? respondit: Promitto. Idcirco Benedictus XIV iure merito scribit6: «Neque porro nos pro nuda inanique formula habendam esse putamus sollemnem illam oboedientiae et reverentiae sponsionem, quam presbyter facit in manibus episcopi ordinantis iuxta vetustissimum Ec­ clesiae morem ante mille annos indubitanter servatum.» Praeterea omnes, quotquot emittunt professionem fidei, spondent ac iurant veram oboedientiam Summo Pontifici. Quae quidem oboedientia canonica 1 Sess. 22, c. i de vita et honestate clericorum. 2 c. 125. 3 c. 126. Ab his exercitiis spiritualibus nullus sacerdos eximatur nisi a) in casu particulari ; b) iusta de causa ; c) de expressa licentia Ordinarii. 1 c. 135 et 1475. 5 Cf. Papp-Szilagyi, Enchirid. iur. eccl. orient, pars 2, sect. 2, 56. e Const. «Ex quo» d. 14 lan. 1747. Liber II. De personis. 90 Pars I. De clericis. se extendit ad omnia, quae officia et statum clericorum respiciunt, non autem ad res prorsus privatas vel indifferentes; non enim aequivalet voto oboedientiae religiosorum. Breviter igitur dici potest: Ob­ iectum oboedientiae canonicae ea omnia complectitur, quae respiciunt ecclesiasticas leges et praecepta, monitiones et correptiones iustas. Quoties et quamdiu id, iudicio proprii Ordinarii, exigat Ecclesiae ne­ cessitas, ac nisi legitimum impedimentum excuset, clerici debent sus­ cipere ac fideliter implere munus, quod ipsis fuerit ab episcopo com­ missum 3. Episcopi est iudicare, num clericus habeat sufficientia motiva aliquod officium recusandi2. Imprimis autem clericus, licet beneficium aut officium residentiale non habeat, a sua tamen dioecesi per notabile tempus sine licentia saltem praesumpta Ordinarii proprii ne discedat3. Qui autem cum licentia sui Ordinarii in aliam dioecesim transierit, suae dioecesi manens incardinatus, revocari potest, iusta de causa et naturali aequitate servata4. Per se patet, Ordinarium alienae dioecesis posse ex iusta causa eidem clerico denegare licentiam ulterioris commorationis in proprio territorio, nisi tamen beneficium ei contulerit5. lam supra q. 62 de excardinatione et incardinatione clericorum dictum est. Quo­ modo autem clerici egeant licentia episcopi ad ingrediendam religionem, dicetur infra q. 204. Q. 68. Quid statuerit ius ecclesiasticum de studiis clericorum i R. Hic non agitur de studiis a clericis peragendis ante ordina­ tionem — alibi enim dc hac re tractabitur —, sed de solis studiis post sacerdotium iam susceptum. Cum solida scientia perquam necessaria sit clericis, vehementer monet novus Codex iur. can.6: «Clerici studia, praesertim sacra, recepto sacerdotio, ne intermittant; et in sacris disciplinis solidam illam doctrinam a maioribus traditam et communiter ab Ecclesia receptam sectentur, devitantes profanas vocum novitates et falsi nominis scientiam.» Hinc statuitur: 1. Expleto studiorum curriculo sacerdotes omnes (etiam parochi et canonici), nisi ab Ordinario loci ob iustam causam fuerint exempti, debent singulis annis saltem per triennium integrum subire examen in diversis sacrarum scientiarum disciplinis secundum modum antea ab Ordinario determinandum. In collatione autem beneficiorum et officio­ rum ratio habeatur horum examinum7. 2. In civitate episcopali et in singulis vicariatibus foraneis (decanatibus) saepius in anno diebus ab Ordinario praestitutis collationes seu conferentiae de re morali et liturgica aliaeque exercitationes opportunae instituantur ad scientiam et pietatem clericorum promovendam, quibus conferentiis interesse debent omnes sacerdotes curam animarum habentes sive saeculares sive religiosi, immo omnes (saecularium) confessarii etiam exempti, si in eorum domibus religiosis similes conferentiae non habentur. Quodsi tales conferentiae haberi difficile sit, e. gr. ob di­ 1 c. 128. 4 c. 144. 2 Cf. Acta Ap. Sed. II 915. 3 c. 143. 5 Ib. 6 c. 129. 7 c. 130 Sectio i. Titulus 3. De obligationibus clericorum. QI stantiam locorum, ob nimios labores sacerdotum etc , omnes isti sacer­ dotes debent scriptam resolutionem quaestionis propositae mittere ad praesidentem conferentiarum ; potest tamen loci Ordinarius nonnullos sacerdotes eximere ab hoc opere praestando’. Sacerdotes in hac re inoboedientes et contumaces Ordinarius pro suo prudenti arbitrio puniat; quodsi fuerint religiosi confessarii curam animarum non ge­ rentes, eos ab audiendis saecularium confessionibus suspendat12. Ex statutis particularibus dioecesium iam antea tales conferentiae cum op­ timo fructu habebantur; nunc autem ex iure communi praescribuntur et obligant etiam religiosos exemptos, ut dictum est. Q. 69. Quid statuerit ius ecclesiasticum de coelibatu et castitate clericorum r R. i. In Ecclesia latina ad vitam coelibem obligantur a) omnes clerici maioristae, exceptis iis, qui possunt probare se ex gravi metu coactos recepisse ordines neque eandem ordinationem postea libere ratam habuisse3; b) omnes clerici minores, qui possident beneficium ecclesiasticum4. Alii clerici minores possunt quidem valide et (ali­ quando etiam) licite matrimonium contrahere, sed tunc, nisi matri­ monium fuerit nullum vi aut metu iisdem incusso, ipso iure e statu clericali decidunt ac proinde omnia officia et beneficia clericalia amittunt. Obligatio coelibatus pro clericis minoribus beneficiariis ex solo iure ecclesiastico oritur; peccata autem contra castitatem ab eodem clerico commissa non sunt sacrilegia. Econtra clericus raaiorista peccans contra castitatem certe sacrilegium committit5, idque non solum ex lege ec­ clesiastica graviter laesa, sed probabilius etiam ex voto laeso. Etenim iam Bonifatius VIII statuit: «illud solum votum debere dici sollemne . . . quod sollemnizatum fuit per susceptionem s. ordinis aut per profes­ sionem» 6. — Coelibatus convenientissimus est et dignitati et salutari operationi clericorum. Ipse Dominus lesus Christus, exemplar omnium sacerdotum, vitam coelibem duxit, iliumque secuti sunt Apostoli (post vocationem) innumerique episcopi et sacerdotes, qui, unice quaerentes quae Dei sunt, fructuosissime laboraverunt in vinea Domini. Matri­ monium a clerico maiorista attentatum non solum est illicitum, sed invalidum7, atque inducit excommunicationem Sedi Apostolicae sim­ pliciter reservatam8; praeterea clerici matrimonium etiam civile contra­ hentes ipso iure decidunt ab officiis ecclesiasticis9; et, si moniti non resipuerint, degradandi sunt10. Dispensatio super lege coelibatus clericis etiam ad statum laicalem redactis raro conceditur a S. Sede extra periculum mortis. Sin autem 1 c. sufficere, 2 c. 3 c. 5 c. 6 c. ' c. 131. Romae habentur quotannis 12 conferentiae morales et liturgicae. Videtur si Ordinarius praescribit huiusmodi conferendas quolibet mense. 2377. 132, § 1. 4 Ib. §2 et c. 118; cf. 1 2 3 5, X 3, 3. 132, § i. unicum, 3, 15 in VI0. Latius de hac re egimus in Man. theol. mor. Ill S19. 1072. 8 c. 2388, § i. 9c. 188, n. 5. 10 c. 2388, § i. 92 Liber IT. De personis. Pars I. De clericis. subdiaconus aut diaconus (non vero sacerdos) matrimonium attentaverit atque ipse vel eius compars in periculo mortis versatur, tunc parochus vel confessarius potest huiusmodi matrimonium convalidare dispen­ sando a lege coelibatus1, si loci Ordinarius adiri nequit. 2. In Ecclesia orientali lex coelibatus imposita est episcopis2. Sacerdotes quidem coniugati, consentiente uxore, in episcopos con­ secrari possunt, sed debent tunc ab usu matrimonii prorsus abstinere; immo ordinarie uxor debet religionem profiteri3. Sacerdotes et dia­ coni possunt uti matrimonio inito ante susceptionem diaconatus; ne­ queunt autem ordine diaconatus iam suscepto matrimonium vel secundas nuptias inire. Hodiernis temporibus lex coelibatus etiam in Ecclesiis orientalibus magis magisque observatur4. Perfecta castitas colenda quam sit conveniens statui clericali, nemo est qui non videat. Quare monet Innocentius III in Concilio lateran. IV5* : «Ut clericorum mores et actus in melius reformentur, continenter et caste vivere studeant universi, praesertim in sacris ordinibus constituti, ab omni libidinis vitio praecaventes, maxime illo, propter quod venit ira Dei in filios diffidentiae; quatenus in conspectu omnipotentis Dei puro corde ac mundo corpore valeant ministrare.» Ad praecavenda castitatis pericula complura media statuta sunt iure sive communi sive particulari, scilicet: a) Cohabitatio cum mulieribus limitatur^. Codex iur. can. c. 133 statuit: «Caveant clerici, ne mulieres, de quibus suspicio esse possit, apud se retineant aut quoquo modo frequentent.» Cum autem aliquando necessarium sit, ut clerici cohabitent cum mulieribus, ad Ordinarium pertinet iudicare, num in casu particulari suspicio mala possit suboriri. Generatim nulla seria suspicio suboriri potest, si istae mulieres sunt a) consanguineae in propinquioribus gradibus, ut mater, soror, amita et huiusmodi; /9) provectae aetatis et spectatae honestatis. De ancillis sacerdotum scite animadvertit Benedictus XIV7: «Ipsarum quoque (famu­ 1 c. 1044. 2 Benedicius XIF, const. «Etsi pastoralis» d. 26 Maii 1742.' 8 Cf. Syn. Sciarfens. Syror. a. 1888, p. 202; Syn. Ruthen, a. 1891, p. 120. 4 Cf. Syn. Sciarfens. et Syn. Ruthen, modo citatas. Synodus alexandrina Coptorum a. 1898 decrevit: «ut in posterum omnes ad maiores ordines promovendi coelibes esse debeant iuxta antiquam disciplinam Ecclesiae alexandrinae ceterarumque Ecclesiarum Dei». De historia coelibatus cf. Kraus, Real-Encykl. der christl. Altertiimer s. v. Colibat; Laurin, Der Colibat der Geistlichen, 1880; et imprimis Funk, Colibat und Priesterehe im christl. Altertum, in Kirchengesch. Abhandlungen und Untersuchungen, ed. 1897^ 1 12 1 —155. Funk probat contra Bickell, coelibatum non esse ab ipsis Apostolis, sed postea a Summis Pontificibus lege generali statutum. Nihilominus non solum ipsi Apostoli, sed etiam multi alii clerici tunc temporis ducebant vitam coelibem. Primus, qui loquitur de coelibatu, videtur esse Origenes, Horn. 6 in Levit. (JMigne, P. g. 9, 400). De coelibatu in Hispania ab Ecclesiae initiis usque ad saec. VIII optime tractat Carmelus Gohi O. M. C., Pampelonae 1914. 5 c. 13, X 3, i. Cf. totum titulum 2, X, 3 de cohabitatione clericorum et mulierum. 7 Instit. eccl. 82, 3. Sectio I. Titulus 3, De obligationibus clericorum. 93 larum aetas cognita sit, ita ut parochi famulae, qui consanguineis caret, quadraginta saltem annos iam absolverint. Aliter tamen decernendum est, si cum parocho etiam mulieres consanguineae versentur. . .. Magnum sane discrimen interest, cum plures simul mulieres . . . eadem domo continentur; diverso tamen modo res se habet, cum sola mulier, nulla sanguinis propinquitate sed famulae tantum conditione accita, cum parocho versatur, qui forte per hiemem longissimum noctis spatium non precibus aut libris impendit, sed cum ipsa famula prope ignem vanis colloquiis insumit.» — Clerici, qui retinendo vel frequentando mulieres in suspicionem incontinentiae venerunt et ab Ordinario moniti contu­ maces hanc suspicionem non vitant, praesumuntur concubinarii h Iam Concilium trid.2 determinavit poenas contra huiusmodi clericos contu­ maces. Iuxta nunc vigentem disciplinam Ordinarius debet talem clericum prius monere sub comminatione poenarum contra concubinarios latarum, ut feminam dimittat vel ab ea frequentanda abstineat; quodsi clericus huic praecepto neque pareat neque respondeat, quamvis potuerit, Ordinarius 1. eum suspendat a divinis; 2. parochum praeterea statim paroecia privet; 3. clericum beneficiarium sine cura animarum, exacto bimestri tempore a suspensione, privet dimidia parte fructuum bene­ ficii, post alios tres menses omnibus beneficii fructibus, post alios tres menses ipso beneficio3. Clericus, qui, monitus ab episcopo ut mulierem suspectam dimittat vel amplius non frequentet, non oboedit, sed causas excusationis adducit, non potest statim puniri, sed episcopus debet causas excusationis allatas examinare, auditis duobus examinatoribus dioecesanis4. Quodsi episcopus has causas non legitimas existima­ verit, id clerico quam primum significet eique det formale praeceptum, ut intra breve tempus a se definiendum pareat5. Quo tempore inutiliter elapso episcopus infligat poenas supra indicatas. Si clericus in seriam et fundatam suspicionem incontinentiae venerit, tantum scandalum in populo solet oriri, ut Ordinarius iam ex ipso iure naturali et divino graviter obligetur hoc scandalum quanto citius et efficacius removere. Clerici maioristae, qui convicti sunt de admisso delicto luxurioso cum minoribus infra aetatem 16 annorum vel de adulterio, stupro, bestialitate, sodomia, lenocinio, incestu cum consanguineis aut affinibus in primo gradu, suspendantur, infames declarentur, quolibet officio, bene­ ficio, dignitate, munere priventur et in casibus gravioribus deponantur6. b) Ad melius custodiendam castitatem clericis prohibita sunt quoque nonnulla oblectamenta, sc. interesse publicis theatris, choreis, tabernis etc. Iam a temporibus lustiniani imperatoris de iure communi prohibitum fuit clericis interesse choreis et theatralibus ludis7. Sic e. gr. statuitur: «Nec his coetibus (clerici) misceantur, ubi amatoria cantantur et turpia •aut obscoeni motus corporum choreis aut saltationibus offeruntur, ne 1 c. 133, § 3· 5 C. 2179. 2 Sess. 25, :. 14 de reform. e C. 2359, § 2 7 Nov. 123, c. 10; C 3, D 23; :. unie. 3, i, in VI°. 3 c. 2177. 4 c. 21 78. Liber II. De personis. 94 Pars I. De clericis. auditus aut obtutus sacris mysteriis deputati turpium spectaculorum atque verborum contagione polluantur.» Novus Codex iur. can. c. 140 mandat: «Spectaculis, choreis et pompis quae eos dedecent, vel quibus clericos interesse scandalo sit, praesertim in publicis theatris, ne inter­ sint.» Statutis particularibus frequentatio theatrorum aliquando sub gravibus poenis interdicitur. Sic e. gr. Concilium westmonasteriense I, decr. 24, sub poena suspensionis Ordinariis reservata omnibus clericis prohibuit, ne repraesentationibus theatralibus assistant. Romae prohibita est omnibus clericis frequentatio instituti vulgo: Kinematograph1. Circa tabernas frequentandas Concilium lateranense IV statuit: «Ta­ bernas prorsus evitent (clerici) nisi forte causa necessitatis in itinere con­ stituti.» Novus vero Codex iur. can. 2 mandat: «Clerici . . . tabernas aliaque similia loca sine necessitate aut alia iusta causa ab Ordinario loci probata ne ingrediantur,» Cum in diversis locis diversae sint consuetudines et necessitates hac in re, ad Ordinarios pertinet statutis particularibus frequentationem tabernarum clericis totaliter interdicere vel partialiter permittere. Attamen merito dicit Berardi ·. * «Culpa autem mortalis intervenire posset, si clericus v. gr. cotidie longo tem­ pore, horis quoque nocturnis cum personis impietate vel liberalismo infectis etc. illuc moraretur, luderet etc.» Q. 70. Quid clerici observare debeant circa vestes et tonsuram r R. «Omnes clerici decentem habitum ecclesiasticum, secundum legitimas locorum consuetudines et Ordinarii loci praescripta, deferant; tonsuram seu coronam clericalem, nisi recepti populorum mores aliter ferant, gestent et capillorum simplicem cultum adhibeant.» 4 Pro clericis religiosis habitus est quantum ad formam et materiam determinatus a constitutionibus religionis. Pro clericis vero saccularibus vestis est talaris nigri coloris5. Cum autem Codex6 statuat, ut clerici habitum deferant «secundum legitimas locorum consuetudines et Ordinarii loci prae­ scripta», statuta dioecesana solent normas indicare de forma et colore vestis clericalis, de collari, pileo, calceamentis, cingulo, birreto etc. Quantum ad tonsuram mitior nunc viget praxis. Optimum quidem est, ut clerici gestent tonsuram clericalem, sed eam omittere possunt, si recepti populorum mores aliter ferant. Obligatio gestandi habitum clericalem est ex genere suo gravis. Ita docet communis sententia78 , et elucet ex verbis acribus a Tridentino3 adhibitis contra transgressores: «Tanta autem hodie aliquorum inolevit temeritas religionis­ que contemptus, ut propriam dignitatem et honorem clericalem parvi pen­ dentes vestes etiam publice deferant laicales, pedes in diversis ponentes, unum in divinis, alterum in carnalibus.» Idem apparet ex gravibus poenis, Acta Ap. Sed. I (1909) 600. c. 138. 3 Praxis confess. Ill 670. 4 Ita Codex iur. can. c. 136. Cf. Bened. De syn. dioec. 1. ir, c. 8. e c. 136. Lehmkuhl, Theol. mor. II 771. Berardi, Praxis confess. Ill 324. Werns Ius decr. II, n. 177. 8 Sess, 14, c. 6 de reform. 1 2 6 7 Sectio i. Titulus 3. De obligationibus clericorum. 95 quae feriunt transgressores. Etenim clerici habitum ecclesiasticum sine legi­ tima causa non gestantes graviter moneantur ab Ordinario; transacto inutiliter mense a monitione, clerici minores ipso iure e statu clericali decidunt; clerici vero maiores ipso iure amittunt officia sua et ab ordinibus receptis suspendan­ tur; immo si ad vitae genus a statu clericali alienum notorie transierint nec rursus moniti resipuerint, post tres menses ab hac ultima monitione deponan­ tur12.— In transgressione huius praecepti graviter obligantis datur parvitas ma­ teriae. Lacroix"2, et post ipsum LehmkuhB et Berardi * putant, spatium quattuor ad sex dierum esse materiam levem. Per se patet, peccatum grave citius ad­ esse posse, si clericus maiorista vel beneficiarius cum gravi scandalo vel con­ temptu vel ex pravo fine vestem clericalem deponat. — Causae excusantes ab hac lege sunt e. gr. transitus per loca infidelium vel haereticorum cum periculo gravis iniuriae, persecutio imminens, legitima dispensatio etc. Circa tonsuram comae in capite et circa rasuram barbae in facie non fuit nec est hodie una consuetudo apud clericos Ecclesiae latinae et orien­ talis. In institutis religiosis vigent specialia statuta circa tonsuram barbae et comae. In Ecclesia latina iam a saeculo quarto mos invaluit, ut clerici saeculares coronam tonsam in capite deferrent56. Medio aevo clerici solebant gestare barbam. Pline complures sancti sacerdotes et episcopi, immo Summi Pontifices, e. gr. Pius V, Paulus III, Iulius II, cum barba solent depingi. A saeculo decimo octavo exeunte anti­ quus mos radendi barbam iterum invaluit, et iuxta nunc vigentem consuetu­ dinem (quae vim legis habet) clerici saeculares in Occidente viventes debent et barbam radere et coronam tonsam in capite deferre, nisi habeant speciale indultum (quod non difficulter concedi solet). Clerici itinérantes in Oriente vel viventes in Missionibus paganorum solent barbam deferre. Novus Codex non expresse prohibet, ne clerici saeculares gestent barbam, sed inde non licet deducere, nunc omnibus clericis permitti, ut gestent barbam, atque consuetudinem hucusque ubique vigentem esse penitus abolitam e. Coma ficta (vulgo Periicke, parrucca, wig) olim graviter prohibita erat clericis7, cum id esset valde alienum a modestia clericali ; hodie tamen episcopus vel Ordinarius facile potest clericis permittere, ut decentem comam fictam gestent extra celebrationem Missae. Sin autem sacerdos velit in cele­ bratione Missae gestare talem comam, videtur necessaria esse licentia S. Sedis89 . Annulo clerici ne utantur, nisi id ipsis a iure aut apostolico privi­ legio sit concessum °. Quibusdam clericis praecipitur, quibusdam autem permittitur usus annuli. Illi, quibus praecipitur usus annuli, portare 1 Cod. iur. can. c. 2379. 2 Theol. mor. 1. 1, n. 72. 3 L. c. 4 L. c. 5 C. 7, C XII, q. i. Putat quidem Seb. Berardi (Gratiani canones genuini, pars IIT. c. 13) hunc textum falso adscribi S. Hieronymo, sed vel ipse adducit complures auctores septimi et octavi saeculi, e. gr. Isidorum Hispalensem, Bedam Venerab., Gregorium Turon, docentes tonsuram clericalem originem ducere ab Apostolis. 6 Cf. S. C. C. d. 10 lan. 1920. (Acta Ap. Sed. XII 43.) ‘ Cf. S. C. C. d. 8 Aug. 1722 apud Schulte-Richter, Cone. Trid. 184. 8 Benedictus XIV (De syn. dioec. 1. 11, c. 9, n. 5, et Instit. eccl. 34 et 96) in longum et latum tractat istam quaestionem et dicit: «Innocentius XII per suos Apostolicos Nuntios locorum Ordinarios moneri iussit, ne quemquam permitterent, sine Apostolicae Sedis privilegio, cum adulterino capillitio sacrosanctum peragere Missae sacrificium.» 9 C. 136, § 2. 96 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. cum possunt et debent etiam in celebratione Missae, e. gr. cardinales, episcopi, praelati mitrati, abbates; illi vero, quibus permittitur annulus, eum gestare nequeunt in celebratione Missae, e. gr. canonici, doctores vel magistri in theologia aut in iure canonico b Q. 71. Quaenam sint saecularia officia, negotia, oblectamenta statui clericali incongru a R. Sunt officium medici vel chirurgi, tabellionis, publici notarii, procuratoris aut advocati in tribunalibus civilibus, militis, deputati civilis; sunt negotiatio commercialis, fideiiussio, gestio bonorum laicorum; sunt aleatorii ludi, venatio, frequentatio tabernarum, theatrorum, chorea­ rum. De singulis, de quibus nondum supra tractatum est, pauca: I. Exercitium artis medicae et chirurgicae antiquitus non videtur fuisse vetitum clericis. Hinc S. Paulus scribens ad Coi. 4, 14: «Salutat vos Lucas medicus» ; probabilius designat S. Lucam Evangelistam1 2. Iam autem in iure Decretalium3 prohibiti sunt regulares omnesque clerici aut maioristae aut beneficiarii ex professo exercere medicinam aut chirurgiam. Codex iur. can.4* simpliciter statuit: «Clerici (et religiosi) sine apostolico induito medicinam vel chirurgiam ne ex­ erceant.» Ratio huius prohibitionis est obvia, quia his artibus clerici et religiosi nimis absorbentur atque retrahuntur a servitio ecclesiastico. Insuper haud parva pericula morum inde oriri possunt. Indultum apostolicum exercendi medicinam praesertim missionariis in regionibus paganorum concedi solet (cum nonnullis restrictionibus)δ. A iure ec­ clesiastico non prohibetur, ne clerici prudenter et gratuito dent con­ silia ad morbos pellendos. 2. Officium tabellionis, publici notarii, munus procuratoris, ad­ vocati interdicuntur clericis in curiis et tribunalibus civilibus. Ceterum haec res hodie non est multum practica, cum ad ista munia exer­ cenda leges civiles soleant exigere speciales qualitates et approbationes, quae clericis desunt. Generatim in iudicio laicali criminali, quod pro­ sequitur graves poenas personales, clerici nullam partem habeant (et ne quidem tamquam testes) nisi tamen necessitas id exigat6. 3. Servitium militare ne voluntarie subeant clerici. Quodsi clericus minor sponte sua dederit nomen militiae, ipso iure e statu clericali decidit Aliquando episcopus vel Ordinarius potest permittere, ut clericus libere se tradat servitio militari, ita ut postea citius immunis evadat. 1 Cf S. R. C. <1. 9 Mart. 1894 (Decr. authent. 3821). 2 Benedictus XIV, De syn. dioec. 1. 13, c. 10, n. 5. 3 c. 3 et 10 X 3, 50; c. 7, X i, 14; c. 19, X 5» 12· 4 c· I39, § 2. 5 In Formula tertia maiore n. 44. S. Congregatio de Prop. Fide concedit Vicariis Apostolicis facultatem «permittendi suis missionariis ut artes medicinae et chirurgiae exercere valeant, dummodo in illis periti sint, operentur absque incisione, praeterquam ad sanguinem emittendum, et nihil exigant pro huiusmodi exercitio ; et in curandis mu­ lieribus ea vitent, quae sanctitatem characteris, quo insigniti sunt, dedecent». c c. 139, § 2 et 3. 7 *c.* 141. Sectio i. Titulus 3. De obligationibus clericorum. 97 Sed patet, in isto casu servitium militare minime esse libere susceptum ; eligitur enim minus malum ad vitandum maius malum. Praeterea gra­ viter monentur clerici, ne intestinis bellis et ordinis publici perturba­ tionibus opem quoquo modo ferant1. Hinc plane dedecet clericos, ut foveant perturbationes politicas et magna operistitia opificum. Munus deputati in senatu vel parlamento clerici prohibentur sollici­ tare aut etiam acceptare. In nonnullis regionibus, e. gr. in Italia, re­ quiritur licentia S. Sedis ad huiusmodi munus acceptandum ; in omni­ bus autem aliis regionibus requiritur licentia cum proprii Ordinarii tum Ordinarii loci, in quo electio facienda est2. 4. Negotiatio vel mercatura interdicitur clericis et omnibus religiosis (etiam laicis), ita ut neque per se neque për alios, neque pro se neque pro aliis negotiari licite possint. Iam S. Paulus monuit Timotheum : «Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus.» Iam a primis autem saeculis Summi Pontifices (Melchiades, Gelasius, Urbanus VIII, Clemens IX, Benedictus XIV), Concilia oecumenica (nicaenum, chalcedonense, lateranense IV, tridentinum) hoc idem praeceptum innova­ verunt. Codex autem iur. can.3 statuit: «Prohibentur clerici (et reli­ giosi) per se vel per alios negotiationem aut mercaturam exercere sive in propriam sive in aliorum utilitatem.» a) Nomine negotiationis hic intelligitur mercatura (sive en gros sive en détail·} seu acquisitio rerum cum intentione eas postea cum lucro vendendi. Quae quidem negotiatio solet dividi in oeconomicam, lucrativam, politicam. Negotiatio oeconomica consistit in acquisitione rerum cum intentione eas primo adhibendi in proprium usum; si quae autem proprio usui superfluae sint, eas vendendi congruo pretio. Talis negotiatio est e. gr. cultura propriorum agrorum et venditio fructuum, qui propriae consumptioni superflui sunt. Negotiatio lucrativa est emptio rerum cum principali intentione eas postea carius vendendi; e. gr. clericus coemit vinum a vinitoribus cum intentione illud postea vendendi maiore pretio. Negotiatio politica est emptio et venditio rerum non proprio nomine, sed nomine et utilitate alicuius societatis; e. gr. parochus omnes vinitores paroeciae coadunat in unum consortium et nomine huius consortii facit mercaturam vini45 . b) Negotiatio oeconomica clericis et religiosis licita est. Unde e. gr. clerici vel conventus religiosi agriculturam vel vineas possidentes licite possunt (etiam ope famulorum saecularium) fructus colere, bestias nutrire etc. iliaque postea bono pretio vendere. Ratio est, quia talis modus agendi non est negotiatio proprie dicta, sed potius administratio licita, immo praecepta, rei domesticae aut bonorum ecclesiasticorum3. At­ tamen negotia et pacta semper transigenda sunt cum decore status 1 2 3 4 5 Ib. c· I39> §4! cf. S. C. Consist, d. 9 Maii 1913. (Acta Ap. Sed. V [1913] 238). c. 142. Vulgo Handelsgesellschaft, Directeur d’une compagnie, Manager of a company limited. Cf. c. i et 6 X, 3, 50. Prümnter, Man. iuris eccles. Ed. 3. y 98 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. clericalis vel religiosi, non more saecularium et iudaeorum, et im­ primis vitanda est species avaritiae vel nimia competitio atque aemu­ latio cum mercatoribus laicis b Negotiatio politica clericis et religiosis per se est prohibita12. Ratio est, quia inde clerici et religiosi nimis implicantur negotiis saecularibus atque periculis administrationis pecuniariae. Experientia etiam nostris diebus comprobat clericos hoc modo negotiantes haud raro in maximas angustias redigi, populum christianum inde graviter offendi. «Possunt autem clerici pro ecclesia, orphanis, viduis, pupillis, pauperibus ad­ ministratorum munere non tantum licite, sed etiam laudabiliter fungi, atque interdum negotiationem exercere.»3 Ut autem etiam in istis casibus clerici secure agerè queant, requiritur licentia episcopi, quae habet vim sententiae declaratoriae. Negotiatio lucrativa omnibus clericis et religiosis interdicitur, ut patet ex auctoritatibus supra allegatis. In casu autem urgentis neces­ sitatis, quo clericus se suosque aliter alere nequeat, vel si per heredi­ tatem devolvatur ad illum negotiatio, quam statim dimittere non potest sine magno damno, negotiatio lucrativa ad breve tempus licita est, dummodo obtineatur licentia episcopi extra Italiam, vel licentia S. Cong. Concilii in Italia insulisque adiacentibus4. c) Clerici et religiosi, qui illicitam negotiationem exercent, «con­ gruis poenis pro gravitate culpae ab Ordinario coerceantur»56. Codex iur. can. silet de poenis latis contra missionaries negotiantes in India, laponia, China etc., ac proinde istae poenae videntur esse abrogatae. Scholion. De emptione et venditione titulorum nummulariorum nostra aetate quaestio valde practica orta est: Utrum liceat clericis religiosisque emere et vendere titulos, qui vulgo vocantur «actiones», «obligationes»; «Kuxen, Shares, Portions d’une mine»? a) Ab omnibus fere auctoribus docetur, clericis non esse licitum sic dictas speculationes bursae facere de istis titulis. Nam istae speculationes nedum sint periculorum plenae, verum etiam prorsus alienae a dignitate clericali. Qua de re S. Officium die 15 Apr. 1855 et S. Congregatio de Prop, hide die 7 Iulii 1893e statuerunt: «Attentis peculiaribus temporum circumstantiis personas ecclesiasticas non esse inquietandas, si emerint aut emant actiones seu titulos mensae nummulariae, dummodo paratae sint stare mandatis S. Sedis et se abstineant a qualibet negotiatione dictarum actionum seu titulorum, et 1 Cf. Fagnani in cap. «Ne clerici» n. 35 sqq. 2 Reiffenstziel in 1. 3, dt. 50, n. 3 ϊ Ferraris s. v. Clericus a. 3> n· 63 > S. C. C. d. 20 Nov. 1824 et d. 14 Maii 1825, apud Lingen-Reuss 153 sq. ; S. C. de Prop. Fide d. 7 lui. 1893. 3 S. C. C. d. 14 Maii 1825. 4 Benedicius XIV, Const. «Apostolicae» d. 25 Febr. 1741; Clemens XIII, Const. «Cum primum» d. 17 Sept. 1769. 6 c. 2380. Cf Litteras S. C. de Prop. Fide ad Vic. Ap. Lahassae d. 4 Febr. i860 (Collectam de Prop. Fide n. 1184), ubi tota doctrina de negotiatione missionariorum explicatur. 6 Collectam de Prop. Fide n. 1841. Sectio I. Titulus 3. De obligationibus clericorum. 99 praesertim ab omni contractu, qui speciem habeat et vulgo dicitur dei giuochi di borsa.» b) Sententia communis docet clericos religiososque posse emere «obliga­ tiones» pertinentes ad honestas societates commerciales vel industriales iam constitutas *. Ratio est, quia istae obligationes nihil fere aliud sunt nisi mu­ tuum cum foenere datum ; per illas insuper vel nullo modo vel nonnisi valde indirecte exercetur negotiatio atque ordinarie non adest grave periculum damni. c) «Actiones» quoque emere videtur esse licitum clericis, dummodo tamen illae pertineant ad societates honestas et solide fundatas; e. gr. actiones viae ferreae, fodinarum, bancae etc. Hoc sequitur manifeste ex responsis S. Officii et S. Congregationis de Prop. Fide supra allatis. Ratio autem est, tum quia iuxta modernam praxim istae actiones fere aequiparantur obligationibus, tum quia clericis religiosisque nulla implicatio negotiationis inde provenit. Nihilo­ minus quando clerici religiosique aliter pecuniam suam collocare possunt cum sufficienti foenere, melius abstineant ab actionibus emendis123. Quantum ad venditionem istorum titulorum nummulariorum, qui pertinent ad bona eccle­ siastica, observandae sunt formalitates praescriptae in alienatione bonorum ecclesiasticorums. Possunt tamen administratores bonorum ecclesiasticorum titulos ad latorem quos vocant (Inhaberpapiere) commutare in alios titulos magis aut saltem aeque tutos ac frugiferos, exclusa qualibet commercii vel negotiationis specie, ac de consensu Ordinarii, dioecesani Consilii administrationis aliorumque quorum intersit4. Cum commutatio talium titulorum non sit multum diversa ab eorum emptione vel venditione, probabiliter non re­ quiritur beneplacitum apostolicum, quamvis valor excedat summam 30000 Frc., dummodo tamen tituli empti sint securi et desit sic dicta speculatio. d) Emere «Kuxen» 5 non videtur esse licitum clericis et religiosis, cum hoc sit negotiatio lucrativa et dignitati clericali minus conveniens. Quare isti tituli solent vocari: tituli speculationis. Ita salva meliore sententia. 5. Fideiiussio, gestio bonorum laicorum clericis religiosisque ordi­ narie prohibentur. «A fideiiubendo, etiam de bonis propriis, clericus prohibetur, inconsulto loci Ordinario.» 6 Aliter igitur quam fideiiubendo clericus subveniat cognatis vel amicis suis in angustiis versantibus. Haud semel ipse clericus fideiiubendo in maximas angustias redactus est; immo et scandalum praebuit. Quod praecipue sit dictum de ali­ qua moderna forma fideiiussionis, de subscriptione syngraphae vulgo Unterschreiben eines Wechsels. — «Sine licentia sui Ordinarii, (clerici) ne ineant gestiones bonorum ad laicos pertinentium, aut officia saecularia, quae secum ferant onus reddendarum rationum.»7 — «Aleatoriis ludis, pecunia exposita, (clerici) ne vacent.»8 Quantum ad ludos praecipue 1 Lehmkuhl, Theol. mor. II 774; Wirnz, Ius Deer. II 219; BaUerini-Palmieri, Opus theol. IV 354; Scherer, Kirchenrecht I 377, nota 22. 2 Cf. Basiien-Elfner, Kirchenrechtl. Handbuch (Freiburg 1911) n. 530. 3 S. C. C. d. 17 Febr. 1906 (Collectan. de Prop. Fide n. 2229), 4 c. 1539, § 2. 5 Kuxen (anglice Shares in a mine, gallice Portions d’une mine) vocantur participa­ tiones in aliqua fodina, ita ut possessor illorum sit revera partialis* possessor fodinae cum omnibus fructibus et expensis huius commercii. 6 c. 137. 7 c. 139, §3. 8 c. 138. 7* IOO Liber H. De personis. Pars I. De clericis. sunt attendenda statuta particularia vel consuetudines locales. Sit tamen pro regula generali: Omnes ludi sobrie et nonnisi pro recreatione de­ centi a clericis exerceantur. 6. Venatio clamorosa numquam exerceatur a clericis et religiosis1. Quantum ad alias venationes quietas et ad piscationes observanda vi­ dentur statuta particularia, si qua exsistunt. In Codice iur. can. 1. c. monentur clerici, ne indulgeant venationi (quietae) ; sed id non videtur esse prohibitio stricte dicta, saltem si vitatur excessus aut nimia fre­ quentia aut scandalum. Demum in hoc titulo clericis commendatur consuetudo vitae com­ munis2. Et revera si parochus cum coadiutoribus vitam communem degit, quam plurimae utilitates habentur et non pauca incommoda praesertim clericis iunioribus vitantur. TITULUS IV. De officiis ecclesiasticis. Cum iste titulus sit satis longus, subdividitur in duo capitula: I. de provisione officiorum ecclesiasticorum; 2. de amissione officiorum ec­ clesiasticorum. Praemittitur autem quaestio de ipsa notione officii ec­ clesiastici. Q. 72. Quid intelligatur nomine officii ecclesiastici?8 R. i. Officium ecclesiasticum lato sensu acceptum est quodlibet munus, quod in spiritualem finem legitime exercetur. Hoc lato sensu officia ecclesiastica exercent illi quoque laici, qui perficiunt munus sacristae, organistae, cantoris etc. De istis officiis, quae aliquando vocantur officia mere ecclesiastica vel communia, hic non agimus. 2. Officium ecclesiasticum stricto sensu acceptum «.est munus ordina­ tione sive divina sive ecclesiastica stabiliter constitutum, ad normam sacrorum canonum conferendum, aliquam saltem secum ferens par­ ticipationem ecclesiasticae potestatis sive ordinis sive iurisdictionis'» i, vel brevius: est munus clerico commissum pro determinato (sed habi­ tuali) exercitio ordinis et potestatis ecclesiasticae. Explicatur. Dicitur 1. «munus ordinatione sive divina sive ecclesiastica stabiliter institutum» ad significandam stabilitatem vel perpetuitatem officii ecclesiastici. Quare munera ecclesiastica ad tempus determinatum et trans­ itorium instituta non sunt officia ecclesiastica in stricto sensu. Ideo e. gr. qui vices gerit parochi aegroti, non obtinet officium ecclesiasticum proprie dictum. Solet distingui duplex perpetuitas: altera obiectiva, altera subiectiva. Obiectiva perpetuitas (seu perpetuitas iuris) significat perpetuam fundationem ipsius muneris spiritualis; sic e. gr. perpetuo institutum est officium parochi, superioris religiosi etc. Talis perpetuitas est de essentia cuiuscumque veri officii eccle­ siastici. Proinde omnia munera transitorie instituta non sunt officia eccle­ siastica proprie dicta. Subiectiva perpetuitas (ordinaria, normalis) efficit, ut 1 c, 138. 2 c. 134, 3 Kirchenamt. 4 c. 145. Sectio i. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. ΙΟΙ clericus rite implens officium sit inde (ex se) inamovibilis, quoad vixerit. Haec subiectiva perpetuitas minime est de essentia officii ecclesiastici; sunt enim multa officia ecclesiastica, quae ad tempus obtinentur a clericis. Sic e. gr. officium superioris religiosi est verum officium ecclesiasticum, quamvis post triennium novus superior sit eligendus. — Maior pars officiorum constituta est ordinatione ecclesiastica; officium autem papatus, episcopatus, presbyte­ ratus ordinatione divina institutum est. Dicitur 2. «ad normam sacrorum canonum conferendum'», quibus verbis significatur, illa munera, quae ad nutum superioris conferuntur et auferuntur, non esse officia ecclesiastica proprie dicta. Hinc e. gr. merus coadiutor parochi, merus vicesgerens episcopi non habent officium ecclesiasticum. De modis, quibus officia ecclesiastica iuxta canones sunt conferenda, dicetur in capite sequenti. Dicitur 3. «aliquam saltem secum ferens participationem ecclesiasticae pote­ statis sive ordinis sive iurisdictionis». .Etenim de ratione stricti officii eccle­ siastici est ordinaria· quaedam potestas ecclesiastica iure vel divino vel ec­ clesiastico, non autem mero arbitrio superioris ecclesiastici determinata. Quae quidem potestas primo loco comprehendit iurisdictionem, tamen iura quoque ordinis adnexa includit. Nota. Saepe confunduntur ab auctoribus officia et beneficia ecclesiastica, sed haec confusio est vitanda, cum officium et beneficium ecclesiasticum se habeant sicut genus et species. Etenim omne beneficium ecclesiasticum est quoque officium ecclesiasticum, sed non econverso. Hinc e. gr. munus supe­ rioris maioris in ordinibus religiosis est certe officium, sed non beneficium ecclesiasticum, quod definitur: «ens iuridicum a competente ecclesiastica auctoritate in perpetuum constitutum seu erectum, constans officio sacro et iure percipiendi reditus ex dote officio adnexos» ‘. Coalescit igitur bene­ ficium ex officio ecclesiastico tamquam ex fundamento et ex iure percipiendi reditus tamquam ex accessorio. Reditus beneficii vocantur quoque praebenda. In sensu tamen stricto tituli 5 «de praebendis et dignitatibus» in Decretalibus praebenda sunt illae categoriae beneficiorum, quae distinguuntur a dignitatibus, et quae non habent iurisdictionem neque praeeminendam honoris. Officium ecclesiasticum distinguitur quoque a canonia, capellania, vicaria, coadiutoria, commenda, pensione, praestimonio aliisque institutis similibus, quae cum beneficiis ecclesiasticis eatenus similitudinem habent, quatenus praebent ius ad percipiendos nonnullos reditus. Q· 73· Quaenam sint principaliores distinctiones officiorum ec­ clesiasticorum i R. Cum maior pars officiorum ecclesiasticorum sint quoque bene­ ficia ecclesiastica, eodem fere modo distinguuntur officia et beneficia ecclesiastica. i. Officia (beneficia) maiora et minora. Maiora dicuntur ea, quibus coniuncta est iurisdictio episcopalis vel quasi-episcopalis, e. gr. papatus, cardinalatus, episcopatus, abbatia etc. Vocantur quoque apices dignita­ tum vel praelaturae maiores. Officia minora sunt ea, quae sunt epi­ scopalis aut quasi-episcopalis iurisdictionis et dignitatis expertes, e. gr. officium canonici, parochi etc. 1 c. 1409. 102 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. 2. Officia (beneficia) duplicia et simplicia. Officia simplicia in sensu iuris dicuntur ea, quae unum et simplex officium important, sine iurisdictione externa vel cura animarum vel administratione vel speciali praeeminentia honoris, e. gr. officium simplicis canonici in ecclesia collegiata. Officia duplicia in sensu iuris dicuntur ea, quibus adnexa est vel iurisdictio externa vel cura animarum vel administratio vel prae­ eminentia specialis, e. gr. officium canonici curati, vicarii generalis. — Iuxta hodiernam praxim officia ea vocantur duplicia, quae requirunt residendam; officia vero simplicia (seu non residentialia) ea, quae im­ pleri possunt ubique, e. gr. recitatio privata horarum canonicarum, onus Missae ubicumque celebrandae1. 3. Officia saecularia et religiosa, prout ex sua fundatione vel ex statuto vel ex legitima consuetudine conferri possunt aut solis clericis saecularibus aut solis clericis religiosis2. Sunt praeterea multae aliae distinctiones officiorum ecclesiasticorum, e. gr. consistorialia, manualia, temporaria seu amovibilia, perpetua seu inamovibilia, curata et non curata etc. Sed istae distinctiones potius in beneficiis ecclesiasticis locum habent, ac proinde postea de illis sermo redibit. CAPUT I. De provisione officiorum ecclesiasticorum. Q. 74· Quomodo officium ecclesiasticum licite et legitime ac­ quiratur i R. i. Officium vere ecclesiasticum nullo alio modo licite et legi­ time acquiritur nisi provisione canonica; nomine autem canonicae pro­ visionis venit concessio officii ecclesiastici a competenti auctoritate ec­ clesiastica ad normam sacrorum canonum facta3. Quare neque populus neque princeps civilis potest conferre aut auferre officium ecclesiasti­ cum. Ideo si imperatores byzantini propria auctoritate instituerunt et deposuerunt episcopos, illicite iramo et invalide egerunt; sin autem in Occidente imperatores sibi arrogaverunt «investituram» vel «regium placet» vel «ius regaliae», vel si populus attentat sibi eligere et in­ stituere parochos, haec omnia sunt inde a limine invalida4. Quare de­ finivit Concilium trid. sess. 23, c. 7: «S. q. d., eos, qui nec ab ecclesiastica et canonica potestate rite ordinati nec missi sunt, sed aliunde veniunt, legitimos esse verbi et sacramentorum ministros, A. S. » — Ille, qui officium ecclesiasticum absque provisione canonica obtinet, est «intrusus' atque incurrit diversas poenas5. Ex Concordatis vel ex legitima con­ 1 c. 1411, n. 3, Santi (in 1. 5, tit. 5, n. 14 et 17) putat canonicatus ecclesiae cathedralis non esse neque proprie duplicia neque proprie simplicia beneficia ; sed videtur esse lis de nomine. 2 c. 1411, n. 2. 3 c. 147. 4 Circa potestatem principis civilis in collatione officiorum ecclesiasticorum praecipue erraverunt Marsilius Patavinus, Reformatores saec. decimi sexti, Edm. Richerius, Marcus Antonius de Dominis, Van Espen, Gallicani, losephinisinus. 5 c. 2345 2346 2395. Sectio i. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 1. De provisione officiorum cccl. suetudine aliquando permittitur, ut laici concurrant praesentando vel eligendo ad officiorum ecclesiasticorum provisionem, sed ipsa provisio canonica nequit fieri nisi a competenti superiore ecclesiastico. 2. Provisionem superior ecclesiasticus nequit concedere, nisi offi­ cium est vacans de facto, vel saltem de iure; neque subséquente vaca­ tione provisio convalescit1. Similiter promissio officii nondum vacantis nullum parit effectum iuridicum2. Sola Sedes Apostolica potest coadiutores in officiis ecclesiasticis constituere cum futura successione pro­ missa3. Sic e. gr. aliquando instituitur coadiutor episcopi cum iure successionis. 3. Provisio officii (beneficii) ecclesiastici nemini nisi idoneo fiat; immo, si plures adsunt, conferatur magis idoneo sine ulla personarum acceptione4. Porro pro suscipiendis diversis officiis diversae qualitates in subiecto requiruntur5. Sic e. gr. requiritur sacerdotium pro sus­ cipiendo officio, quod curam animarum secum fert6. Requiruntur de­ bita aetas, debita scientia, debitae virtutes; notanter autem requiritur, ne eidem personae conferantur duo officia incompatibilia. Sunt autem officia incompatibilia, quae una simul ab eodem adimpleri nequeunt7, e. gr. duo officia residentialia; immo, si agitur de beneficiis stricte dictis, incompatibilia sunt quoque, quorum alterutrum ad honestam clerici sustentationem sufficit8. Clericus, qui assecutus pacificam possessionem officii vel beneficii cum priore incompatibilis, prius quoque retinere praesumpsit, utroque privatus ipso iure exsistat9* I. I Solus Summus Ponti­ fex potest dispensare, ut clericus obtineat duo officia incompatibilia]0. 4. Cuiuslibet officii ecclesiastici provisio scripto consignetur1J. Ratio huius statuti est obvia, cum ex sola orali provisione multa incommoda sequi possint. Q- 75- Quot modis fieri possit canonica provisio officii? R. Provisio fieri potest quattuor modis: 1. per liberam collationem; 2. per institutionem; 3. per confirmationem aut admissionem; 4. per simplicem electionem et electi acceptationem12 De provisione per institutionem sermo erit in tractatu de iure patro­ natus. Cum satis pauca officia conferri possint per simplicem electionem et electi acceptationem sine speciali confirmatione superioris, insimul agemus de tertio et quarto modo provisionis. I c. 150. 2 ib. § 2. 3 c. 1433. 4 c· !53> §2. 5 c. 153. 6 c. 154. 7 c. 156. 8 c. 1439, §2. 8 c. 2396. 10 c· *56, § 3. Pluralitas seu cummulatio beneficiorum semper ab Ecclesia prohibita erat; sed iam a quinto saeculo occurrunt vestigia, quod clerici ambitione et avaritia ducti in duabus ecclesiis sibi quaesierint honores et commoda (cf. Wernz, Ius Decret. II, n. 318). Plurima Concilia contra hunc abusum gravia statuta ediderunt, e. gr. chalcedon. (a· 45l)> nicaen. II (a. 787), lateran. III (1179), lateran. IV (1215), trident. (1547). II c· 159. 12 c. 148, § i. IO4 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. ARTICULUS I. De libera collatione. Q· 76. Quid sil notandum de libera collatione officiorum (bene­ ficiorum)^ R. i. Collatio libera definiri potest: provisio officii (beneficii) ec­ clesiastici vacantis a competenti superiore libere et canonice facta ex proprio et pleno iure. Differentia huiusmodi provisionis ab aliis modis provisionis consistit in eo, quod officium conceditur a superiore ec­ clesiastico ex solo proprio iure absque praesentatione vel electione per alios facta. Hinc alii modi provisionis sunt aliqualiter collatio neces­ saria. Collatio libera officiorum competit Romano Pontifici, cardinali­ bus in suis titulis, episcopis, praelatis «nullius» ■ et aliquando etiam aliis praelatis. 2. Romanus Pontifex potest libera collatione concedere omnia of­ ficia ecclesiastica1; habet enim primatum iurisdictionis in universa Ec­ clesia. Iuxta vigentem autem praxim Sedi Apostolicae non reservantur nisi sequentia officia (beneficia) ecclesiastica conferenda: a) Omnia officia et beneficia, quae in Consistorio solent concedi, e. gr. cardinalatus, episcopatus; ex privilegio tamen in nonnullis regioni­ bus episcopi possunt eligi a canonicis, et etiam cum interventu guber­ nii civilis. b) Omnes dignitates ecclesiarum cathedralium et collegiatarum2. c) Omnia beneficia, quae vacaverint per obitum, promotionem, re­ nuntiationem vel translationem cardinalium, legatorum, officialium ma­ iorum Curiae Romanae et familiarium Summi Pontificis3. d) Beneficia, quae vacaverint per beneficiarii obitum in ipsa urbe Roma4. Haec reservatio iam a saeculis exsistebat, et videtur cessare: 1. si Summus Pontifex beneficium vacans non intra mensem contulerit; 2. si beneficium est iuris patronatus laicalis; 3. si mors beneficiarii oc­ currerit durante vacatione S. Sedis; 4. si beneficiarius Romam venerit, non ratione negotiorum ecclesiasticorum, sed propter motiva privata. Antiquitus haec reservatio evenit, quando beneficiarius mortuus erat non solum in ipsa urbe Roma, sed etiam in locis vicinis. Hoc tamen videtur nunc esse abolitum. e) Beneficia, quae ob simoniam invalide collata fuerunt5. f) Omnia beneficia, quibus Romanus Pontifex per se vel per de­ legatum manus apposuit in casu particulari °. Haec manuum appositio vocari solet «affectio» et locum habet, si Summus Pontifex I. electionem ad beneficium irritam declaravit; 2. vetuit, ne electores ad electionem procederent; 3. renuntiationem beneficii admisit; 4. beneficiarium aut promovit aut transtulit aut privavit beneficio; 5. si beneficium in com­ mendaro dedit. 1 c. I43T· 2 c· 396> § I ; c. 1435. 3 C. 1435, § I, n. i. 4 Ib. n. 2. 5 Ib. n. 3 ; cf. c. 729. ° c. 1435, n. 4. Sectio I. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 1. De provisione officiorum eccl. 105 g) Beneficia, quae Ordinarius intra semestre ab habita certa vaca­ tionis notitia conferre neglexitJ. Nota. Beneficia manualia aut, ut iam supra dictum est, beneficia iuris patronatus laicalis vel mixti numquam sunt reservata2. 3. Cardinales, cum in propriis dioecesibus, titulis vel diaconiis eandem vel fere eandem potestatem obtinant quam episcopi residentiales in suis dioecesibus, possunt ibi beneficia erigere et conferre, nisi ecclesia sit religionis clericalis exemptae3. Cardinales, qui tamquam legati a latere mittuntur in aliquam regionem, solent praeter alias potestates habere quoque potestatem libere conferendi officia et bene­ ficia. Quales sint istae potestates, determinatur in unoquoque casu4. 4. Episcopi aliique Ordinarii locorum in propriis territoriis ius habent libere conferendi officia et beneficia ecclesiastica, nisi aliud probetur5. Cum ista provisio sit actus iurisdictionis et non ordinis, episcopi a Ro­ mano Pontifice instituti, quamvis nondum consecrati, possunt officia et beneficia conferre. Hac tamen potestate caret vicarius generalis sine mandato speciali6. Vicarius capitularis potest quidem paroecias liberae collationis conferre, si sedes episcopalis ab anno saltem vacaverit7; non autem alia beneficia perpetua8. Nota. Officium ecclesiasticum vacans per renuntiationem vel per sen­ tentiam privationis nequit ab eo Ordinario, qui renuntiationem acceptavit aut sententiam tulit, valide conferri suis aut resignantis familiaribus, con­ sanguineis vel affinibus usque ad secundum gradum inclusive 9. Ratio huius prohibitionis est, ut vitetur vel species simoniae aut provisionis indebitae. ARTICULUS II. De electione. Q- 77· Quid notandum sit de provisione officiorum (beneficiorum) per modum electionis? R. i. Ius commune de electione in nonnullis casibus est valde modificatum iure speciali, ideoque ius speciale attendendum est e. gr. in electione Romani Pontificis, superiorum religiosorum, antistitarum religiosarum etc. 2. Electio canonica definiri potest personae idoneae ad vacans officium vel beneficium ecclesiasticum per cos, quibus ius eligendi com­ petit, canonica vocatio legitimi superioris auctoritate confirmanda, vel acceptatione electi perficienda 10. Explicatur : Dicitur a) electio canonica, i. e. in sensu stricto et specifico sumpta; nam aliquando electio sumitur in sensu latiore pro qualibet disignatione personae ad aliquod officium. Sic e. gr. dicitur in latiore sensu : epi­ 1 c· J432> §3· 2 Ib. §2. 3 c. 240; c. 1414, § 4; c. 1432, § i. 4 Cf. c. 266. '° c. 152. ° Ib. " c. 455, § 2, n. 3. 8 c· I432> § 2· De historia collationis officiorum seu quomodo antiquis temporibus officia ecclesiasi.ua collata fuerint, videsis IVernz, Ius Decret. II, n. 340. s c. 157. 10 Cf. Passerinus, De electione can. I 35. 10(5 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. scopus elegit hunc sacerdotem in professorem seminarii. Notanter electio canonica non est confundenda cum nominatione, quae aliqualem similitudinem habere potest cum electione et cum ea concurrit. Etenim haud raro usuvenit sic dicta nominatio consultoria, quae est scrutinium quoddam prae­ cedens electionem proprie dictam; quo scrutinio proponuntur plures viri idonei, e quibus postea iit vera electio ab electoribus. Solet vocari terna·, quia tres clerici idonei communiter proponuntur. Altera quoque nominatio viget, quae vocatur sollemnis, et quae consistit in praesentatione paucorum dignorum a collegio electorum facta eo tine, ut superior velit unum ex istis ad vacans officium promovere. b) personae idoneae, i. e. personae habentis omnes qualitates a iure requi­ sitas pro officio obeundo. Quaenam autem istae qualitates sint, ut persona sit eligibilis seu ut habeat «vocem passivamn, determinatur pro singulis officiis. Generatim requiritur, ut omnes eligendi habeant aetatem maturam, litterarum sufficientem scientiam, morum gravitatem, legitimos natales, immunitatem a censuris. Concilium trid. sess. 6, c. i de reform, statuit, «ut ad eccle­ siarum regimen . .. qui maxime digni fuerint. .. assumantur» ; et sess. 24, c. 1 de reform, asserit, eos «alienis peccatis communicantes mortaliter peccare, nisi quos digniores et ecclesiae magis utiles ipsi indicaverint... praefici diligenter curaverint». Ex quibus sequitur, electores graviter peccare, non tantum si indignum, verum etiam si dignum quidem sed certo minus alio dignum scienter eligant. Quod confirmatur ex propositione 47, qua damnat Innocentius XI d. 2 Mart. 1679 12 *oppositam explicationem. Maiorem vero dignitatem oportet mensurare non ex sola maiore scientia, vel maiore nobilitate vel etiam ex sanctitate eligendi, sed coniunctim ex omnibus animi et corporis dotibus, ita ut ille dignior sit, qui omnibus consideratis qualitatibus nunc melius et utilius officium administraturum esse speratur. Illi, qui electuri sunt superiorem maiorem (provincialem vel generalem) in religionibus virorum, debent iureiurando promittere se electuros esse eum, qui secundum Deum eligendus est, i. e. digniorem Si dignus eligitur, neglecto digniore, electio est valida, quantumvis illicita; nam si electio iam impugnari posset ex eo dumtaxat, quod non fuerit electus dignior, lata porta aperiretur innumeris litibus. Optime 0’. Thomasz de hac re scribit: «Quantum ad hoc quod electio im­ pugnari non possit in foro iudiciali, sufficit eligere bonum, nec oportet eligere meliorem; quia sic omnis electio posset habere calumniam; sed quantum ad conscientiam eligentis, necesse est eligere meliorem.» Si vero indignus scienter eligitur, electio est probabilius invalida vi iuris communis4; collegium autem, quod scienter elegit indignum, ipso facto privatur pro ea vice iure ad novam electionem procedendi5. c) ad officium vel beneficium ecclesiasticum vacans. Ante electionem facien­ dam omnino requiritur vacatio officii vel beneficii, nam nullum officium ec­ clesiasticum de iure nondum vacans potest valide conferri a quocumque (excepto dumtaxat Summo Pontifice 6). Quare, praelato vel beneficiario (iuridice) adhuc vivente, non licet tractare de electione futuri successoris; et si 1 Denz. n. 1197. 2 c. 506, § 1; Clemens VIII, Decret, «Nullus omnino» d. 25 Iui, 1599, § 23. 8 S. th. 2, 2, q. 63, a. 2 ad 3. 4 Cf. Reiffenstuel in 1. 1, tit. 6, n. 288; c. 22, X 1, 6. Non ita constat, num haec doctrina veterum doctorum sit modificanda propter c. 153, § 3. 5 c. 2391. 6 Cf. supra q. 74, n. 2. Sectio i. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 1. De provisione officiorum eccl. 107 secus factum sit, electio vi istius tractatus facta cassari debet. Vacat autem officium vel beneficium per beneficiarii aut mortem naturalem aut renuntia­ tionem legitimam1 aut depositionem aut specialem iuris dispositionem. Notitia vacationis debet esse moraliter certa, undecumque demum sit hausta. d) per eos, quibus ius eligendi competit. A iure eligendi (ad officia eccle­ siastica) arcentur: a) laid, nisi adsit indultum Summi Pontificis 2* . Si laici contra canonicam libertatem electioni ecclesiasticae e. gr. electioni episcopi quoquo modo sese immiscuerunt, electio ipso iure invalida ests. Electores autem, qui hanc immixtionem sollicitaverunt vel sponte admiserunt, ipso facto privati sunt pro ea vice iure eligendi ; qui vero suae electioni taliter facta scienter consensit, fit ad officium vel beneficium, de quo agitur, inhabilis1; incapaces actus humani, ut sunt e. gr. amentes; 7) impuberes; 0) censura vel infamia iuris affecti, post sententiam tamen declaratoriam vel condemnatoriam; ε) qui sectae haereticae vel schismaticae nomen dederunt vel publice adhaeserunt; post conversionem tamen isti possunt obtinere ius suffragium ferendi ; quare sic dicti Convertitae, i. e. qui nati in haeresi vel schismate in gremium Ecclesiae redierunt, non excluduntur a iure suffragii; ζ) carentes voce activa sive ob legitimam iudicis sententiam sive ex iure communi aut particulari. Praesertim ex iure particulari religiosorum sunt multi casus, in quibus aliquis privatur voce activa in electionibuss. Si quis in electione canonica intervenit, qui caret iure eligendi, eius suffragium est quidem nullum, ut patet, sed tota electio non est eo ipso invalida (nisi in duobus casibus, si sc. quis collegio electorum extraneus6 vel si quis excommunicatus per sententiam declaratoriam aut condemnatoriam7 scienter admissus fuit ad suffragium). Si igitur electus retinet necessariam maioritatem suffragiorum, dempto suffragio invalido, censetur legitime electus, quia iuxta regulam iuris 37 in VI0 «utile non debet vitiari per inutile». Si ex electoribus legitimis unus vel plures renuntiant voci suae (idque vel explicite vel implicite per schedulam albam), ius eligendi ad reliquos electores pertinet, ita ut in computandis suffragiis nullo modo attendendum sit ad renuntiantes8. Hinc e. gr. si octo sunt electores et duo renuntiant voci suae, quattuor suf­ fragia sufficiunt ad habendam maioritatem suffragiorum, eodem prorsus modo ac si essent tantum sex electores. — Si ex vocandis ad electionem vel unus contemneretur, i. e. absens esset, quia non fuisset vocatus, electio quidem valet, sed iste potest obtinere a competenti superiore irritationem electionis etiam secuta iam confirmatione, dummodo iuridice constet, petitionem irrita­ tionis saltem intra triduum ab habita notitia electionis fuisse transmissam9. Quodsi plures quam tertia pars electorum contempta seu neglecta et absens 1 Cf. infra q. 82. 2 c. 51 et 56 X 1, 6. 8 c. 166. 4 *c. 2390. 5 c. 167. Sic e. gr. superiores locales carent in capitulo provinciali voce activa, nisi exhibeant attestationem subscriptam et iuratam, quod in domo sua onera Missarum sint fideliter persoluta. (Innocentius XII, Const. «Nuper» d. 23 Dec. 1697.) In ordine Praedicatorum priores conventuales carent voce activa in capitulo provinciali, nisi ex­ hibeant testimonia a) vitae perfecte communis observatae; b) recitationis choralis officii divini; c) exercitiorum spiritualium quoque anno peractorum; d) provisionis debitae vestimentorum. 6 c. 165. 7 c. 167, § 2. 8 c. 101, § i, n. i. 9 c. 162, § 2. 108 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. fuerit, electio est ipso iure nulla ’. Modus convocandi electores solet de­ terminari per statuta particularia. e) canonica vocatio. Electores enim vocant quidem electum, sed nullo modo conferunt officium ecclesiasticum. Collatio officii fit vel a superiore competenti, si electio indiget confirmatione; vel a iure, si electio non indiget confirmatione, ut in electione Summi Pontificis, vicarii capitularis et com­ plurium superiorum religiosorum. Ex electione rite facta oritur electo ius quaesitum seu ius ad rem, i. e. ut ipsi officium reapse conferatur, dummodo habeat omnes qualitates pro tali officio requisitas12. Aliquando tamen tale ius ex statutis particularibus valde minuitur vel etiam tollitur3. Electio ilico intimanda est electo, qui debet saltem intra octiduum a recepta intimatione manifestare, utrum electioni consentiat an eidem renuntiet; secus omne ius ex electione quaesitum amittit4. De iure particulari complurium ordinum religiosorum nec electo praesentatur ab electoribus electio nec eius requiritur consensus, sed peracta electione protocollum electionis ad superiorem, cuius est confirmare electionem, transmittitur5. f) legitimi superioris auctoritate confirmanda, vel acceptatione electi perficienda. Facta electione confirmatio intra octiduum a die acceptatae electionis petenda est a competenti superiore G. Sunt nonnullae electiones, quae non indigent confirmatione, et quae proinde statim post acceptationem electi conferunt officium ecclesiasticum vacans, e. gr. electio superioris generalis in ordine Praed., electio vicarii capitularis. Superior, si electum idoneum reperit et si electio est rite facta, nequit confirmationem denegare7; secus enim graviter laederet ius tum electorum tum electi. Confirmatio autem in scriptis dari debets. Q. 78. Quaenam sint observanda circa formam electionis : i. Imprimis observanda sunt legitima statuta particularia et consuetudines legitimae. 2. Electio ne differatur ultra trimestre utile computandum ab habita notitia vacationis officii9. Immo electores privantur hac vice iure eli­ gendi, si ex negligentia (non autem ex necessitate) electionem ultra trimestre distulerint. Ita statuit regula generalis. Aliquando autem ex iure sive communi sive particulari statuitur terminus vel brevior, e. gr. octiduum pro electione vicarii capitularis, vel longior, e. gr. pro elec­ tione nonnullorum superiorum religiosorum. — Si officium vacaverit per mortem praelati, non decet, ut electio fiat antequam iusta funebria de­ functo sint soluta. 3. Praeses collegii electorum convocat omnes electores statuto modo, loco et tempore. Praeses electionis ordinarie designatus est iam ab ipso iure; secus eligendus est ab electoribus. Non est necesse, ut praeses sit ex gremio electorum. Sic e. gr. praeses in electione abbatissae monialium est episcopus. Munus praesidis est moderari et dirigere R. 1 c. 162, § 3. Late disserit de hoc contemptu Phi. Maroto 1. c. I 618. 2 c. 176, § 2. 3 Cf. Const, ord. Praed. n. 429. 4 c. 175· 5 Cf. Const, ord. Praed. n. 565. Pro ordine Praedicatorum iste modus denuo con­ firmatus est a Benedicto XV. e c· 177, § i· 7 Ib. §2. 8 Ib. § 3. 9 c. 161. Sectio t. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 1. De provisione officiorum eccl. 109 negotium electionis. Similiter designandus est actuarius (vulgo Sekretar), qui debet conscribere acta electionis. 4. Electores absentes non possunt suffragia ferre per epistulam aut per procuratorem, nisi lege particulari aliud caveatur h Si tamen ali­ quis elector est quidem praesens in domo electionis, sed ob infirmam valetudinem nequit adire ipsum locum electionis, scrutatores ad eum accedant atque suffragium eius (secreto) scriptum exquirant, nisi aliter sit constitutum lege peculiari vel legitimis consuetudinibus2. Nullus elector potest plura suffragia ferre in electione, quamvis habeat plures titulos, ob quos ipsi competit ius eligendi3; neque potest quis sibimetipsi suffragium valide dare4. 5. Suffragia data in electione sunt nulla, nisi sint a) libera, i. e. immunia a gravi metu vel dolo iniusto; b) secreta (ita saltem, si electio fit per scrutinium et non per inspirationem, de qua infra); c) certa et determinata, i. e. persona eligenda debet ita determinari, ut ab omnibus certo cognoscatur; d) absoluta, ideoque conditiones forte additae tam­ quam non adiectae censentur5. 6. Electio fieri potest vel a) per scrutinium,' vel b) per compro­ missum, vel c) per quasi-inspirationem seu acclamationem. Electio per scrutinium est usitatissima et de ea infra latius tractabitur. Electio per compromissum hoc modo peragitur: ab omnibus habentibus ius eli­ gendi eligitur unus vel plures, qui nomine eligentium eligat in aliquo capitulo coadunato superiorem. Sic e. gr. in ordine Praedicatorum statuitur, ut quaelibet provincia eligat duos patres, qui nomine pro­ vinciae in capitulo generali eligere debent magistrum generalem. Ius eligendi habentes vocantur compromittentes; qui vero nomine eorum eligit superiorem, appellatur compromissarius. Compromissarius debet observare conditiones, quae legitime appositae sunt compromisso °; ne­ que valet se ipsum eligere in superiorem7. Cessat compromissum et ius eligendi redit ad compromittentes, a) si collegium electorum re­ vocaverit compromissum ante electionem superioris; b) si electio su­ perioris fuit nulla; c) si conditiones compromisso legitime appositae non fuerunt observatae8. Electio per quasi-inspirationem seu acclamationem fit, si nullo prae­ cedente tractatu speciali de certa persona eligenda, omnes electores congregati in loco electionis unanimiter aliquem tamquam electum 1 c. 163. 2 c. 168. 3 c. 164. 4 c. 170, Ad evitandum, ut aliquis elector sibi ipsi suffragium det, aliquando ad­ hibetur sequens modus : Singulis electoribus ante electionem distribuuntur schedulae clam •signatae nomine alicuius sancti. In istis schedulis nomen eligendi ab unoquoque elec­ tore scribitur. Si aliquis ex gremio electorum est electus, debet publice indicare nomen sancti suae schedulae et sic manifestare, num sibi ipsi suffragium dederit. In ordine Praedicatorum statutum est, ut vocalis de gremio electorum exsistens nequeat valide ■eligi, nisi obtinuerit saltem unum votum cum dimidio supra medietatem (Cap. Caurii ’1820] n. 71). 5 c. 169. 6 c. 172, § 3. 7 Ib. § 4. 8 c. 173. I ΙΟ Liber II. De personis. Pars I. De clericis. statim proclamant. Iste modus eligendi videtur esse abolitus post Concilium tridentinum, saltem in electionibus superiorum religiosorum; in electione autem Summi Pontificis adhuc habere potest locum. PiusX1 formam huiusmodi electionis determinavit. Electio per scrutinium solet post omnes praeparationes requisitas et post convocationem eligentium constitui his quinque actibus: i. Per secreta suffragia deputentur e gremio collegii duo saltem scrutatores, qui una cum praeside electionis, si et ipse e gremio collegii est, ius­ iurandum interponant a) de munere fideliter implendo, b) de secreto servando circa acta in comitiis, etiam expleta electione. In electionibus superiorum religiosorum scrutatores solent esse iam deputati ab ipso iure et non per vota collegii eligentium 2. 2. Singuli electores suffragiis suis liberis, secretis, certis et determinatis, absolutis et non conditionatis, non sibi ipsis datis, designant in schedulis nomen eius, quem volunt eligere. 3. Scrutatores faciunt scrutinium colligendo schedulas, nume­ rando cum eas tum electores praesentes, aperiendo et notando schedulas, publicando omnia suffragia data. Si numerus suffragiorum superet numerum eligentium, nihil est actum, i. e. illud scrutinium censetur non factum nec computatur inter scrutinia. Suffragia statim peracto unoquoque scrutinio vel saltem post sessionem comburantur3. 4. Fit collatio suffragiorum, i. e. dignoscitur, num unus electus habeat maioritatem requisitam suffragiorum. 5. Si unus habet istam maioritatem, proclamatur tamquam electus, electio ipsa denuntiatur populo et con­ firmatio electionis (si est necessaria) quantocius petitur. Sin autem maioritas sufficiens obtenta non fuit, repetendi sunt actus sub n. 2, 3, 4 indicati, usquedum legitime electus adsit. Attamen ne electiones repetendo istos actus nimis protrahantur, nunc statutum est a iure communi, ut post duo inefficacia scrutinia iam non requiratur maioritas absoluta, sed ut sufficiat maioritas relativa in tertio scrutinio. Quare e. gr. si 12 sunt electores, absoluta maioritas sunt 7 suffragia; sin autem post duo scrutinia inefficacia in tertio scrutinio Petrus obtinuit 5, Paulus 4, Andreas 3 suffragia, Petrus est legitime electus, quia obtinuit relativam maioritatem. Si in tertio scrutinio suffragia fuerunt aequalia, tunc aut praeses electionis suo voto paritatem dirimat, aut, si id nolit, electus habeatur qui est senior vel ordine vel prima professione vel aetate4. Hoc statuto iuris communis non quidem abolita censentur statuta par­ ticularia legitima, quae tamen valde convenienter videntur conformanda esse legi -communi, ne electiones nimis protrahantur neve oriantur multi­ gena incommoda dissidiarum, contentionum, scandali etc.5 Const. «Vacante Sede Apostolica» d. 25 Dec. 1904 tit, 2, c. 5, n. 55. Cf. c. 506, § 2. c. 171, § 3 et 4. 4 c. ιοί, § r, n. 1. In ordine Praedicatorum statutum est, ut omnes electiones terminentur in sep­ timo scrutinio per maiorem partem suffragiorum sive absolutam sive relativam. Si vero in septimo scrutinio suffragia aequalia fuerint sive inter electum et electum vel inter postu­ latum et postulatum, tunc praevaleat in utroque casu senior prima professione. Si autem ' 2 3 5 bectio i. Titulus 4· -De officiis ecclesiasticis. Caput i. De provisione officiorum eccl. III 7· Electio debet fieri quam primum post vacationem officii, numquam autem differatur ultra trimestre utile computandum ab habita notitia vacationis officii1; quo termino inutiliter elapso superior ecclesia­ sticus, cui ius confirmandae electionis vel ius providendi successive competit, officio vacanti libere provideat. Idem valet, si collegium electorum iure eligendi privetur in poenam2, e. gr. si scienter electus fuit indignus aut simoniacus. Q· 79· Quaenam vitient electionem canonicam? R. Vitia, quae electionem irritant, sunt praecipue sequentia: 1. Si plures quam tertia pars eligentium neglecti fuerint3. 2. Si quis collegio eligentium extraneus ad suffragium admissus fuit4. 3. Si laicus contra canonicam libertatem electioni ecclesiasticae quoquo modo se efficaciter immiscuit·5. 4. Si suffragia non habent conditiones quaest. praec. n. 5 indicatae et imprimis si data sunt ex gravi metu ini usto vel dolo6. Gregorius X dicit: «Cessat electio, dum libertas adimitur eligendi.»7 Hinc e. gr. si, instante electione superioris localis, superior provincialis intimaret elec­ toribus, se velle talem determinatum candidatum, qui si non esset electus, electores non parum vexatum iri ordinationibus provincialis, electio ista esset nulla. 5. Si electio facta est simoniace8. Simonia est studiosa voluntas emendi vel vendendi rem spiritualem vel spirituali adnexam pretio temporali9. Res spiritualis vel spirituali adnexa est in casu officium vel beneficium ecclesiasticum. Pretium temporale est munus aut a manu (e. gr. pecunia) aut a lingua (e. gr. commendatio) aut ab obsequio (e. gr. aliquod servitium). Munus a lingua vel ab obsequio etiam nostris diebus potest deturpare electiones canonicas. E. gr. aliquis elector dicit alteri: elige me episcopum vel superiorem religiosum, et postea te facio professorem vel tibi procurabo tales favores. De poenis contra simoniacos latis alibi sermo erit. Scholion. De subornatione. Subornatio, prouti nunc est de ea sermo, adest, si quis mediis illicitis procurat sibi vel aliis suffragia in electione. Tales subornatores solent in electionibus adhibere vaferrimas machinationes atque agitationes, ut vel ipsi vel amici ipsorum eligantur. Quare gravibus poenis plectuntur nonnumquam a iure particulari religiosorum, e. gr. priva­ tione vocis activae et passivae, privatione officiorum. De iure communi pos­ sunt puniri, si se ipsos elegerunt aut suffragia scienter procuraverunt pro aequalitas suffragiorum sit inter electum et postulatum, tunc praevaleat electus (Cap. Caurii [1S20] n. 79). 1 Cf. tamen supra n. 2. 2 c. 161 et 178. 3 c. 162, § 3. 4 c. 165. Cum nullitas electionis orta ex admissione vel unius extranei, i. e. carentis voce activa, sit poena, non adest ista nullitas, si extraneus dat suffragium, ignorantibus vel contradicentibus electoribus legitimis, dummodo aliunde requisitus numerus suffra­ giorum validorum fuerit electo tributus. Ita quoque Pk. Maroto 1. c. I 654. 5 c. 166; cf. c. 2390. 6 c. 169. 7 c. 3, I, 6 in VI0. 8 c. 729. ° Ib. 112 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. indigno. In novo Codice iur. can. c. 507 § 2 iterum inculcatur, quod iam Clemens VIII deer. «Nullus omnino» d. 25 Iulii 1599 monuit: «Caveant omnes (electores) a directa vel indirecta suffragiorum procuratione tam pro se ipsis quam pro aliis.» Q. 80. An electores convocati teneantur suffragia ferre? R. Electores cogi quidem ordinarie non debent ad suffragia ferenda, nisi id exigat communitatis bonum (sicuti accidit antiquitus in electio­ nibus Summi Pontificis), attamen, etiam seclusis particularibus statutis, quae renuntiationem suffragii graviter prohibent, ut est apud Eremitas S. Augustini, electores vi iuris naturalis obligantur sub gravi vel sub levi electionem peragere. Ratio est, quia ius suffragii illis concessum est ad bonum commune, quod laeditur, si bona electio non accidit. Nihilominus si elector dando suffragium gravi damno se exponat et aliunde eius suffragium bono communi non multum proficiat, tunc excusatur a suffragio dando. Generalis autem sit regula: Renuntiare voci activae rarissime expedit. ARTICULUS III. De postulatione. Q. 81. Quid sit postulatio in provisione canonica officiorum ec­ clesiasticorum ? R. I. Postulatio est aliquid subsidiarium electionis canonicae et de­ finiri potest: petitio a collegio eligentium porrecta superiori competenti, ut is velit concedere ad officium ecclesiasticum posse designari certam personam, quae ob impedimentum canonicum (dispensabile tamen) eligi non potest. Differt ergo postulatio ab electione eo, quod a) nititur gratia, electio vero iure; superior enim ecclesiasticus debet confirmare electionem legitime factam; secus laedit ius cum eligentium tum electi; econtra libere concedit meram gratiam cum erga eligentes tum erga postulatum, si dispensat super impedimento obsistente et admittit po­ stulatum ad officium vacans; b) semper mutari potest, antequam su­ periori est tradita, si vocalibus omnibus id placet; non item post tra­ ditionem, nisi consentiat superior1; c) electus potest absolute consentire electioni; postulatus vero potest conditionate consentire, i. e. sub con­ ditione quod superior dispensaverit super impedimento exsistente; d) in electione sufficit maioritas suffragiorum; in postulatione vero requiruntur duae tertiae partes suffragiorum, si concurrit cum electione2. Hinc e. gr. si 12 sunt electores et 4 electores eligunt Petrum, requiruntur 8 suffragia, ut Paulus possit postulari. Sin autem in hoc casu Petrus est electus 5 suffragiis, Paulus vero postulatus 7 suffragiis, Petri electio est valida, quamvis non adsit absoluta maioritas suffragiorum3. Ita saltem si hoc evenit in tertio vel ultimo scrutinio. Si demum Petrus est postulatus 7 suffragiis, Paulus vero 5 suffragiis, postulatio Petri est valida. 1 c. 181, § 4. 2 c. 180, § I. 3 C. 40, X i, 6. PJi. Maroto 1. c. I 668. Sectio i. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 2. De amissione officiorum eccl. 113 2. Postulatio nequit admitti, si impedimenti exsistentis dispensatio non solet concedi1. Ex iure particulari vel ex legitima consuetudine pensandum est, in quibus impedimentis soleat dispensari, in quibus vero non. 3. Compromissarii postulare nequeunt, nisi id in mandato aut com­ promisso fuerit expressum 2. Ex iure tamen particulari compromissarii solent habere idem ius quod electores. 4. Suffragium pro postulatione exprimi debet per verbum postulo, aut aliud aequivalens. Quodsi tale suffragium sit expressum per ver­ bum eligo, praeses electionis probabiliter debet illud declarare nullum3. Si elector dubitat, num adsit impedimentum electionis, expedit, ut ad­ hibeat formulam : eligo vel postulo, aut aequivalentem. Nam tunc haec formula valet pro electione, si impedimentum non adest; secus valet pro postulatione4. Proinde haec formula videtur esse in praxi semper praeferenda pro maiore securitate. 5. Postulatio saltem intra octiduum mitti debet ad superiorem com­ petentem, i. e. ad eum, cui competit electionem confirmare; secus po­ stulatio est nulla, immo electores pro ea vice privantur iure eligendi aut postulandi, nisi tamen probent, se a mittenda postulatione iusto impedimento detentos fuisse5. Sicuti electione facta officium ecclesia­ sticum solet tradi per confirmationem competentis superioris, ita postu­ latione peracta requiritur admissio superioris. 6. Si superior postulationem reiecit, ius eligendi ad collegium cedit, nisi tamen (casu raro) electores scienter aliquem postulaverint, qui ar­ cetur impedimento (aut omnino aut ordinarie) indispensabili, e. gr, si in religione clericali postuletur in superiorem frater laicus; tunc enim provisio officii ad superiorem pertinet6. Sin autem superior postula­ tionem admisit, id significetur postulato, qui tunc saltem intra octi­ duum utile debet manifestare, utrum postulationi consentiat an re­ nuntiet 7. CAPUT II. De amissione officiorum ecclesiasticorum. Q. 82. Quot modis officium ecclesiasticum amittaturr R. Officium ecclesiasticum amittitur, ita ut illius vacatio accidat, sex modis, nempe: 1. per mortem naturalem illius, qui officium obtinuit. Patet per se. 2. per mortem, resignationem, depositionem vel similem immuta­ tionem illius superioris, qui officium contulit. Iste modus vacationis tamen non accidit nisi raro, nempe a) quando officium concessum fuit sub 1 c. 179, § i. 2 ib. § 2. 3 Ita Brandys 1. c. n. 174. Contrarium docet Fanfani, de iure relig. n. 81. Et haec sententia videtur probabilior, cum verbum postulo vel aequivalens non videatur esse de valore suffragii. * c. 180, § 2. 5 c. 181, § 1 et 2. 6 c. 182, i. 7 Ib. § 2. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 8 114 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. hac vel aequivalenti clausula: ad beneplacitum nostrum * (i. e. ad bene­ placitum personale, non autem ad beneplacitum sedis); b) in paucis aliis officiis, e. gr. officium vicarii generalis vacat per mortem episcopi, officium secretarii status vacat per mortem Summi Pontificis. Hinc dicitur: Quando episcopus moritur ut homo, eius vicarius generalis moritur ut vicarius generalis. 3. lapsu temporis praefiniti. Pro tempore definito solent concedi nonnulla officia regularia, e. gr. provincialatus, officium vicarii tem­ porarii etc. 4. per renuntiationem expressam vel tacitam tenentis officium. 5. per privationem aut depositionem ipso iure aut per sententiam iudicis factam. 6. per amotionem seu translationem tenentis officium. Nota. Officium ecclesiasticum potest vacare a) de iure et de facto, b) de solo iure, c) de solo facto. Officium vacat de iure et de facto, seu plene, si nemo officium reapse possidet neque quis ius ad officium habet; e. gr. si mortuus est beneficiarius. Officium vacat de solo iure, si quidem aliquis intrusus obtinet officium, sed caret iusto titulo possessionis. Officium vacat de solo facto, si quis habet quidem ius seu titulum proprietatis in officium, sed illud nondum possidet vel ex eo per vim iniuste expulsus est, sicuti accidit in persecutionibus Ecclesiae. Q. 83· Quid sit renuntiatio officii (beneficii) ecclesiastici? R. Renuntiatio est libera dimissio proprii officii ecclesiastici legitime facta. Dicitur a) libera dimissio, ideoque renuntiatio ex metu gravi in­ iuste incusso, dolo aut errore substantiali facta ipso iure irrita est1 2. Metus levis aut etiam gravis iuste incussus, item error accidentalis non obstant validitati renuntiationis. Dicitur b) legitime facta. Ad hoc, ut renuntiatio sit legitima, requiruntur complura, nempe: Ex parte renuntiantis, non solum ut sit liber, sicut iam dictum est, sed etiam 1. ut sit sui compos *. Quare e. gr. mente captus parochus nequit renuntiare paroeciae4, atque, si ad sanitatem rediit, potest quo­ que redire ad paroeciam. Attamen in praxi, si casus amentiae accidit, solet expedire, ut talis parochus a competenti Ordinario transferatur ad aliud officium. 2. ut non sit specialiter prohibitus renuntiare. Pro­ hibentur autem renuntiare beneficiis suis ecclesiasticis novitii5, criminosi, qui aut ipso iure aut per sententiam condemnatoriam iudicis ecclesia­ stici suis officiis privati fuerunt. Etenim nemo potest renuntiare alicui, quod iam non amplius iuridice possidet. Pariter prohibetur renuntiare beneficio clericus in ordinibus sacris constitutus, qui non aliunde sibi congruam sustentationem procurare potest6. 3. ut habeat sufficientem causam. Per se patet; nam nihil faciendum est sine sufficienti causa, 1 C. 1S3, § 2. 5 c. 568. 2 C. 185. 6 c. 1484. 3 C. 184. 4 C. 2148. Sectio I. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 2. De amissione officiorum eccl. jj5 et praesertim non res magni momenti, sicuti est renuntiatio officii ec­ clesiastici. Tamquam causae sufficientes censentur e. gr. debilitas cor­ poris, defectus scientiae vel aptitudinis, conscientia criminis, aversio populi etc.1 Ex parte formae requiritur, 1. ut renuntiatio fiat scripto aut, si oretenus fiat, coram duobus testibus. Si fit per procuratorem, is debet speciali esse munitus mandato. Renuntiationis scriptum documentum in Curia deponatur2. Ratio, quare istae formalitates exigantur, est magnum momentum renuntiationis, quippe ex qua saepe graves consequentiae oriantur. 2. ut sit pura, i. e. absque macula simoniae3. Renuntiatio simoniace facta est ipso iure irrita et punitur diversis poenis. Specialia statuta sunt de simonia confidential!4. 3. ut sit expressa vel tacita. Ta­ cita renuntiatio ipso iure et sine ulla declaratione adest in sequentibus casibus6: si a) clericus professionem religiosam emisit; si tamen agitur de beneficio stricte dicto, renuntiatio non est efficax nisi post annum, si clericus habuit beneficium paroeciale, vel post triennium, si clericus habuit aliud beneficium6; b) intra tempus utile iure statutum, vel (de­ ficiente iure) ab Ordinario determinatum, de officio provisus illud adire neglexit; c) aliud officium ecclesiasticum cum priore incompatibile ac­ ceptavit et eiusdem pacificam possessionem obtinuit. Censentur autem officia incompatibilia, quae una simul ab eodem adimpleri nequeunt7; d) a fide catholica publice defecit; e) matrimonium etiam civile, ut aiunt, contraxit ; hinc e. gr. parochus attentans matrimonium quo­ cumque modo omne ius in paroeciam amittit; f) libere nomen dedit militiae saeculari8; g) habitum ecclesiasticum propria auctoritate sine iusta causa deposuit neque illum, ab Ordinario monitus, intra mensem a monitione recepta resumpsit; h) residentiam, qua tenetur, illegitime deseruit et receptae Ordinarii monitioni, legitimo impedimento non de­ tentus, intra congruum tempus ab Ordinario praefinitum, nec paruit nec respondit. Ex parte legitimi superioris requiritur: 1. ut renuntiatio non fiat laico. Clericus autem, qui in manus laicorum officium, beneficium aut dignitatem ecclesiasticam resignare praesumpsit, ipso facto in suspen­ sionem a divinis incurrit9. Ergo clericus, qui obtinuit paroeciam ex praesentatione patroni laid, nequit in manus huius patroni resignare paroeciam, sed debet hoc facere in manus competentis Ordinarii ec­ clesiastici, a quo in paroecia institutus est, vel qui eiusdem locum tenet10. 2. ne superior ecclesiasticus acceptet renuntiationem sine iusta et proportionata causa intra mensem iste superior debet renuntia­ tionem praesentatam vel acceptare vel reicere12. 3. Superior ecclesia1 Causae renuntiationis olim exprimebantur his versiculis: «Debilis, ignarus, male conscius, irregularis, — Quem mala plebs odit, dans scandala cedere possit.» 3 c. 187. 3 c. 185. 4 Cf. nostrum Man. theol. mor. II, n. 559 sqq. 5 c. 188. 6 c. 584. 7 Cf. supra q. 74. 8 Cf. supra q. 71, n. 3. 8 c. 2400. 10 c. 187. 11 c. 189, § i. 12 Ib. § 2. 8* I ιό Liber II. De personis. Pars I. De clericis. sticus, si renuntiationem acceptavit, debet certiorem reddere et renun­ tiantem (qui in officio remanere debet usque ad hanc certiorationem) et eos, qui aliquod ius in officii provisionem habent1. Qui semel legi­ time renuntiavit officio, nequit amplius revocare renuntiationem, ne videatur illudere; potest tamen idem officium ex alio titulo consequi. Q. 84. Quid notandum sit de amissione officiorum per modum privationis ? R. i. Privatio officii (beneficii) ecclesiastici est poena vindicativa clerico inflicta a competenti superiore ecclesiastico2. Haec privatio remanet poena, sive clerico relinquatur quaedam pensio sive non. Laici (etiam patroni) nequeunt hanc poenam infligere. Privatio officii ag­ gravari potest per additionem depositionis vel degradationis. 2. Superior nequit clericum privare officio inamovibili nisi in casi­ bus iure expressis idque mediante processu iudiciali3. Si de amovibili officio agitur, privatio decerni potest a competenti superiore ex qua­ libet iusta causa, naturali tamen aequitate servata. Ergo tunc neque requiritur delictum ex parte clerici privandi, neque processus iudicialis ex parte superioris privantis. Speciales normae observandae sunt in privatione paroeciae amovibilis4. 3. Contra poenam privationis permittitur recursus ad Sedem Apostolicam, sed in devolutivo tantum5. Hanc poenam tamen Ordinarius nequit remittere in casibus publicis6. 4. In poena privationis distinguuntur tres gradus: a) nonnulli clerici privati sunt ipso facto; b) alii privandi sunt; c) alii privari possunt. a) Privati sunt ipso facto (post sententiam tamen declaratoriam): 1) Clericus, qui assecutus pacificam possessionem officii vel beneficii cum priore incompatibilis prius quoque retinere praesumpserit, utroque privatus ipso iure exsistat7. 2. Promotus ad episcopatum non reci­ piens consecrationem intra semestre8. 3. Promotus ad dignitatem cardinalitiam recusans emittere iusiurandum de adeundo Summo Ponti­ fice intra annum9. 4. Excommunicatus vitandus10. b) Privandi sunt (per sententiam condemnatoriam): 1. Apostatae a fide et schismatici11. 2. Conspirantes contra auctoritatem Romani Pontificis eiusve legati vel proprii Ordinarii aut contra eorum legitima mandata; item qui subditos ad inoboedientiam contra istos superiores provocant12. 3. Canonicus theologus aut pocnitentiarius, qui spretis monitionibus episcopi per annum et dimidium négligeas fuit in suis muneribus obeundis13. 4. Qui contumaciter perseverat in censura sus­ pensionis14. 5. Qui violentas manus iniecit in personam Summi Pontificis, cardinalis vel legati Summi Pontificis s. 6. Qui violentas manus iniecit in 1 4 7 11 14 c. c. c. c. c. 190 et 191. 2 c. 2298, n. 6; c. 195. 3 c. 192, § 2; c. 2299, § 1. 192, § 3. 6 Ib. et c. 1923· 6 c. 2237, § r. n. 3, 2396. 8 c. 2398. 9 c. 2397. 10 c. 2266. 2314, § i, n. 2. 12 c. 2331, § 2. 13 c. 2384. 2340, § 2. « c. 2343. Sectio I. Titulus 4. De officiis ecclesiasticis. Caput 2. De amissione officiorum eccl. II7 se ipsum, i. e. qui suicidium attentavit, removeatur a beneficio aut officio, cui cura animarum interni vel externi fori adnexa est1. 7. Qui legi­ time damnatus est ob delictum homicidii, raptus impuberum alterutrius sexus, venditionis hominis in servitutem vel alium malum finem, usurae, rapinae, furti qualificati vel non qualificati in re valde notabili, incendii, malitiosae vel valde notabilis rerum destructionis, gravis mutilationis vel vulnerationis vel violentiae. Si crimen commissum est valde grave, clericus potest etiam deponi; immo, si fuit reus culpabilis homicidii, degradetur2. 8. Qui commiserunt delictum contra sextum decalogi praeceptum cum minoribus infra aetatem sedecim annorum, vel adul­ terium, stuprum, bestialitatem, sodomiam, lenocinium, incestum cum consanguineis aut affinibus in primo gradu. Etiam pro aliis delictis luxuriae clerici possunt privari officio vel beneficio, maxime si curam animarum gerunt3. Item clerici concubinarii; ii qui sunt suspecti de concubinatu, debent prius moneri, ut hanc suspicionem eliminent; quod si non fecerint, privandi sunt beneficio atque puniendi etiam aliis poenis4. 9. Usurpantes vel detinentes bona aut iura ad Ecclesiam Romanam pertinentia5; item usurpantes sibi alia bona ecclesiastica, vel im­ pedientes ne eorundem bonorum fructus seu reditus percipiantur ab iis, ad quos de iure pertinent; item huiusmodi crimini consentientes6. 10. Qui officium vel beneficium obtinens cum onere residentiae illegitime abest neque paret monitionibus superioris7. 11. Qui recurrendo ad laicalem potestatem impediunt iurisdictionem ecclesiasticam vel qui nomen dant sectae massonicae aliisve similibus sectis8. c) Privari possunt: i. Falsarii literarum, decretorum vel re­ scriptorum Sedis Apostolicae, vel iisdem scienter utentes9. 2. Qui documentum quodlibet ad curiam episcopalem pertinens sive per se sive per alium subtraxit vel destruxit vel celavit vel substantialiter immutavit10. 3. Quaestum facientes ex eleemosyna Missarum 41. 4. Propria auctoritate occupantes beneficium vel officium12. 5. Négligentes fidei professionem, ad quam tenentur13. 6. Qui aliis gravem iniuriam irro­ gavit vel eius bonam famam graviter laesit14. 7. Qui contra sextum decalogi praeceptum deliquit praeter casus supra recensitos, in quibus privatio infligi debet. Nota. i. Quotiescumque infligitur clerico poena depositionis vel degradationis, eo ipso adest privatio officii et beneficii. Quandonam autem istae poenae infligendae sint, dicetur infra in tractatu de poenis ecclesiasticis. 2. Amotio vel remotio quoque enumeratur inter modos, quibus amittitur officium (beneficium) ecclesiasticum ; sed amotio vel remotio reducitur aut ad privationem, si clericus simpliciter amittit officium 1 5 9 13 c. c, c. c. 2350. 8 C. 2354. 3 c. 2359, § 2 et 3. 4 c. 2176 sqq. 2345. 6 C. 2346. 7 c. 2381, 2168—2175. 3 C. 2336. 2360, § 2. 10 c. 2405. 11 c. 2324. 12 C. 2394, n. 2. 2403. 14 c. 2355. jjg Liber II. De personis. Pars I. De clericis. (beneficium), aut ad translationem, si clericus transfertur ab uno officio in alterum. Privatio includere solet conceptum poenae et coactionis; amotio autem hunc conceptum non includit, quamvis amotio quoque poenalis esse possit. Infra erit sermo specialis de amotione parochi. Q. 85. Quid notandum sit de amissione officii ecclesiastici per modum translationis ? R. 1. Translatio ab uno ad aliud officium ecclesiasticum nequit fieri nisi ab eo superiore ecclesiastico, qui ius habet cum acceptandi renuntiationem tum removendi a primo officio et promovendi ad alte­ rum l. Hinc Sedi Apostolicae reservata est translatio omnium episco­ porum aliorumque praelatorum, qui Sedi Apostolicae immediate sunt subiecti. Translatio reliquorum clericorum aliquod officium ecclesia­ sticum obtinentium pertinet ad superiores competentes, qui iurisdictionem exercent in utrumque officium, sc. id quod relinquitur et id quod assumitur. Quare si e. gr. aliquis beneficiarius transfertur ab una dioecesi in aliam, requiritur consensus utriusque episcopi. Solus ille, qui eligitur in Summum Pontificem, non eget licentia superioris ad relin­ quendum officium hucusque possessum et ad suscipiendum Summum Pontificatum. 2. Ad licitam translationem requiritur iusta causa necessitatis vel utilitatis Ecclesiae. Si clericus consentit in suam translationem, quae­ libet etiam levis iusta causa sufficit; sin autem clericus est invitus, eadem fere causa requiritur idemque procedendi modus ac pro priva­ tione. In translatione autem parochorum specialia statuta sunt ob­ servanda2. 3. Cum translatio sit vera provisio canonica de novo officio, omnes leges de collatione libera aut de electione vel postulatione aut de praesentatione observandae sunt. 4. Effectus translationis sunt: a) prius officium vacat statim, cum clericus alterius possessionem canonice capit, nisi tamen aliud a iure sit cautum (e. gr. pro officio episcopatus) vel a legitimo superiore prae­ scriptum; b) reditus prioris officii translatus tamdiu percipit, quamdiu alterum nondum occupant3. TITULUS V. De potestate ordinaria et delegata. Connexio materiae. Postquam in praecedentibus titulis tractatum est de personis et de officiis clericorum, convenienter iam agendum est de potestate, quam clerici nanciscuntur et exercere possunt ex ipsorum officiis. Quae quidem potestas est duplex: ordinis et jurisdictionis. De potestate or­ dinis hic non agitur, sed ubi aut de singulis gradibus hierarchiae aut de actibus uniuscuiusque ordinis sermo est. Restat dicendum de iurisdictione in genere, nam in specie, e. gr. de iurisdictione necessaria ad audiendas con1 c. 193. 2 Ib. § 2 et c. 2162—2167. 3 c. 194. Sectio i. Titulus 5. De potestate ordinaria et delegata. II9 fessiones, propriis locis tractabitur. Post titulum de potestate clericorum superest agere de amissione status clericalis per reductionem ad statum laicalem, et sic finietur tota prima sectio de clericis in genere. Q. 86. Quid et quotuplex sit potestas iurisdictionis ? R. i. Jurisdictio in genere est potestas legitima ad societatis regimen ordinata, ideoque potestas iurisdictionis vocatur quoque potestas regiminis. Nihilominus non quaelibet potestas regiminis vocatur iurisdictio proprie dicta. Sic e. gr. pater regens societatem domesticam non habet iurisdictionem proprie dictam, sed potestatem dominativam. Quapropter videtur ad notionem iurisdictionis pertinere, quod adsit vera potestas iudicandi iuxta leges a legislatore competenti datas. lurisdictio ecclesiastica est potestas regendi fideles in ordine ad saltitem aeternam, et includit potestatem docendi, iudicandi, coercendi, leges ferendi, sacramenta administrandi etc., uno verbo: per modum regiminis exhibendi fidelibus i. e. baptizatis omnia media a Christo instituta pro salute aeterna obtinenda. Quamvis inter potestatem iurisdictionis et ordinis sit intima relatio, cum potestas ordinis sit fundamentum iuris­ dictionis, tamen istae duae potestates sunt valde diversae, et quidem a) ratione obiecti; potestas ordinis versatur circa administranda sacra­ menta sacramentaliaque et sacrificium Missae peragendum; potestas vero iurisdictionis potissimum circa regendos et iudicandos subditos. b) ratione subiecti; etenim quamvis soleant esse unitae in eodem subiecto, tamen non semper est sic ; e. gr. episcopus titularis habet episcopalem quidem ordinem, sed non iurisdictionem; econtra sacerdos rite confirmatus in officio episcopali habet episcopalem iurisdictionem, sed non ordinem. c) ratione modi, quo conferuntur. Potestas ordinis confertur vi iuris divini per sacram ordinationem, potestas vero iurisdictionis solet potis­ simum conferri vi iuris ecclesiastici per missionem canonicam. d) ratione exsistentiae. Potestas ordinis est inamissibilis; econtra potestas iurisdictionis restringi, immo et auferri potest. 2. lurisdictio distinguitur: a) fori externi et fori interni. lurisdictio fori externi (fori fori) primario et directe respicit publicum ordinem fidelium, e. gr. concedere potestatem praedicandi, absolvendi a peccatis et censuris etc. luris­ dictio fori interni (fori poli) respicit forum conscientiae idque vel in sacramento poenitentiae (forum sacramentale) vel extra sacramentum (forum extra-sacramentale) ; e. gr. quando extra sacramentum poeni­ tentiae confessarius dispensat aliquem in ieiunio. lurisdictio fori interni primario et directe respicit bonum privatum et ordinat relationes hominis ad Deum, qui est polus vitae humanae. b) ordinaria et delegata. lurisdictio ordinaria ea est, quae ipso iure adnexa est officio, e. gr. iurisdictio adnexa episcopatui residentiali. lurisdictio delegata ea est, quae commissa est alicui personae ex de­ legatione vel iuris vel illius, qui habet iurisdictionem ordinariam, e. gr. 120 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. iurisdictio, quam habent episcopi tamquam delegati Sedis Apostolicae; iurisdictio, quae ab episcopo delegatur simplici confessario. Iurisdictio ordinaria subdividitur in propriam et vicariam Propria iurisdictio ea est, quam quis ex proprio officio et proprio nomine exercet, e. gr. Summus Pontifex proprio nomine dispensat in omnibus legibus ec­ clesiasticis; iurisdictio vicaria ea est, quam quis exercet vi quidem proprii officii, sed tamquam vices gerens alterius, cuius est vicarius. Hinc e. gr. Summus Pontifex tamquam vicarius Christi dispensat aliquando in iure divino, e. gr. in matrimonio rato, in votis etc. Ex quibus dictis sequitur, ut omnis quoque iurisdictio delegata sit vicaria, quia exercetur nomine alterius; sed non omnis iurisdictio vicaria est delegata. Nam in utroque exemplo allato Summus Pontifex exercet jurisdictionem ordinariam, utpote coniunctam cum officio suo. In iure ecclesiastico nomine Ordinarii, qui habet iurisdictionem ordinariam, intelliguntur praeter Summum Pontificem episcopus residentialis eiusque vicarius generalis, abbas vel praelatus nullius eiusque vicarius generalis, administrator dioecesis, abbatiae vel praelaturae nullius, vicarius et praefectus apostolicus, itemque ii qui, praedictis deficientibus, interim ex iuris praescripto aut ex probatis constitutionibus succedunt in regimine. Superiores maiores in religionibus clericalibus exemptis sunt quidem pro suis subditis Ordinarii habentes iurisdictionem ordinariam, sed in iure non veniunt nomine Ordinarii loci vel locorum, sicut alii praedicti omnes12. Ita de iure communi; nam de iure parti­ culari etiam superiores regulares locales (qui non censentur inter su­ periores maiores3) aliquando pollent iurisdictione vere ordinaria. c) voluntaria et contentiosa. Iurisdictio voluntaria, ut iam verbum satis innuit, in volentes exercetur, et est ea, qua (exclusa forma iudiciali) superior concedit favores seu gratias, e. gr. dispensationes, in­ dulgentias, privilegia etc. Vocatur quoque iurisdictio extraiudicialis et aliquando gratiosa. Iurisdictio contentiosa seu iudicialis ea est, quae exercetur in stricta forma iudiciali et aliquando in invitos. Hac iuris­ dictione solvuntur e. gr. causae matrimoniales, criminales; infliguntur poenae graviores, quae excedunt correctionem paternam. d) universalis et particularis. Iurisdictio universalis est illimitata et hodie perfecte non convenit nisi Summo Pontifici. Iurisdictio parti­ cularis est limitata e. gr. ad certas personas, ad certas materias, ad certum locum etc. Q. 87. Quid specialiter notandum sit de iurisdictione delegata ? R. I. Delegatio fit vel a iure vel ab homine, ut iam quaest. praec. dictum est. Delegatio a iure praesertim usuvenit in episcopis tamquam delegatis Apostolicae Sedis. Qui iurisdictionem ordinariam possidet, potest eam alteri delegare sive ex toto sive ex parte, nisi aliud ex­ presse iure caveatur4. Sic e. gr. episcopus habens iurisdictionem ordi­ 1 c. 197! optime et fuse disserit de hac materia Ph. Maroto 1. c. I 696 sqq. 2 c. 198. 3 c. 488, n. 8. 4 c. 199, § i. Sectio i. Titulus 5. De potestate ordinaria et delegata. 121 nariam potest eam delegare, prohibetur autem habitualiter delegare vicarium suum generalem ad erigendas confraternitates. Poenitentiarius canonicus, quamvis habeat potestatem ordinariam, eam nullatenus de­ legare potest h Parochus, vicarii parochorum aliive sacerdotes delegati ad universitatem causarum nequeunt delegare iurisdictionem ad audiendas confessiones 1 2. 2. Iurisdictio delegata ordinarie nequit subdelegari, exceptis tribus casibus: a) si quis ab Apostolica Sede accepit iurisdictionem delega­ tam. Ita propter eminentiam auctoritatis delegantis3. Sic e. gr. epi­ scopi ordinarie possunt subdelegare facultates apostolicas. Per se patet, delegationem a Curia Romana acceptam non posse subdelegari, si id expresse fuit prohibitum. Proinde in praxi diligenter inspicienda et adamussim observanda est forma rescripti apostolici4. Pariter subdelegatio est prohibita, si ab Apostolica Sede electa fuit industria personae; quod praesumitur fieri, si in rescripto vel habentur verba haec aut similia: «per te ipsum», «personaliter exsequaris», vel com­ mittitur nudum ministerium seu mera exsecutio dispensationis a S. Sede datae5, b) si quis est delegatus ab aliquo habente ordinariam potestatem (non a Sede Apostolica), ad universitatem causarum seu negotiorum potest subdelegare, non quidem habitualiter, sed in singulis casibus6. Ad universitatem causarum dicitur aliquis delegatus, qui accepit po­ testatem non pro uno alteroque casu, sed simpliciter. Sic e. gr. solet vicarius a parocho (in casu absentiae) delegari ad omnes casus, qui occurrunt in iurisdictione paroeciali. c) si specialem concessionem subdelegandi accepit. Per se patet. Indices delegati possunt subdelegare (etiam sine accepta expressa facultate subdelegandi), si agitur de ali­ quo articulo non iurisdictionali e. gr. de examine testium. Nulla autem subdelegata potestas potest iterum subdelegari, nisi id expresse concessum fuerit8. 3. Pro eodem negotio plures possunt delegari. Sic e. gr. pro aliqua dispensatione matrimoniali in foro interno solet ,S. Poenitentiaria delegare omnem confessarium, quem poenitens dispensandus elegerit. Si plures sunt delegati, hoc potest fieri vel in solidum, si unusquisque solus totum negotium tractare potest; vel collegialiter, si omnes simul uniti debent negotium peragere. Sin autem dubitatur, utrum delegatio facta fuerit in solidum an collegialiter, distinctione opus est; si iurisdictio exercenda est in re voluntaria, praesumitur concessa in solidum; sin autem in re iudiciali seu contentiosa, praesumitur data collegialiter9. Pluribus in solidum delegatis, is, qui antea negotium occupavit, alios ab eodem excludit, nisi tamen posthac aut impediatur aut nolit ulterius in negotio procedere10. Hinc in exemplo supra allato confessarius, qui primus a poenitente eligitur, potest dispensationem Poenitentiariac 1 c. 401, § i. 2 Acta Ap. Sed. XI (1919) 477. 3 c. 199, § 2. 4 Cf. S. Offic. d. 14 Dec. 1898. 5 Cf. S. Offic. d. 1 lun. 1904. 6 c. 199, § 3· 7 Ib. § 4· s Ib. § 5. θ c. 205. 10 Ib. § 2. 122 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. fulminare; quodsi iste sit impeditus aut nolit dispensationem exsequi, poenitens potest libere adire alium confessarium. Pluribus collegialiter delegatis, omnes simul in negotio expediendo procedere debent, secus acta sunt invalida. Quare e. gr. si unus ex collegio delegato moritur, reliqui iam nequeunt delegationem acceptam exercere, nisi tamen id expresse concessum sit b 4. Delegatus, qui sive circa res sive circa personas mandati sui fines excedit, invalide agit. Si tamen excessus est valde levis, e. gr. quantum ad modum procedendi, pro nihilo reputatur2. 5. Potestas delegata exstinguitur: a) expleto mandato; b) elapso tempore aut exhausto numero casuum, pro quo concessa fuit. Hinc e. gr. si confessarius habet iurisdictionem ad triennium, vel potestatem absolvendi quinquies a casibus reservatis, elapso triennio iurisdictio, vel absolutione quinquies data, delegatio cessat; nihilominus si agitur de potestate pro foro interno, actus qui per inadvertentiam positus fuit, elapso iam tempore vel exhausto casuum numero, validus est3, c) ces­ sante causa finali delegationis, non autem si cessat solummodo causa motiva accidentalis; d) revocatione delegantis delegato directe intimata. Revocatio enim, quamvis facta, non censetur vim atque effectum pro­ ducere, donec legitime intimata sit; e) renuntiatione delegati directe in­ timata deleganti et ab eodem acceptata45; f) morte delegati, ita saltem si delegatio fuit personalis; nam, si delegatio fuit realis, i. e. commissa non personae sed illi qui obtinet officium, transit in successores. Quare e. gr. facultates a S. Sede delegatae episcopo non exspirant morte episcopi, sed in eius successorem transeunt; g) resoluto iure delegantis, e. gr. per mortem, per amotionem ab officio etc., delegatio concessa non exspirat, nisi d) data est sub formula hac vel aequivalenti: «ad beneplacitum nostrum», fi) res sit adhuc integra eaque fuit gratia per delegatum concedenda peculiaribus personis determinatis. 6. Potestas ordinis, a legitimo superiore ecclesiastico sive adnexa officio sive commissa personae, nequit aliis demandari, nisi id expresse fuerit iure vel induito concessum6. Ideo e. gr. praefecti apostolici (sacerdotes) habentes potestatem confirmandi, nequeunt valide delegare hanc potestatem alii sacerdoti, nisi id fuit expresse concessum a S. Sede. Q. 88. Quomodo interpretanda sit potestas iurisdictionis ? Late interpretanda est potestas iurisdictionis solummodo in duobus casibus: 1. si est potestas ordinaria; 2. si est delegata ad universitatem negotiorum 6. Nihilominus etiam in aliis casibus potestas iurisdictionis non est nimis stricte interpretanda, ideoque e. gr. cui delegata est potestas quaedam, ea quoque media intelliguntur concessa, sine quibus potestas ipsa nequit exerceri. R. 1 c. 205, § 3. 3 c. 207, § 2. 5 C. 210. 2 c. 203. 4 ib. § i. 6 C. 200. Sectio i. Titulus 5· E>e potestate ordinaria et delegata. 123 Q. 89. Quomodo exercenda, sit potestas iurisdictionis ? R. i. Potestas iurisdictionis potest in solos subditos directe exer­ ceri x. Indirecte i. e. ratione coniunctionis cum subditis iurisdictio ali­ quando exercetur in non-subditos. Sic e. gr. paganus non est subditus Ecclesiae, sed quando vult contrahere matrimonium cum parte baptizata, debet observare ea, quae ius ecclesiasticum statuit de tali matrimonio. 2. Judicialis potestas (fori sive interni sive externi) nequit exerceri in proprium commodum iuxta illud: «nemo iudex in propria causa». Econtra potestas non-iudicialis seu iurisdictionis voluntariae exerceri potest in proprium commodum. Hinc e. gr. ille, qui habet potestatem dispensandi in lege ieiunii, potest etiam se ipsum dispensare. Ita iuridice, num sit moraliter melius et magis meritorium in hoc casu nihilominus petere dispensationem ab alia competenti auctoritate, pendet ex cir­ cumstantiis. 3. ludicialis potestas ordinarie nequit exerceri extra territorium. Sunt tamen exceptiones. Sic e. gr. omnes, qui habent iurisdictionem ordinariam, ut parochus, canonicus poenitentiarius, superior religio­ sus etc., possunt sacramentaliter absolvere a peccatis et censuris suos subditos ubique terrarum 1 2. Potestas non-iudicialis ordinarie potest exer­ ceri etiam extra proprium territorium3. .4. Actus potestatis iurisdictionis (sive ordinariae sive delegatae) collatae pro foro externo valet quoque pro interno, non autem e con­ verso4. Hinc ille, qui in foro externo est absolutus ab aliqua censura, est etiam absolutus in foro interno ; econtra qui est ab aliqua censura (publica) absolutus in foro interno, potest adhuc in foro externo con­ siderari tamquam non absolutus. Potestas collata pro foro interno exer­ ceri potest etiam in foro interno extra-sacramentali, nisi sacramentale exigatur. Ideo confessarius habens facultatem dispensandi in lege ieiunii potest dispensare etiam extra confessionale. Si forum, pro quo potestas data est, expressum non fuerit, potestas intelligitur concessa pro utroque foro, nisi ex ipsa rei natura aliud constet5. Q. yO. Quandonam suppleat Ecclesia iurisdictionem i R. Ecclesia supplet iurisdictionem pro foro tum interno tum ex terno, 1. si adfuit error communis; 2. si adfuit dubium positivum et probabile sive iuris sive facti6. Error communis censetur adesse, quando de exsistentia iurisdictionis errant omnes fere incolae alicuius loc.i. Codex iur. can. iam silet de titulo colorato vel existimato; proinde error communis etiam solus suf­ ficit, ut Ecclesia suppleat iurisdictionem ecclesiasticam. In praxi tamen iste error vix potest adesse, nisi adsit simul titulus existimatus iuris­ dictionis obtentae. Quomodo enim potest adesse error communis, nisi omnes fere existimant, iurisdictionem esse legitime collatam? 1 c. 201, § i. 8 c. 201, § 3. 2 c. 401, § i ; c. 88i, § 2. 4 c. 202, § I. 5 Ib. §3. 6 c. 209. Liber II. 124 De personis. Pars I. De clericis. Non quodlibet dubium, etiam parum fundatum, sufficit, sed requiritur positivum dubium, in quo solo Ecclesia supplet. Dubium quidem pro viribus prius expellendum est, sed, eo persistente, sive sit dubium iuris sive dubium facti, Ecclesia supplet. Dubium iuris exsistit, si dubitatur, num casus aliquis determinatus sub determinata lege revera contineatur; sic e. gr. dubium iuris est, num socialistae constituant sectam ab Ecclesia sub poena excommunicationis prohibitam. Dubium facti exsistit, si dubitatur, num aliquod factum revera adsit, e. gr. num praefixum tempus iurisdictionis sit elapsum. Doctrina proposita de suppletione iurisdictionis clare solvit contro­ versias, quae exsistebant de absolutione sacramentali data cum iurisdictione putativa, dubia, probabili. TITULUS VI. De reductione clericorum ad statum laicalem. Q. 91. Quomodo clericus possit amittere statum clericalem et reduci ad statum laicalem r R. i. Quamvis sacra ordinatio semel valide recepta numquam irritari queat, tamen ex diversis causis clericus potest amittere et iura et obligationes status clericalis, et quidem a) Clericus minorum ordinum reducitur ad statum laicalem 933! 7aff?< Regesta n. 2277). 2 Cf. Ferraris, Prompta Bibi. s. v. Cardinalis a. I, n. 3. 3 Const, d. 17 Febr. 1568. 4 Const. «Postquam verus» d. 3 Dec. 1586. 5 c. 231, § 1. 6 Ed. Duchesne I 478. 7 c. 230. 9 132 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. cedere sine licentia Papae; sed hac licentia non indigent sex Car­ dinales episcopi suburbicarii. Cardinales, qui sunt episcopi aliarum dioecesium, debent quidem in propriis dioecesibus residere, sed cum Romam venerint, Papam adeant, a quo debent obtinere licentiam antequam Roma iterum discedant1. Officium cardinalatus esse iuris divini, nonnulli auctores putaverunt2. Quae quidem sententia eo sensu sustineri potest, quod Papa ex iure divino debeat habere in regimine totius Ecclesiae coadiutores et con­ siliarios permanentes, idque praeter episcopos propriis dioecesibus praepositos. Est enim plane impossibile, Papam totam administrationem Ecclesiae per se ipsum' solum gerere; pariter est impossibile, episcopos propriis dioecesibus praepositos posse sufficienter adiuvare Papam in regimine universae Ecclesiae. At si quis eousque procedit, ut asserat, Cardinales esse veros successores Apostolorum, immo Apo­ stolos fuisse Cardinales Christi et post Christi ascensionem illos fuisse Cardinales S. Petri, vel: «Senatui Apostolorum succedit collegium sacrum Cardinalium quantum ad illum statum, quo Apostoli consistebant Petro, antequam fierent particularium ecclesiarum episcopi»3, tunc tales locu­ tiones sunt potius lepidae comparationes quam veritates solide pro­ batae. Wernz^ opinionem asserentem Cardinales esse institutionis di­ vinae vocat merito plane improbabilem; «nam neque in S. Scriptura neque in Traditione divina ullum habet solidum fundamentum, immo dignitas cardinalitia ne institutionibus quidem Apostolorum adnumerari potest». Q· 97· Quomodo Cardinales creentur? R. i. Ius creandi Cardinales est penes solum Romanum Ponti­ ficem, qui illos «ex omnibus christianitatis nationibus, quantum com­ mode fieri poterit, assumet» °. Romanus Pontifex prorsus liber est in creatione Cardinalium; quare neque a collegio Cardinalium neque ab aliquo gubernio civili consensum vel propositionem quaerere tenetur. Quodsi nihilominus Papa ante creationem interrogat Cardinales prae­ sentes : «Quid vobis videtur?» hoc est mera caerimonia; vel si quando Papa illos Cardinales creat, qui sunt praesentat! a gubernio civili, haec mera liberalitas est. 2. Forma creationis Cardinalium nulla essentialiter requiritur, sed sufficit sola manifestatio voluntatis Papae; solent tamen Cardinales creari in Consistorio. Hinc simpliciter statuitur: «Cardinales creantur et publicantur a Romano Pontifice in Consistorio sicque creati et publi­ cati obtinent ius ad electionem Romani Pontificis et privilegia.» 6 Ali­ quando autem Papa non publicat nomen Neo-Cardinalis, sed eum, uti dicitur, «in pectore reservat» (Cardinalis in petto). Ratio huius reservationis communiter est aliquod impedimentum dissuadens publicationem 1 c. 238. 3 Cf. Bouix, De Curia Rom. 47. 8 Ferraris 1. c. s. v. Cardinalis a. 1, n. 2. 4 *Ius Deer. II 624. 6 Cone. trid. sess. 24, c. I de reform.; c. 232, §1. 6 c. 233, § 1. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 3. De S. Rom. Eccl. Card. 123 nominis, e. gr. aliquis clericus valde dignus quodam officio occupatus est, quod non potest congrue dimittere, quod tamen deberet dimittere, si esset publice creatus Cardinalis. Si nunc creatur Cardinalis «in pectore», habet sic dictum privilegium «anciennitatis», i. e. nunc quidem nullis gaudet iuribus aut privilegiis Cardinalium, sed, postquam a Ro­ mano Pontifice eius nomen publicatum fuerit, iisdem fruitur a publi­ catione, iure vero praecedentiae a reservatione in pectore1. Sin autem Papa moritur sine publicatione nominis, creatio in pectore reservata nullum effectum producit, et taliter creatus non habet vocem in elec­ tione Papae. Aliquando sat magnae difficultates ortae sunt ex reser­ vatione in pectore2. 3. Qualitates eorum, qui Cardinales creandi sunt, debent esse plane egregiae. Nihil enim magis Ecclesiae Dei est necessarium, quam ut Romanus Pontifex lectissimos tantum Cardinales adsciscat3. Cardi­ nales debent esse viri saltem in ordine presbyteratus constituti, doctrina, pietate ac rerum agendarum prudentia egregie praestantes. A cardinalatus dignitate arcentur: a) illegitimi, etiamsi per subsequens matri­ monium fuerunt legitimati ; itemque alii irregulares vel a sacris ordinibus impediti secundum canonicas sanctiones, etsi cum ipsis antea legitime fuit dispensatum ad ordines vel etiam ad dignitatem episcopalem sus­ cipiendam. Qui igitur aliquo modo irregularis fuit, eget speciali dispen­ satione ad suscipiendam dignitatem cardinalitiam. b) qui fuerunt matri­ monio iuncti et adhuc habent prolem vel nepotem ex hoc matrimonio; c) qui primo aut secundo gradu consanguinitatis alicui Cardinali viventi coniuncti sunt4. Duo igitur fratres aut consobrini non possunt esse insimul Cardinales, nisi Papa specialiter dispensavit. 4. Promotus absens a Curia debet in recipiendo birreto rubro iurare, se intra annum, nisi legitimo detineatur impedimento, aditurum esse Summum Pontificem5. 5. Nisi aliter in casibus particularibus fuerit a S. Sede provisum, per promotionem ad cardinalatum non solum ipso facto vacant digni­ tates omnes, ecclesiae, beneficia, quae promotus possideat, sed etiam pensiones ecclesiasticae amittuntur6. Ratio huius statuti est cardinalatus eminens dignitas, quae est aliqualiter incompatibilis cum aliis dignitatibus et beneficiis. Nihilominus episcopi residentiales (non suburbicarii), qui creantur cardinales, possunt retinere suum episcopatum7. Cardinales Romae residentes recipiunt a temporibus Pauli II (1464—1471) quotannis pensionem 4000 scudi — circa 22 000 francorum (piatto cardinalizio). Praeterea recipiunt ex massa communi rotulum cardinalitium, qui quotannis circiter ad 1500 francos ascendit; deinde 500 francos pro expeditione litterarum. Nonnulli Cardinales, ut secretarius status, prae­ fectus Congregationis de Prop. Fide, praeterea alios reditus habent. 1 Ib. § 2. 2 Cf. Sanii, Praelect. iur. can. 1. i, tit. 31, η. 24. 3 Cone. trid. sess. 24, c 1 de reform. 4 c. 232.. § 2. 5 c. 234 et 2397. 6 c. 235. ~ c. 238, § 3. j 34 Liber IL De personis. Pars I. De clercis. 6. Cardinales habent ius optionis, accedente tamen in unoquoque casu approbatione Summi Pontificis. De hoc iure optionis sint haec breviter dicta : a) Hoc ius regulatur iuxta prioritatem ordinis et pro­ motionis. Sic si moritur Cardinalis ex ordine diaconali, alius antiquior promotione potest optare locum defuncti; si iam per decem annos in ordine diaconali fuit, potest optare etiam transitum ad ordinem presbyteralem ; quo transitu facto locum obtinet ante omnes illos Cardinales presbyteros, qui post ipsum ad s. purpuram assumpti sunt. Si sub­ urbicaria sedes vacat, Cardinales ex ordine presbyterali, qui momento vacationis sunt in Curia vel ab ea solummodo ad tempus absentes, possunt optare hanc sedem, servata prioritate promotionis, b) Cardinales episcopi suburbicarii non habent ius optionis. Cardinalis autem decanus, i. e. antiquior inter episcopos suburbicarios, praeter suam propriam sedem semper occupat quoque sedem ostiensem]. Cardinalis decanus est quidem primus, sed nullam exercet iurisdictionem in alios Cardinales2. Q· 98. Quaenam sint privilegia Cardinalium ? R. i. Cardinales (etiam diaconalis ordinis) habent praecedentiam super omnes alios praelatos ecclesiasticos etiam Primates et Patriarchas et tantum subsunt Papae. Quare Eugenius IV3 edixit, post caput Ecclesiae, quod est Papa, contigua membra sui corporis, quae sunt fratres eius Cardinales, prae ceteris PScclesiae membris ac partibus honorari debere, et cardinalatus dignitatem esse maiorem et sublimiorem episcopali, archiepiscopali et patriarchali dignitate. Unde Cardinales assecuti sunt titulum Eminentiae vel Eminentissimorum. Cardinalis Lega­ tus a latere, cum sit vicesgerens Summi Pontificis, extra Urbem prae­ cedit omnes alios etiam Cardinales4. — Cum Cardinales sint et cen­ seantur principes, etiam in curiis saecularibus solent locum tenere inter principes regnantes. 2. Cardinales habent specialia insignia, e. gr. purpurea vestimenta cum cappa magna, galerum, crucem pectoralem, mitram, baculum pastoralem etc. Cardinales ex ordinibus religiosis assumpti retinent colorem vestimentorum proprii ordinis, habent tamen galerum, birretum et pileolum rubrum. 3. Cardinales (etiam diaconalis ordinis) habent omnia privilegia episcoporum, idque ubique terrarum. Hinc possunt extra Urbem in omnibus ecclesiis pontificalia cum throno et baldachino peragere; debent tamen praemonere Ordinarium loci, si volunt pontificalia peragere in eius ecclesia cathedrali; illis debentur honores locorum Ordinariis tribui soliti, quocumque se conferant; ubique habent privilegium altaris portatilis; possunt celebrare Missam in mari; possunt benedicere populo more episcoporum ; possunt consecrare vel benedicere ecclesias (cum consensu Ordinarii5), altaria, sacram supellectilem, calices, abbates. 1 c. 236. 2 c. 237. 3 Const. «Non mediocri» a. 1428. 4 c. 239, n. 18. s c. 1157. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. 133 Excipitur tamen oleorum sacrorum consecratio, si Cardinalis charactere episcopali caret h 4. Cardinales (etiam diaconalis ordinis) possunt a) ubique terrarum audire confessiones omnium (etiam religiosorum utriusque sexus) et absolvere ab omnibus peccatis et censuris, exceptis solis [4] censuris Sedi Apostolicae specialissimo modo reservatis et illis, quae adnexae sunt revelationi secreti S. Officii, b) sibi suisque familiaribus eligere confessarium etiam non approbatum, qui tunc absolvendi facultatem obtinet, sicuti ipsi Cardinales, 'c) ubique terrarum verbum Dei prae­ dicare. d) celebrare vel alii permittere, ut coram se celebret unam Missam fer. V in Coena Domini ac tres Missas in nocte Nativitatis Domini, e) benedicere ubique, solo crucis signo, cum omnibus in­ dulgentiis a S. Sede concedi solitis, rosaria, numismata, cruces etc. ; scapularia possunt imponere sine onere inscriptionis, f) sub unica bene­ dictione erigere stationes Viae Crucis, g) celebrare ubique iuxta pro­ prium calendarium, h) fruuntur altari privilegiato cotidiano, i) lucrari in propriis sacellis indulgentias, ad quas secus requisita est visitatio alicuius loci, in quo Cardinalis actu commoratur; quo privilegio etiam eorum familiares frui possunt, k) libere disponere etiam per testamentum de reditibus beneficiariis1 2; debent tamen res omnes divino cultui sta­ biliter destinatas non dare laicis3. Cardinales etiam ligati voto pau­ pertatis videntur habere hanc liberam dispositionem redituum bene­ ficiariorum. 1) conferre primam tonsuram et ordines minores, dummodo promovendus habeat proprii Ordinarii litteras dimissorias; item ministrare sacramentum confirmationis, m) concedere indulgentias 200 dierum. 5. Cardinales omnes habent vocem deliberativam, i. e. decisivam in Concilio oecumenico et ipsi soli possunt Summum Pontificem eligere, ut iam supra dictum est. 6. Cardinales omnes possunt ingredi clausuram monialium4; non adstringuntur ecclesiastica librorum prohibitione 5; a nemine nisi a Summo Pontifice possunt iudicari6; non comprehenduntur sub lege poenali, nisi expresse nominentur7. Quare ordinarie non incurrunt censuras aut irregularitates ex delicto. De privilegiis Cardinalium in suis titulis vel diaconiis aliisque ecclesiis Romae observandus est can. 240. CAPUT IV. De Curia Romana. Q· 99- Quid, nomine Curiae Romanae intelligatur r R. i. Curia Romana sumitur in sensu vel stricto vel lato. In sensu stricto Curia Romana est complexus omnium Congregationum, Tri­ bunalium et Officiorum, quibus Summus Pontifex utitur ad universalem Ecclesiam regendam8. In sensu lato ad Curiam Romanam (quae melius 1 c. 239, n. 20. 2 Ib. n. 19. 5 c. 1401. ® c. 1557, § i, n. 2. 3 c. 1298. 4 c. 600, n. 3. 7 c. 2227, § 2. 8 c. 242. j^6 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Aula Romana, La Corte di Roma, vocatur) pertinent quoque administratio Status pontificii et omnes illi, qui sunt de «Famiglia pontificia». Cum ea, quae pertinent stricte ad hanc Familiam pontificiam, non sint magni momenti pro iure communi, Codex iur. can. de ea silet1. 2. In singulis Congregationibus, Tribunalibus, Officiis servanda est disciplina et tractanda sunt negotia secundum normas cum generales tum particulares, quae a Romanis Pontificibus ipsis praestitutae sunt et notanter per PiumX2. Omnes, qui ad Congregationes, Tribunalia, Officia pertinent, ad secretum servandum tenentur intra fines et secundum modum ex disciplina unicuique propria determinatum3. 3. Quamvis istae Congregationes, Tribunalia, Officia habeant com­ petentiam singulis propriam et determinatam, tamen nihil grave aut extraordinarium in iis agi potest nisi certiorato Summo Pontifice, cuius approbatio (ordinarie) requiritur pro gratiis vel resolutionibus dandis. Codex silet de approbatione in forma specifica et in forma communi ac proinde iam non videtur usuvenire nisi una approbatio. Sententiae iudiciales Romanae Rotae et Signaturae Apostolicae non accipiunt approbationem Summi Pontificis4. Si controversia exoritur in casu particulari de competentia inter Congregationes, Tribunalia, Officia, eam dirimit specialis coetus Cardinalium, quem Summus Pontifex singulis vicibus designat5. Nunc agendum est singillatim : 1. de S. Congregationibus; 2. de Tribunalibus; 3. de Officiis. ARTICULUS I. De Sacris Congregationibus. Q. 100. Quaenam sit origo Congregationum Romanarum.R. Congregationes Romanae Cardinalium videntur originem ducere ex antiquo presbyterio romano, quod Romanos Pontifices adiuvabat in negotiis ecclesiasticis expediendis et in administratione Ecclesiae perficienda. Quod quidem presbyterium componebatur ex clericis romanae Ecclesiae; non raro autem suburbicarii quoque aliique in provincia romana residentes episcopi adsciscebantur, qui omnes constituebantur quasi σύνοδος δημοΰσα, i. e. synodu^ permanens. Istud autem presbyterium, crescente in dies multitudine nego­ tiorum, non valuit perfecte omnia expedire. Quare Pontifices statutis tempo­ ribus Cardinales convenire iusserunt ad causas discutiendas et solvendas. Ex quibus conventibus paulatim duxerunt ortum Consistoria Cardinalium. Inno1 Nomen «Curia Romana» primo occurrit saec. decimo in Ordinibus Romanis (cf. Ala· billon, Museum italicum II 67). De Curia Romana scripserunt praeter alios: lo. Baft, de Luca, Relatio Curiae Romanae forensis eiusque Tribunalium et Congregationum, Co­ loniae Agrippinae 1685 ; Lega, Praelectiones II, De ordinatione Curiae Romanae (Romae 1898); Baumgarten, Der Papst, die Regierung und die Verwaltung der heiligen Kirche in Rom, mit Lebensbeschreibung Pius’ X; Hilling, Die romische Kurie2; Ortolan, La Cour Romaine (Diet, de théol. par Vacant et Mangenot). Cum utilitate leguntur liac in re libri quotannis publici iuris facti, quibus nomen «Annuario Pontificio», «Annuaire pontifical catholique» par Battandier. 2 Const. «Sapienti consilio» d. 29 lun. 1908. 3 c. 243. * c. 244. 5 c. 245. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. 137 centius III ter in hebdomada coadunavit Cardinalium Consistorium, in quo omnes causae summa cum prudentia definiri solebant'1. Sed nec Consistoria Cardinalium immensam multitudinem negotiorum pertractare valuerunt, ideoque Summi Pontifices instituerunt permanentes Congregationes Cardinalium et Tribunalia. Paulus III2 instituit Congregationem S. Inquisitionis tamquam omnium primam. Similia fecerunt Pius IV, S. Pius V, Gregorius XIII, usquedum Sixtus V3 totam administrationem Curiae Romanae inter 15 Congre­ gationes distribuit. Postea alii Pontifices, e. gr. Clemens VIII, Clemens IX, Pius VII, alias Congregationes addiderunt; alii vero Pontifices quasdam Congre­ gationes suppresserunt vel cum aliis coadunaverunt. Pius X4 maximas mutatationes circa Curiam Romanam induxit; Benedictus XV iterum aliquas Congregationes mutavit, ita ut iuxta vigentem disciplinam sint n vel 12 Congregationes, de quibus infra singillatim tractabitur; insuper habentur Consistorium Cardinalium, tria Tribunalia et quinque Officia. Q. 101. Quid sit Consistorium Cardinalium iuxta modernam praximr R. i. Consistorium (iuxta modernam praxim; nam aliter fuit medio aevo) est conventus totius Collegii Cardinalium in Curia praesentium coram Summo Pontifice ad quosdam actus sollemniores celebrandos. 2. Distinguuntur Consistoria publica, semipublica, secreta. Ad Consistorium publicum praeter Cardinales accessum habent episcopi Romae commorantes, praelati, proceres romani, corpus diplomaticum etc. ; celebratur non saepe, sed tantum propter maiores sollemnitates, e. gr. ad sollemnem traditionem galeri novis Cardinalibus. Consistorium semipublicum, ad quod non solent habere accessum nisi Cardinales et episcopi, aliquando celebratur ante canonizationem beatorum. Ad Consistorium secretum soli Cardinales habent ac­ cessum ; Papa in illo solet creare novos Cardinales, episcopos, dismembrare episcopatus, facere allocutiones magni momenti etc. Saeculis elapsis Con­ sistoria secreta statutis intervallis, e. gr. quolibet mense, celebrabantur, sed nostra aetate nullum determinatum intervallum observatur. Q. 102. Quot et quid sint Romanae Congregationes Cardinalùim ? R. i. Sunt undecim: 1. Congregatio S. Officii; 2. Congregatio Consistorialis; 3. Congregatio de disciplina Sacramentorum; 4. Con­ gregatio Concilii; 5. Congregatio negotiis religiosorum sodalium prae­ posita; Ç. Congregatio de Propaganda Fide ; 7. Congregatio Sacrorum Rituum; 8. Congregatio caerimonialis; 9. Congregatio pro negotiis ecclesiasticis extraordinariis; 10. Congregatio de Seminariis et studiorum Universitatibus; 11. Congregatio pro Ecclesia orientali. — Nonnulli addunt Congregationem reverendae Fabricae S. Petri, sed ista Con­ gregatio, cum solam rem familiarem Basilicae Vaticanae curet, non ita pertinet ad ius commune, proindeque eius mentio non fit in Codice iuris canonici. Praeter' istas Congregationes exsistunt complures Commissiones Cardinalium in Curia Romana. 1 2 3 4 Cf. Migne, P. 1. 214, 80. Const. «Licet ab initio» d. 21 Iulii 1542. Const. «Immensa Dei aeterni» d. 22 lan. 1587 (1588). Const. «Sapienti consilio» d. 29 lun. 1908. Ij8 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. 2. Congregationes Romanae sunt speciales Cardinalium coetus a Summo Pontifice permanenter instituti ad certa negotia ecclesiastica tractanda. Dico permanenter instituta, nam aliquando instituit Summus Pontifex modo transeunte coetus Cardinalium ad aliquod grave negotium discutiendum et perficiendum. De competentia singularum Congrega­ tionum infra singillatim agetur; hic generatim animadvertimus: a) Congregationes non tractant nisi negotia fori externi, e. gr. in­ stitutionem episcoporum, leges disciplinares et liturgicas, beatificationem et canonizationem Sanctorum etc. Omnia autem, quae forum internum (sive sacramentale sive non-sacramentale) attingunt, reservantur S. Poenitentiariae. Quae autem pertinent ad forum contentiosum, reservantur S. Rotae vel Signaturae. Nonnulla tamen delicta iudicantur a S. Of­ ficio, ut quaest. seq. dicetur. b) Omnia decreta generalia (non autem particulares responsiones) istarum Congregationum habent vim legis ecclesiasticae. Hinc non datur appellatio proprie dicta contra decisionem Romanae Congregationis. Nihilominus si quis putat, se esse iniuste oneratum aliqua decisione, potest petere «beneficium novae audientiae», quod Cardinalis praefectus Congregationis potest concedere vel denegare. Quodsi huiusmodi beneficium concessum est, denuo totum negotium tractatpr et ultimo ponitur quaestio: «An sit standum vel recedendum a decisis in casu?» et responsio datur affirmativa vel negativa. Affirmativa responsio solet exprimi hoc modo: «In decisis.» Aliquando etiam respondetur: «In decisis et amplius», quod significat, amplius non admitti hac in re novam petitionem vel quaestionem. — Antiquis temporibus prohibitum erat, ne quis excommunicatus vel alia censura irretitus aliquam gratiam obtinere posset, et proinde semper in concessione alicuius gratiae vel dispensationis prius dabatur ad cautelam absolutio ab omnibus censuris forsan incursis; iuxta modernam autem disciplinam «gratiae ac dis­ pensationes omne genus a S. Sede concessae etiam censura irretitis validae sunt», nisi de iis agatur, qui sunt a) excommunicat! aut vitandi aut per sententiam declaratoriam vel condemnatoriam ; /9) personaliter interdicti aut suspensi1. c) Congregationes Romanae (et non S. Rota) exclusive tractant recursus factos contra Ordinariorum decreta2. Hinc e. gr. si quis pa­ rochus amotus a proprio episcopo vult facere recursum, debet adire S. Congregationem Concilii et non S. Rotam. Econtra recursus contra sententiam iudicialem Ordinarii faciendus est apud S. Rotam cf. infra q. 104. Q. 103. Quid sit breviter notandum de singulis Congregationibus Romanis l R. i. S. Congregatio S. Officii. Origo. Paulus IIIs fundavit Congregationem compositam ex sex Cardi­ nalibus eo fine, ut supremam iurisdictionem exerceat contra haereticos. 1 c. 36. 2 c. i6or, 3 Const. «Licet ab initio» d. 21 Iulii 1542. Sectio I. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana, I39 Propterea vocata est quoque «Sacra et universalis Inquisitio». Usque ad id tempus Inquisitio haereticae pravitatis principaliter (non unice) demandata erat ordini Praedicatorum, qui inde multas persecutiones pertulit et haud paucos martyres protulit. Sixtus V hanc Congregationem tamquam primam et supremam omnium aliarum Congregationum ratam habuit et confirmavit. Pariter in novo Codice primo loco indicatur. Organizatio. Praefectus huius Congregationis est ipse Summus Pontifex, qui tamen, cum ipse raro praesideat conventibus, hoc praesidium confert alicui Cardinali, qui vocatur secretarius S. Officii. Praeter istum secretarium complures alii Cardinales tamquam Inquisitores pertinent ad hanc Congre­ gationem. Post Cardinales primum locum obtinet assessor S. Officii, qui solet esse praelatus ex clero saeculari. Munus eius est praeparare negotia, prae­ sidere in sessionibus consultorum etc. Secundum locum obtinet commissarius S. Officii, qui solet assumi ex ordine Praedicatorum, sicut et duo eius socii. Praeterea adsunt promoter fiscalis, qui est accusator publicus et «interesse fisci legemque tuetur» ; advocatus reorum, summista, notarius aliique officiales. Omnes officiales tenentur initio sui officii emittere «iuramentura de fidelitate et silentio» atque incurrunt excommunicationem specialissime Papae reser­ vatam *, si hoc secretum iuratum non servant. Praeter officiales in hac Congregatione tamquam conszdtores funguntur complures clerici saeculares et religiosi doctrina et scientia praeclari. Tamquam consultores nati habentur magister generalis ordinis Praedicatorum, magister S. Palatii et quidam alii. Competentia. S. Officium est simul tribunal indicans et forum gratiae. Tamquam tribunal iudicans iudicat de omnibus, quae pertinent ad fidem et mores, e. gr. de delictis haereseos, apostasiae, superstitionis, spiritismi etc. ; de delictis confessarii sollicitantis ad turpia, de libris pravis, de propositionibus damnandis, de privilegio Paulino. — Tamquam forum gratiae haec Congre­ gatio dat dispensationem super impedimentis disparis cultus vel mixtae reli­ gionis; dispensat sacerdotes celebrantes Missam (non autem laicos) super ieiunio eucharistico1 2; ad eam devoluta est ea res de indulgentiis, quae doc­ trinam spectat. Usus autem et concessio indulgentiarum pertinet ad S. Poenitentiariam 8. Auctoritas S. Officii est quidem magna atque obligat omnes, pro quibus eius decisiones datae sunt. Verumtamen hae decisiones non solent esse leges generales, neque a fortiori sunt definitiones dogmaticae, nisi Summus Pontifex id expresse statuat in casu particulari per infallibilitatem magisterii et primatum iurisdictionis. Ex quibus patet, quid sit sentiendum de iudicio S. Officii in causa Galilei et de Commate loanneo. 2. Congregatio consistorialis. Origo. Fundata est haec Congregatio a Sixto V4. Organizatio. Ipse Summus Pontifex est praefectus. Secretarius S. Officii Praefectus Congregationis de Seminariis, Secretarius status ipso iure ad hanc Congregationem pertinent. Inter consultores eiusdem semper sunt assessor S. Officii, secretarius Congregationis pro negotiis ecclesiasticis extraordinariis, secretarius Congregationis de Seminariis. Competentia. Duas haec Congregatio easque distinctas partes com­ plectitur. Ad primam spectat non solum parare agenda in Consistoriis, sed 1 c. 239, § i, n. i. 2 c. 247, §5. 3 c. 258, § 2. 4 Const. «Immensa Dei aeterni» d. 22 lan. 1587 (1588). 140 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. praeterea, locis Congregationi de Prop. Fide non obnoxiis, novas dioeceses ac provincias et capitula tum cathedralia tum collegialia constituere; dioeceses iam constitutas dividere; episcopos, administratores apostolicos, coadiutores et auxiliares episcoporum constituendos proponere: canonicas inquisitiones seu processus super promovendis indicere actosque diligenter expendere; electos episcopos examinare quoad doctrinam. At si de viris eligendis vel de dioecesibus constituendis dividendisve agendum est cum guberniis civi­ libus, id pertinet ad Congregationem pro negotiis ecclesiasticis extraordi­ nariis — Altera pars ea omnia comprehendit, quae ad singularum dioe­ cesium regimen universim referuntur, e. gr. ad obligationes episcoporum. Disciplina autem seminariorum demandata est Congregationi de Seminariis. Ad Congregationem consistorialem pertinet quoque examinare relationes, quas episcopi de suis dioecesibus singulis quinquenniis debent mittere ad Curiam Romanam ; pariter mittere visitatores apostolicos. 3. Congregatio de disciplina Sacramentorum. Origo. Instituta est haec Congregatio a Pio X1 23 . Organizatio. Congregationi huic, quemadmodum ceteris omnibus quae sequuntur (excepta Congregatione pro Eccl. orient.), est Cardinalis prae­ fectus, cui adiunguntur secretarius aliique necessarii administri et consultores. Competentia. Huic Congregationi demandata est universa legislatio circa disciplinam Sacramentorum; excipiuntur tamen tria: r. ea, quae spectant dogmaticam doctrinam Sacramentorum, matrimonia mixta et ieiunium eucharisticum pro sacerdotibus Missam celebrantibus. Haec enim omnia pertinent ad S. Officium, ut iam supra dictum est. 2. ea, quae spectant ad caerimonias. Ea pertractantur a Congregatione S. Rituum. 3. illa omnia, quae ordine judi­ ciario tractanda sunt, e. gr. processus de divortio perfecto obtinendo. Illa spectant ad S. Rotam. Congregatio de disciplina Sacramentorum concedit: dispensationes matrimoniales (pro foro externo), licentiam binandi, dispensa­ tiones pro ordinibus suscipiendis etc. 4. Congregatio Concilii. Origo. Pius IVs instituit Congregationem octo Cardinalium, quibus of­ ficium incubuit urgendi exsecutionem et observantiam decretorum Concilii tridentini. Pius V «oraculo vivae vocis» huic Congregationi concessit potesta­ tem authentice interpretandi decreta disciplinaria Concilii tridentini. Idem confirmavit Sixtus V; sed Pius X videtur hanc potestatem tacite retractasse. Quare hodie iam nulla Congregatio, neque ullum Tribunal valet authentice interpretari decreta disciplinaria Concilii tridentini. Ceterum hoc non est ultra necessarium, cum Benedictus XV4 instituerit commissionem Cardinalium ad authentice interpretandos canones novi Codicis iuris ecclesiastici. Organizatio. Cardinalis aliquis est praefectus, cui assistit secretarius (qui solet esse episcopus vel archiepiscopus titularis). Adiutores secretarii sunt subsecretarius, auditor, alii officiales compluresque consultores ex utro­ que clero. Adiunctum est huic Congregationi sic dictum Studium («studio»), in quo clerici iuniores iam laureati in utroque iure et a propriis episcopis commendati instruuntur a secretario et auditore in iure practice. Insuper 1 2 3 4 c. 248, § 2. Const. «Sapienti consilio» d. 29 lunii 1908. Motu proprio «Alias nos» d. 2 Aug. 1 564. Motu proprio «Cum iuris canonici» d. 15 Sept. 1917. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. MI huic Congregationi adiuncta est Congregatio lauretana tractans de rebus pertinentibus ad Basilicam lauretanam. Competentia huius Congregationis noviter circumscripta est post Pium X a Benedicto XV. Regula generalis est: Congregationi Concilii commissa est universa disciplina cleri saecularis populique christianil. Quare ipsius est curare, ut Christianae vitae praecepta· serventur, qualia sunt ieiunium (ex­ cepto ieiunio eucharistico, quod pertinet vel ad S. Officium vel ad Congre­ gationem de Sacramentis), abstinentia, decimae, observatio dierum festorum. Potest haec Congregatio opportune dispensare cum fidelibus in istis legibus; insuper moderatur ea, quae spectant ad parochos et canonicos, ad pias sodali­ tates et uniones (etiam in ecclesiis Religiosorum erectas), ad pia opera et legata, ad beneficia, officia et bona ecclesiastica, ad Missarum stipes, ad tributa dioecesana etc. Eidem reservata est facultas a) admittendi ad com­ positionem eos, qui occupaverunt bona ecclesiastica, etiam pertinentia ad Religiosos; b) permittendi, ut fideles acquirant bona ecclesiastica a gubernio civili usurpata. — Ad eandem pertinent ea omnia, quae ad Conciliorum celebrationem et recognitionem atque ad episcoporum coetus seu conferen­ das referuntur, extra tamen loca, quae subsunt Congregationi de Prop. Fide2. Nota. Flaec Congregatio solummodo procedit modo disciplinari; si est necessarius processus iuridicus, res deferenda est ad Tribunal competens, e. gr. ad S. Rotam. 5. Congregatio negotiis religiosorum sodalium praeposita. Origo. Sixtus V3 instituit Congregationem super consultationibus regu­ larium et4 aliam Congregationem iam sub Gregorio XIII exsistentem «pro consultationibus episcoporum et aliorum praelatorum» noviter ordinavit. Quae quidem duae Congregationes mox (ante a. 1610) in unam coaluerunt sub titulo: «super negotiis episcoporum et regularium». Pius X constitutione «Sapienti consilio» saepe iam allegata commisit negotia episcoporum Congre­ gationi consistoriali; ea autem, quae ad religiosos utriusque sexus pertinent, demandavit Congregationi negotiis religiosorum sodalium praepositae. Organizatio est eadem, quae communiter habetur in ceteris Congregatio­ nibus, quarum praefectus est aliquis Cardinalis. Adsunt tres adiutores, quo­ rum primus curat ea, quae pertinent ad ordines religiosos proprie dictos; secundus ea, quae pertinent ad alia instituta religiosa virorum; tertius ea, quae respiciunt instituta religiosa mulierum. Competentia. Haec Congregatio dicitur «occupatissima», quia ad illam pertinent negotia disciplinaria totius status religiosi utriusque sexus. Pariter ad illam pertinent negotia Tertiorum ordinum saecularium et sodalitatum piarum, quae sine votis vitam communem ducunt. Illi reservata est concessio omnium fere dispensationum religiosis sodalibus dandarum 5. Excipitur sola dispensatio super ieiunio eucharistico a S. Officio concedenda6. Praecipue ad illam pertinent probatio novi instituti, fundatio novi conventus, indulta saecularizationis, appellationes contra superiores religiosos, dispensationes ab irregularitatibus religiosorum ordinandorum etc. 1 3 4 5 6 c 250, § i. Const. «Romanus Consi. «Immensa Cf. Decretum d. c- 251, § 3· 2 Ib. § 4. Pontifex» d. 27 Maii 1587Dei aeterni» d. 22 Tan. 1587. 24 Martii 1919 (Acta Ap. Sed. XI 251). 142 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Nota. i. Haec Congregatio omnia negotia solo modo disciplinari tractat; si quae negotia tractanda sunt ordine iudiciario, debent ad Tribunal competens et notanter ad S. Rotam deferri. 2. Religiosi ritus latini in locis missionum tamquam missionarii laborantes subiciuntur Congregationi de Prop. Fide, in quantum sunt missionarii; in quantum autem sunt religiosi, subiciuntur huic Congregationi1. Religiosi autem ritus orientalis subiciuntur novae Congregationi pro Ecclesia orientali, de qua infra. 6. Congregatio de Propaganda Fide. Origo. Gregorius XV2 est proprius fundator huius Congregationis, licet iam Gregorius XIII et Clemens VIII Commissionem Cardinalium instituerint pro fovendo catholicismo apud Graecos. Pius X aliquantum restrinxit et terri­ torium 3 et negotia huius Congregationis, a qua Benedictus Χλτ omnia seiunxit, quae pertinent ad Ecclesiam rituum orientalium. Organizatio. Iam non sunt duo Cardinales praefecti, alter praefectus generalis, alter praefectus rei oeconomicae curandae, sed unus est prae­ fectus generalis. Accedit magnus numerus Cardinalium et consultorum ; praeterea secretarius eiusque substitutus, protonotarius apostolicus, cui in­ cumbit colligere ex terris missionum acta martyrum. Competentia. Haec Congregatio habet facultatem tractandi, agendi et exsequendi ea omnia, quae sunt necessaria aut opportuna ad praedicandam doctrinam catholicam in locis missionum 4. Hinc curat ea omnia, quae in istis locis ad conciliorum celebrationem et recognitionem pertinent; eidem subsunt societates ecclesiasticorum ac seminaria, quae exclusive fundata sunt ad instruendos missionaries pro exteris missionibus; quare etiam dispensa­ tiones ad ordines suscipiendos necessarias istis alumnis concedit. Haec autem Congregatio tenetur ad competentes alias Congregationes deferre ea negotia, quae aut fidem attingunt, aut causas matrimoniales, aut generales normas circa s. rituum disciplinam tradendas vel interpretandas ®. Huic Congregationi nonnulla alia instituta connexa sunt, e. gr. Collegium Urbanum, Agentia generalis Reverendae Camerae spoliorum. 7. Congregatio Sacrorum Rituum. Origo. Fundata est haec Congregatio a Sixto V per constitutionem «Immensa» iam saepe citatam. Organizatio. Constituitur Cardinali praefecto, compluribus Cardinalibus, secretario, qui solet esse archiepiscopus titularis, et nonnullis officialibus, inter quos sacrista Sanctitatis Suae, magister S. Palatii, promotor fidei, magister caerimoniarum etc. Competentia. Haec Congregatio habet ius videndi et statuendi ea omnia, quae proxime spectant liturgiam Ecclesiae latinae, non autem ea, quae latius ad liturgiam pertinent, ut e. gr. praecendentiam in processionibus. Concedit dis­ pensationes opportunas super leges liturgicas, elargitur insignia et honoris pri­ vilegia tam personalia quam localia, quae ad s. ritus vel caerimonias per­ 1 c. 252, § 5. 2 Const. «Inscrutabili» d. 22 lunii 1622 et Motu proprio «Cum inter multiplices» d. 14 Dec. 1622. 3 Separavit enim Angliam, Scotiam, Hiberniam, Hollandiam, Luxemburg, Canadam, Status foed. Americae septentrionalis et Terram Novam (Neufundland). 4 c. 252, § i. 5 Ib. § 4. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. I43 tinent. Praesertim autem ea omnia exsequi debet, quae ad beatificationem et canonizationem servorum Dei vel ad sacras Reliquias quoquo modo referuntur1. Auctoritas huius Congregationis est valde magna ; quare eius decreta generalia in re liturgica habent vim legis ecclesiasticae universalis et solent publicari sub titulo: «urbi et orbi.» Decreta autem eius particularia non obligant universaliter, ut per se patet. S. Congregatio caerimonialis. Origo. Fundata est a Sixto V per constitutionem saepe citatam «Im­ mensa». Nihil speciale dicendum est de eius organizatione. Competentia huius Congregationis versatur circa moderationem caeri­ moniarum in Sacello Aulaque pontificali servandarum et sacrarum functionum, quas Cardinales extra pontificale Sacellum peragunt; itemque cognoscit quae­ stiones de praecedentia Cardinalium et legatorum, quos variae nationes ad S. Sedem mittunt2. 9. Congregatio pro negotiis ecclesiasticis extraordinariis. Origo. Pius VI a. 1793 fundavit Congregationem super negotiis eccle­ siasticis regni Galliarum. Pius VII a. 1805 hanc Congregationem alio no­ mine vocavit, sc. «a negotiis ecclesiasticis extraordinariis». Organizatio. Ante Pii X constitutionem «Sapienti consilio» haec Congre­ gatio non habuit Cardinalem praefectum, sed dirigebatur a Cardinali secre­ tario status. Nunc autem omnes Congregationes (praeter tres) habent Car­ dinalem praefectum. Cardinalis secretarius status habet maximum influxum in hac Congregatione; praeterea adsunt secretarius, subsecretarius aliique officiales, complures consultores. Insuper illi clerici iuniores, qui pontificalis diplomatiae cursum amplecti volunt, admittuntur tamquam «apprendisti» vel «aspiranti» et post examina feliciter peracta collocantur in diversis nuntiaturis pontificalibus. Competentia huius Congregationis versatur praecipue circa ea negotia, quae inter Ecclesiam et diversa gubernia civilia tractantur, e. gr. in Concor­ datis faciendis vel mutandis, in novis dioecesibus constituendis dividendisve, in idoneis viris promovendis ad vacantes dioeceses, quoties de hisce cum civili­ bus guberniis agendum est. Insuper Congregatio tractat ea negotia, quae illi specialiter demandantur a Summo Pontifice per Cardinalem secretarium status. 10. Congregatio de Seminariis et studiorum Universitatibus. Origo. Sixtus V per constitutionem «Immensa» saepe citatam fundavit Congregationem quinque Cardinalium «pro Universitate Studii Romani», cui insuper commisit curam aliarum orbis catholici Universitatum, e. gr. parisiensis, bononiensis, oxoniensis, salmanticensis etc. Leo XII3 erexit Congre­ gationem, cui incumbebat dirigere omnes omnino scholas tam Romae quam in ditione pontificia. Benedictus XV competentiam huius Congregationis valde ampliavit. Organizatio. Constat haec Congregatio Cardinali praefecto, nonnullis Cardinalibus, secretario, officialibus et consultoribus. Secretarius et assessor Congregationis consistorialis semper sunt membra huius Congregationis. Competentia. Vigilat haec Congregatio super omnibus, quae ad regimen, disciplinam, temporalem administrationem et studia seminariorum pertinent, sed non nisi in locis, quae non subduntur Congregationi de Prop. Fide. Eidem 1 c· 253, § 2. 2 c. 254. 3 Const. tQuod divina sapientia» d. 24 Aug. 1824. 144 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. pariter commissa est moderatio regiminis ac studiorum in Universitatibus et Facultatibus ab ecclesiastica auctoritate dependentibus; facultatem concedit academicos gradus in istis Universitatibus vel Facultatibus conferendi; ipsa quoque potest gradus academicos conferre viro singulari doctrina commen­ dato '. Connexi sunt cum hac Congregatione coetus studiis provehendis et Sacrae Scripturae et historiae. Uterque coetus fundatus est a Leone XIII. Pius X d. 26 Febr. 1904 concessit priori coetui facultatem dandi gradus aca­ demicos in S. Scriptura. n. Congregatio pro Ecclesia orientali. Origo. Pius IX2 tamquam propriam partem Congregationis de Prop. Fide instituit Congregationem pro negotiis ritus orientalis. Benedictus XVs eam separavit et seorsum constituit sub titulo «S. Congregatio pro Ecclesia orientali» inde a 1 Dec. 1917 oriundam. Organizatio. Ipse Summus Pontifex est praefectus, adsunt aliquot Car­ dinales, ex quibus unus est secretarius, cui adiunguntur assessor, complures officiales et consultores rerum orientalium periti. Competentia. Haec Congregatio pro Ecclesiis ritus orientalis potitur omnibus facultatibus, quas aliae Congregationes, e. gr. consistorialis, de Sacra­ mentis, rituum etc., pro Ecclesiis ritus latini obtinent; excipiuntur sola negotia, quae pertinent ad S. Officium, ut Privilegium Paulinum, doctrina dogmatica etc.4 Si negotia sunt mixta, i. e. si partira ad Ecclesiam orientalem partim ad Eccle­ siam latinam pertinent, haec Congregatio nihilominus est competens. Omnes autem controversias non dirimit nisi via disciplinari, quas vero ordine iudiciario dirimendas indicavit, ad Tribunal remittet, quod ipsa Congregatio deter­ minavit5. — Subditur quoque huic Congregationi «Institutum studiis rerum orientalium provehendis», quod Benedictus XV d. 15 Oct. 1917 fundavit. ARTICULUS II. De Tribunalibus Curiae Romanae. Q. 104. Quaenam Tribunalia habeantur in Curia Romana ? R. Tria : S. Poenitentiaria, S·. Rota Romana, S. Signatura Apostolica. i. S. Poênitentiaria, cui praeficitur Cardinalis poenitentiarius maior, habet iurisdictionem amplissimam in foro interno cum sacramentali tum extra-sacramentali. Quare largitur gratias, absolutiones, dispensationes, commutationes, sanationes, condonationes; excutit et dirimit quaestiones conscientiae; iudicat de iis, quae usum et conces­ sionem indulgentiarum spectant. Pars autem dogmatica indulgentiarum pertinet ad S. Officium, item novae orationes et devotiones indicandaeG. — Sede Apostolica vacante non cessat officium Poenitentiarii maioris. Petitiones dirigendae ad S. Poenitentiariam possunt quidem scribi in qualibet lingua, sed rescriptum solet citius advenire, si in petitione ’ 2 3 4 c. 256. Const. «Romani Pontifices» d. 6 lan. 1862. Motu proprio «Dei providentis» d. 1 Maii 1917. c. 257, § 2. B Ib. § 3. 6 c. 258. r Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. 145 adhibita fuit lingua latina. Petitiones faciendae sunt tecto nomine, si adest periculum laedendi sigillum sacramentale b 2. S. Rota Romana. Tribunal S. Rotae olim celeberrimum, deinde autem paulatim obsolescens, pristinum splendorem recuperavit per Pium X in saepe citata constitutione «Sapienti consilio». S. Rota est tribunal ordinarium pro appellationibus recipiendis constans certo auditorum numero, cui praesidet decanus, qui primus est inter pares12. Auditores debent esse sacerdotes et laurea doctorali praediti saltem in utroque iure; eorum electio reservatur Summo Pontifici; habent multa et magna privilegia, e. gr. privilegium immunitatis personalis a iurisdictione Ordinarii, non tenentur ad abstinentiam a carnibus et lacticiniis, possunt portare Mitram etc.3 S. Rota ordinarie est tribunal appellationis in causis minoribus, nam causae maiores (sive tales sunt ratione obiecti sive ratione personarum, e. gr. si agitur de iudicio prin­ cipis) penitus excluduntur ab ambitu competentiae huius Tribunalis4. Hinc iudicat in secunda instantia causas, quae a quorumvis Ordinariorum tribunalibus in prima instantia diiudicatae erant et ad S. Sedem per legitimam appellationem sunt delatae. Aliquando iudicat in ultima instantia causas, quae a se ipsa (sed in alio turno) et ab aliis tribunalibus in secunda vel ulteriore instantia iam cognitae sunt, sed nondum in rem iudicatam transierunt. — In non paucis casibus S. Rota non est tribunal appellationis, sed in prima instantia iudicat causas, et notanter eas, quas Romanus Pontifex illi commisit5. De modo iudicandi S. Rotae Pius X sapientissima statuta edidit, inter quae dignum est notatu, sententiam esse latine conscribendam et rationes tam in facto quam in iure sub poena nullitatis esse afferendas. Sic enim unusquisque potest videre, utrum error irrepserit. Nota. S. Rota non recipit appellationes: 1. contra causas, quae pertinent ad S. Officium vel ad Congregationem Rituum6; 2. contra Ordinariorum decreta disciplinaria vel administrativa. Si huiusmodi appellatio seu recursus videtur necessarius, dirigendus est ad Con­ gregationes Romanas, ad quarum competentiam materia pertinet7. 1 Quantum ad historiam Tribunalis S. Poenitentiariae videsis Goiter, Die papstl. Ponitentiarie von ihrem Ursprung bis zu ihrer Umgestaltung unter Pius V. (Rom 1907 ad 1908), 2 vol. Cum ex tom orbe christiano ad limina Apostolorum fideles solerent peregrinationes sanctas facere ibique conscientiam suam purgare vellent a peccatis et censuris, Romani Pontifices instituerunt Poenitentiarios, quibus amplissimas facultates ab­ solvendi dispensandique dederunt. Inter tales Poenitentiarios Apostolicos eminet S. Raymundus de Peiiaforte, qui in usum confessariorum primus scripsit «Summam de poeni­ tentia et matrimonio», librum, qui mox ubique divulgatus est, commentariis auctus et ab aliis auctoribus adhibitus. Poenitentiariis iam saec. decimo tertio datus est praefectus, qui vocabatur Poenilentiarius maior et erat Cardinalis. Plodie in Tribunali S. Poenitentiariae complures officiales collaborant, e. gr. theologus, canonista, secretarius etc. Aliquo modo ad S. Poenitentiarium pertinent etiam Poeniteniiarii minores in Basilicis Vaticana (Conventuales Minoritae), Lateranensi (Franciscani), S. Maria Maiore (Dominicani), licet isti in «La Gerarchia cattolica» non enumerentur. 2 c. 1598, § i. 3 Ita ex audientia Pii X d. 26 Iulii 1913. 4 c. 1600. 5 c. 1559. 6 c. 259. 1 c. 1601. P’ iiuimer, Man, iuris eccles. Ed. 3. 1^6 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. 3. S. Signatura Apostolica constat nonnullis Cardinalibus, quo­ rum unus praefecti munere fungitur; est supremum tribunal et praesertim est tribunal cassationis contra sententias a S. Rota emanatas, e. gr. ob exceptionem suspicionis contra aliquem Rotae auditorem ; concedit restitutionem in integrum adversus Rotae sententiam, quae in rem indicatam transit; iudicat de conflictu competentiae, qui enatus est inter tribunalia inferiora1. Recursus ad Signaturam Apostolicam fieri potest infra tres menses ab accepto documento vel a cognita causa. Sententiae huius tribunalis vim habent, quamvis rationes in facto et in iure non contineant2. Est igitur aliter, ac supra pro Rotae sententiis dictum est. Aliquando etiam Signatura Apostolica, sive ad instantiam partis sive ex officio, exponit rationes praedictas. Sententiae latae ab hoc tribunali publici iuris faciendae sunt in Actis Apostolicae Sedis. ARTICULUS III. De Officiis Curiae Romanae. Q. 105. Quaenam sint Officia in Curia Romana iuxta vigentem disciplinam r R. Pius X constitutione saepe citata «Sapienti consilio» quinque Officia in Curia Romana statuit eorumque munia circumscripsit: i. Cancellaria Apostolica, cui praeest Cardinalis Cancellarius S. Romanae Ecclesiae, habet proprium munus expediendi apostolicas litteras seu bullas pro beneficiorum et officiorum consistorialium pro­ visione, novarum provinciarum, dioecesium, capitulorum institutione ac pro aliis maioribus Ecclesiae negotiis conficiendis3. Istae autem litterae aut bullae nequeunt expediri nisi aut de mandato Congregationis consistorialis (si agitur de negotiis ad eius competentiam spectantibus) aut de expresso mandato Summi Pontificis (si agitur de aliis negotiis)4. Cum inde ab initio aerae christianae Summi Pontifices multas litteras miserint ad diversas ecclesias, ad episcopos, ad reges etc., et istae litterae procul dubio in aliqua cancellaria scriptae fuerint, recte dici potest, Cancellariam Apostolicam natam esse simul cum Curia Romana. Quae quidem litterae scribebantur in duplo, quarum alterae mittebantur ad personas destinatas, alterae conservabantur in Romanae Ecclesiae archivo (quod etiam vocabatur scrinium, chartarium, chartularium, bibliotheca). Officiales istius archivi nominabantur scriniarii, chartularii, notarii, eorumque praefectus vocabatur protoscriniarius, primicerius notariorum, et inde a saec. nono cancellarius. Cancellarii officium ab initio erat commissum non solum Cardinalibus, sed etiam aliis clericis; inde autem a saec. octavo non committebatur nisi Cardinali. Cardinalis cancellarius nunc etiam est notarius in Consistorio Cardinalium. 2. Dataria Apostolica, quam moderatur Cardinalis Datarius S. Romanae Ecclesiae, habet munus a) cognoscendi de idoneitate pro­ movendorum ad beneficia non-consistorialia Apostolicae Sedi reservata, 1 c. 1603, § i. 2 c. 1605, § I. 3 c. 260, § i. * ib. § 2. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 4. De Curia Romana. 147 e. gr. dignitates in capitulis ecclesiae cathedralis; b) conficiendi et expediendi apostolicas litteras pro eorum collatione; c) dispensandi in collatione beneficii a conditionibus requisitis, quoties haec collatio non ad Ordinarium pertinet; d) curandi pensiones et onera, quae Summus Pontifex in his beneficiis conferendis imposuit1. — Dataria, cuius nomen deductum est a datando (datum tali die apud S. Petrum) et non a dando talem favorem, videtur originem duxisse saec. decimo tertio. 3. Camera Apostolica, cui praesidet S. Romanae Ecclesiae Cardinalis Camerarius (Camerlengo), administrat bona ac iura temporalia S. Sedis, praesertim tempore vacationis; insuper praeparat omnia, quae sunt necessaria pro conclavi iuxta constitutionem Pii X «Vacante Sede Apostolica» d. 25 Dec. 1904. Camerarium in suo officio adjuvant com­ plures officiales. 4. Secretaria Status, cuius moderator est Cardinalis Secretarius Status, est quasi ministerium pontificium pro diplomatia externa; con­ stat triplici parte. Prima pars, cui praesidet Secretarius Congregationis pro negotiis ecclesiasticis extraordinariis, versatur circa negotia, quae eidem Congregationi submitti debent iuxta superius dicta. Alia autem negotia forte occurrentia remittenda sunt ad respectivas alias Congre­ gationes. Secunda pars, cui praeest substitutus, incumbit in ordinaria negotia; ad eam inter cetera pertinet, honoris insignia quaeque con­ cedere cum ecclesiastica tum civilia (e. gr. ordines S. Silvestri, Gregorii etc., titulum Protonotarii honorarii etc.). Quaedam tamen insignia con­ ferenda reservantur Antistiti Palatii Vaticani. Tertia pars, quam dirigit Cancellarius Brevium Apostolicorum, vacat expeditioni Brevium2. Ma­ ximi momenti est officium Cardinalis Secretarii. Illius est, relationes diplomaticas Sedis Apostolicae cum guberniis civilibus dirigere, dare instructiones Nuntiis Apostolicis in diversis mundi partibus constitutis et vicissim eorum relationes acceptare; responsa mittere ad innumeras litteras et telegrammata, quae Summo Pontifici in signum honoris et fidelitatis destinari solent. Non raro etiam alia negotia ecclesiastica graviora ex speciali mandato Papae a Secretario Status expediuntur. Per obitum Pontificis cessat munus Secretarii Status, eoque munere, sede vacante, fungitur Praelatus S. Collegii Secretarius. 5. Secretaria Brevium ad principes et epistularum latinarum habet munus latine scribendi acta Summi Pontificis ab eodem ipsi commissa3. Forma procedendi in Secretaria Brevium haec solet esse : Secretarius cum suis officialibus post seriam deliberationem sic dictam «Minutam» componit, quam substitutus in ordinaria audientia praebet Sanctissimo, qui subscribit cum verbo «Placet» et prima littera sui nominis, e. gr. B (= Benedictus). Minuta sic approbata transcribitur et in forma Brevis expeditur. Litterae latinae, quae non in forma Brevis expediuntur, et quae solent tractare negotia non ita gravia, conficiuntur in Secretaria epistularum latinarum. In 1 c. 261. 2 c 263. 3 c. 264. 10 * 148 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. omnibus apostolicis litteris iam non ducitur initium anni a die Incarnationis Domini, i. e. a d. 25 Martii, sed a calendis lanuariis. Secretaria Brevium primo instituta fuit ab Innocentio XIBenedictus XIV1 2 competentiam huius officii accurate determinavit, et sic adhuc nostris diebus est. CAPUT V. De Legatis Romani Pontificis. Q. 106. Quid sit munus Legatorum et Nuntiorum Apostolicae Sedis ? R. i. Legati, Nuntii, Delegati etc. vocantur illi Sedis Apostolicae ministri, qui sive ordinaria sive extraordinaria potestate instructi vices Summi Pontificis aliqualiter gerunt in regnis, ad quae mittuntur. Variis temporibus variis nominibus sunt appellati, velut Apocrisiarii, Responsales, Missi, Nuntii, Vicarii apostolici, Delegati, Ablegati etc. Quan­ tum ad eorum historiam videsis Benedictum XIV34 et Thomassinumh 2. Legati a latere sic dicuntur, quia assumpti sunt e numero Cardi­ nalium, qui assistunt Summo Pontifici et velut unum corpus cum eo efficiunt; proinde ab eo mittuntur tamquam alter ego5. Aliquando vocati sunt quoque legati a facie, ες προσώπου. Mittuntur ad maiora negotia exercenda vel ad repraesentandum Summum Pontificem in ali­ qua magna sollemnitate. Sic antiquis temporibus Summi Pontifices miserunt Legatos a latere, qui praesiderent Conciliis oecumenicis, e. gr. Ephesi, Chalcedone etc. Sic Leo X misit Cardinalem De Vio Caietanum ad recipiendam abiurationem Lutheri. Legati a latere dignitate et praerogativis eminent super omnes alios praelatos, episcopos, archiepiscopos, Cardinales in illis provinciis, ad quas mittuntur. Ad fines suae provinciae devenientes sunt sollemniter recipiendi; Legato prae­ sente, crux non praefertur archiepiscopo, episcopus populo non bene­ dicit. Praeterea amplissima solent gaudere iurisdictione etiam in exemptos; quam iurisdictionem accurate definiunt litterae apostolicae, quibus in­ stituuntur. — Summum Pontificem posse legatos cuiusvis generis mittere in quaecumque regna totius orbis, nullo modo in dubium vocari potest; Summus Pontifex enim habet in toto orbe christiano iurisdictionis pri­ matum eumque independentem a quacumque alia potestate sive civili sive ecclesiastica6. Aliquando, sed rarissime, etiam alii praelati non fulgentes dignitate cardinalitia mittuntur Legati a latere, qui tunc solent vocari: Nuntii missi cum potestate Legati a latere; limites autem eorum iurisdictionis videndi sunt ex litteris suae institutionis. 3. Legati missi, qui et Nuntii vel Internuntii apostolici vocantur, sunt praelati (non Cardinales), qui in certa regna a Romano Pontifice 1 Const. «Romanus Pontifex» d. 1 Apr. 1678. 2 Const. «Gravissimum Ecclesiae» d. 26 Nov. 1745. 3 De syn dioec. 1. 2, c. 10. 4 Vetus et nova discipl. p. 1, 1. 1, c. 18 sq. Cf. etiam E. Koniger, Studien zur Geschichte des papstlichen Gesandtschaflswesens, 1910. 5 c. 206. 6 c. 265. Sectio 2. iitulus 7· De suprema potestate. Caput 6. De Patriarchis, Primatibus etc. 149 mittuntur, ut ibi repraesentent pontificiam auctoritatem. Eorum munus est fovere, secundum normas a S. Sede receptas, relationes inter Sedem Apostolicam et civilia gubernia; in territorio sibi assignato advigilare in ecclesiarum statum et de eodem Romanum Pontificem certiorem reddere1; perniciosos libros deferre ad censuram2; exercere eas facul­ tates, quae ipsis specialiter sunt demandatae. Potestas Nuntiorum non cessat morte Summi Pontificis, ut iam supra q. 95 dictum est. Eorum procurationem i. e. sustentationem ipse Romanus Pontifex in se sus­ cipit; iis debentur et conceduntur speciales honores cum inter clericos tum inter corpus diplomaticum, e. gr. Nuntii solent esse decani cor­ poris diplomatic! in aulis principum catholicorum ; praecedunt omnibus Ordinariis, qui non sunt cardinalitia dignitate insigniti; si charactere episcopali sunt aucti, possunt sine Ordinariorum licentia in omnibus eorum ecclesiis, excepta cathedrali, populo benedicere et officia divina etiam in pontificalibus, adhibito quoque throno et baldachino, per­ agere3. Debent autem Ordinariis locorum prorsus liberum relinquere suae iurisdictionis exercitium4. — Internuntii vocantur Legati a Summo Pontifice missi, in locis ubi non exsistit propria Nuntiatura apostolica. — Nuntius elevatus ad dignitatem cardinalitiam solet vocari Pronuntius. 4. Legati nati sunt quidam episcopi residentiales eminentes, qui ratione sedis suae episcopalis obtinent dignitatem Legati nati. Eo ipso igitur, quo creantur episcopi talis sedis, nascuntur Legati S. Sedis. Tales Legati sunt e. gr. archiepiscopus coloniensis, gnesnensis, strigoniensis, remensis etc. Ordinarie isti Legati nati non habent prae­ eminendam iurisdictionis56. Urbanus II a. 109S Rogerium I, comitem Calabriae et Siciliae, suum Lega­ tum a latere fecit, quae Legatio celeberrima effecta et vocata est «Monarchia *. Sicula Papam posse alicui laico viro concedere iurisdictionem ecclesiasticam, docet sententia communissima. Nihilominus Monarchia Sicula fuit privilegium exorbitans, quod, quia tam multis et tam acerbis controversiis per complura saecula ansam dedit, tandem abolitum est a Pio IXG. CAPUT VI. De Patriarchis Primatibus, Metropolitis. Q. 107. Qïiid sint Patriarchae eorum que praerogativae ? R. Patriarcha vi nominis videtur significare principem Patrum; qui quidem titulus concessus est paucis episcopis habentibus quandam eminentiam et supervisionem super ceteros episcopos alicuius regionis7*. 1 c. 267. 2 c. 1397. 3 c. 269. 4 Ib. § i. 5 c. 270. Archiepiscopo autem strigoniensi tamquam Legato nato omnes exempti Benedictini, Praemonstratenses et Cistercienses per totam Hungariam subiciuntur. Cf. Aichner, Compend. iur. eccl.10 §112. 6 Const. «Suprema» data d. 28 lan. 1864 et publicata d. 10 Oct. 1867. Cf. Sentis, Die «Monarchia Sicula» (Friburgi 1869). 7 De origine et historia huius denominationis videsis Devoti, Inst can. 1. 1, sect. 3, §33 sqq.; Wernz, Ius deer. II, n 716; Kirchenlexikon s. v. Patriarch. Liber II. De personis. ISO Pars I. De clericis. Quinque Patriarchae maiores distingui solent, qui hoc dignitatis ordine ab Innocentio III dispositi sunt: Romanus, Constantinopolitanus, Alex­ andrinus, Antiochenus, Hierosolymitanus. Plures ex his iam non sunt nisi Patriarchae titulares. In Oriente complures exsistunt Patriarchae diversi ritus, e. gr. Armeni, Chaldaei, Melchitae, Maronitae. In Oc­ cidente exsistunt quoque Patriarchae minores, e. gr. Venetus, Ulissiponensis, Indicus in Hispania etc. Hodiernis temporibus Patriarchae aut Primatis titulus praeter praerogativam honoris et ius praecedentiae nullam secum fert specialem iurisdictionem, nisi iure particulari de ali­ quibus aliud constet h Patriarcha autem praecedit Primati, Primas archiepiscopo, hic episcopis; in suo tamen territorio episcopus praecedit omnibus archiepiscopis, Primatibus, Patriarchis, exceptis proprio Metropolita, Cardinalibus, Legatis pontificiis2. Q. 108. Quid sint Primates eorumque praerogativae e R. Primates (qui aliquando et Exarchae, Vicarii Apostolici, Legati nati appellati sunt) non semper eundem dignitatis et potestatis ambi­ tum habuerunt. Hodie quaelibet natio vel quodlibet regnum solet habere Primatem, sic e. gr. Primas Belgii est archiepiscopus mechliniensis, Primas Hungariae est archiepiscopus strigoniensis. Aliquando exsistunt controversiae et dubia, cuinam competat titulus Primatis in aliquo regno. Salvo iure particulari nulla specialis iurisdictio competit Primati, ut iam supra de Patriarchis dictum est. Quantum ad ius praecedentiae Primas immediate post Patriarchas venit. Alia privilegia, ut ius con­ secrandi Metropolitas et ab iis exigendi professionem oboedientiae canonicae, convocandi Concilia plenaria etc., iam amplius illi non con­ veniunt. Q. 109. Quid sint Metropolitae eorumque iura ? R. Metropolita seu archiepiscopus praeest alicui provinciae ec­ clesiasticae. Provincia autem ecclesiastica vocatur complexus plurium dioecesium, quarum episcopi dicuntur suffraganei. Metropolita vi nominis significat episcopum ecclesiae matricis. Cum autem ecclesia Metropolitae non semper sit ecclesia matrix, sed tan­ tum ecclesia dignior, hodie Metropolitae saepe vocantur archiepiscopi. Originem Metropolitarum nonnulli veteres et moderni auctores a temporibus Apostolorum ducunt, allegantes exemplum et S. Titi, qui praefectus fuit a S. Paulo tamquam Metropolita insulae Cretae, et S. Timothei, qui praefuit toti provinciae Asiae. Quidquid est de hac sententia, certe fit mentio Metropolitarum in can. 4 Cone, nicaen. I (a. 325)· Iuxta praesentem Ecclesiae disciplinam iura Metropolitarum ad haec reducuntur : Metropolita 1. habet omnia iura episcopalia, in sua archidioecesi, ut patet; debet tamen intra tres menses a consecratione vel provisione canonica petere pallium 3. c. 271. 2 c. 280. c. 273. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 6. De Patriarchis, Primatibus etc. j5j 2. convocat Concilium provinciale iliique praesidet1. 3. concedere potest etiam in dioecesibus suffraganeorum indul­ gentiam 100 dierum2; inibi in omnibus ecclesiis etiam exemptis (Or­ dinario loci praemonito, si ecclesia sit cathedralis) potest peragere pontificalia, populo benedicere, cruce ante se delata incedere, non autem alia exercere, quae iurisdictionem important3; potest vigilare, ut fides ac disciplina ecclesiastica accurate serventur, ac de abusibus Romanum Pontificem certiorem facere4; appellationem recipere potest a sententiis definitivis aut interlocutoriis definitivarum sententiarum vim habentibus, prolatis in curiis suffraganeisδ; potest in prima instantia di­ rimere controversias de iuribus aut bonis temporalibus episcopi aut mensae vel curiae dioecesanae suffraganeae6. 4. exercere potest ius devolutionis in tribus casibus : a) quando Capi­ tulum neglexit deputare Vicarium capitularem intra 8 dies post vacationem sedis episcopalis cognitam7 ; b) quando episcopus suffraganeus neglexit canonicam visitationem suae dioecesis, Metropolita eam peragere potest, causa tamen prius ab Apostolica Sede probata. Durante autem tali visitatione gaudet amplissima iurisdictione8; c) quando episcopus suf­ fraganeus neglexit a patronis ad beneficia legitime pracsentatos infra duos menses canonice instituere, Metropolita id facere potest9. 5. habet iura honorifica, sc. a) praecedentiam super episcopos; b) facultatem deferendi ante se crucem gestatoriam per totam suam provinciam ; c) usum pallii in sua provincia. Pallium est ornamentum (sc. fascia lanea candida), quod Metropolita (et idem valet de Patriarcha et Primate) tenetur infra tres menses a consecratione vel a canonica provisione in Consistorio petere per se vel per procura­ torem a Romano Pontifice. Archiepiscopi autem et patriarchae titulares nec tenentur nec possunt petere pallium. Pallium dicitur «de corpore B, Petri assumptum», quia mos est, ut pallia in vigilia S3. Apostolorum Petri et Pauli deferantur ad confessionem S. Petri, usquedum inde suscipiantur a primo Cardinali diacono, qui ea tradit archiepiscopis vel illorum procura­ toribus. Pallium datur non solum decoris causa, sed etiam ad significandam iurisdictionem archiepiscopalem)0. Hinc archiepiscopus ante pallii imposi­ tionem (excluso speciali induito apostolico) illicite ponit actus sive iurisdictionis metropolitanae sive etiam episcopalis, in quibus ad normam legum liturgicarum usus pallii requiritur11. Metropolita uti potest pallio intra quam­ libet ecclesiam etiam exemptam suae provinciae in Missarum sollemniis diebus in Pontificali romano designatis aliisque forte sibi concessis; nullatenus vero extra provinciam, etsi Ordinarii loci consensus accedat12. Usus pallii est pror­ sus personalis; ideoque archiepiscopus nequit suum pallium alteri commodare ; c. 284. - c. 274, n. 2. 3 Ib. n. 6. Ib. n. 4. 5 Ib. n. 7. e Ib. n. 8 et c. 1572, n. 2. c. 274, n. 3. 8 Ib. n. 5. Ib. n. i. Si episcopus neglexit beneficia (quaecumque) conferre intra semestre post habitam certam vacationis notitiam, collatio iam non devolvitur ad Métropolitain, sed ad Sedem Apostolicam. c. 1432, § 3. 10 c. 275. 11 c. 276. 12 c. 277. 1 4 7 ° jcj2 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. si transfertur in aliam archidioecesim, debet pallium secum asportare; tenetur tamen pro hac nova ecclesia in signum novae jurisdictionis novum pallium petere. Quando moritur archiepiscopus, debet sepeliri indutus suo pallio; si habuit alia pallia, ea quoque cum eodem sunt sepelienda *. Aliquando pallium conceditur simplicibus episcopis vel archiepiscopis titularibus; sed tunc est merum signum honoris et nullam ampliorem juris­ dictionem confert2. CAPUT VII. De Conciliis plenariis et provincialibus (remissive). Supra tractatum est sufficienter de hac materia, ubi sermo fuit de fontibus iuris, q. 29. CAPUT VIII. De Vicariis et Praefectis Apostolicis. Q. no. Quid sint Vicarii et Praefecti Apostolicir R. Vicarii Apostolici vocantur in lato sensti omnes illi praelati, qui a Sancta Sede deputantur, ut alicuius territorii spirituale regimen nomine Summi Pontificis suscipiant. Antiquis temporibus Vicarii Apo­ stolici potius habuerunt rnunus Legati vel Nuntii3, In hoc lato sensu Vicarii Apostolici sunt quoque Administratores Apostolici, qui ob graves rationes mittuntur a S. Sede ad aliquam dioecesim regendam, sede sive vacante sive plena. De huiusmodi Administratoribus Apostolicis in capite sequenti sermo erit. Vicarii Apostolici in stricto sensu iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam exercent nomine Summi Pontificis spi­ rituale regimen in territoriis, quae nondum erecta sunt in dioeceses4. Solius S. Sedis est vicariatus apostolicos et praefecturas apostolicas erigere, aliter circumscribere, dividere, unire, supprimere5. Praefecti Apostolici quantum ad jurisdictionem aequiparari solent Vicariis Apostolicis, sed mittuntur in territoria nondum tam bene organizata, sicuti sunt vicariatus apostolici. Proinde in locis paganorum primo solet fundari praefectura apostolica, quae postea, crescente re­ ligione Christiana, mutatur in vicariatum apostolicum. Vicarius et Prae­ fectus Apostolicus possessionem sui territorii capiunt: ille quando litteras apostolicas, hic quando decretum seu patentes litteras S. Congregationis de Prop. Fide per se vel per procuratorem ostendit ei, qui territorium regit, nempe Pro-Vicario vel Pro-Praefecto6. Praefectus Apostolicus ordinarie caret charactere episcopali, econtra Vicarius Apostolicus solet esse episcopus titularis. Q. III. Qua enant sint iura Vicarii vel Praefecti Apostolici r R. i. «Vicarii et Praefecti Apostolici iisdem iuribus et facultatibus in suo territorio gaudent, quae in propriis dioecesibus competunt epi­ scopis residentialibus, nisi quid Apostolica Sedes reservaverit.» 7 Sunt 1 c. 278 et 279. 2 Cf. Benedict. XIV, De syn. dioec. 1. 13, c. 15, n. 9. 3 Benedict. XIV, De syn. dioec. 1. 2, c. 10. 4 c. 293, § 1. 5 c. 215, § j, 6 e. 293, § 2. 7 c. 294, § r. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 8. De Vicariis et Praefectis. ISS enim veri Ordinarii locorumk Cum haec lex sit prorsus universalis et eodem modo statuat de Vicario et de Praefecto Apostolico, iura amborum sunt revera episcopalia. Quantum ad privilegia honorifica vide infra n. 3. Nomen autem eorum non est in canone Missae in­ serendum, «quia, de iure adhuc vigente, in canone Missae post verba Antistite nostro exprimendum est tantum nomen Patriarchae, archiepiscopi et episcopi, qui sunt Ordinarii loci, et in propria dioecesi» 1 2. Etiam ii Vicarii et Praefecti Apostolici, qui charactere episcopali carent, possunt intra sui territorii fines ac perdurante munere omnes benedic­ tiones episcopis reservatas (una pontificali excepta) impertire, calices, patenas et altaria portatilia cum sacris oleis ab episcopo benedictis consecrare, indulgentias 50 dierum concedere, confirmationem, primam tonsuram et ordines minores conferre3. Praeter istas facultates ex iure communi concessas solent habere adhuc alias iuxta diversa formularia, ad quorum normam facultates a Propaganda impertiri consueverunt. 2. Vicarii et Praefecti Apostolici habent amplissimam iurisdictionem (sive ordinariam sive delegatam) in omnes sui territorii missionarios, etiam religiosos exemptos. Quare ab omnibus missionariis possunt et debent exigere, ut suas patentes seu alias quasvis eorum missionis, destinationis, constitutionis ac deputationis litteras exhibeant, easque exhibere recusantibus exercitium cuiusvis ministerii ecclesiastici pro­ hibere4. Ab iis omnes missionarii licentiam sacri ministerii exercendi petant; quae licentia tamen non est neganda nisi ob gravem causam. Nec potest haec licentia negari omnibus missionariis alicuius instituti religiosi, sed nonnisi aliquibus singulariter5* . Etiam missionarii regulares exempti subiciuntur Vicarii et Praefecti Apostolici iurisdictioni, visitationi et correctioni in iis, quae pertinent ad missionum regimen, curam animartim, sacramentorum administrationem, scholarum directionem, oblationes intuitu missionis factas, implementum piarum voluntatum in favorem eiusdem * . missionis Immo quamvis Vicariis et Praefectis Apostolicis nullo modo liceat (praeter raros casus in iure praevisos) se in disciplinam religiosam ingerere, quae a Superiore religioso dependet, tamen, si circa ea quae pertinent ad missionem et ea quae pertinent ad disciplinam religiosam, conflictus oriatur inter mandatum Vicarii aut Praefecti Apostolici et mandatum Superioris, prius i. e. mandatum Vicarii et Praefecti Apostolici praevalere debet, salvo tamen iure recursus in devolutivo (non in suspensivo) ad S. Sedem et salvis peculiaribus statutis a S. Sede probatis 7. Ratio huius praevalentiae est, quia Vicarius 1 c. 198. 2 S. R. C. d. 8 Mart. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 145)· Nihilominus S. Congregatio de Prop. Fide aliquando concedit facultatem inserendi nomen Vicarii apostolici in canone et in precibus ferialibus (Form. Ill maior n. 50). 3 c. 294, § 2. 4 c 295, § i. 5 Ib. § 2. 6 c. 296, § i. Omnes oblationes fidelium intuitu missionis factae sunt proprietas missionis et non missionariorum etiam exemptorum. Oblationes autem fidelium datae ipsis missionariis non sunt proprietas missionis. 7 Ib. § 2. 154 Liber IL De personis. Pars I. De clericis. aut Praefectus Apostolicus directe repraesentant supremam S. Sedis auctoritatem. — Deficientibus e clero saeculari sacerdotibus, Vicarii et Praefecti Apostolici possunt cogere religiosos (etiam exemptos) vicariatui vel praefecturae addictos, audito eorum Superiore, ad animarum curam exercendam, salvis pariter peculiaribus statutis a Sede Apostolica pro­ batis h Quae quidem obligatio exercendi curam animarum non solum ex caritate, sed etiam ex iustitia oritur, quoniam originem ducit ex quasi-contractu ; religiosi enim non deputantur a Congregatione de Prop. Fide ad missiones, nisi se obligant ibi curam animarum exsecuturos esse12. Hinc religiosi missionarii possunt cogi, ut assumant officium parochi, nisi habeant speciale privilegium S. Sedis. Religiosi missionarii qui exercent munus parochi vel rectoris alicuius ecclesiae, amoveri pos­ sunt aequo iure tam a superiore religioso quam a Vicario aut Praefecto Apostolico8. Si qua dissidia in iis, quae ad curam animarum pertinent, sive inter singulos missionaries, sive inter diversas religiones, sive inter missionarios et alios quoslibet, oriri contigerit, ea quam primum componere curent Vicarii vel Praefecti Apostolici, qui huiusmodi quaestiones, ubi opus fuerit, dirimant, integro tamen iure recursus (in devolutivo) ad S. Sedemi. Ratio est, quia in istis dissitis regionibus missionum maxima incommoda orirentur, si talia dissidia non possent componi nisi prius recurrendo ad S. Sedem. 3. Vicariis et Praefectis, charactere episcopali auctis, privilegia honorifica competunt, quae ius concedit episcopis titularibus; si autem charactere episcopali carent, habent tantum, durante munere et in proprio territorio, insignia et privilegia Protonotariorum de numero participantium 5. Ista privilegia Protonotariorum sunt: habitus praelatitius, annulus gem­ matus portandus etiam in missis privatis, usus pontificalium excluso tamen throno et baculo pastorali; possunt autem adhibere faldistorium etc. Am­ plior explicatio horum privilegiorum habetur in Motu proprio Pii X «Inter multiplices» d. 21 Febr. 1905 e. Q. 112. Quaenam sint obligationes Vicarii vel Praefecti Apostolici: R. Sicuti Vicarii et Praefecti Apostolici fere aequiparantur episcopis residentialibus quantum ad iura, ita etiam est quantum ad obligationes. Sunt tamen nonnullae differentiae. Speciatim haec notentur: habent obligationem : 1. Residentiae in regione sibi commissa7. 2. Visitationis, quam in territorio suo per se vel, si legitime im­ pediti fuerint, per alium peragere debent, quandocumque opus est3. Ergo non est determinatum tempus istius visitationis. 1 c. 297. 2 Cf. Clemens IX, Const. «Speculatores» d. 13 Sept. 1669, in Collectan. de Prop. Fide n 186. 3 c. 454, §5. 4 c. 298. 5 c. 308. c Analecta eccl. XIII (1905) 54. 7 c. 301, §1. 8 Ib. § 2. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 8. De Vicariis et Praefectis. 135 3. Applicationis Missae pro populo. Attamen non stricte tenentur, sicuti episcopi residentiales, applicare Missam omnibus diebus dominicis et festivis, sed tantum 11 diebus, sc. diebus Nativitatis Domini, Epi­ phaniae, Paschatis, Ascensionis, Pentecostes, SS. Corporis Christi, Im­ maculatae Conceptionis et Assumptionis B. Μ. V., S. losephi eius sponsi, SS. Apostolorum Petri et Pauli, Omnium Sanctorum b 4. Relationis qiiinquennalis de statu sui territorii. Quolibet enim quinquennio tenentur exhibere plenam accuratamque relationem de suo pastorali officio, deque omnibus, quae ad statum vicariatus vel prae­ fecturae, ad missionarios, ad religiosos, ad populi disciplinam, ad scho­ larum frequentiam, ad fidelium denique ipsorum curae commissorum salutem quavis ratione pertinent iuxta Litteras S. C. de Prop. Fide d. I lunii 18772; quae relatio scripta esse debet et subscripta cum ab ipso Vicario aut Praefecto tum ab uno saltem consiliario. Immo etiam sub cuiusque anni exitum debent mittere ad S. Sedem elenchum seu numerum conversorum, baptizatorum annuaeque Sacra­ mentorum administrationis una cum aliis notatu dignioribus3. 5. Constituendi Consilium ex tribus saltem antiquioribus et prudentioribus missionariis, quorum sententiam (saltem per epistulam) audiant in gravioribus et difficilioribus negotiis4. Est igitur consilium solum­ modo consultativum. Insuper congregentur (prout siverit opportunitas) missionarii saltem praecipui cum religiosi tum saeculares, saltem semel in anno, ut ex singulorum experientia et consilio possint deduci, quae sint ordinanda perfectius5. 6. Constituendi Archivum, sicuti praescriptum est pro episcopis. Pariter, quae de Conciliis plenaribus et provincialibus praescribuntur, debent quoque applicari in regionibus missionum. Item Vicarius Apo­ stolicus debet convocare synodum ad instar synodi dioecesanae. Prae­ fectus Apostolicus autem non obligatur convocare talem synodum. Nullum tempus est praefinitum pro Concilii provincialis et synodi cele­ bratione; sed canones Conciliorum antequam promulgentur recognosci debent a S. Congregatione de Prop. Fide6. 7. Procurandi clericorum vocationem. Studiosissime debent curare Vicarii et Praefecti Apostolici, onerata graviter eorum conscientia, ut ex christianis indigenis seu incolis suae regionis probati clerici rite in­ stituantur ac sacerdotio initientur7. 8. Deputandi Pro-Vicarium vel Pro-Praefectum. Ubi primum Vicarii et Praefecti in territorium suum advenerunt, deputent ex clero vel regulari vel saeculari Pro-Vicarium vel Pro-Praefectum idoneum, nisi tamen Coadiutor cum futura successione iam datus est a S. Sede. Iste Pro-Vicarius aut Pro·Praefectus nullam habet, vivente Vicario aut Prae­ fecto, potestatem, nisi quae fuit ab eodem sibi commissa; sed deficiente Vicario aut Praefecto, vel eorum iurisdictione impedita e. gr. per cap1 c. 306. 3 c. 300. 2 Collect, de Prop. Fide n. 1473. 4 c. 302. 5 c. 303. 6 c. 304. "■ c. 305. ig6 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. tivitatem, exsilium, totum debet regimen assumere et in hoc munere permanere, donec a S. Sede aliter fuit provisum h Pari modo Pro· Vicarius aut Pro-Praefectus, qui titulari successit, i. e. postquam ipse Vicarius aut Praefectus iurisdictionem exercere nequit, statim deputet ecclesiasticum virum, qui sibi in munere succedat, si et ipse impeditus fuerit2. Sin autem forte contingat, ut nemo sive a titulari sive a protitulari fuerit designatus tamquam administrator, tunc senior in vicariatu vel praefectura, is nempe, qui est praesens in territorio et suas desti­ nationis litteras in eodem prius exhibuit, censetur delegatus a S. Sede, ut regimen assumat, et inter plures aeque seniores antiquior sacerdotio3. Ii, ad quos hoc modo cura vicariatus vel praefecturae devenit, debent quamprimum certiorem facere S. Sedem; interim autem uti possunt omnibus facultatibus (sive ordinariis sive extraordinariis), quibus Vicarius vel Praefectus pollebat. Excipiuntur solae eae facultates, quae com­ missae fuerunt non officio sed personae, seu, ut dicitur, quae commissae fuerunt ob industriam personae4. Sin autem quis praepositus est vicariatui vel praefecturae ad certum tempus, e. gr. ad annum, debet remanere in regimine cum omnibus facultatibus sibi concessis, quamvis hoc definitum tempus fuerit elapsum, donec successor canonicam sui muneris possessionem ceperit5. S. Sedes enim non vult relinquere territorium missionis sine legitimo Superiore; pariter non vult, ut missionarii relinquant missionem sine expressa sua licentia. Quare nec Vicario aut Praefecto Apostolico licet, inconsulta S. Sede, concedere missionariis ab ea missis veniam, in perpetuum deserendi vicariatum aut praefecturam, nec eos quoquo modo expellere. Solummodo in casu publici scandali possunt Vicarii aut Praefecti Apostolici missionarium statim removere. Requiritur autem tunc auditio Consilii, vel, si agitur de religioso expellendo, praemonitio Superioris, quantum fieri potest; insuper S. Sedes statim est certior facienda6. Nihil obstat, ne missionarius ad tempus relinquat propriam missionem, praehabita legi­ tima licentia proprii Superioris. Nota. Vicarii Apostolici (non item Praefecti) tenentur facere per­ egrinationem ad Limina Apostolorum eadem prorsus lege qua episcopi residentiales, nempe quolibet quinquennio; cui tamen muneri, si quid graviter obstet, ne per se ipsi illud expleant, satisfacere possunt per procuratorem sive specialiter missum sive etiam degentem in Urbe7. CAPUT IX. De Administratoribus Apostolicis. Q. 113. Quid sit Administrator Apostolicus iuxta praesentem Ec­ clesiae disciplinam r R. Administrator Apostolicus iuxta praesentem Ecclesiae disci­ plinam est clericus, qui a Summo Pontifice ob graves et speciales 1 c. 309, § i 2. 2 Ib. § 3. 3 Ib. §4. 5 c. 311. 6 c. 307. 7 c. 299. 4 c. 310. Sectio 2. litulus 7· De suprema potestate. Caput 9. De Administratoribus etc, 1ζ/ causas mittitur ad regimen alicuius dioecesis canonice erectae gerendum vel in perpetuum vel ad tempus vel sede plena vel sede vacante1. Tales causae graves et speciales sunt e. gr. infirmitas gravis episcopi, graves dissidiae in populo, difficultates graves exortae cum gubernio civili. Sede plena, officium Administratoris initium sumit, postquam iste praesens in dioecesi litteras suae nominationis ostendit cum epi­ scopo (si sit mentis consiliique compos), tum etiam Capitulo ecclesiae cathedralis. Sede autem vacante vel episcopo mente capto aut absente, Administrator Apostolicus possessionem sumit solummodo ostendendo litteras institutionis Capitulo cathedrali2. lura, officia ac privilegia Administratoris Apostolici desumuntur ex litteris suae deputationis, vel, nisi in iisdem aliud caveatur, expresse valet regula generalis: Administrator permanentor institutus iisdem iuribus et honoribus fruitur iisdemque obligationibus tenetur ac epi­ scopus residentialis; ad tempus autem institutus eadem iura ac officia habet sicut Vicarius capitularis, non tamen tenetur in hoc ultimo casu applicare Missam pro populo. Ad honorifica privilegia quod attinet, valet idem, quod supra dictum est de Vicariis et Praefectis Apostolicis, sc. si Administrator est charactere episcopali insignitus, habet privilegia sicut episcopus titularis; secus sicut Protonotarius Apostolicus de nu­ mero participantium. Episcopus, qui ad aliam sedem translatus prioris retinet administrationem, in hac quoque omnia episcoporum residentialium honorifica privilegia habet3. Quaenam sint privilegia honorifica episcopi residentialis et titularis, dicetur infra in titulo sequenti. Si, sede plena, Administrator Apostolicus dioecesi praeficitur, tota iurisdictio episcopi eiusque Vicarii generalis suspenditur; sed Administrator non debet se immiscere causis personam episcopi spectantibus neque Vicarium generalem iudicare aut punire ob praeteritam eius admini­ strationem4. Hoc enim esset quid odiosum; sed posset de gravibus defectibus commissis S. Sedem certiorem reddere. Si iurisdictio Administratoris Apostolici impedita sit sive ob eius mortem, sive ob exsilium aliasque rationes, S. Sedes statim moneatur. Interim autem si dioecesis vacat aut si episcopus non est sui compos, regimen dioecesis incumbit Vicario generali vel alii clerico ab Ad­ ministratore delegato; secus autem ipse episcopus iterum dioecesim regit, nisi aliud Sedes Apostolica antea statuerit5. Administratoris Apostolici iurisdictio non cessat obitu episcopi aut Romani Pontificis; cessat autem, cum novus episcopus legitime ceperit regimen dioecesis0. Quando igitur sedes vacat per mortem episcopi, Capitulum nequit de­ putare Vicarium capitularem, sed Administrator Apostolicus remanet in officio suo, donec S. Sedes aliter statuerit. 1 3 3 c. 312. c. 315. c. 317. 2 c. 313. 4 c. 316. 6 c. 318. Liber II. De personis. j-g Pars I. De clericis. CAPUT X. De Praelatis inferioribus. Q. 114. Quinam sint Praelati inferiores r R. i. Praelati inferiores intelliguntur clerici illi, qui ex auctoritate Summi Pontificis habent ordinariam iurisdictionem quasi-eplscopalem, eamque exemptam a iurisdictione episcopi residentialis. 2. Solent distingui triplicis generis Praelati inferiores: a) Praelati «nullius», qui praesunt territorio proprio separato ab omni dioecesi, cum clero et populo proprio 1. b) Praelati, qui praesunt cum ordinaria iurisdictione quasi-episcopali et exemptione clero et populo, sed sine territorio separato a dioecesi, quales sunt episcopi castrenses et su­ periores religiosorum institutorum exemptorum, c) Praelati Domus pontificiae. Circa Praelatos Domus pontificiae standum est privilegiis, regulis et traditionibus istius Domus3. De Praelatis religiosis sermo erit infra, ubi disseretur de statu religioso. De episcopis castrensibus nihil ex iure communi statutum est. Attendenda igitur sunt statuta particularia, quibus Summus Pontifex pro diversis regnis huiusmodi episcopos ca­ strenses instituit3. Restat igitur dicendum de solis Praelatis vel Ab­ batibus nullius. Q. II5. Quid sit Abbatia vel Praelatura nullius? R. Abbatia vel Praelatura nullius sumitur vel in lato vel in stricto sensu. In lato sensu est aliqua ecclesia vel monasterium gaudens sic dicta exemptione activa, i. e. quod omnino non subditur iurisdictioni episcopali. In stricto sensu est aliquod territorium constans saltem tri­ bus paroeciis prorsus independentibus a iurisdictione episcopi dioecesani. Singulari iure (quod dignoscitur ex institutione pontificia) reguntur Ab­ batiae et Praelaturae nullius in lato sensu acceptae. Iuxta praesentem disciplinam distinguuntur Abbates triplicis generis: 1. Abbates nullius in stricto sensu; 2. Abbates nullius in lato sensu; 3. Abbates de re­ gimine, i. e. Abbates omnium monasteriorum. Quae sequuntur, valent pro solis Abbatiis et Praelaturis in stricto sensu acceptis. Nihil autem refert, utrum sint regulares an saeculares. Numerus talium Abbatiarum vel Praelaturarum hodie minor est quam antiquis temporibus. Enume­ rantur enim in toto orbe terrarum nonnisi 23. Per se patet Abbatiam vel Praelaturam nullius non posse constitui nisi a Summo Pontifice, cuius est dioeceses circumscribere. Q. 116. Quid statuat ius de institutione Abbatum vel Praela­ torum millius ? R. i. Abbates vel Praelati nullius a solo Romano Pontifice ca­ nonice instituuntur aut nominantur. Nihil autem obstat, ne ab aliis eligantur, e. gr. a monachis, vel praesententur e. gr. a patrono4. 1 c. 319- 2 c. 32S. 3 c. 451, § 3. 4 c. 320, § I. Sectio 2. Titulus 7. De suprema potestate. Caput 10. De Praelatis inferioribus. I 59 2. Assumendi ad Abbatiam vel Praelaturam nullius iisdem quali­ tatibus ornati esse debent, quas ius in episcopis requirit b Quaenam sint istae qualitates episcoporum, dicetur infra q. 120. 3. Si isti Abbates vel Praelati eliguntur ab aliquo collegio, debent ex iure communi obtinere suffragiorum numerum absolute maiorem, demptis suffragiis nullis; ex iure particulari aliquando requiritur maior numerus suffragiorum 2. Abbates vel Praelati electi nullo prorsus modo possunt se ingerere in regimen Abbatiae vel Praelaturae, antequam eiusdem possessionem ceperint praesentes, ostendendo litteras institu­ tionis apostolicas Capitulo ecclesiae3. 4. Abbates vel Praelati nullius, qui ex praescripto apostolico vel ex propriae religionis constitutionibus benedici debent, intra tres menses a receptis litteris apostolicis, cessante legitimo impedimento, benedic­ tionem ab episcopo, quem maluerint, accipiant4; secus sunt ipso facto a iurisdictione suspensi5. 5. Abbates vel Praelati nullius amittunt sua iura, sicut episcopi residentiales, de quibus infra. Hinc quoque Abbatia vel Praelatura nullius vacante succedit Capitulum religiosorum vel canonicorum, prout agitur de Abbatia vel Praefectura religiosa vel saeculari. Utrumque autem Capitulum infra octiduum debet Vicarium capitularem deputare, qui Abbatiam vel Praelaturam regat usque ad novi Abbatis vel Prae­ fecti institutionem 6. Q. 117. Quaenam sint iura et obligationes Abbatis vel Prae­ lati nullius ? R. Generatim dici potest: Abbas vel Praelatus nullius easdem potestates ordinarias easdemque obligationes cum iisdem sanctionibus habet, quae competunt episcopis residentialibus in propria dioecesi7. Sunt enim veri Ordinarii in territorio suo8. Hinc, licet charactere epi­ scopali careant, utuntur in proprio territorio insignibus pontificalibus cum throno et baldachino ; item iure ibidem celebrandi officia divina ritu pontificali; etiam extra suum territorium possunt gestare annulum cum gemma, pileolum violaceum, crucem pectoralem; possunt consecrare ecclesias, altaria (sive mobilia sive immobilia), patenas, calices9; possunt concedere indulgentiam 50 dierum; possunt confirmationem, primam tonsuram et ordines minores conferre; habent vocem in Conciliis oecumenico10, plenario11, provinciali12; possunt et debent Vicarium gene­ ralem instituere13 etc. Si charactere episcopali sunt insigniti, valent in proprio territorio ea omnia peragere, quae valet episcopus residentialis in sua dioecesi, e. gr. notanter valent suis subditis clericis vel litteras dimissorias concedere vel ordines etiam maiores conferre. Abbatia vel Praelatura nullius, quae est religiosa, semper debet Capitulum habere, quod regitur propriis legibus et constitutionibus; sin 1 Ib. § i. 2 c. 321. 3 c. 322, § i et c. 2394. 4 c. 322, § 2. 5 c. 2402. 6 c. 327. 7 c. 323, § i. 8 c. 198. 9 c. 323, § 2. ° c. 223, § i, n. 3. 11 c. 282. 12 c. 285 et 292. 13 c. 323, § 3. j6q Liber II. De personis. Pars I. De clericis. autem Abbatia vel Praelatura nullius, quae est saecularis, habet Capitulum, illud regitur iure communi, sicut Capitula canonicorum ; quodsi Capitulum non adest, debent eligi consultores, eodem prorsus modo, ac id fieri debet in dioecesibus, quae carent Capitulo canonicorum1. TITULUS VIII. De potestate episcopali deque iis, qui de eadem participant. Conexio materiae. In titulo praecedenti tractatum fuit de Summo Pontifice et de omnibus illis clericis, qui ex solo iure ecclesiastico plus minusve participant potestatem pontificiam, uno verbo de omnibus vicariis Papae. Quando autem in isto titulo sermo fuit de clericis, qui charactere episcopali fuerunt insigniti, character episcopalis fuit quasi per accidens neque dedit potestatem propriam; quod quidem notanter valet de Cardinalibus. In titulo praesenti tractabitur de potestate episcopali, quae est iuris divini neque mere vicario modo a Summo Pontifice committitur. Pariter sermo erit de omnibus clericis adiutoribus episcopi. CAPUT I. De episcopis. Q. ii8. Quid sint episcopii R. Episcopi (qui et vocantur principes, praesules, pontifices, summi sacerdotes, dioecesani, ordinarii, pastores aliisque nominibus) sunt Apostolorum successores atque ex divina institutione peculiaribus ec­ clesiis praeficiuntur, quas cum potestate ordinaria regunt sub auctori­ tate Romani Pontificis2. Quare episcopi in hierarchia ordinis supremum gradum obtinent; in hierarchia vero iurisdictionis subduntur Romano Pontifici, quamvis in Apostolorum locum successerint et positi sint a Spiritu Sancto regere Ecclesiam Dei3. Divisiones. Episcopi distinguuntur: i. residentiales seu dioeccsani, qui alicui determinatae dioecesi canonice erectae praepositi sunt, et titulares (antiquitus vocabantur in partibus infidelium), qui solam consecrationem epi­ scopalem, non autem iurisdictionem ordinariam receperunt. 2. Metropolitae seu archiepiscopi, qui praesunt alicui provinciae eccle­ siasticae ; episcopi suffraganei, qui subsunt metropolitae ; episcopi exempti, qui immediate subsunt S. Sedi. 3. Episcopi electi, post legitimam electionem; praeconizati, post legitimam confirmationem a S. Sede factam; consecrati, post consecrationem episcopalem acceptam. Q. 119. Quomodo episcopi instituanturr R. i. Facultas constituendi episcopos proprio et nativo iure est penes Romanum Pontificem; quare Codex iur. can. c. 329, § 2 sim1 c. 324 326 423—428. 2 c. 329. 3 Cone. trid. sess, 23, c. 4. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput i. De episcopis. I(51 pliciter statuit: «eos (episcopos) libere nominat Romanus Pontifex» b Episcopi olim eligebantur a clero, accedente praesentia et consensu populi (exempla sunt electio S. Ambrosii et S. Nicolai)1 2. Non raro etiam principes laici vel Capitulum cathédrale habuerunt et habent ius eligendi episcopum, attamen hoc ius illis competit ex sola concessione Romani Pontificis, non vero ex natura rei; neque ex tali electione laicali aliqua vera potestas seu jurisdictio ecclesiastica oritur. Episcopi enim iurisdictionem non habent immediate a Deo, ut volunt quidam auctores3. «Ratio siquidem monarchist regiminis, quod Christus in sua Ecclesia constituit, videtur exposcere, ut totius Ecclesiae iurisdictionis fons et origo resideat in eiusdem Ecclesiae visibili capite, quod est Romanus Pontifex, atque ab eo profluat in cetera membra.»4 Quare episcopi non vi suae electionis neque consecrationis habent iuris­ dictionem, sed vi creationis a Summo Pontifice factae. Attamen ex altera parte episcopi non sunt meri vicarii Papae etiam quantum ad iurisdictionem, ut quidam Protestantes calumniati sunt, sed vi officii sui et vi institutionis divinae sunt in actu, primo proximo ad determinatam iurisdictionem. Ideo sicut Papa nequit officium episcopatus abolere, ita nec iurisdictionem episcopalem ; potest tamen eam limitare et «causas maiores-» sibi reservare, sicuti etiam quasdam personas (e. gr. regulares) eximere a iurisdictione episcopali. 1 Cf. c. 332. 2 Optime, ut assolet, de historia episcopalis electionis disserit Devoti, Ius can. univ. · II 1. i, tit. 6, § 3 sqq., ubi tractat quoque de dolendis abusibus, qui ex sic dicta «in­ vestitura laicali» oriri solebant. 8 Utrum iurisdictio episcoporum sit immediate a Deo an immediate a Papa, acriter disputatum est in Concilio tridentino, sed tunc nihil definitum fuit. In Concilio Vati­ cano haec quaestio ne proposita quidem fuit. Ceterum haec controversia non est magni momenti practici, dummodo admittatur, iurisdictionem episcopalem non esse mere iuris ecclesiastici. Nam si ita esset, Papa posset (saltem valide) iurisdictionem episcopalem generaliter tollere et in Ecclesia constituere aliam hierarchiam jurisdictionis. Hoc tamen non videtur posse admitti. — Iurisdictionem episcoporum derivari non immediate a Christo sed a Papa, docent S. Thomas, S. Bonaventura, S. Antoninus, Lainez, Benedictus XIV (De syn. dioec. 1. 1, c. 4, n. 2) aliique. Contrarium tenent Vasquez, Alphonsus de Castro etc. (cf. De Groot, Summa apol. q. 15, a. 4; Billot, De Ecclesia Christi q. 15, § 1). A Bolgenio, Phillips, Vering propugnata est sententia docens iurisdictionem parti­ cularem episcopi in suam dioecesim derivari quidem a Papa, sed iurisdictionem quandam universalem, sc. quando episcopi sunt coadunati in Concilio oecumenico, derivari im­ mediate a Christo; sed merito reicitur haec sententia tamquam nova et infundata. Si enim haec sententia vera esset, ad Concilium oecumenicum necessario vocandi essent omnes episcopali charactere insigniti (etiam episcopi titulares), quod tamen pluries non est factum; praeterea clerici ordinis sacerdotalis, e. gr. nonnulli Cardinales, non possent ibi habere vocem decisivam ; quod iterum est falsum. — In sic dicto systemate episco­ pali, quod docuerunt Gallicani, Febroniani, losephiniani, asseritur, iurisdictionem episco­ palem esse ita a iure divino stabilitam, ut sit independens a Romano Pontifice; pro. indeque episcopos coadunatos in Concilio oecumenico esse supra Papam. Quod quidem systema episcopale pluries damnatum est ab Ecclesia. 4 Benedictus XIV 1. c. Cf. Dii VI const. «Super soliditate» d. 28 Nov. 1786; Billuart, Diss. de primatu R. Pontif. a. 3, obiect. 4. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. II I(p2 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. 2. Quamvis episcoporum canonica institutio ad solum Romanum Pontificem pertineat iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam, tamen ex­ sistunt in diversis regionibus diversi modi eligendi vel praesentandi episcopum. Praecipui modi sunt sequentes: a) Praevia commendatio aliquorum (ordinarie trium) candidatorum facta ab episcopis comprovincialibus vel ab aliis viris ecclesiasticis con­ spicuis. Ita est mos in America septentrionali, Anglia, Hibernia etc. Haec commendatio nullo modo est electio canonica, ideoque nemo potest conqueri de vitio electionis. Etsi Papa solet instituere episco­ pum aliquem ex designatis, minime tamen ad hoc tenetur k b) Praevia nominatio vel praesentatio principis vel praesidis regni. Hic modus, qui nititur privilegio vel Concordato, usuvenit in Austria, Bavaria, Hispania, Lusitania, Helvetia aliisque regionibus1 2. c) Praevia electio vel postulatio Capituli cathedralis. Ita in Bo­ russia, in archidioecesi olmucensi, salisburgensi aliisque dioecesibus. In Borussia libertas huius electionis arctata est, cum nemo possit epi­ scopus eligi, qui sit persona minus grata gubernio civili. Quando ibi agitur de electione, tunc religiose et ad integrum perlegatur «In­ structio pro Capitulis Germaniae, quibus competit electio episcoporum circa modum hoc munus peragendi» a cardinali Rampolla d. 20 Iui. 1900 auctoritate S. Sedis edita3. In hac instructione (quae pro norma directiva haberi potest etiam in aliis regionibus) determinatur modus, quo interventus commissarii civilis sit * intelligendus. «Speciatim ad­ mittere nequit Apostolica Sedes, ut canonici, dum electionem peractam commissario significant, approbationem seu ratihabitionem quodammodo expostulent aut exquirere videantur civilis potestatis. Nec permitti potest, ut adstanti populo statim notificetur electio velut completa et perfecta. Sed comitiorum exitus ita publicandus erit, ut simul decla­ retur, capitularem actum suos canonicos effectus non sortiri, nisi cum a Summo Pontifice fuerit confirmatus.» Facta confirmatione a Summo Pontifice receptisque bullis pontificiis episcopi solent inthronizari cum magna sollemnitate. Aliquando etiam tenentur facere iuramentum fidelitatis erga principem civilem ; semper autem tale iuramentum requiritur erga S. Sedem, sicuti etiam professio fidei4. Q. 120. Quinam sit idoneus ad suscipiendum episcopatum r R. Ut quis sit idoneus ad episcopatum, requiritur, ut 1. sit natus ex legitimo matrimonio; nec sufficit legitimatio etiam per subsequens matrimonium ; 1 S. Cong, consist, d. 30 Mart. 1910 statuit, ut dioecesani consultores et parochi ius habentes ad suffragium ferendum pro prima candidatorum propositione, vulgo «terna», teneantur iureiurando se obligare ad strictum secretum circa nomina candidatorum. (Act. Ap. Sed. II [1910] 286.) 2 Pro territorio Canadiens!, insulis Terrae Novae, Scotia S. Congregatio consist d. 19 Mart. 1919 et d. 20 Nov. 1920 specialia statuta edidit de proponendis sacerdotibus aptis ad episcopatum (Acta Ap. Sed. XI 124 sqq, ; XIII 13 sqq.). 8 In Analect. eccl. IX 413 sq. 4 c. 332, § 2. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput i. De episcopis. 163 2. sit natus saltem annos triginta completos; 3. sit a quinquennio saltem in s. presbyteratus ordine constitutus; 4. sit praeditus bonis moribus, pietate, animarum zelo, prudentia ceterisque dotibus, quae ipsum aptum efficiunt ad gubernandam dioecesim, de qua agitur. In nonnullis dioecesibus sunt speciales difficultates gu­ bernandi, ideoque etiam speciales aptitudines requiruntur in earum episcopo ; 5. sit laurea doctoris vel saltem licentia in theologia aut iure ca­ nonico potitus in aliqua Universitate vel in Instituto studiorum a S. Sede probatis, vel saltem earundem scientiarum vere peritus. Disputant auctores, quaenam scientia magis requiratur, utrum theologia an scientia iuris canonici. Sententia communior respondet, scientiam iuris canonici magis necessariam esse, quia episcopus nequit bene administrare dioecesim sine perfecta scientia iuris canonici. Episcopi assumpti ex insti­ tutis religiosis debent habere vel similem titulum (doctoris, licentiati) vel a suis superioribus testimonium verae peritiae ’. Nota. i. Antequam quis in episcopum assumatur, solet diligens inquisitio institui de eius idoneitate. Ad solam autem S. Sedem per­ tinet iudicare, num quis sit revera idoneus2. 2. Promotus ad episco­ patum debet intra tres menses a receptis apostolicis litteris consecra­ tionem suscipere et saltem intra quattuor menses ad suam dioecesim pergere3. De iure communi consecratio episcopalis reservatur Romano Pontifici, ita ut nulli episcopo (sub poena suspensionis) liceat quem­ quam consecrare in episcopum, nisi ex speciali mandato S. Sedis4. Q. 121. · Quaenam sint itera et privilegia episcoporum r R. Ut iam supra dictum est, potestas iurisdictionis competit epi­ scopo vi sui officii, ideoque illam exercere potest statim post confir­ mationem S. Sedis acceptam et Capitulo ecclesiae cathedralis exhibitam, licet nondum sit consçcrationem episcopalem consecutus. Antiquis tem­ poribus complura iura competebant episcopis tamquam Sedis Apostolicae delegatis vel vi facultatum quinquennalium etc., sed Codex iur. can. iam non loquitur de iis. Proinde sequentia iura et privilegia de iure com­ muni pertinent ad potestatem ordinariam episcoporum. i. Potestas legislativa, quam episcopus exercere potest cum intra tum extra synodum dioecesanam. Per se patet, episcopum non posse leges ferre contra ius commune, neque eius leges territoriales obligare extra dioecesim. Leges episcopales statim a promulgatione 1 c. 331: 2 c. 330 et 331, § 3. 3 c. 333. 4 c· 953 et 2370· Pro America Latina concessit Leo XIII (const. «Trans Oceanum» 18 Apr. 1897, quae quidem constitutio extensa ad Insulas Philippinas iterum confirmata fuit a Pio X: Act. Ap. Sed. II 216), «ut electi episcopi, postquam promotionis litteras apostolicas acceperint (nisi aliter in praefatis litteris praescriptum sit), a quocumque ma­ luerint catholico antistite, accitis et assistentibus, si alii episcopi assistentes absque gravi incommodo reperiri nequeant, duobus vel tribus presbyteris in ecclesiastica dignitate con­ stitutis, consecrationis munus accipere valeant». ii * 104 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. obligare incipiunt, nisi aliud in ipsis caveatur; modus autem promul­ gationis ab ipsomet episcopo determinatur5. Istae leges non exspirant morte episcopi, sed tunc solum, quando revocantur. Obiectum legum dioecesanarum debet esse bona administratio dioecesis; quare generatim loquendo episcopus ea omnia lege statuere potest, quae ad bonam administrationem et ad bonum spirituale suae dioecesis necessaria sunt. — Potestas ferendi leges includit facultatem dispensandi in lege, ideoque in legibus dioecesanis episcopus libere et valide dispensare potest. Quantum ad alias leges dispensandas haec brevissime notentur: x. Epi­ scopus nequit dispensare a generalibus Ecclesiae legibus, nisi a) agatur de legibus dubiis (etiam irritantibus)2; b) sit difficilis recursus ad S. Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni. Hinc episcopus in casibus singularibus ex iusta causa potest dispensare a lege communi de observantia festorum, abstinentiae, ieiunii3. 2. Episcopus nequit dispensare in decretis Concilii plenarii aut provincialis, nisi in casibus particularibus et iusta de causa4. 2. Potestas iudiciaria et coactiva5. Episcopus enim, qui leges ferre potest, debet etiam habere potestatem iudicandi delicta contra leges et transgressores legis coercendi et puniendi. In nonnullis casibus episcopus est iudex etiam de religiosis exemptis, e. gr. in delictis haereseos, sollicitationis ad turpia etc. Potestatem iudicialem habet episcopus in foro cum interno tum externo. Hinc potest subditos suos in tribunali absolvere non tantum a peccatis, sed etiam a compluribus censuris (cf. infra de censuris); ipse potest quoque infligere censuras. Contra sententiam iudiciariam episcopi licet quidem appellare ad Metro­ politana vel ad S. Sedem, sed appellatio interposita saepe non habet effectum suspensivum, i. e. exsecutio sententiae episcopalis non suspen­ ditur, appellatione pendente, sed solum habet effectum devolutivum. Potestas coactiva episcopi valet infligere poenas etiam pecuniarias, at­ tamen, saltem quoad laicos, hoc rarissime expedit. Episcopus potest coercere clericos dyscolos, statuendo, ut in aliqua domo determinata (quae solet vocari domus demeritorum) vel in aliquo conventu propter poenam luendam habitent. 3. Potestas magisterii. Ex iure divino episcopi sunt pastores et doctores gregis sibi commissi; sunt enim successores Apostolorum, qui munus praedicationis adeo suum proprium agnoverunt, ut Paulus asseruerit, se non ad baptizandum, sed ad evangelizandum esse missumG. Antiquis temporibus episcopi fere soli munus exercuerunt praedicationis, ita ut magna admiratio orta sit, quando Valerius, episcopus hipponensis, permisit S. Augustino presbytero, ut praedicare possit. Adhuc saec. decimo tertio S. Dominicus non parvas difficultates passus est, quando voluit fundare Praedicatorum ordinem, cuius principalis finis est prae­ dicare verbum Dei, quia praedicare reputabatur officium episcopale. Etiam nunc episcopi tenentur saepe per se ipsos praedicare, nisi legi­ * c. 335, § 2. 6 C. 335. 2 c. 15. 6 i Cor. i, 17. 8 c. 1245. * c. 291, § 2. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput i. De episcopis. j time impediantur. Quantum ad explicationem doctrinae christianae, episcopi munus est supervigilare catechizationem juventutis et rudium n scholis et ecclesiis, dare licentiam catechizandi magistris, dare mis­ sionem canonicam professoribus theologiae. Episcopi ius habent concionandi in qualibet sui territorii ecclesia quamvis exempta1. Nemo autem alius clericus sive saecularis sive regularis potest in ecclesiis publicis praedicare nisi praehabita licentia (saltem tacita) episcopi2. Quantum ad defensionem fidei episcopi nunc sunt Inquisitores nati, et ad eos pertinet crimina haereseos punire atque conversos ex haeresi in gremium Ecclesiae recipere. 4. Potestas administrationis et supervisionis. Episcopi est administrare (non autem possidere) bona ecclesiastica ad dioecesim pertinentia iuxta normas in Codice iur. can.3 indicatas. Hinc episcopus lege ordinaria potest omnes determinare expensas, quae ad cultum divinum, ad sustentationem vicariorum, seminarii, ecclesiae cathedralis etc. necessariae sunt, e. gr. potest exigere sic dictum «cathedraticum»4; potest imponere tributum pro sustentatione seminarii5; immo potest, necessitate impellente, imponere omnibus in dioecesi beneficiariis (etiam religiosis) extraordinariam exactionem6. Generatim autem loquendo episcopus abstineat a nimiis taxis imponendis, illasque ne imponat nisi vera exsistente necessitate. Administrativa po­ testas episcopi non solum in temporalibus, sed maxime in spiritualibus versatur; unde episcopus, servatis tamen quibusdam conditionibus (de quibus suo loco sermo est), potest nova officia et beneficia erigere, confraternitates dirigere, synodum dioecesanam convocare, congrega­ tiones religiosas, quae non sunt exemptae, supervigilare etc. Quantum ad siipervisionem episcopi est supervigilare omnia, quae pertinent ad administrationem sacramentorum et sacramentalium, ad cultum Dei et Sanctorum, ad praedicationem verbi Dei, ad indulgentias, ad implementum piarum voluntatum etc.7 5. Privilegia episcoporum sunt: a) usus pontificalium in tota dioecesi in omnibus ecclesiis et ora­ toriis etiam exemptis; non autem extra dioecesim sine expresso vel saltem rationabiliter praesumpto consensu Ordinarii loci, et, si agitur de ecclesia exempta extradioecesana, de consensu superioris religiosi8. Exercere pontificalia est sacras functiones peragere, quae ex legibus liturgicis requirunt insignia pontificalia, i. e. baculum et mitram, e. gr. in Missa sollemni, in Vesperis, in Ordinibus conferendis. Episcopus, licentiam concedens pontificalia exercendi in suo territorio, potest quo­ que permittere usum throni cum baldachino9. A fortiori ipse potest sibi elevare thronum cum baldachino in omnibus ecclesiis suae dioecesis. b) Nomen episcopi dioecesani debet ab omnibus dicentibus Missam nominari in canone non a die electionis aut praeconizationis, sed a die 1 c. 1343. § J6 c. 1505. e Ib. 2 c· 13373 c. 1519 sqq. 7 c. 336. 8 c. 337. 4 c. 1504. 9 Ib. § 3. 166 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. captae possessionis vel per ipsum episcopum vel per suum procura­ torem 1. c) Insignia episcopalia, e. gr. annulus, mitra, usus proprii sigilli etc. Episcopi autem et Cardinales prohibentur in suis sigillis et insignibus (vulgo armis) exprimere titulos saeculares nobilitatis propriae familiae vel gentis2. d) Privilegium altaris portatilis et privilegati terra marique ; ideoque possunt in quolibet loco decenti Missam celebrare vel etiam per­ mittere, ut alia Missa, ipsis adstantibus, celebretur. Fideles autem tali Missae assistentes adimplent praeceptum audiendi Missam diebus dominicis et festivis. Episcopi possunt ubique dicere Missam iuxta proprium calendarium3; possunt quoque dicere Missam privatam fer. V in Coena Domini4. e) Facultas remittendi omnes poenas et censuras latae sententiae iure communi statutas in omnibus (et non solum in urgentioribus) casibus occultis, exceptis censuris specialissimo vel speciali modo S. Sedi reservatis5. Potest autem episcopus hanc facultatem exercere per se vel per delegatum. f) Facultas praedicandi verbum Dei ubique. Sin autem praedicant extra propriam dioecesim, requiritur saltem praesumptus consensus Or­ dinarii. g) Facultas percipiendi reditus mensae episcopalis, concedendi in­ dulgentiam 50 dierum in suae iurisdictionis locis. Hanc duplicem facul­ tatem non habent episcopi nisi a die captae possessionis sedis episcopalis; alias autem facultates et privilegia honorifica habent statim ac confir­ mati sunt a Romano Pontifice, nisi aliud expresse sit statutum. Hinc sacerdos electus et confirmatus episcopus potest etiam ante consecra­ tionem episcopalem acceptam uti pileolo violaceo in divinis Officiis et Missa, annulo, cruce pectorali etc.6 h) Facultas benedicendi ubique, solo signo crucis, cum omnibus indulgentiis a S. Sede concedi solitis, rosaria aliasque coronas precatorias, cruces, numismata, statuas, scapularia a S. Sede approbata eaque imponendi sine onere inscriptionis, pariter erigendi viam crucis vel benedicendi icones crucifixi. Nequeunt autem habitualiter dele­ gare lias facultates suis presbyteris7. De aliis privilegiis episcoporum sermo erit in propriis locis. Q. 12 2. Quaenam sint praecipuae obligationes episcoporum? R. Obligationes episcopi sunt multae, cum supra allata iura epi­ scoporum saepe sint onerosa. Omnes autem obligationes derivari vi­ dentur ex eo, quod episcopus est proprius et primus pastor tam cleri 1 2 3 4 6 " S. R. C. d. 4 Iui. 1879 (Decr. auth. n. 3500). S. C. consist, d. 15 lan. 1915 (Acta Ap. Sed. VIL 172). c. 349, § i, n. i et S. R. C. d. S lun. 1896. c. 349, § b n. i. 6 c. 2237, § 2. S. C. consist, d. 2 Maii 1910. S. Poenit. d. 18 Iui. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 332). Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput i. De episcopis. i quam laicorum suae dioeceseos, atque debet omnes in via virtutis ad­ ducere ad salutem aeternam. Nemo autem apte ducere potest in via virtutis, nisi ipse iam sit praeditus magnis virtutibus. Quapropter, praeeunte S. Thoma, auctores communiter docent, episcopum esse in statu perfectionis acquisitae ac proinde convenientissime debere habere omnes virtutes Christianas in statu perfecto. Ideo prima et principalis obligatio episcoporum est vita perfecte religiosa. Praeterea iis incumbit : i. Obligatio residentiae in propria dioecesi Lex residentiae episcopis inculcata est iam a primo Concilio nicaeno (a. 325) et postea multoties. Longam seriem canonum de hac re adducit Barth. Carranza in opusculo: De residentia episcoporum c. 7. In Concilio tridentino acriter disputatum est, utrum haec obligatio sit iuris divini an tan­ tum iuris ecclesiastici. Cum autem dissidentes inter se Patres haudquaquam invicem conciliari potuerint, tandem deliberatum est, ut novo quidem decreto adigerentur cuncti animarum pastores ad residentiam atque severae poenae infligerentur contumacibus; nihil tamen definiretur de iure, quo iidem continue inter suas oves versari tenerentur. Benedictus XIV 1 asserit, sententiam, quae tenet episcopos obligari ex iure divino ad residentiam, esse communiorem eique omnes calculum adiecisse, qui post Tridentinum scripserunt, tam theo­ logos quam canonistas, inter quos Dom. Soto, Bellarminus, Vasquez, Lessius, Azor, Carranza, Navarrus, Gonzalez, Fagnanus, Pirhing aliique innumeri. Intrinseca autem ratio, quare episcopi teneantur ad residentiam, est cura animarum ipsis vi officii et iuris divini incumbens. Etenim paene impossibile est, episcopum posse perfecte gerere curam animarum, si per longum tempus a sua dioecesi abest2. Ius ecclesiasticum3 statuit: Ex «aequa causa» episcopus dioecesanus potest abesse a sua dioecesi singulis annis non ultra duos vel ad sum­ mum tres menses sive continuos sive intermissos. Nisi adsit gravis et urgens causa, haec absentia ne cadat tempore Adventus, Quadra­ gesimae, diebus Nativitatis, Resurrectionis Domini, Pentecostes et Cor­ poris Christi; quibus temporibus episcopus non solum sit praesens in dioec-si, sed etiam apud ecclesiam cathedralem. Si diuturnior absentia a dioecesi est necessaria, requiritur non solum gravis causa, sed etiam (nisi periculum sit in mora) licentia S. Sedis4. Causae sufficientes absentiae sunt: visitatio Sacrorum Liminum, praesentia in Concilio oecumenico, plenario aut provinciali, gravia negotia tractanda. Praecisa licentia expressa S. Sedis, episcopus numquam potest licite abesse a sua dioecesi ultra tres menses; neque etiam potest licite pro hoc anno abesse mensibus octobri, novembri, de­ cembri et statim pro sequenti anno mensibus lanuario, Februario et 1 2 8 4 De syn. dioec. 1. 7, c. 1, n. 7. Cf. S. Thom., S. th. 2, 2, q. 185, a. 5· Cone. trid. sess. 23, c. 1 de reform. ; c. 338. Urbanus VIII, Const. «Sancta Synodus» d. 12 Dec. 1634; Benedictus XIU, Const. «Ad universae» d. 3 Sept. 1746. In hac constitutione Summus Pontifex totam fere doctrinam et disciplinam residentiae episcopalis complectitur. ι68 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Martio1. Per se patet, episcopum debere curare, ne ex sua absentia dioecesis quidquam impedimenti capiat. — Episcopus peccans contra legem residentiae sequentes poenas incurrit : a) pro rata temporis absentiae illegitimae privatur eo ipso fructibus beneficii sui. Episcopus igitur, qui praeter tres menses a iure con­ cessos illegitime abest a dioecesi sua per unum mensem, debet erogare in fabricam ecclesiae vel in pium locum vel in pauperes IOOO francos, si habet 12000 francorum reditus in toto anno. Haec poena incurritur eo ipso absque ulla declaratione neque remitti potest2. b) Si ultra sex menses a dioecesi illegitime abfuit, episcopum Metropolita, Metropolitam autem antiquior suffraganeus residens Sedi Apo· stolicae denuntiet3. Sedes autem Apostolica tunc alias poenas decernet, e. gr. privationem ecclesiae, privationem gratiae alternativae etc.4 2. Obligatio applicandi Missam pro populo omnibus diebus dominicis aliisque festis diebus de praecepto, etiam suppressis5. Circa hanc obligationem sequentia notentur: a) In festo Nativitatis Domini, et si quod festum in diem dominicam incidit, satis est ut episcopus unam Missam pro populo applicet6. b) Si festum transfertur non solum cum officio sed etiam pro foro externo, Missa applicanda est die huius translationis; si solummodo exterior sollemnitas transfertur, Missa applicanda est die, quo recitatur officium 7. c) Episcopus Missam pro populo diebus supra indicatis per se ipse applicare debet; sin autem a celebratione legitime impeditur, e. gr. infirmitate, statis diebus debet applicare per alium; si neque id prae­ stare potest, quamprimum vel per se ipse vel per alium applicet alio die8. d) Episcopus regens duas vel plures dioeceses satisfacit suae obli­ gationi, si unam Missam applicat pro universo populo sibi commisso < e) Episcopus, qui huic obligationi applicandi Missam non satis­ fecit, quam citius debet supplere Missas omissas 10. Episcopi titulares non quidem stricte tenentur applicare Missam pro populo, sed «si aequitatis caritatisque episcopalis ratio habeatur, non potest non consentaneum videri, eos etiam interdum sacrificium ofierre, ut respiciat Deus miseram ecclesiarum illarum conditionem, quarum titulo et nomine ipsi honestantur» n. 3. Visitatio Liminum SS. Apostolorum. Episcopi ante suam consecrationem iurare debent, se statis temporibus visitaturos esse Limina Apostolorum, deferentes Summo Pontifici et debitam reveren­ tiam oboedientiamque et claram relationem de propria dioecesi. Quae quidem visitatio debet fieri quolibet quinquennio, sed, ut ea fiat quo1 4 5 9 11 c. 338, § 2. 2 Cf. c. 2381, n. i. 3 c. 338, § 4. Cf. Benedicius XIi~, Const. «Ad universae» d. 3 Sept. 1746. c. 339, § i. 6 Ib. § 2. 7 Ib. §, 3. 8 Ib. § 4. Ib §5. 10 § 6. .Leo XIII, Const. In suprema» d. 10 lun. 1882; cf. c. 348. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput i. De episcopis. 169 libet decennio, permittitur episcopis extra Europam degentibus1. Ut iam indicatum est, tres actus includit haec visitatio ; nempe debet fieri a) visitatio personalis coram Papa et relatio oralis de statu dioecesis; b) visitatio et oratio ad sepulcra Apostolorum in basilicis S. Petri et Pauli; c) relatio latine scripta (iuxta formulam ab Apostolica Sede datam per S. C. Consist, d. 4 Nov. 19182). Quae quidem relatio scripta debet offerri S. Congregationi consistoriali, vel, si episcopi veniunt ex locis missionum, S. Congregationi de Propaganda Fide. — Tempus quinquennale est fixum et computatur a die 1 lan. 1911 ; si tamen annus pro exhibenda relatione assignatus inciderit ex toto vel ex parte in primum biennium ab inito regimine dioecesis, episcopus pro ea vice a conficienda et exhibenda relatione abstinere potest3. Episcopus debet visitare s. Limina, per se vel per coadiutorem, si quem habet, aut saltem, ex iustis causis a S. Sede probatis, per idoneum sacerdotem, qui in eiusdem episcopi dioecesi residet4. 4. Visitatio propriae dioecesis. Cum episcopus nequeat bene regere dioecesim, nisi eam perfecte cognoscat, atque haec perfecta cognitio sit vix possibilis, nisi ipse personaliter eam visitet, praescribitur5: «Ad sanam et orthodoxam doctrinam conservandam, bonos mores tuendos, pravos corrigendos, pacem, innocentiam, pietatem et disciplinam in populo et clero promovendam ceteraque pro ratione adiunctorum ad bonum religionis constituenda, tenentur episcopi obligatione visitandae quotannis dioecesis vel ex toto vel ex parte, ita ut saltem singulis quinquenniis universam vel ipsi per se vel, si fuerint legitime impediti, per Vicarium generalem aliumve lustrent.» Si episcopus hanc obliga­ tionem neglexit, Metropolita debet id denuntiare S. Sedi et cum eius approbatione ipse facere visitationem praescriptam6. In visitatione episcopus potest sibi adsciscere duos clericos, etiam canonicos ecclesiae cathedralis vel collegialis, tamquam comites et adiutores. Canonici sic adiuvantes episcopum, quamvis non assistant officio divino chorali, percipiunt fructus praebendae et distributiones cotidianas7. Circa hanc visitationem adhuc sequentia notentur: a) Episcopi studeant eam peragere diligenter quidem, sed etiam breviter. b) Caveant, ne superfluis sumptibus onerosi sint parochis aliisque personis visitationi obnoxiis. Praesertim autem ne petant aut accipiant pro se suisque quod vis donum. c) Circa victualia sibi suisque ministranda vel procurationes et ex­ pensas itineris servetur legitima locorum consuetudo 8. d) Debent procedere forma paterna, i. e. strenue quidem, sed simul caritative. Ab eorum praeceptis ac decretis datur recursus in devolu1 3 ® 7 c. 341, § 2. * 2 Acta Ap. Sed. X 4S7 — 503. c· 340, § 3. 4 c. 342. 5 c. 343. Ib. § 3 et c. 274, n. 4 et 5. c. 420, § i, n. 12. 8 c. 346. ΐγΟ Liber IL De personis. Pars I. De clericis. Zzz'z? tantum. Nihil tamen obstat, ne tempore visitationis episcopus etiam instruat processum iuridicum, si qualitas causae id exigit1. e) Obiectum huius visitationis sunt: a) loca, i. e. ecclesiae, oratoria publica et semipublica, coemeteria, scholae catholicae aliaque loca ad ecclesiam pertinentia et non speciali exemptione fruentia2; /9) personae, i. e. clerus, mulieres religiosae, et quadantenus omnes fideles; 7·) res, i. e. vasa sacra, . supellex sacra, reliquiae, administratio rerum tempo­ ralium ad ecclesiam pertinentium 3. Quantum ad visitationem locorum, personarum et rerum religiosarum, Ordinarius loci per se vel per alium quoque quinquennio visitare debet: «) singulas domos religiosas iuris dioecesani. β) singulas domos congregationis laicalis iuris pontificii, e. gr. domos Alexianorum. γ) singula monasteria monialium, quae sibi vel S. Sedi immediate sunt subiecta; monasteria autem monalium subiccta regularibus debet visitare solum quantum ad observantiam clausurae, circa alia autem tunc solum, si superior regularis haec monasteria non visitavit inde a quinque annis. Ib. c. 152 455 477, § iCf. c. 343. 7 c. 357, § 1. 8 c. 686, § 4. 9 c. 1x3. 10 c. 406, § I. 11 12 c. 1104. c. 893, § I 18 1 *55, § I· 14 C. 1162, § I 15 16 c. 1423, § I. c. 14'4, § 317 c. 1487, § I. 18 c. 2220, § 2. 19 c. 369. 20 c- I573> § I- Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 4. De curia dioccesana. 179 rali committi.» — Gratia a Vicario generali denegata et postea, nulla facta huius denegationis mentione, ab episcopo impetrata invalida est; gratia autem ab episcopo denegata nequit valide, etiam facta de­ negationis mentione, a Vicario generali, non consentiente episcopo, im­ petrari h Nemo non videt, quam iustum sit hoc statutum iuris, quia, «cum quid una via prohibetur alicui, ad id alia non debet admitti» 1 2. Si Vicarius generalis delinquit, non potest iuridice puniri ab epi­ scopo ; nemo enim punitur a proprio tribunali ; posset tamen tunc epi­ scopus Vicarium generalem prius officio suo privare et tunc contra illum iudiciali ordine procedere, non quidem propter delicta in officio commissa, sed propter delicta personalia. Vicarius generalis, officio suo amisso non tenetur ad «syndicatum», i. e. ad reddendam rationem administrationis successori episcopi, ut expresse declaravit Gregorius XIII a. 1578 3. 5. Vicarius generalis habet ius ad congruum salarium, quod quidem in diversis dioecesibus diverso modo illi solvitur. — Quoad praece­ dentiam Vicarius generalis (etiam praesente episcopo) publice privatimque praecedit omnibus dioecesis clericis, non exclusis dignitatibus et canonicis ecclesiae cathedralis, etiam in choro et actibus capitularibus, nisi tamen aliquis clericus charactere episcopali praefulgeat et Alicarius generalis eodem careat4* . Ergo vetus controversia de praecedentia Vicarii generalis nunc est finita. Post episcopum Vicarius generalis, utpote primus clericus totius dioecesis, ubique primum locum obtinet inter omnes clericos, qui non sunt maioris ordinis quam ipse. Hinc e. gr. si adest episcopus auxiliaris, ipse praecedit Vicarium generalem, qui non fulget ordine episcopali. Si Vicarius generalis est episcopus, omnia honorifica privilegia episcoporum titularium obtinet; secus, du­ rante munere, habet tantum privilegia et insignia Protonotarii apostolici titularis. Quaenam sint ista privilegia et insignia, determinavit Pius X °. 6. Exspirat Vicarii generalis jurisdictio: a) morte, amotione, re­ nuntiatione ipsius episcopi et generatim quoties sedes episcopalis vacat. Quotiescumque igitur iurisdictio episcopi cessat, exspirat quoque iurisdictio sui Vicarii generalis. Etiam in casu, quo episcopus translatus ad aliam sedem retinet iurisdictionem prioris sedis tamquam Vicarius capitularis (per 4 menses ad summum), cessat iurisdictio Vicarii gene­ ralis6. Si Vicarius generalis est simul Officialis, retinet hoc munus sede etiam vacante7. b) Ipsius Vicarii renuntiatione acceptata aut re­ vocatione ab episcopo intimata. — Suspenditur vero eius iurisdictio, quoties suspenditur iurisdictio ipsius episcopi8. 1 c. 44, § 2. 2 Reg. iur. 84 in VI0. 8 Cf. Ferraris, Proinp. Bibi. s. v. Vic. gen. a. 4, n. 11. 4 c. 370, § 1. 5 Motu proprio «Inter multiplices» d. 21 Febr. 1905, n· 62 64 65 76. (Annal, eccl. XIII (1905) 50 sqq.) ° c. 430, § 3. Iurisdictio Cardinalis in Urbe vicarii non exspirat morte Romani Pontificis. Const. «Vacante Sede Apostolica» c. 3, n. l9> d. 25 Dec. Ι9°4· 7 c· 1573, §5· 8 c· 371. 12 ι8ο Liber IL De personis. Pars I. De clericis. ARTICULUS II. De cancellario aliisque notariis et archivo episcopali. Q. 133· Quid sit officium cancellarii et notarii in curia episcopali·· R. i. Officium cancellarii est: a) acta curiae in archivo custodire; b) ea ordine chronologico disponere;, nihil tamen obstat, ne etiam ordo systematicus observetur; c) de omnibus istis actis conficere tabulam in­ dicis, ita ut unumquodque facile inveniri queat. Cancellarius curiae episcopalis debet esse sacerdos et eo ipso etiam est notarius (de quo infra). Poscente necessitate propter multitudinem laboris, adiutor ei dari potest, cui nomen est vice-cancellarii seu vicetabularii k 2. Officium notarii in curia episcopali est: a) conficere quaelibet acta vel negotia ipsi commissa; b) in scriptis fideliter redigere, quae ge­ runtur, eaque cum significatione loci, diei, mensis et anni subsignare (vulgo: Protokoll führen); c) acta vel instrumenta ex regesto (ser­ vatis servandis) exhibere et eorum exemplaria cum autographo con­ formia declarare. Eius enim scriptura aut subscriptio publicam fidem facit 2. Per se patet, istos notarios debere esse integrae famae et omni suspicione maiores; si clerici desint, possunt e laicis assumi; sed no­ tarius in causis criminalibus clericorum debet esse sacerdos. Parum enim decet, ut clericus reus com pareat in tribunali, in quo laici assi­ dent. Cum notarii tum cancellarius possunt removeri aut suspendi ab episcopo aut a Vicario generali, non autem a Vicario capitulari, nisi de consensu Capituli3. Q. 134. Quid statuat novum ius de archivo dioecesano l R. I. Episcopus in loco tuto et commodo archivum (seu tabu­ larium) dioecesanum erigat, in quo instrumenta et scripturae omnes, quae negotia dioecesana tam spiritualia quam temporalia spectant, apte dispositae et diligenter clausae custodiantur. Tale archivum nunc ex­ sistit in regionibus civilizatis apud quamlibet administrationem bene ordinatam et est perquam necessarium. Praeter istud 'archivum ha­ beatur aliud archivum secretum, vel saltem in communi archivo sit speciale armarium seu scrinium omnino clausum et obseratum, quod de loco amoveri nequeat (Geheimarchiv). In hoc archivo secreto cau­ tissime custodiantur scripturae secreto servandae, e. gr. testimonia de matrimoniis conscientiae, documenta causarum criminalium4. 2. Unus cancellarius instituatur archivarius, qui elavem archivi non secreti habeat. Archivum autem secretum duabus clavibus inter se diversis aperiatur, quarum altera apud episcopum vel Administratorem apostolicum, altera apud Vicarium generalem, vel, eo deficiente, apud cancellarium asservetur5. Solus episcopus (vel Administrator apo1 c. 372. 3 c· 373» § 2. 2 c. 373 et 374. 4 c. 379. 6 Ib. § 3. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 4. De curia dioecesana. i8l stolicus) repetita altera clave nemine adstanie archivum vel armarium secretum, ubi opus fuerit, aperire et inspicere potest, quod deinde utraque clave iterum claudatur1. Statim a capta possessione episco­ patus episcopus designet sacerdotem, qui, sede vacante aut impedita, elavem archivi vel armarii secreti, quae apud episcopum erat, assumat2. Talis sacerdos debet, sede impedita vel vacante, elavem sumptam tra­ dere Administratori apostolico, si forte adsit. Si vero non adest, debet elavem tradere illi, cui demandatum est regimen dioecesis. Si tamen ipsi Vicario generali demandatum est regimen dioecesis, sacerdos debet retinere elavem, ne Vicarius generalis habeat duas claves. Quodsi adest Vicarius capitularis, ipsi debet sacerdos tradere elavem; tunc autem Vicarius generalis vel cancellarius alteram elavem a se retentam tra­ dere debet primae dignitati Capituli vel consultori dioecesano antiquiori. Antequam autem duae claves sic tradantur, Vicarius generalis (vel can­ cellarius) et sacerdos ut supra ab episcopo designatus armarium seu archivum secretum sigillis curiae obsignent3. Si nihilominus tunc archi­ vum secretum est aperiendum, id ne fiat nisi urgente necessitate et ab ipso Vicario capitulari coram duobus canonicis vel dioecesanis con­ sultoribus, qui evigilent, ne qua scriptura ex archivo auferatur ab aliquo (nec etiam a Vicario capitulari). Archivum autem, post inspectionem, iterum sigillis obsignetur, et advenienti novo episcopo Vicarius capitu­ laris rationem urgentis necessitatis reddat, quare archivum inspexerit4. Ex statutis modo indicatis clare apparet, quam diligenter sit servandum secretum istius archivi.. Ratio autem est, quia ibi conservari solent nonnulla documenta, quorum divulgatio bonam famam aliquorum lae­ dere possit. Et ne bona fama laedatur, praeterea statuitur, ut singulis annis comburantur documenta causarum criminalium, quae mores directe attingunt, si rei aut e vita cesserunt aut si iam decennium elapsum est a sententia condemnatoria. Debet tamen retineri breve summarium facti et textus sententiae definitivae5. 3. Omni diligentia ac sollicitudine conficiatur inventarium seu cata­ logus documentorum (cum brevi eorum synopsi), quae in archivo sive ordinario sive secreto continentur6. Sine tali enim inventario, quod posset vocari «Regesta», perquam difficile ne dicam impossibile est cognoscere et invenire singulas scripturas, quae in archivo continentur. Quotannis primo bimestri, i. e. mense lanuario aut Februario, inventario seu catalogo illae scripturae adiungantur, quae anno praecedenti con­ fectae vel alias neglectae fuerunt. Si haec adiunctio fit statim ac scrip­ turae habentur, est adhuc melius. Praeterea Ordinarii sedulo inquirant chartas et scripturas forte alibi distractas atque dispersas, et quaelibet necessaria remedia adhibeant, ut eaedem scripturae archivo restituantur7. 4. Archivum clausum sit oportet, et nemini illud ingredi liceat sine episcopi aut Vicarii generalis et cancellarii licentia8. 1 lb. § 4. 5 c· 379> § I· 2 c. 380. 8 c. 38t. 4 c 382. 6 c. 375> § 2 et c. 379, §2. ■ c. 376. c. 577. jg2 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Ex archivo secreto non ücet umquam scripturas effere; ex archivo vero ordinario id non licet sine consensu episcopi vel Vicarii generalis. Ergo archivarius nequit talem licentiam concedere. Scripturae autem ordinarie post triduum et nonnisi cum speciali (moderate concedenda) licentia episcopi vel Vicarii generalis post longius tempus referantur. Omnis, qui aliquam scripturam ex archivo effert, debet cancellario re­ linquere syngrapham sua manu signatam, in qua accurate significatur scriptura commodata1. — Praescribat episcopus, ne documenta originalia etiam ex aliis archivis suae dioecesis, e. gr. ex archivis ecclesiarum cathedralium, collegiatarum, paroecialium, confraternitatum, priorum locorum etc., efferantur nisi ad triduum, et syngrapha commodationis relicta2. Diligenter etiam ista alia archiva dioecesis custodiantur, in­ ventaria seu catalogi duobus exemplaribus conficiantur, quorum alterum in proprio archivo, alterum in archivo episcopali servetur3. 5. Quamvis ingressus in archivum prohibeatur extraneis, tamen docu­ menta, quae non sub secreto sunt servanda, in omnibus archivis pos­ sunt inspici a quolibet, cuius intersit; pariter possunt transcribi ex­ pensis illius, qui ea petit. Observanda autem sunt statuta lata ab episcopo hac in re4. 6. Vicarius capitularis aliive omnes, qui documentum quodlibet ad curiam episcopalem pertinens (sive per se sive per alium) subtraxerunt vel destruxerunt vel celaverunt vel substantialiter mutaverunt, incurrunt ipso facto in excommunicationem Sedi Apostolicae simpliciter reser­ vatam, et ab Ordinario etiam privatione officii, beneficii plecti possunt5. ARTICULUS III. De examinatoribus synodalibus et parochis consultoribus. Q. x35· Quid sint examinatores synodales ? R. Examinatores synodales sunt sacerdotes (ad minus quattuor et ad summum duodecim) propositi ab episcopo et approbati in synodo dioecesana6. Si synodus dioecesana non habetur, vel si examinatores synodales a munere cessant ob mortem aliamve causam, examinatores prosynodales instituantur ab episcopo de consilio Capituli cathedralis7. Munus examinatorum est magni momenti in regimine dioecesis; in­ serviunt enim in amotione parochi, in processibus contra clericos non residentes, concubinarios etc., possunt adhiberi in examinibus clericorum ad ordinationem, ad curam animarum etc. Post decennium ab incepto munere, vel etiam prius, si nempe advenit nova synodus dioecesana, ab officio cadunt; possunt tamen non solum negotium aliquod iam coeptum e. gr. processum ad exitum perducere, sed etiam denuo constitui8; removeri ab episcopo nequeunt nisi ex gravi causa et de consilio Capituli cathedralis9. Idem potest esse examinator et parochus con1 c. 378. c c. 385. 2 c. 383, §2. 7 c. 386. 3 c. 383. 8 c. 387. 4 c. 384. 3 c. 388. 5 c. 2405. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. ig^ suitor, non tamen in eadem causa1. Non expedit, ut Vicarius generalis sit examinator synodalis vel prosynodalis. Q. 136. Quid sint parodii consultores r R. Parochi consultores minime confundendi sunt cum consultoribus dioecesanis, ut iam supra q. 30 dictum est. Isti parochi idem munus habent quod examinatores, de quibus in q. praec. Examinatores non necessario debent esse parochi, econtra consultores debent esse parochi vel saeculares vel religiosi, vel dioecesani vel extradioecesani2. De col­ latione, duratione, cessatione, amotione muneris ipsorum valent eadem, quae de examinatoribus synodalibus et prosynodalibus dicta sunt q. praec. Parochi consultores adiuvant episcopum praecipue in iis causis, quae attingunt paroecias; cum enim ipsi sint parochi eminentes, ap­ prime cognoscunt ea, quae sunt necessaria pro bono regimine paroeciae. CAPUT V. De Capitulis canonicorum. Q· 137· Quid sit Capitulum canonicorum ? R. Capitulum canonicorum est clericorum collegium ideo a S. Sede3 institutum, ut sollemniorem cultum Deo in ecclesia exhibeat et, si agatur de Capitulo cathedrali, ut episcopum ad normam sacrorum canonum tamquam eiusdem senatus et consilium adiuvet; ac, sede vacante eius vices suppleat in dioecesis regimine4. Praecipuus igitur finis omnis Capituli canonicorum est sollemnis cultus liturgicus fovendus in ecclesia. Capitulum cathédrale insuper pro fine habet adiutorium episcopi. Q· 138. Quaenam sit origo Capituli canonicorum: R. Non abs re docet Bouix, Capitulum canonicorum esse originis apostolicae, quamvis hoc stricte probari nequeat. Etenim primis saeculis fuit clericis commune canonicorum nomen, cum clerici fuerint adscript! canoni seu matriculae ecclesiae56 . In Occidente S. Eusebius Vercellensis et S. Augustinus Hipponensis clericos suos congregaverunt et cum illis vitam communem duxerunt. Quae quidem coadunationes clericorum aliquando nominatae quoque sunt «mona­ sterium». Saeculo octavo S. Chrodegangus (f 766) episcopus metensis hanc vitam communem clericorum in peculiarem formam redegit et multum pro­ movit ®. Postea saeculo undecimo distinguebantur canonici saeculares et regu­ lares (immo et canonicae regulares et saeculares)7. Canonici regulares, ut e. gr. 1 c. 390. 2 S. C. Consist, d. 3 Oct. 1910. (Acta Ap. Sed. II [i9ioj 854.) 3 Solius S. Sedis est erigere, innovare aut supprimere Capitula (c. 392). 4 c. 391, § i. 5 Cf. Devoti, Inst. sect. 7, § 55. Canonis nomine iam utuntur in hoc sensu Con­ cilium nicaenum I (a. 225) c. 19 et Concilium antiochenum (a. 341) c. r. 5. Cyrillus hierosol. (Praefat. catech. n. 4) xavovtx&v παρουσίαν significat clericorum praesentiam. 6 Cf. Bouix, De Capitulis 13, et Regulam Chrodeg. apud Plarduin. IV, 1181. 7 c. 43, I 6 in VI°; c. 4, X 3, 35. Uber II. De personis. 184 Pars I. De clericis. Praemonstratenses, Lateranenses etc., solebant sequi regulam S. Augustini. A saeculo duodecimo Capitula ecclesiarum cathedralium non raro praestabant magno honore et potestate; ad ipsa spectabat episcopos eligere, dioecesim, sede vacante, gubernare; et copiosi reditus ipsis affluebant. Nequit negari in nonnullis Capitulis graves abusus irrepsisse ‘, etsi non omnia scandala sunt putanda vera, quae narrantur a scriptoribus sequioris notae. Concilium tridentinum 1 2 optima statuta edidit ad reddendam pristinam dignitatem Capi­ tulis canonicorum. In novo quoque Codice iuris can. multae leges in­ veniuntur de iuribus et obligationibus canonicorum. Q· 139· Quaenam sint praecipuae divisiones Capitulorum canoni­ corum r R. i. Capitulum ecclesiae cathedralis vel ecclesiae collegiatae, prout sedem habet apud ecclesiam vel cathedralem (episcopalem) vel collegiatam. Ecclesia collegiata ea dicitur, quae ut talis a S. Sede erigitur, et cui servit aliquod collegium. — Capitula collegiata sub­ dividuntur in insignia (perinsignia) et non-insignia. Insignia sunt, quae ut talia a S. Sede decorata sunt vel propter dignitatem ecclesiae vel propter numerum canonicorum. Cetera Capitula collegiata non sunt insignia. In ecclesiis collegiatis fulgentibus praerogativa insignitatis Dignitates primae non possunt conferri nisi magistris et doctoribus aut licentiatis in theologia vel in iure canonico. — Ecclesiae collegiatae non-insignes non obligantur ad Officium chorale, a) si ecclesia est ruralis; b) si consuetudo contraria immemorabilis exsistit; c) si reditus sunt tenues3. 2. Capitula saecularia et regularia, prout in illis degunt canonici saeculares vel regulares. 3. Capitula exempta et non-exempta, prout sunt exempta a iurisdictione episcopali vel non. 4. Capitula numerata (clausa) et non-numerata (non-clausa), quatenus numerus canonicorum est determinatus vel variatur secundum quan­ titatem redituum. In Capitulis non·numeratis tot canonici nominantur, quot ex proventibus decenter sustentari posse iudicavit episcopus, audito Capitulo 4. Q. 140. Ex quibusnam personis coalescat Capitulum r R. i. Quamvis episcopus sit caput totius Capituli, tamen (proprie loquendo) non est de Capitulo neque membrum Capituli. Quare Leurenius5 dicit: «Episcopus spectat ad ecclesiam, non autem ad Capitulum ecclesiae.» Idem valet de Vicario generali, qui est quasi unum tribunal cum episcopo. Sin autem Vicarius generalis simul est canonicus (ut saepe est), tunc utique est membrum Capituli. De prae­ cedentia Vicarii generalis super omnibus dignitatibus et canonicis etiam in choro et in actis capitularibus iam supra dictum est °. Quod dictum 1 Cf. Sagmilller, Kirchenrecht § 96. 2 Sess. 24, c. 12 de reform. s Cf. Bouix 1. c. 57. 4 c. 394, § i. 5 For. eccl. 1. 3, tit. 11, q. 125. « q. 132, n. 5. p Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. 185 est de Vicario generali, valet etiam de episcopo auxiliari, qui non est de Capitulo, nisi est canonicus. 2. In Capitulis solent distingui : Dignitates, Personatus, Officia, Praebendae. Dignitas in Capitulis (quae Praelaturis minoribus aequiparatur) est canonicatus, cui competit praecedentia et cui competebat antiquis tempo­ ribus iurisdictio in foro externo, e. gr. archidiaconatus. Prima saltem dignitas in Capitulo cathedrali (quantum fieri potest et ceteris paribus) laurea doctorali in s. theologia vel iure canonico polleat1. Personatus in Capitulis est canonicatus, cui antiquitus quidem com­ petebat quaedam praecedentia, sed non iurisdictio in foro externo, e. gr. custos. Iuxta vigentem disciplinam de iure communi iam non videtur esse distinctio inter Dignitates et Personatus. Attendenda autem sunt statuta particularia. Officia canonicalia sunt canonicatus, quibus adnexum est aliquod munus seu officium sine ulla praecedentia, e. gr. canonicus theologus, poenitentiarius. De officiis canonicalibus infra n. 3 sermo redibit. Praebendae sunt omnes canonicatus, quibus adnexum est aliquod beneficium. Praebenda per se nihil aliud est nisi portio canonicalis seu reditus illi, qui ex bonis Capituli singulis canonicis proveniunt. Quamvis nomen beneficii et praebendae aliquando promiscue sumatur, tamen iuxta vigentem praxim in Capitulis distinguuntur praebendae canonicales et praebendae beneficiales2. 3. Principaliora officia canonicalia obtinent: a) Archidiaconus, qui proximum locum post episcopum aliquando habet. Olim erat amplissima potestas archidiaconi, qui erat episcopi vicarius et eius etiam «oculus» dicebatur. Non raro praetergressi sunt archidiaconi limites suae potestatis, et episcopi non parvas lites inde passi sunt. Hodie potestas archidiaconi translata est in Vicarium generalem, attamen in Italia plerum­ que adhuc obtinet archidiaconus primam dignitatem in Capitulo, quam in Germania solet habere decanus vel praepositus. De archidiacono dicit Bene­ dictus XIV3: «Huius dignitatis sive officii, veteribus quidem temporibus gra­ vissimi, nunc munus omne eo redactum est, ut episcopo ordinationes generales celebranti, cum ipsi commodum fuerit, assistat, promovendos ad ipsam ordi­ nationem evocaturus.» De attestatione, quam facit archidiaconus in ordi­ natione ad quaestionem episcopi: «Scis illos dignos esse?» scribit idem Bene­ dictus XIV4: «Praedicta archidiaconi attestatio nunc merus ritus et caerimonia est, cum iam aliunde ordinandi vitam et mores episcopus ante exploravit: idcirco Innocentius III culpa vacare dicit archidiaconum, illum dignum affir­ mantem, quem indignum esse non novit, quamvis ignoret, an revera dignus sit. 5 1 c. 396, §3. 2 Cf. Acta Ap. Sed. 1 280; c. 403 sqq. 3 Const. «Ex quo dilectus» d. 14 lan. 1747. De syn. dioec. 1. 5, c. 3, n. 4. 5 Cf. S. C. Consist, d. 8 Apr. 1848 apud Lingen-Reuss, Caus. selectae 708 sqq. Nomen archidiaconi primo occurrit apud Optatum Milev. (De schismat. Donat 1. 1, 16. Migne, P. 1. II, 916). Ante hoc tempus munus archidiaconi videtur esse expletum a sic dicto «diacono episcopi-, cuius erat episcopum adiuvare in administratione rerum temporalium ι86 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. b) Archipresbyter, licet ordine supra archidiaconum, iurisdictione et po­ testate illi inferior fuit. Archipresbytero incumbit interna cura Capituli et praesertim servitii divini. Olim distinguebantur archipresbyteri urbani, qui in civitate, et archipresbyteri rurales, qui in minoribus oppidis suum officium exercebant.1 Archipresbyter videtur fuisse primus inter sacerdotes adiuvantes episcopum. Quando paroeciae rurales incipiebant erigi, plures earum coad­ unatae sunt in uno archipresbyteratu seu «christianitate», cui praeerat archipresbyter vel decanus. Nostris temporibus officium archipresbyteri (archiprêtre, Erzpriester) vel est mere honorificum vel est ad modum decani (cui assistunt sic dicti definitores vel camerarii) praesidere conferentiis sacerdotum decanatus, libros parochorum inspicere, cuncta necessaria scitu de rebus in toto decanatu actis denuntiare episcopo etc. Propria quidem iurisdictio illi non competit, habet tamen ex concessione episcopi complura privilegia honoris et potestatis2. c) Primicerius. N\ nominis primicerius significat primum inter plures eiusdem ordinis. *Leurenius dicit: «Primicerius sic dictus ab ordine cerae, quo nimirum primus descriptus est in catalogo seu tabulis ceratis. In genere primicerius ille vocatur, qui in quibusvis officiis, quae pluribus communicantur, primum locum tenet. S. Stephanus a divo Augustino vocatur primicerius martyrum. Pari modo in ordine secundus dicitur secundocerius, tertius tertiocerius etc. Sensu magis stricto primicerius vocabatur ille, qui clericis inferioribus instruendis praepositus fuit in ecclesia episcopali; quod quidem officium non raro quoad scholas translatum fuit in «Fratrem scholae» vel in «Scholasticum» sive «Scholastrum». — Iuxta alios 4 primicerius dicitur primus cantor in choro, qui alio nomine vocatur praecentor. Qui vero secundum locum obtinet vel vices primicerii gerit, vocatur succentor. Officium eius erat et est docere ordinem modumque canendi et psallendi, dirigere psalm­ odiam in choro, seu uno verbo : esse directorem chori5. d) Sacrista, qui et vocatur thesaurarius vel scevophylax, debuit sub direc­ tione archidiaconi gerere curam de sacristia atque custodire ornamenta, instru­ menta, vestimenta ad ecclesiam pertinentia. Illi adiungebatur custos tamquam minister 6. e) Punctator dicitur canonicus (vel alius deputatus), qui absentes a choro adnotare debuit. Hoc nomen videtur illi esse tributum, quia solebat inscribere punctum post nomen absentis. Istud officium adhuc nostris temporibus ex­ sistit. Quare praescribitur: «Ab unoquoque Capitulo, secundum sua cuiusque statuta, unus vel plures censores seu punctatores nominentur, qui absentes a divinis officiis quotidie notent; praestito prius coram Capitulo vel eius praeside iureiurando de suo munere fideliter obeundo; quibus (punctatoribus) episcopus alium addere potest punctatorem. Quodsi abfuerint punctatores, senior e canonicis, qui adsunt, illorum vices suppleat.»7 et in cura pauperum. Labente tempore archidiaconorum officium et potestas magis magis­ que excreverunt usque ad saec. XII. In compluribus dioecesibus tunc iam non ab epi­ scopo instituebantur, sed eligebantur vel a clero vel a principe civili. Post Concilium tridentinum eorum potestas ubique fere evanuit. 1 Pro historia officii archipresbyteri videsis Sâgmüller (Die Entwicklung des Archipresbyterats und Dekanats) et Eke (Catholic Encyclopaedia s. v. Archpriest). 2 Cf. Vogt, Kirchl. Vermogensrecht § 34 et 60. 8 L. c. 1. i, q. 664. 4 Cf. Ferraris, Prompt, bibi. s. v. primicerius. 5 Vulgo Chordirigent. 6 Vulgo Krister. 7 c. 395> § 4· Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. igy f) Canonicus theologus. «In nulla ecclesia cathedrali desit officium canonici theologi.» Ita statuit (post Cone. trid. *) Codex iur. can.1 2. Rarissime et solum ad tempus S. Congregatio Concilii dispensationem ab hac lege concedit. Etiam in ecclesiis collegialibus (praesertim insignibus) officium canonici theo­ logi constitui potest3. Qualitates eius, cui hoc munus concreditur, sunt im­ primis vitae morumque integritas atque scientia comprobata. Non quidem stricte exigitur (sicut antea praesertim ex iure particulari usuvenit), ut ca­ nonicus theologus sit doctor (aut magister) in theologia, sed ceteris paribus praeferantur doctores in theologia4. — Officium canonici theologi est, diebus et horis ab episcopo cum Capituli consilio designatis, publice in ecclesia explanare S. Scripturam; sed episcopus, si id utilius iudicet, potest eidem alia doctrinae catholicae argumenta in ecclesia explicanda committere5. Gravi vero exsistente causa episcopus potest quoque committere canonico theologo, ut, loco lectionum in ecclesia, sacras disciplinas in Seminario doceat6. Ergo canonicus theologus, qui ab episcopo instituitur professor in Seminario, satis­ facit muneri suo. Nihilominus episcopo tunc incumbit obligatio, ut sufficiens expositio doctrinae Christianae habeatur in ecclesia cathedrali. Canonicus theologus debet munus suum explere ipse per se vel, si ultra sex menses fuerit impeditus, propriis expensis per alium sacerdotem ab episcopo depu­ tandum7. Quantum ad numerum lectionum, quas in ecclesia debet habere canonicus theologus, neque Concilium tridentinum neque Codex iur. can. aliquid determinavit. Concilium romanum a. 1725 sub Benedicto XIII cele­ bratum statuit pro Italia, ut canonicus theologus saltem 40 lectiones per annum haberet. Quod quidem statutum potest haberi ut norma directiva pro universa Ecclesia. Canonicus theologus non tenetur facere ministerium diaconi et subdiaconi8; diebus, quibus dat lectiones, excusatur a servitio chori et nihilominus percipit cum fructus suae praebendae tum distributiones co­ tidianas9; si est negligens in suo munere obeundo, ab episcopo compellatur gradatim monitionibus, comminatione poenarum, subtractione portionis fruc­ tuum assignandae iis, qui illius vices suppleant; et, perdurante per integrum annum negligentia post monitionem, suspensione a beneficio plectatur ; negligentia autem producta per aliud semestre, ipso beneficio privetur 10. Ergo si canonicus theologus post monitionem neglexit munus per i72 annum, privetur beneficio suo. g) Canonicus poenitentiarius. De institutione et qualitatibus canonici poenitentiarii valent eadem, quae supra dicta sunt de canonico theologo. Expedit praeterea, ut canonicus poenitentiarius annum aetatis tricesimum expleveritll. Modificatum est igitur statutum Concilii tridentini sess. 24, c. 8 de reform, exigens aetatem 40 annorum. Officium canonici poenitentiarii est, in sede excipiendis confessionibus sibi in capitulari ecclesia destinata residere tem­ pore ad fidelium commoditatem (iudicio episcopi) opportuniore, et praesto esse iis, qui ad confitenda sua peccata accedunt ipso quoque divinorum officiorum tempore12. Canonicus poenitentiarius habet a iure potestatem ordi­ nariam absolvendi etiam a peccatis et censuris episcopo reservatis tam in­ colas quam extraneos ; immo etiam extra dioecesim in toto orbe terrarum valet in foro interno absolvere proprios dioecesanos 13, nequit autem hanc 1 2 6 '° Sess. 5, c. i de reform. c· 398, § I. 8 Ib· § 2. 4 c. 399. 5 c. 400, § 1. Ib. § 3. 7 Ib. § 2. 8 c. 416. 9 c. 420, § i, n. 2. c. 2384. 11 c. 309, § i. 12 c. 401, § 2. 13 Ib. § 1; c. 873, § 2. 188 Liber IL De personis. Pars L De clericis. suam potestatem aliis delegare \ Ad praecavendum vel minimum periculum laedendi sigilli canonicus poenitentiarius prohibetur ab officio habente iuris­ dictionem in foro externo et notanter ab officio Vicarii generalis *; a mini­ sterio subdiaconi et diaconi eximitur sicuti canonicus theologus; pariter ex­ cusatur a servitio chorali, quando audit confessiones, ac nihilominus recipit fructus praebendae et distributiones cotidianas; negligens autem in officio suo puniendus est, sicut supra dictum est de négligentia canonici theologi. Nota. Cum et Concilium tridentinum et Codex iur. can.3 expresse sta­ tuant, ut canonicus poenitentiarius instituatur in ecclesiis cathedralibus et collegiatis, «-ubi id (commode') fieri poteritu, in compluribus ecclesiis cathedra­ libus et collegiatis usus invaluit, ut loco canonici aliquis confessarius regularis instituatur poenitentiarius. h) Canonicus curatus ille est, cui tamquam vicario paroeciali commissa est cura animarum adnexa ecclesiae cathedrali Quaenam sint iura et obligationes talis vicarii paroecialis, aliqualiter ex iure communi erui potest; potius autem attendendae sunt leges particulares et consuetudines legitimae. Infra q. 145 specialiter tractabitur de relationibus iuridicis inter Capitulum et parochum ecclesiae cathedralis vel collegialis. i) Canonici honorarii non solent habere nisi quaedam iura honorifica, e. gr. induendi vestes canonicales, sedendi in choro post ultimum canonicum titularem etc.5. Ceterum attendenda sunt statuta particularia et legitimae consuetudines. Sic e. gr. in regno borussico canonici honorarii ex bulla «De salute animarum» (a. 1821) habent ius suffragii in electione episcopi necnon percipiunt quàndam pensionem a gubernio. Nominare canonicos honorarios (sive dioecesanos sive extra-dioecesanos) pertinet ad solum epi­ scopum cum consilio Capituli, cui canonicus est adscribendus ; sed episcopus raro et caute nominet canonicos honorarios, quia secus graves abusus ambi­ tionis, invidiae etc. occurrent °. Vicarius generalis vel capitularis nequit nominare canonicos honorarios7. Si episcopus vult nominare canonicum honorarium aliquem sacerdotem alienae dioecesis, tunc requiritur: 1. praeter consilium proprii Capituli assensus illius Ordinarii, cui subiectus est nominan­ dus. Qui quidem assensus est necessarius sub poena nominationis irritae. Eundem Ordinarium episcopus insignia edoceat ac privilegia, quorum usum nominandus exinde habiturus sit8. 2. ut numerus talium canonicorum hono­ rariorum extra dioecesim commorantium sit minor quam tertia pars omnium canonicorum titularium 9. Canonici honorarii alicuius basilicae vel ecclesiae collegialis almae Urbis nequeunt uti privilegiis et insignibus extra ambitum eiusdem basilicae vel collegiatae ecclesiae eiusque filialium ecclesiarum ; canonici vero honorarii aliarum ecclesiarum extra Urbem privilegiis et insignibus utantur in dioecesi tantum, ubi nominati sunt ; extra hanc dioecesim his privilegiis et insignibus tunc solummodo uti possunt, quando comitantur episcopum vel repraesentent episcopum aut Capitulum in Conciliis aliisve sollemnitatibus10. Aliqualiter igitur modificatum est in hoc ultimo puncto, quod statuit Leo XIII lit. apost. «Illud est proprium» d. 29 lan. 1894 n. 1 c. 401, § 2. 12 3c. 399, § 3; c. 367, § 3. 3 c. 398, § i. 4 c. 402. 5 c. 407, § 2. Cf. S. R. C. d. 21 Febr. 1905 et 21 Iui. 1906. (Decr. auth. n. 4154 et 4187.) 6 c. 406. 7 Ib. 3 Ib. § 2. 8 Ib. § 3. 10 c. 407. 11 Anal. eccl. II (1894) 55· r. Sectio 2. litulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. 189 Canonici honorarii ex iure communi non habent vocem in Capitulis. Nota. Canonici honorarii minime confundendi sunt cum canonicis supranumerariis, qui habent simplicem canoniarn seu canonicatum sine praebenda canonical!. Tales canonicatus supranumerarii nequeunt quidem de novo institui sine speciali concessione Apostolicae Sedis1, sed de facto exsistunt in plurimis dioecesibus. Usus invaluit, ut tales canonici supranumerarii evadant praebendarii, quando locus in Capitulo vacat. Minime autem isti canonici supranumerarii habent strictum ius ita succedendi, cum sic dictae «cxspectatwaei> a Concilio tridentino fuerint abolitae2. Praeter officia hucusque recensita exsistebant in Capitulis complura alia, e. gr. portarii, infirmarii, camerarii, mansionarii etc., quae explicare non vacat. Iuxta vigentem disciplinam Capitulorum membra non solent esse nisi Dignitates et canonici. Proinde tamquam membra Capituli suppressi sunt inferiores beneficiarii seu mansionarii, qui canonicis auxilium praestant3. Nihil autem obstat, ut in ecclesiis capitularibus praeter canonicatus alia bene­ ficia et officia minora erigantur 4. Hinc saepe adsunt cantores ad augendum splendorem psalmodiae vel mansionarii5. Q. 141. Ad quem pertineat collatio canonicatuum? R. i. Collatio Dignitatum in Capitulis tam cathedralibus quam collegialibus reservatur Sedi Apostolicae6. 2. Collatio omnium aliorum canonicatuum (et a fortiori beneficiorum, si quae sint) in ecclesiis cathedralibus et collegialibus pertinet ad epi­ scopum, audito tamen Capitulo, «reprobata quavis contraria consuetudine et revocato quolibet contrario privilegio»7. Sunt tamen quinque ex­ ceptiones: a) si ex fundationis lege aliquis canonicatus pertinet ad ius patronatus ; b) si aliquis canonicatus obtentus erat a Cardinali, legato, officiali maiore Congregationum, Tribunalium, Officiorum Romanae Curiae; c) si canonicus alicuius ecclesiae non Romanae obiit Romae; d) si canonicatus invalide collatus fuit ob simoniae vitium; e) si Ro­ manus Pontifex ad aliquem canonicatum in casu particulari manum apposuit, i. e, si eius collationem sibi reservavit8. 3. Prohibetur quaevis sic dicta optio sive ad dignitates sive ad alios canonicatus et reprobatur consuetudo contraria forte alicubi exsistens. Talis optio solummodo viget, si est statuta ab ipsa fundationis lege9. Q. 142· Quaenam qualitates requirantur in promovendis canonicis? R. Requiritur: 1. Ordo sacerdotalis, ac proinde iam non licet canonicatum conferre clerico nondum sacerdoti10. 2. Morum integritas et doctrinae praestantia. In canonicatuum collatione, ceteris paribus, ratio habeatur illorum, qui doctores in 1 c· 393> § 3· 2 Cf. Votum consultoris S. C. Consist, d. 25 Apr, 1914. (Acta Ap. Sed. VII [1914] 3?4sq ) 3 c· 393> § 2. 4 Ib. c. i. Sic e. gr. octo mansionarii a Benedicto XV instituti sunt in Capitulo noviter erecto in Rio de Janeiro d. 16 Maii 1919. (Acta Ap. Sed. XI 338.) 6 c. 396, § i. 7 c. 403. » c. 1435. 9 c- 396, §2; Pontificia Commissio d. 16 Oct. 1919; d. 24 Nov. 1920. (Acta Ap. Sed. XI 777; XII 573.) c. 404. 19o Liber IL De personis. Pars 1. De clericis. s. theologia vel iure canonico renuntiati fuerunt in aliqua Universitate, vel laudabiliter ministerium ecclesiasticum aut magisterium exercuerunt1. Prima saltem dignitas in Capitulo cathedrali (quantum fieri potest et ceteris paribus) laurea doctorali in s. theologia vel iure canonico polleat2. De iure particulari requiruntur haud raro insuper aliae qualitates. Q. 143. Quaenam sint praecipuae obligationes Capituli canoni­ corum ? R. De obligationibus nonnullorum canonicorum, e. gr. canonici poenitentiarii, theologi, iam supra dictum est. Obligationes ipsius Capituli possunt dividi in duas classes: 1. obligationes erga ecclesiam, 2. obligationes erga episcopum. I. Obligationes erga ecclesiam. i. Quodlibet Capitulum canonicorum in ecclesiis sive cathedralibus sive collegiatis tenetur sub gravi cotidie totum officium divinum choraliter dicere, nisi adsit specialis licentia S. Sedis3* . Divinum officium comprehendit non solum psalmodiam horarum canonicarum, sed etiam celebrationem cum cantu Missae conventualis. Tunc solum licet Missam conventualem sine cantu celebrare, quando ritu pontificali Missa in ecclesia celebratur ab episcopo eiusve vicesgerentei. Aliquando ex rubricis vel ex piis fundationibus praeter Missam conventualem etiam aliae Missae sunt celebrandae a Capitulo. Episcopus non valet propria auctoritate dispensare ab hac obligatione (etiam partialiter); ideoque semper requiritur licentia S. Sedis5. Canonici, qui sine legitima causa excusante absunt ab officio chorali, non solum peccant graviter vel leviter iuxta diuturnitatem absentiae6, verum etiam non lucrantur «distributiones cotidianas». Neque tolerari potest consuetudo contraria7. Canonici non tantum materialiter debent assistere officio chorali, sed etiam tenentur psallere et cantare; secus non faciunt fructus suos et obligantur, si nihilominus acceperint, eos restituere8. Nihil tamen obstat, quominus alii cantores coadiuvent ca­ nonicos in cantu et psalmodia. Legitimae causae excusantes sunt du­ plicis generis : alterae excusant quidem a peccato, sed canonicus absens non percipit distributiones cotidianas; alterae tam perfecte excusant, ut canonicus absens ex fictione iuris censeatur praesens in choro ideoque recipiat distributiones cotidianas, nisi tamen ex litteris fundationis tales distributiones sint astricte inter physice praesentes». 1 c. 404. * c. 396, § 3. 3 c. 413. 1 Ib. § 3. 5 Cf. S. C. Consist, d. 25 Apr, 1918. (Acta Ap. Sed. X 235.) 6 Cf. nostr. Man. theol. mor. 11 366. ■ Cf. S. C. Cone. d. 10 Iui. 1920. (Acta Ap. Sed. XII 357.) Tota fere doctrina de obligatione chorali canonicorum in hoc loco a S. Congregatione explicatur. 8 Benedicius XZg Const. Dilecte fili, d. 19 lan. 1748. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. iqi Causae excusantes primi generis sunt: a) Munus docendi scientias theologicas aut canonisticas ex licentia Ordinarii loci exercitum in scholis ab Ecclesia recognitis1. b) Studium theologiae aut iuris canonici, quod de licentia Ordinarii peragitur in publicis scholis ab Ecclesia approbatis. c) Munus Vicarii capitularis, Vicarii generalis, officialis ac cancellarii, quod exercet canonicus durante officio chorali. d) Servitium, quod duo canonici possunt praebere episcopo in ec­ clesiastico ministerio 2. Nota: Si praebenda canonicalis consistit totaliter in distributionibus cotidianis, vel si est ita tenuis, ut tertiam distributionum partem non attingat, tunc canonici excusati a choro non recipiunt nisi duas tertias partes distributionum easque cumulatas ex fructibus praebendae ac distributionibus 3. Causae excusantes alterius generis sunt ita, ut taliter excusati ne­ que fructum praebendae neque distributiones cotidianas neque fallentias amittant4. Taliter excusati sunt sequentes 14 classes canonicorum, sc. a) Canonici iubilati, qui post continuum et laudabile 40 annorum 5 servitium chorale peractum (in eadem vel in diversis ecclesiis eiusdem dioecesis) indultum «jubilationis» a S. Sede obtinuerunt. Tales canonici iubilati recipiunt omnes omnino fructus praebendae et distributiones (etiam inter praesentes, uti dicunt), nisi obstent expressa fundatorum vel oblatorum voluntas, ecclesiae statuta aut consuetudo6; sunt quo­ que exempti ab omni servitio altaris pro sua vice praestando, non ob­ stante contraria consuetudine7. b) Canonicus theologus singulis diebus, quibus suo munere fungitur. Diebus igitur, quibus e. gr. praedicat aut lectiones dat in Seminario, est exemptus ab officio chorali. c) Canonicus poenitentiarius, dum tempore chori vacat confessionibus audiendis. Eius igitur exemptio non est tanta, quanta est canonici theologi. d) Vicarius paroecialis aliusve e Capitulo sive parochus sive coadiutor ab episcopo deputatus, dum paroecialibus vacat officiis, e. gr. audiendi confessiones, visitandi infirmos etc. e) Qui pontificia legatione alibi funguntur aut personae Romani Pontificis actu inserviunt. 1 Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920. (Acia Ap. Sed. XII 573.) 2 c. 421. 3 Ib. § 2. 4 Fallentiae sunt illae distributiones cotidianae, quae detrahuntur absentibus a choro et distribuuntur praesentibus. 5 Ex speciali privilegio conceditur aliquando indultum iubilationis iam ante 40 annos servitii choralis, e. gr. post 30 annos. (Cf. Acta Ap. Sed. IX 339.) 6 c. 422. 7 Pontificia Commissio d. 16 Oct. 1919. (Acta Ap. Sed. XI 477.) IÇ2 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. f) Qui piis exercitiis vacant; quo tamen induito semel tantum in anno chori servitio liberantur et percipiunt etiam distributiones sic dictas inter praesentes, nisi obstet fundatorum expressa voluntas1. g) Accedentes una cum episcopo aut eiusdem vice ad visitanda Limina Apostolorum. h) Qui ab episcopo vel Capitulo mittuntur ad Concilium (oecumenicum, vel plenarium vel provinciale) vel ad synodum dioecesanam. i) Qui de Capituli consensu, non contradicente episcopo, absunt a choro ob Capituli seu propriae ecclesiae utilitatem. Sic e. gr. Capitulum potest permittere, ut canonicus oeconomus, dum curat res materiales Capituli, absit a choro et nihilominus percipiat distributiones cotidianas. k) Qui episcopo sacra peragenti, i. e. pontificalia exercenti, assistunt, recipiunt distributiones etiam inter praesentes. l) Qui episcopum comitantur in visitatione dioecesis vel visitationem ipsam eius nomine et mandato peragunt. m) Qui operam navant conficiendis processibus in causis canonizationis et beatificationis vel uti testes in his causis vocati sunt, pro diebus et horis, quibus hoc officium praestant, recipiunt distributiones etiam inter praesentes, sicuti ii, qui sub b) g) 1) enumerati sunt. n) Parochi consultores, examinatores et iudices synodales, dum proprio munere funguntur. o) Qui infirmitate alio ve physico impedimento choro prohibentur assistere2. Quaenam infirmitas excuset ab assistentia chorali, nequit accurate determinari. Videtur certe sufficere tanta infirmitas, quanta excusat ab auditione Missae dominicalis. 2. Residentia est altera obligatio. Concilium trid.3 statuit: «Ob­ tinentibus in cathedralibus aut collegiatis (ecclesiis) dignitates, canonicatus, praebendas aut portiones non liceat vigore cuiuslibet statuti aut 1 c. 420, § 2. 2 c. 420, § i, n. i—14. Distributiones cotidianas primus Ivo Carnutensis dicitur excogitasse et quidem eo fine, ut canonici diligentius incumberent officio chorali (Bene­ dicius W, Instit. eccl. 107, n. 40). Cum ius Decretalium, tum Concilium trid., tum Codex iur. can. hanc disciplinam ad auctoritatem legis communis elevavit. Codex iur. can. c. 395 statuit: «In ecclesiis tam cathedralibus quam collegialibus, in quibus nullae sunt cotidianae distributiones vel ita tenues, ut verisimiliter negligantur, episcopi tertiam partem separent fructuum, proventuum, obventionum, quae ex dignitatibus, canonicatibus, officiis aliisque illius ecclesiae beneficiis percipiuntur, et in distributiones cotidianas con­ vertant.» Uno verbo: Tertia pars omnium proventuum totius Capituli designetur pro distributionibus cotidianis. Sin autem distributiones quavis de causa introduci neque­ ant, episcopus in dignitates, canonicos ac beneficiarios négligentes constituat muletas pecuniarias, quae distributionibus respondeant earumque locum teneant. Summa pecuniae, quae destinata est distributionibus (inclusis mulctis pecuniariis, de quibus supra, et illis partibus, quae non percipiuntur ab absentibus), distribuatur inter canonicos, qui choro interfuerunt. Si vero in aliquo Capitulo dignitates habeant proventus a massa seu bonis aliorum canonicorum diversos et separatos, distributiones ab iis amissae cedunt aliis digni­ tatibus in choro praesentibus, si adsint ; secus fabricae ecclesiae, quatenus indigeat, aut alii pio loco iuxta arbitrium episcopi. 3 Sess. 24, c. 12 de reform. Sectio 2. 1 itulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. 193 consuetudinis ultra tres menses ab iisdem ecclesiis quolibet anno ab­ esse.» Quod quidem fuit confirmatum in Codice iur. can.1: «Reprobata contraria consuetudine, canonici et beneficiarii quotidiano choro adstricti possunt singuli abesse tres tantum menses in anno sive continuos sive intermissos, dummodo propriae ecclesiae statuta aut legitima consue­ tudo servitium diuturnius non requirant.» Ergo ad summum conceduntur quolibet anno tres menses absentiae et in nonnullis capitulis minus tempus indulgetur. Sine causa legitima et speciali episcopi licentia canonici nequeunt a choro abesse tempore Quadragesimae, Adventus et in praecipuis anni sollemnitatibus, i. e. diebus Nativitatis, Resurrec­ tionis Domini, Pentecostes, Corporis Christi. Deinde numquam possunt abesse capitulares ultra tertiam partem totius Capituli2. Quando absunt canonici a choro tempore vacationum, amittunt omnes distributiones, neque alii canonici possunt illis libero consensu concedere has distribu­ tiones. Si tamen omnes proventus praebendae consistunt in distribu­ tionibus, canonici recipiunt tempore vacationum duas tertias (2/3) partes3. Ex dictis sequitur, ut canonici teneantur quolibet anno saltem per novem menses assistere officio chorali, neque possunt huic obligationi satisfacere per substitutum. Si tamen in aliqua ecclesia (cathedrali vel collegiali) statutum est lege particulari, ut non omnes, sed solum determinati canonici intersint choro, tunc in casu particulari ex iusta et rationabili causa potest canonicus substituere alium eiusdem ecclesiae canonicum, qui hoc die non tenetur choro interesse4. Canonici, qui ad chorum non adstringuntur sive propter vacantias sive propter alias causas ex­ cusantes supra enumeratas, non tenentur residere in loco beneficii, sed possunt alibi peregrinari5. — Contra canonicos illegitime non residentes eodem modo procedendum est ac contra parochos aliosque clericos beneficiarios residentiales 6. 3. Obligatio assistendi Capituli deliberationibus et varia officia Capituli acceptandi. Omnes et singuli canonici tenentur, nisi adsit legi­ tima causa excusans, interesse deliberationibus Capituli. Tales autem deliberationes seu conventus necessarii sunt ad prudens regimen ec­ clesiae. Pariter tenentur canonici varia officia Capituli acceptare, quae ipsis prudenter imponuntur. Sic e. gr. iusta designetur norma, ad quam canonici et beneficiarii in servitio altaris fungantur per turnum cum of­ ficio celebrantis tum etiam ministerio diaconi et subdiaconi. A mini­ sterio autem diaconi et subdiaconi eximuntur dignitates, canonicus theologus et poenitentiarius : immo, si distinctae adsint praebendae or­ dinis presbyteralis, omnes istae quoque eximuntur7. 4. Obligatio emittendi professionem fidei (et iuramentum antimodernisticum) coram loci Ordinario eiusve delegato et coram Capitulo8. Quodsi canonicus sine iusto impedimento negligit hanc professionem 1 c. 418, § i. 2 Ib. § 2. 3 ib. §3. 4 c. 419, § i. 5 Ib. 6 Cf. c. 2168—2175 et infra q. 157 et 603. 7 c. 416. 8 c. 1406, § i, n. 5. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 13 ARREY LIBRARY IÇ4 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. emittere ante beneficii ineundi possessionem, moneatur ab episcopo, et fructus praebendae non facit suos, ita ut eos forte perceptos restituere debeat; immo, si post monitionem remanet contumax, privetur bene­ ficio suo 1. II. Obligationes erga episcopum. 1. Honor. Episcopo debetur in choro, in Capitulo, in processioni­ bus aliisque actibus publicis prima sedes et praecipua omnium rerum agendarum auctoritas. Canonici episcopo sollemniter Missam cele­ branti aut alia pontificalia exercenti (etiam in aliis ecclesiis civitatis aut suburbii), ab eodem invitati, assistere et inservire debent, dummodo indicio episcopi sufficiens canonicorum et ministrorum in ecclesia nu­ merus maneat, et eundem accedentem ad ecclesiam cathedralem et redeuntem comitari, prout indicat caerimoniale episcoporum2. Cum episcopus vult exercere pontificalia tam in ecclesia cathedrali quam in aliis ecclesiis civitatis vel suburbii, gratis subministranda sunt a canonicis e sacristia cathedralis paramenta sacra aliaque necessaria3. 2. Oboedienta canonica exercenda est a canonicis: a) quando episcopus approbat statuta capitularia vel ea imponit legitime4; b) quando episcopus visitationem Capituli peragit5; c) quando episcopus iusta praecepta edit aut iudicialiter procedit; d) quando episcopus duos canonicos sibi retinet pro ecclesiastico ministerio ac dioecesis servitio, e. gr. etiam durante visitatione dioecesis6. Q. 144. Quaenam sint praecipua iura Capitzdi canonicorum? R. Iura, quae canonicis competunt, distinguuntur in iura, quae singulis et quae Capitulo conveniunt. I. Iura, quae competunt singulis canonicis. 1. Canonicus ius habet ad praebendam, i. e. ius percipiendi pro­ ventus beneficii et distributiones cotidianas, ut supra dictum est. Canonicatus sine adnexis emolumentis ne instituantur sine speciali Apostolicae Sedis concessione7. Canonici honorarii autem non solent recipere praebendam neque distributiones cotidianas, quando sunt praesentes in choro. 2. Votum in Capitulo. Excluduntur canonici honorarii8. 3. Scamnum seu sedes in choro. Etiam canonici honorarii huiusmodi scamnum obtinent9, sed post canonicos titulares, nisi sint charac­ tere episcopali ornati10. 1 s 5 B 7 9 c. 2403. 2 c. 412. c. 1303, § i. 1 c. 4T0. Cone. trid. sess. 6, c. 4 et sess. 25, c. 6 de reform. c. 412, § 2; c. 343, § 2. c· 393, §3· 8 c. 4n, § 3. c. 407, § 2. 10 c. 408. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. IQ5 4. Praecedentia. Canonicis nulla praecedentia debetur, quando non incedunt capitulariter nec a Capitulo deputati. Quando autem pro­ prium episcopum comitatu honestant, sedent (etiam in ecclesiis alterius dioecesis) ante simplices clericos, immo et ante parochum in ipsius propria ecclesia, quia considerantur tamquam uniti cum episcopo. Idem valet de canonicis honorariis. Inter se in eodem Capitulo praecedentia canonicorum saepe regulatur particularibus statutis vel legitima con­ suetudine. Secus dignitates (servato inter se praecedentiae ordine) praecedunt canonicis; canonici antiquiores, qui nempe prius posses­ sionem ceperunt, posterioribus; canonici titulares honorariis, honorarii beneficiariis. Semper autem illi, qui charactere episcopali sunt ornati, praecedunt omnibus aliis dignitatibus et canonicis in presbyterali tan­ tum ordine constitutis1. Vicarius generalis praecedit ubique omnibus dignitatibus et canonicis charactere episcopali non insignitis2, ut iam dictum est. 5. Insignia quaedam honorifica, e. gr. specialia indumenta, ali­ quando cappa magna, usus pontificalium, titulus: «Admodum Re­ verendus» vel «Reverendissimus», «Perillustris» etc. Canonici (sive titulares sive honorarii) nequeunt extra dioecesim, in qua nominati sunt, uti suis insigniis honorificis, nisi vel episcopum comitentur vel episcopum aut Capitulum repraesentent in Conciliis aliisve sollemnitatibus3. — Privilegia canonicorum, cum quandam diminutionem videantur afferre dignitati episcopali, idcirco sunt de iure strictissime interpretanda4. In choro canonici debent deferre vestem sibi in bulla erectionis assignatam vel apostolico induito concessam, secus censentur tamquam absentes, i. e. non recipiunt distributiones cotidianas5. II. Iura, quae competunt Capitulis canonicorum. Iura, quae competunt Capitulis canonicorum, in duas classes possunt dividi, sc. in iura interna seu internam administrationem spectantia, et in iura externa, quae respiciunt externam gubernationem. I. lura interna Capituli. Capitula canonicorum sunt vera collegia ecclesiastica et iuridica atque tamquam talia agnita a iure ecclesiastico et saepe etiam a iure civili. Hinc habent omnia iura, quae competunt talibus collegiis iuridicis, sc. a) Ius celebrandi coetus capitulares. Capitulum sub duplici aspectu considerari potest, nempe ut consilium vel senatus episcopi, et ut col­ legium sui iuris. Quatenus est collegium sui iuris, potest convocari a proprio praeside et etiam absque praevia licentia episcopi. Stato tem1 c. 408, § i. 2 c. 370. 3 c. 407; c. 409, § 2. 4 Cf. Pii X Motu proprio «Inter multiplices» n. 80, d. 21 Febr. 1905. 5 c. 409, § i. 13 Iq5 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. pore ac loco conveniat canonicorum coetus de suae ecclesiae et Capi­ tuli negotiis acturus. Praeter istos coetus ordinarios possunt haberi extraordinarii, quoties id aut episcopo aut Capituli praesidi aut maiori canonicorum parti expedire videtur1. Ergo non solum episcopus et Capituli praeses, sed etiam maior canonicorum pars talem coetum extraordinarium convocare potest. Quatenus Capitulum est senatus seu consilium episcopi, convocatur ab ipso episcopo vel ab eius Vicario generali. — Vocandi sunt ad coetum omnes capitulares praesentes in civitate (exclusis canonicis honorariis). Ad habendum coetum ordina­ rium non est necessaria specialis convocatio. In capitulis vocem ha­ bent omnes canonici capitulares, non autem canonici honorarii, neque alii bénéficiât! aut mansionarii2. Ceterum hac in re, sicuti etiam in suffragiis ferendis, observanda sunt statuta capitularia legitime appro­ bata. Canonicus capitularis, qui legitime est impeditus, quominus veniat ad coetum, potest votum suum dare per substitutum (sed ex gremio capitularium electum, cum Capitulum non teneatur ad sua co­ mitia admittere extraneum). b) Ius condendi sibi statuta capitularia. Capitula eo ipso, quod sunt corporationes legitimae, possunt sibi statuta particularia condere, quae tamen nequeunt esse contra ius commune, ut per se patet. Ob· iectum horum statutorum est regimen internum Capituli, non autem generalis status dioecesis vel iura episcopi, e. gr. Capitulum potest particulares normas statuere de cotidiano servitio chori, de administratione suorum bonorum temporalium etc. Statuta capitularia rite condita egent approbatione episcopi, sine cuius auctoritate postea nec abrogari possunt nec mutari. Si, epheopo edicente ut statuta capitu­ laria conficiantur, Capitulum id praestare neglexerit, exacto sexto ab intimatione mense, episcopus ipse talia statuta conficiat atque imponat Capitulo 3. c) Ius possidendi et administrandi bona temporalia. Patet ex eodem principio. Cum bona Capituli sint bona ecclesiastica, Capitulum eiusque oeconomus debent omnia accurate praestare, quae iure com­ muni statuta sunt de administratione et alienatione bonorum ecclesiasti­ corum. Episcopus ex propria auctoritate et sine consensu Capituli nequit disponere de bonis Capituli4. d) Nonnulla iura liturgica, sc. i. episcopi vicem supplendi in·per­ agendis functionibus sacris in sollemnioribus anni festivitatibus; 2. epi­ scopo celebranti in pontificalibus aspersorium in ingressu ecclesiae por­ rigendi et presbyteri assistentis fungendi officio; 3. eidem decumbenti administrandi sacramenta; defuncto iusta funebria persolvendi5. 1 2 3 4 6 c. 411. Ib. §3; Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 573). c. 410, § 3. Cf. Caus. Cordubens. d. 1 Febr. 1915 (Acta Ap. Sed. VII 131 sqq). c. 397. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 5. De Capitulis canonicorum. igy II. Iura externa Capituli. Haec iura versantia circa administrationem dioecesis non eadem sunt sede vacante et sede plena. Unde claritatis causa primo dicen­ dum est de iuribus Capituli sede plena et deinde sede vacante. Sede plena Capitulum cathédrale est senatus seu consilium epi­ scopi In nonnullis causis episcopus indiget Capituli consensu, sine quo episcopus nequit procedere ; in aliis vero causis non requiritur nisi Capituli consilium, quod episcopus ex iusta causa potest praeterire2. a) Consilium Capituli debet episcopus quaerere generatim in omnibus negotiis arduis, quia capitulares cathédrales ponuntur ab ipso iure con­ siliarii episcopi. Sunt complures casus, in quibus ius expresse iubet, ut episcopus consilium Capituli cathedralis audiat, e. gr. in unione, translatione, divisione, dismembratione beneficiorum3; (ante novum Codicem in his casibus requirebatur consensus Capituli); in creandis praebendatis Capitulorum non-numeratorum 4; in eligendis membris con­ silii administrationis bonorum5; in nominatione canonici honorarii6. b) Consensus Capituli non requiritur nisi in casibus a iure expressis. Ratio est, quia ordinaria administratio dioecesis soli episcopo com­ mittitur. Iuxta vigentem disciplinam rarissime tenetur episcopus con­ sensum Capituli exquirere, nempe si agitur de alienatione et locatione bonorum ecclesiasticorum, quorum pretium est inter 1000 et 30000 libellarum7. Quae enim in antiquo iure de consensu Capituli fieri de­ buerunt, nunc de eius consilio statuuntur. Capitulum cathédrale nonnulla quoque iura habet in Concilio pro­ vinciali et in synodo dioecesana. Sic Capitula cathedralia cuiusvis dioecesis, cuius Ordinarius ad Concilium provinciale vocari debet, mittan4· duos ex capitularibus, qui tamen obtinent votum tantum consultivum8. Ad synodum autem dioecesanam vocandi sunt et venire debent canonici ecclesiae cathedralis 9. Sede vacante per mortem episcopi vel per eius renuntiationem a Romano Pontifice acceptatam vel per translationem ac privationem episcopo intimatam regimen totius dioecesis ad Capitulum ecclesiae cathedralis devolvitur, nisi tamen adfuerit administrator apostolicus, vel aliter a S. Sede provisum fuerit10. Sicubi ex speciali Sanctae Sedis dispositione archiepiscopus aliusve episcopus administratorem dioecesis vacantis designet, hic omnes et solas facultates habet, quae Vicario capitulari competunt, iisdem obligationibus et poenis obnoxiusll. Capi­ tulum nequit per seipsum administrare dioecesim, nisi durantibus octo diebus post habitam vacationis notitiam. Intra hoc tempus Capitulum debet constituere Vicarium capitularem, qui loco sui dioecesim regat, 1 c- 39D §1. 2 c. 105. 4 c· 394· 6 C. 1520, § I. 7 c· 1532> § 2 et c. 1541, § 2. ‘° c· 430, § i ; 43D § !· 3 c. 142S. 8 c. 406, § 1. 8 c. 286, § 3. c. 43’> § 2. 9 c. 358, § 2, n. 2. 198 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. et insuper (si fructuum percipiendorum ei munus incumbat) oecono­ mum unum vel plures b Si sedes episcopalis vacat per translationem episcopi, Capitulum nequit eligere Vicarium capitularem, sed episcopus translatus obtinet officium Vicarii capitularis omnesque fructus mensae episcopalis percipit, usquedum possessionem alterius dioecesis canonice assumpserit; quod quidem fieri debet intra quattuor menses2. De modo eligendi Vicarium capitularem infra c. VII sermo erit. Si Capi­ tulum intra praescriptum tempus Vicarium et oeconomum quavis de catisa non elegerit, deputatio ad métropolitain devolvitur; si autem ecclesia ipsa metropolitana fuerit vacans, vel metropolitana simul et suffraganea fuerint vacantes, deputatio pertinet ad antiquiorem ex epi­ scopis suffraganeis8. Rite constituto Vicario capitulari, integra iuris­ dictio dioecesis in eum transfertur, ideoque Capitulum nihil sibi re­ servare potest, nec gerendo muneri tempus praefinire aliasve restrictiones praestituere 4. Scholion. De sede impedita. Sedes episcopalis non quidem vacat, sed est impedita, quando episcopus propter captivitatem, relegationem, ex­ silium aut inhabilitatem ita impeditur, ut ne per litteras quidem cum dioecesanis communicare possit. Sede impedita regimen dioecesis, nisi S. Sedes aliter providerit, est penes Vicarium generalem aut alium virum ecclesiasticum ab episcopo delegatum. Quibus tamen forte impeditis Capitulum ecclesiae cathedralis Vicarium constituat, qui regimen dioecesis assumat cum potestate Vicarii capitularis 5. Quando Capitulum cathédrale habet potestatem eligendi novum episcopum, observanda sunt statuta particularia. Q 145· Quaenam sint iuridicae relationes inter Capitulum et parochum ecclesiae cathedralis vel collegiatis l R. Saepe accidit, ut ecclesia cathedralis vel collegialis sit quoque paroecialis, in qua parochus curam animarum gerit. Tunc imprimis attendenda sunt statuta a S. Sede particulariter lata aut conventiones legitime initae in erectione paroeciae. Quae si desint, ex iure com­ muni sequentia valent : I. Ad parochum spectat: 1. applicare Missam pro populo et debito tempore praedicare ac Christianam doctrinam fideles edocere6. Nihilominus Capitulum debet cotidie Missam cantare pro benefactoribus, ut per se patet. 2. gerere et custodire libros paroeciales, e. gr. baptismorum, matri­ moniorum etc. 3. omnes functiones stricte paroeciales peragere, quales sunt sol­ lemniter baptizare, ss. Eucharistiam publice deferre ad infirmos (qui non sunt canonici aut beneficiarii Capituli) iisdemque Extremam Unctionem administrare, peragere omnia, quae ad nuptias paroecianorum spectant, iusta funebria paroecianorum persolvere7. * c. 432. 5 c. 429. 2 c. 43θ. § 3· ° c. 415, § 2, n. 32, §2. 4 c. 437. 7 Ib. n. 3 et c. 462. r Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 6. De consultoribus dioecesanîs. I99 4. alias functiones non stricte paroeciales peragere, quae in paroeciis fieri solent, dummodo ne impediatur chorale servitium, nec Capitulum easdem functiones peragat. 5. eleemosynas in bonum paroecianorum colligere, easdem directe vel indirecte oblatas recipere, administrare et secundum offerentium voluntatem distribuere. Quantum ad istam collectionem eleemosynarum parochus libere eas colligere potest extra ecclesiam cathedralem aut collegialem, sed in ipsa ecclesia capitulari videtur non posse eas col­ ligere, nisi consentiente Capitulo. Ecclesia enim pertinet ad Capitulum et non ad parochum. Valde autem conveniens est, ut Capitulum per­ mittat talem collectionem eleemosynarum saltem in Missa paroeciali, quae pro populo applicatur. II. Ad Capitulum spectat: 1. custodire ss. Eucharistiam, sed altera tabernaculi clavis apud parochum servari debet, ut iste semper Eucharistiam distribuere valeat paroecianis. ' 2. invigilare, ut in functionibus a parocho in capitulari ecclesia peragendis leges liturgicae observentur. Si enim istae leges graviter laederentur, id praeiudicium ferret ipsi ecclesiae et consequenter Ca­ pitulo. 3. ecclesiae curam habere eiusque bona administrare cum piis le­ gatis. Si tamen pia legata traduntur non ipsi ecclesiae, sed paroeciae, sunt administranda iuxta voluntatem offerentium. 4. iusta funebria peragere pro defuncta dignitate vel canonico (etiam honorario) vel beneficiario ipsius Capituli. 5. fontem baptismalem sabbato sancto benedicere et processiones publicas extra ecclesiam deducere. Potest tamen Capitulum has func­ tiones etiam parocho committere x. Nota. Nec parochus capitulares nec Capitulum paroeciales func­ tiones et munera impediat; exorto autem conflictu, quaestionem dirimat loci Ordinarius, qui imprimis curare debet, ut catechetica instructio et evangelii explicatio hora fidelibus commodiore habeatur. Non solum impedire nequit Capitulum parochum in exercenda paroeciali cura, sed insuper sciant capitulares, se ex caritate teneri (maxime si designati coadiutores desint) parocho adiutricem operam navare secundum modum ab Ordinario loci determinandum2. CAPUT VI. De consultoribus dioecesanis. Q. 146. Quid sit munus consultorum dioecesanorumi R. i. In iis dioecesibus, in quibus nondum constitui restituive potuit cathédrale canonicorum Capitulum, instituantur ab episcopo (salvis peculiaribus S. Sedis praescriptis) consultores dioecesani, hoc 1 c. 462, n. 7. 2 C..415, § 4 et 5. 200 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. est, sacerdotes pietate, moribus, doctrina ac prudentia commendati1. Consultores dioecesani sunt igitur nihil aliud nisi vicesgerentes Capituli cathedralis, qua episcopi senatus; quare, quae canones ad guberna­ tionem dioecesis (sive sede plena sive ea impedita aut vacante) Capitulo cathedrali tribuunt, ea de coetu quoque consultorum dioecesanorum intelligenda sunt2. 2. Consultores dioecesani numero sint saltem sex (in dioecesibus, ubi sunt pauci sacerdotes, saltem quattuor) iidemque omnes in civitate episcopali vel in locis vicinioribus commorentur, ita ut facile et celeriter possint ab episcopo convocari. Antequam munus suum suscipiant, debent emittere (praeter professionem fidei) iusiurandum de officio fideliter exsequendo sine ulla acceptione personarum3. Specialis for­ mula istius iurisiurandi non est praescripta. 3. Officium consultorum est ad triennium; quo exacto, episcopus potest alios in eorum locum substituere vel etiam eos pro altero triennio confirmare. Quae quidem confirmatio fieri potest etiam post alterum, tertium etc. triennium. Deficiente, quavis de causa (e. gr. propter mortem, aegritudinem continuam, translationem etc.), aliquo consultore intra triennium, episcopus alium de consilio ceterorum consultorum substituat, isque in officio maneat usque ad expletum idem triennium4. Cum vero triennium excidisse contigerit vacante sede episcopali, con­ sultores in officio manent usque ad accessum novi episcopi, qui tunc intra sex menses novos consultores instituere debet5. Sin autem, sede vacante, aliquis consultor moriatur vel renuntiet, Vicarius capitularis, de consensit aliorum consultorum, alium nominare debet, qui tamen, ut munere suo, etiam sede plena, fungatur, indiget novi episcopi con­ firmatione 6. 4. Durante munere, i. e. nondum expleto triennio, consultores ne­ queunt removeri, nisi ob iustam causam ac de consilio ceterorum con­ sultorum. CAPUT VII. De sede impedita aut vacante ac de Vicario capitulari. Iam supra c. V dictum est, quandonam sedes episcopalis censeatur impedita aut vacans. Pariter ibi dictum est, quomodo Capitulum cathédrale tunc providere debeat administration! dioecesis. Restat di­ cendum de Vicario capitulari. Q. 147· Quaenam requirantur, ut quis valide a Capitulo deputari possit Vicarius capitularis ? R. Requiritur, 1. ut Capitulum intra octo dies ab accepta notitia vacationis sedis episcopalis Vicarium capitularem eligat; quo tempore elapso ius Capituli cessat7; 1 c. 423. 2 c. 427. 3 c. 425. 4 C. 426, § 3. 5 Ib. § 4. 6 Ib. § 5. 2 c. 432, § 2. Sectio 2. Iitulus8. De potestate episcopali. Caput 7. De sede impedita aut vacante. 201 2. ut unus deputetur et non plures1; 3. ut instituatur per actum capitularem, ita ut observentur leges latae de canonica electione. Ad validitatem huius electionis electus debet obtinere numerum suffragiorum absolute maiorem, demptis suf­ fragiis nullis2. — Vicarius capitularis non deputatur per electionem Capituli, sed a) ab ipso iure, si sedes episcopalis vacat per translationem episcopi. Tunc enim episcopus translatus obtinet Vicarii capitularis potestatem eiusdemque obligationibus tenetur (cessante qualibet Vicarii generalis potestate) usquedum novam sedem saltem intra 4 menses occupaverit3, b) a Metropolita, vel — vacante sede metropolitana — ab episcopo suffraganco antiquiore, si Capitulum cathédrale aut non intra octo dies aut non aptum elegerit4; 4. ut eligatur persona apta. Excluduntur a munere Vicarii capitularis; a) qui nondum sunt sacerdotes; b) qui trigesimum aetatis annum non expleverunt, c) qui ad eandem sedem episcopalem fuit electus, nominatus vel praesentatus episcopus5. Ergo postquam aliquis est electus, nominatus vel praesentatus epi­ scopus dioecesis, nequit eligi Vicarius eiusdem dioecesis tempore inter­ medio ante eius confirmationem per Sedem Apostolicam; sed nihil obstat, ne Vicarius capitularis iam electus, zX postea electus, nominatus vel praesentatus episcopus eiusdem dioecesis, pergat in officio Vicarii capitularis, usquedum sit confirmatus episcopus a Sede Apostolica. Generatim enim statuitur; «Si ante suam ad episcopatum designationem Vicarii capitulares, officiales, oeconomi fuerint renuntiati, haec officia etiam post designationem retinere et exercere possunt.»6 Nihil quoque obstat, ne idem in Vicarium capitularem et oeconomum deputetur7. Quae supra sub n. 1—4 indicata sunt, requiruntur ad validam deputationem Vicarii capitularis. Inculcatur autem praeterea: «Vicarius capitularis sit in theologia aut iure canonico doctor vel licentiatus aut saltem earundem disciplinarum vere peritus, in eoque morum integritas, pietas, sana doctrina cum prudentiae laude conspirent.»8 Q. 148. Quaenam sint obligationes et iura Vicarii capitularis r R. Cum Vicarius capitularis in iure consideretur tamquam Ordinarius loci9, illi competunt quoque omnes fere obligationes et iura episcopi residentialis. Quae quidem regula generalis tamen nonnullas exceptiones admittit; quare sequentia hic breviter notentur. Obligationes Vicarii capitularis sunt: i. emittere professionem fidei ante muneris susceptionem. Pro­ fessione fidei edita Vicarius capitularis statim iurisdictionem obtinet, 1 c· 433, § I· 2 Ib. § 2. 3 c. 430, § 3. 4 C- 432, § 2; c. 434, § 3. 5 c. 434, § i. Sub poena excommunicationis Romano Pontifici specialiter reservatae prohibuit Pius IX (Const. «Romanus Pontifex» d. 28 Aug. 1873), ne novus episcopus electus in Vicarium capitularem eligeretur, sed ista poena iam non exsistit. 6 c· 334, § 2. 7 c. 433, § 3. 8 c. 434, § 2. 9 c. 198. 202 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. quin necessaria sit ullius confirmatio1; debet tamen de sua electione quantocius certiorem facere S. Sedem2. 2. residere in dioecesi et applicare Missam pro populo, sicut epi­ scopus dioecesanus 3. 3. assistere Concilio plenario et provinciali4. 4. rationem reddere novo episcopo de tota sua administratione et de scripturis ad ecclesiam pertinentibus5. Quae quidem redditio rationis olim vocabatur syndicatus. Iura Vicarii capitularis sunt: 1. percipere congruam retributionem in Concilio provinciali de­ signatam vel recepta consuetudine concedi solitam. Quae quidem retributio desumenda est ex reditibus mensae episcopalis aut ex aliis emolumentis6. Cetera emolumenta, quae ad episcopum, ecclesia non vacante, pertinuissent, debent reservari futuro episcopo, qui tamen ea non ad libitum, sed pro dioecesis necessitatibus impendere tenetur7. Si Vicarius capitularis est canonicus, recipit quidem fructus sui beneficii, sed, si non assistit choro (etiam legitime impeditus ob munus suum), non recipit distributiones cotidianas8. 2. nonnulla iura honorifica: etenim durante munere Vicarius ca­ pitularis habet a) privilegia et insignia Protonotarii apostolici titularis; b) praecedentiam super omnibus dioecesis clericis, non insignitis cha­ ractere episcopali9; c) usum pontificalium (excluso tamen usu throni cum baldachino) in tota dioecesi, si est episcopus10. Vicarius capitularis complura non potest: 1. convocare synodum dioecesanamn. 2. nominare canonicos honorarios12. 3. declarare inamovibiles paroecias, quae hucusque fuerunt amovibiles13. 4. condere congregationes religiosas14. 5. associationes pias erigere aut consensum praebere pro earum erectione aut aggregatione 15. 6. reservare sibi casus 16. Casus igitur, quos episcopus sibi reservavit ex propria auctoritate, cessant sede vacante. 7. determinare stipem solvendam a sacerdotibus Missam celebran­ tibus in aliena ecclesia17. 8. unire ecclesias paroeciales inter se aut cum beneficio non curato 18, neque consensum praestare, ut duo beneficia permutentur19. 9. amovere promotorem iustitiae vel vinculi defensorem20. 10. quidpiam agere, quod vel dioecesi vel episcopalibus iuribus praeiudicium aliquod afferre possit, et notanter nequit sub poena ex- 15 13 3 c. 440. c. 43S. 2 c. 432, § 4· c. 282, § i et c. 286, § i. 5 c. 444 2405 2406. b c. 441. Ib. § 2. 8 c. 421, § i, n. 3. 9 c. 370 et 439. 10 c. 435, § 2. c· 357, § i. 12 c. 406, § !· 14 c. 492, § r. 13 c· 454, § 3· c. 686, § 4. 16 c. 893. 17 c· 13°3> § 3· 18 C. 1423, § I. c. 1487, § r. 20 c. 1590, § i- Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 8. De vicariis foraneis. 203 communicationis Sedi Apostolicae simpliciter reservatae aliisque poenis 1II curiae episcopalis documenta quaelibet subtrahere vel destruere vel celare vel immutare. Generatim prohibentur Vicario capitulari quaelibet graves mutationes faciendae in regimine dioecesis, nisi adsit urgens necessitas. Eius officium nempe solet esse breviter transitorium; proinde valet principium: «Sede vacante nihil innovetur. »2 Hinc e. gr. si, sede vacante, aliquis consultor dioecesanus moriatur aut renuntiet, Vicarius capitularis potest quidem cum consensu aliorum consultorum novum nominare, sed iste indiget postea novi episcopi confirmatione ad hoc ut, sede plena, fungatur munere suo3. Pariter nequit concedere litteras dimissorias nisi illis ordinandis, qui sunt «arctati» ratione beneficii aut officii4. Econtra nonnisi post annum a sede vacante — quod nostris temporibus raro accidit — valet a) concedere litteras dimissorias aliis ordinandis; b) conferre paroecias liberae collationis5; c) concedere incardinationem ct excardinationem 6. Q. 149. Quomodo cesset officium Vicarii capitularis ? R. Vicarius capitularis amittit suum officium: 1. per remotionem a S. Sede praescriptam; 2. per renuntiationem authentica forma Capitulo exhibitam, quam Capitulum recusare nequit. Renuntiatione facta vel etiam mortuo Vicario capitulari, Capitulum debet intro octo dies novum Vicarium capitularem eligere7. 3. per initam a novo episcopo possessionem sedis8. CAPUT VIII. De vicariis foraneis. Q. 150. Quaenam sint iura et obligationes vicarii foraneir R. i. Vicarius foraneus, qui et archipresbyter vel decanus vocatur, est sacerdos (et ordinarie rector ecclesiae paroecialis), qui ab episcopo libere praeficitur alicui vicariatui foraneo seu decanatui, et ad nutum episcopi amoveri potest9. 2. Vicarius foraneus habet ius: a) sigilli proprii vicariatus; b) prae­ cedentiae super omnibus parochis aliisque sacerdotibus sui districtus10. Haec tamen praecedentia videtur esse restringenda ad sacerdotes, qui aliqualiter subduntur vicario foraneo, non autem ad eos, qui sunt exempti vel charactere episcopali aut alia dignitate sunt insigniti, c) veniendi ad synodum dioecesanam n. d) recipiendi et subdelegandi facultatem absolvendi a casibus, quos episcopus sibi reservavit12. e) in casu urgenti concedendi in scripto licentiam, ut administratores bonorum ecclesiasticorum litem nomine ecclesiae incohent vel contestentur13. f) ea I 4 7 II c. c. c· c. 2405 2406. 2 c. 436. 3 c. 426, § 5. 958. 5 c. 454, § 2, n. 3. 6 c. 113. 9 c. 445 446. 10 c. 450. 443> § I· 8 lb· § 2· 13 c. 1526. 358, § i, n. 4. 12 c. 899, § 2. 204 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. peragendi, quae ipsis specialiter commissa sunt a synodo provinciali vel dioecesana1. 3. Vicarius foraneus habet obligationem invigilandi : a) num eccle­ siastici viri sui districtus vitam ducant congruam suisque officiis dili­ genter satisfaciant, praesertim circa residentiae legem, divini verbi prae­ dicationem, catechesim, curam infirmorum2, b) num decreta lata ab episcopo in sua visitatione mandentur exsecutioni; c) num materia sacrificii Missae, nempe vinum et panis, cum debita cautela puritatis adhibeantur; d) num decor et nitor ecclesiarum et sacrae supellectilis accurate serventur; an sacrae functiones secundum liturgiae praescripta celebrentur, bona ecclesiastica diligenter administrentur, adnexaque illis onera (imprimis Missarum) rite impleantur, rectene conscribantur et asserventur libri paroeciales. e) debet statutis ab episcopo temporibus omnes paroecias sui districtus visitare, ut certior reddatur de omnibus sub a—d indicatis. Quae quidem visitatio se extendere videtur non solum ad paroecias, sed etiam ad omnia oratoria publica et semipublica non-exempta. f) debet, simulae audierit aliquem sui districtus parochum graviter aegrotare, operam dare, ne spiritualibus ac materia­ libus auxiliis honestoque funere, cum decesserit, careat. Debet insuper curare ne, parocho aegrotante vel decedente, libri, documenta, sacra supellex aliaque, quae ad ecclesiam pertinent, depereant aut asporten­ tur3. g) debet, diebus ab episcopo designatis, convocare presbyteros sui districtus ad conventus seu collationes eo fine a iure4 praescriptas, ut scientia et pietas clericorum foveantur. Istis conventibus ipse vicarius foraneus vel eius vicesgerens praesidet5, h) debet semel saltem in anno proprii vicariatus accuratam rationem reddere Ordinario loci, exponens non solum quae intra annum bene gesta sint, sed etiam quae mala obrepserint, quae scandala exorta sint, quae remedia ad ea reparanda adhibita, et quid agendum existimet ad ea radicitus exstirpanda °. CAPUT IX. De parochis. Q. 15 I. Quae sit origo parochorumr R. Officium parochorum, quod iure merito ornatur magno honore, nondum exsistebat tribus primis saeculis aerae Christianae7. Tunc enim episcopus erat unicus dioeceseos pastor et velut parochus per se ipsum curam animarum gerebat. Sicubi propter multitudinem populi aliasque causas ipse solus hoc munus exercere non valebat, adsciscebat sacerdotes, pro libitu eos mittens et revocans. Nemini committebat per modum stabilis officii curam animarum in determinata dioeceseos * c. 447, § i. 2 Ib. n. i. 3 Ib. § 3. 4 c. 131. 5 c. 448. 6 c. 449. 7 Cf. Zorell, Die Entwicklung des Parochialsystems (Archiv fiir kath. Kirchenrecht LXXXII 74 ff.). Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. parte. Saepe quoque una tantum erat in tota dioecesi ecclesia, ad quam Christiani omnes die dominico confluebant ss. Eucharistiam sus­ cepturi; ad absentes autem per diaconos ss. sacramentum saepe por­ tabatur. Quare S. Ignatius scribit ad Smyrnenses: «Omnes in unum templum Dei concurrite; unum altare sicut unus episcopus cum pres­ byteris et diaconis. . . . Non licet sine episcopo baptizare nec agapen celebrare.»1 Crescente vero fidelium numero, cum una ecclesia non sufficeret, plures aedificatae sunt ecclesiae diversis in locis dioeceseos. Ad has ecclesias episcopi mittebant modo transitorio sacerdotes, qui propterea vocabantur: visitatores, circumcursatores, circuitores; vel — si stabiliore quodam modo alicui ecclesiae addicebantur — cardinales, incardinati, velut cardines affixi ecclesiae2. Vocati quoque sunt pres­ byteri vicarii, vel forastici, vel plebani, vel proprii sacerdotes3. Quae quidem ecclesiae considerari possunt paroeciae rurales inde a quarto saeculo. Saeculo undecimo praxis introducta est, etiam civitatem epi­ scopalem dividendi in plures paroecias, sed nec ipso tempore Concilii tridentini haec praxis ubique fuerat recepta. Quare hoc Concilium4 praescripsit: «In iis quoque civitatibus ac locis, ubi paroeciales ecclesiae certos non habent fines, nec earum rectores proprium populum quem regant, sed promiscue petentibus sacramenta administrant; mandat s. synodus episcopis . . ., ut distincto populo in certas propriasque paroecias unicuique suum perpetuum peculiaremque parochum as­ signent.» — Ex quibus patet, quam falsa sit doctrina lansenistarum, synodi pistoriensis et paucorum catholicorum asserentium, parochos ab ipso Christo esse institutos5. Pariter parochi nequeunt recte vocari successores septuaginta duorum discipulorum6. Nam hi discipuli non habuerunt potestatem regendi populos, neque administrabant sacra­ menta, cum potestas clavium, Eucharistiae consecratio, aliaque sacra­ menta nondum erant instituta. Unde merito cum Bouix7 concludendum est: « Parochi neque divinae institutionis sunt neque apostolicae, at dum­ taxat ecclesiasticae. » Q. 152. Quid sit paroeciale officium r R. «Parochus (qui antiquis temporibus vocabatur quoque: curio, rector ecclesiae, persona8, plebanus, rector curatus) est sacerdos vel persona moralis, cui paroecia collata est in titulum cum cura animarum 1 Aligne, P. g. 5, 714. 2 C. 5, D. 71 (S. Greg. Magn.) ; c. 42, C. VII, q. 1. 8 c. 12, X 5, 38. 4 Sess. 24, c. 13 de reform. 5 Guilelmus a S. Amore, ut impugnaret privilegia regularium in exercenda cura animarum, primus (saec. decimo tertio) hanc doctrinam defendere conatus est; sed S. Thomas Aquinas in opusc. «Contra impugnantes Dei cultum et religionem» egregie refutavit eam. 6 S. Thomas (S. th. 2, 2, q. 188, a. 4 ad 5) dicit: «Formam septuaginta duorum -discipulorum non solum tenent presbyteri curati, sed quicumque alii minoris ordinis, qui •episcopis in eorum officio subserviunt. Non enim legitur, quod septuaginta duobus dis­ cipulis Dominus aliquas determinatas parochias assignaret, sed quod mittebat eos binos ■et binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus.» 7 De parocho 16—41. 8 C. 7, X 3, 30; c 3, X 3, 48. 2q6 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. sub Ordinarii loci auctoritate exercenda.»1 Quamvis olim quilibet clericus potuerit institui parochus, tamen iuxta vigentem disciplinam nemo nisi sacerdos nominari potest parochus2. Insuper nonnullae per­ sonae morales ecclesiasticae instituuntur parochi, sc. illa capitula et monasteria aliaque instituta ecclesiastica, quibus paroeciae sunt incor­ poratae. Tales autem personae morales non sunt nisi parochi habituales; actualem enim curam animarum ipsae debent tradere alicui vicario3. Sine induito Apostolicae Sedis nulla paroecia potest personae morali uniri pleno iure, ita nempe, ut ipsamet persona moralis sit parochus4. Aliud est de incorporatione non pleno iure sed minus principaliter, ut statim infra dicetur. Parochis aequiparantur cum omnibus iuribus et obligationibus paroecialibus ac proinde parochorum nomine in iure veniunt: 1. quasi-parochi, qui quasi-paroecias regunt. Quasi-paroeciae autem vocantur illae partes vicariatus apostolici vel praefecturae apostolicae, cui peculiaris rector est praepositus. Quasi-parochi igitur solummodo in locis missionum exsistunt5. 2. vicarii paroeciales, qui plena potestate paroeciali sunt praediti6. Tali plena potestate solent esse praediti a) vicarius actualis paroeciae incorporatae; b) vicarius oeconomus; c) vicarius adiutor, non autem vicarius cooperator. Infra latior sermo erit de vicariis paroecialibus Num nonnulli militum capellani aequiparentur parochis, videndum est ex peculiaribus S. Sedis statutis pro unaquaque regione latis. In definitione supra ex Codice iur. can. allata dicitur, parocho esse paroeciam collatam in titulum cum cura animarum sub Ordinarii loci auctoritate exercenda. Paroeciale igitur officium est verum beneficium idque curatum, ac iurisdictio parochi non est vicaria, sed propria et ordinaria aut saltem quasi-ordinaria. Quare scite animadvertit Bene­ dictus XIV7. post Lugonem: «Etsi iurisdictio parochi ab episcopo pendeat eique subiaceat, non est tamen delegata, sed ordinaria; nec potest sine legitima causa aut prorsus auferri aut adeo imminui, ut fere inanis remaneat.» Nihilominus haec iurisdictio ordinaria parochi minime 1 c. 451, § i. Multum a multis disputatum est de etymologia verbi parochi. Par­ ochi apud ethnicos olim dicebantur ii, qui legatis publice Romam missis praeparabant in itinere salem et ligna, i. e. ii, qui omnia necessaria legatis regum, principurn ac rerum publicarum hospitio receptis suppeditabant, teste Arrone in illud Horatii 1. j, Sat. 5, 45 sq. : «Proxima campano ponti quae villula tecttim Praebuit et parochi, quae debent ligna salemque». Ita Ferraris, Prompt, bibi. s. v. Parochus a. 1, n. 1. Unde apud paganos parochus videtur esse dominus alicuius cauponae, diversorii sive hospitii (vulgo Hotelier, albergatore). Verbum parochi, prout significat sacerdotem curatum, non occurrit in fontibus iuris antiqui; et non usuvenit nisi temporibus Concilii tridentini. Nomen vero parochiae vel paroeciae iam antiquis temporibus occurrit, sed tunc significat dioecesim, ut patet ex c. 5, D. 93 : «Si quis ordinatus episcopus ad parochiam, cuius est electus» etc., et c. 20, D 93: De parochia unius episcopi, 2 c. 453. 3 c. 452, § 2. 4 Ib. § i. 5 c. 216, § 3; cf. S. C. Consist, d. I Aug. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 346). δ c. 451, § 2, n. 2. 7 De syn. dioec. 1. 5, c. 4, n. 3. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 20/ impedit, quominus episcopus sit quoque pastor ordinarius et immediatus omnium fidelium dioecesanorum. Nihil enim obstat, ne duae vel plures iurisdictiones consistant in eandem plebem. Quare S. Thomas1 dicit: «Super eandem plebem immediate sunt et sacerdos parochialis et epi­ scopus et Papa.» Episcopus igitur valet in omni paroecia suae dioe­ cesis exercere omnia munia paroecialia, etiam invito parocho, idque non solum per semetipsum, sed etiam per alium sacerdotem delegatum. Hinc quoque episcopus potest iusta et gravi de causa religiosas familias et pias domos (e. gr. hospitalia, scholas, orphanotrophia), quae in paroeciae territorio sunt et a iure non sunt exemptae, nihilominus a parochi cura subducere2. Ex iure a iurisdictione paroeciali eximuntur non solum Religiosi exempti, sed etiam dioecesanum seminarium, ex­ cepta materia matrimoniali3, e. gr. pro famulis seminarii. Q· I53· Quomodo parochi distinguanturr R. Relictis obsoletis distinctionibus iuxta vigentem disciplinam distinguuntur : 1. parochi inamovibiles et amovibiles, prout magis vel minus sunt stabiles. Omnis quidem parochus debet esse stabilis in suo officio, quia secus munus pastoris animarum vix fructuose potest exercere; sed ex altera parte nullus parochus est tam stabilis et inamovibilis, ut omnino nequeat amoveri. Etenim suprema lex est salus animarum ; iamvero salus animarum stricte exigere aliquando potest, ut parochus a par­ oecia amoveatur. Ex se igitur omnes parochi sunt inarao\’ibiles, proindeque novae paroeciae, quae eriguntur, sunt semper inamovibiles, nisi episcopus, prudenti suo arbitrio, attentis peculiaribus locorum ac per­ sonarum adiunctis, audito Capitulo, amovibilitatem magis expedire de­ creverit·4. — Parochi amovibiles censentur a) Omnes, qui regunt quasiparoecias; b) parochi ad religiosam familiam pertinentes; qui quidem aequo iure amoveri possunt cum ab Ordinario loci tum a superiore religioso3. Quaenam sint observanda in amotione parochi dicitur infra q· 159· 2. parochi locales et personales (gentilicii). Parochi locales vocantur ii, qui gerunt officium paroeciale in determinato territorio; parochi autem personales seu gentilicii sunt ii, qui gerunt officium paroeciale non in detei minato territorio, sed super determinatas personas, quae forte in diversis paroeciis localibus habitant. Tales parochi personales sunt e. gr. parochi militum in nonnullis regionibus, parochi Germanorum Londini, Petropoli etc. Non possunt sine speciali induito apostolico constitui tales paroeciae personales; ad constitutas autem quod attinet, nihil innovandum est inconsulta Sede Apostolica6. 3. parochi saeculares et regulares, prout pertinent ad clerum sae­ cularem vel regularem. 1 Suppi, q. 8, a. 5, ad 3. 2 c. 404, § 2, 8 c. 1368. 1 c. 454, §3. 5 Ib. § 5. ° c. 216, § 4. 208 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. 4. parochi et quasi-parochi. Quasi-parochi vocantur in novo iure ii, qui regunt quasi-paroeciam h Quasi-parochi omnes sunt amovibiles, ut iam supra dictum est; aequiparantur quidem parochis in iuribus et obligationibus2; obligatio tamen applicandi Missam pro populo ipsis levior est et restringitur ad undecim dies in c. 306 assignatos. Q· 154· Ad quem pertineat parochos constituere i R. Distinguendum est, utrum paroecia sit liberae collationis, uti dicunt, an iuris patronatus. De iure patronatus infra sermo specialis redibit. 1. Si paroecia est liberae collationis, tunc in omni casu Summus Pontifex potest novum parochum instituere, quia institutio parochi mere est iuris ecclesiastici. De facto autem raro sibi reservat Summus Pontifex collationem paroeciae; quod e. gr. accidit, si parochus alicuius paroeciae extra urbem Romam sitae moritur in ipsa urbe Roma, aut si paroecia fuit invalide collata ob simoniae vitium3. Numquam est reservata collatio paroeciae amovibilis vel iuris patronatus laicalis aut mixti, nisi id expresse dicatur 4. 2. Paroeciam liberae collationis conferre pertinet de iure communi ad Ordinarium loci electum, confirmatum, licet nondum consecratum5. Vicarius generalis indiget speciali delegatione, ut valeat conferre par­ oeciam, nisi tamen sedes episcopalis sit impedita6. Sede vacante aut impedita ad Vicarium capitularem (aliumve, qui dioecesim regit) pertinet conferre paroecias liberae collationis, sed solum in casu, quo sedes vacaverit per annum7. Si paroecia est iuris patronatus, non requiritur annus vacationis, ut valeat Vicarius capitularis parochum electum vel praesentatum confirmare. 3. Si paroecia est concredita religiosis, ita ut paroecia sit pleno iure religiosa, superior religiosus sacerdotem suae religionis praesentat Or­ dinario loci, qui eidem (dummodo sit idoneus) institutionem canonicam concedit8. Ordinarii loci et non superioris religiosi est, definitive indi­ care, num sacerdos praesentatus sit idoneus. 4. Quasi parochos e clero saeculari proprius loci Ordinarius nominat in locis missionum, audito tamen consilio constituto ex tribus saltem antiquioribus et prudentioribus missionariis9. 5. Vacanti paroeciae curet loci Ordinarius providere de parocho infra sex menses post vacationem cognitam. Si tamen peculiaria lo­ corum et personarum adiuncta adsint, Ordinarius loci ex prudenti iudicio potest collationem paroeciae differre etiam ultra sex menses10. Et tunc nihil refert, utrum paroecia sit liberae collationis an iuris patronatus. Q· 155· Cuinam possit beneficium paroedale conferri r R. Loci Ordinarius, graviter onerata eius conscientia, obligatione tenetur conferendi vacantem paroeciam illi, quem magis idoneum ad 1 c. 451, § 2. 2 Ib. n. i. 3 c. 1435, § i, n. 2 et 3. 5 c· 455> §’· 6 Ib· § 3· 7 Ib. § 2, n. 3. 8 c. 456 et c. 1425, § 2. 9 c. 457. 10 c. 458. 4 Ib. § 2. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 2OÇ eam regendam habuerit, sine ulla personarum acceptione h Ad hoc ut quis sit idoneus ad aliquam determinatam paroeciam regendam, non solum requiritur sufficiens doctrina, sed etiam vitae honestas, prudentia, valetudo corporalis aliaeque qualitates. Ad exsistentiam istarum quali­ tatum comprobandam Ordinarius loci ne omittat documenta, si qua sint, ex curiae tabulario desumere, quae clericum nominandum respi­ ciunt, et notitias secretas quoque, si opportunum iudicaverit, prudenter exquirere, etiam aliquando ex locis extra dioecesim; deinde prae oculis habeat examina, quae clericus post expletum studiorum curriculum quotannis per triennium subiit; demum clericum examini super doctrina ad officium paroeciale necessaria coram se et examinatoribus syn­ odalibus subiciat. Ab hoc examine tamen potest Ordinarius loci dis­ pensare, si examinatores synodales consentiunt, et si agitur de sacer­ dote doctrinae theologicae laude commendato2. Hoc examen non est necessarium, si agitur aut de legitime amoto parocho inamovibili aut de alio parocho iam approbato, qui ex officio transfertur ad aliam paroeciam. Ordinarie autem non sufficit neque examen ordinandorum, neque examen, quod primo triennio sacerdotii subiri debet3. In regionibus, in quibus paroeciarum provisio fit per concursum sive specialem sive generalem, haec forma retineatur, donec Sedes Apostolica aliud decreverit4. De concursu paroeciali haec notentur: a) Disciplinam concursus paroecialis introduxit Concilium tridentinum 56et accuratius determinaverunt S. Pius V ®, Clemens XI1 et praesertim Bene­ dictus XIVs. Constitutio Benedicti XIV «Cum illud» observanda inculcatur in Codice iur. can.9* b) Ordinarius loci, habita notitia vacationis paroeciae, statim in ea deputet vicarium oeconomum ’°, et tunc publico edicto indicat concursum paroecialem. Quod quidem edictum debet praecedere ipsum concursum ad minus 10 et non ultra 20 dies.11 c) Examen concursus fit die statuto coram Ordinario loci eiusve Vicario generali et ad minus tribus examinatoribus synodalibus (prosynodalibus) iuratis. Omnes concurrentes idem conclave ingrediantur et idiomate latino scribant responsiones ad quaestiones theologicas propositas. Insuper in lingua verna­ cula debent scribere brevem sermonem de aliquo textu ipsis indicato. Prorsus eadem materia examinis omnibus concurrentibus proponitur eodem tempore. d) Examen versatur non solum circa candidatorum doctrinam litterarum­ que peritiam, sed etiam circa eorum prudentiam, morum probitatem ceterasque dotes ad vacantem ecclesiam bene gubernandam opportunas. ' c. 459, § i· 2 Ib- § 3· 3 Commissio Pontificia d. 24 Nov. 1920. (Acta Ap. Sed. XII 574.) 4 Ib. §4. 5 Sess. 24, c. 18 de reform. 6 Const. «In conferendis» d. 18 Mart. 1567; const. «Apostolatus officium» d. 19 Aug. 1567. 7 8Const. «Quo parochiales» d. 10 lan, 1721. 8 Const. «Cum illud» d. 14 Dec. 1742; const. «Redditae nobis» d. 19 Apr. 1746. 9 c. 459, § 4. ‘° De quo infra q. 162. 11 S. Pii V const. «In conferendis» § 6. Priintnier, Man. iuris eccles. Ed. 3. 210 Liber II De personis. Pars I. De clericis. e) Gravissime prohibetur examinatoribus, ne quid muneris accipiant a candidatis. f) Examine peracto examinatores proponant Ordinario loci omnes candi­ datos, quos dignos reppererunt; et tunc ex istis Ordinarius secundum suam conscientiam debet eligere eum, quem maxime dignum putat. Licet inter­ ponere intra decem dies appellationem cum effectu devolutivo tam a mala relatione examinatorum quam ab irrationabili iudicio Ordinarii1. g) Talis similisve concursus specialis ad nostros dies observatur in Italia, Portugallia, America latina etc., sed in compluribus regionibus, e. gr. in Ger­ mania, Austria, Gallia, Belgio etc., habetur concursus generalis, sc. semel vel bis in anno clerici habentes qualitates requisitas possunt se praesentare pro examine sic dicto paroeciali. Quo examine feliciter peracto episcopus cum consilio examinatorum eligit ex sacerdotibus examinatis in parochum eum, qui sibi magis idoneus videbitur, quando aliqua paroecia vacabit. Uterque modus sive specialis sive generalis concursus licitus est atque retinendus, donec S. Sedes aliud decreverit, ut iam supra dictum est. Nota. Neque concursus neque examen requiritur in translatione par­ ochorum 2. Q. 156. Quaenam sint iura stricte paroecialia r R. i. lura paroecialia vocantur eae praerogativae et functiones, quae privative conveniunt parocho, ita ut absque eius consensu nemo eas usurpare possit, nisi tamen sit parochi superior ecclesiasticus. Quidam distinguunt inter iura paroecialia et functiones paroeciales. lura par­ oecialia tunc ea sunt, quae utilitatem, honorem, praeeminendam affe­ runt; functiones vero paroeciales sunt eae, quae a parochis eorumve delegatis peragi possunt. Hic sermo est insimul de iuribus et functionibus paroecialibus. 2. Functiones, quae parocho reservantur, enumerantur septem se­ quentes 3 : a) Baptismum conferre sollemniter. Ergo Baptismus conditionatus non est functio parocho reservata. b) SS. Eucharistiam publice ad infirmos in propria paroecia deferre. Ergo clandestina delatio Eucharistiae in locis, ubi ea usuvenit, non re­ servatur parocho eiusve delegato. c) SS. Eucharistiam publice aut privativi tamquam Viaticum ad infirmos deferre atque in periculo mortis constitutos Extrema Unctione roborare. Exceptiones : Viaticum et Extremam Unctionem administrat 1. episcopo decumbenti canonicus ; 2. in omni Religione clericali superior suis subditis aegrotis omnibusque aliis, qui in religiosa domo diu noctuque degunt famu­ latus aut educationis aut hospitii aut infirmae valetudinis causa; 3. in monialium domo idem ius et officium, quod competit superiori religioso sub 2. in1 Videsis exemplum talis appellationis et longas explicationes concursus paroecialis in Acta Ap. Sed. IV 296 sqq. d. 27 lan. 1912. 2 S. C. consist, de 21 lun. 1919. (Acta Ap. Sed. XI 321.) Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920. (Acta Ap. Sed. XII 574.) 3 c. 462. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 211 dicatum, competit confessario ordinario vel eius vicesgerenti. Ergo e. gr. famulae aegrotae degentes in monasterio monialium recipiunt Viaticum et Extremam Unctionem a confessario monialium ; 4. in casu urgentis neces­ sitatis vel cum licentia parochi saltem praesumpta quilibet sacerdos. d) S. ordinationes et ineundas nuptias denuntiare; matrimoniis as­ sistere; nuptialem benedictionem impertiri. e) Iusta funebria suorum paroecianorum persolvere. Infra latius di­ cetur, in quibusnam casibus hoc ius paroeciale limitetur. f) Domibus ad normam librorum liturgicorum benedicere sabbato sancto vel alia die pro locorum consuetudine. Ergo aliae benedictiones privatae, e. gr. camporum, puerperae etc., iam non reservantur parocho. g) Fontem baptismalem sabbato sancto benedicere, publicam pro­ cessionem extra ecclesiam ducere, benedictiones extra ecclesiam cum pompa ac sollemnitate impertiri, nisi agatur de ecclesia capitulari et Capitulum has functiones peragat. — Quantum ad processiones publicas exsistunt nonnulla privilegia, sic e. gr. conventus Dominicanorum pos­ sunt publicam processionem peragere in festo SS. Rosarii. 3. lura praecipua parochorum sunt: a) Recipere congruam sustentationem ex beneficio paroeciali et praestationes seu sic dicta «iura stolae», prout determinavit vel legi­ tima consuetudo vel legitima taxatio dioeccsana. Nullo modo parochus potest potiores taxationes in casu particulari exigere et, si nihilominus fecerit, tenetur restituere id quod plus exegit 1. Licet autem aliquod paroeciale officium a vicario paroeciali vel alio vicesgerente fuerit ex­ pletum, praestationes tamen parocho cedunt, nisi de contraria offeren­ tium voluntate certo constet circa summam, quae taxam excedit2. Quare e. gr. si vicarius paroecialis nomine parochi assistens matrimonio recipit 100 marcas, debet totam hanc summam tradere parocho, nisi offerentes dixerint, id quod excedit taxam dioecesanam competere vicario. Admonentur parochi, ut gratuitum ministerium iis praestent, qui solvendo pares non sunt3. b) Administrare ut curator bona ad beneficium paroeciale perti­ nentia4. Iure autem particulari, et non raro etiam iure civili, parochi potestas administrativa bonorum limitatur. c) Dispensare in casibus singularibus et iusta de causa suos sub­ ditos (etiam absentes a suo territorio) et peregrinos praesentes in suo territorio a lege de observantia festorum, ieiunii, abstinentiae5, non autem ab aliis legibus sive generalibus sive peculiaribus6. d) Desumere ab ecclesiis etiam non paroecialibus et exemptis Eucharistiam pro infirmis in casu necessitatis". e) Absolvere suos subditos toto tempore paschali etiam a casibus, quos quoquo modo Ordinarius sibi reservavit8. 1 c. 463, §2. 2 c. 463, § 3. 3 Ib. §4. 4 c. 1476, § i. 5 c. 1245, § i. * c. 83. 7 c. 483· s c. 899, § 3· 14 212 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Q. 157· Quaenavi sint praecipuae obligationes parochorum i R. Cum parochus ex iure ecclesiastico deputetur pastor animarum, eius obligationes quasi sponte fluunt ex hoc officio. Sunt autem se­ quentes : 1. Professio fidei emittenda idque vel ante possessionem vel saltem in ipso possessionis capiendae actu, coram loci Ordinario eiusve de­ legato Abrogata est lex tridentina statuens hanc professionem fidei esse emittendam intra duos menses a die adeptae possessionis beneficii, lusiurandum antimodernisticum addendum est, usquedum S. Sedes aliter determinaverit. 2. Residentia in domo paroeciali prope suam ecclesiam. Potest . tamen loci Ordinarius ex iusta causa permittere, ut parochus alibi commoretur, dummodo domus ab ecclesia paroeciali non ita distet, ut paroecialium perfunctio munerum aliquid detrimenti inde capiat1 2. Ad residentiam parochus non tenetur a) tempore vacantiae, quod permittitur per duos ad summum intra annum menses (sive continuos sive inter­ missos), nisi gravis causa (iudicio ipsius Ordinarii) vel diuturniorem absentiam requirat vel breviorem tantum permittat3, b) diebus, quibus parochus piis exercitiis spiritualibus semel in anno vacat4. Per se patet, cum parochus etiam absens remaneat pastor animarum, eum debere tempore quoque absentiae providere necessitatibus fidelium et substituere vicesgerentera. Si parochus ultra hebdomadam abest a paroecia, debet praeter legitimam causam habere Ordinarii scriptam licentiam et vicarium substitutum sui loco relinquere ab eodem Ordinario probandum. Quodsi parochus sit religiosus, indiget praeterea consensu superioris et substitutus vicarius probari debet cum ab Ordinario tum a superiore5. Si parochus repentina et gravi de causa discedere atque ultra hebdomadam cogitur abesse, quamprimum per litteras Ordinarium commonefaciat, ei indicans causam discessus et sacerdotem supplentem, eiusque (sc. Ordinarii) stet mandatis6, praecipue quoad tempus redeundi. Poenae contra parochum non residentem. Parochum, qui residentiae legem negligit, Ordinarius moneat et interim eiusdem expensis provideat, ne salus animarum detrimentum patiatur. In hac monitione recolat Ordinarius poenas ecclesiasticas contra parochos non residentes et notanter animadvertat, offi­ cium paroeciale vacaturum esse ipso facto, si parochus intra congruum tempus ab Ordinario praefinitum nec paruerit nec responderit Si parochus tunc residentiam intra hoc tempus instauret, Ordinarius nihilominus debet pro ab­ sentia illegitima ei infligere privationem fructuum beneficii eumque etiam aliter punire3. Quodsi parochus residentiam non quidem instaurat, sed rationes suae absentiae affert, Ordinarius, auditis examinatoribus synodalibus (prosynodalibus), adductas rationes iudicet; quas si illegitimas invenerit, rursus 1 c. 461 et c. 1406, § i, n. 7. 2 c. 465, § i. » Ib. § 2. * Ib. § 3. 5 Ib. § 4. Quisnam sit iste Ordinarius, utrum Ordinarius loci, an superior maior religiosus, non ita constat. Videtur tamen esse Ordinarius loci. 6 Ib· § 5· 7 c. 2168. 8 c. 2 t 70 2381. Sectio 2, Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 213 parocho praefigat terminum, intra quem redire debet. Quodsi parochus amovibilis intra hunc terminum non redierit, statim potest privari paroecia ; sin autem redierit, Ordinarius det ei praeceptum, ne rursus discedat sine scripta sua licentia sub poena privationis paroeciae ipso facto incurrenda. Sin autem parochus inamovibilis intra terminum praefixum non redierit, sed novas allegat deductiones, Ordinarius eas cum iisdem examinatoribus examinet ; quas si illegitimas indicaverit, parocho praecipiat, ut intra tempus denuo praescriptum redeat sub poena privationis beneficii ipso facto incurrenda. Si parochus ne tunc quidem redit, privatus declaretur beneficio; sin autem redit, Ordi­ narius det ei idem praeceptum, quod supra de parocho amovibili dictum est h 3. Applicatio Missae pro populo. Cum praecepto divino mandatum sit omnibus, quibus animarum cura commissa est, oves suas dignoscere, pro his Sacrificium offerre» 2, omnes parochi (sive amovibiles, sive inamovibiles, sive saeculares, sive regulares, sive locales, sive personales) debent nonnullis diebus Missae sacrificium offerre pro populo sibi com­ misso. Dies, quibus parochus tenetur Missam applicare pro populo, sunt omnes dies dominicae et dies festivae de praecepto etiam suppressae. Quae quidem dies enumerantur in const. Urbani VIII «Universa per orbem» d. 13 Sept. 1642, addito festo Immaculatae Conceptionis B. Μ. V.3 In festo Nativitatis Domini, et si quod festum de praecepto in diem dominicam incidit, satis est, ut parochus unam Missam pro populo applicet4. Si festum de praecepto non solum quoad officium et Mis­ sam, sed etiam quoad obligationem abstinendi ab operibus servilibus et audiendi Missam transfertur in alium diem, Missa pro populo est solummodo applicanda in die, ad quem festum est translatum, secus in die a quo~0. Quasiparochi non debent applicare Missam nisi unde­ cim diebus in can. 306 indicatis6. Parochus, qui plures forte paroe­ cias aeque principaliter unitas regit aut praeter propriam paroeciam abam vel alias in administrationem habet, unam tantum debet Missam pro populis sibi commissis applicare diebus praescriptis7. Ordinarius loci iusta de causa permittere potest, ut parochus Missam pro populo applicet alia die ac ea, qua iure adstringitur8. Sic e. gr. si parochus in festo alicuius Apostoli debet Missam applicare pro defuncto sepe­ liendo vel pro sponsis, potest Missam pro populo quantocius appli­ care alia die. Si parochus legitime abest a paroecia, liber est, aut ipse applicare Missam pro populo in loco in quo degit, aut Missam applicare per sacerdotem qui eius vices gerit in paroecia9. Si parochus habet indultum binationis, nequit alteram Missam applicare pro populo et alteram pro stipendio accepto, nisi tamen adsit specialis licentia. 4. Instructio religiosa fidelium. Quare parochus debet maximam curam adhibere in catholica puerorum institutione 10. Diebus dominicis ceterisque per annum festis de praecepto debet praedicare verbum Dei. 1 3 4 8 c. 2174. 3 Cone. trid. sess. 23, c. I de reform. Cf. S. C. C. d. 28 Dec. 1919. (Acta Ap. Sed. XII 42.) c- 339, § 2. 5 Ib. §3. 6 c. 466, § i. ’ Ib. § 2. Ib. §3. 3 Ib. § 5. 10 c. 467, § i ; c. 1329 sqq. 214 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Cui quidem gravi obligationi nequit per alium habitualiter satisfacere, nisi ob iustam causam ab Ordinario probatam b Auctores docent, parochum peccare graviter, si ex negligentia tribus mensibus unius anni neque per se neque per alios idoneos praedicaverit12. Parochus debet errantes suas oves prudenter corrigere ; debet invigilare scholis, in quantum hoc est possibile; debet curare, ut saltem decimo quoque anno missiones ad populum habeantur3. 5. Administratio sacramentorum. Parochus tenetur ex gravi ob­ ligatione iustitiae administrare sacramenta, quoties ea rationabiliter petuntur. Immo etiam cum periculo propriae vitae debet ea admini­ strare illi, qui secus in periculo salutis versatur; idcoque e. gr. propter morbum graviter contagiosum aut aeris intemperiem nequit licite re­ cusare necessaria sacramenta peccatori moribundo. Quantum ad singula sacramenta : Quoad Baptismum parochus debet curare, a) ut infantes quam primum baptizentur, et de hac obligatione fideles monere; b) ut fideles, praesertim obstetrices et medici, addiscant rectum baptizandi modum ; c) ut baptizandis Christianum nomen imponatur4. Quoad Confirmationem parochus debet curare, ut fideles opportuno tempore ad eam accedant5. Quoad Eucharistiam parochus debet curare, ut nec pueri indispositi ad eam accedant, nec dispositi ab ea abstineant; ut fideles frequenter, irnmo et cotidie, ad eam accedant6; ut observentur leges liturgicae de asservatione Eucharistiae, de celebratione Missae etc. Quoad Poenitentiam parochus debet praesto esse fidelibus, volentibus peccata confiteri, quoties ii audiri rationabiliter petunt7. Quoad Extremam Unctionem parochus curare debet, ne fideles sine ea decedant8, ut olea sacra ab Ordinario petantur et diligenter as­ serventur °. Quoad Ordinem parochus debet rite facere praescriptas publicationes, transmittere litteras testimoniales de moribus ordinandi10. Quoad Matrimonium debet facere examen sponsorum, publicare banna et generatim bene praeparare sponsos ad hoc sacramentum digne suscipiendum1J. 6. Cura infirmorum et pauperum. Sedula cura et effusa caritate debet parochus aegrotos in sua paroecia, maxime vero morti proximos, adiuvare, eos sollicite sacramentis reficiendo eorumque animas Deo commendando12, benedictionem apostolicam cum indulgentia plenaria in articulo mortis concedendo 13. Pariter debet parochus pauperes et miseros paterna caritate complecti, sicuti fecit ipse Christus, bonus pastor. 1 2 3 7 11 c. 1344. Cf. Ferraris, Prompta. Bibi. s. v. Parochus a. 2, n. 71. c. 1349. 4 c. 743 761 770. s c. 787. e c. 854 863. c. 892, § i. 8 c. 468 514 939. 9 c. 735 946. 10 c. 998 1000. c, 1019 sqq. 1101. 12 c. 468, § r. 13 Ib. § 2. Sectio 2, Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 215 7. Conservatio librorum paroecialium et archivi paroecialis. Ex iure communi vigentis disciplinae a parocho quinque libri paroeciales1 habendi et tenendi sunt : a) liber baptizatorum, in quo adnotentur a) nomina baptizatorum (mentione facta de ministro, parentibus ac patrinis, de loco ac die collati baptismi)2, fi) Confirmatio postea suscepta, matrimonium initum, subdiaconatus susceptus, professio religiosa sollemnis emissa3. b) liber confirmatorum, in quo adnotentur nomina ministri, con­ firmatorum, parentum ac patrinorum, dies et locus Confirmationis4. c) liber matrimoniorum, in quo adnotentur nomina coniugum ac testium, locus et dies matrimonii celebrati5. d) liber defunctorum, in quo scribantur nomen et actas defuncti, nomen parentum vel coniugis, tempus mortis, quis et quae sacramenta ministraverit, locus et tempus tumulationis6. e) liber de statu animarum. In Codice iur. can. non accurate quidem determinatur, quid sit scribendum in isto libro, sed, ut iam ipsa inscriptio innuit, ibi adnotandum esse videtur, quidquid respicit statum spiritualem paroeciae, e. gr. confraternitates exsistentes, frequentia communionum, exercitia spiritualia, nativitates illegitimae etc. Praeter istos libros parochus tenetur habere inventarium rerum, bonorum et redituum ecclesiae; item librum, in quo scriptae sunt fundationes forte in paroecia exsistentes; item librum administrationis bonorum beneficii. Quamvis parochus ex iusta causa possit istos libros conscribere per alios fide dignos, tamen experientia comprobatum est non parvos abusus irrepere, si parochus non attentam supervisionem exerceat. In fine cuiuslibet anni parochus authenticum exemplar (vulgo : Kopie) librorum paroecialium ad curiam episcopalem transmittat, excepto libro de statu animarum7. Omnes autem isti libri custodiantur in archivo paroeciali, in quo item conserventur epistulae ab episcopo receptae aliaque documenta necessitatis vel utilitatis causa servanda8. Ceterum in compluribus dioecesibus exsistunt salutaria statuta parti­ cularia de custodia archivorum. 8. Poenae. Parochum, qui officia supra enumerata graviter neglexerit aut violaverit, episcopus moneat eique in memoriam revocet et strictam obligationem, qua eius conscientia oneratur, et poenas in haec delicta iure statutas9. Quodsi hac monitione percepta parochus sese non emendaverit, episcopus eum corripiat et aliqua congrua poena pro gravitate culpae puniat. Debet tamen episcopus prius audire duos examinatores synodales (prosynodales) et facere parocho facultatem sese defendendi10. Si et correptio et punitio in irritum cesserint, ita ut parochus pergat graviter et per notabile tempus negligere officia paroecialia, episcopus potest parochum amovibilem slatim sua paroecia privare; parochum vero inamovibilem beneficii fructibus privet pro 1 c. 470. 6 c. 1238, 2 c. 777. 3 c. 470, § 2. 7 c. 470, §3. 8 ib. §4. 4 c. 798. 9 c. 2182. 6 c. 1103. 10 c. 21S3. 2l6 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. gravitate culpae vel in totum vel ex parte atque istos fructus distribuat pauperibus1. Mala autem voluntate persistente ac probata, Ordinarius etiam parochum inamovibilem e sua paroecia removeat2. Q- 158. Quomodo parochi transferantur ? R. i. Quamvis tituli de translatione et amotione parochorum in Codice iuris canonici habeantur in quarto libro3, tamen claritatis causa de hac materia hic agimus. Supra enim egimus de institutione parochorum; ergo videtur esse consentaneum, ut in hoc capite agamus quoque de eorum trans­ latione et amotione. Codex iur. can. potius in quarto libro, ubi agitur de processibus ecclesiasticis, tractat de hac materia, quia revera aliquis pro­ cessus aliquando requiritur in translatione vel amotione parochorum. In hac quaestione tractabimus de translatione, in sequenti autem de amotione par­ ochorum. 2. Translatio parochi, ut iam nomen indicat, habetur, si parochus a paroecia prius habita transfertur in aliam. 3. Translatio haec potest fieri, aut petente vel saltem consentiente parocho, aut ipso invito. Episcopus non valet nisi habet speciales facultates a S. Sede, invitum parochum inamovibilem transferre ad aliam paroeciam4. Ratio est obvia ; nam si parochus inamovibilis utiliter regit suam paroeciam, habet strictum ius ibi permanendi; secus iam non esset inamovibilis. — Translatio fiat necesse est ob bonum animarum. Accidere enim potest, ut parochus in alia paroecia efficacius procurare valeat bonum animarum; e. gr. parochus optimis dotibus mentis et corporis praeditus hucusque in parva paroecia laborans potest magis laborare pro bono animarum in magna paroecia; econtra parochus debilis melius laborare potest in parva quam in magna paroecia. Si parochus petit translationem vel saltem in ea consentit, Ordinarius loci eum libere transferre potest, dummodo bono animarum consulatur. Parochus amovibilis etiam invitus potest transferri, a) si paroecia, ad quam transfertur, non est ordinis nimis inferioris5; b) si observentur sequentia statuta: a) Ordinarius debet prius suadere translationem; quodsi parochus his suasionibus non obsequitur, debet in sçriptis rationes suae recusationis Ordinario offerre6. /9) Ordinarius, si, non obstantibus allatis causis, iudicet, parochum amovibilem esse trans­ ferendum, debet, z/Z valide agat, super iisdem causis audire duos parochos consultores et cum iisdem expendere adiuncta, in quibus versatur cum paroecia a qua tum paroecia ad quam, et rationes, quae translationis utilitatem aut necessitatem suadent7. Non igitur consensus requiritur, sed solum consilium duorum parochorum consultorum; attamen in praxi Ordinarius non facile contra istud consilium procedat. γ) Si, auditis parochis consultoribus (praesertim consentientibus), Ordi­ narius translationem peragendam censet, paternas exhortationes iteret, ut parochus amovibilis voluntati sui superioris morem gerat8. Quodsi 1 c. 2184. 5 Ib. §2. 2 c. 2185. 6 c. 2164. 3 Tit. 27—29. 7 c. 2165. 4 c. 2163, § !· 8 c. 2166. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 217 parochus amovibilis nihilominus non consentit in sui translationem, Ordinarius potest praecipere ei, ut intra certum tempus ad novam se conferat paroeciam, eidem in scriptis significans, elapso praefinito tempore, paroeciam, quam in praesens obtinet, ipso facto vacaturam esse. Quo tempore inutiliter transacto, paroeciam vacantem declaret et novum parochum eo mittat1. — Per se fere patet, omnem parochum sponte debere semper obtemperare suo episcopo rationabiliter deside­ ranti eius translationem. Oboedientia enim promissa in susceptione sub­ diaconatus non est merus flatus vocis. In translatione parochorum non requiritur concursus neque examen, ut iam supra q. .155 dictum est. Q. 159. Quomodo parodii amoveantur i R. i. Amotio in hoc differt a translatione, quod imprimis respicit utilitatem paroeciae, in qua parochus residet, neque parochus amotus ius habet ad aliam paroeciam obtinendam. Distinguenda est autem amotio parochi inamovibilis et amovibilis. 2. Parochus inamovibilis a sua paroecia amoveri potest ob causam, quae ipsius ministerium, etiam citra gravem suam culpam, noxium aut saltem inefficax reddit2. Quae quidem causa potest esse multiplex, praesertim autem a) imperitia vel permanens infirmitas mentis aut corporis, quae parochum suis muneribus rite obeundis imparem reddit. Ita saltem, si, iudicio Ordinarii, per vicarium adiutorem bono animarum provideri nequit3, b) odium plebis, quamvis iniustum et non universale, dummodo tale sit, quod utile parochi ministerium im­ pediat nec brevi cessaturum praevideatur1. Attamen in isto casu, si nempe odium plebis est iniustum, iustitia prorsus exigit, ut parochus ex amotione nullum damnum patiatur, c) bonae existimationis amissio penes probos et graves viros, sive haec oriatur ex levi vivendi ratione parochi (e. gr. ex ebrietate, ex gravi uti dicunt partialitate etc.) sive ex antiquo eius crimine, quod nuper detectum eximatur iam poena ob praescriptionem, sive ex facto familiarium et consanguineorum quibuscum parochus vivit, nisi per eorum discessum bonae parochi famae sit satis provisum5, d) probabile crimen occultum parocho imputatum, ex quo Ordinarius prudenter praevidet, magnam in posterum oriri posse fidelium offensionem6. c) mala rerum temporalium administratio cum gravi ecclesiae aut beneficii damno, quoties huic malo remedium afterri nequeat, sive auferendo administrationem parocho, sive alio modo, 1 c. 2167. 2 c. 2147, § 1. 3 Ib. § 2, n. i. 4 Ib. n. 2. 5 c. 2147, § I, n. 3. 6 Ib. n. 4. Verbum probabile aliquam difficultatem facessit. Mihi videtur illud esse sumendum in sensu veterum auctorum : probabile id est, quod probari potest; non autem in sensu modernorum: probabile est illud, quod est incertum. Quare sensus citati canonis videtur esse intelligendus prorsus eodem modo ac can. 1 n. 6 Decreti «Maxima cura» d. 20 Aug. 1910: «Crimen, quod, quamvis actu occultum, mox publicum cum magna populi offensione fieri posse prudenti Ordinarii iudicio praevideatur.» 2l8 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. quamvis aliunde parochus spirituale ministerium utiliter exerceat1, — Quinque enumeratae causae amotionis sunt quidem praecipuae, sed non solae. Quare etiam Decretum «Maxima cura» Pii X novem causas enumerat. 3. Quoties, prudenti Ordinarii iudicio, in unam ex indicatis causis parochus incidisse videtur, ipsemet Ordinarius, auditis duobus examina­ toribus synodalibus (prosynodalibus) et veritate gravitateque causae cum iis discussa, parochum scripto vel oretenus ad paroeciae renuntia­ tionem intra certum tempus faciendam invitet. Si tamen agatur de parocho vitio mentis laborante, i. e. amente vel demente, talis invitatio non est necessaria, utpote inutilis2. Invitatio continere debet causam, quae Ordinarium movet, et argumenta, quibus ipsa nititur, secus est invalida et insuper tota amotio forte secutura erit invalida. Quare Ordinarius nullo modo ex sic dicta «informata conscientia» parochum amovere potest, sed debet illi aperte manifestare et amotionis causam et causae argumenta. Valde prudenter monuit Decretum «Maxima cura» supra citatum c. 11: «In communicandis argumentis, quibus comprobatur veritas causae ad renuntiationem obtinendam adductae, caveatur, ne nomina patefiant recurrentium vel testium, si ii secretum petierint, aut, etiamsi secretum non petierint, si ex adiunctis prae­ videatur, eos vexationibus facile expositum iri. Item relationes ac documenta, quae sine periculo magnae populi offensionis, rixarum vel querelarum palam proferri non possunt, scripto ne patefiant; immo ne verbis quidem, nisi caute omnino, ne memorata incommoda eveniant.» Per se patet, tempus certum, intra quod parochus debeat renuntiare paroeciae vel defensionem sui exhibere, oportere non esse nimis breve, e. gr. non esse brevius decem diebus. 4. Si parochus intra praestitutos dies neque renuntiat neque dila­ tionem postulat neque causas ad amotionem adductas oppugnat, Ordi­ narius, postquam constiterit, et invitationem ad renuntiandum rite factam parocho innotuisse, et ipsum, quominus responderet, legitime impeditum non fuisse, eum statim a paroecia amoveat3. Et revera parochus, qui tam graviter spernit auctoritatem episcopi, nullam misericordiam meretur. Sin vero non constat de modo indicatis duobus adiunctis (sc. de notitia invitationis ad renuntiandum et de absentia impedimenti respondendi), Ordinarius opportune provideat, aut iterando invitationem ad renun­ tiandum aut prorogando tempus utile ad respondendum4. Si parochus non comparet vel si impedit, quominus monitio ad ipsum pervenerit, tunc habetur pro monito5. 5. Si parochus paroeciae renuntiat, Ordinarius paroeciam ex re­ nuntiatione (et non ex alia causa) vacantem declaret6. Potest vero parochus, loco causae ab Ordinario inductae, aliam ad renuntiandum 1 c. 2147, § L n. 5. 2 c. 2148, § i. 3 c. 2149, § i. 5 Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920. (Acta Ap. Sed. XII 577.) « c. 2150, § i. < ib. § 2. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput 9. De parochis. 2IÇ afferre sibi minus molestam vel minus gravem, dummodo vera et honesta sit *. Potest e. gr. dicere, se renuntiare paroeciae, quia Ordi­ narius id desiderat, vel quia eius vires iam non pares sunt in regenda efficaciter hac paroecia etc. In praxi praestat, ut pulveres nimii non excitentur. 6. Si parochus oppugnare vult causam in invitatione adductam, potest dilationem ad probationes afferendas postulare, quam Ordinarius pro suo prudenti iudicio concedere potest, dummodo ne sit cessura in detrimentum animarum2. 7. Rationes a parocho contra invitationem renuntiandi adductas Ordinarius, ut valide agat, auditis iisdem examinatoribus, perpendat, approbet aut reiciat ; et haec decisio (sive affirmativa sive negativa) parocho significetur decreto 3. 8. Contra decretum amotionis potest parochus intra decem dies recursum interponere apud eundem Ordinarium, qui, ne invalide agat, debet, auditis duobus parochis consultoribus (ergo iam auditis exami­ natoribus supra indicatis), has novas allegationes ab eodem parocho intra decem dies ab interposito recursu producendas simul cum rationibus primo allatis examinare et tunc aut approbare aut reicere, et hanc decisionem novo decreto parocho notificare4. Optime animadvertit Decretum «Maxima cura» : «Ad renuntiationem et amotionem im­ pediendam nefas parocho est, turbas ciere, publicas subscriptiones in sui favorem promovere, populum sermonibus aut scriptis excitare alia­ que agere, quae legitimum iurisdictionis ecclesiasticae exercitium im­ pedire possunt; secus iuxta prudens Ordinarii indicium pro gravitate culpae puniatur.» 9. Amoto parocho Ordinarius (examinatoribus vel parochis con sultoribus, qui partem habuerunt in amotione decernenda, in concilium adscitis) pro viribus consulat, sive translatione ad aliam paroeciam vel assignatione alius officii aut beneficii (si ad haec idoneus est), sive pensione, prout casus ferat et adiuncta permittant. Ceteris paribus, in provisione magis favendum est renuntianti quam amoto5. Negotium autem talis provisionis potest Ordinarius sive in ipso amotionis decreto sive postea, quamprimum tamen, expedire6. 10. Sacerdos a paroecia amotus debet quamprimum liberam re­ linquere paroecialem domum atque omnia, quae ad paroeciam pertinent, novo parocho vel oeconomo ab Ordinario interim deputato tradere. Si tamen de infirmo parocho agatur, qui e paroeciali domo sine in­ commodo nequit alio transferri, Ordinarius eidem relinquat domus paroecialis usum etiam cxclusivum, eadem necessitate perdurante7. Interim autem novus paroeciae rector aliquam temporariam habitationem in paroecia sibi procurare debet. 1 Ib. §2. 2 c. 2151. 3 c. 2152. 4 c. 2153, § i et 3. 5 c. 2154. e c. 2155. 7 c. 2160. 220 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Nota. i. Ex supradictis patet, Ordinarium in amotione parochi etiam amovibilis numquam egere consensu, sed tantum consilio examinatorum synodalium (prosynodalium) vel parochorum consultorum ideoque Decretum «Maxima cura» in hac re esse abrogatum. 2. Si parochus, uti dicitur, in ius rapitur, ut reus criminis, pendente crimi­ nali iudicio (sive coram ecclesiastica sive coram civili potestate) locus non datur administrativae illius amotioni, sed exspectandus est iudicii exitus. Interim tamen, ut per se patet, si agitur de crimine infamante, Ordinarius parochum prohibere potest, ne curam animarum gerat. n. Parochus amovibilis facilius a paroecia amoveri potest, quam parochus inamovibilis. Requiruntur quidem eaedem causae, quae supra n. 2 allatae sunt, sed Ordinarius non tenetur audire duos exa­ minatores synodales vel prosynodales, antequam parochum invitat ad renuntiandum paroeciae. Si parochus renuit renuntiare. Ordinarius debet, ut valide procedat, una cum duobus examinatoribus perpendere rationes scriptas, quas parochus contra suam amotionem attulit h Sin autem allatas rationes legitimas non indicaverit, paternas iteret horta­ tiones ad parochum, comminata amotione, si intra congruum definitum tempus paroeciam sponte non dimittat2. Quo tempore expleto, quod pro sua prudentia prorogare potest, Ordinarius decretum amotionis emittat, quin alius recursus admittatur3. Parocho autem amovibili sic amoto providere debet, sicut supra dictum est de parocho inamovibili amoto 4. Quomodo parochi amoveri possint, quando negligunt residentiae legem, dictum est supra q. 157, n. 2. ■ CAPUT X. De vicariis paroecialibus. Q. 160. Quotuplicis generis distinguantur vicarii paroeciales r R. Novus Codex iur. can. distinguit vicarios paroeciales quin­ tuplicis generis, sc.: 1. vicarios actuales in paroeciis incorporatis; 2. vicarios oeconomos; 3. vicarios substitutos; 4. vicarios adiutores; 5. vicarios cooperatores. Q. 161. Quid notandum sit de vicario actuali i R. i. Vicarius actualis est «curatus», qui actualem curam ani­ marum gerit in paroecia, quae pleno iure incorporata est domui reli­ giosae, vel ecclesiae capitulari vel alii personae morali. Talem vicarium praesentat superior religiosus, Capitulum vel alia persona moralis; loci autem Ordinarius eundem, si idoneum repererit, instituit. Aliquando tamen ex privilegio vel ex legitima consuetudine vel ex dotatione facta episcopus libere nominat tales vicarios actuales5. 2. Ad vicarium actualem exclusive pertinet tota animarum cura cum omnibus parochorum iuribus et obligationibus ad normam iuris 1 c. 2161, § i. 5 c. 471, § i et 2. 2 c. 2156. 3 c. 2159. 4 Ib. § 2. Sectio 2. Titulus 8. De potestate episcopali. Caput io. De vicariis paroecialibus. 221 communis et secundum probata statuta dioecesana vel laudabiles con­ suetudines. Proinde e. gr. debet applicare Missam pro populo, sicuti alii veri parochi1. Ab episcopo ei assignatur congrua fructuum portio. 3. Vicarius, si est religiosus, est amovibilis aequo iure cum ab Ordinario loci tum a superiore religioso2. Sin autem est sacerdos saecularis, est quidem perpetuus ex parte praesentantis, sed ab Ordi­ nario loci potest ad instar parochorum removeri, monito eo, qui praesentavit3. Hinc e. gr. si paroecia est incorporata alicui Capitulo, vicarius actualis ab eo praesentatus et ab episcopo institutus iam nequit re­ vocari a Capitulo. Q. 162. Quid sit notandum de vicario oeconomo r R. i. Vicarius oeconomus4 dicitur ille, qui regit paroeciam vacantem solo tempore vacationis, usquedum novus parochus sit institutus. Talis vicarius instituitur ab Ordinario loci, et si est sacerdos religiosus, de consensu quoque superioris religiosi. Quodsi inopinate paroecia vacat, e. gr. per mortem subitaneam parochi, antequam vicarius oeconomus sit expresse institutus ab Ordinario loci, paroeciae regimen assumit interim vicarius cooperator (de quo infra q. 165); si plures vicarii co­ operatores sunt in paroecia, primus; sin autem omnes sunt aequales, munere antiquior; si vicarii desunt, parochus vicinior; si tandem agitur de paroecia religiosis concredita, superior domus religiosae. Loci autem Ordinarius in synodo dioecesana vel extra synodum tempestive de­ terminet, quaenam paroecia cuique paroeciae vicinior habenda sit5. Qui autem hoc modo paroeciae regimen assumpsit, debet loci Ordi­ narium de paroeciae vacatione statim certiorem facere. Ceterum hodie in nostris regionibus ope telegraphi vel telephonii Ordinarius loci valde cito certior fieri potest de vacatione paroeciae. 2. Vicarius oeconomus iisdem iuribus gaudet iisdemque officiis adstringitur sicut parochus in iis, quae animarum curam spectant (non autem in omnibus aliis materiis); nihil tamen ipsi in paroecia agere licet, quod praeiudicium afferre possit iuribus parochi aut beneficii paroecialis6. Oeconomus debet Missam applicare pro populo sicut parochus; recipiat partem fructuum beneficii pro congrua sustentatione, sed non habet ius ad omnes beneficii fructus; novo parocho vel oeco­ nomo successori coram vicario foraneo vel alio sacerdote ab Ordinario delegato tradat elavem archivi et inventarium librorum ac documen­ torum aliarumque rerum, quae ad paroeciam pertinent, et rationem reddat accepti et expensi tempore administrationis7. Prudenter agit oeconomus ad sibi evitanda incommoda, si, simulae incipit suum of­ ficium transitorium, coram teste facit summarium administrationis paroe­ cialis, ita ut possit postea probare se suscepisse administrationem in tali statu. 1 Ib· § 4· 3 c. 471, §3. 6 C. 473, § i. 2 Ib. § 3 et c· 454, § 5· 4 Pfarrverweser. 5 c. 472. 7 Ib. § 2. 222 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. Q. 163. Quid notandum sit de vicario substituto i R. i. Vicarius paroecialis substitutus solet ad breve tempus in­ stitui, a) quando parochus absens est a paroecia; b) quando parochus per iudicialem sententiam privatur beneficio paroeciali h 2. Vicarius substitutus eas facultates possidet, quas parochus vel Ordinarius ipsi tribuit. 3. Vicarius substitutus debet approbari ab Ordinario loci et, si est religiosus, etiam a superiore religioso1 2. Q. 164· Quid notandum sit de vicario adiutore i R. i. Vicarius paroecialis adiutor est sacerdos, qui ab Ordinario loci datur parocho ob senectutem, mentis vitium, imperitiam, caecitatem aliamve permanentem causam suis muniis rite obeundis imparem. Talis vicarius libere nominatur ab Ordinario loci; si tamen agitur de paroecia religiosis concredita, praesentatur a superiore religioso3. 2. In litteris deputationis assignantur officia, quae talis vicarius in paroecia debet implere, sicuti etiam portio fructuum, quam debet per­ cipere. Missae applicatio pro populo gravat parochum et non vicarium4. Proinde si parochus nequit hanc Missam applicare, debet alteri sacerdoti dare stipendium, ut iste applicet. Cum salus animarum sit suprema lex, si per vicarium adiutorem nequit sufficienter provideri saluti ani­ marum, parochus est amovendus et novus parochus instituendus. Q. 165. Quid notandum sit de vicario cooperatorer R. i. Vicarius cooperator est sacerdos ab Ordinario loci nominatus ad adiuvandum parochum, qui solus propter populi multitudinem aliasve causas nequit (ita indicante Ordinario) convenientem curam gerere paroeciae5. Si plures vicarii cooperatores sunt necessarii, plures nomi­ nentur. In paroeciis domui religiosae concreditis vicarios cooperatores religiosos superior (cui id ex constitutionibus competit), audito parocho, praesentat Ordinario, cuius est eosdem approbare6. Mutatum est igitur ius tridentinum 7 statuens, facultatem sibi adsciscendi cooperatores per­ tinere ad parochum. 2. Vicarius cooperator obligatione tenetur in paroecia residendi secundum statuta dioecesana vel laudabiles consuetudines aut episcopi praescriptum; immo aliquando est curandum, ut vicarius cum parocho cohabitet in domo paroeciali8. 3. lura et obligationes istius vicarii desumantur ex statutis dioecesanis vel ex litteris Ordinarii vel ex ipsius parochi commissione. Sed, nisi aliud expresse caveatur, ipse debet ratione officii vicem parochi supplere eumque adiuvare in universo paroeciali ministerio, excepta applicatione Missae pro populo9. Ergo talis vicarius potest ratione officii sui, si parochus abest, e. gr. valide et licite assistere matrimonio celebrando, nisi tamen aliud sit expresse statutum. Non autem pollet 1 c. 474. 2 c. 465, §§45· 5 c· 476, § i et 3. ° Ib. § 4. 3 c. 476, §5. 9 Ib. § 6. 3 c. 475, § i. 4 ib. § 2. 7 Sess. 21, c. 4 de reform. Sectio 2. Titulus 8, De potestate episcopali. Caput io. De vicariis paroecialibus. iurisdictione ordinaria. Quare e. gr. ille non videtur posse audire con­ fessiones paroecianorum extra dioecesim peregrinantium, sicuti potest parochus. Opposita sententia a Bargilliat proposita non est satis fundata. Vicarius cooperator habet ius ad congruam sustentationem, quae quidem minime habenda est tamquam pensio imposita beneficio paroeciali, sed tamquam merum stipendium seu salarium. S. Rota d. i Aug. 1911 in causa salisburgensi dixit: Hanc determinationem stipendiorum coopera­ torum esse actum iurisdictionis Ordinarii, nemo negare potest h 4. Vicarius cooperator subest suo parocho in omnibus, quae per­ tinent ad ministerium paroeciale. Parochus autem debet eum paterne instruere et dirigere in cura animarum, ei invigilare et saltem quotannis ad Ordinarium de eo referre2. Nota. Omnes vicarii paroeciales, qui sunt delegati ad universitatem cctusarum, possunt in singulis casibus hanc potestatem subdelegare3. Quare e. gr. vicarius cooperator, qui ex officio suo, ut supra dictum est, est delegatus ad totum ministerium paroeciale faciendum tamquam cooperator parochi, potest, absente parocho, in casu particulari alium sacerdotem subdelegare ad matrimonio assistendum in paroecia. Q. 166. Quomodo vicarii paroeciales possint amoverir R. i. Vicarii actuales seu curati possunt amoveri sicuti parochi amovibiles, monito eo, qui eos praesentavit; si tamen sunt religiosi, sunt amovibiles sicuti parochi religiosi, i. e. ad nutum cum Ordinarii loci, monito superiore, tum superioris, monito Ordinario, idque aequo iure4. 2. Vicarii paroeciales omnes alii sunt amovibiles ad nutum episcopi aut Vicarii capitularis, non autem Vicarii generalis sine speciali man­ dato5. Nihilominus talis remotio non potest licite fieri nisi ex iusta causa; quare episcopus nequit licite agere mero arbitrio, cum Ecclesia abhorreat a mero arbitrio, et secus vicario sic arbitrarie remoto haud parva incommoda causentur. Si vicarius paroecialis simul obtinet vica­ riam beneficialem, e. gr. capellaniam, potest amoveri non solum ob causas, propter quas parochus amoveri potest, sed etiam, si graviter subtectioni defecit parocho debitae in exercitio suarum functionum6. Scholion. De praecedentia vicariorum paroecialium. 1. Vicarius paroecialis capituli cathedralis praecedit omnibus aliis dioe­ cesis vicariis 7. 2. Vicarius oeconomus, cum personam parochi gerat, eundem locum ob­ tinet, ac si esset verus parochus istius paroeciae8. Idem valet de vicariis actualibus ob eandem rationem, quare parochus ecclesiae cathedralis praecedit omnibus aliis dioecesis parochis. 3. Vicarii substituti et adiutores, durante munere, praecedunt vicariis cooperatoribus 9. 1 Acta Ap. Sed. III 577. - c. 476, § 7. 3 c. 199, § 3. 6 Ib. § 2. 7 c. 478, § i. 8 4 c. 471, § 3. 5 c. 477, § i. Ib. 8 Ib. § 2. 224 Liber II. De personis. Pars I. De clericis. 4. Vicarii cooperatores praecedunt aliis sacerdotibus ecclesiae addictis et inter se praecedunt iuxta statuta particularia; quae si desunt, observandae sunt regulae generales de praecedentia clericorum stabilitae CAPUT XI. De ecclesiarum rectoribus. Q. 167. Quid nomine rectoris ecclesiae intelligaiur iuxta vigentem disciplinam r R. Nomine rectorum ecclesiae veniunt sacerdotes, quibus deman­ datur cura alicuius ecclesiae, quae nec paroecialis est nec capitularis nec stricte religiosa, i. e. adnexa domui communitatis religiosae, quae in eadem officia celebrat1 2. Tales rectores sunt e. gr. rectores ecclesiae vel seminarii vel collegii puerorum vel hospitalis laicalis etc. Capellani autem mulierum religiosarum vel virorum religionis laicalis vel confraternitatis vel alius legitimae associationis specialibus statutis reguntur3. Q. 168. Quomodo rectores ecclesiarum instituantur et amoveantur i R. i. Rectores ecclesiarum libere nominantur ab Ordinario loci. Si tamen aliis competit ius eligendi aut praesentandi talem rectorem, Ordinarii loci est eum approbare. Idem valet, si ecclesia quaedam (non exempta) pertinet ad Religionem exemptam. Tunc enim a superiore reli­ gioso nominatur rector, sed ab Ordinario loci debet approbari4. Si ecclesia est coniuncta cum seminario aliove collegio, quod a clericis regitur, superior seminarii vel collegii est simul ecclesiae rector, nisi tamen Ordinarius loci aliter constituit. 2. Rectores ecclesiarum (etsi ab aliis electos aut praesentatos) potest Ordinarius loci ad nutum removere ex iusta causa; quodsi autem talis rector est religiosus, removeri potest sicut parochus vel vicarius paroccialis religiosus, i. e. aequo iure vel ab Ordinario loci vel a superiore religioso5. Q. 169. Quaenam sint iura et obligationes rectorum ecclesiarum r R. i. Rector ecclesiae nequit quidem in sua ecclesia peragere func­ tiones paroeciales (nisi ex speciali licentia), sed potest divina officia etiam sollemnia ibidem celebrare, salvis legitimis fundationis legibus et dummodo ne noceant ministerio paroeciali. In dubio autem, utrum huiusmodi nocumentum contingat necne, Ordinarii loci est (et non alius rem dirimere atque opportunas normas praescribere ad illud evitandum6. Hinc e. gr. episcopus potest prudenter determinare horam Missae aut sermonis; potest quoque, si ecclesia rectoralis ita distat ab ecclesia paroeciali, ut paroeciani non sine gravi incommodo possint in paroeciali ecclesia divinis officiis interesse, sub gravibus poenis rectori praecipere, ut horis populo commodioribus officia celebret, fidelibus festa et ieiunia denuntiet, catecheticam instructionem et evangelii explicationem tradat7. 1 c. 106. 2 c. 479, § i. 6 c. 481 et 482. 7 c. 483. 3 Ib. § 2. < c. 480, §2. 5 c> 4δό Pars. II. De religiosis. De natura status religiosi. 225 Parochus potest ex ecclesia rectorali SS. Sacramentum pro infirmis de­ sumere in casu urgenti, ut iam dictum est1. Sine rectoris vel alius legitimi superioris licentia saltem praesumpta nemini licet in ecclesia rectorali Missam celebrare, sacramenta ministrare aliasve functiones sacras peragere2. 2. Obligationes rectoris solent desumi ex statutis particularibus vel ex quaesitis iuribus. Hinc rector debet curare, ut divina officia rite cele­ brentur, onera fideliter adimpleantur, bona jrecte administrentur, s. supel­ lectilis atque aedium conservationi et decori prospiciatur, ne quidpiam fiat, quod sanctitati loci quoquo modo repugnet3* . PARS II: De religiosis \ De natura status religiosi. Q. 170. Quid sit status religiosus ? R. Aliquando sumitur status religiosus (vulgo Ordensstand, reli­ giose Genossenschaft, état ou ordre religieux) in latiore sensu pro ali­ quo modo stabili religiose et pie vivendi, ordinato secundum determi­ natam regulam a S. Sede approbatam, quin tamen adsint vota saltem publica, i. e. ab Ecclesia acceptata. Hoc sensu diversi Tertii Ordines saeculares hodie approbati sunt status religiosus5* . Pariter societates sive virorum sive mulierum in communi viventium sine votis, de quibus infra tit. XVIII sermo erit. Sed status religiosus stricte dictus definiri potest: « Stabilis vitae conditio a legitima ecclesiastica auctoritate ap­ probata, in qua fideles per tria vota publica paupertatis, castitatis, oboe­ dientiae et certam regulam tendunt ad perfectionem caritatis·». Explicatur. Dicitur 1. stabilis vitae conditio, quia status religiosus est status vitae stricte sumptus, qui requirit magnam immobilitatem cum obiectivam tum subiectivam. Antiqui theologi non distinxerunt nisi tres status ecclesiasticos, nempe episcoporum, religiosorum, coniugatorum; episcopi enim vinculo perpetuo adstringuntur obsequio suae ecclesiae, religiosi divino cul­ tui, coniugati mutuo obsequio. Ista immobilitas conditionis oportet sit tanta, ut homo (sine legitima dispensatione) deserendo talem statum libere electum peccet contra legem cum divinam tum ecclesiasticam. 1 Ib. n. 2. 2 c. 484. 8 c. 485. 4 Post novum Codicem editum complures libri apparuerunt tractantes de religiosis. Immo specialis publicatio mensilis editur Romae a missionariis Filiorum immaculati cordis B. Μ. V. sub titulo: «Commentarium pro relgiosis». Inter cetera opera iuvat hic alle­ gare: M. Fùhrich S. J., De Religiosis, Oeniponte 1919; L. Fanfani O. Pr., De iure Religiosorum, Romae 1920; J. Creusen, Religieux et Religieuses, Bruxelles 1921 ; Ch. Au­ gustine O. S. B., A Commentary on the new Code of Canon Law, St. Louis 1919; Santamaria Pena, Legislaciôn eclesiâstica acerca de los Religiosos y Religiosas, Madrid 1920; Jos. Janseji Ο. M. 1., Ordensrecht, Paderborn 1920; J/. Brandys O. F. M , Kirchl. Rechtsbuch, Paderborn 1920; A’. Stadlniilller O. Pr., Das neue Ordensrecht, Dülmen 1919. 5 Cf. Leo XIII, Const. «Misericors Dei Filius» d. 23. luu. 1883. Prilmmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. I5 220 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. Dicitur 2. a legitima ecclesiastica auctoritate approbata, quia status religiosus est status ecclesiasticus, qui profecto nequit legitime exsistere sine approbatione Ecclesiae. Antiquis quidem temporibus sufficiebat approbatio episcopalis; et sic complures Religiones, ut S. Antonii, S. Basilii, S. Augustini, non fuerunt directe et explicite approbatae a Romanis Pontificibus. Iuxta vigentem autem disciplinam semper requiritur saltem aliqualis approbatio S. Sedis. Episcopi quidem possunt condere novas Congregationes religiosas, sed «eas ne condant neve condi sinant, inconsulta Sede Apostolica».1 Mo­ nasteria heterodoxa exsistentia in Russia, in Oriente, in Anglia (Cowley Fathers) etc. non sunt status religiosi utpote carentia ecclesiasticae auctori­ tatis approbatione. Iuxta vigentem disciplinam Curia Romana non solet approbare nova instituta religiosa cum votis sollemnibus. Instituta vero votorum simplicium gradatim approbantur ita, ut concedatur decretum a) laudis, b) approba­ tionis instituti, c) approbationis constitutionum ad experimentum, d) appro­ bationis definitivae2. Dicitur 3. in qua fideles per tria vota publica paupertatis, castitatis, oboedientiae. Tria enim ista vota sunt essentialia pro statu religioso. Quare scite explicat Angelicus Doctor3: «Status religiosus potest considerari tripli­ citer: uno modo secundum quod est quoddam exercitium tendendi in per­ fectionem caritatis ; alio modo secundum quod quietat animum humanum ab exterioribus sollicitudinibus secundum illud 1 Cor. 7, 32 ,Volo vos sine sollicitudine esse'; tertio modo secundum quod est quoddam holocaustum, per quod aliquis totaliter se et sua offert Deo. Et secundum hoc ex his tribus votis integratur status religiosus. — Primo enim, quantum ad exer­ citium perfectionis, requiritur, quod aliquis a se removeat illa, per quae posset impediri, ne totaliter eius affectus tendat in Deum, in quo consistit perfectio caritatis. Huiusmodi autem sunt tria: primum quidem cupiditas exteriorum bonorum, quae tollitur per votum paupertatis; secundum con­ cupiscentia sensibilium delectationum, inter quas praecellunt delectationes venereae, quae excluduntur per votum continentiae ; tertium inordinatio volun­ tatis humanae, quae excluditur per votum oboedientiae. Similiter autem sollicitudinis saecularis inquietudo praecipue ingeritur homini circa tria: primo circa dispensationem exteriorum rerum ; et haec sollicitudo per votum paupertatis homini aufertur. Secundo circa gubernationem uxoris et filiorum, quae amputatur per votum continentiae. Tertio circa dispositionem pro­ priorum actuum, quae amputatur per votum oboedientiae, quo aliquis se alterius dispositioni committit. — Similiter etiam holocaustum est, cum ali­ quis totum, quod habet, offert Deo. ... Habet autem homo triplex bonum ... primo quidem exteriorum rerum ; quas quidem totaliter aliquis Deo offert per votum voluntariae paupertatis. Secundo autem bonum proprii corporis; quod aliquis praecipue Deo offert per votum continentiae, quo renuntiat maximis delectationibus corporis. Tertium autem bonum est animae; quod aliquis totaliter Deo offert per oboedientiam, qua aliquis offert Deo propriam voluntatem, per quam homo utitur omnibus potentiis et habitibus animae. ' c. 492, § i. 2 Cf. Normas, secundum quas S. Congregatio procedere solet in approbandis novis institutis votorum simplicium n. 2 5 20—23. Has Normas confirmavit et novo Codici accommodavit Benedictus XV d. 6 Mart. 1921. (Acta Ap. Sed. XIII 312 sqq.) 3 S. th. 2, 2, q. 186, a. 7. De natura status religiosi. 227 Et ideo convenienter ex iribus votis status religiosus integratur.» — Requiritur, ut ista vota sint publica, non sufficiunt privata. Quare si in aliquo instituto haec vota solummodo privatim emittuntur, non autem nomine Ecclesiae a legitimo superiore ecclesiastico acceptantur, tale institutum non est religio proprie dicta, neque eius membra sunt religiosi proprie dicti h Nota. In nonnullis quidem Ordinibus et Congregationibus religiosis praeter haec tria essentialia vota emittuntur alia, e. gr. de infirmis curandis, de iuventute educanda, de dignitatibus non ambiendis, de stabilitate loci observanda etc., at haec vota sunt accidentalia et fere includuntur in voto oboedientiae; in novis autem institutis talia vota iam non admittuntur2. Dicitur 4. et certam regulam. Quamvis per se loquendo sufficiat ad statum religiosum observantia praeceptorum communium et trium votorum, tamen Ecclesia nunc non solet approbare aliquam religionem absque de­ terminata regula, quae quidem non solum servit ad melius observanda prae­ cepta omnibus fidelibus communia votaque religioni essentialia, sed etiam distinguit diversas religiones inter se. Dicitur 5. tendunt ad perfectionem caritatis. Status enim religionis est status perfectionis Christianae, quae quidem consistit in perfectione cari­ tatis. Perfectio enim cuiuslibet entis consistit in arcta coniunctione cum suo debito fine. Per caritatem autem homo arctissime coniungitur cum Deo, qui est finis hominis. Quare eo perfectior est homo, quo maiorem habet caritatem3. Notandum tamen est, etiam perfectissimam caritatem nondum constituere hominem in statu religioso neque in statu perfectionis. Ad statum enim ecclesiasticum perfectionis requiritur talis stabilis vivendi modus, qui a) ex ipsa sua indole inducit hominem ad perfectionem; b) subministrat op­ tima media ad perfectionem obtinendam, seu, ut S. Thomas dicit4: «In statu perfectionis proprie dicitur esse aliquis non ex hoc, quod habet actum dilec­ tionis perfectae, sed ex hoc quod obligat se perpetuo cum aliqua sollemni­ tate ad ea, quae sunt perfectionis. ... Et ideo nihil prohibet, aliquos esse perfectos, qui non sunt in statu perfectionis; et aliquos esse in statu perfec­ tionis, qui non sunt perfecti.» Potest enim homo in saeculo vivens sine iis mediis, quae status religiosus tam abundanter subministrat, maximam per­ fectionem et sanctitatem assequi ; et contra religiosus in statu suo valde im­ perfecte vivere. Status religiosus vocatur a S. Thoma «disciplina vel exer­ citium ad perfectionem perveniendi» c. Potest quoque vocari schola perfectionis. Vota igitur et totus status religiosus non sunt ipsa perfectio Christiana, sed sunt aptissima media perveniendi ad eam67 . Ex quibus manifeste elucet, quam false et calumniose Ritschl, Harnack aliique Protestantes imputent Catholicis, quasi isti crederent, statum religiosum esse ipsam perfectionem Christianam 8. Post 5. Thomam9 solent auctores distinguere statum perfectionis acqui­ rendae a statu perfectionis acquisitae et exercendae. Prior est status reli­ giosus, posterior est episcopatus. Scite dicit 5. Thomas™’. «Talis est difie1 c. 673, § i. 2 Normae n. 102. 3 S. Thom., S. th. 2, 2, q. 184, a. 1. 4 Ib. a. 4. 5 S. th. 2, 2, q. 186, a. 6. 6 Cf. S. Thom., S. th. 2, 2, q. 184, a. 3 ad 1 ; 1, 2, q. 108, 8 4; 2, 2, q. 188, a. 7; 2, 2, q. 186, a. 1 ad 3. Opusc. Contrah. retrah. a. Relig. ingr. c. 8. 7 Das Monchtum, seine Ideale und seine Geschichte (GieBen 1901). 8 Videsis optimam refutationem huius calumniae apud Denifle, Luther und Luthertum I, § 8. 9 L. c. 10 Com. in Mt c. 19. 15* 228 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. rentia inter perfectionem religiosorum et Praelatorum (episcoporum), qualis inter discipulum et magistrum. Unde discipulo dicitur: Si vis addiscere, intra scholas, ut addiscas; magistro dicitur: lege et perfice.» Tenetur igitur religiosus vi sui status et quidem sub gravi culpa tendere ad perfectionem, non autem debet iam esse perfectus. Episcopus autem vi sui status est pastor animarum, quas ducere debet ad perfectionem Christianam. Quod quidem non valet (saltem convenienter), nisi ipse hanc eandem perfectionem iam acquisivitx. Q. 171. Utrum ad substantiam status religiosi requiratur vita communis? R. Sunt qui affirment ideoque in definitione status religiosi adiungant «stabilis in communi vivendi modus». Codex iur. can.2 dicit: «Status religiosus seu stabilis in communi vivendi modus, quo fideles, praeter communia praecepta, evangelica quoque consilia servanda per vota oboedientiae, castitatis et paupertatis suscipiunt, ab omnibus in honore habendus est.» Et revera Ecclesia quam maxime desiderat vitam perfecte communem in omnibus religionibus, ita ut iuxta vigentem disciplinam non soleat approbare novam congregationem religiosam, nisi in ea perfecta vita communis et coenobitica observetur. Attamen cum veteres eremitae veri religiosi videantur fuisse, cumque religiosi elevati ad episcopatum aliique religiosi extra communitatem religiosam cum debita licentia viventes (religiosi exclaustrati) remaneant in statu reli­ gioso, vita communis non pertinet ad ipsam essentiam status religiosi. Q. 172. Quomodo distinguantur vota, quae ad essentiam status religiosi pertinent? R. Vota religiosa essentialia sunt aut sollemnia aut simplicia. Sollemnia ea sunt, quae ut talia ab Ecclesia agnoscuntur; secus habentur simplicia3. Ratione voti non videtur esse essentialis distinctio inter religiosa vota simplicia et sollemnia. Etenim' utrumque votum est publica promissio paupertatis, castitatis, oboedientiae in obsequium Dei facta. Quare transgressio voti sollemnis accidentaliter quidem, sed non essentialiter differt a transgressione voti simplicis, seu, ut Caietanus4 dicit, differt solummodo secundum magis et minus5. Ratione autem effectuum (praesertim iuridicorum) est essentialis distinctio inter votum simplex et sollemne. Votum enim sollemne dirimit matrimonium subsequens, immo et matrimonium antecedens ratum (non consummatum); quod quidem non efficit votum simplex, ut accuratius docetur in trac­ tatu de matrimonio. 1 Cf. Passerinus, De hom. stat. q. 184, a. 4, n. 9 sq. 2 c. 487. 3 c. 1308, § 2. 4 Com. in 2, 2, q. 88, a. 7 in fine. 5 Haud pauci tamen theologi docent, etiam ratione voti exsistere essentialem distinc­ tionem inter votum sollemne et simplex; e. gr. Sylvius, Com. in 2, 2, q. 88, a. 11; Billuari, De relig. diss. 4, a. 5, obi. 5; Gonet, Clypeus 5 8 9 27; Solo, De iust. 1. 4, q. 2, a. 5· Sententia tamen opposita Caietani (l. c.), Passerini x (De hom. stat. q. 189. a. 10, n. 602), Donati (De stat. rei. tr. 1, 99) videtur esse melior et inter modernos auctores communissima. De natura status religiosi. 229 Mirum est, quanta varietate opinionum et quanta verborum copia sit certatum circa quaestionem, in quo praecise consistat sollemnitas votorum. Distinguenda est sollemnitas accidentalis et essentialis. Accidentalis sollemnitas voti sunt conditiones et qualitates requisitae ex iure positivo, ut quis possit emittere votum sollemne, e. gr. aetas, religio determinata, novitiatus, superior legitimus etc. Consentientibus omnibus huiusmodi sollemnitas «ex sola consti­ tutione Ecclesiae est inventa» '. Iure enim ecclesiastico statutum est, quandonam aliquod votum ab Ecclesia agnoscatur ut sollemne. Essentialis sollemnitas voti est constitutivum intrinsecum ipsius. Quid autem sit istud constitutivum intrinsecum, auctores minime consentiunt. Praecipuae sententiae sunt tres: r. Essentialis sollemnitas voti consistit in perfecta traditione voventis simul cum acceptatione eius nomine Dei per ministerium Ecclesiae habita, ita ut sollemniter vovens homo fiat perpetuo consecratus servitio Dei. Quare in religiosa professione simplici vovens promittit tantum actus consiliorum reti­ nendo factiltatem adactus oppositos; in religiosa autem professione sollemni vovens promittit non solum actus suos, sed tradit irrevocabiliter (per se lo­ quendo) ipsam suam facultatem ad istos actus; quae quidem traditio ab Ecclesia acceptatur nomine Dei. Quamvis autem haec traditio et acceptatio sint undequaque perfectae, tamen Vicarius Christi, sicuti nomine Dei accepa tavit holocaustum voventis, ita potest ex gravissima causa illud reddere seu relaxare in dispensatione voti sollemnis. Ita Thomistae communiter. Iuxta hanc sententiam vota simplicia haud incongrue possunt comparari sponsali­ bus, vota vero sollemnia matrimonio rato. Sicut enim in sponsalibus sponsa promittit futurum matrimonium atque intimam unionem cum sponso, in matrimonio vero rato revera hanc unionem init seque et sua omnia tradit marito, ita in professione simplici anima promittit intimam unionem cum Deo, in professione autem sollemni se suaque omnia tradit Deo, ita ut nec valide possit disponere de se suisque bonis. 2. Essentialis sollemnitas voti consistit in peculiaribus effectibus moralibus. Ita Suarez, Wernz aliique. 3. Sol­ lemnitas votorum consistit in iuridica autheniia voti. Ita praesertim Vermeersch-, qui dicit: «Votum sollemne est.votum plene authenticum in facie Ecclesiae»3. Sententia prima videtur esse verior, immo et pulchrior, si intelligitur de tribus votis religiosis sollemnibus. Etenim tertia sententia non solum laborat nova terminologia, quae neque in fontibus iuris neque in usu doctorum invenitur, sed etiam infundate asseritur ; non enim apparet, quare vota sollemnia post triennium in quibusdam religiosis institutis emissa sint magis authentica quam vota simplicia in iisdem institutis antea emissa. Secunda sententia non videtur tangere nodum quaestionis. Etenim libentis­ sime conceditur, vota sollemnia habere peculiares effectus, sed quaestio in eo praecise versatur, qua de causa habeant istos effectus. Prima sententia indicat causam intimam horum effectuum, asserens vota sollemnia religiosa esse perfectissimam traditionem, immo et consecrationem voventis in ob­ sequium Dei, ita ut taliter vovens sit perfectum holocaustum totaliter (i. e. secundum facultates et actus) Deo dicatum. Q· 173· Utrum ad statum religiosum (in stricto sensu acceptum} necessaria sint vota sollemnia i ’ Bonifatius VIII, Const, unie, in VI0 3, 15; 5. Thom., S. th. 2. 2, q. 88, a. 9. 2 De rei. institutis et personis Suppl. II. s Wernz, Ius deer. IV, n. 376, nota 8 optime refutat hanc sententiam. 230 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. R. Quamvis nonnulli id affirmarint, negativa sententia videtur esse certa. Quare iam Gregorius XIII1 declaravit: «scholares et coadiutores Soc. lesu vere et proprie religiosos exsistere eorumque vota, tametsi simplicia, ut substantialia religionis vota ab hac Apostolica Sede fuisse admissa, iliaque emittentes in statu religionis vere constitui». Vota igitur sollemnia non sunt de essentia status religiosi. De origine status religiosi. Q. 174. Quisnam instituerit statum religiosorum i R. Christus ipse est auctor status religiosi quoad substantiam. Etenim : Christus commendavit tria sic dicta consilia evangelica, quibus con­ sistit status religiosus. Ad rem dicit S. Bernardinus Senensis23 : «Ubi Christus consulit et commendat assumptionem evangelicorum con­ siliorum propter perfectionis amorem, semper intelligit et satis innuit, illa assumenda esse sub voto. Nam Mt 19 dans consilium de paupertate ait: ,Si vis perfectus esse, vade et vende omnia, quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me1. Non enim perfecte reliquit omnia, qui sibi retinuit licentiam reacquirendi illa; quod satis aperte patet. — Item in eo Mt 19 tribuens consilium de castitate: ,Sunt eunuchi, qui se castraverunt propter regnum coelorum. * Sed manifeste patet, quod non se perfecte castravit, qui sibi retinuit facultatem nubendi. — Mt quoque 16 dans consilium de perfecta ob­ oedientia ait: ,Qui vult venire post me, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me.1 Quis dubitat, quod, qui, quantum potuit, libertati suae non renuntiaverit, quod perfecte libertatem suam non ab­ negavit? Nec insuper perfecte sequitur Christum, qui hanc sequelam seu subiectioncm ac discipulatum voto non est professus.» Idem adhuc uberius docet S. Thomas * dicens: «Ad perfectionem vitae Dominus pertinere dixit, quod aliquis eum sequatur non qualitercumque, sed ut ulterius retro non abiret. . . . Haec autem immobilitas sequelae Christi firmatur voto.» Quare vel ipsi apostoli veri religiosi fuere, quia con­ silia evangelica non tantum observaverunt, sed etiam censentur se per vota obligasse ad ea4. Inde a temporibus Apostolorum semper fuerunt homines utriusque sexus, qui tria vota religiosa emiserunt5. Status igitur religiosus quoad substantiam est ab ipsomet Christo institutus; quoad peculiares autem formas originem habuit et habet ab Ecclesia, quia de essentia cuiuslibet status religiosi est approbatio Ecclesiae, ut supra dictum est. 1 Const. «Ascendente Domino» d. 26 Mail 1584. 2 Semi. 24, a. 3. Op. II 135. 3 Cont. gent. 1. 3, c. 131; S. th. 2, q. 186, a. 6 ad 1. 4 S. Thom., S. th. 2, 2, q. 88, a. 4 ad 3. 5 Scribit Holsten-Brockie Cod. reg. I 7 ; «Ex primis lerosolymitanis Christianis status monasticus sumpsit exordium, cuius quidem primaria et praecipua principia cognoscuntur De origine status religiosi. 231 Scholion. De historia institutorum religiosorum. Est prorsus im­ possibile in parvo Manuali texere historiam status religiosi. Vel sola enume­ ratio millenorum institutorum religiosorum, quae inde ab initio Ecclesiae usque ad nostros dies exstiterunt et exsistunt, impleret multas paginas. Con­ suli possunt opera specialiter hac de historia scripta a L. Holstenio\, HelyoP, MontalemberP, M. Heimbucher *. Sed etiam omnia ista opera sunt incompleta et non semel haud accurata. Brevissime sint notata sequentia: In historia institutorum religiosorum possunt distingui tres epochae, nempe 1“ usque ad saec. duodecimum; 2tt a saec. decimo tertio usque ad saec. decimum sextum; 3a a saec. decimo sexto usque ad nostra tempora. 1. Postquam Christus verbo et exemplo tria consilia evangelica commen­ davit, vita religiosa praesertim in desertis Aegypti in forma cum eremitica tum coenobitica floruit. Ibi tamquam dux eremitarum habetur 5. Paulus Anachoreta6 ; pater autem vitae coenobiticae colitur 5. PachomiusG. Vitam coenobiticam vel institutum monachorum ad maximam perfectionem addu­ xerunt in Oriente S. Basilius (γ 379), in Occidente S. Benedictus (γ 543). S. Augustinus quoque vitam communem clericorum instituit atque fovit. Re­ gula S. Benedicti plus minusve modificata ab omnibus fere monasteriis et institutis religiosis est adoptata, e. gr. a Camaldulensibus, Vallumbrosianis, Carthusianis, Cisterciensibus etc. Nonnulla tamen instituta religiosa sunt amplexa regulam S. Augustini, quorum complura facta sunt saeculo duo­ decimo canonici regulares, e. gr. canonici Lateranenses, Praemonstratenses. Propter .frequentia bella cum infidelibus fundati sunt quoque ordines reli­ giosi militares, e. gr. Templarii, equites Melitenses, equites Teutonici. 2. In secunda epocha ordines sic dicti mendicantes fundati sunt et suis studiis, praedicationibus, exemplis optimos fructus produxerunt. Tales ordines mendicantes sunt Praedicatores seu Dominicani (approbati 1216), Franciscani (approbati 1219 et 1223), Carmelitani (approbati 1226), Eremitae S. Augustini (approbati 1255). Quattuor istae religiones vulgo nuncupantur quattuor magnae religiones mendicantium, quibus postea accesserunt Ordo servorumB.M. V. (1256) et Minimi Eremitae S. Francisci de Paula (1454). In eadem epocha fundata sunt complura alia instituta religiosa, e. gr. Trinitarii, Mercedarii, Fratres Hospitalarii, Fratres Cellitae, qui omnes incumbebant operibus misericordiae corporalis. 3. In tertia epocha praeterquam .plurimas et fere innumeras congrega­ tiones mulierum, — quas non vacat enumerare — fundata sunt diversa insti­ tuta clericorum regularium, e. gr. Theatini (a. 1524), Somaschae (1532), Barnabitae (1533), lesuitae (1540), Camilliani (1591), Clerici scholarum piarum, a S. losepho Calasanctio fundati, Redemptoristae fundati a S. Alphonso' de Ligorio, Lazaristae, Eudistae, Pallottini, Salesiani, Maristae, Salvatoriani, complures alii, quos longum est enumerare. ipsa evangelica consilia. Nec minus certum est, alios Christianos hanc evangelicam vi­ vendi formam amplexos fuisse; Metaphrastes enim initio vitae S. Pauli, primi eremitae, refert, primis duobus Ecclesiae saeculis plurimos exstitisse vitae monasticae professores. Vita quoque S. Eudoxiae martyris, quae temporibus Traiani imperatoris floruit, mona­ steriorum iam tum institutorum meminit.» VidesisMontalembert, Les moines de l’Occident I. 1 Codex regularum monast. et canon., ed. M. Brockie (Aug. Vindel., 1759). 2 Histoire des ordres monastiques . . . (Paris 1714—1719) 8 vol.; postea pluries edita et a Migne digesta ordine alphabetico. 3 Les moines de l’Occident (Paris i860—1867) 5 vol. 4 Die Orden und Kongregationen der kath. Kirche2 (1907—19°8) 3 vol. 5 circa 234—357. 6 circa 292—-345. 232 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. De necessitate et utilitate status religiosi. Q. 175· Utrum sit necessarius et îitilis status religiosus r R. i. Status religiosus est necessarius, si spectatur quoad siibstantiam, i. e. quoad observationem consiliorum evangelicorum ; non vero, si consideratur quoad modum. Etenim ipse Dominus Christus commen­ davit consilia evangelica, ut supra q. praec. ostensum est. Ergo necesse est, ut sint semper in Ecclesia nonnulli fideles, qui observant ista consilia; secus Ecclesia iam non esset secundum cor Salvatoris. Porro fere nullibi nisi in statu religioso haec consilia perfecte obser­ vantur. Ergo status religiosus est necessarius quoad substantiam; non tamen est necessarius quoad modum, i. e. quoad particulares formas nunc in Ecclesia exsistentes. Nam initio Ecclesiae non videtur exsti­ tisse certa et determinata regula seu certus modus impositus ab Ecclesia iis, qui volebant consilia evangelica implere. Quapropter quoad modum status religiosus non est quidem necessarius, sed est utilissimus. 2. Utilitas status religiosi saepe negata fuit ab inimicis Ecclesiae, quae propterea saepe quoque proscribere debuit propositiones falsas, e. gr. : «Sancti instituentes religiones privatas sic instituendo pecca­ verunt»; «Religiosi viventes in religionibus privatis non sunt de reli­ gione christiana»; «Peccant fundantes claustra et ingredientes sunt viri diabolici»; «Omnes de ordine mendicantium sunt haeretici, et dantes eis eleemosynam sunt excommunicati» ; Sunt errores Wiclefp. Statuit autem Codex iur. can.2: «Status religiosus seu stabilis in com­ muni vivendi modus, quo fideles praeter communia praecepta, evan­ gelica quoque consilia servanda per vota oboedientiae, castitatis et paupertatis suscipiunt, ab omnibus in honore habendus est.» Utilitas status religiosi est multiplex, sc. religiosi : a) suis orationibus et mortificationibus implorant misericordiam di­ vinam super mundum ; b) suis exemplis, praedicationibus, exercitiis spiritualibus, missionibus vitam vere christianam in populo et clero fovent; c) non parvum scientiis tam ecclesiasticis quam profanis, immo et artibus liberalibus et agriculturae afferunt commodum, libros scribendo, academias erigendo, iuventutem docendo, infirmis inserviendo, agros colendo etc. Quantam utilitatem attulerit status religiosus labentibus saeculis, omnes paginae historiae ecclesiasticae demonstrant. De varietate status religiosi. Q. 176. Utrum sit utilis varietas status religiosis R. Affirmative, dummodo ne nimis excrescat ista varietas. Quare damnavit Pius VI propositionem Synodi pistoriensis asserentis «multipli1 Denz. n. 602 603 611 614; cf. etiam ib. 615 624 680 1692. 2 c. 487. De varietate status religiosi. 233 cationem ordinum ac diversitatem naturaliter inferre perturbationem et confusionem»1. Varietas autem necessaria est, quia a) idem vivendi modus nequit competere omnibus hominibus propter diversas eorum indoles; b) una religio nequit sufficienter servire Ecclesiae in ministeriis tam diversis; c) ipse Dominus lesus videtur innuere exemplo Mariae et Marthae, saltem duplex genus hominum presse ipsum sequentium debere exsistere, sc. vitam contemplativam et vitam activam ducentium. Q. 177· Quaenam sint principaliora genera religionumr R. i. Imprimis distinguuntur religiones praecipue ducentes vitam a) contemplativam, e. gr. Carthusiani, complura instituta mulierum reli­ giosarum ; b) activam, e. gr. Hospitalarii, ordines militares; c) mixtam consistentem ex contemplatione et exterioribus actibus, e. gr. Dominicani, Franciscani, lesuitae etc. Vita contemplativa simpliciter melior est quam vita activa, cum Dominus dixerit: «Maria iquae est typus vitae contemplativae] optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea.»2 Sed vita mixta melior est vita contemplativa, cum sit a) magis conformis vitae episcoporum, Apostolorum et ipsius Christi ; b) «sicut maius est illuminare quam lucere solum, ita maius est contemplata aliis tradere quam solum con­ templari». Ita Angelicus Doctor3, qui concludit: «Sic ergo summum gradum in religionibus tenent, quae ordinantur ad docendum et prae­ dicandum, quae et propinquissimae sunt perfectioni episcoporum.» Demum autem scite animadvertit idem Doctor: «Non est potior religio ex hoc, quod habet arctiores observantias, sed ex hoc, quod ex maiore discretione sunt eius observantiae ordinatae ad finem religionis, sicut ad continentiam efficacius ordinatur maceratio carnis per abstinentiam cibi et potus, quae pertinent ad famem et sitim, quam per subtrac­ tionem vestium, quae pertinent ad frigus et nuditatem, et quam per corporalem laborem.»4 Quantum ad praecedentiam iuridicam hoc valet statutum: Religiosi praecedunt laicis; religiones clericales laicalibus; canonici regulares monachis; monachi ceteris regularibus; regulares congregationibus reli­ giosis; congregationes iuris pontificii congregationibus iuris dioecesani; inter varias autem religiones eiusdem speciei illa praecedit, quae est in pacifica quasi possessione praecedentiae, et, si de hoc non constat, quae prius in loco, ubi quaestio oritur, instituta est. Clerus saecularis prae1 Denz. n. 1582. 2 Luc 10, 42. 3 S. th. 2, 2, q. 188, a. 6. * Melius est in praxi, nullam comparationem instituere inter diversas religiones parti­ culares, sed potius membra diversarum religionum nitantur pro viribus proficere et crescere in gratia coram Deo et hominibus. Haec enim sit sola aemulatio hominis totaliter Deo consecrati. Altercationes innumeras de praecedentia unius ordinis prae alio non semel revera scandalosas fuisse, probat satis superque historia ecclesiastica. Cui malo finem im­ ponendo statuit Concilium trid. sess. 25, c. 13 de regular.: » Controversias omnes de praecedentia, quae persaepe maximo cum scandalo oriuntur inter ecclesiasticas personas tam saeculares quam regulares, episcopus, amota omni appellatione et non obstantibus quibuscumque, componat.» 234 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. cedit tam laicis quam religiosis extra eorum ecclesias, atque etiam in eorum ecclesiis, si agitur de religione laicali; Capitulum vero cathédrale vel collegiale iisdem praecedit ubique1. 2. Ratione principalis eorum finis possunt distingui quinque reli­ giosorum species: 1) Monachales, qui principaliter ducunt vitam contemplativam et occupantur in sollemni recitatione chorali officii divini, ut e. gr. Benedictini, Cistercienses, Carthusiani etc.2 2) Clericales, qui principaliter ministeriis ecclesiasticis seu spiri­ tualibus, e. gr. praedicatione, studiis, scholis occupantur, quin obser­ vantias monachales habeant, ut e. gr. lesuitae, omnes clerici regulares, canonici regulares, ut canonici Lateranenses etc. In novo tamen Codice iur. can.3 religio clericalis in latiore sensu sumitur, prout nempe distin­ guitur contra religionem laicalcm. In religione clericali sic sumpta plurima pars membrorum sunt clerici; in religione autem laicali plurima pars membrorum sunt laici, i. e. sine ordinibus clericalibus. 3) Mendicantes, qui vitam activam contemplativae coniungentes incumbunt servitio chorali et operibus activis clericorum regularium. Hoc autem peculiare habent, quod vivunt ex eleemosynis a fidelibus collectis seu oblatis. Tales sunt Dominicani, Franciscani, Carmelitae, Servitae, Eremitae S. Augustini, Minimi. Nonnullae aliae religiones, quamvis non sint ordines mendicantes, tamen eorum privilegiis par­ ticipant. Mendicantes, qui nec in communi possident bona, vocantur stricte tales. 4) Militares, qui principaliter ordinabantur pro armata defensione Ecclesiae, ut loannenses, Teutonici. 5) Hospitalarii, qui principaliter instituti sunt ad exercenda opera misericordiae corporalis et notanter curae infirmorum, ut e. gr. Alexiani, Fratres de caritate, Bethlemitae et quamplurima instituta religiosarum feminarum. Nota. Consideranti facile patet hanc divisionem quinque specierum non esse, uti dicunt philosophi, per opposita. Nam quandoque unus idemque ordo religiosus ad diversas species pertinet. Sic e. gr. Domini­ cani inter mendicantes recensentur, sunt tamen etiam veri monachi, cum habeant vitam monachalem; insuper — saltem iuxta primaevam insti­ tutionem — inter canonicos regulares numerantur, et eorum fundator S. Dominicus fuit canonicus regularis. Q. 178. Quaenam determinaverit novus Codex iur. can. circa significationem nonnullorum verborum in iure religiosorum r R. Antiquis temporibus terminologia in iure regularium et reli­ giosorum haud semel fuit ambigua, nunc autem sequentia valent: 1 c. 491 ; cf. c. 106, n. 5 et 6 ; cf. quae supra q. 57 generatim dicta sunt de prae­ cedentia personarum physicarum et moralium. 2 De monachis complures canones tractant, e. gr. c. 491, § 1 494^1 501, §3 510 516 625 632 633, § 3 635 647, § i 655, § i. 3 c. 488, 4. De varietate status religiosi. 235 1. Nomine religionis venit quaeque societas, a legitima ecclesiastica auctoritate approbata, in qua sodales, secundum proprias ipsius socie­ tatis leges, vota publica (perpetua vel temporaria, elapso tamen tem­ pore renovanda) nuncupant, atque ita ad evangelicam perfectionem ten­ dunt1. Ergo vel ipsa instituta dioecesana, dummodo sint legitime ab episcopo approbata et ipsorum vota temporanea elapso tempore reno­ ventur, obtinent nomen religionis. Antiquitus non fuit sic. 2. Nomine ordinis venit religio, in qua vota sollemnia nuncupantur. Haec terminologia iam a saeculis fuit satis universaliter in usu. 3. Nomine congregationis monasticae venit coniunctio plurium monasteriorum sui iuris sub eodem superiore. De iurisdictione talis superioris vide c. 501 , § 3. Tales congregationes monasticae usuveniunt e. gr. in ordine Benedictinorum. 4. Nomine religionis exemptae venit religio votorum sive sollem­ nium sive simplicium, quae subducta est a iurisdictione Ordinarii loci. Omnia fere instituta virorum a S. Sede definitive approbata gaudent tali exemptione saltem partiali, satis pauca autem instituta mulierum gaudent exemptione. 5. Nomine congregationis religiosae vel etiam congregationis simpli­ citer intelligitur religio, in qua vota dumtaxat simplicia (sive perpetua sive temporaria) emittuntur. Eadem terminologia hucusque usuvenit. 6. Nomine religionis iuris pontificii intelligitur religio, quae vel approbationem vel saltem «decretum laudis» ab Apostolica Sede est consecuta. Decretum laudis est primus actus, quo S. Sedes ad instituti religiosi opus manum ita apponit, ut cesset esse simpliciter dioecesanum. Hoc autem decretum laudis solet concedi, si post elapsum a prima fundatione congruum tempus satis diffusum est institutum et uberes dedit fructus pietatis, regularitatis et spiritualis emolumenti2. 7. Nomine religionis iuris dioecesani venit religio, quae ab Ordi­ nario loci quidem est legitime erecta, sed nondum obtinuit decretum laudis supra dictum. 8. Nomine religionis clericalis intelligitur religio, cuius plerique sodales sacerdotio augentur; secus est religio laicalis. 9. Nomine domus religiosae venit quaelibet domus rite fundata alicuius religionis sive iuris pontificii sive iuris dioecesani. Non videntur esse domus religiosae domus rurales, quas habent nonnullae religiones recreationis vel oeconomiae causa, nisi tamen adsit privilegium. Nomine domus regularis venit rite fundata domus ordinis religiosi. 1 c. 488, n. i. 2 Quomodo sit procedendum, ut obtineatur hoc decretum laudis, indicatur in Normis 2—4 et in decreto S. Congr. de Rei. d. 6 Mart. 1921. (Acta Ap. Sed. XIII 312 sq.) Imprimis mittere oportet ad S. Congr. de Rei. cum libello supplici subsignato a superiore generali et assistentibus litteras testimoniales Ordinariorum in quorum dioecesibus insti­ tutum operatur, decem exemplaria constitutionum, accuratam expositionem status personalis et materialis. 236 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 10. Nomine domus formatae intelligitur domus religiosa, in qua sex saltem religiosi professi degunt, quorum, si agitur de religione cleri­ cali, quattuor saltem sunt sacerdotes. Hucusque exsistebant hac in re strictiores conditiones, quae videntur nunc abrogataex. 11. Nomine provinciae intelligitur coniunctio plurium religiosarum domorum inter se sub eodem superiore maiore. Numerus igitur requi­ situs ad provinciam ex iure communi non est determinatus; observanda sunt statuta uniuscuiusque instituti religiosi, cum regulae et constitu­ tiones particulares singularum religionum, quae iuri communi non sunt contrariae, vim suam servent2. Notanda est differentia inter provincias religiosas et congregationes monasticas supra dictas, quae coalescunt ex pluribus monasteriis sui iuris. Domus autem religiosae coalescentes in unam provinciam non solent esse sui iuris saltem perfecti. 12. Nomine religiosorum veniunt omnes professi vel professae in aliqua religione approbata. Ergo novit.ii ante votorum emissionem non vocantur religiosi, quorum privilegiis tamen gaudent. Religiosi votorum simplicium vocantur sodales professi in congregatione votorum simpli­ cium; regulares autem nuncupantur omnes sodales professi ordinum religiosorum. Ergo iam post professionem simplicem sodales ordinum sunt veri regulares. — Religiosae votorum simplicium vocantur sorores; votorum autem sollemnium appellantur moniales ; pariter censentur esse moniales (nisi ex rei natura vel ex contextu sermonis aliud constat) illae religiosae, quarum vota ex instituto quidem sunt sollemnia, sed pro aliquibus locis ex Apostolicae Sedis praescripto sunt simplicia, e. gr. in Gallia, in Belgio. 13. Nomine superiorum maiorum intelliguntur sequentes: 1. supre­ mus religionis moderator eiusque vicarius; 2. superior provincialis vel ille, qui ad instar provincialium potestatem habet, vel vicarius provincialis; 3. abbas primas3; 4. abbas superior congregationis monasticae; 5. abbas monasterii sui iuris, licet hoc monasterium ad aliquam congregationem mo­ nasticam pertineat. 6. Superiorissae generales et provinciales, abbatissae. Hoc schemate potest verborum significatio facile perspici: Religiones, quae sunt: I. vel clericales vel laicales; 2. exemptae vel non exemptae; 3. iuris ponti­ ficii vel dioecesani ; quarum domus sunt formatae vel non formatae; quarum membra vocantur religiosi, distinguuntur in ordines, congregationes religiosas, in quibus sunt vota sollemnia ; quorum membra vocantur regulares vel moniales ; quorum domus sunt regulares vel monasteria. in quibus non sunt vota nisi simplicia; quarum membra vocantur religiosi vel sorores votorum simplicium. 1 Cf. Innocent. XII Const. «Nuper» d. 23 Dec. 1697. 2 c. 489. 3 Abbas primas et superior congregationis monasticae non habent omnem potestatem et iurisdictionem, quam ius commune tribuit superioribus maioribus, sed eorum potestas et iurisdictio desumenda est ex propriis constitutionibus et ex peculiaribus S. Sedis de­ cretis ; c. 501, § 3. Titulus 9. De erectione et suppressione religionis, provinciae, domus. 237 Nonnullae religiones dividuntur in provincias, congregationes monasticas, quarum superior eiusve vicesgerens habet praerogativas alicuius superioris maioris. quae sunt coniunctio plurium monasteriorum sub uno superiore. TITULUS IX. De erectione et suppressione religionis, provinciae, domus. Q. 179· Quaenam requirantur ad erectionem alicuius religionis c R. Religio materialiter quidem fundatur et erigitur a fundatore vel a fundatrice; formaliter autem et iuridice erigitur per legitimae eccle­ siasticae auctoritatis approbationem. Ut per se patet, Curia Romana talem approbationem concedere potest. Episcopi quoque (non autem Vicarius capitularis aut Vicarius generalis) fundare possunt congregationem religiosam ; attamen id ne faciant neve fieri permittant nisi a) prius consulta S. Sede1; b) si agitur de tertiariis in communi viventibus, aggregatione obtenta a supremo moderatore ordinis2. Ergo e. gr. si tertiarii Dominicarii saeculares volunt formare congregationem religiosam, debent adire episcopum, qui de hac re refert ad Congregationem de religiosis. Favorabili responso accepto debent adire magistrum gene­ ralem ordinis Praedicatorum, ut ipse aggreget suo ordini congregationem fundandam. Quibus obtentis episcopus potest approbare congregationem, quae fit iuris dioecesani et talis remanet, quamvis postea in plures dioeceses sit diffusa, usquedum obtinet a Curia Romana decretum appro­ bationis aut saltem laudis3. — Nova religio nequit assumere nec nomen nec habitum alterius religionis iam constitutae; sicut generaliter nemo, qui ad aliquam religionem non pertinet, eius nomen vel habitum assu­ mere licite potest4. Iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam iam non solet permitti fundatio novae religionis cum votis sollemnibus, ut supra dictum est. Q. 180. Quaenam requirantur ad erectionem novae provinciae religiosae ? 1 Episcopi consulentes hac in re S. Sedem debent indicare a) nomen fundatoris (fundatricis) et instituti; b) motivum fundationis; c) opera, quae novum institutum sibi proponit ; d) descriptionem habitus ; c) modum acquirendi necessaria ad vitam ; f) num iam similia instituta exsistant in dioecesi (cf. Pius X, Motu proprio d. 16 Iui. 1906). Ceterum, ut iam monuit Leo XIII (Const. «Conditae» d. 8 Dec. 1900), episcopi ne facile permittant fundationem novi instituti, sed potius appellent in suam dioecesim in­ stituta iam a longo tempore comprobata. Nam revera non expedit, ut numerus institu­ torum religiosorum nimis excrescat. 2 c. 492, § ir Ex tali aggregatione ordo aggregans non quidem obtinet iurisdic­ tionem in congregationem aggregatam, sed oritur communicatio indulgentiarum et gratiarum spiritualium (non autem aliorum privilegiorum, e. gr. exemptionis). 3 Ib. § 2. 4 Ib. § 3. ■ Liber II. De personis. 238 Pars II. De religiosis. R. Ex iure communi requiritur licentia S. Sedis, saltem si agitur de religionibus iuris pontificii b Eadem licentia necessaria est, si agitur de divisione alicuius provinciae iam exsistentis vel de nova circum­ scriptione vel de coniunctione plurium provinciarum. Ex iure particulari debent observari statuta uniuscuiusque reli­ gionis. Q. 181. Quaenam requirantur ad erectionem novae domus reli­ giosae ? R. i. Quae infra dicentur de erectione novae domus religiosae, valent quoque de translatione ab una parte loci in aliam partem, saltem si in hac alia parte aperienda est ecclesia aut oratorium publicum2; de conversione eius in alios usus, nisi isti pertinent dumtaxat ad internum regimen et disciplinam religiosam^; immo et de rcassumptionc alicuius domus religiosae dirutae vel relictae. Ita saltem, si non est moralis unio inter novam et antiquam domum religiosam. Cum domus reli­ giosae semel legitime fundatae videantur esse personae morales, non censentur totaliter exstinctae nisi post spatium 100 annorum4. Quare e. gr. religiosi galli e domibus ab iniquo gubernio eiecti eas reassumere possunt iure postliminii sine formalitatibus iuridicis infra dicendis; econtra si domus religiosa saecularizata sub Napoleone I est reassumenda, ea omnia sunt necessaria, quae requiruntur pro erectione novae domus religiosae. 2. Novum ius distinguit erigendas a) domus iuris dioecesani; b) do­ mus iuris pontificii, sed non exemptas; c) domus exemptas, quibus aequiparantur monasteria monialium et in locis S. Congr. de Prop. Fide subiectis omnes omnino domus religiosae. a) Si agitur de erigendis domibus iuris dioecesani, semper requiri­ tur licentia (Ordinarii) episcopi loci, ubi est domus princeps et insuper licentia Ordinarii (episcopi) istius loci, in quo nova domus est erigenda. Attamen Ordinarius loci domus principis ne deneget hanc licentiam sine gravi causa5. Si congregatio religiosa iuris dioecesani in diversis dioecesibus domus habet, nihil de ipsius legibus mutari liceat nisi de consensu (unanimi) singulorum Ordinariorum (episcoporum), quorum in dioecesibus domus exsistunt. Cum facile oriri possit dissensus inter diversos Ordinarios hac in re, praestat, ut aliqua congregatio religiosa in diversis dioecesibus exsistens evadat quantocius iuris pontificii per «decretum laudis», quod non ita difficulter obtineri potest. 1 c. 494, § i. 3 c. 1162, § 4. 3 c. 497, §4. 4 c. 102, § i. 5 c. 495, § i. Putat cl. Alb. Blat O. P. (Commentarium textus Codicis iur. can. 1. 2, n. 549), licentiam Ordinarii loci domus principis non requiri nisi in primo ingressu in aliam dioecesim, non iam quando in ea multiplicandae sint domus, sed cum Codex c. 495 simpliciter, sine ulla exceptione, statuat: «Congregatio religiosa iuris dioecesani in alia dioecesi domos constituere non potest, nisi consentiente utroque Ordinario», videtur esse necessarius consensus utriusque Ordinarii, etiam si agitur de multiplicatione domuum in altera dioecesi. litulus 9. De erectione et suppressione religionis, provinciae, domus. b) Si agitur de erigendis domibus religiosis non exemptis iuris pontificii, requiritur et sufficit licentia Ordinarii (episcopi) loci1. c) Si agitur de domibus religiosis exemptis (sive formatis sive non formatis), pariter si agitur de monasteriis monialium, et demum si agitur de quacumque domo religiosa erigenda in locis S. Congr. de Prop. Fide subiectis, requiritur d) beneplacitum Apostolicae Sedis; /9) consensus Ordinarii (episcopi) loci in scriptis datus2. Quamvis Codex iur. can. nihil dicat de conditionibus, sub quibus Ordinarius loci hunc consensum praestare valeat, tamen videntur in vigore permanere veteres ordinationes, utpote in ipsa natura rei fundatae. Debet igitur Ordinarius loci, ante­ quam istum consensum praestet, audire superiores vel procuratores aliarum domorum religiosarum, parochum aliosque «interesse habentes» ad informationem, utrum domus religiosa noviter erigenda aliis causet indebitum nocumentum34. Ordinarius non tenetur quidem cedere indi­ ciis et reclamationibus illegitimis illorum, quorum interest, sed secundum proprium indicium et propriam conscientiam rem decernit. Si domui religiosae adiungitur ecclesia vel oratorium publicum, Ordinarius loci debet (sub poena invalidae concessionis) atidire^ rectores vicinarum ecclesiarum, sed non tenetur eorum votis acquiescere. Aliquando parochus erectioni domus religiosae se opponit, quia timet imminu­ tionem aut concursus populi in ecclesia paroeciali aut oblationum spon­ tanearum, sed Curia Romana identidem declaravit, has rationes insuffi­ cientes esse5. 3. Nulla domus religiosa erigatur, nisi indicari prudenter possit vel ex reditibus propriis vel ex consuetis eleemosynis vel alio modo, congruae sodalium habitationi et sustentationi provisum iri6. Ratio huius statuti est obvia, cum ex historia satis superque constet, magnos abusus irrepsisse ex eo, quod domus religiosae caruerunt necessaria sustentatione. Ceterum hoc statuto multum mitigatum est decretum Congr. de Rei. d. 30 Iulii 19097 statuens, ut nulla fundatio monasterii vel domus nullaque fundationis amplificatio vel mutatio fiat, si pecunia solvenda non habeatur vel obligationes oeconomicae contrahendae sint; nec sufficiat promissio pecuniae etiam in magna quantitate ab uno vel pluribus benefactoribus tribuendae. 4. De iure particulari necnon de iure civili nonnullarum regionum haud pauca alia requiruntur, de quibus hic non vacat loqui. ’.C. 497. § I. 2 Ib. 3 Cf. de actionibus ex novi operis nuntiatione c. 1676 sqq. Sic dictum privilegium cannarum, vi cuius ordines Mendicantes aliaeque religiones in aliquo loco exsistentes potuerunt prohibere, ne alia religio erigeret domum vel ecclesiam vel oratorium publicum intra ambitum 140 vel 300 cannarum, videtur adh^c subsistere, cum nullibi sit revocatum. (Canna aequivalet 2,23 metris.) Proinde e. gr. si conventus Praedicatorum exsistit in ali­ quo loco, nequit alia religio (nisi habeat privilegium aut indultum) ibidem erigere ora­ torium publicum in distantia (per aerem mensuranda) 500 metr. (Const. «Ad consequendum» Clem. IV; Const. «Exponi nuper» Iulii II; cf. Piat, Praei, iur. reg. II 285). 4 c. 1162, § 3 ; c. 105, n. i. 5 Cf. S. C. Consist, d. 19 Dec. 1772. 6 c. 496. 7 Acta Ap. Sed. I 697, n. 8. I 2^0 Liber II, De personis. Pars II. De religiosis. 5. Licentia concessa ad constituendam domum eo ipso secum fert pro religionibus clericalibus facultatem a) habendi ecclesiam vel publi­ cum oratorium domui adnexum1; b) peragendi sacra ministeria, e. gr. praedicandi, audiendi confessiones etc. Pro omnibus autem religionibus haec licentia includit facultatem exercendi ea opera pia, quae sunt unicuique religioni propria2. Nonnumquam episcopi apponunt con­ ditiones determinatas in concessione licentiae. Si istae conditiones legitime acceptatae sunt a nova domo construenda, oritur contractus onerosus, qui utique fideliter observandus est. Notandum tamen est, nonnullas conditiones laedere posse pontificiam exemptionem religio­ sorum et non esse acceptandas nisi praehabita licentia S. Sedis. Ut aedificentur et aperiantur schola, hospitium vel similis rationis aedes separata a domo etiam exempta, necessaria est et sufficit specialis Ordinarii scripta licentia3. Si talia instituta non sunt separata a domo religiosa, et si constituunt opera religionis propria, non requiritur specialis licentia, sed sufficit licentia concessa ad erigendam novam domum. Hinc e. gr. si data est licentia ad erigendam domum reli­ giosam, non requiritur nova licentia, si superiores religiosi in hac domo volunt erigere scholam, uti dicunt, apostolicam ad educandos pueros, tirones proprii instituti. Q. 182. Quaenam requirantur ad suppressionem religionis, pro­ vinciae, domus r R. i. Nulla prorsus religio legitime condita, etiamsi est solius iuris dioecesani, supprimi potest nisi a S. Sede, cui etiam reservatur de bonis in casu statuere, semper tamen salva offerentium voluntate4. Quare e. gr. si benefactor dedit summam pecuniae alicui religioni cum expressa stipulatione, ut haec pecunia adhibeatur pro bonis libris divulgandis, suppressa religione haec pecunia reddenda est benefactori vel eius heredibus vel saltem adhibenda est pro fine a benefactore statuto. 2. Nulla provincia religiosa iuris pontificii legitime exsistens sup­ primi potest nisi a S. Sede. Exstincta provincia de eius bonis statuere, salvis iustitiae legibus et fundatorum voluntate, spectat, nisi constitu­ tiones aliud caveant, ad capitulum generale, vel, extra tempus capituli, ad moderatorem generalem cum suo consilio5. 3. a) Domus religiosa exempta (sive formata sive non formata) sup­ primi iam nequit sine beneplacito apostolico, sine quo nec etiam fun­ dari potuit, b) Domus religiosa non exempta sed iuris pontificii sup­ primi potest a supremo moderatore, consentiente Ordinario loci. Si tamen in hac suppressione necessaria est alienatio bonorum ecclesiasti­ corum excedentium valorem 30000 francorum, requiritur beneplacitum apostolicum6. c) Domus religiosa iuris dioecesani supprimi potest sola 1 Nihilominus requiritur specialis licentia Ordinarii loci, ut talis ecclesia vel oratorium possit aedificari in determinato loco. Cf. infra q. 357. 2 c. 497, § 2. 3 Ib. § 3. 4 c. 493. 5 c. 494. 6 Cf. infra q. 452. Titulus io. De religionum regimine. Caput i. De superioribus et capitulis. Ordinarii loci auctoritate, audito tamen congregationis moderatore. Si tamen haec domus est unica, ita ut ea suppressa tota congregatio supprimatur, requiritur licentia S. Sedis, ut supra η. i dictum est. Contra suppressionem alicuius domus iuris dioecesani factam ab Ordinario loci permittitur recursus in suspensivo ad S. Sedem, ita ut sententia Ordinarii nullum effectum producat, antequam S. Sedes recursum reiecerit1. TITULUS X. De religionum regimine. Praenotamen. In manualibus iuris religiosorum solebat in tractatu de regimine agi de regimine cum interno tum externo religiosorum· et notanter de relatione religiosorum ad episcopum et parochum loci. In novo Codice iste titulus dividitur in tria capita: i. de superioribus et capitulis; 2. de confessariis et capellanis; 3. de bonis temporalibus eorumque administratione. Quamvis tertium hoc caput videatur pertinere ad tertium librum Codicis, sc. de rebus ecclesiasticis, tamen praestat sequi ordinem trium capitum indi­ catorum. CAPUT I. De superioribus et capitulis. Q. 183. Quinam sint superiores in institutis religiosis r R. i. Romanus Pontifex est primus et supremus omnium re­ ligiosorum superior, cui illi debent oboedire non solum sicut ceteri fideles, sed etiam vi voti oboedientiae2. Hoc tamen ita videtur esse intelligendum, quod religiosus tunc solummodo laedit votum oboedientiae, si Romanus Pontifex (vel Congregationes Romanae) particulare prae­ ceptum dat illi vel omnibus membris illius religionis, non autem si transgreditur cetera statuta pontificia. Quare e. gr. si religiosus trans­ greditur statutum aliquod liturgicum vel aliquod generale statutum Congregationis de Rei., non laedit votum oboedientiae. 2. Cardinalis protector, qui solet singulis religionibus concedi iam a temporibus Innocentii XII3, nulla iurisdictione neque in reli­ gionem neque in singulos religiosos pollet, neque potest se interiori disciplinae et bonorum administrationi immiscere. Ita saltem de iure communi. Eius solum officium est bonum religionis consilio et patro­ cinio promovere4. Indulta alicui instituto religiosarum feminarum con­ cessa solent per Cardinalem protectorem exsecutioni mandari. 3. Ordinarius loci est superior a) omnium domorum religiosarum iuris dioecesani, quae in suo territorio exsistunt; b) multorum monaste­ riorum monialium (aliqua autem sub iurisdictione regularium exsistunt); c) domorum iuris pontificii non-exemptarum. Attamen Ordinario non licet huiusmodi domorum iuris pontificii constitutiones ullatenus im­ mutare aut etiam de re oeconomica cognoscere, exceptis nonnullis 1 c. 49S. . 2 c. 429, § i. 4 c. 499> § 2· Priimmer Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 Const. «Christifidelium» d. 16 Febr. 1694. 16 242 Liber IL De personis. Pars II. De religiosis. casibus, de quibus sermo erit infra cap. 3. Pariter Ordinarius nequit se ingerere in regimen internum ac disciplinam, exceptis casibus in iure ex­ pressis. Nihilominus in religionibus laicalibtis (etiam exemptis) ipse potest ac debet inquirere, num disciplina ad normam constitutionum vigeat, num quid sana doctrina morumve probitas detrimenti ceperit, num clausura fideliter observetur, num sacramenta aequa stataque frequentia suscipian­ tur; et si superiores de gravioribus forte abusibus admoniti opportune non providerint, ipse per se consulat; si qua tamen maioris momenti occurrunt, quae moram non patiuntur, ipse quidem decernat statim, sed decretum suum ad S. Sedem deferat h Quae dicta sunt de domibus iuris pontificii, valent quoque de monasteriis monialium Ordinario loci subditis. Monasteria autem monialium regularibus subdita nequit Ordi­ narius regere nisi in paucis casibus in iure expressis, ut propriis in locis dicetur. Pariter nullam fere auctoritatem habet Ordinarius loci in religiones exemptas. Alibi indicabuntur exceptiones. — Nulla virorum religio sine speciali Apostolico Induito potest sibi subditas habere religiosas congregationes mulierum aut earum religiosarum curam et directionem retinere sibi specialiter commendatam2. Aliter est de monialibus, quarum nonnullae ex praescripto suarum constitutionum sunt sub iurisdictione superiorum regularium. Sed etiam istae moniales in nonnullis materiis subduntur Ordinario loci, ut dictum est. 4. Superiores et capitula ad normam constitutionum et iuris communis potestatem dominativam in subditos, in religione autem clericali exempta habent insuper iurisdictionem ecclesiasticam pro foro tam interno quam externo, exceptis tamen causis ad S. Officium spectantibus3, e. gr. in subditorum causis haereseos, absolutionis com­ plicis, sollicitationis ad turpia. — Quousque se extendat potestas singulorum superiorum, et notanter quousque se extendat potestas abbatis primatis et superioris congregationis monasticae, videndum est ex iure particulari. Scholion. De nonnullis coadiutoribus superiorum religiosorum. 1. Procurator generalis debet institui a qualibet religione iuris ponti­ ficii virorum. Munus istius procuratoris est pertractare omnia negotia pro­ priae religionis apud S. Sedem. Proinde omnes petitiones, dispensationes etc., quas singuli religiosi volunt obtinere a Curia Romana, per procuratorem generalem sunt mittendae et accipiendae. Excipiuntur petitiones fori interni, in quibus laederetur sigillum sacramentale. Procurator generalis nequit in­ consulta S. Sede amoveri a suo officio, antequam praescriptum in constitu­ tionibus tempus exspiret \ Religiones mulierum non habent procuratorem generalem ; si tamen sunt aggregatae alicui virorum religioni, utuntur pro­ curatore huius religionis virorum. Ceterae religiones mulierum omnesque religiones iuris dioecesani negotia sua pertractant in Curia Romana mediante vel aliquo agente, vel episcopo dioecesano, vel Cardinali protectore. 2. Consiliarii determinandi sunt a) pro supremo religionis aut monasticae congregationis moderatore; b) pro superiore provinciali; c) pro superiore 1 c. 618, §2. 2 c. 500, § 3. 3 c. 501, §12. 4 c. 517. Titulus io. De religionum regimine. Caput I. De superioribus et capitulis. locali saltem domus formatae l. In rebus maioris momenti superiores debent horum consiliariorum consensum vel consilium exquirere ad normam con­ stitutionum et iuris communis. 3. Oeconomi pro administratione bonorum temporalium instituantur; et quidem a) oeconomus generalis, qui religionis universae bona administret ; b) oeconomus provincialis, qui provinciae ; c) oeconomus localis, qui singu­ larum domorum bona administret. Omnes isti oeconomi non propria auc­ toritate, sed sub directione superioris funguntur officio suo. Oeconomi gene­ ralis et provincialis munus gerere ipse superior non potest; munus vero oeconomi localis, quamvis melius a munere superioris distinguatur, com­ poni tamen potest cum eo, si necessitas id exigat. Modus eligendi tales oeconomos solet determinari a iure particulari ; quodsi constitutiones silent de hac re, oeconomus constituatur a superiore maiore cum suo consilio2. De aliis coadiutoribus superiorum consulantur constitutiones uniuscuius­ que religionis. Q. 184. Quaenam observanda sint in institutione superiortim religiosorum ? R. i. Superiores instituendi debent habere legalem aetatem, quae ex iure communi est annus quadragesimus completus, si agitur de supremo moderatore ordinis vel de antistita monialium; annus autem tricesimus completus, si agitur de aliis superioribus maioribus. Pro superioribus minoribus ius commune non statuit determinatam aetatem. Si constitutiones alicuius religionis exigunt aetatem provectiorem pro singulis superioribus, ipsae observandae remanent. — Pro superioribus maioribus insuper requiritur, ut prima eorum professio religiosa saltem iam a decem annis sit peracta, ac ut sint ex legitimo matrimonio nati3. 2. Superiores maiores sint temporarii, nisi aliter ferant constitutiones, ut e. gr. in ordine Benedictinorum. Superiores minores locales ne constituantur ad tempus ultra triennium; quo exacto possunt quidem ad idem munus assumi, si constitutiones id permittunt; numquam autem tertio immediate in eadem (bene tamen in alia) domo religiosa4. Haec ordinatio de superioribus localibus valet quoque pro domibus, quae non sunt stricte religiosae. Nam ad quaestionem: Utrum praescriptum canonis 505 : «superiores minores locales ne constituantur ad tempus ultra triennium etc.», applicetur quoque superioribus seu directoribus scholarum, hospitalium aliarumque piarum domorum, responsum est d. 2 lunii 1918 a Pontificia Commissione ad Codicis canones authentice interpretandos: «Affirmative, si superiores isti seu directores sint simul superiores religiosorum sub sua potestate habentes alios religiosos etiam quoad religiosam disciplinam»5. Si igitur e. gr. director alicuius collegii puerorum religiosis concrediti dirigit magistros religiosos solummodo 1 c. 516, § i. 2 Ib. § 2 3 4. 3 c. 504. Cum filii légitimât! per subsequens matrimonium, ad effectus canonicos quod attinet, in omnibus aequiparentur legitimis, nisi aliud expresse cautum fuerit (c. 111 7), nihil ex iure communi obstat, quominus tales legitimati fiant superiores maiores religiosi. 4 c. 505. 5 Acta Ap. Sed. X (1918) 344· 16 * 244 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. quoad scholam, non autem in vita religiosa, non tenetur post triennium vel sexennium dimittere officium. Q. 185. Quid generaliter notandum sit de electione superiorum religiosorum r R. i. In electione superiorum religiosorum ea omnia observanda sunt, quae statuit ius de electione*, insuper ea, quae constitutiones particulares iuri communi non contrariae praescribunt1 2. Si qua religio habet indulta apostolica circa electionem et postulationem superiorum, ea in vigore suo manent. Omnes omnino caveant a directa vel in­ directa suffragiorum procuratione tam pro ipsis quam pro aliis3. Quibus verbis (primo a Clemente VIII adhibitis in decreto «Nullus omnino») prohibetur sic dicta subornatio mala (Stimmenschacher). Subornatio censetur semper esse mala, quando quis sibi ipsi suffragia procurat; quando autem mediis licitis ex recta intentione procurat alii digniori suffragia in sic dictis tractatibus consultoriis, non illicite agit. Semper eligendi sunt digniores in superiores; immo quando agitur de electione superioris maioris (generalis, provincialis, abbatis) in religionibus viro­ rum, omnes et singuli e capitulo electivo iureiurando debent expresse promittere ante electionem, «se esse electuros, quos secundum Deum eligendos esse existimaverint» 4, i. e. magis idoneos et probiores, ut manifeste exprimitur in Clementis VIII decr. «Nullus omnino» d. 25 Iulii 1599· Quare electores graviter peccant, non solum quando eligunt indignum, sed etiam dignum, relicto tamen certo digniore. Dignitas maior est mensuranda non ex maiore scientia aut sanctitate, sed coniunctim ex omnibus animae et corporis dotibus, quae eligendum red­ dunt ceteris utiliorem pro regimine. 2. In monasteriis monialium comitiis eligendae antistitae praesit, quin tamen clausuram ingrediatur, Ordinarius loci eiusve delegatus cum duobus sacerdotibus scrutatoribus ab ipso deputatis, si moniales eidem sunt subiectae, secus superior regularis et duo sacerdotes scru­ tatores ab eodem deputati; sed etiam in hoc casu Ordinarius tempestive moneri debet de die et hora electionis, cui potest una cum superiore regulari per se vel per alium assistere, et, si ipse vel eius delegatus assistit, etiam praeest i. e. gubernat actum -electionis56 . Ad electionis libertatem prorsus tuendam scrutatores numquam assumantur ipsarum monialium confessarii * . ordinarii In mulierum congregationibus electioni antistitae generalis praesideat per se vel per alium Ordinarius loci, in quo electio peragitur, cui, si agitur de congregatione iuris dioecesani, peractam electionem confirmare 1 Tit. IV, c. r, a. 2 et 3; cf. supra q. 77 sqq. 2 c. 507, 1. 8 Ib. § 2. 4 c. 506, § i. In electione mulierum tale juramentum non est necessarium. Forma talis iuramenti non est praescripta. Cf. M. Brandys 1. c. n. 170. 5 c- 5°6, § 2. Commissio Pontificia d. 24 Novembris 1920 (Acta Ap. Sed. XII 575). Cf. M. Brandys 1. c. n. 171. 6 c- 5°6, § 3. Titulus 10. De religionum regimine. Caput i. De superioribus et capitulis. vel rescindere integrum est pro conscientiae officio1. Si agitur de electione antistitae instituti iuris pontificii, ad episcopum quoque eiusve delegatum pertinet praesidere electioni, sed confirmatio electionis, si qua est necessaria, non pertinet ad episcopum, sed ad S. Congrega­ tionem de Religiosis2. In talibus capitulis ante omnia eligendae sunt ab et ex vocalibus duae scrutatrices et una secretaria. Ita Norma 226, quae videtur esse adhuc in vigore. 3. Postulatio (loco electionis) admitti nequit nisi in casu extraordi­ nario, et dummodo in constitutionibus ne prohibeatur3. Quae statuit ius commune de postulatione4, observanda sunt et .insuper ea, quae constitutiones legitime praescribunt. Privilegia autem et indulta apostolica, quae nonnullis religionibus, e. gr. ordini Praedicatorum, con­ cessa sunt, in vigore manent, nisi sint expresse revocata in novo Codice iur. can.5 4. Electores cogi quidem non debent ad interveniendum electioni, nisi id exigat omnino bonum communitatis; attamen, etiam seclusis particularibus statutis, quae renuntiationem suffragii graviter prohibent, (ut est apud Eremitas S. Augustini), iam ex ipso iure naturali tenentur in conscientia (sub gravi vel sub levi, prout id bonum commune postulat) ad electionem concurrere. Ius enim suffragii electoribus con­ cessum est tamquam officium obligans ad bonum commune promo­ vendum. Si tamen elector ferendo suffragium se exponeret gravi damno et aliunde eius suffragium bono communitatis non prodesset, excusaretur a suffragio dando. Generatim loquendo etiam non expedit, ut elector praesens electioni det sic dictum suffragium album nihil scribendo in schedula electionis. 5. Cum ex iure communi nullus collegio electionis extraneus sub poena nullitatis totius electionis admitti possit ad suffragium (salvis privilegiis quaesitis)5 superiores maiores nemini possunt ius eligendi concedere in electione superioris localis. Et revera si superiores maiores possent arbitrarie concedere ius eligendi, tota electio evaderet illusoria et electores ex iure grave praeiudicium paterentur. Nihilominus ex­ sistunt adhuc privilegia, quae tribuunt superiori generali facultatem non quidem arbitrarie, sed secundum determinatas normas concedendi ius suffragii ei, qui ex iure id non habet7. 6. Controvertitur inter auctores, utrum religiosus electus in supe­ riorem possit licite respuere praelaturam. In praxi standum est statutis 1 Ib. § 4. Hoc valet quoque de congregationibus iuris dioecesani. Non enim fit distinctio. Quare si talis congregatio per plures dioeceses diffusa est, spectat ius statuendi locum ubi capitulum celebrandum sit, ad moderatricem generalem. Praesidium autem elec­ tionis moderatricis generalis, pariter confirmatio vel rescissio huius electionis spectat ad Ordinarium loci, in quo electio peragitur. S. C. de Rei. d. 2 Iui. 1921 (Acta Ap. Sed. XIII 482). 2 Cf. Normas 231 — 238. 3 c. 507, §3. 1 c. 179—182. s Cf. c. 4. 6 c. 165. 7 Cf Capit, gen. abulense p. 108; Capit, vienn. p 78 pro ordine Praedicatorum. 246 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. uniuscuiusque religionis; quae, si talem facultatem concedunt vel ne­ gant, servari debent b Quodsi statuta particularia nihil habent de hac re, praestat, ne subditus cogatur invitus ad acceptandam electionem. Notandum est, si agitur de praelatura extra religionem, e. gr. de epi­ scopatu, subditum religiosum non posse neque acceptare neque respuere talem praelaturam sine licentia sui superioris, cum religiosus non habeat velle vel nolle, ut ait Bonifatius VIII1 2. Num autem, si religiosus absque superioris licentia acceptaret electionem, haec eo ipso evaderet nulla, sicuti statuit idem Bonifatius VIII dicens: «In poenam praesumptionis illius electio eodem ipso facto viribus vacuetur omnino», non audeo dicere; quia haec poena non est renovata in Codice iur. can. Q. 186. Quid notandum sit de potestate superiorum religiosorum. R. i. Omnes superiores (superiorissae) etiam societatum appro­ batarum sine votis in communi viventium habent potestatem dominativam in suos subditos3. Subditi autem sunt non solum ii, qui votum oboedientiae emiserunt, sed etiam omnes alii, qui ad communitatem religiosam pertinent, ut sunt novitii, perpetui commensales etc. Vi istius potestatis possunt ea omnia, quae paterfamilias facere potest respectu filiorum suorum seu in societate domestica, e. gr. directe vel indirecte irritare vota privata subditorum. 2. Omnes et soli superiores religionum clericalium exemptarum habent insuper potestatem iurisdictionis ecclesiasticae in foro tam interno quam externo4, ideoque sunt veri praelati5. Non autem possunt se intromittere in causis spectantibus ad S. Officium 6. Hinc iurisdictionem ecclesiasticam in suos subditos non habent a) superiorissae; mulier enim non est capax iurisdictionis ecclesiasticae proprie dictae; b) su­ periores religionum laicalium ; c) superiores religionum clericalium nonexemptarum, quales sunt complures religiones votorum simplicium. Quare isti superiores e. gr. nequeunt audire confessiones suorum subditorum, nisi sunt approbati ab Ordinario loci7. Superiores reli­ giosi habentes proprie dictam iurisdictionem possunt ad normam con­ stitutionum leges ferre (potestas legislativa), processus iuridicos instruere (potestas iudiciaria), poenas ecclesiasticas infligere (potestas coercitiva). Eorum iurisdictio similis est jurisdictioni episcopali; quare et ab auctori­ bus solet vocari quasi-episcopalis et praebet e. gr. facultatem dis­ pensandi in legibus ecclesiasticis, qualem habent episcopi. Ita saltem generaliter; sunt enim casus, in quibus facultas dispensandi episcoporum est maior quam ea, quae competit superioribus religiosis exemptis, e. gr. quoad ordines suscipiendos. 3. Superiores maiores in religionibus clericalibus exemptis possunt notarios (vulgo offizielle Sekretàre, Gerichtsschreiber) constituere, sed tantum pro negotiis ecclesiasticis suae religionis8. 1 Cf. Passerinus, De elect. 20, 21; De stat. hom. q. 185, a. 2, 28, qui sic con­ cludit: «Quando superior voluntate absoluta iniungit praelaturam, peccat subditus, si illam recuset.» 2 c. 27 in VI0 1, 6; c. 626, §2. 3 c. 501, §1; c. 675. 4 c. 501, § 1. 5 c. no. 6 c. 501, § 2. 7 Cf. tamen c. 514. 8 c. 503. Titillus io. De religionum regimine. Caput i. De superioribus et capitulis. 4. Quousque se extendat potestas dominativa et iurisdictio sin­ gulorum superiorum, videndum est in constitutionibus uniuscuiusque religionis. Q. 187. Quaenam sint praecipuae obligationes superiorum reli­ giosorum .R. i. Prima et maxima obligatio uniuscuiusque superioris est pro viribus procurare bonum spirituale et materiale subditorum suorum. Debent enim superiores religiosi esse boni pastores, qui ad instar Christi pastoris parati sint, etiam vitam dare pro ovibus sibi commissis. Im­ primis curent omnes superiores, ut constitutiones et ipsi et subditi servent. Memores sint, se non esse supra constitutiones, quas ad libitum possint dispensare aut mutare. Vel ipse superior generalis non est supra constitutiones, sed ad illas tenetur sicut ceteri omnes sodales. In casu tamen particulari potest ex iusta causa dispensare circa non­ nullas materias. — Ut superiores melius possint observantiam constitu­ tionum invigilare, praescribitur, ut in sua quisque domo ipsi com­ morentur nec ab eadem discedant nisi ad normam constitutionum b Obligatio igitur residentiae incumbit superioribus religiosis. 2. Superiores in religionibus clericalibus (non autem alii) debent, antequam ineunt officium, emittere professionem fidei (et iuramentum antimodernisticum) coram capitulo vel superiore, qui eos nominavit, eorumve delegato2. 3. Omnis superior debet notitiam et exsecutionem decretorum S. Sedis, quae religiosos respiciunt, inter suos subditos promovere. Quare superior localis curet, ut saltem semel in anno, statis diebus, publice legantur propriae constitutiones, itemque decreta, quae publice legenda S. Sedes praescribet3. Non autem exsistit obligatio legendi anhqua decreta, quae ante introductionem novi Codicis legi debuerunt publice. In constitutionibus uniuscuiusque religionis solent haberi statuta de lectione facienda durante prandio, quae quidem statuta fideliter observanda sunt. Saltem bis in mense (immo durante novitiatu saltem semel in hebdomada)4 habeatur instructio Christianae catechesis pro conversis et familiaribus. In religionibus laicalibus fiat bis in mense pia exhortatio ad totam familiam religiosam5. Ceterum de istis ex­ hortationibus sicuti etiam de sic dicto capitulo culparum solent in omnibus religionibus etiam clericalibus vigere statuta particularia, quae adamussim observanda sunt6. ’ c. 508. 2 c 1406, § i, n. 9. 3 c. 509, § 2. 4 c. 565, § 2. 5 C. 509, § i 2. Cf. M. Brandys 1. c. n. 182. G Pro institutis votorum simplicium hac de re statuerunt Normae n. 167 sqq. : «Si in aliquo instituto vigeat capitulum culparum, hoc non saepius, quam semel in hebdomada nec rarius quam semel in mense habeatur. Accusatio culparum limitetur ad externas transgressiones constitutionum. Poenitentiae in capitulo culparum imponendae discretionis spiritu opportune moderentur.» 248 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 4. Curent superiores, ut omnes religiosi: a) quotannis spiritualibus exercitiis vacent (iuxta modum et per tem­ pus a constitutionibus determinatum) : Iam non requiritur, ut ista exer­ citia durent per octo saltem dies, ut statuerunt Normae n. 155; b) legitime non impediti cotidie Missae intersint, orationi mentali vacent, in alia pietatis officia, quae a constitutionibus praescripta sunt, sedulo incumbant; c) ad poenitentiae sacramentum semel saltem in hebdomada ac­ cedant h 5. Maiores superiores religionum (quos ad hoc munus constitutiones designant) temporibus iure particulari definitis debent omnes domos sibi subiectas visitare per se vel, si fuerint legitime impediti per alios2. Quae quidem obligatio a compluribus auctoribus censetur gravis, cum illius finis, sc. bona observantia regularis, sit gravis. Normae3 statuerunt: «Moderatrix (generalis) totum institutum sive per se sive per aliam sororem ad hoc delegatam singulis trienniis vel etiam pluries, si opus fuerit, visitabit.» Cum in Codice haec ordinatio non sit re­ novata, videtur solummodo habere valorem directivum. — Ordinarius Joci per se vel per alium quinto quoque anno visitare debet4 : a) singula monialium monasteria, quae sibi vel Sedi Apostolicae immediate sunt subiecta; b) singulas domus sive virorum sive mulierum congregationis iuris dioecesani. Visitationem limitatam debet Ordinarius quinto quoque anno facere: a) in monasteriis monialium, quae regularibus subduntur circa ea, quae ad clausurae legem spectant; immo etiam circa alia omnia, si superior regularis ea a quinque annis non visitavit; b) in singulis domibus congregationis clericalis iuris pontificii etiam exemptae (non autem in domibus ordinis regularis) circa ea, quae pertinent ad ecclesiam, sacrarium, oratorium publicum, sedes sacra­ menti poenitentiae; c) in singulis domibus congregationis laicalis iuris pontificii, non solum sicuti in domibus clericalibus exemptis, sed etiam in aliis, quae ad internam disciplinam spectant; non autem potest se ingerere in internum regimen, e. gr. quoad rem oeconomicam, quoad superiores amovendos. — Visitator ius et officium habet interrogandi religiosos, quos oportere judicaverit, et cognoscendi de iis, quae ad visitationem spectant; omnes autem religiosi obligantur respondere secundum veri­ tatem, nec superioribus fas est quoquo modo eos ab hac obligatione avertere aut visitationis scopum aliter impedire. A decretis visitatoris recursus datur in devolutivo tantum, nisi visitator ordine iudiciario processit5. 1 c. 595, § i. 2 c. 511. s n. 255. 1 c. 512. Commissio Pontificia d. 24 jNovembris 1920 Cf M. Brandys 1. c. n. 143. 5 c. 513. (Acta Ap. Sed. XII 575). Titulus IO. De religionum regimine. Caput I. De superioribus et capitulis. Nota. Ordinarius loci ex propria auctoritate nequit visitare domos et ecclesias regularium, cum Codex de hac re prorsus sileat ac proinde privilegium exemptionis praevaleat. 6. Superior generalis religionis iuris pontificii (et idem valet de abbate primate et de abbate superiore congregationis monasticae) debet quinto quoque anno (vel saepius, si ita ferant constitutiones) relationem de statu suae religionis ad S. Sedem mittere per documentum subsignatum a se cum suo consilio, et, si agitur de congregatione mulierum, etiam ab illo Ordinario loci, in quo suprema antistita cum suo consilio residet3. Normae12 praescripserunt triennalem relationem ad S. Sedem faciendam, sed hoc nunc mutatum est, saltem de iure communi. Status religionis, de quo referendum est, videtur includere statum disciplinarem, materialem, personalem, oeconomicum. Ceterum S. Congregatio de Religiosis edidit formularium quaestionum 104, ad quas singulas respondendum est3. 7. In qualibet saltem formata domo, minimum semel in mense, habeatur solutio casus moralis et liturgici, cui, si superior opportunum existimaverit, addi potest sermo de re dogmatica coniunctisve doctrinis. Omnes clerici profesi, qui studio s. theologiae operam navant aut illud, expleverunt et in domo degunt, assistere tenentur, nisi aliud in constitutionibus caveatur4. De hac re iam exstiterunt ordinationes Clementis VIII et Urbani VIII, quae omnes nunc modificatae sunt iuxta superius dicta. Si tales conferendae non habentur (etiam in domibus non formatis) tunc omnes religiosi, qui facultatem audiendi confessiones ab Ordinario obtinuerunt, debent interesse conferendis habendis pro clero saeculari in civitate episcopali et in singulis vicariatibus foraneis5; quodsi renuunt, possunt ab Ordinario loci suspendi ab audiendis saecularium confessionibus6. — Per transennam sit iterum notatum, religiosos curam animarum gerentes (e. gr. religiosos parochos) debere interesse istis conferendis pro clero saeculari praescriptis sicut ceteros parochos. 8. Maxima cura superiorum religiosorum debet esse, ut subditi, quippe qui religionem ingressi sint ad salutem aeternam securius asse­ quendam, bene praeparati moriantur. Hinc in omni religione clericali (etiam non-exempta) ius et officium superioribus est, per se vel per alium aegrotis professis, novitii aliisve in religiosa domo diu noctuque degentibus (aut famulatus, aut educationis, aut hospitii, aut infirmae valetudinis causa) Eucharisticum Viaticum et Extremam Unctionem ministrandi7. Ad audiendas confessiones istorum subditorum superiores clericales non-exempti egent iurisdictione delegata ab Ordinario loci, non autem superiores clericales exempti8. In monialium domo idem 1 3 4 8 c. 510. - 2 n. 262. Instruet. S. C. Ep. et Reg. d. 16 Iui. 1906 (Anal, eccles. [1906] 350 sqq.). c. 591. 5 c. 131, § 3· 6 c· 2377· 7 c. 514, § i. c. 875, § i. 250 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. ius et officium habet confessarius ordinarius eiusve vicesgerens In alia religione laicali et notanter in religionibus mulierum hoc ius et officium spectat per se ad parochum, ordinarie tamen ad capellanum, quem Ordinarius parocho suffecit1 2. De iure et officio superioris in funeribus suorum subditorum infra lib. 3, c. 2 specialiter tractabitur. Scholion. De titulis honorificis. In nonnullis religionibus exsistebant tituli honorifici satis curiosi. Sic e. gr. alicui religioso concedebatur titulus exprovincialis, quamvis numquam munus provincialis obierit. Nunc statutum est: «Prohibentur tituli dignitatum vel officiorum mere honorifici; soli, si id permittant constitutiones, tolerantur tituli officiorum maiorum, quibus religiosi in propria religione reapse functi sint.»3 Ergo videntur prohiberi quoque tituli provincialis alicuius provinciae iam amplius non exsistentis, vel magistri in theologia honoris causa, nisi tamen adsit indultum Apostolicum 4. Reli­ giosae humilitati conformius esse videtur, ut religiosus, postquam aliquo officio functus est, nullum titulum honorificum officii peracti nullumque aliud commodum terrenum habeat et ipsi sola remuneratio remaneat apud Deum, cui se totum devovit in professione religiosa. CAPUT II. De confessariis et capellanis. Praenotamen. Disciplina de confessariis religiosis et de confessariis religiosorum multum mutata est in novo iure. Antiqua statuta hac in re solmumodo valent tantum, in quantum in novo iure recepta sunt. Novi iuris tendentia, si ita fas est loqui, est concedere amplissimam libertatem confitendi et omnes fere restrictiones antiquitus exsistentes abolere. De con­ fessariis religiosis seu clarius de confessariis ex clero regulari tractabimus infra, ubi sermo erit de privilegiis religiosorum. In hoc capite solummodo loquemur de confessariis religiosorum seu de confessariis, qui audiunt con­ fessiones personarum religiosarum. Q. 188. Quomodo breviter et summarie possit exprimi vigens disciplina circa confessiones personarum religiosarum r R. Omnes personae religiosae habent (in casu saltem particulari) eandem confitendi libertatem sicut ceteri fideles, ac proinde restrictiones veteris iuris, quamvis non omnes abolitae sint, in casu particulari pos­ sunt cessare. Ut hoc principium clarius explicetur, separatim agendum est de confessariis in religionibus clericalibus et in religionibus laicalibus sive sexus feminei sive sexus masculini. Q. 189. Quid statuat ius circa confessarios in religionibus cleri­ calibus r R. i. In singulis religionis clericalis domibus deputentur plures pro sodalium numero confessarii legitime approbati cum potestate, si agitur de religione exempta, absolvendi etiam a casibus in religione reservatis5. Deputatio istorum confessariorum pertinet ad superiorem religiosum et 1 c. S75» § 2· 2 c· 514, § 3· 3 c. 515. ■· Cf. L. Fanfani, De iure religiosorum n. 99 sqq. 5 c. 518, § 1. litulus io. De religionum regimine. Caput 2. De confessariis et capellanis. 25 I quidem, ut videtur, valde convenienter non ad superiorem localem, sed ad superiorem maiorem vel ad capitulum. Approbatio autem et iuris­ dictio concedi possunt aut ab Ordinario loci aut in religionibus cleri­ calibus exemptis a superiore1. Quis sit iste superior, utrum generalis an provincialis an localis, determinandum est ex iure particulari unius­ cuiusque religionis. Ordinarius loci et superior (in religione clericali exempta) possunt iurisdictionem istam concedere sacerdotibus non solum­ modo eiusdem religionis, sed etiam alius religionis et sacerdotibus e clero saeculari. Quare e. gr. si sacerdos Dominicanus praedicet exer­ citia spiritualia in monasterio Benedictinorum, abbas huius monasterii potest illi iurisdictionem concedere ad audiendas confessiones monacho­ rum monasterii. Eandem iurisdictionem concedere quoque potest epi­ scopus loci, in quo monasterium situm est. 2. Ne ullo prorsus modo scientia ex confessione hausta adhibeatur ad regimen externum religionis, ius novum statuit, ut omnes superiores religiosi caveant, ne quem subditum ullo modo inducant (aut ipsi per se aut per alium vi, metu, importunis persuasionibus etc.), ut peccata sua apud se confiteatur2; immo per modum habitus superiores ne audiant confessiones subditorum. Solummodo si subditi sponte sua ac motu proprio id petant, superiores possunt aliquando eorum confessiones audire3. Cum magister novitiorum eiusve socius sint superiores in novitiatu, prohibentur audire confessiones suorum novitiorum, nisi in casu particulari aliquis novitius ex gravi et urgenti causa id sponte petierit4. Cum autem magister spiritus non soleat esse superior proprie dictus, nihil obstat, ne audiat confessiones studentium5. 3. Ut ex supra dictis n. 1 patet, in unaquaque domo religiosa sint plures confessarii deputati ad audiendas confessiones religiosorum. Nihilo­ minus si aliquis religiosus (etiam exemptus) adit (ad suae conscientiae quietem) alium confessarium ab Ordinario loci approbatum, valide et licite confitetur. Immo in hoc casu confessarius sic electus potest poenitentem absolvere pro foro interno etiam a peccatis et censuris in reli­ gione reservatis6. Revocatur quodlibct privilegium contrarium forte alicui religioni in hac materia concessum — De absolutione pro foro externo nihil est mutatum in novo iure. Ex hoc statuto fere inutilis evadit reservatio casuum in ordinibus cleri­ calibus. Clemens VIII7 decrevit, «ut nemo ex regularium superioribus pec­ catorum absolutiones sibi reservet, exceptis iis, quae sequuntur, aut omnibus aut eorum aliquot, prout subditorum utilitati expedire prudenter in Domino indicaverit: 1. veneficia, incantationes, sortilegia; 2. apostasia a religione; 3. nocturna ac furtiva e monasterio egressio; 4. proprietas contra votum paupertatis, quae sit peccatum mortale; 5. iuramentum falsum in iudicio regulari seu legitimo ; 6. procuratio, auxilium seu consilium ad abortum post 1 c. 874 et 875. 2 c. 518, § 3. 3 Ib. § 2. 5 Cf. Vermeersch, Periodica IX 12. 6 c. 519, 7 Const. «Sanctissimus Dominus» d. 26 Maii 1593. 4 c. 891. 252 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. animatum foetum, etiam effectu non secuto; 7. falsificatio manus aut sigilli officialium monasterii ; 8. furtum grave de rebus monasterii ; 9. lapsus carnis voluntarius opere consummatus; 10. occisio aut gravis percussio iniusta ali­ cuius personae; 11. malitiosum impedimentum aut retardatio aut aperitio litterarum a superioribus ad inferiores et ab inferioribus ad superiores. . . . Si quod aliud praeterea peccatum grave pro religionis conservatione aut pro conscientiae puritate reservandum videbitur, id non aliter fiat quam generalis capituli in toto ordine aut provincialis in provincia matura dis­ cussione et consensu.» Hoc decretum Clementinum non quidem revocatum est, sed cum vel episcopis praescriptum sit, ne plus quam tres aut quattuor casus sibi reservent, peropportunum videtur, ut reservatio casuum etiam in ordinibus magis ac magis restringatur. — Superiores in congregationibus religiosis nequeunt sibi casus reservare. 4. Superior religiosus religionis clericalis exemptae potest quidem ex iusta causa suspendere aliquem sacerdotem subditum a confessionibus audiendis, sed si iste confessarius obtinuit iurisdictionem ab Ordinario loci, potest nihilominus valide absolutionem sacramentalem impertire. Patet ex dictis1. Illicite tamen agit talis confessarius, nisi agitur de confessione alicuius religiosi, qui ad suae conscientiae quietem confitetur. Q. 190. Quid statuat ius circa confessarios in religionibus laicalibus cum mulierum tum virorum r R. I. Singulis domibus istarum religionum unus dumtaxat detur con­ fessarius ordinarius, qui sacramentales confessiones universae communi­ tatis excipiat, nisi tamen propter magnum numerum membrorum com­ munitatis vel aliam iustam causam sit opus altero vel pluribus2. Si quod membrum communitatis ad animi sui quietem et ad maiorem in via Dei progressum aliquem specialem confessarium vel moderatorem spiritualem postulet, eum facile concedat Ordinarius (non ad tempus praefixum, sed donec perdurat spiritualis utilitas postulantis); Ordinarius tamen invigilet, ne ex hac concessione abusus irrepant3. Immo si tale membrum non petit, ut specialis confessarius veniat pro eius confessione audienda in ipsam domum communitatis, sed si adit4 confessarium ab Ordinario loci rite approbatum in aliqua ecclesia vel oratorio publico aut semipublico, valide et licite potest confiteri et absolvi. Neque superior (superiorissa) id prohibere potest aut de eo inquirere directe 1 c. 874. § i. 2 c. 520, § 1. — S. Congregatio de Rei. d. 3 Iui. 1916 ad ni (Linzer Quartalschrift 1916, p. 898) statuit, ut pro parvis communitatibus, quae non computant plus quam sex membra, non necessario sit deputandus confessarius ordinarius ; sed hoc statutum non vi­ detur esse iuris communis. 3 c. 520, § 2. 4 In c. 522 non iam requiritur, ut religiosa mulier adeat extra propriam domum confessarium, sicuti statuit decretum S. Congr. de Rei. d,. 3 Febr. 1913, n. 1. Proinde e. gr. si quis confessarius a loci Ordinario approbatus ad audiendas confessiones mulierum (quamvis non approbatus pro audiendis confessionibus religiosarum) visitandi causa est in aliqua domo sororum vel monialium, aliqua soror vel monialis potest ad suae conscien­ tiae tranquillitatem libere confiteri apud istum confessarium. Titulus io. De religionum regimine. Caput 2, De confessariis et capellanis. 2 vel indirecte. Tale membrum non tenetur referre superiori, se velle confiteri aut se hoc modo confessum esse1; tenetur autem petere debi­ tam exeundi licentiam quam superior negare non potest, nisi ex ur­ genti causa. In ipso textu canonis indicatur quidem, ut confessio fiat in «.ecclesia vel oratorio etiam semipublico·» sed haec limitatio neque validitatem neque (accedente rationabili causa) liceitatem confessionis afficere videtur. Quare si e. gr. aliquis religiosus Alexianus confitetur ex rationabili causa in camera privata alicuius confessarii approbati ab Ordinario loci, valide et licite confitetur2. Item si mulier religiosa confitetur in loco ad audiendas confessiones mulierum legitime de­ stinato 3. Confessarius ordinarius religiosarum debet habere sequentes qualitates : a) Sit aetatis saltem quadraginta annorum, nisi Ordinarius ex rationabili causa ab hac conditione aetatis dispensaverit; sit sacerdos sive saecularis sive religiosus eminens morum integritate et prudentia4*. b) Suum munus ne exerceat ultra triennium. Ordinarius tamen eum ad secundum, immo etiam ad tertium triennium confirmare potest, si a) vel ob sacerdotum ad hoc officium idoneorum penuriam aliter providere nequeat, vel β) maior religiosarum sodalium pars (earum quoque, qui in aliis negotiis ius non habent suffragium ferendi, e. gr. sororum laicarum) in eiusdem confessarii confirmationem per secreta suffragia convenerit. Dissentientibus autem religiosis tunc, si velint, aliter providendum ests, e. gr. concedendo alium confessarium. Confessarius ordinarius expleto suo munere (triennali, aut ex dispensatione, sexennali vel novennali) nequit iterum deputari con­ fessarius ordinarius in eadem communitate, nisi post intervallum saltem unius anni6. c) Non potest deputari confessarius is, qui habet potestatem in foro externo in communitatem7. Quare e. gr. Vicarius generalis nequit esse con­ fessarius alicuius communitatis non exemptae, pariter superior regularis pro monialibus sibi subiectis. 2. Deputatio confessarii ordinarii pertinet ad Ordinarium loci. Sin autem aliqua communitas religiosa subiecta est jurisdictioni superioris regularis, tunc huius officium et ius est praesentare confessarios, sed ad episcopum loci pertinet eosdem approbare. Quodsi superior regularis neglexerit hanc praesentationem, episcopi est confessarios designare et approbare8. Nullus sacerdos (exceptis Em. Cardinalibus) potest valide esse confessarius ordinarius vel extraordinarius religiosarum et novitiarum sine speciali iurisdictione concessa ab Ordinario loci9. Talis iurisdictio specialis non requiritur ad valide audiendas confessiones religiosorum laicorum. 3. Praeter confessarium ordinarium adsint pro qualibet communitate religiosarum a) confessarius extraordinarius ; b) confessarii supplentes. 1 3 4 8 c. 522. 2 Cf. S. C. de Rei. d. 3 Iui. 1916 ad 1. Commissio Pontificia d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 575). c. 524, § i. 6 c. 526. 6 c. 524, § 2. 7 Ib. § i. c. 525. 3 c. S76. 254 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 4. Confessarius extraordinarius quater saltem in anno accedere debet ad domum religiosam, et omnes sodales illi se sistere debent saltem benedictionem recepturae1. Valde salutariter statutum est, ut omnes sodales se sistere debeant confessario extraordinario ; secus enim accidere posset, ut aliquis sodalis ex timore humano non auderet con­ fiteri apud confessarium extraordinarium, videns alias sodales confi­ teri semper apud confessarium ordinarium. Generatim praestat, ut sodales non solum petant benedictionem a confessario extraordinario, sed etiam apud ipsum confiteantur. Confessarius extraordinarius easdem qualitates habere debet, quae supra n. 1 indicatae sunt pro confessario ordinario. Attamen duplex est differentia: a) nullum tempus determinatum est pro eius officio; b) potest immediate designari eiusdem communitatis confessarius ordi­ narius ; non autem vice versa confessarius ordinarius expleto officio potest immediate designari confessarius extraordinarius2. 5. Confessarii supplentes ii sunt sacerdotes (saltem duo) habitualiter ab Ordinario loci designati pro aliqua communitate religiosa, qui pos­ sunt facile accersiri in casibus particularibus ad audiendas confessiones vel totius communitatis vel alicuius membri, quin sit necessarium adire toties quoties ipsum Ordinarium3. Si quod membrum communitatis petit, ut talis confessarius supplens advocetur, nulli superiori liceat nec per se nec per alios nec directe nec indirecte petitionis rationem in­ quirere, petitioni verbis aut factis refragari aut quavis ratione osten­ dere, se id aegre ferre4. — Tales confessarii supplentes non praecipiun­ tur pro communitatibus virorum laicorum. 6. Si quis sodalis religiosus graviter aegrotat (licet mortis periculum absit), potest arcessere quemlibet confessarium approbatum·5 eique per­ durante gravi infirmitate, quoties voluerit, confiteri; nec superior potest hoc prohibere sive directe sive indirecte6. Ratio huius statuti est obvia. Pia enim mater Ecclesia vult religiosis filiis suis aegrotis largiri maximam libertatem confitendi, ut salus animarum efficacissime promoveatur. 7. Omnes confessarii nullo modo se immisceant interno vel externo regimini communitatis7. 8. Loci Ordinarius potest ob gravem causam quemcumque confes­ sarium religiosae communitatis amovere. Quod quidem valet, etiam si confessarius amovendus est regularis exemptus, aut si communitas religiosa subiecta est regularibus. Nec tenetur Ordinarius loci causam amotionis cuicumque manifestare, excepta S. Sede, si ab ea id exigitur. Si tamen agitur de monasterio regularibus subiecto, debet superiorem regularem monere8. c. 521, § i. Conveniens est, quamvis Codex id non expresse statuat, ut etiam viri religiosi laici quater saltem in anno accedant ad confessarium extraordinarium. 2 c. 524, § 2. 8 c. 521, § 2. 1 Ib. § 3. 5 Si agitur de religiosa muliere aegrotante, requiritur, ut confessarius arcessendus sit approbatus ab Ordinario loci ad mulierum confessiones excipiendas. 6 c. 523. 7 c. 524, §3. « c. 527. Titulus io, De religionum regimine. Caput 2. De confessariis et capellanis. 255 Q. 191. Ad quem pertineat designare capellanum in religionibus sive virorum sive mulierum r R. Si agitur de religionibus laicalibus non exemptis sive mulierum sive virorum, pertinet ad Ordinarium loci designare capellanum, qui in oratoriis functiones liturgicas peragat et conciones habeat; sin vero agitur de exemptis religionibus, idem officium pertinet ad superiorem regularem ; qui, si hoc officium neglexerit, suppleatur ab Ordinario loci1. De istis capellanis valent ea, quae supra q. 167 sqq. dicta sunt de rectoribus ecclesiarum. Eorum munus solet accurate definiri ab episcopo. Q. 192. Quid statuat ius de sic dicta manifestatione conscientiae r R. In nonnullis religionibus mos exsistebat, ut subditi statum suae conscientiae superiori manifestarent extra confessionem, eo fine, ut ipsi a superiore intime cognoscerentur tam in moribus quam in affectibus et propensionibus. Quae quidem manifestatio conscientiae potest optimos fructus producere. Coniunctio enim filialis inter subditum et superiorem fit arctior; subditus melius ducitur in via virtutis; bonum instituti magis promovetur, cum superior perfecte cognoscens omnes subditos melius valeat assignare unicuique officia propria et utilia cum pro ipso subdito tum pro toto instituto. Ex altera autem parte etiam gravissima incommoda oriri possunt, si haec manifestatio conscientiae est obligatoria. Etenim officium superiorum est temporale et tran­ sitorium ; est igitur fere intolerabile onus, si subditus, labente tem­ pore, forte decem diversis superioribus omnia intima sui cordis mani­ festare cogitur, idque extra confessionem. Deinde aliquando su: periores sunt tot imperfectionibus maculati, ut difficillimum sit sub­ ditis omnimodam confidentiam etiam in rebus intimis illis praebere. Demum accidere potest, praesertim in institutis feminarum, ut res revelatae non tegantur alto secreto et inde oriantur iustae querelae. Ad hos aliosque abusus funditus eliminandos Leo XIII per decretum «Quemadmodum» d. 17 Dec. 1890 hanc manifestationem conscientiae in omnibus institutis laicalibus abolevit. Districte prohibuit superiori­ bus et superiorissis, cuiuscumque gradus et praeeminentiae sint, ne personas sibi subditas inducere pertentent, directe aut indirecte, prae­ cepto, consilio, timore, minis aut blanditiis, ad huiusmodi manifesta­ tionem conscientiae sibi peragendam. Quae quidem prohibitio nunc extensa est ad omnes omnino religiones (etiam clericales)2. Non tamen prohibentur subditi, quominus libere ac ultro aperire animum suum superioribus valeant; immo expedit, ut ipsi filiali cum fiducia superiores adeant et iis, si sint sacerdotes, dubia quoque et anxietates suae con­ scientiae exponant3. 1 c. 529. 3 Ib. § 2. ” 2 c. 530, § I. Cf. Biederlack-Führich, De religiosis n. 51. Liber II. 256 De personis. Pars II. De religiosis. CAPUT HI. De bonis temporalibus eorumque administratione. Infra in libro tertio, parte sexta, amplior sermo erit de ecclesiasticis bonis temporalibus. Hic solummodo agitur de bonis temporalibus ad instituta reli­ giosa pertinentibus. Q. 193. Cui competat ius possidendi et acquirendi bona tempo­ ralia: R. Apprime distinguendum est ius proprietatis a iure possessionis. Possessio est actualis occupatio alicuius rei, abstrahendo, utrum possessa res sit propria possidentis, annon. Proprietas autem est facultas dispo­ nendi de aliqua re tamquam sua. Codex iur. can. non adhibet verbum proprietatis, loquens de bonis temporalibus institutorum religiosorum, sed verba acquirendi et possidendi; at cum iisdem verbis utatur1 tractans de iure universae Ecclesiae in bona temporalia, cumque sit certissimum, Ecclesiam habere ius proprietatis in bona temporalia, aeque certum est, instituta religiosa habere ius proprietatis. Non autem solum tota aliqua religio, sed etiam provincia et domus sunt capaces huiusmodi iuris, nisi tamen earum capacitas in regulis et constitu­ tionibus excludatur aut coarctetur2. De diversis modis, quibus insti­ tuta religiosa et generatim personae morales ecclesiasticae acquirere possint bona temporalia, tractabitur infra libro tertio, parte sexta. De modo autem acquirendi bona per quaestuationem sermo erit infra de privilegiis religiosorum. Incapacia cuiuscumque proprietatis temporalis sunt nonnulla instituta religiosa, e. gr. Capucini. In illis religionibus, in quibus singulae domus habent ius proprietatis, superior maior aut generalis nequit sine aperta iniustitia de bonis istarum domorum dis­ ponere. Potest quidem superior maior iustas praestationes imponere, servatis servandis, sicut princeps civilis potest iusta tributa imponere bonis privatorum, sed nihil aliud potest disponere de bonis istarum domorum. Q. 194. Quid notandum sit de administratione bonorum, quae ad instituta religiosa pertinent? R. i. Bona cum totius religionis tum provinciae tum domorum administrentur ad normam constitutionum3. Observandum est igitur statutum de deposito seu de capsa claudenda triplici clave4, item ius particulare uniuscuiusque religionis, salvis tamen statutis infra indicandis de alienatione bonorum ecclesiasticorum. 2. Expensas et actus iuridicos ordinariae administrationis valide faciunt tam superiores legitimi quam officiales, qui in constitutionibus ad hoc designantur5. Quid sub nomine ordinariae administrationis intelligatur, solet in constitutionibus determinari. 1 c. 1495. 2 c. 531. 3 c. 532, § I. 4 S. C. de Rei. d. 30 Iui. 1909. 5 c. 532, § 2. Titulus io. De religionum regiinene. Caput 3. De bonis temporalibus. 2 3. Ad administrationem bonorum pertinet quoque collocatio pecuniae. Collocatio hodie fit non solum dando pecuniam ad percipiendum foenus (vulgo Intéressé), sed etiam emendo syngraphas debiti publici, obliga­ tiones aliosque titulos pecuniarios. Quare non requiritur beneplacitum apostolicum, si administratores bonorum ecclesiasticorum volunt ex pro­ pria pecunia emere e. gr. pro 50000 francorum tales titulos. Per se patet pecuniam alicuius instituti religiosi numquam collocandam esse in institutis nummulariis dubiis vel in sic dictis speculationibus pecuniariis. — Ut evitentur abusus et incommoda, requiritur ante quamlibet colloca­ tionem pecuniae aut ad mutationem collocationis consensus Ordinarii loci in sequentibus casibus1: a) in quavis collocatione pecuniae facta a) ab antistita monialium aut /9) a superiorissa religionis iuris dioecesani. Si monialium monaste­ rium est superiori regulari sublectum, requiritur quoque consensus istius. b) in collocatione pecuniae, quae data est ad constituendam dotem alicuius religiosae professae. c) in collocatione pecuniae, quae data est superiori aut antistitae domus congregationis religiosae pro fundatione pia in cultum Dei aut in beneficentiam eo ipso loco impendendam. Ad Ordinarium enim loci pertinet invigilare super tales fundationes pias. Quare religiosi exempti, quamvis tales fundationes iuxta c. 1550 possint acceptare cum sola licentia proprii superioris maioris, tamen videntur pecuniam inde acceptam non posse collocare sine licentia Ordinarii loci2. Re­ gulares autem proprie dicti videntur nullo modo indigere licentia Ordinarii loci neque ad acceptandas neque ad collocandas pias fun­ dationes. d) in collocatione pecuniae, quae data est religioso cuilibet (etsi est alumnus ordinis regularis) intuitu paroeciae vel missionis3. In omnibus istis collocationibus videtur agi de collocatione perma­ nenti, non autem breviter transeunti. Quare e. gr. antistita monialium non indiget qualibet vice licentia expressa episcopi, si vult collocare summam 200 marcarum in mensa nummularia tuta, ex qua pecunia post breve tempus iterum extrahetur. Videtur tunc sufficere, cum talis collocatio pecuniae secundum vigentem usum pertineat ad ordinariam administrationem bonorum religiosorum, ut antistita semel pro semper obtineat licentiam episcopi. Per se patet, pecuniam semper esse collo­ candam tuto moraliter modo, cum tristi experientia satis superque constet, pecuniam ecclesiasticam haud semel esse perditam propter in­ certas collocationes. 1 c. 533. 2 ha quoque Biederlack-Fùhrich 1. c. n. 54; c. 1550 non ita facile conciliatur cum c, 533> § 3· Quare nonnulli scriptores putant in hoc ultimo loco non esse sermonem nisi de congregationibus non exemplis, cf. Jansen 1. c. p. 279. 3 c· 533. § !· In hoc ultimo casu sufficere videtur licentia Ordinarii loci missionis vel paroeciae. Primmer, Man. iuris eccles. Ed, 3· i7 258 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. Q. 195- Quid statutum sit de ratione administrationis reddenda in institutis religiosis i R. i. Imprimis observandae sunt constitutiones uniuscuiusque instituti religiosi. Memores sint omnes administratores, se non esse proprietarios, sed solum administratores istorum bonorum. Memores sint, se graviter peccare, si non observando constitutiones cum magna incuria notabile damnum aut lucrum cessans causaverint. 2. In monasteriis monialium administrationis ratio (gratis exigenda) reddatur semel in anno, aut etiam saepius in anno, si id in constitu­ tionibus praescribitur, ab antistita a) Ordinario loci; b) etiam superiori regulari, si monasterium est iurisdictioni regularium subiectum1. Si haec ratio administrationis ab Ordinario non probatur, ipse potest et debet opportuna remedia adhibere, etiam removendo, si res postulet, oeconomam aliosque administratores. Si monasterium est subiectum superiori regulari, eum moneat Ordinarius, ut prospiciat; quodsi ille neglexerit, ipse per se consulat2. In omnibus igitur monasteriis monialium Ordinarius loci debet attente invigilare administration! rerum materialium. 3. In aliis mulierum religionibus ratio administrationis bonorum, quae dotes sororum constituunt, Ordinario loci reddatur occasione visi­ tationis, quae saltem quinto quoque anno fieri debet. Potest tamen Ordinarius etiam saepius talem rationem administrationis exigere3. De dote infra titulo XI, c. 2 amplior sermo redibit. In omnibus institutis iuris dioecesani Ordinario loci reddenda est ratio administrationis de omnibus omnino bonis, prout Ordinarius libere determinavit. Talia enim instituta sunt omnimode sub potestate Ordinarii4. 4. Ordinarius loci non habet ius exigendi rationem administrationis de aliis bonis alicuius congregationis iuris pontificii. Si igitur aliqua congregatio religiosa obtinuit a S. Sede decretum laudis, episcopus in visitatione potest et debet exigere rationem administrationis a) dotum, b) fundorum et legatorum datorum ad Dei cultum et beneficientiam ; sed non debet se (auctoritate propria) immiscere in alias administrationes materialesδ. Q. 196. Quid statutum sit de alienatione bonorum, quae pertinent ad instituta religiosa? R. i. Alienatio hic sumitur generalissime pro qualibet actione, qua bona materialia ecclesiastica quoad pretium vel quoad possessorem mutantur, sive hoc fiat venditione sive commutatione sive locatione ultra triennium sive emphyteusi sive hypotheca, sive donatione sive cessione iuris. Hoc constat ex multis textibus antiqui iuris6, quod non 1 2 6 X 3, c· 535, §l,n. i. Commissio Pontificia d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 575). c- 535, § i, n. 2. 3 Ib. § 2. 4 Ib. §3. 5 c. 618, § 2, n. 1. e. gr. c. 3 X 3, 24; c. 5 X 3, 13; c. 6 X 3, 17; c. i 3 4 6 X 3, 19; =. 2 20. litulus io. De religionum regimine. Caput 3. De bonis temporalibus. 2 videtur esse in hac re mutatum. Constat quoque ex c. 1533: «Sol­ lemnitates ad normam c. 1530—1532 requiruntur non solum in aliena­ tione proprie dicta, sed etiam in quolibet contractu, quo conditio Ecclesiae peior fieri possit.'» Iam vero in omnibus contractibus supra recensitis conditio Ecclesiae facile potest peior fieri1. Re­ quiritur autem, ut aliquis verus contractus (sive gratuitus sive onerosus) intercedat. Nam si quis furatur bona ecclesiastica vel ea damnificat diversis modis, peccat quidem, sed non incurrit in poenas eccle­ siasticas latas contra illegitime ea alienantes. Repudiatio quoque illegitima hereditatis vel legati Ecclesiae facti videtur esse alienatio, cum ex hereditate vel legato revera enascatur Ecclesiae ius quae­ situm. Porro cessio iuris est vera alienatio, ut canonistae communiter docent. 2. In omni alienatione bonorum ecclesiasticorum sedulo curent illi, quibus hoc officium incumbit, ne detrimentum capiat Ecclesia aut in­ stitutum religiosum. Quare e. gr. res non debet alienari minore pretio, quam quod in prudenti aestimatione indicatur. Haud raro quoque observandae sunt formalitates a lege civili praescriptae pro validitate contractuum. Pecunia autem ex alienatione percepta caute, tuto et utiliter in commodum instituti religiosi collocetur2, obtentis licentiis, de quibus infra sermo erit. 3. Ad licite alienanda bona ecclesiastica non solum requiritur, ne religiosum institutum aliquid detrimenti capiat, sed etiam exiguntur diversae formalitates iuridicae, scilicet: 1 Exsistit difficultas, num alienatio vel permutatio titulorum ad latorem (Inhaberpapiere, titres au porteur) sit alienatio requirens formalitates iuris. S. Congregatio Cone. d. 17 Febr. 1906 respondit ad sequentia quaesita: «1. An in alienatione publi­ carum versurarum (vulgo titoli publici di credito al portatore) spectantium ad entia ecclesiastica vel causas pias subiectas Ecclesiae tutelae requiratur apostolicum bene­ placitum prout in alienatione bonorum immobilium et rerum pretiosarum ? 2. An idem beneplacitum requiratur in permutatione earundem in alias publicas versuras vel valores etiam immobiles? 3. An venditores ac emptores subiaceant poenis ecclesiasticis statutis a Cone. trid. sess. 22, c. 11 de reform.; ab Extrav. ,Ambitiosae' el a const. ,Apostolicae Sedis ?' Rj Ad I Affirmative. Ad II Affirmative, excepto casu urgentis necessitatis, in quo periculum sit in mora, et tempus non suppetat reccurendi ad S. Sedem, habito tamen in his adiunctis Ordinarii beneplacito, et sub lege, ut per­ mutatio fiat in titulis quam maxime tutis. Ad III Affirmative quoad poenas in Extrav. .Ambitiosae' et const. ,Apostolicae Sedis' statutas» (Collect, de Prop. Fide n. 2229). Quae quidem responsio videtur esse omnino clara et allegatur quoque in Codice iur. can. c. 1539, § 2, ubi tamen statuitur contrarium: «Administratores (bonorum eccle. siasticorum) possunt titulos ad latorem quos vocant commutare in alios titulos inagis aut saltem aeque tutos ac frugiferos, exclusa qualibet commercii vel negotiationis specie, ac de consensu Ordinarii, dioecesani Concilii administrationis aliorumque, quorum in­ terest.» Haec discrepantia difficulter intelligi potest. Sed cum semper liceat sequi Codicem iur. can., religiosi aliique administratores non sunt inquietandi , si titulos possessos commutant in alios aeque aut magis tutos sine beneplacito apostolico. Videtur enim revocata responsio S. Congregationis supra citata. Ita quoque Jansen 1. c. p. 285. 2 c. 1531. 26ο Liber II. De personis. Pars IL De religiosis. a) beneplacitum apostolicum requiritur in quattuor casibus: α) si agitur de alienandis bonis vel rebus, quae valore excedunt summam 30000 francorum1. Nihil refert, utrum ista bona sint im­ mobilia an mobilia. pP) si agitur de alienandis rebus pretiosis. Res autem pretiosae censentur non solum eae, quae habent valorem materialem 30000 francorum, sed etiam eae, quae ex iudicio peritorum habent magnum va­ lorem vel artisticum vel litterarium vel archaeologicum vel religiosum2. Tales res pretiosae sunt e. gr. picturae artificiosae vel antiquae, manuscripta valde rara etc. 7·) si agitur de contrahendis debitis et obligationibus ultra summam 30000 francorum3. 0) si agitur de locatione, cuius valor excedit 30000 francorum et cuius duratio est ultra novennium4. b) licentia in scriptis data a superiore (locali, provinciali, generali ad normam constitutionum) cum consensu sui capituli seu consilii per secreta suffragia manifestato requiritur et sufficit, si agitur de bonis ec­ clesiasticis alienandis vel debitis contrahendis, quae non comprehen­ duntur sub quattuor categoriis supra indicatis5, sc. quae neque habent valorem 30000 francorum neque sunt pretiosa neque sunt debita vel obligationes 30000 francorum neque sunt locatio valoris 30000 francorum, vel saltem si locatio est ad tempus novennio minus. Haec valent pro omnibus institutis iuris pontificii, exceptis monialibus, de quibus statim sermo erit; valent igitur pro omnibus ordinibus, pro omnibus iuris pontificii congregationibus religiosis virorum et mulierum. Non requiritur ergo, ut omnia ista instituta sint exempta a iurisdictione Ordinarii loci. c) si agitur de iisdem bonis vel rebus, quae sub b) indicatae sunt, sed quae pertinent ad moniales vel ad sorores iuris dioecesani, requiritur et sufficit consensus in scriptis praestitus Ordinarii loci necnon supe­ rioris regularis, si monialium monasterium eidem subiectum est6. Nota. i. In precibus pro obtinendo consensu (sive S. Sedis sive Ordi­ narii sive superioris religiosi) ad contrahenda debita vel obligationes exprimi debent alia debita vel obligationes, quibus ipsa persona moralis, nempe religio vel provincia vel domus, ad eum diem gravatur; secus obtenta venia invalida est1. Ratio huius statuti obvia est, quia talis venia nequit convenienter 1 Cum valor pecuniae hodie sit valde diminutus, cumque sit varius iuxta diversas regiones, 30 000 francorum non debent computari iuxta valorem, quem habent nunc, sed iuxta valorem, uti dicunt, aureum. Sic e. gr. hodie in Germania non videtur esse necessarium beneplacitum apostolicum, si agitur de alienatione infra 200000 Marcarum. 2 Cf. c. 1497, § 2. Quamvis donaria votiva (quae solent appendi ad nonnulla loca vel imagines) non semper sint res pretiosae, tamen nequeunt alienari sine beneplacito Apostolico. S. C. Cons. d. 12 Iui, 1919. (Acta Ap. Sed. XI 419.) 8 In decr. S. C. de Rei. d. 30 Iui. 1909 (II) iam requirebatur beneplacitum apo­ stolicum, si debita contrahenda attingebant summam 10 000 francorum. Sed hoc statutum non amplius viget. 4 c. 1541, § 2, η. i. 5 c. 534. 8 Ib. 7 Ib. § 2. Titulus io. De religionum regimine. Caput 3. De bonis temporalibus. 201 concedi, nisi S. Sedes vel Ordinarius vel superior competens clare cognoscat statum materialem personae moralis petentis. Nota. 2. Instructio satis severa S. C. de Rei. d. 30 Iulii 1909 «circa debita et obligationes oeconomicas a religiosis familiis suscipienda» est qui­ dem utilissima,, sed cum non sit renovata in Codice iur. can., non habet nisi valorem directivum. 4. Poenae, quae infliguntur iis, qui bona religiosa praesumpserint illegitime alienare, sunt sequentes ex iure communi: a) nullitas actus et obligatio gravis (etiam per censuram urgenda) restituendi bona illegitime acquisita ac reparandi damna forte illata. Haec poena fertur in ipsos alienantes et recipientes atque in eos, qui illegitime consensum praebuerunt, e. gr. in consiliarios1. b) excommunicatio latae sententiae nemini reservata. Qua poena plectuntur omnes, qui scienter praetermiserunt petere beneplacitum apostolicum in iis casibus, in quibus iuxta superius dicta petendum fuit. Attingit autem haec excommunicatio a) dantes bona religiosa; /9) recipientes eadem bona; γ) consensum praebentes in alienationem2 Ab hac excommuni­ catione excusat quaelibet imputabilitatis imminutio sive ex parte intel­ lectus sive ex parte voluntatis. c) privatio officii proprii et habilitatis ad cetera officia. Hac poena (aliisque ex iure particulari infligendis) puniuntur superior vel oecono­ mus religiosus3. d) solutio dupli valoris rei alienatae. Hac poena plectuntur Ordi­ narius loci aliique clerici, qui officium, beneficium, dignitatem, munus in Ecclesia obtinent. Quod quidem duplum solvendum est in favorem Ecclesiae vel causae piae laesae4. e) suspensio ad tempus ab Ordinario definiendum ceteris clericis inflicta 5. Q· 197· Quid statutum sit de debitis contractis a religiosis ? R. i. Cum ipsae personae morales religiosae sint capaces proprie­ tatis, ut supra dictum est, eaedem debent quoque satisfacere debitis et obligationibus contractis. Quare e. gr. si qua domus religiosa, cum debita licentia superioris maioris aliisque de iure servandis, debitum 100 000 marcarum contraxit, ipsa et non superior maior aut tota religio hanc summam reddere debet6. In hac re ius ecclesiasticum statuit idem, quod omnia fere iura civilia decernunt. Si tamen, ex iure parti­ culari alicuius religionis, sola religio tota est capax proprietatis, huic iuri particulari standum est, ita tamen ut iustitia non laedatur. 2. Si regularis (i. e. membrum alicuius ordinis stricte dicti) cum licentia superiorum contraxit debita aut obligationes, non ipse regularis neque totus ordo, sed persona moralis, cuius superior licentiam dedit, 1 c. 2347. c c. 536, § i. 2 Ib. n. 3. 3 Ib. n. 2. 4 Ib. 5 Ib. 202 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. istis debitis aut obligationibus satisfacere debet1. Ratio est obvia; talis enim regularis, cum sit vi votorum prorsus incapax faciendi ali­ quem actum dominii, non proprio nomine, sed nomine personae moralis has obligationes aut debita contraxit. Ergo fas est, ut non ipse, sed persona moralis eas solvat. Idem valet de religioso votorum simplicium sub iisdem conditionibus. Si tamen talis religiosus sine ulla superiorum licentia obligationes aut debita contraxit, ipse, non autem religio vel provincia vel domus respondere debet2. Ratio est iterum obvia. Et­ enim talis religiosus, votis solummodo simplicibus ligatus, est capax dominii. Proinde si sine licentia superiorum egerit, ipse solus debet respondere de contractibus suis. Hoc statutum est practici momenti. Accidere potest, ut aliquis religiosus, habitu religioso indutus, simulans se agere nomine religionis, obtineat ab exteris magnam pecuniae sum­ mam eamque dilapidet. Damnum tunc portare debet non ipsa religio, sed religiosus reus. Si tamen istam pecuniam dederit tertiae personae, haec potest a iudice ecclesiastico cogi, ut pecuniam illicite datam et acceptam reddat3. 3. Si regularis a votis sollemnibus sine licentia legitima debita aut obligationes contraxit, certe religio ad nihil tenetur ex stricto iure, cum talis regularis non egerit nomine religionis. Cum autem regularis iste fuerit prorsus incapax ineundi aliquem contractum, sicuti incapax est infans ineundi contractum, reapse est nullus contractus. Quia vero leges civiles non solent agnoscere ius ecclesiasticum hac in re, melius est in praxi, ut res ex aequo et bono componatur cum creditore. Regularis autem debitor puniendus est a superiore. 4. Caveant superiores religiosi, ne debita contrahenda permittant, nisi certo constat, ex consuetis reditibus posse debiti foenus solvi et intra tempus non nimis longum per legitimam amortizationem reddi summam capitalem4. Q. 198. Quid ius statuerit de largitionibus munerum? R. Clemens VIII5 et.Urbanus VIII6 regularibus gravissime pro­ hibuerunt largitiones munerum, i. e. donationes prorsus gratuitas. Do­ nationes remuneratoriae rationabiliter factae non fuerunt prohibitae. Quae quidem prohibitiones non tangebant instituta religiosa votorum simplicium. Novus Codex iur. can. has prohibitiones extendit quidem ad omnes religiones, sed non renovavit poenas antiquitus praescriptas contra transgressores. En verba7: «Largitiones ex bonis domus, pro­ vinciae, religionis non permittantur nisi ratione eleemosynae vel alia iusta de causa, de venia superioris et ad normam constitutionum.» Quaestio satis practica de hac materia est, utrum peccet religiosus sacer­ dos, qui ex constitutionibus suis vel ex consuetudine legitima habens sic dictas Missas liberas, eas celebrat pro stipendio, quod alteri, e. gr. amico, 1 c. 536, § 2. 2 Ib. § 3. 3 Cf. ib. §4. 4 ib. § 5. 5 Const. «Religiosae congregationes» d. 19 lun. 1594, Decr. «Nullus omnino» d. 25 Iui. 1599. β Const. «Nuper» d. 16 Oct. 1640. 7 c. 537. Titulus II. De admissione in religionem. 263 concedit. Passerinus1 aliique putant, religiosum istum non peccare, quia revera nihil temporale dat ex bonis religiosae domus. Quae quidem sententia videtur esse probabilis, si intèntio istius religiosi non est vitiata. Alii tamen auctores aliter sentiunt. TITULUS XI. De admissione in religionem2. Q. 199. Quinam possint admitti in religionem? R. Ut aliquis admitti possit in religionem, requiruntur quattuor conditiones3: 1. ut sit catholicus. 2. ut habeat rectam intentionem. 3. ut sit idoneus ad ferenda onera religionis. 4. ut sit immunis ab impedimentis iuris ecclesiastici. Quantum ad primam conditionem notare oportet, acatholicos posse quidem emittere valida vota privata, sed non posse ante conversionem et receptionem in gremium Ecclesiae admitti in religionem. Quantum ad alteram conditionem, sciendum est illum habere rectam intentionem, qui finem religionis obtinere vult. lamvero iste finis est perfectio Christiana, per votorum et constitutionum observantiam ob­ tinenda. Quicumque igitur hoc intendit, rectam intentionem habet. Non obstat, ne ingrediens religionem alios quoque fines secundarios intendat, e. gr. studium litterarum, ministerium in missionibus, curam infirmorum etc. Pravam autem intentionem haberet is, qui parvifaciens perfectionem christianam in religione quaereret fines prorsus mundanos, e. gr. vitam otiosam, honores mundanos, victum abundantem et fa­ cilem etc. Quantum ad tertiam conditionem, nihil notandum occurrit, cum sit per se evidens. Nemo enim assumere licite potest aliquem statum vitae, cuius onera ferre non valet. Hinc notanter requiritur valetudo sufficiens ad licite ingrediendam religionem. De quarta conditione, sc. de immunitate ab impedimentis, infra sermo erit, quando indicabitur, quinam nequeant valide aut licite ad­ mitti ad novitiatum. Q. 200. Requiriturne vocatio divina specialis ad licite ingredien­ dam religionem ? R. Vocatio divina religiosa est actus divinae misericordiae vocantis aliquem ad statum religiosum et largientis omnes gratias necessarias ad officia istius status debite perficienda. Solet distingui duplex vo­ catio divina: aitera generalis, altera specialis. Vocatio divina generalis vocatur ea, quae offertur omnibus hominibus, qui possunt et volunt 1 De stat. hom. q. 186, a. 7, n. 426. 2 Commendatur, utpote magna perspicuitate praeditus, fasciculus: «De recipiendis ad habitum FF. Praedicatorum®, Romae 1919. 3 c. 538. 204 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. tendere ad perfectionem christianam in statu religioso obtinendam. Vocatio divina specialis est divina vocatio facta paucis et determinatis hominibus, ut amplectantur statum religiosum. Non est dubium, quin Deus omnes velit pervenire ad perfectionem christianam atque omnibus sufficientes gratias praebeat pro hoc fine obtinendo. Pariter non est dubium, quin Deus velit nonnullos homines amplecti statum matri­ monialem, qui proinde nequeunt ingredi religionem. Sed quaeritur, num requiratur specialis vocatio divina ad statum religiosum, ita ut homo ceteroquin idoneus naturaliter ad onera religionis ferenda, qui careat hac vocatione, nequeat licite ingredi religionem. Sunt qui af­ firment, ut e. gr. Lessius1, S. Alphonsus2, complures moderni, ut Gautrelet, Aertnys, Bucceroni. Est enim, sic aiunt, cuique divina vo­ catio ad imum statum vitae, quem nisi elegerit, versatur per totam vitam suam in loco non suo, i. e. in aliquo vitae genere a divina pro­ videntia non volito. Proinde is, qui negligit hanc vocationem specialem, versatur in magno periculo salutis. A fortiori hoc valet de eo, qui sine speciali vocatione se intrudit in statum religiosum ; carebit enim gratiis necessariis ad omnia officia huius status implenda ac proinde multa peccata committet. Iuxta hos auctores signa huius specialis vo­ cationis sunt : a) sufficiens capacitas (corporalis et spiritualis) bene im­ plendi officia in religione exsistentia; b) quaedam propensio seu in­ clinatio interna ad statum religiosum. — Vocationem divinam generalem sufficere docent omnes fere theologi veteres, inter quos S. Thomas et complures moderni, velut Piat, Berthier, Bouvier, Vermeersch aliique. Haec sententia videtur esse verior et melior. Etenim Codex iur. can. enumerans3 conditiones requisitas pro admissione in statum religiosum loquitur quidem de necessaria recta intentione, sed altum silentium tenet de vocatione divina; quod satis clare indicat, non requiri spe­ cialem vocationem divinam. Econtra pro statu clericali supponit vo­ cationem specialem divinam, ut apparet ex can. 1353. Deinde via consiliorum evangelicorum a Christo proponitur omnibus fidelibus, qui id possunt capere. lamvero ista consilia difficulter possunt observari extra statum religiosum. Ideo aperte dicit S'. Gregorius NazA super illud: «Non omnes capiunt illud, sed quibus datum est.» Cum audis, quibus datum est, adde: datum est iis, qui volunt et assentiuntur. S. Thomas^ asserit: «Religionem ingredi non solum expedit his, qui sunt exercitati in praeceptis, ut ad maiorem perfectionem perveniant, sed etiam his, qui non sunt exercitati, ut facilius peccata vitent et perfectionem assequantur.» Idem confirmatur ex usu, qui per com­ plura saecula viguit in Ecclesia, ut nempe infantes devoverentur statui religioso. Si enim non quilibet homo ceteroquin capax et bonae vo­ luntatis valet ad perfectionem christianam tendere in statu religioso, 1 Opusc. de statu vitae deligendo n. 56. 2 Theol. mor. 1. 4, n. 78. 3 c. 538. 4 Orat. 37 (alias 31) in Mt 19, 11 {Migne, P. g. 36, 298). 5 S. th. 2, 2, q. 189, a. i. Titulus ii. De admissione in religionem. 265 nefas est devovere isti statui' infantes, qui tunc exponerentur gravi periculo salutis aeternae. S. Thomas hunc morem devovendi infantes tamquam laudabilem praedicat, cum hoc modo infantes a teneris annis suaviter inducantur ad virtutes excolendas \ Ex hac doctrina sequitur: 1. Ut quilibet homo, secundum corpus et animam capax, volens observare regulas status religiosi possit in­ trare in religionem, quin opus sit longa deliberatione. 2. Ut desit peccatum (saltem per se), si quis, quamvis sentiat propensionem, non intrat in religionem. Intrare enim in religionem est consilium et non praeceptum. Per accidens tamen talis homo peccat, si nempe ob pravas passiones negligendo ingressum in religionem se exponit gravi periculo peccandi, vel si est moraliter certus, Deum specialiter vocare ipsum ad religionem. Hoc ultimum profecto est rarissimum. 3. Ut adsit magna differentia inter vocationem ad statum religiosum et ad statum clericalem. Nam religionem homo intrat ad propriam perfec­ tionem obtinendam, dum in statu clericali gerit vices Dei ad salutem aliorum promovendam. Proinde nemo sibi sumat honorem clericalem, nisi qui vocatur tamquam Aaron, atque vocatio divina specialis requi­ ritur ad statum clericalem. Q. 201. Utnim licitum sit aliquem ad statum religiosum indu­ cere vel cogere i R. Inducere aliquem ad statum religiosum amplectendum est licitum, cogere vero iuxta praesentem Ecclesiae disciplinam est illicicitum. S. Thomas2 docet: «Inducentes alios ad religionem non solum non peccant, sed magnum praemium merentur.» Haec tamen inductio vitiari potest variis circumstantiis, e. gr. si quis alium inducit praecipi­ tanter sine sufficienti probatione, si quis inducit aliquem maioris per­ fectionis capacem in institutum religiosum minoris perfectionis. Cogere aliquem ad statum religiosum, generaliter est gravis iniuria, cum quilibet homo sit liber in electione status3. Quare excommuni­ catione nemini reservata plectuntur omnes, qui quoquo modo cogunt virum aut mulierem ad religionem ingrediendam vel ad emittendam professionem tam sollemnem quam simplicem, tam perpetuam quam temporaneam4. Animadvertendum est, hanc excommunicationem iam in vetere iure exsistentem esse in novo iure magis extensam. Non vacat loqui de paucis casibus, in quibus iuxta vetus ius uxores potuerunt cogi ad ingrediendam religionem. Istud ius nunc obsoletum est5. Q. 202. Quale peccatum et qualem poenam incurrat is, qui ali­ quem iniuste avertit ab ingresszi in religionem ? R. i. Is, qui alium vi, metu, fraude vel dolo avertit ab ingressu in religionem, peccat contra iustitiam et ad restitutionem tenetur cum 1 S. th. 2, 2, q. 189, a. 5. 2 Ib. a. 9. 8 Ib. q. 104, a. 5. 1 c. 2352. 5 Videsis Passerinum, De hom. stat. q. 189, a. 9, n. 26. 255 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. erga eum, quem avertit, tum erga religionem, in quam is voluit in­ gredi, si aliquod notabile damnum materiale inde ortum est h Is vero, qui alium avertit ab ingressu in religionem sine causa quidem rationa­ bili, sed absque vi, metu, fraude, peccat graviter contra caritatem tan­ tum. Ingressus enim in statum religiosum est magnum bonum et donum Dei. Sin autem quis a consequendo tanto 'bono indebite im­ peditur, magnum damnum patitur, immo aliquando in grave periculum salutis aeternae inicitur. Nonne crudele esset, aliquem, qui in puncto esset, ut inveniret thesaurum pretiosissimum vel margaritam abscondi­ tam, avertere a thesauro vel margarita? Multo magis crudele est, ali­ quem indebite avertere ab inveniendo thesauro evangelicae perfectionis in statu religioso. Hoc considerent parentes, consanguinei, confessarii consilia inopportuna dantes, quando agitur de electione status religiosi, non tantum prae statu laicali, sed etiam prae statu clericali. 2. Qui iniuste, i. e. vi vel metu gravi vel dolo aliquam mulierem impediebat a velo accipiendo vel voto emittendo, incurrebat, sic statuente Concilio trid.12, excommunicationem nemini reservatam, sed haec poena non est renovata in novo iure ac proinde est abrogata. Posset tamen legitimus superior ecclesiasticus infligere poenas ferendae sententiae. CAPUT I. De postulatu. Q. 203. Quid statuat ius de postulatui R. i. Postulatus, qui est quasi vestibulum novitiatus, eo fine intro­ ductus est, ut cum ipse postulans tum religio recipiens faciat quoddam praevium experimentum : postulans quidem de religione amplectenda, religio vero idoneitate candidati. 2. Ex iure ecclesiastico postulatus necessarius est : a) pro omnibus mulieribus, quae volunt intrare in religionem cum votis perpetuis; b) pro omnibus conversis in quacumque religione virorum ; c) pro illis, qui volunt ingredi in religionem votorum temporaneorum, si constitutiones talis religionis exigunt postulatum3. Ergo ex iure communi postulatus non est necessarius pro iis, qui in religionibus volunt fieri clerici. 3. Qui ex iure communi peragere debent postulatum, tenentur ibi permanere saltem per sex menses; quod quidem tempus a superiore maiore nequit abbreviari potest autem prorogari, non tamen ultra aliud semestre4. Qui ex solo iure particulari tenentur ad postulatum, observare debent statuta hac de re lata. 4. Postulatus peragi debet sub speciali cura probati religiosi vel in domo novitiatus vel in alia religionis domo, in qua disciplina secundum 1 5. Alphons., Theol. mor. 1. 3, n. 662, 5. 3 c. 539, § i. 4 Ib. § 2. 2 Sess. 25, c. 18 de regular. Titulus 11. De admissione in religionem. Caput i. De postulatu. Caput 2. De novitiatu. 267 constitutiones accurate servatur h In domibus novitiatus haec specialis cura solet demandari magistro novitiorum vel eius socio. Postulantes vestem induant modestam ac diversam a veste novi­ tiorum 2. Cum postulantes facile relinquere possint postulatum, praestat, ut talis vestis sit laicalis. In monasteriis monialium postulantes, durante postulatu, tenentur lege clausurae3, sicut ceterae moniales. Proinde nequeunt e clausura egredi e. gr. ad visitandos parentes4. 5. Postulantes, antequam novitiatum incipiant, exercitiis spiritualibus vacent per octo saltem integros dies et, iuxta prudens confessarii iudicium, praemittant generalem anteactae vitae confessionem5. Postulantes mulieres debent ante ingressum in novitiatum ab Ordinario loci exami­ nari, ut infra q. 207, (2) dicetur. 6. Utiliter, licet non necessario, iam ante postulatum praestanda sunt ea omnia, quae requiruntur pro admissione in novitiatum, e. gr. dispensatio impedimentorum, litterae testimoniales etc. CAPUT II. De novitiatu. ARTICULUS I. De requisitis, ut quis in novitiatum admittatur. Q. 204. Quinam (ex iure communi) invalide admittantur ad novitiatum ? R. Invalide ad novitiatum admittuntur 6 (nisi adsit praevia licentia S. Sedis) : 1. qui sectae acatholicae adhaeserunt. Cum ius ecclesiasticum non soleat curare de actibus mere internis, non adest hoc impedimentum, si postulans solummodo interne adhaesit alicui sectae. Omnes quoque sic dicti «Convertitae», qui Dei gratia moti ex haeresi vel schismate, in quibus nati sunt, ad Ecclesiam pervenerunt, possunt de iure communi admitti in novitiatum7. 2. qui aetatem ad novitiatum requisitam non habent. Aetas autem ex iure communi requisita ad novitiatum incipiendum est decimus quintus annus completus8. Si constitutiones alicuius religionis decernunt provectiorem aetatem, tali decreto standum est. 1 c. 540, § i. 2 ïb. § 2. 3 Ib. § 3. 4 'i. An puellae postulantes e monasteriis clausurae papali subiectis egredi possint, parentes vel notos invisendi gratia, aut alia de causa? Et quatenus negative. 2. Utrum ad huiusmodi egressum venia Apostolicae Sedis indigeant, an satis sit consensus Ordi­ narii? Adi. Negative. Ad II. Affirmative ad primam partem; negative ad secundam.» S. C. de Rei. d. 7 Nov. 1916 (Acta Ap. Sed. VIII, 446).· 5 c. 541. 6 c. 542, n. i. 7 Pontificia Commissio d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. IX 477)· 8 c. 555, § b n· i· 268 Liber IL De personis. Pars II. De religiosis. 3. qui religionem ingrediuntur, vi, metu gravi aut dolo inducti, vel quos superior eodem modo inductus recepit. Ratio est obvia; etenim status religiosus hoc modo inceptus vix felix et salutaris erit; quare iure merito Ecclesia annullat quamcumque obligationem ex tali in­ gressu ortam. 4. coniux durante matrimonio. In antiquo iure sub certis cautelis coniugatis permittebatur ingressus in religionem, sed novum ius hoc mutavit. Proinde sine licentia S. Sedis- non possunt valide recipi ad novitiatum coniuges, quamvis etiam perpetuum divortium quoad torum et mensam legitime obtinuerint. 5. qui obstringuntur vel obstricti fuerunt vinculo professionis reli­ giosae. Per se patet, illum, qui adhuc obstringitur vinculo professionis religiosae, non posse recipi ad novitiatum, sed novum ius hanc pro­ hibitionem extendit quidem etiam ad illos, qui professionem religiosam aliquando emiserunt, quamvis nunc sint immunes a quocumque vinculo, sed non extendit ad eos, qui antea fuerunt novitii in hac vel alia reli­ gione. Mitigata sunt igitur decreta S. C. de Rei. d. 7 Sept. 1909 et d. 4 lan. 1910. 6. hi, quibus imminet poena ob grave delictum commissum, de quo accusati sunt vel accusari possunt. Parum refert, utrum haec poena immineat in foro ecclesiastico an in foro civili1; requiritur autem, ut crimen commissum non sit omnino occultum vel iam a multis annis ita praeteritum, ut iam non sit locus actioni. In istis enim casibus non imminet poena. Ratio, quare graviter criminosis, quibus poena imminet, interdicatur admissio in novitiatum, est, quia haud parvum dedecus enasceretur religioni, si quis eius novitius ob grave crimen commissum puniretur. 7. episcopus sive residentialis sive titularis, licet a Romano Pontifice sit tantum designatus. 8. clerici, qui ex instituto S. Sedis iureiurando tenentur operam suam navare in bonum dioecesis vel missionum, pro eo tempore, quo iurisiurandi obligatio perdurat. Tale iusiurandum usuvenit praesertim in seminariis, quae clericos pro missionibus educant. Nihilominus haud ita difficulter solet S. Sedes licentiam concedere, ut clericus huiusmodi iureiurando ligatus ingrediatur in religionem. Q. 205. Quinam (ex iure communi) illicite admittantur ad no­ vitiatum r R. Illicite (quamvis valide) ad novitiatum admittuntur2 (nisi praevia licentia S. Sedis): i. clerici in sacris constituti, inconsulto loci Ordinario aut eodem contradicente ex eo, quod eorum discessus in grave animarum detri­ mentum cedat, quod aliter vitari minime possit. 1 Immerito restringitur a nonnullis hoc statutum ad solas poenas iuris civilis. JBiederlack-Führich 1. c. n. 69. 2 c. 555, § i, n. 2. Cf. Titulus II. De admissione in religionem. Caput 2. De novitiatu. Hoc statutum est prorsus novum. In antiquo enim iure omnes clerici saeculares (exceptis episcopis) potuerunt, etiam contradicente proprio episcopo, ingredi in religionem, quae est status perfectionis l. A statu autem perfec­ tionis amplectendo nemo averti debet, qui non est ligatus vinculis incompatibilibus cum isto statu. Novum ius, considerans bonum commune prae­ valere bono privato, prohibet clericis maioristis ingressum in religionem, si Ordinarius loci non est consultus vel si iudicat talem ingressum grave detrimentum causare animabus sui gregis. Attamen in praxi rarissime videtur expedire, ut Ordinarius loci deneget ob hanc solam causam clerico licentiam amplectendi statum perfectionis. Etenim talis clericus, postquam factus est religiosus, solet adhuc efficacius laborare pro salute animarum, quam si re­ mansisset clericus saecularis. — Clerici ordinum minorum libere possunt in­ gredi religionem, nisi tamen emiserint iusiurandum, de quo q. praec. n. 8. 2. aere alieno gravati, qui solvendo pares non sunt. Iam Sixtus V23 tale statutum tulit pro regularibus idque sancivit sub gravibus poenis. Statutum Sixti V nunc extensum est ad omnes religiosos utriusque sexus, sed poenae latae contra transgressores suppressae sunt. Si quis contraxit aes alienum, quod solvere potest tempore opportuno, per se nihil obstat, quominus admittatur ad novitiatum, sed tamen, num talis ad­ missio sit iuxta prudentiam, est alia quaestio solvenda in singulis casibus8. 3. reddendae rationi obnoxii aut aliis saecularibus negotiis implicati, ex quibus lites et molestias religio timere possit. Hoc quoque statutum iam exsistebat a temporibus Sixti V. Si quis se totaliter vult Deo devovere in statu religioso, debet quoque saecularia ne­ gotia prius absolvere; secus eius cura est divisa adeoque imperfecta. 4. filii, qui parentibus, id est patri vel matri, avo vel aviae, in gravi necessitate constitutis opitulari debent, et parentes, quorum opera sit ad liberos alendos vel educandos necessaria. Hoc statutum fundatur in ipso iure naturali; virtus enim pietatis exigit, ut filii parentibus in gravi necessitate versantibus opitulentur, et a fortiori, ut parentes sufficientem educationem filiorum procurent. Attamen oportet notare, tunc solummodo filios impediri ab ingressu in religionem, a) si ipsi revera possunt necessitati isti subvenire, et b) si isti necessitati nequeunt aliter subvenire nisi non ingrediendo, seu, ut Passerinus4 dicit, si «noningressus filii in religionem est unicum medium ad necessitati parentum sub­ veniendum». Ob necessitatem gravem fratrum aliorumque consanguineorum et affinium nemo impeditur ab ingressu in religionem. Subnectunt hic auctores quaestionem, num filii iam ingressi in religionem debeant egredi e statu religioso ad subveniendum parentibus, qui in gravem necessitatem ceciderunt. Iuxta sententiam probabilorem filii iam professi non tenentur egredi. Ratio est, quia isti filii iam mutaverunt statum, quem non possunt relinquere sine gravi proprio incommodo. Nemo autem stricte tenetur alteri in gravi necessitate versanti subvenire cum proprio gravi incommodo. 1 Benedict. XIV ep. «Ex quo» d. 14 Tan. 1747. 2 Const. «Cum de omnibus» d. 26 Nov. 15873 Cf. nostr. Man. theol. mor. II 243. 4 De stat. hom. q. 189, a. 6, n. 23 sq. 270 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. Attamen in isto casu valde expedit, ut ipsa religio, in qua filius vivit, pro viribus subveniat talibus parentibus \ 5. ad sacerdotium in religione destinati, a quo tamen removentur irregularitate aliove canonico impedimento. Ante ingressum in religionem dispensatio petenda est ab huiusmodi ir­ regularitatibus vel impedimentis futurae ordinationis. Quaenam sint irregu­ laritates et impedimenta ordinationis, dicetur in tractatu de sacramento Ordinis12. 6. Orientales in latinis religionibus sine venia scripto data S. Con­ gregationis pro Ecclesia orientali. Ratio est, quia Ecclesia aegre fert commixtionem ritus latini et ritus orientalis. Nota. i. Quae ex iure particulari ad validam et licitam admis­ sionem in novitiatum requirantur, insuper observanda sunt. Praeterea si praescriptus postulatus est omissus, admissio in novitiatum est, sin minus invalida, saltem illicita. 2. Superiores religiosi, qui aliquem candidatum invalide vel illicite contra praescriptum can. 542 ad novitiatum admiserint pro gravitate culpae puniantur, non exclusa officii privatione3. Q. 206. Qtiinam possint valide et licite admittere postulantes in novitiatum ? R. Ius admittendi ad novitiatum (et subsequentem professionem religiosam tam temporalem quam perpetuam) pertinet ad superiores maiores cum suffragio consilii seu capituli, secundum peculiares cuius­ que religionis constitutiones4. Iam a longis temporibus exsistebat con­ troversia, num superior religiosus valide possit admittere postulantem ad novitiatum (et professionem) sine consensu sui consilii vel capituli. Si talis potestas expresse et clare conceditur superiori (si privilegii non revocati) in constitutionibus approbatis suae religionis, profecto ea uti potest; secus autem omnino requiritur consensus consilii vel capituli. Etenim admissio ad novitiatum et professionem est res maximi momenti cum pro religione admittente tum pro religioso admisso. lamvero in negotiis magni momenti superiores religiosi tenentur petere suffragia proprii consilii vel capituli, idque eo vel magis, cum superiorum officium non habeat nisi limitatam durationem, et gravia incommoda facile oriantur, si superior admiserit ad novitiatum vel professionem aliquem, cui non favet maior pars consilii aut capituli5*. Nihilominus istud suffragium con­ silii vel capituli est deliberativum seu decisivum pro prima professione temporanea, pro subsequent! professione perpetua (solemni vel simplici) est consultivum tantum, ut infra q. 213 dicetur. 1 Cf. 5. Thomas, S. th. 2, 2, q. 101, a. 4 ad 4; S. Anionin., S. th. Ill, 16, 2, 1; Passerinus, De stat. hom. q. 189, a. 10, n. 177 sqq. 2 Ex iure communi (aliud est aliquando de iure particulari) illegitimi filii non ar­ centur ab ingressu in religionem. Si tamen isti volunt ordines suscipere ante professionem sollemnem, illicite recipiuntur in religionem, nisi prius obtenta fuerit dispensatio S. Sedis. Defectus legitimitatis aufertur per subsequentem legitimationem aut per professionem sollemnem (cf. c. 984). 8 c. 2411. 4 c. 543. 5 Cf. infra q. 213. Titulus It. De admissione in religionem. Q. 207. Caput 2. De novitiatu. 271 Quaenam praestanda sint ante admissionem in novi­ tiatum ? R. Ante admissionem in novitiatum i. exhibendae sunt debitae litterae testimoniales seu testimonia; 2. si agitur de mulierum receptione, exploranda est ipsarum voluntas seu intentio; 3. statuenda est dos. De dote specialiter tractabitur in q. seq. i. Ante admissionem in novitiatum requiruntur omnino diversae litterae testimoniales seu testimonia, sc. a) de adspirantis baptismo et confirmatione1; b) de adspirantis viri natalibus, moribus, ingenio, vita, fama, con­ ditione, scientia, immunitate ab irregularitatibus aliisque canonicis im­ pedimentis, num propria familia eius auxilio indigeat, et si agitur de iis, qui in aliquo seminario, collegio aut alius religionis postulatu aut novitiatu fuerunt, quanam de causa dimissi sint aut sponte discesserint2. Circa litteras testimoniales sub b) indicatas haec sunt statuta: 1) Istae litterae non sunt petendae nisi pro viris adspirantibus ; sunt autem expetendae cum ab Ordinario originis tum ab omnibus Ordinariis lo­ corum, ubi adspirans post expletum decimum quartum aetatis annum moratus est ultra annum moraliter continuum. Ex privilegio nonnullae religiones exemptae fuerant ab istis litteris petendis; sed tale privilegium, quodcumque demum sit, nunc est sublatum3. 2) Si agitur de admittendis illis, qui in aliquo seminario, collegio (ec­ clesiastico) 4 vel alius religionis postulatu aut novitiatu fuerunt, requiruntur praeterea litterae testimoniales datae (pro diversis casibus) a rectore istius seminarii vel collegii, audito Ordinario loci, aut a maiore istius religionis superiore 5. 3) Si agitur de clericis admittendis, non requiruntur quidem litterae testi­ moniales sub b) indicatae, sed requiruntur a) testimonium ordinationis; b) litterae testimoniales Ordinariorum, in quorum dioecesibus post ordina­ tionem ultra annum moraliter continuum sunt commoratiG. Ratio huius limi­ tationis est, quia iam ante istius adspirantis ordinationem inquisitio sufficiens fieri debuit de eius natalibus, indole, fama etc. Similiter si religiosus, qui fuit professus in aliqua religione, ad aliam religionem transit (ex apostolico induito), satis est testimonium superioris maioris prioris religionis7. Si tamen iste religiosus ultra annum in saeculo ante transitum ad novam religionem degit, videntur requiri testimoniales litterae de hoc tempore. 1 c. 544, § i. Ista testimonia in quavis religione requiruntur pro admissione cum virorum tum mulierum. 2 c. 545, § 4. 3 c. 544, § 2. 4 Non ita constat, quid nomine collegii veniat, utrum agatur de omni collegio, etiam laicali, in quo alumni diu noctuque vivunt, an de solis collegiis ecclesiasticis. De solis collegiis ecclesiasticis agi, videtur probabilius. Etenim 1. satis incongrue et saepe in­ efficaciter petuntur a rectore collegii prorsus laicalis litterae testimoniales iuramento fir­ matae. 2. Canon desumptus est ex declaratione S. C. de Rei. d. 4 lan. et 5 Apr. 1910 ad II et ad IV, ubi de solis collegiis ecclesiasticis agebatur (cf. A. Vertneersch, Periodica torn. 9, p. 6 sq. ; Ph. Maroto, Com. pro Rei. I 180). Certum est non requiri testimoniales litteras rectoris collegii, si agitur de discipulis sic dictis externis, neque si agitur de iis, qui post totum studium peractum in collegiis, ingrediuntur religionem, neque de iis, qui in orphanotrophiis aliisque institutis elementariis educati sunt. (cf. Jansen, Ordensrecht3 95.) 5 c. 544, § 3c Ib. § 4. 7 Ib. § 5· 2^2 Liber II, De personis. Pars II. De religiosis. Praeter haec testimonia a iure requisita possunt superiores, quibus ius est adspirantes viros in religionem cooptandi, alia quoque exigere, quae ipsis ad hunc finem necessaria aut opportuna videntur *. Pro mulieribus adspirantibus non quidem requiruntur litterae testimoniales, nisi agatur de illis, quae fuerunt in aliquo collegio superiore aut alius reli­ gionis postulatu aut novitiatu. Attamen ante ipsarum admissionem fiant ac­ curatae investigationes circa earum indolem et mores1 2. 4) Omnes illi, qui litteras testimoniales ex praescripto iuris dare debent, eas non ipsis adspirantibus, sed superioribus religiosis dent idque gratuito, intra trimestre spatium ab earum requisitione, sigillo clausas; immo, si agitur de illis, qui in aliquo seminario, collegio vel alius religionis postulatu aut novitiatu fuerunt, a superiore iuramento firmatas3. Si illi, a quibus tales litterae fuerunt expetitae, ob graves causas indicaverint, se iis respondere non posse, tunc debent intra idem tempus, i. e. intra trimestre ab earum requisitione, causas exponere Apostolicae Sedi 4. Sin autem responderint, adspirantem satis non esse sibi cognitum, religiosus superior suppleat per aliam accuratam investigationem et fide dignam relationem; sin demum nil responderint, superior religiosus S. Sedem certiorem faciat de non recepta responsione 5. 5) Omnes, qui praedictas litteras testimoniales receperunt, stricta obliga­ tione tenentur secreti servandi circa notitias habitas et circa personas, quae has notitias tradiderunt®. 6) Superiores religiosi, qui aliquem candidatum sine requisitis litteris testimonialibus ad novitiatum receperint, pro gravitate culpae puniantur, non exclusa officii privatione 2. Si agitur de admissione mulierum, antistita religiosarum etiam exemptarum debet Ordinarium loci, duobus saltem mensibus ante, certiorem facere de proxima admissione ad novitiatum et ad professionem cum temporariam tum perpetuam, sive sollemnem sive simplicem. Haec obligatio certiorem reddendi Ordinarium loci videtur esse gravis, cum antistitae etiam exemptae, quae eam negligant, pro gravitate culpae sint puniendae ab Ordinario loci, immo possint privari officio8. Ordi­ narius autem loci vel, eo absente aut impedito, sacerdos ab eodem deputatus, adspirantis voluntatem, saltem triginta diebus ante novitiatum et ante professionem, ut supra, diligenter et gratuito exploret, non tamen clausuram ingrediens. Haec igitur exploratio debet fieri ante novitiatum et ante quamlibet professionem. Sequentes quaestiones mulieri sunt ponendae: num coacta vel seducta sit ad ingressum vel ad professionem? an sciat quid agat? qua intentione agat? Si de pia eius ac libera voluntate plane constiterit, tunc adspirans poterit ad novitiatum vel novitia ad professionem admitti9. 3. Observanda sunt statuta iuris ecclesiastici de dote, de qua statim. 1 c. 544, § 6. 2 Ib. § 7. 3 c. 545, § r. S. Congregatio de Rei. d. 21 Nov. 1919 (Acta Ap. Sed. XII 17) iterum inculcavit necessitatem huius iuramenti. 4 c. 545, § 2. 6 Ib. § 3. 8 c. 546 7 c. 2411. * c. 2412, n. 2. 9 c. 552. Titulus ii. De admissione in religionem. Caput 2. De novitiatu. 273 Q. 208. Quaenam a iure ecclesiastico statuta sint de dote religio­ sarum mulierum r R. i. Necessitas dotis. In monasteriis monialium postulans af­ ferre debet dotem (i. e. summam pecuniae pro eius sustentatione per­ petua) in constitutionibus statutam aut legitima consuetudine determi­ natam. Sorores conversae in nonnullis monasteriis possunt recipi sine dote, si labor ipsarum est necessarius monasterio. Haec autem dos monialium ante susceptionem habitus monasterio tradatur aut saltem eius traditio tuta reddatur forma in iure civili valida \ Ergo non quae­ cumque promissio dotis sufficit. In religionibus votorum simplicium non requiritur (de iure com­ muni) dos, cum istae sorores soleant victum convenientem lucrari suis operibus. Standum est igitur constitutionibus uniuscuiusque religionis2. 2. Condonatio. Dos praescripta (ut supra) nequit condonari neque ex toto neque etiam ex parte. Ad talem condonationem requiritur venia S. Sedis, si agitur de religionibus iuris pontificii; sufficit venia Ordinarii loci, si agitur de aliqua religione iuris dioecesani3. Cum sit satis onerosum petere veniam S. Sedis qualibet vice qua agitur de aliquali condonatione dotis, praestat ut in nova revisione constitutionum religiones iuris pontificii dotem satis parvam statuant. 3. Administratio. Dotes caute et integre administrentur non a superiorissa locali, sed apud monasterium seu domum habitualis resi­ dendae supremae moderatricis aut antistitae provincialis4. Si tamen aliquod monasterium est solum et independens ab aliis, dotes sunt administrandae in hoc monasterio, ut patet. Ordinarii locorum con­ servandis religiosarum dotibus sedulo invigilent, et praesertim in visi­ tatione (quinquennali) de iisdem rationem exigant5. Cum dotes sint administrandae apud domum habitualis residentiae antistitae generalis vel provincialis, cumque ex alia parte omnes Ordinarii locorum de­ beant rationem exigere de dotibus singularum monialium vel sororum, sequitur, ut antistita generalis vel provincialis hanc administrationis ra­ tionem exhibeat vel directe singulis Ordinariis, in quorum territorio domus monialium aut sororum inveniuntur, vel mediante superiorissa uniuscuiusque domus. Fatendum est, hanc ordinationem administrationis faciendae ab antistita generali vel provinciali posse causare nonnulla incommoda. Post primam religiosae mulieris professionem dos éius in tutis, licitis ac fructiferis nominibus collocetur ab antistita cum suo consilio de consensit Ordinarii loci, et insuper superioris regularis, si domus ab hoc dependet. Omnino autem prohibetur dotem quoquo modo ante religiosae obitum impendi, ne ad aedificandam quidem domum aut ad aes alienum exstinguendum6. Ratio huius statuti saluberrimi est, quia reditus dotis inserviunt ad sustentationem mulieris religiosae durante 1 c. 547, § i 2· 2 Ib. § 3. 5 Ib. §2. 6 c. 549. Priimmer, Mao. iuris eccles. Ed. 3. 3 Ib. §4. 4 c. 550, § 1.· 18 2^4 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. tota eius vita. Proinde e. gr. si qua domus religiosa gravatur aere alieno looooo marcarum, pro qua summa 5 % foenus quotannis solvendum est, et si dotes omnium sororum constituunt eandem summam 100000 marcarum, pro qua summa non recipitur nisi foenus 4%, nihilominus hoc aes alienum nequit exstingui dotibus sororum. Antistitae pro gravitate culpae, non exclusa, si res ferat privatione officii, ab Ordinario loci puniantur, si dotes puellarum receptarum im­ pendere praesumpserint1. 4. Acquisitio. Dos monasterio seu religioni irrevocabiliter acquiri­ tur per obitum religiosae, licet haec nonnisi vota temporaria nuncupa­ verit2. Si tamen mulier religiosa moritur ante primam professionem et non aliter disposuit, dos reddenda est legitimis heredibus3. 5. Restitutio. Dos religiosae professae votorum sive sollemnium sive simplicium quavis de causa discedenti vel dimissae integra resti­ tuenda est, sine fructibus tamen maturis4. Hoc statutum facile quidem exsecutioni mandari potest, si valor ipsius dotis remansit idem. Sed quid faciendum est, si iste valor tempore egressus est maior vel minor quam tempore ingressus? Cum ipsa dos non acquiratur monasterio vel domui religiosae durante vita sororis, cumque dos statim a professione prima sit moraliter tuto collocata, videtur spiritui legis et aequi­ tati magis conforme, si sorori egredienti restituatur valor dotis, quem habet tempore egressus et non quem habuit tempore ingressus. Si tamen ob gravem negligentiam in administratione peractam iste valor est diminutus, tunc damnificator debet damnum pati et non soror egrediens. — Si religiosa professa ad aliam religionem ex induito apostolico transit, durante novitiatu, soli fructus dotis (nisi aliud sit legitime stipulatum), emissa vero nova pro­ fessione dos ipsa huic religioni debentur. Sin vero monialis ad aliud eius­ dem ordinis monasterium transit, huic debetur ipsa dos a die transitus5. ARTICULUS II. De novitiorum institutione. Q. 209. Quid statuat ius de loco novitiatus? R. Novitiatus peragendus est in domo novitiatus, quae erigenda est non solum ad normam constitutionum uniuscuiusque religionis, sed etiam praehabita licentia S. Sedis, si agitur de religione iuris pontificii6. Finita est igitur nunc vetus controversia, num ad erectionem domus novitiatus sit· necessaria etiam pro ordinibus licentia S. Sedis. Etenim haec licentia nunc est necessaria pro omnibus omnino religionibus iuris pontificii. Pro solis religionibus iuris dioecesani licentia Ordinarii loci sufficit. Plures in eadem provincia novitiatus domus, si in provincias religio divisa est, designari nequeunt nisi gravi de causa et cum spe­ ciali apostolico induito7. Superiores in novitiatus ac studiorum domos ne collocent nisi religiosos, qui sunt ad exemplum regularis obser1 c. 2412. 6 Ib. § 2. 2 c. 548. 6 c. 554, § i. 3 Cf. Brandys 1. c. n. 26. 7 Ib. § 2. 4 c. 551, § 1. Titulus ii. De admissione in religionem. Caput 2. De novitiatu. 275 vantiae studio1. Ratio est obvia; etenim novitii videntes bonum ex­ emplum istorum religiosorum efficaciter promoventur in religiosa dis­ ciplina addiscenda et exercenda. Si novitiatus peractus est extra domum legitime pro novitiatu designatam, est invalidus adeoque etiam professio religiosa subsequens. Hoc autem valet de solo novitiatu iure communi instituto, non autem de sic dicto secundo novitiatu, qui usuvenit in nonnullis religionibus2. Q. 210. Quid notandum sit de duratione novitiatus ? R. i. Novitiatus incipit susceptione habitus vel alio modo in constitu­ tionibus determinato3. Nemo autem novitiatum incipere potest ante completum decimum quintum annum aetatis4. Si aetas maturior ex constitutionibus praescribitur, ea observanda est. Non autem amplius valent de iure communi eae restrictiones, quas pro fratribus conversis attulit decretum S. C. de Rei. d. 1 lan. 1911 5, ac proinde iam non re­ quiritur alia aetas pro conversis, alia pro clericis. 2. Novitiatus debet sub poena nullitatis durare per annum integrum et continuum. Hinc si quis incepit novitiatum e. gr. d. 30 Sept, hora 10, nequit professionem emittere ante diem 1 Oct. anni sequentis. Sin autem longius tempus in constitutionibus praescribitur, illud ad validitatem professionis nihilominus non requiritur, nisi in iisdem con­ stitutionibus aliud expresse dicatur6. Si exacto anno novitius est dubie idoneus ad professionem, superior maior religionis potest novitiatus tempus prorogare, non autem ultra 6 menses7. 3. Novitiatus debet esse continuus; attamen iam non ita mathe­ matice haec continuitas est exigenda, sicuti antea in usu fuit. Proinde si novitius non ultra quindecim dies de superiorum licentia (explicita vel implicita) extra domum novitiatus permansit, novitiatus non in­ terrumpitur, sed superior potest praescribere, ut dies absentiae postea suppleantur. Sin vero absentia fuit ultra quidem quindecim dies, sed non ultra triginta dies (etiam non continuos), ad validitatem novitiatus requiritur, ut dies absentiae postea suppleantur. Si absentia fuit ultra 30 dies (sive continuos sive non continuos), novitiatus est interruptus, nisi S. Sedes dispensationem concessit6. Per se patet, superiores licen­ tiam permanendi extra septa novitiatus non posse impertire nisi iusta 1 Ib. § 3. 2 S. Congregatio de Rei. d. 3 Nov. 1921 (Acta Ap. Sed. XIII 54°) statuit: Si quando a constitutionibus permittatur, ut novitius vel novitia secundo novitiatus anno ad opera Instituti extra domum novitiatus mittatur, hoc nonnisi per modum exceptionis agatur et dummodo gravis adsit causa ex parte novitii vel novitiae ; nunquam vero sub quo­ cumque praetextu sufficiens esse causa possit necessitas aut utilitas religionis. Sive autem durante hoc secundo novitiatu tyrones in domo novitiatus sive extra permanserint, duobus ante professionem mensibus ab omni opere externo abstineant ; et si extra novitiatum fuerint, ad illum revocentur, ut per integrum bimestre ad professionem emittendam se praeparent. 3 c· 553· 4 c. 555· 5 Acta AP· Sed‘ I11 3° sqq. 6 c. 555, § 2. 1 Cf. infra q. 212 (e). 8 c. 556, § 2. 18 * 2/6 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. et gravi de causa1. Novitiatus non interrumpitur, si novitius a su­ periore in aliam novitiatus domum eiusdem religionis transfertur2; econtra interrumpitur, ita ut denuo sit incipiendus ac perficiendus, a) simul ac novitius a superiore dimissus e domo novitiatus exiit; b) simul ac novitius non reversurus sine licentia superioris deseruit do­ mum novitiatus (si igitur novitius clam domum novitiatus reliquit cum intentione revertendi intra paucos dies, novitiatus non est interruptus)3; c) si novitius quacumque de causa ultra 30 dies (sive continuos sive non continuos) extra novitiatum permansit4. 4. In religionibus, in quibus duae sunt sodalium classes, e. gr. fratres laici et fratres clerici, sorores chorales et laicales, novitiatus pro altera classe peractus pro altera non valet5. Hinc e. gr. si frater laicus vult transire ad statum clericorum, debet iterum novitiatum peragere; pa­ riter si soror laicalis transit ad statum choristarum, nisi tamen adsit dispensatio pontificia. Q. 211. Quaenam praescripta sint circa disciplinam novi­ tiatus ? R. Finis, propter quem novitiatus est institutus, non solum est pro­ bare adspirantium ad statum religiosum aptitudines, sed etiam eos in­ formare studio regulae et constitutionum, cos exercere piis meditationibus assiduaque prece, iis perdiscendis, quae ad vota et ad virtutes pertinent, exstirpandis radicitus vitiis per opportunas exercitationes et mortifica­ tiones6. Ad hunc finem tam nobilem et arduum efficaciter obtinendum diversa media adhibentur, statuta iam quoad substantiam a Clemente VIII d. 19 Mart. 1603. i. Magister novitiorum eiusque socius. No vitiorum institutioni prae­ ficiendus est magister specialis, qui ab omnibus aliis officiis oneribus­ que vacare debet, quae novitiorum curam et regimen impedire valent, et qui prudentia, caritate, pietate, religionis observantia sit conspicuus. Ex iure communi insuper requiruntur sequentes conditiones: a) aetas saltem 35 annorum; b) professio religiosa iam a 10 annis peracta; c) ordo sacerdotalis, si de religione clericali agitur, idque etiam pro fratribus laicis novitiis. Si ob novitiorum numerum vel ob aliam iustam causam expedire visum est, magistro novitiorum adiungatur socius, eidem im­ mediate subiectus in iis, quae ad novitiatus regimen immediate spectant. Qualitates mentis sint eaedem ac eae, quae modo pro magistro novi­ tiorum indicatae sunt. Sufficit autem, ut habeat aetatem 30 annorum et eius prima professio sit ante 5 saltem annos facta7. Magister novi­ tiorum eiusque socius eligantur ad normam constitutionum cum magna circumspectione. Non nisi in casu prorsus exceptional! sint simul su1 c. 556, § 3. 2 Ib. § 4. Videtur autem necessarium, ut pro hac translatione non insumatur tempus 30 dierum ; quare e. gr. si novitius itinerans ab uno novitiatu ad alterum insumit 6 heb­ domadas, novitiatus videtur esse interruptus. 8 Non sufficit egressus ex stricto loco novitiatus, sed requiritur egressus e domo novitiatus. 4 c. 556, § I. 5 c. 558. 6 c. 565, §1. 7 c 559. litulus Ii. De admissione in religionem. Caput 2. De novitiatu. 2/7 periores locales. Si in nonnullis constitutionibus officium magistri et socii est ad fixum tempus determinatum, ipsi, hoc tempore durante, ne removeantur sine iusta gravique causa; elapso autem hoc tempore rursus (etiam pluries) eligi possunt h Uni magistro ius est et officium consulendi novitiorum institutioni; ad ipsum solum novitiatus regimen spectat, ita ut nemini liceat hisce se quovis colore immiscere, exceptis iis superioribus, quibus id a constitutionibus permittitur, ac visitatoribus. Attamen in iis, quae pertinent ad disciplinam universae domus, magister perinde ac novitii superiori domus debent oboedire. Hinc e. gr. magister et novitii debent ea observare, quae superior domus legitime praescribit circa officium chorale, refectorium etc.12 Intra annum novitiatus magister exhibeat capitulo vel superiori maiori saltem semel relationem de agendi ratione singulorum novitiorum 3. 2. Clausura novitiatus. Novitiatus ab ea parte domus, in qua de­ gunt professi, sit, quantum fieri potest, speciali clausura segregatus, ita ut, sine speciali causa ac superioris vel magistri licentia, novitii nullam habeant communicationem cum professis, neque hi cum novitiis; ex­ ceptis in ecclesia, refectorio aliisque exercitiis, quibus tota communitas religiosa interest. Novitiatus conversorum sit separatus a novitiatu cleri­ corum 4. Conversi autem durante novitiatu diligenter in Christiana doctrina instituantur, speciali collatione ad eos habita semel saltem in hebdomada5. 3. Novitiorum occupationes. Durante anno novitiatus ne destinentur novitii concionibus habendis aut audiendis confessionibus aut exterioribus religionis muniis, neve dedita opera vacent studiis litterarum, scientia­ rum aut artium6. Nihilominus cum experientia constet, assiduis pietatis officiis, licet opportune variis, adolescentium mentem non raro defati­ gari, cumque moderatum studium in ipso novitiatu non parum utilitatis afferat, ne sc. novitii dediscant, quae didicerunt, ac re ostendant, quales sim ingenio, idoneitate et diligentia, S. Congregatio de Rei. d. 26 Aug. 1910 statuit, ut in singulis religionibus a) novitii cotidie (exceptis die­ bus festivis et dominicis) per unam horam studio privatim incumbant; b) ut aliquis idoneus magister non ultra ter in hebdomada novitios instruat in linguis modernis aut antiquis; c) ut iste magister ante pro­ fessionem novitii mittat testimonium de eius diligentia et progressu ad superiorem, cuius est, novitium ad professionem admittere7. Cum istud decretum in novo Cod. iur. can. non sit receptum, iam non habet va­ lorem obligatorium, optime tamen potest tamquam norma directiva ob­ servari. — Conversi, (idem valet de sororibus) durante eorum novitiatu in ipsa religiosa domo, eatenus tantum possunt fungi officiis fratrum conversorum (non tamen uti primarii officiales), quatenus ab exercitiis novitiatus pro ipsis constitutis non praepediuntur8. 1 c. 560. 2 c. 561, § i. 3 c. 563. 4 c. 564, § I 2. 5 c· 5^5> § 2· 6 Ib· § 3· 7 Acta Ap. Sed. II 730 sq. 8 C. 565, § 3." In religionibus, ubi secundus annus novitiatus usuvenit, observanda est circa occupationes istorum novitiorum instructio S. Congregationis de Rei. data d. 3 Nov. 1921 (Acta Ap. Sed. XIII 540) ; cf. supra q. 210. 278 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 4. Novitiorum confessiones. Magister novitiorum eîusque socius sacramentales confessiones novitiorum ne audiant, nisi aliquis novitius ex gravi et urgenti causa id in casu particulari petit1. Hoc statutum, quod antiquam disciplinam penitus mutat, videtur esse introductum, ut omne prorsus periculum evitetur utendi scientia ex confessione hausta ad externum regimen. Ea, quae supra q. 189 dicta sunt de confessariis in religionibus laicalibus, valent quoque de confessariis novitiarum2. In religionibus vero virorum pro novitiorum numero unus vel plures habeantur ordi­ narii confessarii, qui, si agitur de religione clericali, in ipsa novitiatus domo commorentur; sin autem agitur de religione laicali, confessarii ordinarii frequenter, saltem semel in hebdomada, ad domum novitiatus accedant, novitiorum confessiones audituri. Praeter confessarios ordi­ narios designentur aliqui confessarii, quos novitii in casibus particula­ ribus adire libere possunt; nec magister aegre id se ferre demonstret. Immo si novitius etiam alium, non designatum confessarium adit ad suae conscientiae quietem, talis confessio est valida et licita, et confessarius tunc potest eum absolvere etiam a casibus in religione reser­ vatis. Quater saltem in anno detur novitiis confessarius extraordi­ narius, ad quem omnes accedant, saltem benedictionem accepturi3. Q. 212. Quaenam sint novitiorum privilegia et obligationes ? R. i. Privilegia. Novitii privilegiis omnibus ac gratiis spiritualibus religioni concessis gaudent, et si morte praeveniantur, ad eadem suffragia ius habent, quae pro professis praescripta sunt4. Hinc illud notum adagium : In favorabilibus novitii aequiparantur professis, uno excepto, nempe quod non possunt durante novitiatu primam tonsuram et ordines suscipere5. Novitii igitur habent privilegia canonis, fori, exemptionis etc. sicut professi. Spirituali consolationi novitiarum S. Dominici volens consulere S. Pius VG concessit, ut istae novitiae moriturae possint professionem religiosam emittere ante novitiatum finitum. S. Congregatio de Rei., approbante Pio X d. 3 Sept. 1912 Ί, hoc privilegium extendit ad omnes religiones, immo et ad instituta pia vitae communis, quamvis vota non emittantur (non autem ad postulantes). Formula istius professionis vel consecrationis aut promissionis sit in hoc casu eadem, quae in instituto extra casum aegritudinis in usu est. Vota, si nun­ cupantur, sine temporis determinatione aut perpetuitate pronuntientur. No­ vitii per hunc actum lucrantur plenariam indulgentiam in forma iubilaei. Professio autem sic emissa spirituales quidem sed non canonicos effectus producit; ideoque si novitius, professione sic peracta, moritur intestatus, institutum religiosum nulla eius bona vel iura sibi vindicare potest; sin autem convalescat, est in eodem statu canonico, ac si hanc professionem 1 c. 891. 2 c. 566, § i. 8 Ib. § 2. 4 c. 567, § i. Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed, XI 477); cf. Maroto, Commentarium pro religiosis I 163 sqq. 5 Ib. § 2. 6* Const. «Sumini Sacerdotii» d. 23 Aug. 1570, 7 Acta Ap. Sed. IV 590. Titulus ii. De admissione in religionem. Caput 2. De novitiatu. 279 non emisisset ; debet igitur novitiatum peragere et tunc novam profes­ sionem emittere, si vult, et si rite admittitur ; potest quoque libere relin­ quere religionem. Quamvis Codex sileat de hac professione in articulo mortis, ea tamen nihilominus fieri posse videtur; est enim privilegium, quod non est revocatum. Ita quoque sentiunt complures, qui scripserunt post editum novum Codicem, e. gr. Jansen, Leitner, Creusen-Vermeersch ; dissen­ tiunt autem pauci b 2. Obligationes - novitiorum sunt sequentes: a) Novitii debent observare regulam et constitutiones, et quidem non tantum ex quadam decentia et honestate (ut volunt nonnulli auctores), sed etiam ex conventione. Haec enim obligatio est intrin­ seca conventioni initae a no vitio in admissione ad novitiatum. Etenim recipitur velut civis religionis ; atque non solum, ut ipse experiatur regulares observantias, sed etiam, ut religio experiatur eius voluntatem et aptitudinem ad illas servandas. lamvero nec ipse novitius potest sufficienter experiri, quid valeat circa statuta religionis, nisi ea obser­ vando, nec religio potest experiri, quantum valeat et velit ea servare2. Ex quibus sequitur, ut novitius teneatur (non tamen sub gravi) etiam ad poenas taxatas pro transgressione regulae et insuper ad suffragia mortuorum, quae in regula praescribuntur. Ceterum in nonnullis re­ ligionibus, e. gr. in ordine Praedicatorum, expresse dicitur novitiis ante inceptionem novitiatus, ipsos debere oboedire superioribus et ob­ servare regulam. b) In religionibus clericalibus exemptis superior exercet jurisdictio­ nem quasi-episcopalem eodem modo super professis et super novitiis; ideoque novitii tenentur ea omnia observare, quae superior vi iuris­ dictionis decrevit, e. gr. quoad reservationem ' casuum. c) Novitii tenentur sua bona et beneficia retinere, ita ut, durante nov’tiatu, nec valide nec licite iis quovis modo renuntiare vel ea ob­ ligare valeant3. Ante professionem autem novitii debent, ad totum tempus quo simplicibus votis adstringentur, bonorum suorum admini­ strationem cedere, cui maluerint et, nisi constitutiones religionis aliud ferant, de eorundem usu et usufructu libere disponere4. Quantum igitur ad usum et usumfructum observandae sunt constitutiones uniuscuiusque religionis 5. Quae quidem cessio ordinarie fieri debet ante professionem votorum simplicium temporariorum. In casu autem, quo professus a votis sim­ plicibus perpetuis legitime transit ad aliam religionem et novum novi­ tiatum peregit, haec cessio fit ante emissionem votorum perpetuorum 6. 1 Cf. Commentarium pro religiosis I 52; Monitore Eccl. [1919] p. 51. 2 Cf. Passerinus, De stat. hom. q. 189, a, 10, n. 18. 8 c. 568. Nihil obstat, ne clericus ante ingressum in novitiatum renuntiet beneficio. 4 c· 569, § i5 Commissio Pontificia d. 16 Oct. 19*9· Specialia statuta hac de re habent e. gr. Passionistae (Const, c. 13), Redemptoristae (Const, a. 271) et praesertim lesuitae; cf. Biiderlack-Fithrich 1. c. p. 143. 8 c. 634. 28ο Liber Π. De personis. Pars II. De religiosis. Probabilis autem forte est explicatio alia, iuxta quam novitius debet ce­ dere hanc administrationem semper ante primam professionem simplicem, sive sit votorum temporariorum ad normam iuris communis sive vo­ torum perpetuorum ex privilegio speciali, quod non est expresse ab­ rogatum 4. Quantum ad administrationem, non vero quantum ad usum et usumfructum bonorum suorum, novitius ante professionem libere disponere debet. In nonnullis enim religionibus statuitur, ut usus vel ususfructus talium bonorum determinato modo fiat12. Quae quidem statuta obser­ vanda sunt3. Si novitio post professionem iam peractam bona nova quovis titulo e. gr. testamento, donatione personali etc. supervenerint, potest de eorum administratione et usufructu libere disponere, non obstante simplici professione emissa4. Ergo et in hoc casu non re­ quiritur licentia neque S. Sedis, neque superioris religiosi ad hanc dis­ positionem faciendam; sin autem simpliciter professus (durantibus votis) cessionem et dispositionem in novitiatu factam vult mutare, ordinarie requiritur licentia supremi moderatoris, ut latius dicetur infra q. 217. In congregatione religiosa^ ante professionem votorum temporariorum novitius testamentum debet libere (i. e. quoad modum distribuendi) condere de bonis praesentibus vel forte obventuris6. Quod quidem testamentum faciendum est — quoad fieri potest — in forma coram lege quoque civili valida, et professione simplici peracta, novitius mutare nequit sine licentia S. Sedis, vel, si res urgeat nec tempus suppetat ad S. Sedem recurrendi, sine licentia superioris maioris aut, si ne ille quidem adiri possit, localis7. Cum facile accidere possit, ut religiosus professus debeat testamen­ tum a se ante professionem factura mutare propter nova et valde di­ versa adiuncta, e. gr. propter mortem testatarii, cumque sit satis one­ rosum tunc semper recurrere ad S. Sedem, videtur consulendum, ut superiores maiores obtineant habitualem facultatem S. Sedis in huiusmodi circumstantiis permittendi mutationem testamentorum. — Codex silet de testamento faciendo a novitiis ordinum religiosorum, sed isti debent 60 dies ante professionem sollemnem omnibus bonis, quae actu habent, cui maluerint, sub conditione secuturae professionis renuntiare8. Attamen non videtur esse nimis insistendum in verbis: «bonis, quae actu habent». Etenim huiusmodi novitii valde raro iam actu habent bona, econtra semper fere habent in spe bona. lamvero non licet praesumere, Ecclesiam ferre legem de casu rarissimo et omittere legem de casu ordinario. Insuper merito bonum actuale vocatur ius, quod e. gr. habet novitius ad heredi­ tatem patris adhuc viventis. Quare non videtur illicitum, sicuti hodieque 1 c. 574, § i. Ita A. Larraona in Commentario pro rei. I 335· Tertia explicatio ab A. Blat 1. c. n. 638 excogitata mihi videtur non solide fundata. 2 Cf. Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919. 8 Commissio Pontificia d. 5 lan. 19x9. 4 c. 569, 1 2. 5 Aliud est in ordinibus, ut dicetur infra q. 217, n. 3. 6 c. 569, §3. 7 c. 583, n. 2. 8 c. 581, § i. Titulus II. De admissione in religionem. Caput 3. De professione religiosa. 281 usuvenit, quod novitius ante professionem sollemnem faciat dispositiones de futura hereditate moraliter certa. Sic e. gr. novitius talis videtur posse statuere: Renuntio hereditati meae paternae pro dimidia parte in favorem fratris germani, pro altera dimidia parte in favorem meae religionis. Neque video difficultatem, ob quam talis renuntiatio non possit vocari testamentum, cum novitius per professionem sollemnem censeatur civiliter mortuus. — Nonnulli novitii, volentes disponere de futura hereditate, petunt pro maiore securitate licentiam expressam S. Congregationis de Rei., ut possint huius­ modi dispositionem perficere ante professionem sollemnem. d) Num novitius aliquid solvere debeat pro alimentis, habitu ceterisque expensis durante postulatu et novitiatu, dependet ex constitutioni­ bus uniuscuiusque religionis vel ex expressa conventione in casu parti­ culari inita. Si nihil eruitur hac de re neque ex constitutione neque ex stipulatione particulari, nihil quoque exigendum est a postulante vel novitio. Sin autem novitius ante professionem religionem relin­ quat, omnia, quae attulit et eius usu consumpta non sunt, ipsi resti­ tuenda sunt1. Expedit ad vitandas difficultates forte orituras, ut initio postulatus conficiatur inventarium rerum, quas candidatus secum attulit. e) Exacto novitiatu, novitius, si idoneus iudicatur, ad professionem admittatur2, secus dimittatur. Si dubium de eius idoneitate superest, potest a superiore maiore probationis tempus prorogari, non tamen ultra 6 menses. Ante professionem novitius debet exercitia spiritualia prae­ mittere per octo saltem solidos dies3. Durante novitiatu novitius potest religionem libere deserere, aut etiam a superioribus vel a capitulo se­ cundum constitutiones quavis iusta de causa dimitti, quin superior vel capitulum teneantur dimissionis causam dimisso patefacere4. Haec igitur dimissio est semper valida, sed, si deest iusta causa, est graviter illicita, utpote grave detrimentum causans dimisso. CAPÜT III. De professione religiosa. Praenotamen. Nomen professionis per se significat aliquid aliud ac votum. Nam professio est rei cuiusquam publica confessio, seu est illud, quod est praecipua et publica operatio alicuius hominis. Sic loquimur in lingua vulgari de professione fabri, sutoris, medici etc. Professio igitur reli­ giosa, si stricte sumitur, nihil aliud est quam publica confessio status religiosi, vel clarius: est aliquod signum externum et permanens, quo homo publice ostendit, se vi sui status tendere ad perfectionem Christianam. In hoc sensu 1 c. 570. 2 Novitius qui nondum est exemptus a servitio militari proprie dicto (i. e. cum armis), nequit professionem emittere nisi temporaneam et quidem valituram usque ad servitium militare (vel realiter susceptum vel absolute liberatum). Duranti servitio militari talis professus, quamvis, nullis votis religiosis ligatus, manet membrum religionis, potest autem libere relinquere religionem et etiam ex iusta causa a superioribus dimitti (Commissio Pontificia de 15 Iui. 1919; Acta Ap. Sed. XI 322). Cf. Brandys* 1. c. n. 55 sqq. 3 c- 57L § 1 2· 4 Ib. x· 282 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. professio religiosa posset realiter exsistere sine votis et antiquis temporibus revera exsistebat. Posset e. gr. aliquis eremita, utens habitu religioso et vivens sub vigilantia episcopi sine votis, publice profiteri se tendere ad perfectionem christianam. Ille sane profiteretur religiosam perfectionem et tamen non haberet vota religiosa. Pariter loquimur de professione religiosa in tertiis ordinibus, in quibus tamen vota non nuncupantur. Ex opposito tria vota paupertatis, castitatis, oboedientiae possunt esse sine professione reli­ giosa sc. in homine, qui privato modo ista vota nuncupat coram confessario. Etsi igitur est realis distinctio inter professionem religiosam et tria vota, hodie tamen professio religiosa sumitur pro publica nuncupatione votorum in aliquo instituto religioso ab Ecclesia approbato, et in hoc sensu nunc loquimur de professione religiosa. In hoc capitulo agitur 1. De requisitis ad validam et licitam profes­ sionem \ 2. De iuribus et obligationibus religiosi professi seu de effectibus professionis religiosae2. 3. De professione irrita3. Q. 213. Quaenam requirantur ad validitatem cuiusvis religiosae professionis ? R. Ad validitatem cuiusvis professionis religiosae requiritur: 1. legitima aetas, sc. annus decimus sextus completus pro pro­ fessione temporaria et annus vigesimus primus pro professione per­ petua, sive sollemni sive si.mplici4. Iam non alia aetas requiritur pro conversis, ac pro clericis, ut iam dictum est. 2. novitiatus valide et integre peractus iuxta ea, quae in capite praec. dicta sunt. Iam supra q. 34 dictum est, quomodo annus no­ vitiatus sit computandus, sc. si inceptus fuit d. 15 Aug. 1920, professio nequit valide fieri prius quam d. 16 Aug. 1921. Ita quoque fert praxis S. Congregationis de Rei. 3. admissio a legitimo superiore. Quinam valeant legitime ad­ mittere ad professionem religiosam, determinatur in constitutionibus uniuscuiusque religionis. Generatim est superior maior in institutis iuris pontificii, episcopus autem in institutis dioecesanis. Notandum tamen est suffragium capituli, quod requiritur in admissione ad pro­ fessionem, esse deliberativum seu decisivum pro prima professione temporaria; pro professione autem perpetua sive simplici sive sollemni esse solummodo consultivumP. 4. professio ipsa, i. e. nuncupatio votorum a) sine vi aut gravi metu aut dolo emissa, eaque b) expressa (non tacita) et c) coram legi­ timo superiore secundum formam a constitutionibus praescriptam6. — Ad validitatem professionis perpetuae (sive simplicis sive sollemnis) re­ quiritur insuper, ut praecesserit professio temporaria. Q. 214. Quotuplex sit professio religiosae R. Professio religiosa est vel simplex vel sollemnis; simplex autem professio subdividitur in temporariam et perpetuam. Professio sollemnis 1 c. 572—577· 5 c. 575, § 2. C· 577—586· c. 572, § i, n. 6. 3 C. 586. c. 573· Titulus Ji. De admissione in religionem. Caput 3. De professione religiosa. 283 non nuncupatur nisi in ordinibus religiosis stricte dictis. Professio sim­ plex nuncupatur in omnibus congregationibus religiosis et in ordinibus religiosis tamquam praeambulum ad professionem sollemnem perpetuam. In quolibet ordine (tam virorum quam mulierum) et in qualibet congregatione, quae vota perpetua habet, novitius post expletum novitiatum debet in ipsa novitiatus domo facere professionem simplicem ad triennium valituram, vel ad longius tempus, si aetatem ad perpetuam professionem requisita post triennium nondum erit assecutus1. Hinc e. gr. si in ordine Praedicatorum novitius 16 annorum facit professionem simplicem, haec professio durat per quinque annos. In illis autem reli1 gionibus, quae post novitiatum exigunt annuales professiones non­ nullas, usquedum tandem professio perpetua nuncupetur, haec statuta remanent in vigore2. Tempus triennale intermedium inter professionem primam et professionem perpetuam (sive simplicem sive sollemnem) superior religiosus nequit abbreviare, potest autem prorogare, non tamen ultra aliud triennium3. Ergo saltem finito sexto anno post pro­ fessionem primam emittenda est professio perpetua in iis religionibus, quae habent professionem perpetuam; secus religiosus debet ad saecu­ lum redire4. Durante tempore professionis temporariae religiosus, qui dignus non habetur, ut emittat postea vota perpetua, potest dimitti, observatis de iure servandis. Quaenam autem tunc observanda sint, dicetur infra tit. XVI. Q. 215. Quaenam observanda sint quantum ad ritum, adnotationem et renovationem professionis religiosae ? R. i. Ritus professionis. Omnis professio religiosa debet esse ex­ pressa, ut iam dictum est, ac proinde tacita professio, de qua veteres canonistae in longum et latum tractant, iam numquam est valida. Ritus observandus in professione solet praescribi a constitutionibus uniuscuiusque religionis5. Attamen rarissime talis ritus requiritur ad validitatem professionis. 1 Solummodo excipitur casus, quo aliquis sollemniter vel saltem perpetuo professus transivit legitime ad aliam religionem. Tunc enim expleto novitiatu, praetermissa pro­ fessione temporaria, vel admittatur in nova religione ad professionem sollemnem aut per­ petuam, vel ad pristinam redeat religionem (c. 634). 2 c. 574, § i3 Ib. § 2. Ille est superior legitimus ad prorogandum, qui est legitimus ad ad­ mittendum. 4 c. 575. 5 c. 576, § i. In omnibus religionibus, in quibus professio religiosa inira Missam peragitur, S. Rit. Congregatio d. 14 (27) Aug. 1894, 5 Iun· 1896 (Decr. auth. n. 3836 et 3912) hunc modum praescripsit: «Celebrans profitentium vota excepturus, sumpto ss. Eucharistiae sacramento, absoluta confessione ac verbis, quae ante fidelium com­ munionem dici solent, s. Hostiam manu tenens, ad profitentes sese convertet; hi vero singuli (i. e. unus post alium) alta voce professionem suam legent, ac postquam quisque legerit, statim ss. Eucharistiae sacramentum sumet. Iu renovatione autem votorum, cele­ brans ad altare conversus exspectet, donec renovantes votorum formulam protulerint ; qui, nisi pauci sint, omnes simul, uno praeeunte, formulam renovationis recitabunt, ac postea ex ordine ss. corpus Domini accipient. Haec tamen methodus, cum recepta fuerit, in respectivis congregationum constitutionibus minime apponenda est.» — Si 284 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 2. Adnotatio professionis. Documentum emissae professionis ab ipso professo et saltem ab eo, coram quo professio emissa est, sub­ scribatur et tunc servetur in tabulario (archivo) religionis. Si agitur de professione sollemni, superior religiosus eam excipiens debet profitentis parochum baptismi de eadem certiorem reddere b Iste enim parochus in libro baptismorum debet adnotare, talem baptizatum emississe professionem sollemnem, quippe quae sit impedimentum diri­ mens matrimonii2. Neque talis nuntius ad parochum neque talis adnotatio in libro baptismorum requiritur, si agitur de peracta professione simplici. 3. Renovatio professionis. Professi a votis temporariis debent elapso tempore, ad quod vota sunt nuncupata, sine mora (i. e. eodem recurrente die, quo inceperunt) vota renovare. Superioribus igitur non licet hanc votorum renovationem prorogare; ipsis autem facultas est ex iusta causa permittendi, ut renovatio votorum temporariorum (non autem perpetuorum) per aliquod tempus, non tamem ultra mensem, anticipetur3. Talis anticipatio potest e. gr. fieri, si post exercitia spiritualia quotannis peracta complures sorores vota renovant et una soror nondum totum tempus suorum votorum temporariorum peregit. Q. 216. Quaenam sint privilegia et obligationes illorum, qui pro­ fessionem temporariam emiserunt? R. i. Privilegia. Professi a votis temporariis fruuntur iisdem indulgentiis, privilegiis et spiritualibus gratiis, quibus gaudent professi a votis sollemnibus aut professi a votis simplicibus perpetuis, et, si morte praeveniantur, ad eadem suffragia ius habentb Solummodo in eorum ordinatione clericali sunt quaedam limitationes. Non enim e. gr. possunt ordinari titulo paupertatis. 2. Obligationes. Professi a votis temporariis eadem obligatione tenentur observandi regulas et constitutiones sicut professi a votis per­ petuis. Sunt tamen duae differentiae : a) Isti professi a votis tempo­ rariis, nisi sunt in sacris ordinibus constituti aut nisi ex iure particulari alicuius religionis obstringuntur, non tenentur ad privatam recitationem officii divini; tenentur autem ad recitationem choralem, sicut sollem­ niter professi5, b) Isti professi a votis temporariis carent voce cum activa tum passiva, nisi aliud in constitutionibus expresse caveatur. Nihilominus tempus praescriptum in constitutionibus ad fruendum voce activa vel passiva computetur a prima professione, nisi aliud expresse statuatur6. Q. 217. Quinam sint iuridici effectus professionis religiosae ? R. i. Quoad vota in genere. Simplex professio (sive temporaria sive perpetua) actus votis contrarios reddit illicitos, sed non invalidos, agitur de renovatione non iuridica, sed devotionali professionis, quae laudabiliter in non­ nullis religionibus peragitur, supradictum decretum Congregationis S. Rit. non est ne­ cessario observandum. *1 c. 576, §2. 2 c. 470, § 2. 3 c. 577. i c. 578, § i. 5 Ib. n. 2. 6 Ib. n. 3. Titulus II. De admissione in religionem. Caput 3. De professione religiosa. 285 nisi aliud expresse cautum fuerit; professio vero sollemnis reddit omnes actus etiam invalidos, si tamen sunt irritabiles1. Hinc e. gr. contractus, factus a simpliciter professo sine debita licentia, est illicitus; econtra idem contractus sine debita licentia factus a sollemniter professo non tantum est illicitus, sed etiam invalidus. 2. Quoad paupertatis votum. Quilibet simpliciter professus (nisi aliud in constitutionibus expresse cautum est) conservat proprietatem bonorum suorum et capacitatem alia bona acquirendi2. Quid autem industria sua, e. gr. praedicando, docendo etc. vel intuitu religionis acquirit, e. gr. eleemosynas, acquirit religioni3. Disputatum quidem fuit inter auctores, num novitius ante primam pro­ fessionem possit statuere, ut durantibus suis votis temporariis fructus suorum bonorum accrescant fortunae suae. Cum canon 569, § 1 praebeat novitiis ius libere disponendi de bonorum suorum usu et usufructu, nihil videtur obstare, ne ipse disponat, ut fructus percipiendi durantibus votis temporariis accrescant suae fortunae, nisi tamen constitutiones suae religionis aliud ferant4. 3. Si simpliciter professus dispositionem factam de suis bonis ad­ ministrandis et de fructibus percipiendis ante professionem vult postea mutare, hoc nequit fieri proprio arbitrio, nisi constitutiones id sinant, sed de supremi moderatoris (vel moderatricis) licentia. Sin autem monialis simpliciter professa huiusmodi mutationem vult facere, requi­ ritur semper licentia Ordinarii loci, immo insuper licentia superioris regularis, si monasterium obnoxium est regularibus. Talis mutatio nequit fieri (saltem de notabili bonorum parte) in favorem religionis; secus enim magna incommoda possent oriri et religioso et religioni. Quando simpliciter professus e religione discedit, omnis dispositio de suis bonis facta ante professionem desinit vim habere in foro eccle­ siastico 5. £x cc. 580, § 3 et 583, n. 2 sequitur, quod religiosus simpliciter professus indigeat licentia S. Sedis ad mutandum testamentum a se factum ante professionem (nisi adsit casus necessitatis); quod autem sufficit licentia moderatoris generalis, si vult facere mutationem ad­ ministrationis suorum bonorum vel dispositionis de usu et usufructu eorundem. Si agitur de notabili parte usus vel ususfructus, quam vult cedere propriae religioni, requiritur licentia S. Sedis. Quaenam autem sit notabilis pars fructuum, non ita certo constat. Tertia pars videtur esse semper notabilis. 4. Professus a votis simplicibus in ordinibus antea nequit valide, sed intra 60 dies ante professionem sollemnem (salvis peculiaribus in­ duitis a S. Sede concessis) debet omnibus bonis suis, quae actu habet, sub conditione secuturae professionis renuntiare, cui maluerit6. Secuta 1 c 579. 2 c. 580, § i. 3 Ib. § 2. 4 Cf. Vermeersch, De relig. periodica I 122. Biederlack-Führich, De religiosis n. 109. Responsum S. C. Ep. et Reg. d. 21 Nov. 1902 quidem statuit contrarium, sed hodie non amplius videtur valere. 5 c. 580, § 3. 6 c. 581, § i. 286 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. autem professione ea omnia statim fiant, quae necessaria sunt, ut re­ nuntiatio etiam iure civili effectum consequatur1. Hoc statutum de renuntiatione bonorum ante professionem sollemnem iam a Concilio trid, sess. 25 de regul. c. 16 latum erat et solebat vocari testamentum religiosi. Per professionem enim sollemnem religiosus moritur mundo, ideoque ante hanc mortem iuridicam debet disponere de bonis suis. Novum ius nihil dicit, cui bona obveniant, si simpliciter professus omisit facere hanc renuntiationem ante professionem sollemnem. Sed tunc, salvis peculiaribus S. Sedis induitis, talia bona videntur obvenire religioni; omnia enim bona, quae quocumque modo obveniunt regulari post professionem sollemnem, acquiruntur ordini vel provinciae vel domui secundum constitutiones. Hinc illud adagium : Quidquid mona­ chus acquirit, monasterio acquirit. Si tamen aliquis ordo est in­ capax possidendi, ut ordo Capucinorum, tunc omnia talia bona acqui­ runtur S. Sedi2. Iam non requiritur licentia episcopi vel eius vicarii ad faciendum hanc renuntiationem. 5. Professus a votis simplicibus in congregationibus religiosis licite nequit a) per actum inter vivos dominium bonorum suorum titulo gra­ tuito abdicare3, b) testamentum ante professionem conditum mutare. Ad talem mutationem requiritur praevia licentia S. Sedis; vel si res ita urget, ut tempus desit recurrendi ad S. Sedem, requiritur licentia superioris maioris; et, si nec ille adiri potest, licentia superioris localis4. Q. 218. Quinam sint iuridici effectus professionis religiosae specia­ liter quoad beneficia et excardinationem ? R. i. Vacatio beneficiorum. Post annum ab emissa prima pro­ fessione vacat beneficium paroeciale; post triennium aliud quodcumque beneficium, quod forte habuit professus, quando adhuc fuit in saeculo5. Si igitur aliquis parochus ingreditur in religionem et infra annum a prima professione redit in saeculum, habet ius ad paroeciam relictam. Attamen in praxi talis parochus non recipit ab episcopo licentiam in­ grediendi in religionem, nisi antea renuntiaverit beneficio paroeciali. Nihilominus si redit ante emissionem votorum perpetuorum (sive sol­ lemnium sive simplicium), ius habet, ut episcopus ipsi conferat aliud congruum officium. 2. Excardinatio. Post emissam professionem votorum perpetuorum, si quis egreditur e religione vel etiam si in ipsa manet, amittit ipso iure propriam, quam in saeculo habebat, dioecesim6. Si igitur pro­ fessus a votis perpetuis egreditur e religione, nullum ius erga proprium episcopum habet; est enim excardinatus e propria dioecesi7. 1 c. 581, § 2. 2 c. 582. 8 Ratio est, quia secus talis professus in casu quo relinquere deberet congregationem careret debita sustentatione. Non prohibetur, ne talis professus cum debita licentia su­ perioris abdicet titulo gratuito parvam quantitatem bonorum aut etiam titulo oneroso omnia bona sua. Cf. Brandys* 1. c. n. 67. 4-c. 583. 5 c. 584. « c. 585. ‘ c. 115. Titulus 12, De ratione studiorum in religionibus clericalibus. 28/ Q. 219· Quomodo professio irrita convalescat? R. Professio irrita ob impedimentum externum, e. gr. ob nullitatem novitiatus, non convalescit nisi i. per sanationem a S. Sede conces­ sam; 2. per novam emissionem, postquam, cognita nullitate, impedi­ mentum sublatum est1. Professio irrita ob solum defectum interni consensus, e. gr. si facta est ex gravi metu, convalescit, si a religioso novus consensus libere (quamvis occulte) ponitur, et consensus ex parte religionis non fuit revocatus 2. Si contra validitatem professionis exsistunt gravia argumenta et religiosus renuit ad cautelam sive professionem renovare sive eiusdem sanationem petere, res ad S. Sedem deferatur3. Professio igitur dubie valida praesumitur valida, usquedum eius nullitas est clare probata. Reclamatio autem contra professionis validitatem iam statim facienda est in Curia S. Sedis, quae normas procedendi determinabit. In anti­ quo iure talis reclamatio non potuit fieri nisi intra quinquennium, in novo autem iure actiones de statu personarum nunquam exstinguuntur4. Religiosus clericus, cuius professio ob admissum ab ipso doliim nulla fuerit declarata, abiciatur e statu clericali, si est constitutus in ordinibus minoribus; sin autem est in ordinibus maioribus, ipso facto suspensus manet, donec S. Sedi aliter visum fuerit·5. TITULUS XII. De ratione studiorum in religionibus clericalibus. Q. 220. Quaenam sint a hire communi statuta de studiis in reli­ gionibus clericalibus ? R. i. Cum solidum studium philosophiae et theologiae sit tam necessarium omnibus clericis religiosis, qui in ministerio animarum occupantur, Curia Romana saluberrima statuta edidit, quibus hoc stu­ dium omnibus modis promoveatur; immo praescripsit determinatum tempus et modum studiorum, sine quibus clerici nequeunt admitti ad ordines suscipiendos. 2. Domus et scholae studentium. Quaelibet religio clericalis habeat studiorum domos a capitulo generali vel a superioribus approbatas. In istis domibus vigeat perfecta vita communis; secus studentes ad ordines promoveri nequeunt6. Experientia satis superque constat, studia clericorum detrimentum pati, si studentes disperguntur in parvis domibus, quae nonnisi secundario ad studia inserviunt. Ideo curandum est, ut studentes coadunentur in magnis domibus formatis, quibus fomentum studiorum tamquam principalis finis est praestitutus. Propterea si religio aut provincia tales studiorum domus rite instructas habere nequit, aut si quas quidem habet, sed iudicio superiorum eas adire difficile est, 1 c. 586, § i. 6 C. 587, § l 2. 2 Ib. § 2. 3 Ib. § 3. 4 c. 1701. 5 c. 2387. 288 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. religiosi studentes mittantur vel ad recte ordinatam studiorum domum alius provinciae aut religionis vel ad scholas seminarii episcopalis vel ad publicam catholicam universitatem1. Religiosis autem, qui studiorum causa longe a propria domo mittuntur, non licet in privatis domibus habitare; quia sic eorum spiritus religiosus (si ita fas est loqui) peri­ clitaretur. Tales igitur studentes debent habitare in aliqua religionis suae domo; vel, si id fieri nequit, in religioso aliquo instituto virorum (non autem mulierum) vel in aliquo seminario aliave pia domo, cui praeest sacerdos et quae ab ecclesiastica auctoritate approbata est pro hoc fine2. Infra q. 413 sermo redibit de religiosis frequentantibus universitates. De iure communi non requiritur, ut religiosi studentes habitent sub clausura speciali, sicut novitii. 3. Magister spiritus. Toto studiorum curriculo religiosi studentes committantur speciali curae praefecti, qui vocatur Magister spiritus (Spiritual) et qui eorum animum informet opportunis monitis, instructio­ nibus, exhortationibus. Studentes enim proficere debent non solum in scientiis, sed etiam in virtutibus. Praefectus seu magister spiritus iis qualitatibus praeditus sit, quae in magistro novitiorum requiruntur iuxta supra q. 211 dicta, nec tamen eadem prohibitio audiendi con­ fessiones subditorum ipsi applicanda videtur, quae ligat iure communi magistrum novitiorum. Superiores vero sedulo invigilent, ut vita per­ fecte religiosa ducatur in domo studiorum3. 4. Studiorum cursus. Religiosi, postquam in inferioribus disciplinis, seu in sic dictis humaniorum studiis (ad instar clericorum saecularium istius regionis) rite instructi sunt4, debent per integros duos annos philo­ sophicis et per quattuor annos theologicis studiis incumbere secundum doctrinam S. Thomae Aquinatis 56 . Necesse est, ut studium theologicum duret saltem per 45 menses (computatis vacantiis) ° et comprehendat theologiam dogmaticam, moralem et pastoralem, exegesim, historiam ecclesiasticam, ius canonicum, liturgiam et cantum eccl., sacram elo­ quentiam 7. Cum haud raro contingat, ut religiosi studentes (absque ulla ipsorum aut superiorum culpa) per plures menses studia interrumpere cogantur (e. gr. infirmitatis aut servitii militaris causa) Superior generalis, accedente voto de­ 1 c. 587, § 3. 2 Ib. § 4. 3 c. 588. 4 Codex iur. can. c. 589, § 1 nil aliud exigit, nisi ut religiosi in inferioribus disci­ plinis sint «rite instructi». Utrum adhuc stiicte obligent ea, quae sub Pio X d. 7 Sept. 1909 et d. 31 Maii 1910 de studiis humanioribus statuta sunt, ut e. gr. saltem per 4 annos candidatus ante ingressum in novitiatum peregerit studia gymnasialia, non ausim dicere. Affirmativam sententiam tenent Biederlack-Führich 1. c. n, 102, Jansen 1. c. p. 177, Fanfani 1. c. n. 207. Saltem norma directiva illis statutis competit. 5 c. 589, § i. Cf. 24 theses statutas a S. C. de Stud. 27 Iui. 1914 (Acta Ap. Sed. VI 383). 6 S. C. de Rei. d. 31 Maii 1910 (Acta Ap. Sed. II 450). 7 c. 993, n. 2, 1365, § 2 et 3. Titulus 12. De ratione studiorum in religionibus clericalibus. 289 liberativo suorum consiliariorum dispensare potest, ab hac interruptione, dum­ modo 1) ipsa complexive i. e. totaliter computata non duraverit ultra tres menses; 2) studia omissa scholis privatis, i. e. dirigente aliquo viro docto, suppleta fuerint; 3) et in examine constiterit, ex testimonio examinatorum seu doctrinae iudicum, alumnos prorsus didicisse disciplinas, de quibus in eorum absentia in scholis actum est. Ita S. Congregatio de Rei. d. 1 Mart. 1915 *. Quae quidem ordinatio videtur adhuc in vigore remanere. 5. Studiorum tempore magistris et studentibus ne imponantur officia, quae a studio eos avocant vel scholam quoquo modo impediunt. Supremus moderator religionis et, in casibus particularibus, alii quoque superiores possunt pro sua prudentia eos a nonnullis communitatis actibus, etiam a choro, praesertim nocturnis horis, eximere, quoties id studiis ex­ colendis necessarium videtur2. Hoc loco citatur in Codice iur. can. notissimum decretum Clementis VIII «Nullus omnino» d. 25 Iui. 1599, latum de exemptione a servitio chorali. Quae quidem citatio videtur satis clare innuere, etiam nunc hoc decretum Clementinum esse normam directivam in hac re. lamvero Passerinus3, Lezana4, Peyrinus5, Victorius ab Appeltern6 aliique recte docent, etiam tempore vacationum tales dispensationes et exemptiones posse concedi magistris et studentibus, si hoc ad fovendum studium inservit. 6. Examina durante quinquennio. Religiosi sacerdotes, iis tantum exceptis, qui a superioribus maioribus gravem ob causam exempti sunt, aut qui vel s. theologiam vel ius canonicum vel philosophiam docent, post absolutum studiorum curriculum quotannis, saltem per quinquennium, a doctis gravibusque patribus examinentur in variis doctrinae sacrae disciplinis antea opportune designatis7. Simile statutum latum est8 pro sacerdotibus saecularibus, qui huiusmodi examen quotannis per triennium subire debent. Videtur esse omnino necessarium, ut superiores provii ciales rarissime concedant dispensationem in hoc statuto saluberrimo. 7. Casus morales et liturgici habendi. In qualibet saltem formata domo religiosa minimum semel in mense habeatur solutio casus moralis et liturgici9; cui, si superior opportunum existimaverit, addi potest sermo de re dogmatica coniunctisve doctrinis, e. gr. de apologetica, ascetica, ministerio animarum, eloquentia sacra etc. Omnes clerici pro­ fessi (ergo non solum sacerdotes), qui ■ studio s. theologiae operam navant, aut illud expleverunt et in domo degunt, assistere tenentur, nisi aliud in constitutionibus caveatur10. Sacerdotes religiosi confessarii, si tales conferentiae non habentur in sua domo religiosa, debent inter­ esse huiusmodi conferentiis pro clero saeculari statutis, secus Ordinarius loci eos suspendat ab audiendis confessionibus11. Acta Ap. Sed. VII 124. 2 c. 589, § 2. De hom. stat. q. 187 (vol. II, 306, n. 1155). Summa quaest. regul. 1. i, p. i, c. 8, n. 25. Privil. Minim, in const. 2 lui. II, § 5, n. 21. Comp. iur. reg. 210, p. 212. ■ c. 690, § i. 8 c. 130. 3 A. Blat 1 c. n. 663 putat, quolibet mense habendum esse duplicem casum: alterum moralem, alterum liiurgicum. 10 c. 591. 11 c. 131, § 1 ; c. 2377. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 19 1 3 4 5 6 290 Liber IT. De personis. Pars II. De religiosis. 8. Quaenam studia peragenda sint necessario pro suscipiendis singulis ordinibus, dicetur infra 1. 3, tit. 6, c. 2, a. 1. TITULUS XIII. De obligationibus et privilegiis religiosorum. CAPUT i. De religiosorum obligationibus. Praenotamen. Codex iur. can. tractat de obligationibus religiosorum hoc uno capite. Cum tamen hoc caput sit valde longum cumque obliga­ tiones religiosorum sint tam multiplices, subdividimus hoc caput in quattuor articulos, sc. de obligationibus religiosorum 1. vi ipsius status religiosi; 2. vi votorum; 3. vi regulae et constitutionum; 4. specialiter de obligatione mini­ sterii animarum et officii divini. ARTICULUS I. De obligatione religiosorum vi ipsius status religiosi. Q. 221. Quaenam sint obligationes religiosorum vi ipsius status religiosi b R. i. Obligatio tendendi ad perfectionem. Religiosi tenentur vi ipsius status religiosi, quippe qui sit et vocetur status perfectionis, tendere ad perfectionem Christianam. Quare Angelicus Doctor1 breviter dicit: «Ille, qui statum religionis assumit, non tenetur habere perfectam caritatem, sed tenetur ad hoc tendere et operam dare, ut habeat cari­ tatem perfectam.» Cui quidem obligationi gravi religiosus satisfacit, si fideliter observat vota sua et regulam professam, non autem tenetur ad alia opera supererogatoria, etsi multum conducentia ad perfectionem; neque etiam tenetur semper facere id, quod melius est, seu inter duo opera eligere id, quod melius est, sicuti laudabiliter fecerunt complures sancti. Haec obligatio tendendi ad perfectionem non videtur esse distincta ab obligatione servandi vota et regulam. Nonnulli quidem auctores contrarium autumant, asserentes religiosum graviter laedentem vota committere duo gravia peccata, sc. alterum contra votum, alterum vero contra obligationem tendendi ad perfectionem religiosam. Quae quidem sententia videtur solido fundamento carere, nisi tamen in aliquo ordine exsistat, praeter tria consueta vota, votum tendendi ad per­ fectionem, quale votum videtur esse e. gr. votum conversionis in ordine S. Benedicti. Ceterum huic sententiae non favet Codex iur. can.2 statuens: «Omnes et singuli religiosi, superiores aeque ac subditi, debent non solum quae nuncupaverunt vota fideliter integriterque servare, sed etiam secundum regulas et constitutiones propriae religionis vitam com­ ponere atque ita ad perfectionem sui status contendere.» Ergo ob­ servando vota et constitutiones religiosi contendunt ad perfectionem. 1 S. th. 2, 2, q. 186, a. 2. c. 593· Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput i. De obligationibus. 2QI Statim oritur quaestio, quandonam peccet graviter religiosus contra hanc obligationem tendendi ad perfectionem. Respondetur: i. Quando religiosus contemnit hanc perfectionem ita, ut positive statuat, se nolle adipisci eam. Per se patet. 2. Quando ex contemptu formali transgreditur constitutiones, et a fortiori, quando sic laedit vota; ista enim sunt media necessaria ad perfectionem assequendam. «Tunc autem aliquis ex contemptu regulam trans­ greditur, quando voluntas eius renuit subici ordinationi legis et ex hoc procedit ad faciendum contra legem vel regulam.» 1 3. Quando saepe violat vota in re gravi. Qui enim saepe committit peccata mortalia offendens Deum, non censetur tendere ad perfectionem caritatis divinae. 4. Quando ex consuetudine nullo modo impugnata frequentissime transgreditur regulam et constitutiones. Sunt tamen auctores, qui hoc recte negant, inter quos 5. Alphonsus2. Attamen omnes concedunt in hoc ultimo casu talem transgressorem posse graviter peccare et propter scandalum et propter nocumentum, quod causai et suis fratribus et disciplinae religionis. Sicut unusquisque religiosus sub gravi tenetur tendere ad perfectionem, ita unusquisque superior religiosus tenetur sub gravi fovere perfectionis stu­ dium in suis subditis. Potest igitur graviter peccare superior, qui sinit im­ pune suos subditos passim transgredi regulas. 2. Obligationes communes religiosorum et clericorum. Religiosi tenentur vi status religiosi ad eas obligationes, quae incumbunt statui clericali in communi, nisi ex contextu sermonis vel ex natura rei aliud constat3. Hinc quae supra q. 65 sqq. dicta sunt pro clericis de venatione non exercenda, de alearum ludo non faciendo, de choreis et spectaculis publicis non assistendis, de saecularibus negotiis se non immiscendis, de medicina et chirurgia non exercenda et generatim de honestate clericorum, valent quoque pro religiosis. 3. Exercitia religiosa. Quantum ad exercitia religiosa nunc statutum est iure communi4: a) quotannis spiritualibus exercitiis vacent omnes religiosi. Duratio istorum exercitiorum non est determinata iure communi; b) legitime non impediti cotidie Missae intersint, orationi mentali vacent et in alia pietatis officia, quae a regulis et constitutionibus prae­ scripta sunt, sedulo incumbant; c) ad poenitentiae sacramentum semel saltem in hebdomada ac­ cedant; d) frequenter, etiam cotidie, s. Eucharistiam recipiant. Si tamen post ultimam sacramentalem confessionem religiosus communitati grave scandalum dedit aut gravem et externam culpam patravit, superior (superiorissa) potest prohibere ne religiosus iste ad s. Communionem accedat, antequam ad sacramentum poenitentiae denuo accessit. Si in constitutionibus nonnullarum religionum dies communionis sunt fixae vel determinatae, hae normae non habent vim obligatoriam, sed dum­ taxat directivam. 1 5. Thomas, S. th. 2, 2, q. 186, a. 9. 3 c. 592. 4 c. 595. 2 Theol. mor. 1. 4, n. n. 19 Liber II. De personis. 2Ç2 Pars II. De religiosis. ARTICULUS II. De obligationibus religiosorum vi votorum. Q. 22 2. Quousque se extendat obligatio religiosorum votorum in genere ? R. i. Disputatur inter auctores, num vota religiosa obligent etiam ad actus internos. Omnes quidem concedunt, a) votum castitatis laedi per actus internos luxuriae, b) melius et magis meritorie agere reli­ giosum, si etiam actus suos internos plane conformat votis et regulae; c) cavendum esse ab actibus mere internis, qui sunt votis contrarii, utpote non solum inutiles, sed etiam periculosi; quia ex istis morosis complacentiis contra paupertatem vel oboedientiam nasci facile potest displicentia ipsorum votorum eorumque etiam externa transgressio. Sed si quaeritur theoretice de stricta obligatione ad actus internos, non est concors doctorum sententia. Prima sententia asserit, vota laedi etiam per actus internos, quia affectus est maioris momenti quam effectus externus. Cum igitur effectus externus sit contra votum, a fortiori eius affectus internus. Ita Albertus a Bulsano. Altera sententia distinguit dicens: Actus mixte internos, i. e. desideria, laedere vota, non autem actus mere internos, sicut delectationes morosas. Hinc e. gr. religiosus, qui absolute desiderat divitias, peccat contra votum pauper­ tatis, qui vero delectatur morose de voluptate in possessione divitiarum, sine earum absoluto desiderio, non peccat contra votum. Ita Suarez, Passerinus, multi alii. Ad rem scribit Passerions1: «Supposita firma voluntate non violandi votum, delectatio de dominio divitiarum cogitato seu imaginato non est mortale peccatum contra votum paupertatis, quia rerum dominium non est mala res ab intrinseco.» Delectatio tamen morosa de rebus obscoenis a religioso libere admissa est peccatum duplex, quia laeditur cum praeceptum tum votum castitatis. — Ceterum in particulari casu superior religiosus videtur vi voti oboedientiae posse praecipere actus mere internos, e. gr. meditationem, suis subditis pro­ fessis, si id ad observantiam regularem pertinet. 2. Seclusa speciali dispensatione pontificia religiosi cum exclaustrati tum elevati ad episcopatum tenentur ad observationem votorum religio­ sorum, non autem saecularizati. Ceterum infra tit. XV specialis sermo redibit de hac re. Q. 223. Quaenam sint obligationes voti paupertatisb R. Iam nonnulla de hac re dicta sunt supra tit. X, c. 3 et tit. XI, c. 2, a. 2. i. Obiectum voti paupertatis. Votum sollemne paupertatis importat abdicationem omnis dominii rerum temporalium externarum2, ita ut 1 De hom. stat. q. 187, a. 7, n. 936. 2 Quibus verbis circumscribitur obiectum religiosi voti paupertatis, quod proinde se non extendit ad bona interna, iura spiritualia, ad honorem, famam, valetudinem cor­ poris etc. Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 293 sollemniter professus, secluso speciali induito apostolico (quale nostris temporibus propter ius civile aliquando conceditur), omnino inhabilis est ad quemlibet proprietatis actum exercendum. Votum simplex paupertatis non importat nisi abdicationem administrationis, usus et ususfructus bonorum, ita ut simpliciter professi retineant sic dictum dominium radicale et capacitatem acquirendi novum dominium radicale. Excipiuntur fratres coadiutores Societatis lesu, quorum paupertatis votum ipsos reddit omnino incapaces cuiuslibet dominii. Quomodo ante professionem facienda sit cessio dominii, supra q. 217 dictum est. Sub voto paupertatis non cadunt reliquiae, quippe quae non sint pretio temporali aestimabiles. Hoc tamen valet de solis reliquiis, non autem de thecis includentibus, praesertim si sunt ex materia pretiosa. Quae de reli­ quiis dicta sunt, eo ipso non valent de piis imaginibus, crucibus, rosariis aliisque huiusmodi, quae absque licentia superioris licite nequeunt dari vel accipi. Attamen saepe solet adesse licentia saltem tacita ea acquirendi et distribuendi. Servandae sunt consuetudines hac in re legitime exsistentes. Veteres auctores satis communiter docebant, manuscripta quoque atque picturas sculpturasque artificiose a religioso factas non cadere sub voto paupertatis. Etiam S. Alphonsus1 hanc sententiam probabiliorem tenuit. Die autem n Iulii 1913 S. Congregatio de Rei. ad quaestionem: «An reli­ giosi tum votorum sollemnium tum votorum simplicium, qui aliquod manuscriptum durantibus votis exaraverunt, eiusdem dominium habeant, ita ut illud donare aut quocumque titulo alienare valeant? respondit: Negative.» Quam quidem responsionem Pius X ratam habuit et confirmavit die 13 Iulii 19132. Ratio huius responsionis videtur esse, quia ista manuscripta sunt res, quae habent valorem materialem. lamvero quidquid valoris materialis acquirit religiosus professus, non cadit sub eius libero dominio. Non obstante responsione S. Congregationis modo citata, videtur adhuc probabilis sententia Passerini docentis3: Religiosum habere dominium pro­ priorum manuscriptorum ad suum usum, non autem ad eorundem alienationem, proindeque posse libere secum asportare sua manuscripta, si mittitur ab una in aliam domum, vel si elevatur ad episcopatum. Ratio huius est, quia manu­ scripta sunt quasi effectus scientiae, quam quis multo labore acquisivit, et quia sunt optima adminicula memoriae, a qua scientia dependet magna ex parte. Porro homo quilibet habet ius naturale conservandi suam scientiam eaque omnia, quae conducunt ad hoc, neque per votum paupertatis spoliatur hoc iure. Hinc e. gr. religiosus professus secum asportans sermones a se ipso confectos et manuscriptos minime videtur laedere votum paupertatis. — Religiosus professus, qui morti proximus sua scripta, quae ipse satis erudita putat, comburit aut destruit, ne post mortem sui honorificam relinquat me­ moriam, male agit et obiective peccat. Insuper satis ingratum se gerit erga propriam matrem religionem, quae illum aluit et enutrivit in studiis. 2. Vita communis. Peculium, i. e. pecunia alicui religioso a superiore legitimo concessa eo fine, ut sibi convenientem sustentationem com1 Theol. mor. 1. 4, n. 14. 2 Acta Ap. Sed. V 366. 8 De hom. stat. 186, a. 7, n. 412. Ita quoque J. J-ansen, Ordensrecht2 140; item aliqualiter M. Führich, De religiosis 185; Commentarium pro rei. II 142. 294 Liber IL De personis. Pars II. De religiosis. paret, non quidem directe repugnat voto paupertatis, cum religiosus de eo disponat non proprio nomine, sed nomine religionis. Quare non recte vocat Concina religiosos peculium habentes «filios irae, filios perditionis, infames violatores paupertatis»1. Attamen ius positivum peculium reprobat, et «nulla in posterum nova domus religiosa erigatur, vel etiam . . . suppressa restituatur sine expressa conditione ac lege in perpetuum servandae vitae communis; secus erectio vel restitutio irrita omnino habeatur»2. Codex iur. can. autem3 statuit: «In quavis religione vita communis accurate ab omnibus servetur etiam in iis, quae ad victum, ad vestitum, et ad supellectilem pertinent.» «Religiosi legem vitae communis constitutionibus praescriptae in re notabili violantes graviter moneantur et, emendatione non secuta, puniantur etiam priva­ tione vocis activae et passivae et, si superiores sint, etiam officii.» 3. Votum paupertatis excludit omnem actum veri dominii vel dis­ positionis de rebus materialibus. Contra votum paupertatis directe non peccat religiosus, qui sibi oblatam donationem gratuitam recusat. Ratio est, quia religiosus vi voti paupertatis non promisit se aliquid acceptu­ rum, sed solummodo promisit se victurum esse sine proprio, ita ut nihil recipere velit ad sui commodum sine licentia superioris. Nihilominus religiosus hoc modo recusans donationem oblatam potest quandoque peccare cum contra caritatem, si nempe religio laborans inopia indiget re oblata, tum contra oboedientiam, si superior praecepit, ut acceptentur omnes eleemosynae. — Aliter res se habet quoad recusationem testa­ menti vel legati pii. Per testamentum enim vel legatum heres recipit strictum ius ad rem. lamvero sollemniter professus renuntiat invalide, simpliciter autem professus renuntiat illicite alicui iuri quaesito45. Q. 224. Utrum peccet religiosîis contra votum paupertatis, qui sine licentia superioris recipit pecuniam vel alias res in pia opera expendenda ? R. i. Si et opus pium et summa pecuniae distribuenda determinatur a donatore, religiosus non peccat contra votum paupertatis. Tunc enim religiosus nullum prorsus actum dominii exercet, sed est tantum mi­ nister vel, ut ita dicam, canalis, per quem eleemosyna distribuitur. Ita sententia communis. 2. Si donator nihil determinavit de opere pio aut de pauperibus designatis, sed solummodo religioso dedit summam pecuniae ad libere distribuendam pro pauperibus aut in causas pias, duplex est sententia. S'. Alphonsus^ cum Lezana, Lessio aliisque docet, hoc esse contra vo­ tum paupertatis, quia tunc religiosus administrationem seu usum rei assumit independenter a suo superiore. Suarez vero, Sanchez, Laymann, 1 Cf. 5. Alpkons., Theol. mor. 1. 4, n. 15. 2 Ita schema propositum patribus Concilii vaticani. 3 c. 594, § i et 2389. 4 Cf. Passennus, De hom. stat. q. 186, a. 7, n. 727; S. Alphonsus, Theol. mor. 1. 4, n. 20; Vermeersch, De inst. rel. I 242 et 258. 5 Theol. mor. 1. 4, n. 24; Homo apost. tr. 13, 7. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 295 Lehmkuhl, Bucceroni, Génicot aliique autumant, id non esse contra votum paupertatis, saltem si religiosus has res distribuit non nomine proprio. En verba PasserinP: «Sententia Suarez et Sanchez absolute verior est, quia eligere pauperes, 'quibus aliena pecunia distribuatur, non est aliquid proprium habere, nisi ex hoc aliqua commoditas pretio aestimabilis religioso adveniat seu acquirat ius nominandi se ipsum inter pauperes. Ceterum habere pecuniam ad meram aliorum utilitatem non est contra paupertatem, licet possit esse contra speciale praecep­ tum oboedientiae.» In nonnullis religionibus talis praxis dandi elee­ mosynas est prohibita. Sic e. gr. in Regulis sacerdotum S. J. legitur: «22. Nemini aut petere aut accipere quidquam liceat, sive ab iis, quorum confessiones audiverit, sive ab aliis, quod vel in pauperes distribuat vel alteri satisfactionis nomine restituat; nisi superior, cum opus esset, secus faciendum indicaret.» 2 Q. 225. Quaenam quantitas requiratur ad peccatum mortale in materia paupertatis ? R. Ex multis variisque sententiis, quae hac in re vigent et quae videri possunt apud S. Alphonsum3 vel longius apud Donatumse­ quentia videntur esse pro praxi utilia. 1. In esculentis et poculentis ordinariis religiosus rarissime peccat mortaliter contra votum paupertatis, ea in proprium usum convertendo absque licentia debita. Excipi potest cum .S. Alphonse^, «modo res non reserventur a religioso, neve sit damnificatio nimia, neve agatur, de re extraordinaria et pretiosiore.» Ratio est, quia in esculentis et poculentis ordinariis et in proprium usum a religioso sine debita licentia conversis superior religiosus non solet esse rationabiliter invitus propter expensas inde ortas, sed potius propter inoboedientiam et transgres­ sionem regulae hic inclusam. 2. In aliis rebus potest esse laesio cum iustitiae tum religionis. Si laeditur sola virtus religionis, e. gr. si religiosus sibi clam et contra voluntatem superioris procuraret librum, tunc materia censetur gravis, quae gravis est in violatione voti eleemosynae. Si quis e. gr. vovet dare 10 francos pauperibus et hoc votum non implet, videtur esse grave peccatum, quia talis materia censetur gravis in laesione voti. Ratio huius sententiae est, quia religiosus in professione sua vovit dare omnia sua bona materialia in honorem Dei, quasi tamquam eleemosy­ nam. lamvero laedens votum paupertatis subtrahit partem istius elee­ mosynae. — Si laeditur non solum virtus religionis, sed simul virtus iustitiae, in quantum religiosus bona religionis alienat aut damnificat, materia gravis censetur ea, quae ab auctoribus habetur gravis in lae­ sione iustitiae. Religio, utpote persona moralis, in hoc casu posset considerari tamquam dives, ideoque ea materia est gravis, quae, si 1 De hom. stat. q. 186, a. 7, n. 198. 2 I. S. J. I, 604. 3 Theol. mor. 1. 4, n. 24. 4 Ker. regul. prax. I, part. 2, tr. 15, q. 19. 5 L. c. 2C)6 Liber IL De personis. Pars II. De religiosis. ablata est homini diviti, constituit grave peccatum, sc. iuxta praesentem valorem pecuniae, valor 30—40 francorum. Si igitur religiosus tradit ex bonis religionis extraneo sine debita licentia e. gr. 100 francos, duplex peccatum grave committit, sc. contra votum paupertatis et contra iustitiam et insuper ad restitutionem tenetur, in quantum hoc est possibile. — Ceterum cum sit ita incertum, quaenam accurate sit materia gravis in his transgressionibus, nemo est condemnandus peccati mortalis, nisi omnino certo constet. Grandem quoque influxum exer­ cent consuetudines diversarum religionum. Namque in una religione paupertas strictius obligat et observatur, ex consensu omnium timo­ ratorum religiosorum ; in alia autem minus stricte. Poenae latae sententiae antiquitus exsistentes de iure communi contra violatores voti paupertatis in novo Codice non sunt renovatae ac proinde sunt abolitae. Speciminis causa afferatur statutum Innocentii ΙΠ de hac re1: «Si proprietas apud quemquam inventa fuerit in morte, ipsa cum eo in signum perditionis extra monasterium in sterquilinio subterretur, secun­ dum quod beatus Gregorius narrat in dialogo se fecisse.» Poenae quoque latae sententiae de iure communi inflictae religiosis dantibus illicite munera atque accipientibus ea abrogatae sunt. Attamen religiosi vitam communem constitutionibus praescriptam in fe notabili violantes, graviter moneantur et, emendatione non secuta, puniantur etiam privatione vocis activae et passivae, et, si superiores sint, etiam officii2. Q. 226. Quaenam obligationes oriantur ex religioso voto castitatis? R. i. Obiectum voti castitatis. Votum religiosum castitatis est pro­ missio Deo facta abstinendi perpetuo ab omni delectatione venerea sive interna sive externa. Quare hoc votum violatur non solum per actus externos, sed etiam per actus internos luxuriae, ut iam supra dictum est. Votum simplex castitatis non dirimit matrimonium ratum ante­ cedens, nec irritat matrimonium subsequens, quod tamen graviter pro­ hibet. Vota autem simplicia lesuitarum reddunt matrimonium subsequens non tantum illicitum, sed etiam invalidum. Ita ex speciali privilegio. Votum sollemne castitatis et solvit matrimonium ratum antecedens et irritat matrimonium subsequens3. 2. De gravitate peccatorum contra votum castitatis idem dicendum est, quod de gravitate contra virtutem castitatis; nempe non datur parvitas materiae. Quapropter omne deliberatum peccatum contra castitatem sive interne sive externe commissum a religioso est duplex peccatum grave, sc. contra castitatem et contra votum. Poenae contra religiosos, qui violant castitatem, sunt sequentes : a) Clerici religiosi in sacris ordinibus constituti, si sunt concubinarii, monitione inutiliter praemissa, cogantur ab illicito contubernio recedere et scandalum reparare suspensione a divinis. Si delictum admiserunt contra sextum decalogi praeceptum cum minoribus infra aetatem 16 annorum, vel adulterium, stuprum, bestialitatem, sodomiam, lenocinium, incestum cum 1 C. 6 X 3, 35· 2 c. 2389. c. 1073 et c. 1119. TLitulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 297 consanguineis aut affinibus in primo gradu exercuerunt, suspendantur, in­ fames declarentur, quolibet officio, munere, si quod habeant, priventur et in casibus gravioribus deponantur. Si aliter contra sextum decalogi prae­ ceptum deliquerunt, congruis poenis secundum casus gravitatem coerceantur ‘. b) Irregularitatem incurrunt a) omnes religiosi (etiam simpliciter pro­ fessi), qui matrimonium etiam civile attentaverunt; β) illi, qui cum muliere religiosa etiam simpliciter professa huiusmodi matrimonium attentaverunt2. c) Regulares aut moniales post votum sollemne castitatis itemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matrimonium etiam civiliter tantum con­ trahere praesumentes incurrunt in excommunicationem latae sententiae S. Sedi simpliciter reservatam. Quodsi sunt professi votorum simplicium perpetuorum tam in ordinibus quam in congregationibus religiosis, omnes personas supradictas tenet excommunicatio latae sententiae Ordinario reservatae 3. Ex iure particulari religiosi violantes castitatem solent insuper aliis poenis affligi, prout constitutiones singularum religionum determinant. Ad tuendam observantiam voti castitatis pro religiosis multa salutaria statuta lata sunt, quae videri possunt in singulis constitutionibus4. Nihil speciale notandum occurrit iuridice de istis statutis, excepto statuto de clau­ sura, quae non solum servit castitati custodiendae, sed etiam tranquillitati, paci, profectui spirituali religiosorum. Q. 227. Quaenam ius commune statuat de clausura religiosorum virorum ? R. i. Clausura potest dupliciter sumi: i. moraliter pro omnibus illis praeceptis, quae lata sunt de egressu religiosorum e domo reli­ giosa et de ingressu extraneorum in domum religiosam; 2. materialiter pro illa parte domus religiosae, in quam extranei nequeunt intrare. Distinguitur deinde clausura papalis et non-papalis seu iuris particularis. Prima est strictior et viget solummodo in domibus regularium sive virorum sive mulierum; altera est minus stricta et viget in aliis domibus 'eligiosis. 2. In omnibus canonice erectis domibus regularium, etiam non for­ matis, servetur clausura papalis5. Lege autem istius clausurae afficitur tota domus, quam communitas regularis inhabitat, cum hortis et viri­ dariis accessui religiosorum reservatis. Excipiuntur autem a clausura non solum publicum oratorium cum continente sacristia, sed etiam hospitium pro advenis et collocutorium. Collocutorium, quantum fieri potest, prope ianuam domus constitui debet. Partes clausurae legi obnoxiae patenter indicentur. Solet in portis istarum partium magnis litteris inscribi verbum: Clausura. Superioris maioris vel capituli gene­ ralis secundum constitutiones aut, si agitur de monasterio monialium, episcopi erit, clausurae fines accurate praescribere aut legitimis de causis mutare6. Potest igitur e. gr. superior provincialis ex rationabili causa mutare clau­ suram modo transeunti vel etiam permanenti, ita ut aliqua pars domus reli1 c. 2359. 2 c. 985, n. 3. 3 c. 2388. 4 Cf. Constitutiones ord. Praed. n. 327—329. 5 c. 597, § i. 6 Ib. § 3. 2Ç)8 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. giosae sit extra clausuram. Ceterum, quantum ad extensionem clausurae, nonnulli auctores recte distinxerunt inter clausuram acinam et passivam. Clausura activa includit ea omnia loca, ad quae religiosi egredi possunt sine speciali licentia superioris; clausura vero passiva includit ea loca, in quae extranei (praesertim diversi sexus) nequeunt intrare. Clausura activa latius se extendere solet quam clausura passiva. Sic e. gr. collocutorium, oratorium publicum etc. censentur esse intra clausuram activam, sed extra clausuram passivam; viri enim religiosi libere possunt intrare in oratorium publicum vel etiam in collocutorium, quin clausuram egrediantur; insuper mulieres possunt intrare in ista loca, quin intrent in clausuram. 3. Intra regularium virorum clausuram nequeunt sub gravibus poenis mulieres cuiusvis aetatis, generis aut conditionis sub quovis praetextu admitti’. Solae eorum, qui supremum actu tenent populorum princi­ patum, uxores earumque comitatus (vulgo Gefolge, suite) eximuntur ab hac lege2. Ergo uxores principum actu regnantium in aliqua regione earumque decens comitatus possunt sine speciali licentia S. Sedis admitti in clausuram regularium virorum. Ex iure communi etiam mulieres infantes iam nequeunt admitti in regularium clausuram neque prorsus ullae aliae mulieres, praeter supra dictas. In nonnullis tamen regionibus exsistunt consuetudines immemora­ biles, quae permittunt, ut mulieres in certis sollemnitatibus processionaliter ingrediantur regularium clausuram. Cum autem tales consuetudines immemora­ biles non sint hic expresse revocatae, possunt tolerari, si Ordinarius prudenter existimet, eas non posse submoveri. 4. Si regularium virorum domus adnexum habet vel convictum pro alumnis internis vel alia opera religionis propria, e. gr. scholas, tunc saltem pars aedium separata (si fieri potest) reservetur habitationi reli­ giosorum et clausurae legi sit subiecta3. Etiam in loca extra clau­ suram alumnis externis aut internis vel operibus religionis propriis re­ servata personae alterius sexus (nisi aequa de causa et cum licentia superioris) ne admittantur4. Quare non facile admittantur mulieres ad visitanda e. gr. dormitoria alumnorum internorum, si in eadem domo habitant religiosi. 5. Poenae. Mulieres violantes clausuram regularium virorum et omnes, quicumque ii sunt, eas cuiuscumque aetatis introducentes vel admittentes plectuntur ipso facto excommunicatione Sedi Apostolicae simpliciter reservata5. Praeterea religiosi admittentes vel introducentes cuiuscumque aetatis mulieres in talem clausuram priventur officio, si quod habeant, et voce activa et passiva6. Veteres auctores explicantes has poenas nonnullas subtiles distinctiones solebant facere; quae qui­ dem nunc iam amplius non possunt admitti, sed poenae intelligendae et applicandae sunt, sicuti supra claris verbis expressae sunt, idque sine ullis restrictionibus. Solummodo excusantur ab istis poenis latae sententiae a) mulieres non baptizatae, b) impuberes, c) ii, qui sine 1 c. 598, § i. 5 c. 2342, n. 2. 2 ib. § 2. 6 Ib. 8 c. 599, § i. 4 ib. § 2. Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 299 gravi imputabilitate, e. gr. ex ignorantia, ex gravi metu, vi clausuram violaverunt1. 6. Clausura in congregationibus virorum. Quae hucusque dicta sunt, valent quoque de clausura instituenda in domibus religiosarum congregationum virorum2, immo et piarum societatum virorum in com­ muni viventium sine votis3. Est tamen duplex differentia: a) Non­ nisi S. Sedes potest concedere mulieribus, ut intrent in clausuram regularium; econtra superiores religiosi possunt ex iustis et rationa­ bilibus causis ingressum in clausuram aliorum religiosorum permittere4. Ita saltem ex iure communi, b) Poenae latae in violantes clausuram a iure communi (de quibus n. 5 sermo fuit) non infliguntur iis, qui violant clausuram virorum, in congregationibus religiosis aut in piis societatibus viventium. Q. 228. Quaenam ius commune statuat de clausura mulierum religiosarum ? R. i. Apprime distinguenda est monialium (cum votis sollemnibus)5* clausura, quae est papalis, a clausura aliarum mulierum religiosarum, quae non est papalis. De clausura non papali observandae sunt con­ stitutiones uniuscuiusque religionis. De clausura papali vigent sequentia: 2. Clausura qïioad ingressum. Intra monialium clausuram nemo, cuiusvis generis, conditionis, sexus, aetatis admittatur sine S. Sedis licentia^. Ergo etiam omnes mulieres, quae non sunt postulantes monasterii, excluduntur a clausura monialium; aliquando tamen con­ ceditur, ut puellae educentur in monasteriis monialium vel ut ibi sint famulae 7. In clausuram monialium possunt ingredi: a) Ordinarius loci aut superior regularis, monasterium monialium visitans, vel alius visitator ab his delegatus, sed dumtaxat inspectionis causa. Visitator debet esse comitatus ab uno saltem clerico vel a religioso viro maturae aetatis8. b) Confessarius vel qui eius vices gerit, cum debitis cautelis ad ministranda sacramenta infirmis aut ad assistendum morientibus9. Ad deferendam Communionem monialibus infirmis (in defectu confessarii vel capellani) quilibet sacerdos legitime vocatus potest intrare clausuram. «Oportet autem, ut quattuor religiosae maturae aetatis, si fieri possit, ab in­ gressu in clausuram usque ad egressum, sacerdotem comitentur, qui sacram pyxidem aliquas consecratas particulas continentem deferre, s. Communionem administrare, reverti ad ecclesiam eandemque sacram pyxidem reponere debet, servatis rubricis a Rituali Romano pro Communione infirmorum statutis.» 10 1 c. 2218, § 2; c. 2230. 2 c. 604, § 1. 8 c. 679, § 2. 4 c. 604, § I. 5 Pontificia Commissio d. i Mart. 1921 declaravit non esse papalem clausuram earum monialium,. quarum vota, quamvis ex Instituto deberent esse sollemnia, tamen in aliquibus locis ex praescripto S. Sedis sunt simplicia (Acta Ap. Sed. XIII 177)· 6 c. 600. 7 c. 1225. 8 c. 600, n. i. 9 Ib. n. 2. 10 Ita S. C. de Rei. d. 1 Sept. 1912 (Acta Ap. Sed. IV 626). 300 Liber II, De personis. Pars II. De religiosis. «Si confessarius vel capellanus in domo sororum habitet, eius habitatio in­ gressum separatum, nec ullam cum earum habitatione communicationem habeat.» Ita statuunt «Normae» n. 178 pro institutis approbatis votorum simplicium. Hoc a fortiori valet pro monialibus stricte dictis. Licet autem non stricte valeat pro institutis dioecesanis, tamen valde consulendum est. c) Ii, qui supremum actu tenent populorum principatum, sicut supra q. praec. dictum est de clausura regularium; item eorum uxores cum comitatu ; item Cardinales S. R. E.1 d) Cum antistitae licentia et adhibitis debitis cautelis medici, chirurgi aliique, quorum opera est necessaria. Prius tamen, nisi necessitas urgeat, impetranda est habitualis saltem approbatio Ordinarii loci2. 3. Clausura quoad egressum. Nemini moniahum sub poena ex­ communicationis S. Sedi simpliciter reservatae3 licet post professionem exire e monasterio etiam ad breve tempus, quovis praetextu sine licentia S. Sedis. Excipitur autem mortis vel alius gravissimi mali imminens periculum, quod, si tempus suppetat, scripto recognoscendum est a loci Ordinario4. Ergo e. gr. monialis in periculo mortis exsistens propter inflammatum appendicem potest in hospitale transportari, si operatio chirurgica nequit fieri in ipso monasterio. Sin autem tempus suppetit, requiritur licentia Ordinarii loci. 4. Clausura monasterii monialium ita circumsepta esse debet, ut, quoad fieri potest, nullus sit in eam vel ab ea prospectus externarum personarum 5. 5. Clausurae custodia. Clausura monialium, etsi regularibus sub­ lectarum, sub vigilantia est Ordinarii loci, qui potest non solum eam accurate circumscribere aut legitimis de causis mutare, sed etiam delin­ quentes (regularibus viris non exceptis) poenis ac censuris corrigere et coercere6. Sed superiori regulari quoque custodia (non autem mu­ tatio) clausurae monialium sibi subiectarum commissa est, qui moniales aut alios suos subditos, si quid hac in re deliquerint, poenis quoque punire potest7. 6. Poenae. Clausuram monialium violantes cuiuscumque generis aut conditionis vel sexus sint, in earum monasteria sine legitima licentia ingrediendo, pariterque eos introducentes vel admittentes ; item mo­ niales e clausura illegitime exeuntes plectuntur excommunicatione sim­ pliciter S. Sedi reservata. Clerici autem violantes clausuram monialium insuper suspendantur per tempus pro gravitate culpae ab Ordinario definiendum8. Poenas istas non incurrunt iidem, qui supra q. 227 dicti sunt sc.: non baptizati, impuberes, sine gravi culpa agentes. 1 c. 600, n. 3. 2 Ib. n. 4. 3 c. 2342, n. 3. Quamvis puellae postulantes in monasteriis monialium lege clausurae teneantur, ut supra q. 203 dictum est, tamen non videntur esse excommunicatae, si illicite egrediuntur e clausura. Solae enim moniales illicite egredientes e clausura ex­ communicantur. 4 c. 601. 5 c. 602. 6 c. 603, § 1. 7 Ib. § 2. 8 c. 2342, η. i et 2. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. βΟΙ 7. Clausura in congregationibus mulierum. Quae dicta sunt de clausura monialium, valent generatim quoque de clausura aliarum mu­ lierum religiosarum. Adest autem triplex differentia: a) Mulieres ex­ traneae possunt admitti in clausuram congregationis religiosae muliebris. Attamen ne ex tali admissione inconsiderata spiritus religiosus in domo religiosa evanescat! b) Superiorissa potest ex iusta et rationabili causa etiam viros admittere in clausuram. Ita ex iure communi1. Ex iure vero particulari hoc plerumque aut omnino prohibetur aut rarissime permittitur, c) Poenae sub n. 7 indicatae non statuuntur de iure com­ muni contra violatores clausurae congregationum a votis simplicibus. Episcopus vero potest in adiunctis peculiaribus gravibusque intercedenti­ bus causis hanc clausuram censuris munire (e. gr. excommunicatione aut interdicto)2. Cum autem censurae non sint facile multiplicandae, rarissime videtur expedire, ut episcopus utatur hoc iure; quamvis dili­ genter curet, ut haec clausura rite servetur et, quidquid vitii in eam irrepat, corrigatur. Q. 229. Numquid adhuc vigeant ea, quae ius commune statuit de accessu ad clausuram monialium? R. Vetus ius commune statuit praecepta satis severa de accesszc quoque ad clausuram monialium, seu de accessu ad collocutorium vel ad crates. Sed cum omnes leges disciplinariae, quae nec explicite nec implicite in Codice iuris can. contineantur, omnem vim amiserint3, atque in Codice nihil inveniatur de isto accessu, vetera praecepta iam non obligant de iure communi. Verumtamen cum frequens accessus ad collocutorium soleat spiritui religionis grande detrimentum inferre, talis accessus vitetur, nisi adsit iusta causa. Hinc illa salutaria monita : «Omnes, quibus est clausurae custodia, sedulo advigilent, ne, alienis invisentibus, inutili collocutione disciplina perturbetur et spiritus reli­ gionis detrimentum patiatur.»4 «Curent superiores religiosi, ut accurate observentur, quae sive circa egressum subditorum e claustris sive circa excipiendos vel adeundos extraneos in propriis constitutionibus prae­ scripta sunt.»5 Q. 230. Num superiores religiosi possint permittere, ut subditi extra domum propriae religionis degant? R. i. Sine iusta et gravi causa superiores religiosi nequeunt per­ mittere, ut subditi extra domum propriae religionis degant. Sin autem religiosi debent commorari extra domum propriae religionis ultra sex menses, requiritur licentia S. Sedis. Talis licentia non est necessaria, si religiosi studiorum causa extra domum propriae religionis degunt6; quo in casu tamen observanda sunt ea, quae statuta sunt de studiis religiosorum 7. 2. Religiosi et religiosae quaestum facientes debent observare ea, quae infra q. 248 dicentur de quaestuatione. 1 c. 604, § I. 6 c. 606, § I. 2 Ib. § 3. 6 Ib. § 2. c. 6, n. 6. 4 c. 605. Cf. supra q. 220. Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. 3. Ex iure particulari solent exsistere optima statuta de egressu religiosorum, e. gr. nullus exeat, nisi qualibet vice obtinuerit licentiam a legitimo superiore, ac proinde ne concedantur generales exeundi licentiae; post reditum religiosus statim petat benedictionem a superiore et reddat rationem sui itineris; egressus fiat per communem portam, in qua ianitor est constitutus, non autem per alias portas aut per ec­ clesiam ; prope portam communem adsit tabula, in qua egressus no­ tetur; claves portae quolibet vespere ad cameram superioris portentur. De iure autem communi antistitae et Ordinarii locorum sedulo debent advigilare, ne religiosae mulieres, citra casum necessitatis, singulae extra domum pergant1. Ergo saltem binae procedant. Q. 231. Quaenam sit nobilitas et obligatio voti oboedientiaer R. i. Nobilitas oboedientiae. Votum oboedientiae primum locum obtinet inter vota religiosa: a) Quia homo per votum oboedientiae offert Deo maximum bonum, sc. propriam voluntatem, quae praecellit proprium corpus et bona externa oblata per vota castitatis et paupertatis. Quare concinne scribit 5. Bonaventura-'. «Nil flagrat ita Domino in odorem suavitatis, quam si mactetur Domino vitulus propriae voluntatis. Nimirum altissimum est in homine rationalis voluntas. Altissimum ergo est sacrificium, eam totaliter Domino consecrare, non tantum ipsi Deo oboediendo, sed etiam homini «propter Deum», loannes XXII3 ait: «Magna quidem paupertas, sed maior integritas, bonum est oboedientiae maximum, si custodiatur illaesa ; nam prima rebus, secunda carni, tertia vero menti dominatur et animo.» b) Quia votum oboedientiae sub se continet alia vota, sc. castitatis et paupertatis, non autem viceversa. Votum enim oboedientiae adstringit reli­ giosum ad vivendum iuxta regulam, in qua praescribitur vivere caste et sine proprietate. c) Quia votum oboedientiae proprie se extendit ad actus propinquos fini religionis. Quanto autem aliquid propinquius est fini, tanto melius est4. «In hac tertia ratione sumitur nobilitas ex nobilitate actuum, ad quos virtus voti oboedientiae se extendit, qui sunt actus virtutum propinquiores fini religionis, qui est perfectio vitae spiritualis et unio cum Deo. Nam votum oboedientiae se extendit ad actus orationis et contemplationis, immo et actus mutuae cari­ tatis, qui actus in ratione virtutis sunt perfectiores, quam vel pauperem esse vel castum. Ideo nec votum virginitatis est maius, licet sit valde commen­ datum a sanctis, a quibus etiam magis commendatur votum oboedientiae, per quod Deo non carnale aliquid, sed animus immolatur.» 5 2. Obiectum oboedientiae. Vi voti oboedientiae religiosus tenetur: a) regulam observare, et quidem sub gravi vel sub levi culpa, vel tantum sub poena, prout regulae approbatae singularum religionum exigunt. Cum autem istae regulae et constitutiones non soleant sub 1 3 4 5 c. 607. 2 Expos, reg. Fratr. Min. c. 1. Extravag. «Quorundam» tit. 14 «De verb, significatione*. 5'. Thomas, S. th. 2, 2, q. 186, a. 8. Passerimts, De hom. stat. q. 186, a. 696. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 303 peccato obligare, nec etiam directe obligant (stricte loquendo) vi voti. Secus enim voluntaria laesio regulae et constitutionum esset laesio voti, ac proinde peccatum. Observandae igitur sunt istae regulae et con­ stitutiones non ex voto, sed potius ex virtute oboedientiae b b) superiori oboedire in omnibus, quae ipse mandat secundum regidam. Superiores, quibus vi voti oboedientiae religiosi oboedire tenentur, sunt: d) Summus Pontifex; /9) superiores religiosi (non autem, saltem ordinarie, alii officiales); γ) demum episcopus, sed pro solis institutis iuris dioecesani. Pro institutis enim iuris pontificii auctoritas episcopi in nonnullis casibus oritur quidem ex iurisdictione, sed non ex voto. Religiosus non tenetur oboedire superiori, qui vel supra vel contra vel praeter regulam aliquid praecipit, cum tota auctoritas praecipiendi derivetur a promissione voto firmata in professione religiosa. Porro religiosus in professione sua nil promisit nisi oboedientiam secundum regulam et constitutiones. Hinc e. gr. religiosus non tenetur oboedire superiori, qui praecipit actus heroicos vel austeritates, quae nullo modo inveniuntur in regula. Sed con­ cinne animadvertit Passerinus2 : «Ad hoc, ut aliqua actio aut passio sit supra regulam, quattuor debet habere conditiones: 1. quod non sit poena delicti; nam omnis poena est vel actio vel passio affligens, quam alias in­ nocens ferre non tenetur. Ideo quod superior in poenam possit praecipere ea, quae alias essent supra regulam, ita tamen, ut servetur iustitia et poena sit delicto proportionata, est per se certum. 2. ut talis actio seu passio superior aut maior non sit opportuna ad praecavendum in futurum recidivum in peccatum, vel imminens aliquod periculum. 3. ut asperitas non praecipiatur ex publica necessitate. Nam cum necessitas publica petit ieiunia et supplica­ tiones particulares ordinatas ad Deum placandum et ad eius misericordiam implorandam ex aliqua necessitate communi regni aut religionis aut civitatis avt monasterii, immo etiam alicuius benefactoris, cui ex gratitudine debeatur vere aliqua communis supplicatio, tunc pro necessitatis qualitate et debiti potest superior austeriora praecipere. 4. ut actio et passio durior et dif­ ficilior non fuerit antea praecepta per regulam, sc. si qua religio deflexerit a pristina austeritate, tunc superior potest — caute tamen — pristinam austeritatem iterum praecipere.» Religiosus non tenetur oboedire, quando superior praecipit aliquid contra legem Dei. Patet; Deo enim magis oboediendum est quam hominibus. In Societate lesu constitutiones praecipiunt generalissimam oboedientiam, sc. in omnibus, in quibus manifestum peccatum non cernitur3; sed quousque in particulari haec obligatio oboediendi se extendat, nec ipsi doctores lesuitae sunt concordes 4. Superiorem posse praecipere actus quoque internos nonnulli affir­ mant, alii negant. Affirmativa sententia videtur melior. Hinc superior potest praecipere examen conscientiae, meditationem et notanter ap­ plicationem Missae ad suam intentionem. Hoc ultimum videtur esse 1 Cf. Normae 133 X34. 8 Part. 3, c. i, n. 23. 2 De hom. stat. q. 186, a. 8, n. 144. 4 Cf. Vermeersch, De rei. inst. I, n. 292. 204 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. certum, cum S. Congregatio de Rei. d. 3 Mail 19141 responderit af­ firmative ad sequens quaesitum: «An superiores religiosi praecipere possint subditis suis etiam in virtute s. oboedientiae, ut ipsi celebrent secundum intentionem a constitutionibus praescriptam, vel ab ipsis superioribus statutam, salvis exceptionibus a constitutionibus vel a legi­ tima consuetudine sancitis?» 3. Votum oboedientiae obligat sub gravi vel sub levi secundum quantitatem materiae. Gravis censetur obligatio ac proinde grave quo­ que peccatum inoboedientiae, quando superior in gravi materia vult sub gravi obligare subditum. Censetur autem gravis materia gravisque obligatio, a) si poena praecepto legitime adiuncta est gravis. Hinc e. gr. si poena est excommunicatio, suspensio, privatio vocis activae et passivae, privatio officiorum et inhabilitas ad ea etc., materia ob­ oedientiae censetur gravis. In istis casibus superior praecipiens solet gravitatem praecepti indicare per haec vel similia verba : «praecipio in virtute sanctae oboedientiae», vel «sub formali praecepto». Raro, caute ac prudenter superiores religiosi praecipiant in virtute sanctae oboedientiae; quare in nonnullis institutis religiosis salutariter statuitur, ne tale praeceptum fiat nisi in scriptis, vel saltem coram duobus testibus3, b) si ex inoboedientia grave sequitur scandalum aut aliud grave incommodum. Patet per se. 4. Votum oboedientiae stricte non obligat nisi ad oboedientiam materialem. Praeeunte *3. * Thoma auctores solent distinguere inter materialem oboedientiam, quae est simplex exsecutio operis praescripti, licet non fiat intentione adimplendi praeceptum, et oboedientiam for­ malem, quae est exsecutio operis praecepti praecise ex intentione satis­ faciendi praecepto. Ratio autem, quare stricte sufficiat oboedientia materialis et non requiratur oboedientia formalis, ea est, quia per votum oboedientiae religiosus non promittit Deo et superioribus oboedire ex hoc vel illo motivo, sed simpliciter adimplere ea, quae legitime prae­ cepta sunt. Nihilominus oboedientia formalis valde commendanda est, utpote magis perfecta et meritoria. B. Humbertus de Romanis quintus magister generalis ord. Praed. in epistula, quam direxit ad singulas provincias totius ordinis, haec pulcherrime de oboedientia religiosa commendat: «Ut autem oboedientia vera sit Deo acceptabilis, studete habere: I. promptam sine dilatione; 2. devotam sine dedignatione; 3. voluntariam sine contradictione; 4. simplicem sine discussione; 5. ordinatam sine deviatione; 6. iucundam sine turbatione; 7. strenuam sine pusillanimitate; 8. universalem sine exceptione; 9. perseverantem sine cessatione.» 4 Nota. De votis specialibus, quae praeter tria vota essentialia in non­ nullis institutis religiosis usuveniunt, non vacat loqui. Pertinent enim ad 1 Acta Ap. Sed. VI (1914) 231. 2 Cf. Nonnae 136 137. 8 S. th. 2, 2, q. 104, a. 2. 4 Speculum FF. Praed. 6 sqq. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 30 ius particulare, ideoque videndae sunt constitutiones istorum institutorum. Ceterum talia vota iam amplius non admittuntur in institutis noviter fundandis h ARTICULUS III. De obligationibus religiosorum vi regulae et constitutionum. Q. 232. Quomodo generaliter obligent regulae et constitutiones ~ R. i. Regula religiosa non est idem ac constitutiones seu statuta (saltem communiter loquendo); nam regula intelligitur norma vivendi a S. Sede approbata, ita ut sit perpetua in religione neque mutetur. In hoc sensu acceptae regulae religionum sunt perpaucae, e. gr. regula S. Benedicti, S. Augustini, S. Francisci etc. Constitutiones vero seu statuta sunt normae vivendi cuilibet religioni propriae et mutatis tem­ poribus mutabiles. Sic e. gr. Dominicani habent regulam S. Augustini (quam sequuntur aliae complures religiones), sed habent proprias con­ stitutiones. In nonnullis autem religionibus non distinguitur regula a constitutionibus; immo in institutis votorum simplicium vel ipsum verbum regulae evitetur1 2. 2. Quousque obligent regulae et constitutiones diversarum religio­ num, nequit generali principio determinari. Proinde in praxi praevaleat indicium et exemplum timoratorum hominum in unaquaque religione. In paucis religionibus e. gr. apud Franciscanos, Carmelitas, nonnullae constitutiones directe obligant sub culpa3. 3. Illae constitutiones, quae subditos non sub culpa, sed sub poena obligant, nihilominus inducunt veram obligationem moralem acceptandi legitimas poenas transgressoribus impositas. 4. Regulae et particulares constitutiones singularum religionum canonibus Codicis iur. can. non contrariae vim suam servant; quae vero iisdem opponuntur, abrogatae sunt. Ita canon 489. Num autem etiam poenae statutae a singulis constitutionibus contra transgressores adhuc vigeant, non est ita certum. Codex enim iur. can.4 statuit generaliter, sine ulla exceptione: «Quod ad poenas attinet, quarum in codice nulla fit mentio, spirituales sint vel temporales, medicinales vel, ut vocant, vindicativae, latae vel ferendae sententiae, eae tamquam ab­ rogatae habeantur.» Quae cum ita sint, probabiliter etiam poenae proprie dictae latae in religionibus videntur abrogatae; non autem re­ media poenalia et poenitentiae. Ceterum cum ex mandato S. C. de Rei. d. 26 lun. 1918 constitutiones omnium religionum et ex mandato eius­ dem Congregationis d. 31 Mart. 1919 religiosarum mulierum libri con1 Cf. Normae 102. 2 Normae 32. 8 Sic e. gr. habetur in Constitutionibus Urbanis Ord. Min. Conventual. (Mechlin. 1880) 17: «Tria vota et regulae praecepta ad mortalem culpam obligant (iis dumtaxat, super quibus fuit vel fuerit a S. Sede Apostolica expresse vel virtualiler dispensatum, exceptis). Quod autem reliquum est in regula (modo formalis et verus contemptus ab­ sit), venialem tantum culpam inducit.» 4 c. 6. n. 5. Prilmmer, Man. 'iuris eccles. Ed. 3. 20 2q6 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. tinentes consuetudines atque preces communes debeant revideri a S. Congregatione, omnia erunt clara ex ista revisione. $. In omnium fere religionum constitutionibus salutariter statuitur, ut religiosi (paucis exceptis) nequeant litteras mittere vel accipere sine licentia superioris, qui ius et officium habet has litteras inspiciendi. Nihilominus omnes religiosi, sive viri sive mulieres, libere possunt mit­ tere litteras, nulli obnoxias inspectioni, ad S. Sedem eiusque in natione legatum seu nuntium, ad Cardinalem protectorem, ad proprios superio­ res maiores, ad superiorem domus forte absentem, ad Ordinarium loci, cui subiecti sunt, et, si agitur de monialibus, quae sub regularium iurisdictione sunt, etiam ad superiores maiores ordinis. Ab istis omnibus possunt quoque praedicti religiosi viri aut mulieres litteras recipere, quin ullus eas inspicere valeat1. Q. 233. Quaenam sit obligatio gestandi habitum religiosum ? R. In vetere Corpore iuris2 sub poena excommunicationis latae sententiae nemini reservatae adeoque sub gravi peccato prohibebatur religiosis professis, ne habitum suae religionis dimittant. Quae quidem poena, utpote non renovata in Codice iur. can., abrogata est. Nihilo minus religiosi omnes proprium suae religionis habitum debent (patenter et non occulte) deferre cum intra tum extra domum, nisi gravis causa excuset, iudicio superioris maioris aut, urgente necessitate, etiam iudicio localis superioris3. Ergo ordinarie requiritur licentia superioris pro­ vincialis, ut religiosus possit licite habitum religionis dimittere. In com­ pluribus religionibus et notanter in religionibus mulierum haec licentia difficulter solet concedi. Rarissime et ex causa valde gravi concedatur, ut religiosus sacerdos induat habitum prorsus laicalem. Etenim boni catholici, immo complures acatholici, solent scandalizari videntes sacer­ dotem religiosum indutum, sicut e. gr. mercator vaccarum indutus est. Neque dicant isti sacerdotes religiosi: Nemo nos cognoscet tamquam sacerdotes. Etenim experientia multiplici constat, sacerdotem vestibus prorsus laicalibus indutum nihilominus facile fuisse cognitum tamquam sacerdotem. Si igitur sacerdos religiosus ex rationabili causa habitum religiosum deponat, assumat habitum, quem clerici saeculares illius regionis in similibus circumstantiis solent gestare. ARTICULUS IV. De religiosorum obligatione peragendi ministerii animarum et recitandi officii divini. Praenotamen. Omittimus omnia ea, quae in recitatione divini Officii potius Theologiam moralem vel Liturgiam spectant, solummodo ea breviter tangentes, quae Codex iur. can. hac in re statuit. Pro iis, quae spectant Theologiam moralem, videsis nostrum Manuale theol. mor. II, n. 360 sqq. Q· 234· Quaenam obligationes incumbant religiosis ratione mini­ sterii animarum b 1 c. 611. 2 c. 2 in VI0 3, 24. 3 c. 596. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 1. De obligationibus. 307 R. Illae religiones clericales, quae ad ministerium animarum in­ stitutae sunt, curent, ut istud ministerium libenter praestetur, quando a locorum Ordinariis vel parochis illud requiritur ad consulendum po­ puli necessitati cum intra tum extra proprias ecclesias aut oratoria publica. Disciplina tamen religiosa ex nimis aucto ministerio detri­ mentum ne patiatur. Vicissim locorum Ordinarii ac parochi libenter utantur opera religiosorum, praesertim in dioecesi degentium, in sacro ministerio et maxime in administrando sacramento poenitentiae1. Uno verbo : Clerus saecularis et regularis laborent unitis viribus in vinea Domini! Hinc quoque, cum catechetica instructio et evangelii ex­ planatio sint tam fructuosae pro populi christiani salute, et ipsi religiosi libenter eas faciant, et superiores advigilent, ne iis in ecclesia paroeciali factis aliquod nocumentum afferatur per celebrationem divinorum of­ ficiorum in propria ecclesia. Si Ordinarius loci iudicat, tale nocumentum revera causari, potest religiosis praecipere mutationem divinorum officio­ rum in propria ecclesia2. Si ecclesia, apud quam residet communitas religiosa virorum, est simul paroecialis, officia divina et ministerium animarum ordinanda sunt simili modo, ac si ecclesia cathedralis est simul paroecialis3. In praxi praestat, ut omnia ex aequo et bono componantur. — Ecclesia mu­ lierum religiosarum nequit esse paroecialis4. Q. 235· Quaenam obligatio incumbat religiosis recitandi divinum officium choraliter vel privatim ? R. Obligatio choralis recitationis, i. In religionibus (sive virorum sive mulierum), quibus est chori obligatio, debet sub gravi in singulis domibus, ubi quattuor saltem sunt religiosi choro addicti et actu legitime non impediti, cotidie totum officium divinum in choro communiter persolvi et Missa conventualis officio dici respondens ce­ lebrari5. Ita de iure communi; nam de iure particulari gravis obligatio chori aliquando exsistit, si etiam soli tres fratres clerici religiosi non impediti adsunt, e. gr. in ordine Praedicatorum6. Hanc obligationem officii divini choraliter recitandi et Missae conventualis.celebrandae esse gravem, omnes concordant. Quae quidem obligatio praecipue adstringit su­ periores, qui, quamvis personaliter non strictius quam alii religiosi clerici choro interesse debeant, tamen graviter peccant, si ex sua negligentia notabilis pars officii (qualis est probabilius una Hora) omittitur. Sed etiam singuli religiosi clerici professi hac gravi obligatione onerantur, non quidem ita, ut quilibet religiosus peccet graviter, qui etiam multoties absque legitima causa abest a choro, sed in hoc sensu, quod 1 c. 608. 2 c. 609, § 3 ; C. 1334. Cf. infra q. 392. 3 Cf. supra q. 145 et infra q. 250. 4 c. 609, §2. 5 c. 610. 6 Cf. Capit, gen. abulense, decl. II 86. Utrum etiam duo religiosi, possint satis­ facere obligationi chorali, conirovertitur. Affirmativa sententia est probabilis et defenditur a L. Fanfani 1. c. 11. 266, Vernieersch, Epitome I 603, et praesertim in Rivista liturgica 1917 (Badia di Pragha) p. 93. 20 Liber II. De personis. Pars II. ■ De religiosis. quilibet religiosus debet sub gravi peccato adesse in choro, si secus officium divinum nequit choraliter dici. Religiosi clerici post primam professionem (in religionibus, quibus est chori obligatio) tenentur ad choralem recitationem divini officii sicut sollemniter professi; non autem tenentur ad privatam recitationem, nisi sunt in maioribus ordinibus constituti. Isti igitur religiosi clerici sim­ pliciter professi possunt etiam soli obligationem choralem domus im­ plere. Num novitii ante professionem possint computari ad numerum requisitum pro chorali recitatione complendum, controvertitur. Sic ■e. gr. non quidem constat, num magister novitiorum cum 5 novitiis non professis possit obligationi chorali satisfacere, sed est valde probabile •et docetur a Ferraris, Piat, Bachofen aliisque. Certum est, fratres con­ versos laicos non posse computari in recitatione chorali. Statuit Codex iur. can.1 obligationem choralem tunc solummodo exsistere, si adsunt quattuor religiosi obligati « sed numquam licet (saltem de iure liturgico communi) etiam in expositionibus minus sollemnibus exponere pyxidem in throno. Ita pluries S. R. C. e. gr. d. 23 Maii 1835, 16 Maii 1912 (Decr. auth. n. 2725 et 4096). Nonnulli auctores, ut A. Ferrari, Bucceroni, putant, religiosis licitam quoque esse absque licentia episcopi expositionem in ostensorio, dummodo fiat pro solis religiosis et ianuis clausis. Wernz, Ius decr. III 533, nota 235, hanc sententiam vocat probabilem. 10 c. 1283. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis. 317 ticandi solent habere superiores generales ordinum aliique officiales. Ad privatam venerationem reliquiarum nulla licentia episcopi requiritur. 7. Regulares nequeunt sine praevia censura Ordinarii loci edere libros, diaria, periodica, imagines sacras1, ut dicetur latius infra. 8. Regulares (exceptis iis, qui vivunt in strictiore clausura aut a civitate ultra tria milia passuum (i. e. circiter 3 kilométra) distant, aut qui habent speciale privilegium, ut Carmelitae Discalceati, lesuitae debent invitati interesse processioni in festo Corporis Christi aliisque ordinariis et extraordinariis processionibus ab Ordinario loci legitime indictis2. 9. Regulares aliqualiter subduntur Ordinario loci quantum ad ordines suscipiendos, ut suo loco latius explicabitur. 10. Regulares indigent scripta licentia Ordinarii loci ad erigendam domum religiosam3. — Exsistunt insuper nonnulli alii casus, in quibus regulares plus minusve iurisdictioni episcoporum subduntur, sed melius de iis tractabitur propriis in locis. Nota i. Celebris fuit quaestio, num episcopus dioecesanus possit dispensare in legibus ecclesiasticis regulares quoque exemptos, in sua dioecesi degentes, sicut ceteros incolas. Affirmativa responsio nunc est certa, cum generaliter sit statutum: «Per indultum ab Ordinario loci legitime concessum obligatio legis communis cessat quoque pro religiosis omnibus in dioecesi commorantibus, salvis votis et constitu­ tionibus propriis cuiusvis religionis.»4 Si igitur e. gr. episcopus dis­ pensat omnes incolas suae dioecesis a ieiunio certo die, tunc lex com­ munis ieiunandi cessat etiam pro regulari exempto; cui tamen, si propter constitutiones suae religionis debet isto die ieiunare, remanet obligatio constitutionum. Nota 2. In omnibus casibus, in quibus regulares subsunt Ordinario loci, possunt non oboedientes ab eodem etiam poenis coerceri5. Q. 242. Quousque se extendat exemptio late dictai R. i. Exemptio late dicta competit omnibus religionibus iuris pontificii, i. e. iis, quae saltem decretum laudis a S. Sede obtinuerunt. 2. Talis exemptio efficit6: a) ut Ordinarius loci nullatenus valeat immutare constitutiones, quamvis istae nondum sint approbatae a S. Sede; b) ut Ordinarius loci nequeat cognoscere de re oeconomica domorum talium religionum. Dantur tamen nonnullae exceptiones, e. gr. quantum ad dotes sororum, ad pia legata, ad res oeconomicas monialium ; c) ut Ordinarius loci nequeat se ingerere in regimen internum ac disciplinam, exceptis casibus in iure expressis. Quinam sint isti casus, 1 c. 1385, § 2. 2 c. 1291 et 1292. Fratres Praedicatores possunt in omnibus processionibus, etiamsi intervenerit episcopus dioecesanus, imaginem Crucifixi ad ipsos conversam portare (cf. Bullar. Ord, Praed. VII 392; S. R. C. d. 9 Apr. 1910). 3 c. 497. 4 c. 620. 6 c. 619. 6 c. 618, § 2. jg Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. dicetur in suis locis. Ad regimen internum spectant e. gr. receptio et educatio novitiorum, diversa officia in communitate religiosa, trans­ latio religiosorum ab una in aliam domum etc. In religionibus laicalibus et notanter in omnibus congregationibus mulierum approbatis Ordinarius loci potest, immo et debet inquirere, num disciplina religiosa vigeat, i. e. num constitutiones bene serventur; num sana doctrina morumque probitas aliquid detrimenti ceperit; num contra clausuram peccatum sit; num sacramenta frequenter suscipiantur. Si Ordinarius loci invenit abusus graves, admoneat superiores; qui si opportune non providerint, ipse per se consulat. Attamen si qua maioris momenti occurrant, quae moram non patiuntur, ipse quidem potest statim de­ cernere, debet autem tunc certiorem reddere S. Sedem. d) ut institutis clericalibus concessa sint complura privilegia e. gr. quantum ad propriorum subditorum confessiones, ordinationes, funera etc., sicut in suis locis amplius explicabitur. Ex dictis patet, potestatem Ordinarii loci in religiones clericales esse valde limitatam ; econtra in religiones omnes laicales sive virorum sive mulierum esse satis magnam, quamvis istae religiones sint iuris pontificii. ARTICULUS II. De privilegiis religiosorum circa sacramenta et sacramentalia. Q- 243. Quaenam sint privilegia religiosorum circa sacramenta baptismi, confirmationis, extremae unctionis, matrimonii b R. Circa sacramenta baptismi, confirmationis, extremae unctionis, matrimonii religiosi nullum speciale privilegium habent, sed in his fere aequiparantur clericis saecularibus. — Breviter de his sacramentis se­ quentia notentur quantum ad religiosos: a) Neque in baptismo neque in confirmatione religiosus quicumque (vel etiam novitius cuiuscumque religionis) potest licite fungi munere patrini, nisi necessitas urgeat et habeatur licentia expressa superioris saltem localis1. Talis necessitas videtur adesse, si nullus alius patrinus catholicus haberi potest, e. gr. in locis Missionum, b) Quantum ad ministrum extremae unctionis vetus disciplina satis mutata et mitigata est. Etenim nunc est expresse statu­ tum, ut in omni religione clericali ius et officium superioris est, per se vel per alium aegrotis professis, novitiis aliisve in religiosa domo diu noctuque degentibus (causa famulatus aut educationis aut hospitii aut infirmae valetudinis) extremam unctionem et viaticum ministrandi2. Quae quidem valent saltem quantum ad extremam unctionem, etiam si personae supra nominatae aegrotantur non in ipsa domo religiosa, sed in publico nosocomio; immo etiam de viatico, si SS. Sacramentum desumi potest ex oratorio nosocomii cum licentia rectoris huius oratorii. Sin autem viaticum publice portandum est per plateas, tunc extra casum necessitatis requiri videtur licentia saltem praesumpta parochi c. 766, n. 4; c. 796, n. 3. c. 5'4- Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis. 31 vel Ordinarii h — Excommunicatio olim lata contra religiosos prae­ sumentes extremam unctionem aut viaticum administrare clericis sae­ cularibus aut laicis extra casum necessitatis et sine licentia parochi suppressa est. Q. 244. Quaenam sint privilegia religiosorum circa Eucharistiam ? R. Circa Eucharistiam sequentia privilegia regularibus competunt: i. eo ipso quo domus religiosa religionis clericalis permittitur a S. Sede et ab Ordinario loci, conceditur quoque facultas habendi ecclesiam vel oratorium publicum domui adnexum2 ac proinde Eucharistiam asservandi et sacra ministeria peragendi. Idem dicendum est de mona­ sterio monialium3. Econtra quamvis data sit legitima licentia erigendi domum religionis laicalis, e. gr. domum religiosarum, nondum censetur data facultas habendi oratorium semipublicum et asservandi Eucha­ ristiam. In praxi expedit, ut utraque licentia simul petatur et detur. Etiam in religiosis domibus religionis clericalis SS. Eucharistia nequit asservari nisi in ecclesia aut in oratorio principali; requiritur autem specialis licentia S. Sedis, ad hoc ut SS. Eucharistia possit in alio oratorio e. gr. in oratorio speciali novitiatus asservari4. 2. Iam supra q. 241, n. 4 dictum est, religiosos posse privatim exponere SS. Eucharistiam sine licentia Ordinarii loci. 3. Religiosi possunt in suis ecclesiis et oratoriis distribuere SS. Eucha­ ristiam eodem modo, quo id fieri potest in ecclesiis paroecialibus. Valet enim nunc regula generalis: «Sacra communio distribui potest, ubicumque Missam celebrare licet, etiam in oratorio privato, nisi loci Ordinarius, iustis de causis, in casibus particularibus id prohibuerit.» 5 Ergo veteres restrictiones non distribuendi die Paschatis vel etiam fer. Va in Coena Domini s. communionem in ecclesiis regularium subiatae sunt. Non solum omnes illi (supra n. 1 enumerati), qui viaticum recipiunt in domibus religiosis, possunt sumere communionem paschalem in ecclesiis aut oratoriis religiosorum, sed etiam ceteri fideles; his tamen suadendum est, ut praecepto paschali communionis satisfaciant in sua quisque paroecia6. Quamvis parochi officium sit advigilandi (etiam per examen, si opportunum prudenter iudicaverit), ne pueri ad s. synaxim accedant ante adeptum usum rationis vel sine sufficienti dispositione7, tamen dare primam communionem pueris non est ius stricte paroeciale, ac proinde prima communio potest quoque sumi in ecclesia vel oratorio religiosorum. Nihilominus videtur esse optima con­ suetudo, secundum quam (ordinarie saltem) omnes pueri et puellae ali­ cuius paroeciae stato die cum magna pompa ad primam communionem ducuntur. Praeparatio enim tunc ordinarie fit melior; exemplum, ex­ terna sollemnitas aliaque solent profundiorem impressionem causare in mentibus cum puerorum tum aliorum adstantium. 1 Cf. c. 848. 2 C. 497, § 2. 8 S. R. C. d. 16 Apr. 1644 (Decr. auth. n. 860). 6 c. 859, § 3· 7 c· s54, § 5· 4 c. 1267. 6 c. 869. 320 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. Ministrare viaticum et extremam unctionem monialibus pertinet ad earum confessarium ordinarium eiusve vices gerentem *. 4. Superior maior religionis exemptae potest ex iusta et rationabili causa concedere licentiam, ut in quolibet decenti loco, numquam autem in cubiculo, Missa celebretur non quidem habitualiter, sed in aliquibus casibus extraordinariis2. Ita de iure communi. Ex privilegio autem nonnullae religiones, ut e. gr. Dominican!3, lesuitae4, possunt erigere oratoria non solum in ipsis domibus religiosis, sed etiam in eorum «granciis» (domibus ruralibus) in loco decenti (non autem in cubiculo) ibique Missas dicere. Fideles inibi assistentes Missae satisfaciunt prae­ cepto dominicali. Cum haec privilegia non sint revocata in Codice iur. can., adhuc permanent in suo vigore idque eo vel magis, cum celebre decretum S. R. C. d. 23 lan. 1899 specialiter agens de oratoriis expresse statuat: «Voluit autem Sanctitas Sua sarta et tecta iura ac privilegia oratoriorum, quibus fruuntur eminentissimi S. R. E. Cardinales, reverendissimi sacrorum antistites atque ordines congregationesque regu­ lares.^ Decretum S. R. C. d. 10 Nov. 19065 manifeste concedit, ut superior generalis vel provincialis regularium possit erigere oratoria in ipsa domo religiosa, sed quantum ad domos rurales exigit indultum. Quod sane indultum adest, si concessum est privilegium permanens. Instituta religiosa non exempta indigent induito S. Sedis, si volunt erigere oratorium praeter oratorium principale. 5. Quantum ad horam Missae statuit ius commune, ut Missae initium non possit prius fieri quam una hora ante auroram (i. e. tribus circiter horis ante solis ortum), neque serius quam una hora post meridiem6. Sed in hac quoque re complures religiones habent privilegia. «Regulares possunt ex concessione facta a Pio VI Congregationi Puritatis, rescriptis d. 24 lan. 1783 et 10 Maii 1785 ubique (etiam in alienis ecclesiis) celebrare duabus horis ante auroram vel post meridiem. Commendatur, ut induito celebrandi ante auroram parce utantur.»7 Gregorius XVI suo rescripto d. 13 Maii 1838 concessit, ut Praepositus generalis Socie­ tatis lesu facultatem dare possit missionariis, «ut sive itineris causa sive causa devotionis pro se vel pro populo, sive causa dandae com­ munionis fidelibus exspectantibus, hora secunda post mediam noctem celebrent» 8. Ceterum ex causa mediocriter gravi, e. gr. itineris causa, licet in casu particulari horam Missae antevertere aut postponere. — In nocte Nativitatis Domini nonnullae religiones habent privilegium non solum dicendi sollemnem Missam conventualem, sed etiam unus sacerdos potest immediate post Missam conventualem tres alias Missas 1 c. 514, §2. 2 c. S22, § 4. 3 Benedictus XIV, Const. «Exponi nobis» d. 22 lan. 1755· Originale huius con­ stitutionis habetur in Archivo generalitio ordinis Praedicatorum. 4 Gregorius XIII, Const. «Decet Romanum» d. 3 Maii 1575; Leo XII, Const. «Plura inter» d. 11 Iui. 1826. * Decr. auth. n. 4190. 6 c. 821, §1. 7 Vermeersch, De rei. inst. I 467. 8 Compend. privil. Soc. lesu n. 410. Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis. 321 dicere. Ex consuetudine legitima exsistente in aliquibus regionibus, e. gr. in Helvetia, omnes sacerdotes, qui volunt, dicunt tres Missas in nocte Nativitatis. Q. 245. Quaenam sint privilegia religiosorum circa sacramentum poenitentiae r R. Circa sacramentum poenitentiae sequentia valent pro iure reli­ giosorum : Vetus controversia, num regulares directe a Summo Pontifice reci­ piant iurisdictionem ad audiendas saecularium personarum confessiones, nunc soluta est in sensu negativo. Etenim nunc est statutum : «Iuris dictionem delegatam ad recipiendas confessiones quorumlibet sive saecu­ larium sive religiosorum confert sacerdotibus tum saecularibus tum religiosis etiam exemptis Ordinarius loci, in quo confessiones excipiuntur. » 1 Ergo confessarius religiosus, qui obtinuit iurisdictionem ab episcopo loci, valide audit confessiones omnium ad se venientium, quamvis sit a pro­ prio superiore religioso suspensus ab audiendis confessionibus. Attamen per se patet, confessarium religiosum non posse licite audire confessio­ nem, invito proprio superiore, nisi raro ex causa vere urgenti2. Ordinarii locorum iurisdictionem ad audiendas confessiones habitualiter ne con­ cedant religiosis, qui a proprio superiore non praesentantur3. Ratio est, quia secus nervus disciplinae religiosae disrumperetur. In religione clericali exempta, ad audiendas confessiones professorum, novitiorum aliorumve in religiosa domo die noctuque degentium (famulatus aut educationis aut hospitii aut infirmae valetudinis causa) iurisdictionem delegatam confert quoque proprius superior religiosus ad normam con­ stitutionum; cui fas est eam concedere etiam sacerdotibus e clero saecu­ lari aut alius religionis4. Ergo nunc certum est, confessarios religiosos in religione approbatos posse, absque iurisdictione obtenta ab episcopo loci, valide et licite audire confessiones alumnorum et famulorum in sua domo religiosa habitantium. Pariter certum est, superiorem reli­ giosum talem exemptum posse vocare sacerdotem extradioecesanum illique, durantibus exercitiis spiritualibus, conferre iurisdictionem ad audiendas confessiones suorum subditorum. — Episcopus potest a) confessariorum religiosorum iurisdictionem a se delegatam limitare; caveat tamen, ne nimis coarctet eam sine rationabili causa5; b) exigere examen ante concessionem iurisdictionis6; c) ob gravem causam revocare iuris­ dictionem concessam; non tamen potest, inconsulta S. Sede, omnibus alicuius religiosae domus formatae confessariis una simul iurisdictionem adimere7. In praxi videntur esse sequentia animadvertenda in hac re: i. Religiosi ne aegre ferant, si episcopus eos ad examen vocat et iurisdictionem limitatam concedit; nam hoc modo utiliter exercebunt et theologiae moralis continuum studium et Christianam humilitatem. • c. S74, § i. 6 c. 877. 2 ib. 3 Ib. § 2. 7 C. 880, § i 3. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 5 c. 878. 1 c. 875, §1. 21 322 Liber IL De personis. Pars II. De religiosis. Episcopus autem sit benevolus erga religiosos, quippe qui soleant esse eius strenui adiutores in animarum salute procuranda. Proinde eorum iurisdictioni ne apponat limitationes nisi omnino necessarias, neve vocet ad examen illos, qui sunt conspicui et certe idonei ad audiendas confessiones. Generatim evitet omne, quod odiosum apparere possit. Revocata qualibet contraria lege particulari seu privilegio sacerdotes omnes cum saeculares tum religiosi indigent particulari jurisdictione ad confessiones quarumcumque religiosarum ac novitiarum valide et licite recipiendas h Id tamen non valet in casibus, in quibus istae religiosae possunt confiteri apud quemlibet confessarium approbatum, ut supra q. 190 dictum est. 2. Privilegia confessariorum regularium relate ad sacramentum poeni­ tentiae sunt haec : a) Possunt dispensare in votis non reservatis et iuramentis. Vota reservata Summo Pontifici sunt a) omnia vota publica sive perpetua sive temporanea; /?) duo vota privata sc. perfectae et perpetuae casti­ tatis et ingrediendi in religionem approbatam cum votis sollemnibus, dummodo ista duo vota sint emissa absolute (non conditionate) et post completum decimum octavum aetatis annum1 2; y) vota facta principaliter in favorem alicuius personae sive physicae sive iuridicae, e. gr. votum faciendi eleemosynam alicui personae determinatae. Sententia communissima docet, confessarios religiosos (saltem eos, qui habent privilegia Mendicantium) posse dispensare in votis non reservatis. Ita X. Alphonsus * , Ferraris^, Reiffenstuel * , Noldin\ Vermeersch~. Ratio autem est, quia tale privilegium concesserunt complures Summi Pontifices. Sic e. gr. Julius II8 concessit Regularibus S. Salvatoris et Monachis Olivetanis, ut deputati ad audiendas saecularium personarum confessiones possint eas ab omnibus et singulis peccatis . . . absolvere et vota per eas pro tempore emissa in omnibus et singulis casibus locorum Ordinariis, etiam per synodales seu provinciales constitutiones, reservatis, in alia pietatis opera commutare et desuper cum iisdem voventibus dispensare. Idem Pontifex eandem dispen­ sandi facultatem concessit aliis Canonicis Regularibus 9. Leo X 10 concessit hanc facultatem Camaldulensibus. Cum autem alii pontifices, ut Bene­ dictus XIII const. «Pretiosus», Leo XII const. «Plura inter» tantum videantur concedere regularibus facultatem commutandi vota, hinc quidam auctores (Billuart, Concilia, Mocheggiani) denegant confessariis regularibus omnem facultatem dispensandi in votis. Sed immerito. Verba enim dispensandi et commutandi vota saepe promiscue sumuntur in stylo Curiae Romanae, et deinde in praxi confessarius dispensans in votis fere semper iniungit aliud opus pium loco voti. Ceterum cum 5. Alphonsus" sine ulla haesitatione 1 4 5 7 8 10 c. 876. 2 c. 1309. 3 Theol. mor. 1. 3, n. 257. Prompta Bibi. s. v. Votum a. 3, n. 77. Ius can. 1. 3, tit. 34, η. 39. G De praecept. η. 237. De rel. inst. η. 519 et Periodica V 57 sqq. Const. «Etsi ad universos». 3 Const. «Inter ceteros». Const. «Etsi a summo». 11 L. c. Titulus 13. De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis. 323 doceat, confessarios regulares posse dispensare in votis non reservatis, at­ que confessarius possit tuto sequi opiniones S. Alphonsi a S. Sede non re­ probatas, hinc confessarius potest tuto dispensare a votis non reservatis idque eo vel magis, quia novus Codex nihil contrarii statuit‘. Confessarii regulares non solum in votis, sed etiam in votis iuratis, i. e. cum iuramento coniunctis, dispensare valent. Cum autem iuxta 5. Alphonsum^ non dentur iuramenta reservata, confessarii regulares possunt quoque dispensare in omnibus iuramentis, exceptis iis, quorum dispensatio vergat in praeiudicium aliorum, qui obligationem iuramenti remittere recusant3. Si quis igitur, qui iuravit e. gr., se daturum esse 1000 marcas tali domui religiosae, petit dispensationem ab hoc iura­ mento, confessarius regularis nequit dispensare, nisi domus religiosa prius renuntiaverit obligationi iuramenti. Domus autem religiosa non videtur posse renuntiare isti obligationi, nisi superior religiosus com­ petens cum suo consilio consensum dederit, sicut requiritur consensus ad alienationem 1000 marcarum. Ita salva meliore sententia45 . b) Possunt dispensare pro foro interno in nonnullis irregularitatibus, nempe in iis, in quibus episcopi possunt dispensare suos subditos. Epi­ scopi autem possunt dispensare a) in omnibus irregularitatibus dubiis; /?) in omnibus irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus, ea excepta, quae provenit ex perpetrato homicidio voluntario aut ex pro­ curatione abortus pro ipsis agentibus eorumque cooperantibuss. Cuilibet confessario etiam saeculari haec dispensandi facultas competit in casibus urgentioribus, in quibus Ordinarius adiri nequit et periculum imminet gravis damni vel infamiae, sed ad hoc dumtaxat, ut poenitens ordines iam susceptos exercere licite valeat6. Confessarii regulares videntur posse dispensare in his irregularitatibus non solum ad exercitium or­ dinum iam susceptorum, sed etiam ad ipsos ordines suscipiendos7. Etenim Leo XIF concessit confessariis lesuitis, ut possint «eos, qui iiregularitatem occultam tam ad suscipiendos quam exercendos ordines incurrerint, in foro conscientiae tantum ab hoc impedimento absolvere». Insuper Pius VI d. 27 Maii 1789 concessit congregationi Clericorum Excalceatorum Crucis ac Passionis D. N. I. Ch.·, ut confessarii, dum sacris missionibus aut publicis exercitiis tradendis incumbunt, poenitentes pro foro conscientiae et in actu sacramentalis confessionis tantum dispen­ sare valeant ab omnibus irregularitatibus occultis, etiam quae specialem, expressam et individuam mentionem alias exigerent. Ista privilegia esse aliis communicata, videtur certum9. Ceterum satis raro accidit, ut confessarius debeat dispensare in irregularitate ad ordines suscipien1 Cf. G. Oesterle O. S. B. in Théologie und Glaube 1911, 389 sqq. 2 Theol. mor, 1 3, n. 259. 3 c. 1320. 4 De cessatione obligationis votorum et iurainentoruin latius egimus in Man. theol. inor. Π 420 sqq. et 454. 5 c. 990, § 1. B Ib. § 2, 7 Ita S. Alphonsiis, Theol. mor. 1. 7, n. 3558 Const. «Plura inter» d. 11 Iulii 1828, § 2. 9 Ita etiam Vermeersch, De rel. inst. n. 5’9· 21 * 324 Liber II. De personis. Pars II, De religiosis. dos; abstineat autem ab huiusmodi dispensatione concedenda, si casus facile possit postea venire ad forum externum. Iuxta nonnullos auc­ tores et notanter iuxta 5. Alphonsum1 praelati regulares possunt dis­ pensare cum suis subditis in irregularitate ob defectum natalium ad ordines minores, in irregularitate ob bigamiam, ob defectum lenitatis, sed istae facultates dispensandi non videntur esse ita certae. Nihilo­ minus praelatus regularis dispensans hoc modo non est inquietandus, cum auctores gravissimi moderni istam facultatem illi vindicent23. c) Confessarii regulares possunt in foro conscientiae absolvere a casibus iure communi seu per Papam (non autem iure speciali per epi­ scopum) reservatis episcopo. Tales casus iuxta vigentem disciplinam sunt sex vel novem, ut infra dicetur in tractatu de poenis ecclesiasticis. Confessariis regularibus revera hanc absolvendi facultatem competere docet sententia valde communis et in praxi tuta. Ita S. * , Alphonsus Donatus^, Passerinus\ VermeerschA, Lchmkuhl1. Iam suo tempore Lacroix asseruit, hanc sententiam doceri a pluribus quam 30 scriptoribus. * Animadvertendum vero est, confessarium regularem non posse poenit.entes extra articulum mortis ab his casibus absolvere, si reconciliatio in foro externo est necessaria, e. gr. qui publice iniit matrimonium coram ministro acatholico, nequit absolvi in tribunali poenitentiae, nisi prius scandalum datum sit sublatum. — Ut iam supra dictum est, conlessarii regulares nequeunt absolvere a casibus, quos episcopus proprio iure sibi reservat. Hinc Alexander VII d. 24 Sept. 1665 damnavit propositionem (12): «Mendicantes possunt absolvere a casibus episcopis reservatis, non obtenta ad id episcoporum facultate.»9 Quomodo isti casus iuxta praesentem disciplinam absolvi possint, dicetur in tractatu de sacramento poenitentiae. — Confessarii regulares potuerunt restituere petendi debiti coniugalis facultatem, quae amissa erat ob copulam incestuosam; sed haec poena iam non amplius exsistit, ac proinde evanuit quoque facultas dispensandi ab ea. Cum generatim facultas confessariorum omnium sit multum aucta in dispensandis impedimentis matrimonialibus, in absolutione censurarum et casuum reservatorum, in dispensandis legibus ecclesiasticis, ut in suis locis dicetur, confessarii quoque regulares omnes istas facultates habent. Patet per se. Q. 246. Quaenam sint religiosorum privilegia circa sacramentum ordinis r R. Codex iur. can. magnas mutationes introduxit in iis, quae iuridice spectant sacramentum ordinis, ut dicetur infra in tractatu de sacramentis. 1 2 3 5 ‘ 3 Theol. mor. 1. 7, n. 426 453 469. Cf. Gasparri, De s. ordinatione n. 228; Wernz, Ius decr. ΙΓ, n. 108. Theol. mor. 1. 7, n. 99; Privil. 100. 4 *Rer. reg. prax. 3, 4, 36, 3. De stat. hom. q. 178, a. 1, n. 454. 6 De rei. inst. n. 519. Theol. mor. II, n. 1245. 8 Theol. mor. 1. 6, p. 2, n. 1628. Denz. ii 12. Titulus 13· De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis 325 Quantum ad ordinationem religiosorum sequentia nunc vigent: 1. Minister ordinationis religiosorum est episcopus dioecesis, in qua sita est domus religiosa, ad cuius familiam pertinet ordinandus1. Tunc tantum superior religiosus ad alium episcopum litteras dimissorias mittere potest, cum episcopus dioecesanus licentiam dederit, aut sit diversi ritus aut sit absens aut non sit ordinationem habiturus proximo legitimo tempore, vel denique cum dioecesis vacet nec eam regat, qui charactere episcopali polleat2. Necesse est, ut singulis in casibus id episcopo (extradioecesano) constet ex authentico curiae episcopalis testi­ monio3. Caveant superiores religiosi, ne in fraudem episcopi dioecesani subditum ordinandum ad aliam religiosam domum mittant aut concessionem litterarum dimissoriarum de industria in id tempus differant, quo episcopus vel abfuturus vel nullas sit habiturus ordinationes4. Haec omnia statuta Codicis iuris canonici tam clara sunt, ut nulla explicatione indigeant. Superiores non censentur de industria eludere proprium episcopum dioecesanum, si ex rationabili causa agunt, e. gr. propter utilitatem studiorum, disciplinae religiosae etc. Abbas regularis de regimine (ergo non abbas titularis), qui legitime accepit benedictionem abbatialem intra tres menses, potest suis sub ditis saltem simpliciter professis conferre primam tonsuram et ordines minores. Alios ordinare nequit nec valide nec licite, nisi pollet charactere episcopali5 et servatis servandis. Tales abbates habent privilegia hono­ rifica, sicut episcopus (excepto pileolo violaceo)6. 2. Subtectum religiosum ordinationis debet habere praeter ea, quae de iure communi exiguntur ab omnibus ordinandis (sc. vocationem clericalem, aetatem legitimam, scientiam sufficientem, immunitatem ab irregularitatibus et impedimentis, testimonium baptismatis et confirmaticnis, si agitur de prima tonsura recipienda, secus testimonium ultimae ordinationis, exercitia spiritualia etc.): a) litteras testimoniales et dimissorias superioris maioris. In istis litteris superior debet testari ordinandum emisisse professionem reli­ giosam, esse de familia domus religiosae talis sibi subditae, de studiis peractis et de aliis iure requisitis. Quibus litteris superioris acceptis episcopus ordinans aliis testimonialibus litteris, e. gr. parochi, episco­ porum etc., non indiget7. Superior religiosus nequit istas litteras con­ cedere nisi iis subditis, qui vota perpetua emiserunt; iis vero, qui sola vota temporaria nuncupaverunt, superior potest litteras testimoniales et dimissorias concedere dumtaxat ad primam tonsuram et ordines minores8. Notandum est, ordinationem religiosorum, qui carent privi­ legio exemptionis, regi iure saecularium; ac proinde superiorem talis 1 c. 965. 2 c. 966, § i. 3 Ib. §2. 4 c. 967. 5 c. 964, n. i. ° c, 625. Abbates regulares de regimine legitime electi debent intra tres menses ab electione benedictionem accipere ab episcopo dioecesis in qua monasterium situm est (ib,). Exsistunt tamen hac in re privilegia. 7 c. 995. 9 c. 964, n. 3. 326 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. religionis omnino non posse concedere professis votorum temporalium litteras dimissorias ad ordines maiores aut minores h b) titulum ordinationis, si agitur de ordinibus maioribus suscipiendis. Pro regularibus autem sollemniter professis iste titulus est religiosae professionis vel paupertatis; pro religiosis votorum simplicium per­ petuorum est titulus mensae communis, congregationis aliusve similis ad normam constitutionum. Ceteri religiosi, qui non emiserunt nisi vota temporaria, debent titulum ordinationis habere, sicut clerici saeculares2. c) examen circa ipsum ordinem suscipiendum. Hoc examen recipit loci Ordinarius, qui iure proprio ordinat. Potest tamen iste Ordinarius ex iusta causa committere hoc examen episcopo ordinaturo3. In praxi solet hoc modo procedi: Ordinandus facit examen coram viris a superiore religioso deputatis cum circa ordinem suscipiendum tum circa aliquam tractationem ex theologia (si agitur de ordinibus maioribus suscipiendis). Testimonium huius examinis peracti exhibetur episcopo, qui in rigore iuris ordinandum posset quidem ipse denuo examinare, qui tamen solet acquiescere testimonio examinis exhibito4. Si nihilominus episcopus vellet examinare religiosum ordinandum, non posset de moribus sed de sola scientia sufficienti interrogare. Ordinandi ex Societate lesu habent privilegium a Gregorio XIII5 concessum et a Leone XIII d. 13 Iui. 1886 confirmatum, vi cuius episcopus ordinans eos exami­ nare non .potest. 3. Nomina ordinandorum ad singulos ordines sacros, si agitur de religiosis a votis perpetuis sive simplicibus sive sollemnibus, non sunt publicanda in paroeciali ecclesia6. — Privilegia regularibus concessa de ordinatione extra tempora, de dispensatione ab interstitiis non sunt revocata, at tanti momenti non sunt, cum episcopus valeat in utroque casu dispensare7. Nonnullae religiones, ut Societas lesu, Redemptoristae, Dominicani, habent speciale privilegium, vi cuius subditi possunt sacros ordines suscipere omnibus diebus anni. Quomodo regulares possint dispensare in irregularitatibus, dictum est supra q. 245. luvat autem animadvertere, etiam ex statuto Cod. iur. can.8 superiores religiosos, utpote vere Ordinarios, posse subditos suos dispensare, sicuti id valent episcopi pro subditis suis. Q. 247. Quaenam sint religiosorum privilegia circa sacra- mentalia R. i. Religiosi habent nonnulla privilegia in largiendis sacramentalibus, sc. : a) Superiores religionis clericalis exemptae possunt per se vel per delegatum benedicere ecclesias, oratoria, campanas, primarium lapidem ecclesiae, coemeteria, sacram supellectilem ut sunt mappae altaris, 1 c. 964, n. 4. 2 c. 9S2. 3 c. 996 et 997. 4 Cf. c. 997, § 2. 5 Const. «Pium et utile» d. 21 Sept, 1582. 6 c. 998, § I. 7 De istis duobus privilegiis videsis 5. Alphonsum, Theol. mor. 1. 6, n. 796 sq. Gasparri, De s. ordinatione I, n. 74. 8 c. 990, § 1. Titulus De obligationibus et privilegiis religiosorum. Caput 2. De privilegiis. 327 corporalia etc. 1 Non videtur esse prohibitum, ne ista delegatio habi­ tualiter quoque detur. Sed per se patet, religiosos non posse istas res benedicere nisi pro proprio usu. Ergo e. gr. superior religiosus nequit benedicere paramenta pro sacello religiosarum sibi non sub­ ditarum. Benedictionem illius sacrae supellectilis, quae ad normam legum liturgicarum benedici debet, antequam ad usum sibi proprium adhibeatur, impertire possunt etiam superiores religiosi non exempti, eorumque delegati2. b) lidem superiores religionis clericalis exemptae eorumve delegati possunt reconciliare ecclesiam pollutam etiam consecratam3, item coe­ meterium pollutum 4. 2. Sacerdotes religiosi, qui obtinuerunt a S. Sede facultates bene­ dicendi diversas res, e. gr. rosaria, numismata, scapularia, sub clausula «cum licentia Ordinarii», possunt uti talibus facultatibus cum consensu proprii superioris maioris, quippe qui sit eorum Ordinarius; idque cum intra tum extra domum religiosam. Ceterum haec monuit S. Con­ gregatio Indulg. d. 14 lun. 1901 : «Hic consensus optandum est ut sit expressus; sufficit tamen etiam tacitus vel implicitus, et in aliquo casu, quando practice aliter fieri nequeat, sufficit etiam consensus prudenter praesumptus.» Nota. Nihil hic dicimus de facultatibus benedicendi propriis nonnullis religionibus, e. gr. de facultate benedicendi scapularia propria ordini Carmelitarum, de facultate benedicendi rosaria propria ordini Praedicatorum aut Crucigerorum. Consulat unusquisque propria statuta. ARTICULUS III. De privilegiis religiosorum quoad quaestuationem. Q. 248. Quaenam sit vigens disciplina circa quaestuationem religiosorum ? R. i. Quaestuare dicitur is, qui urbem vel pagum perlustrat, ut pro se vel pro aliis personis vel pro pio aliquo opere eleemosynas colligat. Itaque non quaestuat, qui missis litteris quaerit subsidia, nec qui paucas aliquot domus adit cum intentione ibi aliquid subsidii ac­ cipiendi5, nec qui colligit subsidia in ecclesia vel in aliqua societate. Ut res de quaestuatione clara evadat, oportet distinguere inter a) regu­ lares mendicantes, b) alios religiosos iuris pontificii, c) religiosos iuris dioecesani. 2. Quaestuatio ordinum mendicantium. Regulares, qui ex instituto mendicantes vocantur et sunt in strictissimo sensu6 (i. e. qui nec in 1 cc. 1155 1156 1163 1169, § 5 1205 1304, §5. 2 c. 1304, n. 5. 3 c. 1176, § 2. 4 c. 1207. 5 Cf. Vermeersch, De rei. inst, I 372. Bastien-Elfner, Kirchenrechtl. Ilandbuch n. 323. 6 Cf. Commissio Pontificia d. i6 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 478). Non obstante hoc responso non videntur esse revocata privilegia quaestuandi concessa aliis ordinibus mendicantibus, qui bona in communi possident, e. gr. privilegia concessa a S. Pio V Const. «Etsi mendicantium» d, 16 Mai 1567, Const, «Romanus Pontifex» d. 1 Oct. 1567. -^28 Liber TI. De personis. Pars II. De religiosis. communi bona possident, ut sunt Fratres Minores de observantia, Capucini etc.), eleemosynas in tota dioecesi, ubi eorum religiosa domus est constituta, quaerere valent de sola superiorum suorum licentia1. Ratio est, quia in legitima erectione huiusmodi domus haec licentia iis concessa esse censetur semel pro semper. Si vero praedicti regulares mendicantes eleemosynas quaerere volunt extra dioecesim, indigent licen­ tia scripto data ab Ordinario loci, in quo eleemosynam colligere cupiunt2. Ordinarii locorum praecipue dioecesium finitimarum hanc licentiam ne denegent neve datam revocent nisi gravibus et urgentibus de causis, si religiosa domus ex mendicatione in sola dioecesi, in qua est con­ stituta, vivere nullo modo possit3. Ut mendicantes praefato iure quaeritandi gaudeant, regulariter debent eleemosynas per se ipsos, non autem per personas ordini ex­ traneas colligere, nec quaestuare possunt pro confraternitatibus in ipsorum ecclesiis erectis. Regulares quaestuantes semper secum ha­ bere debent litteras authenticas (sui superioris et, si extra dioecesim eleemosynas colligunt, episcopi loci), quibus constet de debita facultate quaestuandi. Non licet superioribus ad hoc opus mittere nisi religiosos aetate et animo maturos, numquam vero eos, qui studiis adhuc incumbunt. Religiosi autem eleemosynas collecturi ne maneant extra propriam domum ultra mensem, si in propria dioecesi, non ultra duos menses, si in alia dioecesi eleemosynas quaerunt. Neque iidem denuo mit­ tantur, nisi postquam per unum vel respective duos menses vitam communem in domo propria religiosa exegerint. Experientia lugubri constat, religiosos ex quaestuatione non raro in peius permutari; sae­ cularem enim loquendi agendique rationem ineunt, spiritu tepescunt, oboedientiam laedunt, vitam religiosam fastidiunt nec aliud vehementius optant, quam ut iterum ad evagandum mittantur. Quapropter ad ista gravia incommoda vitanda religiosi quaestuantes semper illa qua decet humilitate, modestia, munditie eniteant; saecularium, praesertim mulie­ rum, familiaritatem caveant. Si regulares quaestuantes notorie delique­ rint vel fidelibus scandalum praebuerint, Ordinarius loci iubeat eos in propriam domum redire atque superiores moneat, ut illos corrigant et pro gravitate scandali puniant. Quodsi superior religiosus id neglexerit, episcopus illos punire potest4. 3. Quaestuario aliorum religiosorum iuris pontificii. Omnes alii religiosi iuris pontificii (qui non sunt mendicantes) sine peculiari S. Sedis privilegio stipem petere prohibentur5. Si tale privilegium obtinuerunt (vel vi constitutionum ab Apostolica Sede approbatarum vel vi specialis indulti), nihilominus semper egent licentia scripto data ab Ordinario loci, nisi tamen aliter in privilegio apostolico expresse cautum est6. 1 c. 621. 5 c. 622, § j. 2 Ib. 3 Ib. §2. c Ib. 4 c. 616, § 2. Titulus 13 De oblig. et privil. religiosorum. Caput 3. De obi. et priv. religiosi etc. 329 4. Omnes religiosi iuris dioecesani quaestuare nequaquam possunt sine licentia scripto data cum ab Ordinario loci in quo sita est eorum domus, tum ab Ordinario loci in quo quaestuare cupiunt b 5. Ordinarii locorum ne concedant religiosis sub n. 3 et 4 indi­ catis licentiam quaestuandi, nisi sibi constat de vera domus vel pii operis necessitate, cui alio modo occurri nequit2. Praesertim ne facile concedant licentiam iis, qui veniunt ex aliis terris, cum secus multa incommoda occurrere possint, lis autem, qui pertinent ad orientalem ritum, quacumque demum dignitate fulgeant, Ordinarii latini ne con­ cedant licentiam quaestuandi in proprio territorio sine authentico et recenti rescripto S. Congregationis pro orientali Ecclesia. Sed vice versa Ordinarii latini ne mittant suos subditos ad orientales dioeceses quaestuandi causa sine licentia eiusdem Congregationis8. 6. Ordinarii ne concedant generales licentias quaestuandi, sed in scripto adnotent nomen quaestuantis, eius institutum, tempus et loca quaestuationis. Ita saltem ordinarie*4. CAPUT III. De obligationibus et privilegiis religiosi ad ecclesiasticam dignitatem promoti vel paroeciam regentis. Q. 249. Quaenam sint obligationes et privilegia religiosi pro­ moti ad episcopatum vel cardinalatum ? R. i. Religiosus nequit, sine Sedis Apostolicae auctoritate, ad dignitates, officia aut beneficia promoveri, quae cum statu religioso componi non possunt5. Episcopatus et cardinalatus sunt absque dubio officia, quae cum statu religioso componi nequeunt. Cum Summus Pontifex ipse directe per se creet Cardinales, nulla est difficultas in religioso creando Cardinali. Eo enim ipso Summus Pontifex concedit omnes facultates necessarias. Idem valet, si Summus Pontifex ipse aliquem religiosum eligit episcopum. Sed religiosi haud raro episcopi eliguntur a canonicis aliisque. Si religiosus legitime ab aliquo collegio est electus vel postulatus episcopus, nequit huic electioni assentiri sine licentia competentis superioris. Talis enim acceptatio est quasi-contractus inter religiosum et ecclesiam viduatam. lamvero religiosus ne­ quit ullum contractum inire sine licentia superioris. Quinam superior, utrum generalis an provincialis, possit concedere hanc licentiam, viden­ dum est ex singulis constitutionibus. «Si religiosus . . . electioni de se ad praelationem aliquam extra suum monasterium vel suam ecclesiam celebratae, sui superioris (qui dare eam valeat) non petita licentia et obtenta, praesumpserit consentire, consensus sic praestitus non teneat, et — electio eadem ipso facto viribus vacuetur omnino. »6 Haec poena 1 Ib. § 2. 2 Ib. § 3. 2 Ib. § 4. 4 Optimus commentarius statutorum de quaestuatione invenitur in Analectis eccle­ siasticis XVII (1909) 6 sqq. 5 c. 626, § I et c. 367, § I. 6 c. 27, in VI°, 1 6. 330 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. non est renovata in Codice iur. can. ac proinde videtur esse abrogata. Si religiosus speciali voto tenetur non acceptandi dignitates, ut accidit in nonnullis religionibus, e. gr. Carmelitarum excalceatorum, tunc spe­ cialis Romani Pontificis dispensatio est necessaria b 2. Religiosus promotus ad episcopatum vel cardinalatum nequit ex religione secum asportare (praecisa legitima licentia superioris) nisi propria scripta, indumenta et breviarium. Ita Benedictus XIII const. «Postulat humilitati» revocans constitutiones hac in re contrarias Alex­ andri IV et Clementis IV. 3. Religiosus promotus ad episcopatum vel cardinalatum manet religiosus, cum particeps privilegiorum suae religionis tum adstrictus votis ceterisque suae professionis obligationibus, exceptis iis, quas cum sua dignitate ipse prudenter iudicat componi non posse2. Eximitur tamen a potestate superiorum et, vi voti oboedientiae, uni Romano Pontifici manet obnoxius3. Ergo superior religiosus illi iam amplius nequit praecipere aliquid. Quoad vero votum paupertatis sequentia sunt statuta: a) Quantum ad proprium usum remanet adstrictus voto paupertatis sicut antea; proinde peccat, si facit expensas prorsus in­ utiles. b) Si emisit professionem religiosam sollemnem ideoque omne dominium amisit, tunc post promotionem habet quidem usum, usumfructum et administrationem bonorum sibi obvenientium, sed non pro­ prietatem. Proprietatem autem acquirit episcopus residentialis dioecesi, vicarius vel praefectus apostolicus vicariatui vel praefecturae apostolicae; episcopus titularis religioni suae vel, si ista est incapax possidendi (Capucinorum ordo), S. Sedi; Cardinalis vero ex speciali privilegio potest de omnibus reditibus libere disponere etiam per testamentum, excepta sacra supellectile, quae ordinarie danda est pontificio sacrario vel alii personae ecclesiasticae physicae vel morali4, c) Si emisit solum­ modo professionem simplicem ac proinde dominium bonorum non amisit, tunc recuperat omnia bona, quae ante professionem habebat, cum quoad proprietatem tum quoad usum, usumfructum, administra­ tionem ideoque suspenditur eius votum paupertatis; bonorum autem, quae post promotionem sibi obveniunt, habet plenum dominium sicut ceteri praelati saeculares eiusdem dignitatis5. Per se patet, religiosum promotum non posse arbitrarie disponere de bonis, quae ipsi pro­ veniunt non intuitu propriae personae. Debet enim tunc de iis dis­ ponere secundum offerentium voluntatem. 4. Religiosus promotus ad episcopatum vel cardinalatum debet sequi ritum suae Ecclesiae vel ritum Romanum. Quare e. gr. epi­ scopus assumptus ex ordine Praedicatorum (etiam titularis) debet re­ linquere ritum Dominicanum. Quoad habitum episcopus vel Cardinalis, qui est membrum alicuius religionis habentis habitum specialem, potest, retento colore habitus suae religionis, sese conformare formae habitus 1 c. 626, § 3. 3 c. 627, S 2. 2 c. 627, § x; cf. .S’. Thomam, S. th. 2, 2, q. 185, a. 3 1 c. 628, n i. 6 Ib. n. 2. Titulus 13. De oblig. et privil. religiosorum. Caput 3. De obi. et priv. religiosi etc. I episcoporum vel Cardinalium saecularium. Quoad materiam vero illi solent uti vestibus laneis, non sericis. Pius IX omnibus episcopis con­ cessit usum pileoli coloris violacei1. 5. Dimisso cardinalatu vel episcopatu, vel expleto munere extra religionem sibi ab Apostolica Sede commisso, religiosus ad religionem redire tenetur; potest tamen Cardinalis et episcopus religiosus quam­ libet suae religionis domum eligere, in qua degat; sed caret voce ac­ tiva et passiva2. Talis episcopus vel Cardinalis reversus non tenetur probabilius ad strictam regulae observantiam, quia semper retinet pristinam dignitatem, cui sane deferenda est aliqua libertas a minutis observantiis regulae. Q. 250. Quaenam sint obligationes et privilegia religiosi promoti ad officium paroeciale r R. i. Facultas concedendi religiosis paroecias saeculares spectat non ad episcopum, sed ad S. Congregationem Concilii3. Immo requi­ ritur insuper licentia S. Congregationis de Rei., si regulae seu consti­ tutiones alicuius religionis prohibent paroecias regere4. Ad paroecias religiosis concreditas superior religiosum sacerdotem praesentat Ordi­ nario loci, qui ei institutionem concedit5. 2. Religiosus, qui paroeciam regit (sive titulo parochi sive titulo vicarii), manet obstrictus ad observationem votorum et constitutionum, quatenus haec observatio potest cum muneris sui officiis consistere6. Quare in iis, quae ad religiosam disciplinam attinent, subest superiori, cuius solius proinde est (non Ordinarii loci) rationem exigere et, si casus ferat, corrigere7. In iis autem, quae pertinent ad regimen par­ oeciae, semper subest Ordinario loci, sicut parochus saecularis, idque etiam in domo, ubi generalis superior ordinariam sedem habet8. Uno verbo : Cum talis sacerdos sit simul religiosus et parochus, utriusque habet obligationes et iura. 3. Bona, quae ipsi obveniunt ratione paroeciae, cui praeficitur, ipsi paroeciae acquirit; cetera acquirit ad instar aliorum religiosorum9. 1 Breve d. 17 lun. 1868. Specialia de vestibus episcoporum ex singulis ordinibus religiosis assumptorum videsis apud P. Marlinucci, Man. sacr. caerem. 1. 5, c. 2, qui e. gr. de episcopis ex ordine Praedicatorum scribit (n. 43) : «Dominicani induunt caligas et collarium albi coloris, vestem cum syrma (cauda) albi coloris, cum paramanibus, orbi­ culis, ocellis et orae textilibus e serico albo, fasciam (cingulum) sericam albam cum floccis similibus, mantelletum et mozetam nigram cum panno subsuto, ocellis, orbiculis et orae textilibus e serico albo, cappam nigram cum pelle alba in caputio hiemis tempore et cum serico albi coloris in aestate.» 2 c. 629. 3 S. C. Consist, d. 5 Iui 1915 (Acta Ap. Sed. VII [*9ι51 327)· c· T425 J cf· infra q. 427. 4 Ita saltem- ordinarie; nam videntur excipi Praemonstratensc*, qui ex ipsa sua in­ stitutione possunt acceptare quascumque paroecias {Benedict. ΧΒΓ, Const. « Oneroso» d. 7 Sept. 1750). “ c. 456. 6 c. 630, § 1. 7 Ib. §2. s c. 631, § i. 9 c. 630, § 3.· 2^2 Liber IL De personis. Tars IL De religiosis. Bona, quae ipsi obveniunt ratione paroeciae, e. gr. collectiones factae apud paroecianos, potest ipse administrare et erogare prudenti suo arbitrio. Nihilominus etiam in hac re competit superiori vigilantia. Etenim si religiosus parochus in hac re deliquit, non solum ipse, sed etiam eius religio laesam famam portabit. Eleemosynas pro Ecclesia paroeciali aedificanda, conservanda, instauranda, exornanda accipere, apud se retinere, colligere aut administrare pertinet ad superiorem, si ecclesia est communitatis religiosae ; sin autem ecclesia est saecularis, haec omnia pertinent ad Ordinarium loci1. 4. Defectus, quos parochus religiosus in suo munere commisit, cor­ rigere et punire potest et Ordinarius loci et superior religiosus. Si tamen in hac re dissensus oritur inter Ordinarium loci et superiorem religiosum, decretum Ordinarii praevalere debet2. 5. Si ecclesia religiosa est simul paroecialis, functiones superioris et parochi debent amice conciliari. Nisi aliud ferat aut S. Sedis in­ dultum aut particularis conventio a loci Ordinario legitime probata, haec observantur : a) Ad parochum spectant ea omnia, quae solent fieri a parochis saecularibus in ipsorum ecclesiis, nempe: applicare Missam pro populo; debito tempore praedicare ac doctrinam christianam fideles edocere; custodire libros paroeciales; functiones proprie paroeciales peragere, ut sunt baptizare, funera peragere etc.; eleemosynas in bonum paroecianorum colligere, administrare, rite distribuere. · b) Ad superiorem religiosum eiusve vicesgerentes spectant omnia alia, nempe: custodire SS. Eucharistiam, sed altera tabernaculi clavis a parocho servari debet; ecclesiae curam habere eiusque bona admini­ strare cum piis legatis; servitium chorale, si quod incumbit, peragere; Officium hebdomadae sanctae peragere, excepta benedictione fontis baptismalis, quae competit parocho. — Si oritur conflictus inter par­ ochum et superiorem circa functiones in ecclesia peragendas, quae­ stionem dirimat loci Ordinarius, qui imprimis curare debet, ut catechetica instructio et evangelii explicatio hora fidelibus commodiore habeantur3. 6. Parochus vel vicarius religiosus aequo iure amoveri potest cum ab Ordinario loci tum a superiore religioso; nec alter alteri causam iudicii aperire multoque minus probare tenetur, salvo recursu in devolutivo ad S. Sedem4. Ita iuxta strictum ius; in praxi valde expedit, ut Ordinarius loci et superior religiosus concorditer in hac re proce­ dant. Pariter magnopere est commendanda concordia inter parochum religiosum ceterosque religiosos in eadem ecclesia laborantes. 7. Vacante paroecia ante oeconomi constitutionem paroeciae re­ gimen assumit non vicarius cooperator, sed superior domus religiosae, qui debet statim monere Ordinarium loci de vacatione3. 1 c. 630, § 4. 2 Ib. § 2. 5 Cf. supra q. 162. c. 609. c- 454, § 5· Titulus 14. De transitu ad aliam religionem. 333 TITULUS XIV. De transitu ad aliam religionem. Praenotamen. Vi professionis perpetuae religiosus tenetur in religione permanere ad finem vitae suae. In professione enim intercedit contractus onerosus inter religionem et profitentem, sc. religio obligat se ad corporaliter et spiritualiter alendum profitentem usque ad eius mortem; profitons autem obligat se ad serviendum religioni omnibus viribus suis, quoad vixerit. Nihilo­ minus iste contractus potest solvi diversis modis, sc. transitu ad aliam religionem, egressu e religione et dimissione e religione. Unde nunc in hoc et in se­ quentibus titulis de hac re tractandum estl. Per Codicem iur. can. disciplina ecclesiastica in his materiis multum mutata est. Quare ad modernum ius praecipue attendere oportet. Nihilominus cum titulus XIV non revocet expresse privilegia, hac in re nonnullis religionibus concessa, illa privilegia videntur remanere in vigore. Q. 251. Quid notandum sit ex iure communi de transitu ad aliam religionem R. i. Etsi ex iusta causa cum ciebitis conditionibus transitus ab una religione in aliam (praesertim strictiorem) sit licitus, tamen huius­ modi transitus non est facile peragendus2, quia secus magna incom­ moda certo orientur. lustae causae istius transitus ab Angelico Doctore3 tres assignantur, sc. ex parte religiosi transeuntis : a) zelus religionis perfectioris vel b) infirmitas aut debilitas, ob quam non valet observare statuta religionis arctioris ; ex parte religionis, ex qua fit transitus : c) deflexio a pristina perfectione. Quae quidem causae non sunt solae ; si enim e. gr. religiosus magnam utilitatem, e. gr. reformationem, collaturus esset alii religioni, posset ad eam transire. Conditiones requisitae ad licitum transitum sunt, a) ut transitus non fiat ex levitate ; b) ne inde oriatur scandalum vel aliud grave praeiudicium re­ ligioni relictae ; c) ut adsit debita licentia. L)e iure communi nunc semper requiritur licentia S. Sedis ad quemcumque transitum ab una religione ad aliam etiam strictiorem vel ab uno monasterio sui iuris ad aliud 4. Privilegia hac in re nonnullis religionibus concessa videntur intacta remanere, cum non sint expresse revocata. Sic e. gr. Gregorius XIIIs concessit praeposito generali Societatis lesu, ut possit omnibus professis, quos ob eorum graves culpas expedit emittere ex Societate lesu, concedere, ut ad aliam religionem, licet laxiorem, valeant transire. 2. lura et obligationes transeuntis. Transieris ad aliam religionem novitiatum peragere debet. Durante novitiatu manent quidem vota religiosa prius emissa, sed iura et obligationes particulares, quas in 1 Contractus inter profitentem et religionem etiam aliqualiter solvitur per assumptionem religiosi ad episcopatum vel cardinalatum, sed non ita perfecto modo, cum quia religiosus assumptus episcopus vel cardinalis remanet religiosus, tum quia dimisso episcopatu aut cardinalatu ad suam pristinam religionem redire tenetur. 2 Cf. Cone. trid. sess. 14, c. 11 de reform. 3 S. th. 2, 2, q. 189, a. 8. 4 c. 632. 5 Const. «Cum alias». 334 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. religione derelicta habuit, suspenduntur. Cum autem vota prius emissa maneant, tenetur transiens in novitiatu oboedire superioribus suis vi voti oboedientiae h Quare e. gr. si Dominicanus professus cum debita licentia transit ad Carthusianos, statim post inceptum novitiatum debet, si est obligatus ad officium divinum, illud recitare iuxta ritum Carthusianorum. — Transiens ad aliud monasterium eiusdem ordinis nec novi­ tiatum peragit nec novam emittit professionem2. Ergo si monachus Benedictinus ab uno monasterio transit in aliud, omnia iura pristini monasterii statim amittit et omnia iura in hoc alio monasterio acquirit, sed sic dicta «anciennitas» computatur a die transitus. Res non est tam clara, si e. gr. Capucinus transiret ad Conventuales. Est quidem idem ordo Franciscanus, sed adsunt diversi superiores generales. Quare nisi ex iure particulari res decreta est, recurrendum est ad S. Sedem pro opportuna solutione. — Si religiosus in religione, ad quam transiit, professionem non edat, ad pristinam religionem redire debet, nisi in­ terim votorum tempus exspiraverit3. Iure merito superior generalis aliquando exigit a transituro ad aliam religionem, ut prius obtineat in­ dultum definitivi egressus e propria religione. Nam non semel accidit, ut talis transiens ex causa non ita iusta agens post aliquod intervallum revertatur et quidem cum quoad animam tum quoad corpus deterioratus. Si tunc prior religio teneretur denuo recipere redeuntem, sane iniuste gravaretur. 3. Qui absque licentia legitima transit ad aliam religionem, incurrit poenas apostatarum a religione. Quaenam sint istae poenae, dicetur tit. seq. 4. Si transiens in priore religione emisit vota perpetita (sive sim­ plicia sive sollemnia), tunc in nova religione post novitiatum, praeter­ missa professione temporaria, vel admittatur ad professionem perpetuam (sollemnem aut simplicem), vel ad pristinam redeat religionem. Ius tamen est superiori eum post novitiatum diutius probare, non tamen ultra annum4. Si transiens in priore religione emisit vota temporaria, etiam in nova religione debet post novitiatum facere vota temporaria. 5. Transeuntes ad aliud monasterium eiusdem ordinis a die trans­ itus, transeuntes vero ad aliam religionem ab edita nova professione amittunt omnia iura et obligationes prioris religionis vel monasterii, et econtra suscipiunt iura et officia alterius religionis vel monasterii5; seu aliis verbis: transitus evadit definitivus a die professionis, si factus est ab altera ad alteram religionem; econtra a die transitus, si factus est ab altero ad alterum monasterium eiusdem ordinis. Post factum de­ finitivum transitum neque potest neque debet fieri reditus ad pristinam religionem vel monasterium. 6. Quantum ad bona materialia sequentes sunt regulae generales: a) Nova religio ius habet pro novitiatus tempore ad iustam retribu­ tionem, quam tamen remittere quoque potest, b) Dos universa debetur ' c- ^33> § T· " Ib § 3. 3 Ib. §2. 4 c. 634. 5 c. 635, n. 1. Titulus 15. De egressu e religione. 335 a die transitus novo monasterio, si transitus fit ab uno ad alterum monasterium eiusdem ordinis; si transitus fit ab una ad alteram reli­ gionem , fructus dotis durante novitiatu acquiruntur novae religioni, peracta autem professione etiam ipsa dos, non autem fructus ante transitum ex dote percepti, c) Religio vel monasterium, a quo trans­ itus factus est, potest retinere bona, «quae ipsius religiosi ratione iam ei quaesita fuerunt» L Hinc e. gr. si religiosus ante professionem sol­ lemnem bona sua actu possessa dedit priori religioni, ista non tenetur ea reddere novae religioni post legitimum transitum. Ita ex stricto iure; num autem in praxi sit melius facere compositionem ex aequo et bono, est alia quaestio. 7. Sollemnitas votorum illius, qui legitime ad religionem votorum dumtaxat simplicium transiit, eo ipso exstinguitur, nisi aliud in apostolico induito expresse caveatur2. Hinc e. gr. si frater conversus Dominicanus sollemniter professus cum licentia S. Sedis transiit ad Redemptoristas et postea in saeculum redit, eius matrimonium forsan contractum iam non est invalidum. TITULUS XV. De egressu e religione. Tractabimus 1. de egressu e religione post vota temporaria; 2. de in­ duito exclaustrationis ; 3. de induito saecularizationis ; 4. de apostatis et fugitivis. Q. 252. Quomodo egressus e religione fieri possit post vota tem­ poraria ? R. Professus a votis temporariis, expleto votorum tempore, libere potest religionem deserere; pariter religio ob iustas et rationabiles causas eundem potest a renovandis votis temporariis vel ab emittenda professione perpetua excludere; non tamen potest eum excludere ratione infirmitatis, nisi certo probetur, eam fuisse ante professionem dolose reticitam aut dissimulatam3. De egressu professi libere facto post tempus votorum completum nihil dicendum occurrit. Res est enim iuridice omnino clara; moraliter autem potest esse grave dubium, num rationes sufficientes deserendi religionem ad­ sint. Quod quidem dubium melius solvitur ope prudentis confessarii. De egressu professi a votis temporariis ideo facto, quia religio 'ilium recusat servare in semetipsa, infra tit. seq. sermo erit, quando tractabitur de dimissione religiosorum, qui vota temporaria nuncupaverunt. Q. 2 53· Quales effedus iuridicosproducat indultum exclaustrationis? R. Indultum exclaustrationis, quod antiquitus vocabatur indultum saecularizationis ad tempus, est licentia regularibus vel religiosis iuris pontificii concessa a S. Sede manendi ad tempus extra claustra. In 1 Ib. n. 2. c. 636. c. 637. Liber II. De personis. 336 Pars II. De religiosis. religionibus iuris dioecesani hoc indultum potest quoque concedi a loci Ordinario h Qui indultum exclaustrationis impetravit, votis ceterisque suae professionis obligationibus, quae cum eo statu componi possunt, manet obstrictus, debet tamen exteriorem habitus religiosi formam de­ ponere, interius autem solet portare aliquod signum suae professionis; perdurante tempore indulti caret voce activa et passiva, sed gaudet privilegiis mere spiritualibus suae religionis, atque Ordinario territorii, ubi commoratur, loco superiorum propriae religionis, subditur etiam ratione voti oboedientiae2. Hoc indultum exclaustrationis est iam aliqualis, licet non perfecta separatio a religione, ac proinde distinguitur a licentia remanendi extra claustrum per aliquod tempus, cum intentione tamen postea revertendi. Ut iam supra dictum est, requiritur licentia S. Sedis, si religiosus iuris pontificii debet ultra sex menses a claustro abesse, excepta studio­ rum causa. Exclaustratus potest semper ad religionem suam reverti, et religio debet cum iterum recipere atque illi concedere iura antea possessa. Non videtur esse obnoxius gravibus restrictionibus, quae ligant saecularizatum, quamvis in c. 642 istae restrictiones imponantur cuilibet pro­ fesso ad saeculum regresso. Potest enim dici, exclaustratum nondum esse ad saeculum perfecte regressum, cum gaudeat adhuc privilegiis spiritualibus suae religionis. Q. 254. Quales effectus iuridicos producat indultum saeculari- zaiionis R. i. Indultum saecularizationis et exclaustrationis ab eodem con­ ceditur i. e. vel a S. Sede vel, si agitur de religioso iuris dioecesani, etiam ab Ordinario loci. Saecularizatus a sua religione 'perfecte se­ paratur ideoque amplius non adstringitur votis neque constitutionibus, debet exteriorem formam habitus religiosi deponere, atque assimilatur saecularibus in Missa, in horis canonicis, in usu et dispensatione sacra­ mentorum 3. Per ipsum indultum saecularizationis dispensatur a votis religiosis, firmis oneribus ordini maiori adnexis, si in sacris fuerit4. Haec disciplina est prorsus nova; antiquitus enim indultum saeculari­ zationis intactam reliquit obligationem votorum. Si ergo nunc frater con­ versus sollemniter professus indultum saecularizationis obtinuit, est prorsus sicut quaelibet persona laica; libere potest disponere de bonis suis atque etiam matrimonium inire. Sacerdos autem religiosus post saecularizationem obtentam liberatus est a votis paupertatis et oboedientiae, manet autem obstrictus voto castitatis propter subdiaconatum susceptum. 2. Si saecularizatus vult redire in propriam religionem, debet ob­ tinere apostolicum indultum; quo obtento, debet novitiatum et pro' 2 cuius 3 c. 638. c. 639. Exclaustratus mortuus videtur ius habere ad suffragia suae religionis, quippe membrum remansit. Contrariam sententiam tenet Fanfani 1. c. n. 378. c. 640, § i, n. i. 4 Ib. n. 2. Titulus 15. De egressu e religione. 337 fessionem instaurare et locum inter professos obtinet a die novae pro­ fessionis h 3. Saecularizatus in sacris ordinibus constitutus, qui nondum amisit propriam dioecesim, quia nondum emisit vota perpetua, debet ad pro­ priam dioecesim redire et a proprio episcopo recipi et novo congruo officio donari. Saecularizatus autem, qui per professionem perpetuam aut alio modo amisit propriam dioecesim, est eo ipso suspensus atque proinde nequit sacros ordines exercere, donec episcopum benevolum receptorem invenerit aut S. Sedes aliter providerit2. Generatim igitur qui vult saecularizationis indultum obtinere, prius quaerat episcopum benevolum receptorem. Attamen si hoc est valde difficile, S. Sedes solet tempus determinatum concedere, intra quod saecularizatus epi­ scopum quaerere debet, et interim eum liberare a suspensione supradicta. — Episcopus saecularizatum vel saecularizandum recipere potest sive pure et simpliciter, sive pro experimento ad triennium. In priore casu eo ipso conceditur incardinatio in dioecesi; in altero episcopus potest probationis tempus prorogare, non tamen ultra alterum triennium; quo etiam transacto saecularizatus, nisi antea dimissus fuerit, ipso facto dioecesi incardinatus manet3. 4. Saecularizatus, licet valeat sacros ordines exercere, prohibetur tamen sine novo et speciali S. Sedis induito: a) quolibet beneficio in basilicis maioribus et minoribus et in ecclesiis cathedralibus. Non igitur potest fieri e. gr. canonicus poenitentiarius in ecclesia cathedrali. Aliud est de beneficiis in ecclesiis collegiatis; b) quolibet magisterio et officio in seminariis maioribus et minoribus seu collegiis, in quibus clerici educantur; item in Universitatibus et institutis, quae privilegio apostolico gaudent conferendi gradus academicos; c) quocumque officio vel munere in curiis episcopalibus et in reli­ giosis domibus sive virorum sive mulierum, etiamsi agitur de con­ gregationibus dioecesanis4. Omnes istae restrictiones valent quoque de iis, qui vota temporaria vel iuramentum perseverantiae vel peculiares quasdam promissiones ediderunt et ab iisdem dispensati fuerunt, si per sex integros annos iisdem ligati fuerunt5. — Ex dictis satis superque patet, quam misera sit sors saecularizatorum. Pius X per decretum S. C. de rei. d. 15 iun. 1909 etiam severiores restrictiones imposuit saecularizatis, quae tamen nunc redactae sunt ad supradictas. 5. Saecularizati vel e religione legitime dimissi vel egressi expleto votorum temporariorum tempore nihil possunt a religione repetere ob quamlibet operam religioni praestitam6. Si tamen aliqua mulier reli­ giosa sine dote recepta fuit nec nunc post egressum ex propriis bonis sibimet providere valet, religio ex caritate eidem dare debet ea, quae 1 Ib. § 2. 6 c. 643, § I. 2 c. 641, § i. Priimtner, Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 Ib. §2. 4 c. 642, § i. 5 Ib. § 2. 22 Liber II. De personis. 338 Pars II. De religiosis. requiruntur, ut modo tuto ac convenienti domum redeat, ac providere, ut, naturali aequitate servata, per aliquod tempus, mutuo consensu vel in casu dissensus ab Ordinario loci determinandum, honeste vivere possit1. 6. Quantum ad bona saecularizati post vota sollemnia, Codex iur. can. nihil determinavit. Res est igitur ex aequo et bono componenda. Videtur autem aequum et bonum, ut saecularizatus, sicut nihil recipit pro laboribus in religione praestitis, ita religio nihil retineat bonorum, quae saecularizatus attulit religioni. Saecularizatus post vota simplicia habet ius ad bona sua, quorum dominium radicale retinuit. Q· 255· Qua enavi ius statuat de apostatis i R. i. Apostata a religione dicitur professus a votis perpetuis (sive sollemnibus sive simplicibus), qui e domo religiosa illegitime egreditur cum animo non redeundi ; vel qui, etsi legitime egressus, non redit eo animo ut religiosae oboedientiae sese subtrahat2. Essentia igitur apo­ stasiae a religione in eo consistere videtur iuxta praesentem disciplinam, ut religiosus a votis perpetuis illegitime extra domum religiosam ver­ setur et animum malitiosum habeat non redeundi in religionem. Qui quidem animus malitiosus iure praesumitur, si religiosus intra mensem nec reversus fuit nec superiori animum redeundi manifestavit3. Talis autem praesumptio iuris potest elidi probationibus directis vel indirectis. Apostata proprie non est, qui post sola vota temporaria religionem, quamvis peccaminose reliquit. 2. Apostata minime solvitur ab obligatione regulae et votorum et debet sub gravi peccato sine mora redire ad religionem. Superiores autem debent eum sollicite requirere et ipsum, si vera poenitentia actus redit, suscipere. 3. De iure communi apostata a religione a) incurrit ipso facto ex­ communicationem proprio superiori maiori vel, si religio est laicalis aut non exempta, Ordinario loci, in quo commoratur, reservatam4. Si igitur e. gr. soror religiosa a votis perpetuis commorans illegitime extra domum suam religiosam non vult redire in religionem, incurrit excommunicationem reservatam episcopo loci, ubi illa commoratur; ac proinde nequit admitti ad sacramenta, priusquam omnia iuxta ius ordi­ nata sunt. Sin autem redit in propriam religionem, nihilominus manet excommunicata, donec episcopus loci, ubi sita est domus religiosa, eam absolverit. Potest enim episcopus eas poenas remittere, quae de iure communi alteri episcopo reservantur5; b) est exclusus ab actibus legi­ timis6; c) est privatus omnibus privilegiis suae religionis; d) si redierit, perpetuo caret voce activa et passiva7. De iure particulari adduntur complures aliae poenae ad normam constitutionum. 4. Bona temporalia apostatae, qui defunctus est extra religionem, per se pertinent ad religionem relictam vel ad S. Sedem, eodem modo 1 c. 643, §2. 6 c. 2237. 7 c. 2385. 2 c. 644, § i. s Ib. § 2. 4 c. 2385. ® Quinam sint actus legitimi, dicetur infra lib, V, de poenis. Titulus 16. De dimissione religiosorum, 339 ac si religiosus remansisset in religione. Ex apostasia enim religiosi eius religio non debet damnum pati. In praxi autem praestat quaerere a S. Sede, quid agendum sit, praesertim si laici haec bona iam oc­ cupant vel reclamant. Q- 256. Quaenam ius statuat de fugitivis r R. i. Fugitivus est, qui sine superiorum licentia domum religiosam deserit, cum animo tamen ad religionem (quamvis forte non ad eandem domum) postea revertendi1. Differt igitur fugitivus ab apostata in hoc solummodo, quod ille vult reverti ad religionem, iste non ; differt a furtim exeunte, quia ille palam extra domum religiosam versatur, iste autem inscio superiore ad breve tempus conatur clam abesse. 2. Fugitivus, ut patet, non solvitur ab obligatione votorum et con­ stitutionum. Superiores debent eum sollicite quaerere et poenitentia vera ductum recipere. 3. De iure communi religiosus fugitivus ipso facto incurrit a) in privationem officii, si quod in religione habet; b) in suspensionem proprio superiori maiori reservatam, si est in sacris. De iure parti­ culari debet post reditum puniri secundum constitutiones. Quodsi con­ stitutiones nihil de hoc caveant, superior maior pro gravitate culpae poenas infligere debet2. TITULUS XVI. De dimissione religiosorum. Praenotamen. Vigens Ecclesiae disciplina hac in re satis differt a disciplina antiqua, quae distinxit inter religiosorum dimissionem et eiectionem. Praesens titulus post canonem generalem, qui statuit, quando ipso facto sine ullis aliis formalitatibus religiosi sint dimissi, dividitur in quattuor capita : De dimissione religiosorum 1. post vota temporaria; 2. post vota perpetua in religione clericali non exempta vel in religione laicali emissa ; 3. post vota perpetua in religione clericali exempta ; 4. de religiosis ipsis post dimis­ sionem peractam. Q- 257. Quinam iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam censeantur ipso facto legitime dimissi r R. Ipso facto et iure habendi sunt tamquam legitime dimissi religiosi : 1. publici apostatae a fide catholica. Ergo non sufficit apostasia occulta. 2. religiosus, qui fugam arripuit cum muliere; aut religiosa, quae cum viro. 3. attentantes aut contrahentes matrimonium aut etiam vinculum, ut aiunt, civile. Ergo non sufficit concubinatus, qui nec a lege civili agnoscitur ut matrimonium. In his casibus sufficit, ut superior maior (generalis aut provincialis vel abbas) cum suo capitulo vel consilio ad normam constitutionum 1 c. 644, § 3. 2 c. 2386. 22 * 3^0 Liber Π. De personis. Pars Π. De religiosis. emittat declarationem facti; curet autem, ut probationes facti collectae in regestis domus asserventur1; insuper curet, si agitur de religioso in sacris constituto, ut sententia dimissionis ilico communicetur cum a) Ordinario originis, b) Ordinario loci, ubi dimissus moratur aut sedem suam statuere velle dignoscitur2. CAPUT I. De dimissione religiosorum, qui vota temporaria nuncupaverunt. Q 258. Quid notandum sit de dimissione religiosorum a votis temporariis (nondum elapsis)? R. i. Oportet notare hic agi de dimissione proprie dicta, non autem de religionis egressu, qui fit votis temporariis elapsis et qui in novo Codice non vocatur dimissio. Sicut enim professus a votis tem­ porariis, votorum tempore elapso potest libere religionem deserere, ita religio ob iustas ac rationabiles causas eundem potest a renovandis votis temporariis vel ab emittenda professione perpetua excludere, non tamen ratione infirmitatis, nisi certo probetur., eam ante professionem fuisse dolose reticitam aut dissimulatam3. Contra talem exclusionem a renovatione professionis non videtur dari recursus ad S. Congrega­ tionem de rei., saltem in suspensivo. 2. Ad dimissionem proprie dictam i. e. votorum tempore nondum elapso requiritur: 3. Legitima auctoritas, sc. in religionibus iuris pontificii moderator, supremus (vel abbas monasterii sui iuris) cum consensu sui consilii per secreta suffragia manifestato. Consilium igitur in hoc casu non habet votum consultivum, sed deliberativum seu decisivum. Si agitur de dimittenda moniali a votis temporariis, legitima aucto­ ritas est loci Ordinarius vel superior maior regularis4, prout monasterium est subiecturn vel Ordinario loci vel superiori regulari. Antequam autem Ordinarius loci vel superior regularis decretum dimissionis emittere possit, requiritur, ut antistita monasterii cum suo consilio fidem de causis dimissionis scripto fecerit. Legitima auctoritas in dimittendo religioso iuris dioecesani est Ordinarius loci, in quo domus religiosa sita est. Ergo hacc dimissio 1 c. 646. 2 S. C. de Rei. d. 16 Maii 1911 (Acta Ap. Sed. Ill 238.) 3 c. 637. 4 A. Blat 1. c. n. 729 opinatur, episcopum posse etiam in monasteriis iurisdictione regularium sublectis dimittere monialem a votis temporariis. In hoc igitur casu episcopus et superior regularis haberent cumulative potestatem dimittendi. Cum ex hac potestate cumulativa facile oriantur gravia incommoda, eaque non sit certa, melius est, ut solus superior regularis dimittat monialem in hoc casu. Sententiam a Blat propositam tuetur quoque Biederlack-Filhrich 1. c. n. 172; qui tamen admittit, verba c. 647 iuxta nostram sententiam intelligi posse, quae tenetur quoque a Jansen 1. c. p. 219. Ί itulus 16 De dimissione religiosorum. Caput 1. De dim. religiosorum votorum temp. 341 non pertinet ad episcopum loci, ubi domus matrix vel principalis sita est. Episcopus iure suo ne utatur, moderatoribus religiosis insciis vel iuste dissentientibus b 4. Requiruntur causae graves; agitur enim de re gravi. Quae quidem causae se habere possunt ex parte sive religionis sive religiosi. Talis causa ordinarie est defectus spiritus religiosi tantus, ut aliis scan­ dalo sit et religiosum nedum inutilem sed onerosum religioni reddat. Per se patet religiosum debere ante dimissionem identidem moneri ad correctionem; quodsi iterata monitio una cum salutari poenitentia in­ flicta incassum cesserit, tunc solummodo ad dimissionem procedendum erit. Infirma valetudo non est causa sufficiens dimissionis, nisi certo constet eam ante professionem fuisse dolose reticitam aut dissimulatam 12. Quare si quis religiosus ante professionem candide exposuit statum suae valetudinis, nequit postea dimitti eam ob causam, quia eius vale­ tudo peior eficcta est, nisi tamen superior legitimus ante receptionem expresse dixerit candidato laboranti dubia valetudine ipsum dimissum iri, si valetudo effecta fuerit peior. Quaenam praecise sint causae legitimae dimissionis, nequit regula gene­ rali determinari, sed relinquitur conscientiae et prudenti iudicio superiorum. Procuratori generali Franciscanorum quaerenti : an iusta sit ac rationabilis causa idem molivum, quod fuisset sufficiens ad novitium a professione ar­ cendum ... v. gr. aptitudinis defectus ad ordinis officia quamvis minora ob­ eunda, uti praedicationis vel confessarii, vel etiam ineptitudo ad obligationes proprii status adimplendas, ita ut professus votorum simplicium potius oneri et perturbationi quam utilitati et aedificationi futuras esset propriae religioni ? S. Congregatio noluit dare responsum decisivum, sed rescripsit8 : «Non esse inter­ loquendum, cum agatur de re ab Apostolica Sede commissa iudicio et conscien­ tiae superiorum.» Causae allatae in petitione supradicta non repudiantur ut in­ sufficientes; secus enim S. Congregatio hoc clare dixisset. Forte haec regula a Benedicto XIV4 data applicari potest: Dimissio licita est, quotiescumque cum morali certitudine talis professus iudicatur ineptus, qui «inceptum curriculum laudabiliter persequi et ad societatis institutum vitam exigere valeat.» Dico autem: cum morali certitudine; nam merum dubium non sufficit, cum pro­ fessus per suam professionem quoddam ius remanendi in religione acquisierit et ut plurimum grave damnum ex dimissione passurus sit. Sufficientes causae dimissionis videntur esse, e. gr. si professus malo suo exemplo identidem scan­ dalum dederit et vix ulla spes emendationis adest; si laborat habitu vitioso radicato, si parvi pendit regulam eam saepissime transgrediendo; si iam una alterave vice grave scandalum dedit in domo, vel, quod gravius est, extra domum religiosam et adest suspicio, quod tale scandalum iterum accidet. Ratio horum omnium est, quia tempus professionis temporariae est continuatum tempus probationis, quae, si ducit ad indicium moraliter certum, candidatum esse religioni ineptum, legitimam reddit dimissionem. Si professus prudenter iudicat, dimissionis decretum esse illegitimum, potest recurrere (infra 10 dies) ad S. Sedem, i. e. ad Congregationem de rei., idque cum effectu suspensivo, 1 c 647, § i, 2 Ib. § 1 2. 4 De syn. dioec. ]. 13, c. II, n. 17. 3 <1. 15 Dec. 1S93. 342 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. i. e. pendente recursu dimissio nullum habet effectum iuridicum, ita ut pro­ fessus remanere possit in religione, usqtiedum S. Sedes aliud decreverit1. 5. Non requiritur formalis processus iuridicus; sed superior debet professo manifestare causas dimissionis atque concedere plenam licentiam respondendi. Responsiones autem factas superior debet sedulo diiudicare2. Si dimittitur mulier religiosa professa, religio ex caritate ei dare debet ea, quae requiruntur, ut modo tuto et convenienti domum redeat ac per aliquod tempus honeste vivere possit3. Quamvis ea solum­ modo pro muliere dimissa praescribantur, tamen convenienti modo etiam pro viris dimissis fiunt. Caritas enim effectiva maxime decet institutum religiosum, quod ad perfectionem caritatis se tendere publice profitetur. 6. Effectus dimissionis. Religiosus dimissus ipso facto solvitur ab omnibus votis religiosis (non autem a votis privatis forte emissis). Clericus in minoribus ordinibus constitutus eo ipso redactus est in statum laicalem4. Si talis religiosus dimissus habet ordines maiores, debet in suam dioecesim redire, si eam nondum amisit; debet autem episcopum benevolum quaerere, si dioecesim amisit et generatim illi omnia applicanda sunt, quae supra q. 254 de saecularizato dicta sunt. CAPUT II. De dimissione religiosorum, qui vota perpetua nuncu­ paverunt in religione clericali non exempta vel in religione laicali. Q. 259. Quaenam statuat vigens Ecclesiae disciplina de dimissione virorum in institutis supra indicatis r R. Vir professus a votis perpetuis nequit e religione clericali non exempta vel ex quacumque religione laicali dimitti, nisi constet, eum esse incorrigibilem. Non censetur constare, eum esse incorrigibilem, nisi ille commisit tria gravia delicta contra ius sive commune sive religiosis speciale. Debent autem ista delicta esse eiusdem speciei, vel, si sunt diversae speciei, talia, ut simul sumpta manifestent perversam voluntatem in malo pervicacem, aut unum tantum permanens, quod ex repetitis mo­ nitionibus virtualiter triplex evadit5. Talia crimina sunt e. gr. ebrietas notoria, luxuria notoria, graves laesiones votorum etc. Non solum requiritur delictum grave externum (aut formaliter aut virtualiter triplex), sed insuper debent ab immediato superiore maiore (a provinciali vel abbate) per se vel per alium de eius mandato fieri duae monitiones canonicae^, sc. singulae pro singulis duobus primis 1 c. 647, § 2, n. 4. S. Cong. de Rei. d. 16 Maii 1911 (n. 15). 2 Ib. n. 3. 3 Ib. n. 5. 4 c. 648. 6 c. 649. ° Non sufficiunt monitiones paternae. Quomodo monitio canonica sit facienda, dicetur infra q. 582. J* ■ Titulus 16. De dimissione religiosorum. Caput 2. De dimiss. religiosorum votorum perp. 343 delictis, idque cum intervallo saltem trium dierum. Monitionibus superior addat opportunas exhortationes et correctiones, praescriptis insuper poenitentiis aliisque remediis poenalibus, quae apta censentur ad emen­ dationem rei et scandali reparationem. Praeterea tenetur superior reum ab occasionibus relabendi removere etiam per translationem, si opus fuerit, ad aliam domum, ubi facilior est vigilantia et remotior delinquendi occasio. Singulis monitionibus adiciatur dimissionis comminatio. Si non obstantibus omnibus his religiosus post secundani monitionem novum grave delictum commisit vel in eodem permanenter perstitit, censetur se non emendasse. Nihilominus post ultimam monitionem adhuc per sex saltem dies est exspectandum, antequam ulterius pro­ cedatur x. Quibus omnibus praestitis, supremus religionis moderator cum suo consilio, perpensis omnibus adiunctis, deliberet, num locus sit dimissioni. Quodsi maior suffragiorum (secreto datorum) numerus (moderatoris suffragio computato) pro dimissione steterit, tunc distinctione opus est: i. In religione iuris dioecesani res tota deferatur ad Ordinarium loci, in quo religiosa domus professi sita est. Ergo non ad Ordinarium loci domus matricis vel principalioris res deferenda est. Ordinarius loci potest tunc pro suo prudenti arbitrio dimissionem decernere. 2. In religione iuris pontificii ipse supremus religionis moderator dimissionis decretum fert, quod tamen non est efficax, nisi prius sit a S. Sede (a S. Congregatione de religiosis) confirmatum 2. — Religioso dimittendo ius est suas rationes libere exponendi; eiusque responsiones in actis fideliter referendae sunt3. Ex dictis clare apparet, quam difficilis sit talis dimissio; proinde casu occurrente praestat, ut religiosus prudenter persuadeatur libere petere indultum exclaustrationis vel saecularizationis. Q. 260. Quaenam statuat vigens Ecclesiae disciplina de dimissione m ulierum ? R. i. Etiam ad dimittendas mulieres religiosas professas a votis perpetuis (sive simplicibus sive sollemnibus) debet constare de incorri­ gibilitate dimittendae mulieris. Non quidem requiruntur omnes formalitates supra de probanda incorrigibilitate virorum indicatae, sed fundata spes emendationis debet prius evanescere, iudicio antistitae4. 2. Postquam constiterit de incorrigibilitate, nunquam ipsa antistita potest dimissionis decretum ferre, sed hoc modo procedendum est: a) Si agitur de muliere religiosa iuris dioecesani, Ordinarius loci, in quo sita est domus sororis professae, decretum dimissionis ferre potest5. b) Si agitur de moniali, Ordinarius loci omnia acta et documenta debet transmittere ad S. Congregationem de religiosis; addens suum votum (et etiam votum superioris regularis, si monasterium est regula1 c. 662. 5 c. 652, § I. 8 c. 650, §12. 3 Ib. § 3. 1 c. 651, § i. Liber II, De personis. 344 Pars II. De religiosis. ribus subiectum). Ergo ad solam Congregationem de religiosis pertinet, dimittere monialem cum votis perpetuisk c) Si agitur de aliis mulieribus religiosis iuris pontificii, Ordinarius loci decretum dimissionis ferre nequit, sed suprema religionis moderatrix rem totam cum omnibus actis et documentis deferre debet ad S. Con­ gregationem de religiosis, quae decernet, quid facto opus sit2. — Quoties­ cumque S. Congregatio de religiosis decretum dimissionis fert, solet praecipere, quomodo succurrendum sit religiosae dimissae. Proinde in actis fideliter indicandum est, utrum ista religiosa mulier possit con­ venienti modo lucrari ea, quae sunt necessaria pro victu. 3. In casu gravis scandali valent ea, quae infra q. 263 dicentur. CAPUT III. De processu iudiciali in dimissione religiosorum, qui vota perpetua sive sollemnia sive simplicia nuncupaverunt in religione clericali exempta. Q. 261. Quid generaliter notandum sit de dimissione religiosorum a votis perpetuis in religionibus clericalibus r R. Dimissio alicuius religiosi (sive clerici sive laici) a votis per­ petuis ex religione clericali exempta nequit fieri sine processit iudiciali . * Excipiuntur duo casus: 1. si religiosus commisit aliquod ex tribus de­ lictis supra q. 257 indicatis, propter quae ipso facto est legitime dimissus; 2. si religiosus propter grave externum scandalum vel propter imminens gravissimum nocumentum communitatis statim debet dimitti. De hoc casu infra q.. 263. Omnia privilegia forte concessa hac in re sunt revocata. Q. 262. Quomodo processus iudicialis dimissionis sit instruendus? R. i. Indices in isto processu sunt supremus religionis vel monasticae congregationis moderator (abbas primas) et quattuor assistentes desu­ mendi ex eius consilio seu capitulo. Ergo ordinarius abbas de regimine alicuius monasterii nequit talem processum instruere, ac proinde re­ currendum est in singulis casibus ad S. Sedem, si agitur de dimittendo monacho, qui non pertinet ad aliquam congregationem monasticam. Si non adsunt quattuor assistentes, tunc loco deficientis vel deficientium totidem religiosos eligere debet praeses tribunalis, cum consensu aliorum. Tribunal igitur collegiale semper debet consistere quinque indicibus4. Praeses tribunalis tenetur insuper nominare de aliorum consensu promotorem iustitiae, qui debet esse religiosus eiusdem ordinis5, et cuius officium est, tueri ius et leges. Quamvis in Codice iur. can. non fiat mentio defensoris rei, tamen convenientissime talis defensor instituitur, saltem si ipse accusatus non praesentavit suas defensiones. Agitur enim de gravi materia. 1 c. 652, § 2. 2 Ib. § 3· c. 654. ·· 655, § I. Ib. § 2. Titulus 16. De dimissione religiosorum. Caput 3. De processu iudiciali in dimissione. 3 2. Ad processum instruendum coram isto tribunali collegiali deveniri nequit, nisi praecesserint : a) tria gravia delicta externa sive contra ius commune sive contra speciale religiosorum ius. Requiritur, ut ista delicta sint certo pro­ bata, cum secus monitiones fieri nequeant1; b) duae monitiones factae a superiore maiore vel eius delegato; c) defectus emendationis2. De istis tribus iam supra q. 259 sermo fuit, cum eadem fere re­ quirantur in dimittendo religioso religionis laicalis vel religionis cleri­ calis non exemptae. 3. Postquam constitit de tribus istis, immediatus superior maior (provincialis vel abbas de regimine) omnia acta et documenta diligenter colligat et ad supremum moderatorem transmittat; hic autem ea tradere debet promotori iustitiae, qui ea examinet et suas conclusiones proponat3. 4. Si promotor iustitiae, cui fas est, etiam ulteriores inquisitiones, quas opportunas indicaverit, peragere, accusationem proponit, tunc in­ struatur processus iudicialis (licet summarius). Sed ex processu con­ stare debet a) de delictis patratis; b) de monitionibus factis; c) de defectu emendationis4. De quibus si constiterit, tribunal'sententiam dimissionis pronuntiet5; sed haec sententia nequit exsecutioni mandari, nisi fuerit confirmata a S. Congregatione de religiosis, ad quam tribunalis praeses quamprimum transmittere curabit et ipsam sententiam et omnia acta processus6. Pro dissitis regionibus etiam in casibus ordinariis supremi moderatores cum consensu sui consilii seu capituli possunt dimittendi facultatem, i. e. processum iudicialem, demandare (etiam habitualiter) probis ac prudentibus religiosis, qui saltem tres esse debent atque tenentur ob­ servare ea omnia, quae supra dicta sunt7. Saepe praestat, ut talis demandatio fiat, cum in propria patria isti religiosi melius iudicare possint de omnibus causae adiunctis. Q. 263. Quinam sit casus extraordinarius, in quo religiosi omnes statim dimitti possunt? R. In casu gravis scandali exterioris (i. e. noti extra religionem) vel gravissimi nocumenti communitati religiosae imminentis (e. gr. si religiosus homicidium vel aliud crimen commisit, ob quod punietur a tribunali civili),· religiosus quilibet statim potest a superiore maiore cum consensu sui consilii vel etiam, si periculum est in mora et tempus non adest adeundi superiorem maiorem, a superiore locali cum consensu sui consilii ad saeculum dimitti, habitu religioso ilico deposito. Si agitur de religioso a votis perpetuis religionis clericalis non exemptae vel religionis laicalis, requiritur insuper consensus Ordinarii loci, et tunc statim res per ipsum Ordinarium aut per superiorem generalem S. Sedis 1 c. 658. 2 c. 656. 3 c. 663. 4 c. 664. 6 c. 665. 6 c. 666. " c. 667. Cf. Biederlack-Fïihrich 1. c. n. 177. Latius de hoc processu tractat J. Noval, De processibus n. 823 sqq. 3 4*5 Liber II. De personis. Pars II. De religiosis. iudicio subiciaturi. Sin autem agitur de religioso, qui in religione clericali exempta vota perpetua emisit, debet processus iudicialis tunc fieri, sicut in q. praec. dictum est2. CAPUT IV. De religiosis dimissis, qui vota perpetua nuncupaverunt. Praenotamen. In boc capite solummodo agitur de conditione iuridica religiosi dimissi, qui vota perpetua emisit in religione sive clericali sive lai­ cali, sive exempta sive non exempta. Nam supra c. i dictum est de reli­ gioso dimisso, qui non emisit nisi vota temporaria. Q. 264. Quid statuat vigens Ecclesiae disciplina de religiosis dimissis post vota perpetual R. i. Cum nonnullae religiones hac in re specialia indulta seu privilegia habeant, ea adhuc in vigore manent ac proinde observanda sunt3. 2. De iure communi professus, qui post vota perpetua dimissus est, remanet religiosus adstrictus votis4. Proinde semper tenetur redire in religionem; et si argumenta plenae emendationis per triennium de­ derit, religio tenetur eum recipere5 et quidem sine novo novitiatu et nova professione. Sed in praxi semper fere praestat, ut talis religiosus, qui ita immemor suae professionis religiosae vixit, ut meruerit dimissio­ nem et expulsionem e religione, statim obtineat dispensationem super vota religiosa. Secus enim multa peccata gravia committet, trans­ grediendo vota sua in saeculo. 3. Professus a votis perpetuis, qui est clericus non in ordinibus maioribus constitutus, post dimissionem eo ipso reducitur ad statum laicalem 6. 4. Professus a votis perpetuis, qui est clericus in ordinibus maioribus constitutus, post dimissionem ipso facto suspensus manet, donec a S. Sede absolutionem obtinuerit7. Si est igitur sacerdos, non potest Missam dicere. Quodsi talis professus dimissus est propter apostasiam a fide aut propter fugam cum muliere, aut propter attentatum matri­ monium aut propter aliud crimen, quod iure communi punitur infamia iuris vel depositione vel degradatione, perpetuo prohibetur deferre habitum ecclesiasticum8 et privatur privilegiis clericalibus. Ceterum talis clericus nequam iam sponte sua solet deponere habitum ecclesia­ sticum. Si talis professus dimissus fuit propter delicta minora his supra dictis, S. Congregatio de religiosis potest, si id expedire indicaverit, dimisso praecipere, ut, habitu cleri saecularis indutus, commoretur in certa dioecesi, indicatis Ordinario causis, ob quas dimissus fuit. Quodsi dimissus huic praecepto non paruerit, eo ipso privatus est iure de­ ferendi habitum ecclesiasticum ; sin autem paruerit, tunc Ordinarius eum 1 c. 653. 8 c. 669, § 2. 2 c. 668. 8 c. 669, § i. 4 Ib. 7 c. 67/, n. i. 8 c. 670. 5 c. 672, § 1. Titulus 17. De societatibus in communi viventium sine votis. 347 in domum poenitentiae mittat vel eum committat curae et vigilantiae pii ac prudentis sacerdotisL Religio autem per manus Ordinarii loci commorationis ei caritativum subsidium suppeditet pro necessariis ad vitae sustentationem, nisi ipse aliunde sibimet providere valeat12. Haec ordinatio videtur satis dura pro religione dimittente ; sed si consideratur, clericum saecularem ordinatum titulo mensae episcopalis debere susten­ tari ab episcopo, quamdiu aliqua saltem spes emendationis appareat, tunc videtur quoque iustitiae conveniens, ut religio debeat sustentare clericum suum dyscolum, qui est ordinatus titulo religionis, quamdiu aliqua saltem spes emendationis subest. Si dimissus non ducit vitam dignam viro ecclesiastico, transacto anno aut etiam prius, iudicio Ordinarii privetur caritativo subsidio, eiciatur e domo poenitentiae eique auferatur ius deferendi habitum ecclesiasticum ab Ordinario, qui statim mittere curet opportunam rela­ tionem cum ad S. Sedem tum ad religionem 3. Sin vero dimissus prae· dicto tempore tam laudabiliter se gesserit, ut merito possit haberi vere emendatus, Ordinarius preces eius apud S. Sedem commendabit pro absolutione a censura suspensionis, et, ea obtenta, eidem in sua dioecesi permittat, adhibitis opportunis cautelis et limitationibus, Missae celebra­ tionem et etiam aliud sacrum ministerium, unde honeste vivere queat. Quo in casu religio caritativum subsidium intermittere potest. Quodsi agitur de diacono aut subdiacono dimisso et sic emendato, res ad S. Sedem deferatur4. Si dimissus invenit episcopum benevolum, tunc ea omnia servanda sunt, quae valent pro religiosis saecularizatis. 5. Professus a votis perpetuis, qui est laicus (sive vir sive mulier), remanet quidem religiosus et debet, emendatione peracta et probata, ad religionem redire, atque religio debet illum iterum recipere, sed in praxi semper fere praestat, ut talis dimissus statim petat dispensationem a votis religiosis et tunc studeat in statu laicali ducere vitam virtuosam. TITULUS XVII. De societatibus sive virorum sive mulierum in communi viventium sine votis. Q. 265. Quaenam notanda sint de piis societatibus virorum vel mulierum in communi viventium sine votis publicis? R. i. Societas virorum vel mulierum, in qua sodales quidem imi­ tantur vivendi rationem religiosorum a) in communi degentes b) sub regimine superiorum c) secundum probatas constitutiones, sed tribus consuetis votis publicis non obstringuntur, non est proprie religio, nec eius sodales nomine religiosorum proprie designantur5. Ratio est, quia, ut supra q. I/O dictum est, ad essentiam verae religionis requiruntur 1 c. 67Î, n. 4. B c. 673, § i. 2 Ib. n. 5. 3 Ib. n. 6. 4 Ib. n. 7. 34^ Liber II. De personis. Pars III. De laicis. tria vota publica. Huiusmodi piae societates semper exstiterunt et praesertim recentioribus temporibus fundatae sunt atque approbationem ecclesiasticam obtinuerunt, e. gr. Oblati s. Caroli, Oratorium s. Philippi Nerii, Lazaristae, Societas s. Sulpicii, Pallottini, Beguinae viventes in urbe Gandavi. Eodem modo ac religiones distinguuntur societates clericales, laicales, iuris pontificii, iuris dioecesani\ 2. Circa iuridicam conditionem talium societatum imprimis atten­ dendum est legitimum ius particulare. In earum enim approbatione solet ecclesiastica auctoritas singula iura et obligationes definire. Generatim commendatur vel etiam praecipitur, ut istae societates se con­ forment religionibus e. gr. quantum ad erectionem provinciae, domus, quantum ad internum regimen, et notanter quantum ad receptionem candidatorum 2. 3. Cum desit publicum votum paupertatis, tam ipsa societas quam quodlibet membrum est capax dominii; attamen, quidquid sodalibus obvenit intuitu societatis, huic acquiritur, non ipsis. Quantum ad cetera bona observandae sunt constitutiones uniuscuiusque societatis3. 4. Clerici talium societatum censentur esse clerici saeculares, ac proinde iisdem obligationibus tenentur quantum ad studia, ad ordina­ tionem etc., quibus ligantur clerici saeculares, nisi tamen adsint specialia statuta S. Sedis 1 Laici talium societatum gaudent privilegiis canonis, fori, immunitatis, competentiae. Omnes autem sodales tenentur com­ munibus clericorum obligationibus, sc. de vita et honestate clericorum; non fruuntur privilegiis religiosorum, nisi adsit speciale indultum5. Tale autem indultum haud paucae huiusmodi societates revera obtinuerunt. 5. Clausuram debent istae societates servare ad normam constitu­ tionum sub Ordinarii loci vigilantia 6, etsi societas est iuris pontificii. 6. Circa egressum et dimissionem e societate imprimis serventur propriae constitutiones; deinde fiat, in quantum expedit, conformatio iis, quae de hac materia pro religionibus praescripta sunt7. Hinc si vinculum quo adstringuntur sodales societatis sine votis est temporale, in dimissione serventur canones, qui agunt de dimissione religiosorum, qui vota temporaria emiserunt; sin autem vinculum sit perpetuum, serventur canones de dimissione religiosorum, qui vota perpetua nun­ cupaverunt 8. FAliS III. De Laicis. Praenotamen. Laici dicti a verbo graeco λαός, quod latine populum significat, constituunt tertiam partem membrorum Ecclesiae ; ipsi habent ius recipiendi a clero ad normam ecclesiasticae disciplinae spiritualia bona et potissimum adiumenta ad salutem necessaria °. Subduntur laici baptizati 1 c. 673, § 2. 6 c. 679, §2. ° c. 682. 2 c. 677. 7 c. 681. 3 c. 676. 4 c. 678. 5 c. 680. 8 Commisssio Pontificia d. 18 Dec. 1920. Titulus 18. De fidelium associationibus in genere. 349 iurisdictioni ecclesiasticae in omnibus, quae pertinent ad vitam religiosam et moralem. Non licet illis habitum clericalem deferre, nisi a) sint seminaristae aut adspirantes ad ordines clericales, aut b) servitio alicuius ecclesiae addicti et in actuali ministerio ecclesiastico occupati (e. gr. sacristae, cero· ferarii etc.) De laicis, prout subiciuntur ecclesiasticae iurisdictioni quoad sacramenta, sacramentalia, coercitionem etc., sermo erit in propriis locis. In hac tertia parte primi libri de personis tractabitur solummodo in duobus titulis: de fidelium associationibus in genere et in specie. Quamvis istae associationes non ex solis laicis, sed etiam aliquando ex clericis et religiosis componantur, tamen laici solent ibi esse numerosiores, ac proinde con­ venienter in hac tertia parte tractatur de fidelium associationibus in genere et in specie. TITULUS XVIII. De fidelium associationibus in genere. Q. 266. Quid in genere dicendum sit de associaiionibtis fidelium R. i. Cum homo sit ex natura sua animal sociale et ex unione cum aliis bonis hominibus valde adiuvetur, commendandae sunt as­ sociationes ab Ecclesia erectae vel saltem approbatae. Econtra fideles caveant ab associationibus secretis, damnatis, seditiosis, suspectis, aut etiam ab iis, quae student sese a legitima vigilantia Ecclesiae sub­ ducere2. Fideles sub poena excommunicationis simpliciter S. Sedi reservatae prohibentur nomen dare associationibus, quae contra Ec­ clesiam vel legitimas civiles potestates machinantur3; et (quamvis non sub censura) graviter prohibentur quoque nomen dare iis associa­ tionibus secretis, quae a sodalibus exigunt iureiurando secretum nemini pandendum et omnimodam oboedientiam occultis ducibus praestan­ dam4. Ratio huius prohibitionis est, quia solet esse periculis plenum, immo haud raro immorale, sub iuramento promittere secretum absolu­ tum et omnimodam oboedientiam. Quamvis nonnullae associationes praecipue intendant bonum ma­ teriale aut politicum, tamen nequeunt licite excludere religionem aut omnem vigilantiam Ecclesiae. Quilibet enim actus humanus est simul moralis, i. e. moraliter aut bonus aut malus. Et hoc valet de actibus singulorum hominum aeque ac de actibus associationum humanarum, laravero de moralitate actuum humanorum iudicare pertinet ad Ec­ clesiam, quae proinde potest et debet vigilare, ne actus immorales fiant ab hominibus vel ab associationibus. Quare sic dictae associa­ tiones neutrales possunt esse periculosae aut suspectae adeoque vitandae. Ad pastores animarum pertinet fideles recte instruere de hac re. 2. Associationes piae ecclesiasticae vocantur eae, quae praeter reli­ giones et societates virorum aut mulierum in communi viventium (de quibus supra) ab Ecclesia sunt constitutae ad perfectiorem vitam Chri­ stianam inter socios promovendam (e. gr. tertii ordines) vel ad aliqua 1 c. 683. 2 c. 684. 3 c. 2335. 4 S. Off. d. 10 Maii 1884. 350 Liber II. De personis. Pars III. De laicis. pietatis aut caritatis opera exercenda, vel denique ad incrementum publici cultus1. Innumerae huiusmodi associationes inde ab ipso initio Ecclesiae ortae sunt. Praeter associationes pias ecclesiasticas exsistunt quoque associa­ tiones piae laicales, e. gr. conferentiae S. Vincentii, quae quamvis sint valde commendatae ab Ecclesia, tamen ab ea non sunt erectae. Epi­ scopo competit quidem vigilantia in eas, sed non eadem iurisdictio ac in associationes pias ecclesiasticas2. Q. 267. Quaenam in genere reqziirantur, ut aliqua associatio pia ecclesiastica ab Ecclesia agnoscatur r R. Ut aliqua associatio pia ab Ecclesia agnoscatur, requiritur3: 1. ut sit a legitima auctoritate ecclesiastica erecta vel saltem ap­ probata. Legitima autem auctoritas ecclesiastica est S. Sedes, loci Ordinarius et aliquando ex privilegio superior religiosus vel alius rite delegatus4. Sic e. gr. solus magister generalis ordinis Praedicatorum potest confraternitatem rosarii erigere. 2. Pro omnibus fere associationibus piis ecclesiasticis legitime eri­ gendis requiritur ad validitatem erectionis consensus Ordinarii loci scripto datus5. Ordinarius loci in hac materia non est vicarius capitu­ laris, qui proinde nequit associationes erigere aut consensum praebere pro earum erectione aut aggregatione. Pariter non vicarius generalis, nisi habet specialem delegationem episcopi6. Si agitur de erectione alicuius piae associationis in domo vel ecclesia religiosa, tunc distinc­ tione opus est. Si talis associatio constituenda est ad modum organici corporis, semper requiritur consensus Ordinarii loci7. Pariter si est associatio, quae non est propria tali religioni. Econtra non requiritur specialis consensus Ordinarii loci, si in domo vel in ecclesia religiosa aliqua associatio religioni propria et non per modum organici cor­ poris constituta erigenda est. Sufficit consensus datus ab Ordinario loci in fundatione ipsius domus religiosae. Cum res sit tanti momenti practici cumque agatur de ipsa validitate associationis, sequentia exempla claritatem adducant: Si Ordinarius loci dedit legitimum consensum, ut aliqua domus ordinis Praedicatorum erigatur in tali loco, iam libere possunt erigere in propria ecclesia superiores ordinis confraternitates rosarii, ss. nominis lesu, militiae Angelicae, dummodo istae associationes ne erigantur per modum organici corporis. Econtra ad erigen­ dam tertii ordinis sodalitatem, quippe quae sit organicum corpus; pariter si volunt erigere e. gr. confraternitatem scapularis de monte Carmelo, utpote associationem ordini Praedicatorum non propriam, indigent consensu Ordinarii loci. Erigitur autem haec confraternitas a superiore generali Carmelitarum. 1 c. 685. 2 Acta Ap. Sed. XIII (1921) 1443 c. 686. 4 Ib. § i 2. 5 Ib. §3. 6 Ib. 7 Aliqua associatio constituit organicum corpus, si est verum collegium ecclesiasticum habens propriam administrationem bonorum, proprios officiales et saepe quoque proprium habitum, vulgo «saccum». Titillus 18. De fidelium associationibus in genere. 351 3. Erectionis litterae ab iis, qui ex privilegio apostolico associa­ tionem erigunt, e. gr. a superioribus religiosis, gratis concedantur, sola excepta taxa pro expensis necessaria h Cum sit inopportunum has expensas meticuloso modo computare, S. Offi­ cium d. 27 Mart. 1914 concessit, ut summa 30 libellarum possit accipi; non autem plus sub quocumque titulo etiam eleemosynae sponte oblatae. Per se patet, sacerdotem, qui in erectione alicuius associationis praedicat aliave opera praestat, posse convenientem remunerationem petere et accipere. 4. Tunc tantum associationes piae iuridicam in Ecclesia personam cum omnibus iuribus et gratiis acquirunt, cum a legitimo superiore ecclesiastico obtinuerunt erectionis decretum2. 5. Associatio titulum convenientem seu nomen habeat. Quare non approbantur associationes, quae assumere cupiunt titulum, qui levitatem aut absonam novitatem sapit vel devotionem a S. Sede non probatam exprimit3. Q. 268. Quaenam in genere valeant de regimine et iuribus piarum associationum ecclesiasticarum r R. i. Quaelibet associatio sua statuta habeat a S. Sede vel ab Ordinario loci examinata et approbata. Statuta autem, quae non sunt confirmata a S. Sede, semper manent subiecta moderationi et correc­ tioni Ordinarii loci4. 2. Generatim omnes associationes jurisdictioni et visitationi sub­ sunt Ordinarii loci, qui eas legitime invisendi non solum ius, sed etiam munus habet. A iurisdictione Ordinarii excipiuntur associationes, quae habent speciale privilegium; quod hodie rarissime exsistit. Associa­ tiones autem, quae ut propriae a religiosis exemptis in suis ecclesiis institutae sunt, Ordinarius loci nequit visitare quantum ad ea, quae internam disciplinam seu spiritualem associationis directionem spectant5. 3. Associatio legitime erecta, nisi aliud expresse cautum est, potest bona temporalia possidere et administrare sub auctoritate Ordinarii loci, cui rationem administrationis saltem quotannis reddere debet. Talem autem rationem non debet reddere parocho, nisi aliud Ordinarius sta­ tuerit6. Ad colligendas eleemosynas associationes indigent consensu Ordinarii loci, ubi quaestuatio facienda est. Eleemosynarum quoque et oblationum, quae acceptae sunt, ratio fidelis reddenda est Ordi­ nario loci". 4. Associatio legitime erecta ius habet (ad normam statutorum et s. canonum) celebrandi comitia, edendi peculiares normas, quae ipsum sodalitium spectant, eligendi administratores bonorum, officiales, mi. nistros. Attamen talibus comitiis praeesse potest Ordinarius loci sive per se sive per delegatum ; qui etiam omnes officiales removere potest8. Per se patet, associationes nihil posse statuere contra ius commune. 1 c. 686, § 5. 5 c. 690. 2 c. 687. 8 c. 691, § i. ■ ■' 3 c. 688. 4 c. 689. 7 Ib. §§ 3 4 5. 8 c. 697. 1 111 —I ■ Liber II. De personis. Pars III. De laicis. 5. Nominatio moderatoris et capellani associationis communiter per­ tinet ad Ordinarium loci; excipiuntur solae associationes religiosis pro­ priae et erectae in propriis ecclesiis habentes moderatorem et capellanum ipsius religionis. Si tamen etiam pro istis associationibus mo­ derator et capellanus e clero saeculari eliguntur, consensus Ordinarii loci requiritur1. Moderator et capellanus possunt. durante munere benedicere associationis habitum seu insignia, scapularia etc. eaque adseribendis imponere. Moderatorem et capellanum revocare ex iusta causa possunt ii, qui illos nominaverunt eorumque successores vel superiores2. Ordinarie idem est moderator et capellanus, saltem in iis associationibus, quae praecipue pietatis exercitiis incumbunt. 6. Suppressio. Ob graves causas et salvo iure recursus ad S. Sedem potest loci Ordinarius supprimere associationes, exceptis a) quae a S. Sede erectae sunt3, b) quae alicui religioni sunt propriae et legitime in ecclesiis religionis erectae, non tamen per modum organici corporis. Associationis iura eo ipso nondum cessant, si eorum membra deficiunt. Si tamen iam a longo tempore, e. gr. a centum annis, associationis membra defecerunt, nova erectio est necessaria. Q. 269. Quid in genere statutum sit de membris associationum piarum ecclesiasticarum ? R. i. Ad fruendum associationis iuribus, privilegiis, indulgentiis aliisque gratiis spiritualibus neccsse est et sufficit, ut quis in eam valide receptus sit et ab ea legitime non expulsus4. 2. Non possunt valide recipi: a) acatholici; b) damnatae sectae adscript!, e. gr. massones; c) censura notorie irretiti, e. gr. viventes in matrimonio mixto illicito; d) publici peccatores, e. gr. concubinarii, meretrices; e) nescientes aut nolentes5, et a fortiori mortui. Hinc in­ fantes nequeunt adseribi. Eadem persona potest adseribi pluribus associationibus, non autem pluribus tertiis ordinibus6. Absentes ne adseribantur illis associationibus, quae ad modum organici corporis constitutae sunt. Religiosi possunt piis associationibus nomen dare, exceptis iis, quarum leges, superiorum iudicio, cum observantia regulae et constitutionum conciliari nequeunt. Sic e. gr. aliquis Franciscanus potest esse membrum confraternitatis rosarii. Nequeunt autem religiosi professi pertinere ad ullum tertium ordinem saecularem7, ut latius infra dicetur. 3. Receptio membrorum fiat ad normam statutorum uniuscuiusque associationis. Ut autem de receptione constet, inscriptio in albo as­ sociationis omnino fieri debet; immo haec inscriptio est ad validitatem necessaria, si associatio in personam moralem erecta fuit8. Attamen in nonnullis casibus dispensatio conceditur ab inscriptione facienda, e. gr. pro militibus. Onus inscribendi non incumbit Cardinalibus °. 1 c. 698, § i. 2 Ib. § 2 3. 6 c. 693, §13. ° Ib. § 2. ° c. 239, § i, n. 5. 3 c. 699. 7 c. 704. 1 c. 692. 8 c. 694. Titulus i g. De fidelium associationibus in specie. 353 4, Occasione receptionis in associationem nihil directe vel indirecte exigatur, praeter id, quod in statutis legitime approbatis designatum est, aut ab Ordinario loci ratione specialium circumstantiarum expresse permissum in associationis favorem1. 5. Nemo legitime adscriptus ab associatione dimittatur, nisi iusta de causa ad normam statutorum. Illi autem, qui iuxta supra n. 2 dicta nequeunt valide recipi, debent dimitti, si in easdem conditiones post receptionem incidunt. Ordinarius loci potest ex omnibus omnino associationibus aliquem sodalem ex iusta causa dimittere; superior religiosus idem valet circa associationes ex induito apostolico a reli­ giosis erectas2. TITULUS XIX. De fidelium associationibus in specie. 1. Triplex distinguitur in Ecclesia associationum species: 1) tertii ordines saeculares; 2) confraternitates; 3) piae uniones3. Valde praestat, ut ista terminologia nunc omnino retineatur cum alia infra adhuc indicanda, quia hodieque terminologia fuit satis anceps in hac materia. 2. Iam a saeculis multae controversiae ortae sunt de praecedentia inter diversas pias associationes in ecclesiasticis functionibus et notanter in processionibus. Iuxta vigentem disciplinam sequens ordo prae­ cedentiae stabilitus est : 1) tertii ordines; 2) archiconfraternitates ; 3) confraternitates; 4) piae uniones primariae; 5) aliae piae uniones. Attamen opportet tria notare : a) Associatio aliqua tunc solummodo ius praecedentiae habet, quando collegialiter sub propria cruce vel vexillo et cum habitu ex­ terno seu insignibus associationis procedit. b) Inter varias associationes eiusdem speciei (e. gr. inter varios tertios ordines inter se, inter varias confraternitates inter se) illa prae­ cedit, quae est in pacifica quasi-possessione praecedentiae, et si de hoc non constat, illa, quae prius instituta est in loco, ubi quaestio oritur. Loci Ordinarii est in sua dioecesi statuere praecedentias inter suos subditos iuxta ius commune aut legitimas consuetudines4. c) Confraternitas ss. sacramenti praecedit archiconfraternitatibus in iis processionibus, in quibus defertur ss. sacramentum5. 1 c. 695. 5 c. 701. 3 c. 700. 2 c. 696. PriifHtner, Man. iuris eccles. Ed. 3. c. 106, n. 5 et 6. 23 1 354 Liber II. De personis. Pars III. De laicis. CAPUT I. De tertiis ordinibus saecularibus. Q. 270. Quid sit praecipite notandum de natura et origine ter­ tiorum ordinum r R. i. Natura. Tertii ordines sunt associationes piae a S. Sede approbatae et affiliatae alicui ordini regularium, quae nituntur assequi perfectionem christianam secundum quidem spiritum istius ordinis re­ gularis, sed secundum modum vitae saeculari consentaneum. Quare tertiarii sacculares vocantur illi, qui in saeculo sub moderatione alicuius ordinis secundum eiusdem spiritum ad christianam perfectionem con­ tendere nituntur, modo saeculari vitae consentaneo, secundum regulas ab Apostolica Sede pro ipsis approbatas1. Solent quidem distingui tertii ordines regulares et saeculares; sed tertii ordines regulares se­ cundum vigentem Ecclesiae disciplinam non sunt nisi congregationes religiosae cum votis simplicibus, quae plus minusve sequuntur regulam primi, uti dicitur, ordinis. Illis applicanda sunt ea omnia, quae supra dicta sunt de religiosis congregationibus iuris sive dioecesani sive pontificii. Tertii ordines saeculares solent dividi secundum diversa loca, ubi sunt constituti, in diversas sodalitates tertiariorum2, quae ad instar communitatis religiosae sunt organicum corpus vel persona moralis. Sicut igitur religiones dividi solent in provincias et in domus, ita tertii ordines dividuntur in plures sodalitates tertiariorum. Tertius ordo est multo plus quam quaedam confraternitas; est enim status vitae tendens vi status istius ad perfectionem christianam. 2. Origo tertii ordinis saecularis videtur esse tam antiqua quam origo ipsius vitae monasticae. Et revera finis omnis vitae monasticae et religiosae, nempe perfectio Christiana adipiscenda per specialem vitae regulam, praefulget omnibus et allicit multos, qui tamen illum assequi non possunt per totalem fugam mundi et per observantiam trium votorum religiosorum. Sunt enim multi ab hoc modo vivendi religio­ sorum praepediti conditione vitae suae. Ergo inveniendus erat modus vivendi, qui componi potest cum conditione et statu hominum in saeculo viventium et tamen valde adiuvat ad perfectionem christianam assequendam. Talis modus et status vivendi est idea tertii ordinis saecularis. Hinc videmus, iam in ordine S. Benedicti, patriarchae vitae monasticae in Occidente, admissos esse laicos, qui partialiter seque­ bantur regulam ordinis et vocantur «Oblati S. Benedicti»3. Isti Oblati aequiparantur tertiariis saecularibus. S. Dominicus fundator ordinis Praedicatorum fundavit «Militiam lesu Christi» pro laicis. S. Franciscus fundator ordinis Minorum fundavit quoque tertium ordinem 1 c. 702. 2 Ib. § 2. 3 Historice non constat, quando primo institutum Oblatorum introductum fuerit in ordine Benedictinorum. S. Gudula f 712 fuisse oblata S. Benedicti fertur. Certo iam saeculo XI exsistebat institutum Oblatorum. Titulus 19. De fidelium associationibus in specie. Caput I. De tertiis ordin. saec. ^5$ Franciscanum, qui nunc tam mirifice floret1. Hodie exsistunt praeter oblatos S. Benedicti sequentes ordines tertii: 1. Praemonstratensium, 2. Praedicatorum, 3. Franciscanorum, 4. Carmelitarum, 5. Eremitarum S. Augustini, 6. Minimorum, 7. Servorum B. Μ. V., 8. Trinitariorum. Q. 271. Quaenam sit vigens Ecclesiae disciplina circa tertios ordinesr R. i. Nulla religio potest absque privilegio S. Sedis tertium ordinem sibi adiungere2. 2. Si quae religio ex privilegio S. Sedis sibi adiunxit tertium ordinem, tunc superiores eorumque delegati possunt quidem personas particu­ lares tertio ordini adseribere, sed nequeunt sine speciali licentia Ordi­ narii loci (vel sine speciali privilegio S. Sedis) a) sodalitatem tertiariorum in aliquo loco erigere; b) sodalitatibus a se erectis concedere usum particularium vestium, in publicis sacris functionibus deferendarum3. Per se loquendo, ad vitanda nonnulla incommoda in uno loco non potest esse nisi una sodalitas tertiariorum eiusdem ordinis; attamen in magnis civitatibus aliquando permittuntur plures sodalitates. 3. Ingressus in tertium ordinem per se patet, cuilibet catholico usus rationis capaci, qui sincere vult tendere in perfectionem christianam. Hinc cum coniugati tum caelibes tum clerici saeculares omnes (etiam episcopi et Cardinales) possunt libere intrare in tertium ordinem saecu­ larem. Statutis particularibus tamen aliquando quaedam limitationes ingressui opponuntur. Nequeunt autem adscisci, qui statum religiosum in quocumque instituto religioso etiam iuris dioecesani amplexi sunt4 Immo si quis tertiarius saecularis in aliqua religione vota nuncupavit, cessat eius adseriptio in tertio ordine; quae tamen iterum reviviscit, si solutus a votis religiosis ad saeculum rediit5. Ratio harum legum est obvia. Tertius ordo est quidem status tendens ad perfectionem christianam, sed non est status ita perfectus sicut religio proprie dicta. Qui igitur vivit in statu perfectiore religionis, relinquit statum imper­ fectiorem tertii ordinis. Nihilominus durante novitiatu ante profes­ sionem religiosam adseriptio in tertio ordine non annullatur. Nulla tertiariorum sodalitas, sine apostolico induito, adseribere valide potest sodales alius tertii ordinis in eodem remanentes; singulis tamen 1 Valde erudite de origine tertiorum ordinum S. Dominici et S. Francisci tractaverunt P. Mandonnet O. P. (Les origines de 1’Ordo de Poenitentia, Fribourg 189S) et A. Simon. Isti auctores ostendunt societates de Poenitentia praeexstitisse ordini tam Praedicatorum quam Minorum et postea esse affiliatas istis ordinibus. Regulam authenticam tertii or­ dinis S. Dominici edidit magister generalis Munio de Zamora anno 1285. Cf. Mortier, Histoire des maîtres généraux II 220—250. 2 c. 703, 1. 5 Ib. § 2. «Utrum valida sit vestitio et professio eius, qui a sacerdote habente facultatem seiunctim ad tertium ordinem saecularem S. Francisci admittitur, quin ali­ cui congregationi adseribatur? Affirmative» (S. C. Indulg. d. 14 Iui. 1891). «Utrum ad erigendam novam congregationem tertii ordinis sive in ecclesiis regularium sive non regularium necessario requiratur consensus Ordinarii loci ? Affirmative» (S. C. Indulg. d. 31 lan. 1893). 4 S. C. Indulg. d. 31 lan. 1893. 5 c· 7°4Λ ·"» ♦ 20 35 § I. 4 Ib· § 3- 5 c. 93θ Titulus 5. De extrema unctione. ♦ Caput 1—3. De ministro, subiecto, ritibus. CAPUT I. De ministro extremae unctionis. Q. 314. Quis sit minister extremae unctionis r R. Solus sacerdos est minister sacramenti extremae unctionis. Ex­ ceptis casibus supra q. 243 enumeratis minister ordinarius huius sacra­ menti est parochus loci, in quo degit infirmus; in casu autem necessi­ tatis vel de licentia saltem rationabiliter praesumpta eiusdem parochi vel Ordinarii loci alius quilibet sacerdos hoc sacramentum licite ad­ ministrare potest h Sublata est censura prius exsistens contra regulares praesumentes administrare extremam unctionem laicis. Parochus ex iustitia tenetur hoc sacramentum per se vel per alium suis subditis administrare; in casu autem necessitatis ex caritate quilibet sacerdos2. CAPUT II. De subiecto extremae unctionis. Q. 315. Quis sit sublectum extremae unctionis i R. i. Subiectum extremae unctionis est fidelis, qui post adeptum usum rationis ob infirmitatem vel senium in periculo mortis versatur3. In eadem autem infirmitate hoc sacramentum iterari non potest, nisi infirmus post susceptam unctionem convaluerit et in aliud vitae discrimen inciderit4. 2. Denegandum est hoc sacramentum illis, qui impoenitentes in manifesto peccato mortali perseverant, e. gr. concubinariis, francomuratoribus impoenitentibus. 3. Sub conditione («si es capax») hoc sacramentum administrandum est, si dubitatur, a) num infirmus usum rationis attigerit; b) num in periculo mortis revera versetur; c) num mortuus sit; d) num in peccato mortali contumaciter perseveret3. 4. Infirmis, qui nunc quidem mentis sunt impotentes, sed qui, cum suae mentis compotes essent, illud sacramentum saltem implicite pe­ tierunt (e. gr. vita religiosa) aut verisimiliter petiissent, extrema unctio absolute praebeatur6. 5. Quamvis hoc sacramentum per se non sit de necessitate salutis, nemini tamen licet illud negligere. Quare omni studio et diligentia curandum est, ut infirmi, dum sui plene compotes sunt, illud recipiant7. CAPUT III. De ritibus et caerimoniis extremae unctionis. Q. 316. Quid sit statutum de infirmorum oleo eiusque unctione ? R. i. Oleum olivarum, in sacramento extremae unctionis adhibendum debet esse ad hoc benedictum ab episcopo, vel a presbytero, qui facul1 c. 93S. 6 C 943. 2 c. 939. 7 c. 944. 3 c. 940, § i. 4 ib. § 2. 5 c. 941 et 942. 394 Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. tatem illud benedicendi a S. Sede obtinuit L Istud autem oleum loco nitido et decenter ornato in vase argenteo vel stanneo diligenter custo­ diatur, idque neque in tabernaculo ss. sacramenti neque etiam domi, nisi propter necessitatem aliamve rationabilem causam, accedente Ordi­ narii licentia1 2. 2. Unctiones verbis, ordine et modo in libris ritualibus praescripto accurate peragantur, in casu autem necessitatis sufficit unica unctio in fronte cum praescripta forma breviore ; sed si periculum cessavit, sin­ gulae unctiones omnes supplendae sunt idque absolute et non conditionate3. Tunc enim, cum moralis unio inter diversas unctiones ad­ huc exsistat, unum sacramentum administratur. Unctio renum semper omittatur; ergo etiam in viris; unctio autem pedum ex qualibet rationabili causa omitti potest4. Extra casum gravis necessitatis, si e. gr. deest grave periculum contagionis,· unctiones ipsa ministri manu nulloque adhibito instrumento fiant5. TITULUS VI. De ordine. Iste titulus dividitur in 6 capita: i. De ministro. 2. De subiecto. 3. De iis, quae ordinationi praeire debent. 4. De ritibus et caerimoniis sacrae ordinationis. 5. De tempore et loco s. ordinationis. 6. De adnotatione ac testimonio peractae ordinationis. Praemittuntur autem quaedam notiones generales: 1. Ordo ex Christi institutione clericos a laicis in Ecclesia distin­ guit illosque ordinat ad fidelium regimen et cultus divini ministerium ®. 2. Sub nomine ordinum maiorum vel sacrorum intelliguntur : presbyte­ ratus, diaconatus, subdiaconatus; ordines autem minores vocantur: acolythatus, exorcistatus, lectoratus, ostiariatus 7. 3. In iure verba: ordinare, ordo, ordinatio, sacra ordinatio, comprehen­ dunt praeter consecrationem episcopalem septem ordines modo enumeratos et insuper primam tonsuram, nisi aliud ex natura rei vel ex contextu ver­ borum eruatur8. Prima tonsura tamen non est ordo proprie dictus. CAPUT I. De ministro sacrae ordinationis. Q. 317. Quis sit minister s. ordinationis r R. i. Minister ordinarius s. ordinationis est episcopus consecratus, minister vero extraordinarius est sacerdos, qui a iure vel a S. Sede per peculiare indultum potestatem accepit conferendi ordines minores9. Huiusmodi sacerdotes privilegiati sunt: a) Cardinales10; b) vicarius et prae­ fectus apostolicus, abbas vel praelatus nullius, qui possunt in proprio territorio et durante munere suo conferre primam tonsuram et ordines minores, idque tam propriis subditis quam aliis, qui litteras dimissorias 1 c. 945. ° c. 948. 2 c. 946. 7 c. 949. 3 c. 947, § i. 4 ib. § 2 3. « ib. § 4. 8 c. 956. ’ c. 951· 10 C. 239, § I, n. 2 Titulus 6. Dc ordine. Caput i. De ministro sacrae ordinationis. 395 iure requisitas exhibeant; ordinatio autem extra hos limites ab iisdem peracta irrita est1; si autem isti charactere episcopali pollent, episcopo dioecesano aequiparantur2; c) abbas regularis de regimine, qui potest primam tonsuram et ordines minores conferre, dummodo benedictionem abbatialem legitime acceperit et dummodo agatur de ordinandis pro­ priis subditis saltem vi professionis simplicis3. 2. Nemini licet ordinatum a Romano Pontifice ad altiorem ordinem promovere sine facultate S. Sedis45. 3. Consecratio episcopalis reservatur Romano Pontifici, ita ut nulli episcopo liceat quemquam consecrare in episcopum, nisi prius constat de pontificio mandato °. Episcopus autem sic a Romano Pontifice delegatus debet alios duos episcopos adhibere, qui sibi in consecratione assistant, nisi hac super re a S. Sede dispensatum fuit6, 4. Episcopus nequit licite ordinare nisi proprios subditos aut rite ad se dimissos. De his rebus ponitur specialis quaestio. Q. 318. Quis sit episcopus proprius s. ordinationis et quid statutum sit de litteris dimissoriis ? R. i. Cum unusquisque regulariter ordinandus sit a proprio episcopo, oportet scire, quinam sit proprius ordinandi episcopus. Antiquis tem­ poribus fuerunt quattuor, nunc autem non sunt nisi duo tituli com­ petentiae, ex quibus episcopus fit proprius, sc. a) titulus domicilii una cum origine; b) titulus domicilii sine origine. In primo casu ordinandus debet habere in dioecesi episcopi ordinantis et originem et actuale domicilium; in altero vero casu ordinandus debet habere solummodo actuale domicilium, sed insuper debet animum perpetuo manendi in dioecesi iureiurando firmare, nisi agatur a) de clerico ad ordines pro­ movendo, qui dioecesi iam incardinatus est per primam tonsuram, vel b) de promovendo alumno, qui servitio alterius dioecesis destinatus est, vel c) de promovendo religioso professo7. Episcopus igitur proprius religiosi professi exempti (quantum ad ordinationem) est episcopus dioecesis, in qua sita est domus religiosa, ad cuius familiam ordinandus pertinet8. Caveant autem superiores religiosi, ne in fraudem episcopi dioecesani subditum ordinandum ad aliam religiosam domum mittant9. Episcopus autem religiosi professi non exempti est idem, ac si talis ordinandus esset saecularis10. Attamen talis religiosus (et a fortiori religiosus exemptus), qui ordinatur ab episcopo domicilii, non debet iurare, se' velle perpetuo manere in dioecesi. 2. Episcopus proprius, iusta causa non impeditus, per se ipse suos subditos ordinet, sed si habet subditos ritus orientalis, illos licite ordi­ nare non potest sine induito apostolico n. 3. Litterae dimissoriae tunc necessariae sunt, quando ordinandus non est sub iurisdictione ordinaria episcopi ordinantis. Tales litteras 1 c. 957, § 2. 2 Ib. § i. 3 c. 964, n. 1. 5 c. 953. c c. 954. 7 c. 956. 8 c. 965. 10 c. 964, n. 4. 11 C. 955, § 2. 4 c. 952. 9 c. 967. 396 Liber HI. De rebus. Pars I. De sacramentis. dimissorias concedere possunt pro saecularibus (quamdiu iurisdictionem in territorio retinent): a) Episcopus proprius, postquam possessionem suae dioecesis legi­ time cepit, licet nondum sit consecratus. b) Vicarius generalis, ex speciali tamen mandato episcopi. c) Vicarius capitularis, sed solummodo de consensu capituli et post annum elapsum a sede vacante. Intra annum vero solis *«-arctatis ratione beneficii recepti vel recipiendi aut ratione certi alicuius officii, cui propter necessitatem dioecesis sine dilatione est providendum. d) Vicarius ac praefectus apostolicus, abbas vel praelatus nullius, licet episcopali charactere careant (etiam ad ordines maiores)l. e) Rectores seminariorum et collegiorum pro missionibus institutorum, quae dependent a S. Congregatione de Prop. Fide2. Pro religiosis exemptis proprius superior maior concedit litteras dimissorias, quas tamen subditis a votis simplicibus temporariis nequit concedere nisi ad primam tonsuram et ordines minores3. Ordinatio religiosorum non exemptorum regitur iure saecularium4, ac proinde litterae dimissoriae pro istis religiosis concedendae sunt sicut pro saecu­ laribus clericis. Pleraeque tamen religiones iuris pontificii, quamvis non exemptae habent privilegia concedendi litteras dimissorias suis subditis. 4. Illi, qui clericis saecularibus et religiosis non exemptis litteras dimissorias concedunt, possunt eas dirigere ad quemcumque episcopum dignum (non alterius ritus)5; sed superior maior religionis exemptae debet ordinarie dirigere litteras dimissorias ad episcopum, in cuius dioe­ cesi sita est domus religiosa, ad quam ordinandus pertinet. Tunc tantum potest litteras dimissorias dirigere ad alium episcopum, cum episcopus dioecesanus aut licentiam dedit aut est diversi ritus aut est absens aut non est ordinationem habiturus proximo legitimo tempore, vel denique cum dioecesis vacat, nec is, qui eam regit, charactere episcopali pollet6. Necesse est, ut singulis in casibus id episcopo ordinaturo constet ex authentico testimonio curiae episcopalis7. Caveant autem superiores religiosi, ne concessionem litterarum dimissoriarum de industria in id tempus differant, quo episcopus vel abfuturus vel nullas habiturus est ordinationes 8. 5. Qui potest litteras dimissorias ad ordines recipiendos dare, potest quoque eosdem ordines conferre per se ipse, si necessariam ordinis potestatem habet9. Haec regula generalis valet pro iis, qui saecularibus concedunt litteras dimissorias; pro religiosis autem exemptis solummodo valent quantum ad ordines minores suscipiendos a subditis alicuius abbatis regularis de regimine. Ceteri enim superiores religiosi nullam habent potestatem ordines conferendi. Soli abbates nullius episcopali charactere insigniti possunt omnibus suis subditis ss. ordines conferre. 1 c. 958, § i. 4 Ib. n. 4. 9 c. 959· 2 Acta Ap. Sed. XIII (1921) 259. 3 c. 964, n. 2 et 3. 5 c. 961. 6 c. 966, § i. ~ Ib. § 2. 8 c. 967. Titulus 6. De ordine. Caput 2. De subiecto sacrae ordinationis. 397 6. Litterae dimissoriae ne concedantur, nisi habitis antea omnibus testimoniis, quae iure exiguntur; sc. promovendus saecularis aut reli­ giosus non exemptus debet habere quattuor testimonia: a) Testimonium ultimae ordinationis aut, si de prima tonsura agitur, recepti baptismatis et confirmationis. b) Testimonium de peractis studiis pro singulis ordinibus requisitis. c) Testimonium rectoris seminarii aut sacerdotis, cui candidatus extra seminarium commendatus fuit, de bonis eiusdem candidati moribus. d) Testimoniales litteras Ordinarii loci, in quo promovendus tantum temporis commoratus est, ut canonicum impedimentum contrahere ibi potuerit. Tale tempus censetur pro militibus trimestre, pro aliis se­ mestre, post pubertatem, nisi episcopus ordinans prudenter etiam brevius tempus in casu particulari determinet1. Si promovendus per tot dioe­ ceses vagatus est, ut impossibile vel nimis difficile sit, omnes litteras testimoniales exquirere, provideat Ordinarius saltem per iuramentum suppletorium a promovendo praestandum2. Promovendus autem religiosus exemptus habeat litteras testimoniales sui superioris maioris, qui debet testari promovendum emisisse pro­ fessionem religiosam, esse de familia domus religiosae sibi subditae, et etiam de studiis peractis aliisque de iure requisitis3. 7. Quilibet episcopus, acceptis legitimis litteris dimissoriis, alienum subditum licite ordinat4. Litterae autem dimissoriae possunt ab ipso concedente vel ab eius successore limitari aut revocari, sed semel con­ cessae non exstinguuntur resoluto iure dantis5, e. gr. per mortem aut translationem episcopi. 8. Poenae, quas incurrunt ii, qui sine debitis litteris testimonialibus aut dimissoriis ordines contulerunt vel receperunt, indicabuntur infra lib. V, tit. 16 (q. 600 sq ). CAPUT II. De subiecto sacrae ordinationis. Q· 319. Quis sit subiectum s. ordinationis. R. i. Subiectum validae s. ordinationis est solus vir baptizatus cuius­ cumque aetatis; ad licite autem recipiendam s. ordinationem requiruntur multae qualitates, de quibus infra singulariter sermo erit. — Nemo habet strictum ius ad s. ordinationem ; ideoque proprius episcopus vel superior religiosus maior potest suis clericis ex quavis canonica causa (occulta quoque) etiam extraiudicialiter, ascensum ad ordines interdicere, salvo tamen iure recursus ad S. Sedem vel etiam ad moderatorem generalem, si agitur de religiosis, quibus ascensum interdixit superior provincialis6. Nefas est quemquam quovis modo, ob quamlibet rationem, ad statum clericalem cogere vel canonice idoneum ab eodem avertere7. Ratio est obvia, cum agatur de re gravissima. 1 C. 994. 4 c. 962, 2 Ib. § 2. 5 c. 963. 8 c. 995 ; cf. formularium in appendice II. e c. 970 7 c. 971. 39$ I.iber III. De rebus. Pars T. De sacramentis. 2. Curandum est, ut adspirantes ad ss. ordines inde a teneris annis in seminario recipiantur. Quodsi hoc est difficile, omnes tenentur ibidem commorari saltem per integrum s. theologiae cursum, nisi Ordinarius in casibus peculiaribus, gravi de causa, dispensavit1. Cum tamen ali­ quando bonum sit, ut adspirantes ad statum clericalem incumbant theo­ logicis studiis in publicis Universitatibus, isti adspirantes aut vivant in convictu clericali aut saltem commendentur pio et idoneo sacerdoti, qui iis invigilet eosque ad pietatem informet2. ARTICULUS I. De requisitis in subiecto s. ordinationis. Q. 320. Quaenam conditiones requirantur ex parte subiecti ad licitam susceptionem s. ordinationis r R. Ut quis licite ordinari possit, requiruntur: 1. Vocatio divina, de qua late egimus in Man. theol. mor. III 602. 2. Recepta sacra confirmatio. 3. Mores ordini recipiendo congruentes. De hac re statuitur: «epi­ scopus ss. ordines nemini conferat, quin ex positivis argumentis mora­ liter certus sit de eius canonica idoneitate; secus non solum gravissime peccat, sed etiam periculo sese committit alienis communicandi ’pec­ catis» 3. Insuper statutum est, ut ordinatus superiores ordines recipere recusans neque possit ab episcopo ad eos recipiendos cogi neque pro­ hiberi a receptorum ordinum exercitio, nisi impedimento canonico de­ tinetur aliave gravis, iudicio episcopi, obest causa4. 4. Aetas canonica, sc. 21. aetatis annus completus pro subdiaconatu, 22. annus completus pro diaconatu, 24. annus completus pro pres­ byteratu 5, 30. annus completus pro episcopatu6. 5. Debita scientia, sc. nemo ad primam tonsuram promoveatur ante inceptum cursum theologicum ; ad subdiaconatum nisi exeunte tertio cursus theologici anno; ad diaconatum nisi incepto quarto anno; ad presbyteratum nisi post medietatem eiusdem quarti anni. Cursus autem theologicus peractus esse debet non privatim, sed in scholis ad id institutis 7. 6. Ordinum inferiorum susceptio gradatim facta, cum sic dicta or­ dinatio per saltum graviter prohibeatur8. 7. Interstitiorum observatio, sc. inter primam tonsuram et ostiariatum vel inter singulos ordines minores interstitia committuntur prudenti iudicio episcopi, ita tamen ut iam amplius non liceat primam tonsuram conferre una cum aliquo ex ordinibus minoribus, neque omnes ordines minores una simul9, (nisi tamen adsit consuetudo legitima). Inter acolythatum et subdiaconatum sint interstitia saltem unius anni; inter sub­ diaconatum et diaconatum, inter diaconatum et presbyteratum sint 1 c. 972, § i. 4 Ib. § 2. 9 c. 978, § 3· 2 Ib. § 2. 5 c. 975. Cf. infra q. 413. 8 c. 33 f, § i, n. 2. 3 c. 973, § 3. 7 Ci 976. 8 c 977_ Titulus 6. De ordine. Caput 2. De subiecto sacrae ordinationis. 399 interstitia trium mensium. Ab interstitiis episcopus potest dispensare, si id necessitas aut utilitas ecclesiae expostulat; numquam tamen nisi de peculiari licentia Romani Pontificis, possunt conferri eidem uno eodemque die ordines minores cum subdiaconatu, vel duo sacri ordines1. Eandem facultatem habent quoque superiores regulares (omnesque qui participant eorum privilegia) circa proprios subditos2. 8. Titulus canonicus, si agitur de ordinibus maioribus. Titulus canonicus sustentationis pro clericis saecularibus est titulus beneficii, eoque deficiente, titulus patrimonii aut pensionis. Ergo iuxta vigentem disciplinam pro clericis saecularibus non datur ex iure communi nisi unus titulus ordinarius, sc. beneficii ecclesiastici, et tres tituli subsidiarii, sc. patrimonii, pensionis, servitii dioecesis, de quo infra. Titulus debet esse vere securus pro tota ordinati vita et vere sufficiens ad congruam eiusdem sustentationem, prout Ordinarius determinavit3. Si ordinatus titulum amisit, alium sibi provideat, nisi, iudicio episcopi, eius congruae sustentationi aliter cautum est. Quod quidem praesertim valet pro religiosis saecularizatis. Qui sine apostolico induito suum subditum ad ordines maiores scienter promovit absque titulo canonico, ipsi eorumque successores debent eidem egenti alimenta necessaria praebere, donec congruae eiusdem sustentationi aliter provisum fuit4. Sin autem epi­ scopus aliquem ordinavit sine titulo canonico, cum pacto ut ordinatus non petat ab ipso alimenta, hoc pactum omni vi caret5. Si titulus neque beneficii neque patrimonii neque pensionis praesto est, suppleri potest titulo servitii dioecesis et in locis S. Cong, de Prop. Fide subiectis titulo missionis, ita tamen ut ordinandus, iureiurando interposito, se devoveat perpetuo dioecesis aut missionis servitio sub Ordinarii loci pro tempore auctoritate. Ordinarius debet presbytero, quem promovit titulo servitii ecclesiae vel missionis, officium vel beneficium vel sub­ sidium ad congruam eiusdem sustentationem sufficiens conferre6. Pro regularibus (votorum sollemnium) titulus canonicus est sollemnis religiosa professio seu titulus paupertatis. Pro religiosis votorum simplicium perpetuorum est titulus mensae communis congregationis aliusve similis ad normam constitutionum uniuscuiusque religionis. Ceteri religiosi omnes (sive exempti sive non) iure saecularium reguntur quantum ad ordinationis titulum7. 9. Immunitas ab irregularitatibus et impedimentis s. ordinationis. Sed de his agitur in speciali articulo. ARTICULUS II. De irregularitatibus aliisque impedimentis. Q. 321. Quaenam sint iuxta vigentem disciplinam irregularitates et impedimenta s. ordinationis .1 Ib. § 2 3. 3 c. 979. 2 Cf. Leo XI/, Const. «Plura inter» d. 11 Iui. 1826. 4 c. 980, §2. 5 Ib. § 3. 6 c. 981. 7 c. 982. 400 Liber III. L>e rebus. Pars I. De sacramentis. R. i. Sunt septem irregularitates ex defectu, item septem ex delicto, itemque septem impedimenta temporaria s. ordinationis. 2. Sunt irregulares ex defectu: a) Illegitimi (sive illegitimitas sit publica sive occulta), nisi fuerint legitimati per subsequens matrimonium vel per rescriptum Rom. Pon­ tificis vel per sollemnem professionem. b) Corpore vitiati, qui secure propter debilitatem vel decenter propter deformitatem altaris ministerio defungi non valent. Episcopi est judi­ care in dubio, num adsit irregularitas ex hoc capite, attendens, ad impediendum exercitium ordinis legitime recepti graviorem requiri de­ fectum quam ad recipiendum ordinem h c) Qui epileptici vel amentes vel a daemone possessi sunt vel fuerunt; quodsi post receptos ordines tales evaserint et iam liberos esse certo constat, Ordinarius potest suis subditis receptorum ordinum exercitium rursus permittere. d) Bigami, qui nempe duo vel plura matrimonia valida successive contraxerunt. Bigamia sic dicta interpretativa iam non constituit irregu­ laritatem. Bigamia vero similitudinaria est tertia inter irregularitates ex delicio. e) Qui infamia iuris notantur. De infamia iuris longior sermo erit in tractatu de poenis. Hic solummodo breviter notatur, hanc infamiam non incurri nisi in septem casibus in iure expressis2. f) ludex, qui mortis sententiam tulit. Haec irregularitas, quae anti­ quitus vocata est defectus lenitatis, restricta est ad solos indices sive singulares sive collegiales (vulgo juré), qui sententiam mortis tulerunt. g) Qui munus carnificis susceperunt eorumque voluntarii ac immediati ministri in exsecutione capitalis sententiae. 3. Sunt irregulares ex delicto3: a) Apostatae a fide, haeretici, schismatici. b) Qui, praeterquam in casu extremae necessitatis, baptismum ab acatholicis quovis modo sibi conferri siverunt. c) Qui matrimonium attentare aut civilem tantum actum ponere ausi sunt, vel ipsimet vinculo matrimoniali aut ordine sacro aut votis religiosis etiam simplicibus ac temporariis ligati vel cum muliere iisdem votis adstricta aut matrimonio valido coniuncta. Haec irregularitas est magis extensa, quam in antiquo iure fuit irregularitas ex bigamia simili­ tudinaria. Se extendit enim etiam ad eos, qui sunt ligati votis sim­ plicibus vel vinculo matrimoniali. d) Qui voluntarium homicidium perpetrarunt aut foetus humani abortum procuraverunt, effectu secuto, omnesque coopérantes. e) Qui se ipsos vel alios mutilaverunt vel sibi vitam adimere tentaverunt. 1 c. 984. n. 2. 3 c. 985. 2 Cf. cc. 2314 2320 2328 2343 2351 2356 2357. Titulus 6. De ordine. Caput 2. De subiecto sacrae ordinationis. 4OI f) Clerici medicam vel chirurgicam artem sibi vetitam exercentes, si exinde mors sequatur. g) Qui actum ordinis, clericis in ordine sacro constitutis reservatum, ponunt, quando vel eo ordine carent vel ab eius exercitio sunt pro­ hibiti, poena aliqua canonica, e. gr. aliqua censura. Nota. Haec delicta irregularitatem non pariunt, nisi fuerint peccata a) gravia, b) externa (sive publica sive occulta), c) post baptismum commissa (excepto tamen ipso abusu baptismi sub allato)1. 4. Sunt simpliciter impediti ad tempus: a) Filii acatholicorum, quamdiu parentes in suo errore permanent. Ergo iam non prohibentur recipere ss. ordines, si avus est haereticus. Pariter, si parentes acatholici mortui sunt. Econtra impeditis adnumerandus est, si unus solus parens est acatholicus alter vero catholicus2. Id valet quoque de filiis ortis ex matrimoniis mixtis cum debita dispen­ satione celebratis. b) Viri uxorem habentes. Quare mutata est vetus disciplina per­ mittens, ut vir ss. ordines recipiat, si uxor libere in monasterium intrat. c) Qui officium vel administrationem gerunt clericis vetitam, cuius rationes reddere debent, donec, deposito officio et administratione atque rationibus redditis, liberi facti sunt. d) Servi servitute proprie dicta ante acceptam libertatem. e) Qui ad ordinarium militare servitium civili lege adstringuntur, antequam illud expleverint. .f) Neophyti, donec, iudicio Ordinarii, sufficienter probati fuerint. Illi igitur, qui ex haeresi convertuntur, nequeunt statim amplecti statum clericalem. g) Qui infamia facti laborant, dum ipsa, iudicio Ordinarii, perdurat. Infamia facti contrahitur, quando quis ob patratum delictum vel ob pravos mores bonam existimationem apud fideles probos et graves amisit, de quo iudicium spectat ad Ordinarium. De infamia facti infra erit sermo specialis q. 577. Q. 322. Quomodo tollantur irregularitates et impedimenta s. ordi­ nationis ? R. i. Non tolluntur ignorantia, quippe quae iam non excuset neque ab irregularitatibus neque ab impedimentis 3. 2. Impedimenta s. ordinationis tolluntur lapsu temporis, irregularitates autem non nisi dispensatione. Ab omnibus irregularitatibus dispensare potest Summus Pontifex; ab irregularitatibus ex delicto occulto pro­ venientibus potest dispensare Ordinarius (episcopus, superior religiosus). Excipitur a) irregularitas orta ex homicidio voluntario vel procuratione abortus, b) irregularitas deducta ad forum iudiciale4. Eadem facultate, 1 c. 986. 2 Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. IX 478). 3 c. 988. 4 c. 990, § 1. Priimmer, Man. iuris eccles. I£d. 3. 26 Libei· III, De rebus. 402 Pars I. De sacramentis. quam habet Ordinarius, pollet quilibet confessarius in casibus occultis urgenitoribus, in quibus Ordinarius adiri nequit et periculum imminet gravis damni vel infamiae, sed ad hoc dumtaxat, ut poenitens ordines iam susceptos exercere licite valeat1. Uno verbo: confessarius potest dispensare ad exercendos, non autem ad suscipiendos ordines. Ab irregularitate incursa propter procurationem abortus nemo potest dis­ pensare nisi Curia Romana. Attamen cum nulla lex positiva obliget cum magno incommodo, taliter irregularis potest ordines suscipere et exercere, si secus incurreret gravem infamiam ; debet autem tunc quanto­ cius petere dispensationem a S. Poenitentiaria. 3. In precibus pro irregularitatum ac impedimentorum dispensatione omnes irregularitates ac impedimenta indicanda sunt; secus dispensatio generalis valebit quidem etiam pro reticitis bona fide (excepta irregu­ laritate ob homicidium vel procurationem abortus contracta aut ea, quae ad forum iudiciale deducta est), non autem pro reticitis mala fide2. 4. Irregularitates et impedimenta multiplicantur ex diversis eorun­ dem causis, non autem ex repetitione eiusdem causae, nisi agatur de irregularitate ex homicidio voluntario 3. Hinc e. gr. qui quattuor homi­ cidia commisit, quattuor irregularitates quoque contraxit atque istum numerum delictorum in precibus dispensationis exprimere debet sub poena nullitatis concedendae dispensationis4. — Dispensatio generalis ab irregularitatibus concessa non solum valet pro omnibus ordinibus suscipiendis et exercendis, sed etiam pro obtinendis beneficiis etiam curatis (sed non consistorialibus). Sed talis dispensatus ab irregulari­ tatibus nequit fieri sine nova dispensatione Cardinalis, episcopus, abbas vel praelatus nullius, superior maior in religione clericali exempta5. — Dispensatio in foro interno non sacramentali concessa scripto consignetur, et de ea in secreto Curiae libro constare debet6. Cum hoc statutum sit satis onerosum, saepe praestat, ut dispensatio irregularitatis, quando in foro interno dari potest, concedatur in foro sacramentali. CAPUT III. De iis, quae s. ordinationi praeire debent. Q. 323· Quaenam praeire debeant s. ordinationil R. i. Omnes ordinandi debent opportuno tempore denuntiari epi­ scopo eiusve vicesgerenti atque praebere litteras testimoniales necessarias, de quibus supra, et aliquando etiam litteras dimissorias, de quibus item supra sufficienter dictum est7. 2. Omnes ordinandi (sive saeculares sive regulares) debent praevium ac diligens examen subire circa ipsum ordinem suscipiendum; pro­ movendi autem ad sacros ordines in aliquibus quoque tractatibus theo­ 1 0'990, § 2. 5 Ib. § 3. 2 c. 991, § j. 3 c. 9S9. 4 c. 991, § 2. c Ib. § 4. 7 c 992 993 994 995. Titulus 6. De ordine. Caput 3. De praemittendis. Caput 4. De ritibus et caerimoniis. 403 logicis examinentur1. Loci Ordinarii est statuere, qua methodo, coram quibus examinatoribus, quibus in tractatibus theologicis promovendi debeant examinari2. Sed potest quoque hanc rem committere vel superiori seminarii vel superiori religioso vel episcopo ordinaturo3. 3 Nomina promovendorum ad singulos sacros ordines (exceptis religiosis a votis perpetuis sive sollemnibus sive simplicibus) publice denuntientur in paroeciali cuiusque candidati ecclesia ; sed Ordinarius potest in hoc statuto dispensare vel alio modo providere, e. gr. prae­ cipiendo, ut nomina ordinandorum affigantur publice ad valvas eccle­ siae per aliquot dies, in quibus unus saltem dies festus comprehen­ ditur4. Quodsi ista aliaque publicatio facta est, fideles tenentur im­ pedimenta ad ss. ordines, si qua norint, Ordinario vel parocho ante s. ordinationem revelare5. 4. Exercitia spiritualia ab ordinandis peragi debent ante ordina­ tionem et quidem per tres saltem dies integros, si agitur de receptione primae tonsurae aut ordinum minorum; per sex saltem dies integros, si agitur de suscipiendo ordine maiore. Qui tamen intra semestre ad plures ordines maiores promovendus est, potest ab Ordinario petere dispensationem, ut exercitia spiritualia ante diaconatum ad tres integros dies reducantur6. Si, expletis exercitiis, s. ordinatio ultra semestre differtur, exercitia iterentur; si dilatio est minor, Ordinarius iudicet, utrum exercitia iteranda sint necneT. Haec spiritualia exercitia religiosi peragant in propria domo vel in alia de prudenti superioris arbitrio ; saeculares vero in seminario aut in alia pia vel religiosa domo ab epi­ scopo designata8. De peractis autem exercitiis episcopus certior fiat testimonio superioris domus, in qua peracta fuerunt; vel, si de reli­ giosis agitur, attestatione proprii superioris maioris°. 5. Professio fidei et iusiurandum antimodernisticum praestanda sunt ante subdiaconatum10. CAPUT IV. De ritibus et caerimoniis s. ordinationis. Q. 324. Quid sit breviter notandum de ritibus et caerimoniis s. ordinationis r R. i. Adamussim observandum est Pontificale Romanum vel alius liber Ritualis legitime approbatus, nec ulla ratione licet caerimonias praescriptas omittere aut invertere11. 2. Missa ordinationis (vel consecrationis episcopalis) semper debet ab ipsomet ordinationis vel consecrationis ministro celebrari12. Ergo non est licitum e. gr., ut vicarius generalis dicat Missam et episcopus durante Missa faciat ordinationes. 1 c. 996, § i 2. 6 c. root, § i. 10 Cf. infra q. 421. 2 ib. § 3. 7 Ib. §2. 11 c. 1002. 3 c. 997. 4 c. 99S. 8 Ib. §3. 9 Ib. § 4. 12 c. 1003. 5 c. 999. 26 * Ί 404 Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. 3· Si quis, ritu orientali ad aliquos ordines iam promotus, a S. Sede indultum obtinet superiores ordines suscipiendi ritu latino, debet prius ritu latino recipere ordines, quos ritu orientali non recepit ξ 4. Omnes, qui recipiunt ordines maiores, debent s. communionem recipere in ipsa ordinationis Missa1 2. CAPUT V. De tempore et loco s. ordinationis. Q. 325. Quo tempore et loco s. ordinatio fieri possitr R. i. Quantum ad tempus: a) Consecratio episcopalis conferri debet intra Missarum sollemnia die dominico vel natalitio Apostolorum3. b) Ordines maiores conferantur intra Missarum sollemnia sabbatis Quattuor Temporum, sabbato ante Dominicam Passionis et Sabbato Sancto ; gravi tamen causa interveniente, episcopus potest hos ordines conferre etiam quolibet die dominico aut festo de praecepto4. c) Ordines minores possunt conferri singulis diebus dominicis et festis duplicibus, mane tamen5. d) Prima tonsura conferri potest quolibet die et hora6. Tempora ita praescripta observanda sunt, et reprobatur consuetudo contraria forte alicubi exsistens7. Sed quoties ordinatio iteranda est vel aliquis ritus supplendus (sive absolute sive conditionate), id heri potest etiam extra tempora et secreto8. 2. Quantum ad locum: a) Episcopus, nisi est Cardinalis, nequit extra proprium territorium sine Ordinarii loci licentia ordines conferre, in quorum collatione ponti­ ficalia exercentur9. b) Ordinationes generales convenienter fiunt in cathedrali ecclesia, vocatis praesentibusque canonicis; possunt tamen etiam alibi fieri, eli­ gatur autem, quantum fieri potest, ecclesia dignior10. Ordinationes particulares possunt ex iusta causa fieri etiam in oratorio domus epi­ scopalis aut seminarii aut religiosae domus n. Prima tonsura et ordines minores conferri possunt etiam in privatis oratoriis12. CAPUT VI. De adnotatione et testimonio peractae ordinationis. Q. 326. Quid iure statutum sit de adnotatione et testimonio peractae ordinationis r R. i. Expleta ordinatione nomina singulorum ordinatorum ac ministri ordinantis, locus et dies ordinationis notentur in peculiari libro, 1 c. 1004. 8 c. 1005. 3 c. 1006, § i. 4 Ib. § 2 3. 5 Ib. § 4. ° Ib. 7 Ib. § 5. 8 c. 1007. 9 c. 1008. 10 c. 1009, § i. 11 Ib. § 2. 12 Ib. § 3. Titulus 7. De matrimonio. 405 in curia loci ordinationis diligenter custodiendo, et omnia singularum ordinationum documenta accurate serventur1. Praeterea loci Ordinarius (si agitur de ordinatis e clero saeculari) aut superior maior (si agitur de suis subditis ordinatis) notitiam celebratae ordinationis uniuscuiusque subdiaconi transmittat ad parochum baptismi, qui id adnotet in suo libro baptizatorum 2. 2. Singulis ordinatis detur authenticum ordinationis receptae testi­ monium; qui, si ab episcopo extraneo cum litteris dimissoriis promoti fuerunt, hoc testimonium exhibeant proprio Ordinario pro ordinationis adnotatione in speciali libro in archivo servando3. TITULUS VII. De matrimonio. Titulus iste dividitur, postquam quaedam de essentia, distinctione, pro­ missione matrimonii praelibata sunt, in 12 capita: 1. De iis, quae matrimonii celebrationi praemitti debent et praesertim de publicationibus matrimonialibus. 2. De impedimentis in genere. 3. De impedimentis impedientibus. 4. De impedimentis dirimentibus. 5. De consensu matrimoniali. 6. De forma celebra­ tionis matrimonii. 7. De matrimonio conscientiae. 8. De tempore et loco celebrationis matrimonii. 9. De matrimonii effectibus. 10. De separatione coniugum. n. De matrimonii convalidatione. 12. De secundis nuptiis. 1. Essentia matrimonii. Matrimonium est viri et mulieris maritalis coniunctio individuam vitae societatem retinens. Matrimonium est igitur verus contractus, qui a Christo elevatus est inter Christianos ita ad dignitatem sacra­ menti, ut contractus matrimonialis validus eo ipso sit sacramentum. Essentia matrimonii perspici quoque potest ex eius fine, qui primario est procreatio et educatio prolis, secundario autem est mutuum adiutorium et remedium concupiscentiae45 . Essentiales autem proprietates cuiusque matrimonii (etiam paganorum) sunt unitas et indissolubilitas, quae quidem in matrimonio Chri­ stiano peculiarem obtinent firmitatem ratione sacramenti6. Cum matrimonium Christianum sit sacramentum, regitur solo iure divino et ecclesiastico, sed civilis potestas habet competentiam circa solos effectus civiles6. 2. Distinctiones. Distinguitur matrimonium ratum, quod est validum matrimonium Christianorum nondum copula carnali consummatum; et matri­ monium consummatum, si coniuges per copulam carnalem facti sunt una caro 7. Matrimonium validum inter non-baptizatos vocari solet matrimonium legitimum. Celebrato matrimonio, si coniuges simul cohabitaverunt, prae­ sumitur consummatio matrimonii, donec contrarium probatum est8. Demum distinguitur matrimonium -putativum, quod est quidem reaspe invalidum, sed celebratum est in bona fide ab una saltem parte. Quando autem utraque pars certa evasit de nullitate matrimonii, cessat matrimonium putativum9. 3. Promissio matrimonii sive unilateralis sive bilateralis seu sponsalitia irrita est pro utroque foro, nisi facta fuit per scripturam subsignatam a par­ tibus et vel a parocho aut loci Ordinario vel a duobus saltem testibus. 1 c. 1010, § i, 5 Ib. § 2. 2 c. 1011. 6 c. 1016. 3 c. 1010, § 2. ■* c. 1013, § 1. 7 c. 1015, § i, 3 Ib. § 2 3. 9 Ib. § 4. 4o6 Liber III. De rebus Pars I. De sacramentis. Quodsi utraque vel alterutra pars contrahentium scribere nescit vel nequit, ad validitatem sponsalium id in ipsa scriptura adnotetur et alius testis ad­ datur, qui cum parocho aut loci Ordinario vel cum duobus testibus scriptu­ ram subsignare debet ‘. De validitate sponsalium non requiritur, ut locus et tempus eorum in scriptura indicetur: hoc est tamen valde conveniens. Cum sponsalia non sint ita necessaria, nequeunt iniri per procuratorem, sicuti nonnulli scriptores docuerunt. Pariter parochus nequit delegare alium sacerdotem ad assistendum sponsalibus. Si parochus abest, alius sacerdos assistens sponsalibus, debet cum uno teste et duobus contrahentibus sub­ scribere. Ex sponsalibus validis non datur actio ad petendam matrimonii celebrationem, datur tamen ad reparationem damnorum, si qua debeatur2. Si sponsalia fuerunt invalida ob defectum formae supra descriptae vel ob aliam causam, nec etiam datur actio ad reparationem damnorum, nisi tamen ab una parte adhibita fuerunt vis, dolus, metus aliaque iniusta media. CAPUT I. De iis, quae matrimonii celebrationi praemitti debent et praesertim de publicationibus matrimonialibus. Q. 327· Quaenam praecedere debeant matrimonii celebrationem b R. Matrimonii celebrationem praecedere ordinarie debent duo, sc. examen sponsorum et publicationes matrimoniales. Q. 328. Ad quaenam debeat se extendere examen sponsorum r R. Examen sponsorum debet se extendere ad investigationem earum qualitatum, quae sunt necessariae ad valide et licite ineundum matrimonium. Hinc generatim statuitur: «Antequam matrimonium celebratur, constare debet nihil eius validae et licitae celebrationi ob­ sistere.»3 Si matrimonium in periculo mortis celebratur et aliae pro bationes haberi nequeunt, sufficit, nisi contraria adsint indicia, affirmatio iurata contrahentium, se baptizatos esse neque ullo detineri impedi­ mento 4. Investigationes faciendae pertinent ad parochum, cui ius est assistendi matrimonio; ergo ordinarie ad parochum sponsae. Iste par­ ochus cum sponsum tum sponsam etiam seorsum et caute interroget, num aliquo detineantur impedimento, an consensum libere praestent, an in doctrina Christiana sufficienter instructi sint, nisi ob personarum qualitatem haec ultima interrogatio inutilis appareat3. Valde praestat, ut Ordinarius loci peculiares normas pro huiusmodi investigatione sta­ tuat. Ne omittat parochus sponsos docere sanctitatem matrimonii, mutuas coniugum obligationes, parentum obligationes erga prolem; eosdem vehementer adhortetur, ut ante matrimonii celebrationem sua peccata sincere confiteantur et s. Eucharistiam pie recipiant6. Nisi baptismus collatus fuit in ipso suo territorio, parochus debet exigere baptismi testimonium ab utraque parte7. Hoc valet etiamsi altera pars est haeretica. Ratio est, quia secus in hoc ultimo casu posset adesse impedimentum disparitatis cultus. 1 c. 1017, § i 2. 5 c. 1020, § i 2, 2 Ib. §3. 6 c. 1033. 3 c. 1019, § i. 7 c. 1021. 4 Ib. § 2, Titulus 7. De matrimonio. Caput 1. De praemittendis. 40/ Catholici, qui sacramentum confirmationis nondum receperunt, illud ante matrimonium recipiant, si id possunt sine gravi incommodo1. Parochus graviter adhortetur filiosfamilias minores, ne nuptias in­ eant insciis aut rationabiliter invitis parentibus; quodsi abnuerint, eorum matrimonio ne assistat, nisi consulto prius loci Ordinario2. Parochus numquam assistat matrimonio vagorum (excepto casu necessitatis, e. gr. si vagi sunt actu itinérantes)3, nisi prius ab Ordinario loci eiusve dele­ gato licentiam obtinuerit4. Q. 329· Quid statuat vigens Ecclesiae disciplina de publicationibus matrimonialibus r R. i. Publicationes matrimoniales fiant a proprio parocho tribus continuis diebus dominicis vel festivis de praecepto in ecclesia inter Missarum sollemnia aut inter alia divina officia, ad quae populus fre­ quens accedit5. Si altera pars contrahentium in alio loco per sex menses commorata est post pubertatem, parochus rem exponat Ordi­ nario loci, qui pro sua prudentia vel publicationes inibi faciendas exigat vel alias probationes seu conjecturas super status libertate colligendas praescribat6. Generatim ex statutis particularibus eruendum est, in quibus locis proclamationes matrimoniales faciendae sint. Potest quo­ que loci Ordinarius pro suo territorio publicationibus substituere publi­ cam ad valvas ecclesiae affixionem nominum contrahentium per spatium saltem 8 dierum, ita tamen, ut hoc spatio duo dies festi de praecepto comprehendantur7. 2. Publicationes matrimoniales ne fiant pro matrimoniis, quae contra­ huntur cum dispensatione super impedimento disparis cultus aut mixtae religionis. Nihilominus etiam pro istis matrimoniis Ordinarius loci potest permittere publicationes, dummodo dispensatio impedimenti praecesserit et mentio omittatur religionis partis non catholicae3. 3. Omnes fideles tenentur impedimenta matrimonii, si qua norint, parocho aut loci Ordinario ante matrimonii celebrationem denuntiare9. Quodsi impedimentum denuntiatum est certum et dispensabile, parochus debet quantocius dispensationem istius impedimenti obtinere eo modo, sicut infra dicetur de dispensatione impedimentorum matrimonii. Quodsi autem impedimentum detectum est dubium et mansit dubium, investi­ gatione accuratiore peracta, parochus debet consulere Ordinarium ante­ quam matrimonio assistat. 4. Peractis publicationibus et nullo impedimento detecto, parochus potest matrimonio assistere, postquam tres dies decurrerunt ab ultima publicatione, nisi rationabilis causa aliud postulet10. Si igitur ultima publicatio facta est die dominica, matrimonium ne celebretur nisi feria Va sequenti, nisi rationabilis causa aliud postulet. Si intra sex menses 1 Ib. § 2. 2 c. 1034. 3 c. 1097, § r, n. 3. 5 c. 1023 et 1024. 6 c. 1023, § 2. 7 c. 1025. 9 c. 1027. 10 c. 1030, § i. 4 c. 1032. 8 c. 1026. Liber III. De rebus. 40 8 Pars I. De sacramentis. post peractas publicationes matrimonium nondum est contractum, publicationes repetantur, nisi aliud loci Ordinario videatur1. 5. Dispensatio in publicationibus matrimonialibus etiam in aliena dioecesi faciendis fieri potest ex legitima causa a loci Ordinario pro­ prio. Quodsi plures sunt Ordinarii proprii, ille ius habet dispensandi, in cuius dioecesi matrimonium celebratur2. Parochus nequit dispensare, nisi sit delegatus a loci Ordinario. CAPUT 11. De impedimentis in genere. Q· 330. Quis possit impedimenta matrimonii statuere aut ab­ rogarer R. i. Nonnulla impedimenta matrimonii statuuntur ex iure natu­ rali vel divino, e. gr. impedimentum defectus consensus, ligaminis etc. Ad solam S. Sedem pertinet huiusmodi impedimenta authentice de­ clarare. 2. Sola S. Sedes potest alia impedimenta matrimonialia pro bapti­ zatis constituere per modum legis sive universalis sive particularis3. 3. Ordinarius loci potest quidem in suo territorio vetare aliquod matrimonium particulare, sed ad tempus tantum, iusta de causa eaque perdurante4. Tale vetitum illicitum quidem reddit matrimonium, sed non in­ validum, cum sola S. Sedes possit ferre vetitum cum clausula irritante matrimonium5. 4. Consuetudo iam non valet neque inducere neque abrogare im­ pedimentum6. 5. Praeter Romanum Pontificem nemo potest iuris ecclesiastici im­ pedimenta abrogare aut illis derogare7. Q. 331· Quomodo impedinthita matrimonialia distinguantur? R. i. Distinguuntur impedimenta impedientia et dirimentia. Priora graviter prohibent, posteriora insuper irritant matrimonium subsequens. Quamquam impedimentum ex una tantum parte se habet, afficit quo­ que alteram, ita ut matrimonium sit illicitum vel invalidum8. Hinc illud vetus adagium: «matrimonium non potest claudicare». 2. Distinguuntur impedimenta publica et occulta. Priora possunt probari in foro externo, posteriora non. 3. Distinguuntur impedimenta minoris et maioris gradus. Priora sunt quinque: a) consanguinitas in tertio gradu lineae collateralis; b) affinitas in secundo gradu lineae collateralis; c) publica honestas in secundo gradu; d) cognatio spiritualis; e) crimen ex adulterio cum promissione vel attentatione matrimonii etiam per civilem actum tan­ 1 c. 1030, § 2. 5 Ib. §2, 2 c. 1028. c c. 1041. 3 c. 1038. 7 c. 1040. 4 c. 1039, § I. 8 c. 1036. Titulus 7. De matrimonio. Caput 2. De impedimentis in genere. tum. Posteriora sunt omnia alia impedimenta1. Dispensatio concessa super impedimento minoris gradus non irritatur propter obreptionem vel subreptionem, ut infra dicetur q. seq. Q. 332. Quid statuat vigens Ecclesiae disciplina de dispensatione impedimentorum ? R. i. Summus Pontifex potest dispensare in omnibus impedimentis matrimonialibus iuris ecclesiastici. 2. Urgente mortis periculo locorum Ordinarii possunt dispensare i° super forma in matrimonii celebratione servanda i. e. super assistentia testium, 2° super omnibus impedimentis matrimonialibus iuris ecclesiastici exceptis duobus, sc. a) s. presbyteratus, b) affinitatis in linea recta provenientis ex consummato matrimonio. Hac dispensandi facultate Ordinarii possunt uti tam cum propriis subditis etiam extra dioecesim commorantibus, quam cum omnibus etiam extraneis, qui actu degunt in dioecesi. Debent tamen curare, ut scandalum removeatur et in­ super, si agitur de dispensatione super disparitate cultus aut mixta religione de praestandis cautionibus consuetis2. 3. Parochus vel sacerdos matrimonio legitime assistens vel con­ fessarius eadem facultate dispensandi pollet, quae descripta est in numero praecedenti, si loci Ordinarius adiri nequit. Sed oportet notare: a) parochus vel sacerdos legitime assistens matrimonio, qui dispensat in urgenti mortis periculo pro foro externo, debet postea Ordinarium loci statim certiorem facere atque dispensationem concessam adnotare in libro matrimoniorum; b) confessarius nequit dispensare nisi pro foro interno et in actu sacramentalis confessionis tantum3. 4. In casu urgentis necessitatis (extra articulum mortis), si nempe matrimonii celebratio aut convalidatio differri nequit sine probabili gravis damni periculo, usquedum a S. Sede dispensatio obtineatur, Ordinarius loci potest eodem modo et sub iisdem conditionibus dis­ pensare ab impedimentis matrimonialibus, sicuti in articulo mortis alterutrius contrahentis, sed nequit dispensare a forma in matrimonii celebratione servanda, i. e. ab assistentia testium4. Quando in tali casu urgentis necessitatis Ordinarius loci vel omnino non vel nonnisi cum periculo violationis .secreti adiri potest, tunc eadem dispensandi facultate pollent a) parochus, b) sacerdos alius in casu extraordinario assistens, c) confessarius; dummodo agatur de casu occulto^. 5. In aliis casibus, i. e. extra urgens mortis periculum et extra ur­ gentem necessitatem, dispensatio super impedimentis occidtis petenda est a S. Poenitentiaria, cuius rescriptum (nisi aliud sit expresse prae­ scriptum) concessum pro foro interno non-sacramentali adnotetur in secreto archivo curiae episcopalis. Neque tunc alia dispensatio pro foro externo necessaria est, etsi postea occultum impedimentum publi­ cum evasit. Si tamen dispensatio a S. Poenitentiaria est solummodo 1 c. 1042. 6 Ib. § 3· 2 c. 1043 et 1045. 3 c. 1045. § 3. 1 c. 1045. Liber III. De rebus. 410 Pars I. De sacramentis. concessa pro foro sacramentali, tunc, si postea impedimentum evadit publicum, nova dispensatio necessaria est b 6. Quantum ad usum facultatis dispensandi haec notentur: a) Qui gaudet induito generali dispensandi super certo quodam im­ pedimento, e. gr. super impedimento criminis, potest (nisi in ipso induito aliud expresse praescribitur) super eo dispensare, etiamsi est multiplex. Qui gaudet induito generali dispensandi super pluribus diversae speciei impedimentis, potest super iis dispensare etiam publicis et in uno eodemque casu occurrentibus2. Aliis verbis: iuxta vigentem disciplinam conceditur sic dicta «facultas cumulandi». b) Si quando cum impedimento seu impedimentis publicis, super quibus aliquis ex induito pontificio dispensare potest, concurrit aliud impedimentum, super quo dispensare nequit, pro omnibus impedimentis in isto casu adiri debet S. Sedes. Attamen si post impetratam a S. Sede dispensationem adhuc detegitur aliud impedimentum, tunc ille, qui habet indultum, suis facultatibus uti potest3. c) Per dispensationem super impedimento dirimente concessam per indultum generale (non vero per rescriptum in casu particulari) con­ ceditur quoque eo ipso legitimatio prolis, si qua ex personis dispensatis iam nata vel concepta fuit, excepta tamen prole adulterina vel sacrilega4. Si ergo e. gr. episcopus vi indulti generalis convalidat matrimonium, quod fuit irritum propter impedimentum consanguinitatis, eo ipso légi­ timât prolem forte natam aut conceptam. d) Dispensationes super publicis impedimentis Ordinario oratorum commissas exsequatur Ordinarius ille, qui litteras testimoniales dedit vel preces transmisit ad S. Sedem, etiamsi sponsi, relicto domicilio aut quasi-domicilio illius dioecesis, in aliam dioecesim discesserunt et amplius non revertentur. Debet tamen tunc certior fieri Ordinarius loci, in quo matrimonium celebrabitur °. e) Excepta modica praestatione ex titulo expensarum cancellariae in dispensationibus pro non-pauper ibus, loci Ordinarius eiusve officialis, reprobata quavis contraria consuetudine, nequit occasione concéssae dispensationis emolumentum ullum exigere, nisi id ei expresse a S. Sede concessum fuit. Si nihilominus aliquid exigit, tenetur ad restitutionem6. Ergo abolitae sunt taxae episcopales antiquitus exsistentes. f) Omnis, qui ex potestate a S. Sede delegata dispensationem con­ cedit, in eadem expressam pontificii indulti mentionem facere debet7. 7. Quantum ad rectam intelligentiam dispensationum haec notentur: a) Dispensatio ab impedimento consanguinitatis vel affinitatis con­ cessa in aliquo gradu impedimenti valet, quamvis in petitione vel in concessione error circa gradum irrepserit, dummodo gradus revera exsistens sit inferior^. Hinc e. gr. si in petitione vel concessione dis­ pensationis indicatus fuit secundus gradus consanguinitatis, revera autem c. 1047. c. 1056. 2 c. 1049. 7 c. 1057. 3 c. 1050. 8 c. 1052. 4 c. 1051. 5 c. 1055. Titulus 7. De matrimonio. Caput 3. De impedimentis impedientibus. qj j adest tertius attingens secundum, dispensatio valet iuxta adagium : Maius continet minus. Idem valet, si reticitum fuit aliud impedimen­ tum eiusdem speciei in aequali vel minore gradu. b) Si S. Sedes dedit dispensationem super matrimonio rato et non consummato, vel si permisit transitum ad alias nuptias ob praesumptam coniugis mortem, eo ipso dispensavit ab impedimento criminis forte exsistente et proveniente ex adulterio cum promissione vel attentatione matrimonii, non autem ab impedimento criminis proveniente ex coniugicidio i c) Dispensatio concessa super impedimentis minoris gradus nullo vitio obreptionis vel subreptionis irritatur idque etiam, si unica causa finalis in precibus exposita falsa fuit1 2. CAPUT III. De impedimentis impedientibus. Q. 333· Quaenam sint impedimenta impedientia iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam? R. i. In hoc capite non enumerantur nisi tria impedimenta im­ pedientia, sc. votum simplex, cognatio legalis in iis regionibus ubi lege civili legalis cognatio ex adoptione orta nuptias reddit illicitas et non invalidas, mixta religio. Sponsalia, cum non dent actionem ad matrimonium petendum3, iam non enumerantur inter impedimenta im­ pedientia. Vetitum Ecclesiae et tempus clausum aliqualiter modificata sunt4. 2. Vota, quae constituunt impedimentum impediens, sunt quinque, sc. votum virginitatis, castitatis perfectae, non nubendi, suscipiendi ordines sacros, amplectendi statum religiosum5. 3. De cognatione legali infra q. 335, n. 13 sermo redibit. Q. 334· Quae sit vigens Ecclesiae disciplina circa matrimonia mixta r R. i. Severissime Ecclesia ubique prohibet matrimonia mixta, nec ea umquam permittere potest, si adest periculum perversionis coniugis catholici et prolis6. Quare Ordinarii aliique animarum pastores fideles a mixtis nuptiis, quantum possunt, absterreant, et, si eas impedire non valent, omni studio curent, ne contra Dei et Ecclesiae leges contra­ hantur. Insuper mixtis nuptiis iam celebratis sedulo invigilent, ut coniuges fideliter impleant promissiones factas. Absterreantur quoque fideles a matrimonio contrahendo cum iis, qui notorie aut catholicam fidem abiecerunt (etsi ad sectam acatholicam non transierunt) aut societatibus ab Ecclesia damnatis adscripti sunt. Si publicus peccator aut censura notorie innodatus ante matrimonium recusat ad sacramentalem con­ fessionem accedere aut cum Ecclesia reconciliari, parochus eius matri1 c. 1053. 5 c. 1058. 2 c. 1054. 6 c. 1060. 3 c. 1017, § 3. 4 Cf. c. 1039 et 1108. 412 Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. monio ne assistat, nisi gravis causa urgeat, de qua, si fieri potest, consulat Ordinarium1. 2. Super impedimento mixtae religionis Ecclesia, i. e. S. Sedes, numquam dispensat, nisi adsint sequentes conditiones: a) graves et iustae causae; b) coniugis acatholici promissio- amovendi a coniuge catholico per­ versionis periculum atque baptizandi et educandi universam prolem in catholica religione. Etiam coniux catholicus debet promittere, fore ut universa proles catholice baptizetur et educetur; c) moralis certitudo de istis promissionibus adimplendis. Quae quidem promissiones regulariter in scriptis exigantur2. Coniux catholicus tenetur non solum ipse fideliter observare reli­ gionem catholicam, sed debet insuper prudenter curare conversionem compartis acatholicae 3. 3. Etsi ab Ecclesia obtenta est dispensatio super impedimento mixtae religionis, coniuges nequeunt vel ante vel post matrimonium coram Ecclesia initum adire quoque (sive per se sive per procuratorem) ministrum acatholicum uti sacris addictum ad matrimonialem consensum praestandum vel renovandum4. Quodsi parochus certe noverit, sponsos hanc legem violaturos esse vel iam violasse, eorum matrimonio ne assistat nisi ex gravissimis causis. Prius autem removeri debet in hoc casu scandalum et consuli Ordinarius5. Non improbatur, quod, si lex civilis in aliquibus regionibus id iubet, coniuges se sistant etiam coram ministro acatholico, sed solummodo in quantum est officialis civilis ad actum civilem explendum et effectus civiles obtinendos6. 4. Consuetae publicationes ante celebrationem matrimonii mixti ne fiant nisi sub clausulis iam supra q. 329, n. 2 indicatis. Celebratio ipsa matrimonii fiat extra ecclesiam, nisi Ordinarius ad graviora mala vitanda dispensaverit. Semper autem excluditur Missa nuptialis7. 5. Poenae contra illicite matrimonium mixtum ineuntes sunt hae: a) Catholici, qui matrimonium mixtum etsi validum sine Ecclesiae dis­ pensatione inire ausi fuerint, ipso facto ab actibus legitimis ecclesiasticis et sacramentalibus exclusi manent, donec ab Ordinario dispensationem obtinuerint8, b) Excommunicationem Ordinario reservatam incurrunt catholici, qui matrimonium ineunt coram ministro acatholico9. Scholion. De passiva assistentia parochi. Parochus dicitur passive assistere celebrationi matrimonii, si abstinendo prorsus ab omni religioso ritu (i. e. sine vestibus sacris, precibus, benedictionibus et in loco non sacro) et a quovis approbationis signo unice gerit vicem testis qualificati seu auctorizabilis, qui deinceps pro suo officio matrimonium sic contractum in librum matrimonium referre queat10. Huiusmodi passiva assistentia iam non videtur 1 c. 1066. 5 c. 1063, § 2. s C. 2375. 3 c. 1062. 4 c. 1063, § i. 2 c. 1061. 7 C. I 102, § 2; I 109, § 3. 6 Ib. § 3. 10 Litt. Gregorii XVI d. 30 Apr. 1841. 9 c. 2319, § i, η. I. Titulus 7. De matrimonio. Caput 4. De impedimentis dirimentibus. 413 esse neque licita neque valida ac proinde matrimoniis mixtis, in quibus de­ bitae cautiones recusantur, parochus nequit valide assistere ‘. CAPUT IV. De impedimentis dirimentibus. Praenotamen. Numerus impedimentorum dirimentium remansit idem, qui in antiquo iure stabilitus erat. De impedimentis tamen ex defectu con­ sensus, sc. vis, metus, error, agitur in sequenti capite. Ambitus et indoles nonnullorum impedimentorum in novo iure aliqualiter mutata sunt. Q. 335· Quaenam sint singula impedimenta dirimentia matri­ monii? R. i. Impedimentum defectus aetatis. Vir ante decimum sextum aetatis annum completum, mulier ante decimum quartum annum item completum, matrimonium validum inire non possunt. Licet autem matrimonium post praedictam aetatem contractum validum sit, curent tamen animarum pastores ab eo avertere iuvenes ante eam aetatem, qua secundum regionis receptos mores matrimonium iniri solet1 2. Vetus in hac re adagium: «Malitia supplet aetatem>, iam nullum practicum valorem habet, cum nihil aliud sit attendendum quam aetas indicata. 2. Impedimentum impotentiae, quod est impossibilitas coeundi seu vitium vel animi vel corporis vel utriusque, quo quis non valet naturali modo carnaliter alii commisceri3*, dirimit ipso naturae iure matrimonium, si impotentia est antecedens et perpetua^. Nihil refert, utrum haec impotentia sit ex parte viri an ex parte mulieris; utrum alteri cognita an non; utrum sit absoluta an relativa5. Si impotentia est dubia (sive dubio iuris sive dubio facti), matrimonium non est impediendum6. Sterilitas matrimonium nec dirimit nec impedit7. 3. Impedimentum ligaminis est inhabilitas contrahendi novum matrimonium durante vinculo prioris matrimonii validi sive rati sive consummati. Vinculum matrimonii legitimi etiam consummati solvi potest sic dicto privilegio Paulino, de quo infra. Vinculum matrimonii rati solvi potest a) dispensatione S. Sedis, b) professione religiosa sol­ lemni, ut item infra dicetur. — Quamvis prius matrimonium sit irritum aut solutum qualibet ex causa, non ideo licet aliud contrahere, ante­ quam de prioris nullitate aut solutione legitime et certo constiterit8. 4. Impedimentum disparitatis cultus dirimit matrimonium inter partem non baptizatam et partem baptizatam in Ecclesia catholica vel 1 In nonnullis regionibus, e. gr, in dioecesibus Bavariae, Hungariae, veteris regni Austriaci, reipublicae Chilensis, assistentia passiva a S. Sede sub certis conditionibus permissa est, sed S. Officium d. 26 Nov. 1919 generatim respondit; «Contrariae S. Sedis praescriptiones atque contraria indulta per ipsum Codicem iuris canonici abrogata sunt» (Linzer Quartalschrift 1921, 249). 2 c. 1067. 3 Cf. R. Raymundus de Peiiaforte, Summa 1. 4, § 2. 4 c. 1068, § I. 5 Ib. ° Ib. §2. 7 Ib. § 3. 8 c. 1069, § 2. 4H Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. ad eandem ex haeresi vel schismate conversam h Proinde hoc im­ pedimentum non adest, si persona non baptizata, e. gr. ludaeus, con­ trahit matrimonium cum persona, quae baptizata est in secta acatholica et nondum est conversa. Si tempore contracti matrimonii pars tam­ quam baptizata communiter habebatur aut eius baptismus erat dubius( standum est pro valore matrimonii, donec certo probetur, alteram partem baptizatam esse, alteram vero non baptizatam1 2. — Statuta de cautelis quae supra de mixtis matrimoniis allata sunt, applicari quoque debent in matrimoniis, quibus obstat impedimentum disparis cultus3. 5. Impedimentum sacri ordinis inhabilitat ex iure ecclesiastico clericos in sacris ordinibus constitutos ad valide contrahendum matri­ monium 4. 6. Impedimentum voti religiosi inhabilitat ad valide contrahendum matrimonium tam omnes sollemniter professos quam simpliciter pro­ fessos in Societate lesu 5. 7. Impedimentum raptus oritur, si vir rapuit intuitu matrimonii mulierem, quae adhuc est in potestate raptoris. Sin autem mulier rapta a raptore separata et in loco tuto ac libero constituta illum in virum habere consenserit, impedimentum eo ipso cessat6. Raptui par habetur in hac re retentio violenta mulieris, cum nempe mulierem vir in loco, ubi ea commoratur vel ad quem libere accessit, violenter intuitu matri­ monii detinet7. Vetus igitur controversia hac de re nunc finita est. 8. Impedimentum criminis oritur: 1) ex adulterio cum promissione matrimonii; 2) ex adulterio cum attentatione matrimonii per civilem actum; 3) ex adulterio cum coniugicidio ab alterutro patrato; 4) ex coniugicidio mutua opera physica vel morali patrato8. Ampliorem explicationem huius impedimenti videsis in nostro Man. theol. mor. III 853 sqq. 9. Impedimentum consanguinitatis seu cognationis naturalis dirimit matrimonium a) inter omnes ascendentes et descendentes cum legitimos tum naturales, i. e. in linea recta, b) in linea collaterali usque ad tertium gradum inclusive. Multiplicatio huius impedimenti solummodo oritur ex multiplicato stipite °. Numquam matrimonium permittatur, si quod dubium adest, num contrahentes sint consanguinei in aliquo gradu lineae rectae aut in primo gradu lineae collateralis 10. 10. Impedimentum affinitatis oritur ex solo matrimonio valido (sive rato sive consummato)11. Ergo ablata est affinitas ex copula illicita. Affinitas autem dirimit matrimonium in linea recta in quolibet gradu; in linea autem collaterali usque ad secundum gradum inclusive]2. Af­ finitas multiplicatur, i) quoties multiplicatur consanguinitas, ex qua procedit; 2) iterato successive matrimonio cum consanguineo coniugis defuncti13. 1 c. 1070, § i, 2 ib. § 2. « c. 1074, §12. 7 Ib. § 3. 10 Ib. § 3. 11 c. 97, § i. c. 1071. 8 c. 1075. c. 1077, § i. c. 1072. 5 c. 1073. 9 C. 1076, § I 2. 13 Ib. § 2. Titulus 7. De matrimonio. Caput 5. De consensu matrimoniali. 4^5 11. Impedimentum publicae honestatis, quod oritur ex matrimonio invalido vel ex publico et notorio concubinatu, matrimonium dirimit usque ad secundum gradum inclusive lineae rectae inter virum et con­ sanguineas mulieris et vice versah In antiquo iure publica honestas aliquid prorsus aliud significavit. 12. Impedimentum cognationis spiritualis solummodo contrahit baptizatus cum baptizante aut cum patrinis2. Valde igitur limitatum est hoc impedimentum. 13. Impedimentum cognationis legalis tunc oritur ex adoptione legali, quando in aliqua regione leges civiles huiusmodi adoptionem habent ut irritantem subsequens matrimonium. Uno verbo : Ius cano­ nicum hac in re adoptat ius civile uniuscuiusque regionis3. CAPUT V. De consensu matrimoniali. Q· 336. Quomodo se habeat consensus matrimonialis ad matri­ monium r R. i. Consensus matrimonialis debitis qualitatibus vestitus est simul materia, forma et causa sacramenti matrimonii. Omittimus hic loqui de materia et forma sacramenti matrimonii, cum haec res pertineat ad Theologiam. Consensus matrimonialis solus causât matrimonium, ita ut nulla humana potestate suppleri valeat4. Qui quidem consensus est actus voluntatis, quo utraque pars tradit et acceptat in corpus ius perpetuum et exclusivum in ordine ad actus per se aptos ad prolis generationem5. Ut autem talis consensus haberi possit, necesse est, ut contrahentes saltem non ignorent matrimonium esse societatem per­ manentem inter virum et mulierem ad filios procreandos6. Haec autem ignorantia post pubertatem non praesumitur7, sed probari debet. 2. Consensus matrimonialis, ut revera causet sacramentum matri­ monii, debet habere complures qualitates, sc. debet esse verus, non fictus, liber et deliberatus, de praesenti, mutuus et simultaneus, ab­ solutus et non conditionatus, externe et legitime manifestatus. Quaenam requirantur ad legitimam manifestationem consensus, dicetur in capite sequenti, ubi de forma celebrationis matrimonii tractabitur. Consensus debet esse a) verus et non fictus. Verus internus con­ sensus semper quidem praesumitur, si verba vel signa externa talem consensum in celebratione matrimonii expresserunt; sed cum prae­ sumptio debeat cedere veritati, si alterutra vel utraque pars positivo voluntatis actu excludit matrimonium ipsum aut omne ius ad actum coniugalem aut essentialem aliquam matrimonii proprietatem, invalide contrahit8. De libertate consensus erit sermo infra in quaestione sequenti. Consensus matrimonialis debet esse b) mutuus et simultaneus; ideoque necesse est, ut contrahentes sint praesentes sive per se ipsi 1 c. 1078. 2 c. 1079. 8 c. 1082, § i. 7 Ib. §2. 3 c. 1080. 8 c. 1086. 4 c. 1081, §1. 5 Ib. § 2. 416 Liber ΙΙΓ. De rebus. Pars I. De sacramentis, sive per procuratorem. Ut autem omne dubium tollatur, sponsi debent matrimonialem consensum exprimere claris verbis; nec aequipollentia signa adhibere ipsis licet, si loqui possunt1. Expressio consensus potest quoque fieri per procuratorem vel per inter­ pretem, sed tunc de iure communi haec debent observari : Matrimonium nequit valide per procuratorem iniri, nisi procurator habeat ad contrahendum cum certa persona speciale mandatum subscriptum cum a mandante tum vel a parocho vel Ordinario loci, in quo mandatum fit, vel a sacerdote ab alterutro delegato, vel a duobus saltem testibus2. Si mandans scribere nescit, id in ipso mandato adnotetur et alius testis ad­ datur, qui scripturam ipse quoque subsignet ; secus mandatum irritum est. Si, antequam procurator nomine mandantis contraxit, mandans mandatum revocavit aut in amentiam incidit, invalidum est matrimonium, licet sive procurator sive alia pars contrahens haec ignoraverit3. Procurator non potest alium delegare, sed debet ipse suo munere fungi4. Matrimonio per procuratorem vel etiam per interpretem contrahendo parochus ne assistat, nisi a) sit iusta causa ; b) constet de authenticitate mandati vel de fide inter­ pretis; c) adsit licentia Ordinarii, si tempus suppetat5. Expressio consensus iam nequit fieri per epistulam vel litteras, cum Codex iur. can. c. 1088, § 1 statuat: «Ad matrimonium valide contrahendum necesse est, ut contrahentes sint praesentes sive per se ipsi sive per procuratorem.^ Consensus matrimonialis debet esse c) de praesenti, absolutus et non conditionatus. Quantum ad conditionem forte appositam, haec valent: a) Si est conditio de futuro sed necessaria, aut si est impossibilis aut turpis, non autem contra substantiam matrimonii, habetur pro non adiecta. β) Si est conditio de futuro et contra substantiam matrimonii, matrimo­ nium est invalidum. γ) Si est conditio de futuro licito, valorem matrimonii suspendit. 0) Si est conditio de praeterito vel de praesenti, matrimonium erit va­ lidum vel non, prout conditio verificatur vel non 6. 3. Consensus matrimonialis semel praestitus, praesumitur perseverare, donec de eius revocatione constiterit, quamvis matrimonium invalide initum fuerit ratione impedimenti exsistentis 7. Haec prae oculis habenda sunt, si agitur de convalidatione matrimonii. Q. 337· Quaenam tollant consensum matrimonialem ac proinde irritent matrimonium i R. Sunt tria: error, vis et metus; quae proinde antiquitus inter impedimenta dirimentia matrimonii enumerabantur. i. Error tollit consensum matrimonialem ac proinde matrimonium reddit invalidum: a) si versatur circa ipsam personam compartis, b) si versatur circa personae qualitatem, quae tamen redundat in errorem personae, 1 c. 1088, § 2. 6 c. 1091. 2 c. 1089, § i. 3 Ib. § 3. e c. 1092. 7 c. 1093. 4 ib. § 4. Titulus 7. De matrimonio. Caput 6. De forma celebrationis matrimonii. 417 c) si versatur circa conditionem servilem compartis, i. e. si persona libera matrimonium contrahit cum persona, quam liberam putat, cum contra sit serva servitute proprie dicta1*I. ll Simplex error circa matrimonii unitatem vel indissolubilitatem aut sacramentalem dignitatem, etsi det causam contractui, non vitiat con­ sensum matrimonialem2. Quapropter Protestantes, qui putant matri­ monium esse solubile et non esse sacramentum, nihilominus habent sufficientem consensum matrimonialem, si volunt verum matrimonium et non merum concubinatum inirei Etiam scientia aut opinio nullitatis matrimonii consensum matrimonialem necessario non excludit3. Ita saltem, si talis scientia aut opinio supervenit matrimonio iam contracto. 2. Vis et metus gravis, ab externo et iniuste incussus, a quo quis nequit se liberare nisi ineundo matrimonio, invalidant matrimonium4. Nullus alius metus, e. gr. levis, iuste incussus, etiamsi dat causam con­ tractui, matrimonii nullitatem secum fert5. CAPUT VI. De forma celebrationis matrimonii. Q· 338· Quaenam statuat vigens Ecclesiae disciplina de forma celebrationis ma trim on ii ? R. i. Claritatis causa oportet distinguere celebrationem matrimonii a) in ordinariis casibus; b) in periculo mortis vel in aliis casibus ne­ cessitatis, si sine gravi incommodo haberi vel adiri nequit parochus vel Ordinarius vel sacerdos ab ipsis delegatus. 2. Celebratio matrimonii in casibus ordinariis. Regula generalis est: Ea tantum matrimonia valida sunt, quae contrahuntur coram parocho vel loci Ordinario vel sacerdote ab alterutro delegato et duobus saltem testibus6. Ad hoc autem, ut parochus vel loci Ordinarius assistere valeat celebrationi matrimonii, quaedam requiruntur ad validitatem, quaedam autem ad liceitatem. a) Ad validitatem requiritur: a) ut assistat intra fines dumtaxat sui territorii; ibi autem non solum suorum subditorum sed etiam extraneorum matrimonio valide assistit; /9) ut canonice possideat suum beneficium; γ) ne sit per sententiam excommunicatus vel interdictus vel suspensus ab officio aut ut talis declaratus; 0) ut neque vi neque metu gravi constrictus requirat excipiatque contrahentium consensum7. Parochus et loci Ordinarius, qui matrimonio possunt valide assistere, possunt quoque expresse dare licentiam alii sacerdoti determinato, ut intra fines sui territorii matrimonio valide assistat. Delegationes istae 1 c. 10S3, 2 c. 1084. 3 c. 1085. 4 c. 1087. 5 Ampliora de impedimentis erroris, vis et metus videsis in nostro Man. theol. mor. Ill 786 sqq. G c. 1094. 7 c. 1095, § i. Prilmmef) Mao. iuris eccles. Ed, 3. 27 g Liber IIT. De rebus. Pars I. De sacramentis. non possunt habitualiter concedi nisi vicariis cooperatoribus; aliis sacer­ dotibus debent dari in quolibet casu particulari sub poena nullitatis1. b) Ad liceitatem requiritur: d) ut constet de statu libero contra­ hentium, i. e. de immunitate a quolibet impedimento; /.?) ut saltem alteruter contrahens habeat in loco matrimonii vel domicilium vel quasidomicilium vel menstruam commorationem, aut, si de vago agitur, ut habeat ibi actualem commorationem et adsit licentia Ordinarii loci eiusve delegati2; γ) ut, si deficiunt conditiones sub /9) indicatae, adsit licentia parochi vel Ordinarii domicilii vel quasi-domicilii vel menstruae commorationis; in casu tamen gravis necessitatis, e. gr. si vagi sunt actu itinérantes3, haec licentia praesumi potest; o) ut ordinarie matri­ monium celebretur coram parocho sponsae, nisi iusta causa excuset. Si contrahentes sunt catholici mixti ritus, ordinarie debent matrimonium celebrare in ritu viri et coram eiusdem parocho4. Parochus, qui contra statutum sub γ) indicatum assistit matrimonio, emolumenta stolae non facit sua eaque proprio parocho remittere debet5. 3. Celebratio matrimonii in periculo mortis vel in alio casu ne­ cessitatis. Si sine gravi incommodo haberi vel adiri nequit parochus vel Ordinarius loci vel sacerdos delegatus, qui matrimonio rite assistit, tunc validum et licitum est matrimonium contractum coram solis duobus testibus: a) in periculo mortis; b) si tale grave incommodum prudenter praevidetur duraturum per mensem; attamen, si praesto est alius sacerdos non delegatus, debet vocari et una cum testibus matrimonio assistere. Vocatio autem istius sacerdotis non est de validitate matrimonii6. 4. Extra casum necessitatis in matrimonii celebratione serventur , ritus in libris ritualibus ab Ecclesia approbatis praescripti aut lauda­ biles consuetudines receptae7. 5. Parochus curet, ut sponsi benedictionem sollemnem accipiant, quae dari iis potest, etiam postquam diu vixerunt in matrimonio, sed solum in Missa, servata speciali rubrica et excepto tempore feriato. Hanc sollemnem benedictionem ille tantum sacerdos per se ipse vel per alium dare potest, qui valide et licite matrimonio potest assistere8. Quomodo matrimonium mixtum celebrandum sit, iam supra dictum est q. 334. Q. 339· Quinam teneantur ad supra statutam formam celebra­ tionis matrimonii servandam ? R. i. Omnes, qui ineunt matrimonium pure catholicum, i. e. omnes in catholica Ecclesia baptizati et omnes conversi ex haeresi vel schis­ mate. Nihil refert, num isti catholici vel conversi postea ab Ecclesia catholica defecerint9. 2. Omnes, qui ineunt matrimonium mixtum, i. e. catholici vel con­ versi, qui matrimonium ineunt cum acatholico (sive baptizato sive non), postquam debitam dispensationem obtinuerunt. 1 c. 1095, § 2; c. 1096. 5 Ib. §3. 6 c. 1098. 2 c. 1032. 7 c. 1100. 3 c. 1097, § I, n. 3. 4 II). § I 2. 8 c. IIOI. 9 c. 1099, § I, n. i. Titulus 7. De matrimonio Caput 7. De matrimonio conscientiae. 41 C) 3 Orientales, qui cum latinis matrimonium contrahunt, non autem si contrahunt inter se. Pariter non tenentur istis statutis acatholici inter se contrahentes ; item ab acatholicis nati, etsi in Ecclesia catholica baptizati, qui ab infantili aetate in haeresi vel schismate vel infidelitate vel sine ulla religione adoleverunt, quoties cum parte acatholica con­ trahunt h Q. 340· Quomodo matrimonium celebratum adnotandum site R. 1. Celebrato matrimonio, parochus vel eius vicesgerens quam primum describat in libro matrimoniorum nomina coniugum et testium, locum et diem celebrati matrimonii atque alia secundum modum in libris ritualibus et a proprio Ordinario praescriptum; idque licet alius sacerdos rite delegatus matrimonio adstiterit2. Ergo obligatio inscribendi incumbit semper parocho vel eius vicario. 2. Praeterea parochus in libro quoque baptizatorum adnotet, coniugem tali die in sua paroecia matrimonium contraxisse. Quodsi coniux alibi baptizatus fuit, matrimonii parochus notitiam initi contractus ad parochum baptismi transmittat, ut matrimonium in baptizatorum libro adnotetur 3. 3. Matrimonium contractum in periculo mortis vel in alio casu ne­ cessitatis debet adnotari in libris matrimoniorum et baptizatorum. Haec autem adnotatio ut fiat, curare debent sacerdos, qui forte astitit, deinde testes et ipsi contrahentes4. CAPUT VII. De matrimonio conscientiae. Q· 341· Quid ius statuat de matrimonio conscientiae R. i. Matrimonium conscientiae seu matrimonium secretum cele­ bratur omissis publicationibus secreto coram parocho vel Ordinario loci eiusve delegato et duobus testibus. Requiritur antea permissio specialis, quae nonnisi ex gravissima et urgentissima causa dari potest ab ipso Ordinario loci, non autem ab eius vicario generali sine speciali mandato 5. 2. Cum sacerdos assistens tum Ordinarius eiusque successores tum testes tum coniuges (nisi alteruter licentiam dederit) tenentur sub gravi ad secretum servandum6. Attamen Ordinarius loci iam amplius non tenetur ad hoc secretum servandum, a) si scandalum aut b) gravis erga sanctitatem matrimonii iniuria ex secreti observantia imminet, vel etiam c) si parentes non curant filios ex tali matrimonio susceptos baptizari, aut d) si quidem baptizari eos curant sed sub falsis nominibus, quin interim Ordinario intra 30 dies prolis susceptae et baptizatae cum sincera indicatione parentum notitiam praebeant, vel etiam e) si Christia­ nam filiorum educationem negligunt7. 1 Ib. § 2. 6 c. 1105. 2 c. 1103, § i. 7 C. 1106. 3 Ib. § 2. 5 c. 1104. 4 Ib. § 3. 27 420 Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. 3. Matrimonium conscientiae non est adnotandum in consueto libro matrimoniorum ac baptizatorum, sed in peculiari libro servando in secreto archivo Curiae episcopalis h CAPUT VIII. De tempore et loco celebrationis matrimonii. Q- 342. Quo tempore et quo loco matrimonium celebrari possit; R. i. Matrimonium ipsum contrahi potest quolibet anni tempore, sed sollemnis nuptiarum benedictio vetatur a prima dominica Adventus usque ad diem Nativitatis Domini inclusive et a fer. IV Cinerum usque ad dominicam Paschatis inclusive. Nihilominus Ordinarius loci potest etiam istis temporibus clausis hanc benedictionem sollemnem permittere ex iusta causa, monitis sponsis, ut a nimia pompa abstineant, et salvis legibus liturgicis2. 2. Matrimonium inter catholicos celebrari debet ordinarie in ecclesia paroeciali, potest tamen celebrari etiam in oratorio saltem semi-publico. Ex iusta et rationabili causa Ordinarius loci permittere potest, ut matri­ monium celebretur in aedibus privatis; sed Ordinarii ne permittant celebrationem matrimonii in ecclesiis vel oratoriis seminarii vel religio­ sarum, nisi urgente necessitate ac opportunis adhibitis cautelis3. Matri­ monium mixtum celebretur extra ecclesiam, nisi Ordinarius loci aliud permisit ad graviora mala vitanda4. Numquam autem Ordinarius pro matrimonio mixto potest permittere Missam nuptialem, ut iam supra q. 334 dictum est. CAPUT IX. De matrimonii effectibus. Q. 343· Quinam sint effectus matrimonii christianir R. Effectus matrimonii christiani sunt : 1. Vinculum, quod est ex natura sua perpetuum et exclusivum. 2. Augmentum gratiae sanctificantis et collatio gratiae sacramentalis5, nisi tamen adest obex. 3 Ius et obligatio ad debitum coniugale^. 4. Uxor particeps fit status mariti, nisi aliud iure speciali cautum sit7. 5. Obligatio gravissima providendi bono spirituali et temporali prolis 8. 6. Legitimitas prolis. Circa hanc rem sequentia sunt statuta : a) Legitimi sunt filii concepti aut nati ex matrimonio valido vel etiam putativo, nisi in casu rarissimo parentibus ob sollemnem pro­ fessionem religiosam vel susceptum ordinem sacrum prohibitus tempore conceptionis fuit usus matrimonii antea contracti9. c. 1107. 6 c. 1111. 2 c. 1108. 7 C. 1112. 3 c. 1109, § 1 2. 4 Ib. § 3. 8 C. I 113. 9 C. I I 14. 5 C. 1 I 10. Titulus 7· De matrimonio. Caput <8—io. De tempore et loco, effectibus, separatione. 42 I b) Legitimi praesumuntïir filii, qui nati sunt saltem post sex menses a die celebrati matrimonii, vel intra decem menses a die dissolutae vitae coniugalis. Pater autem is est, quem iustae nuptiae demonstrant, nisi evidentibus argumentis contrarium probetur1. c) Legitimantur filii per subsequens parentum matrimonium sive verum sive putativum, sive noviter contractum sive convalidatum (etiam non consummatum), dummodo tamen parentes habiles exstiterint ad matrimonium inter se contrahendum tempore conceptionis vel prae­ gnationis vel nativitatis2. Aliis verbis: per subsequens matrimonium legitimantur sic dicti filii naturales seu filii progeniti ex simplici forni­ catione; non autem filii spurii, i. e. adulterini, sacrilegi, incestuosi. Tales filii nequeunt legitimari coram Ecclesia nisi per rescriptum S. Sedis. — Filii légitimât! per subsequens matrimonium (ad effectus canonicos, quod attinet) in omnibus aequiparantur legitimis, nisi aliud expresse cautum fuerit3, e. gr. quoad suscipiendam dignitatem cardinalitiam aut episcopalem. CAPUT X. De separatione coniugum. Caput istud dividitur in duos articulos. Possunt enim separari coniuges vel i. quoad vinculum, vel 2. quoad torum, mensam et habitationem. ARTICULUS I. De dissolutione vinculi. Q· 344- Quibus modis solvi possit vinculum matrimonii r R. i. Matrimonium validum ratum et consummatum nulla humana potestate nullaque causa praeterquam morte dissolvi potest4. 2. Matrimonium non consummatum dissolvi potest quoad vinculum a) per sollemnem professionem religiosam, b) per dispensationem S. Sedis, si utraque vel saltem alterutra pars id petit5. 3. Matrimonium legitimum (etiam consummatum) dissolvitur in casu Apostoli, seu per sic dictum privilegium Paulinum. Hoc autem privi­ legium non obtinet in matrimonio, quod pars baptizata iniit cum parte nonbaptizata ex dispensatione super impedimento disparitatis cultus6. Q· 345· Sub quibusnam conditionibus privilegium Paulinum ad­ hiberi possit ? R. i. Antequam coniux conversus et baptizatus novum matri­ monium valide contrahat, debet partem infidelem interpellare: a) an velit et ipsa converti et baptizari; b) an saltem velit secum cohabitare pacifice sine contumelia Crea­ toris7. Aliquando tamen, si istae interpellationes sunt impossibiles, S. Sedes concedit dispensationem ab illis. 1 c. 1115 5 c. ii 19. 6 c. 1120. 2 c. 1116. 3 c. 1117. 4 c. 1118. Latius egimus de hac re in Man. theol. mor. III 681 sqq. ‘ c. 112 i. Liber III. 42 2 De rebus. Pars I. De sacramentis. 2. Istae interpellationes fiant regulariter, forma saltem summaria et extraiudiciali, de auctoritate Ordinarii coniugis conversi, a quo Ordi­ nario concedendae sunt quoque coniugi infideli induciae forte petitae ad deliberandum, eo tamen monito, fore ut, induciis inutiliter praeterlapsis, responsio praesumatur negativa1. Interpellationes etiam privatim factae ab ipsa parte conversa valent, immo sunt etiam licitae, si forma su­ perius praescripta servari nequeat; hoc tamen in casu de ipsis pro foro externo constare debet duobus saltem testibus vel alio legitimo pro­ bationis modo2. 3. Si interpellationes ex declaratione S. Sedis omissae fuerint, aut si infidelis iisdem negative responderit expresse vel tacite, pars baptizata ius habet novas nuptias cum persona catholica contrahendi, nisi tamen ipsa post baptismum dederit parti non baptizatae iustam disce­ dendi causam3. 4. Privilegium Paulinum adhiberi potest etiam multum tempus post conversionem, et licet coniux fidelis cum parte infideli matrimonialiter vixerit, dummodo fiant interpellationes supra n. 1 indicatae4. 5. Vinculum prioris matrimonii in infidelitate contracti tunc tantum solvitur, quando pars fidelis reapse novas nuptias valide iniverit5. Ergo e. gr. si pars conversa manet caelebs, matrimonium prius non solvitur. 6. In re dubia privilegium Paulinum gaudet favore iuris6. Ergo hoc privilegium etiam in dubio adhiberi potest. ARTICULUS II. De separatione tori, mensae, habitationis. Q· 346· Ob quas causas sit licita coniugum separatio quoad to­ rum, mensavi, habitationem r R. i. Quamvis coniuges ordinarie debeant servare vitae coniugalis unionem, tamen adsunt causae, quae permittant divortium imperfectum quoad torum, mensam, cohabitationem, sc. : a) Adulterium carnale, dummodo sit moraliter certum, formale, libere commissum, non condonatum, neque mutuum. Tacita condonatio habetur, si coniux innocens, postquam de crimine adulterii certior factus est, cum altero coniuge sponte maritali affectu conversatus fuit; praesumitur autem haec condonatio, nisi intra sex menses coniux in­ nocens adulterum expulerit vel dereliquerit aut legitimam accusationem fecerit7. Coniux innocens nulla umquam obligatione tenetur coniugem adulterum rursus admittendi ad vitae consortium; potest autem eundem admittere aut revocare, nisi ex ipsius consensu ille statum matrimonio contrarium, e. gr. statum religiosum, susceperit8. b) Adulterium spirituale, i. e. apostasia a fide : si coniux sectae acatholicae nomen dederit vel si prolem acatholice educaverit. 1 c. 1122, § i. 6 c. 1127. 2 Ib. § 2. 7 c. 1129. 3 c. 1123. 8 c. 1130. 4 c. 1124. 5 c. 1126. Caput II. De matrimonii convalidatione. Titulus 7. De matrimonio. c) Vita criminosa et ignominiosa unius coniugis. d) Grave periculum animae vel corporis, e. gr. si alter coniux committit saevitias in alterum, ita ut vita communis nimis difficilis reddatur. Haec aliaque id genus sunt pro altero coniuge totidem legitimae causae discedendi non solum auctoritate Ordinarii, sed etiam propria auctoritate, si de iis certo constat et periculum est in mora1. Attamen si istae causae separationis cessaverint, vitae consuetudo restauranda est. Sed si separatio ab Ordinario pronuntiata fuit ad certum incertumve tempus, coniux ad restaurationem vitae coniugalis non tenetur, nisi ex decreto Ordinarii vel exacto tempore antea de­ terminato 2. 2. Instituta separatione filii educandi sunt penes coniugem in­ nocentem et, si alter coniugum est acatholicus, penes coniugem ca­ tholicum, nisi in utroque casu Ordinarius pro ipsorum filiorum bono, salva semper eorundem catholica educatione, aliud decreverit3, CAPUT XI. De matrimonii convalidatione. Convalidatio matrimonii invalide contracti potest fieri dupliciter: i. per convalidationem simplicem; 2. per sanationem in radice. De utraque singulariter tractandum est. ARTICULUS I. De convalidatione simplici. Q. 347· Quomodo convalidatione simplici matrimonium irritum evadat validum? R. Distinctione opus est, sc. videndum est, quam ob causam matrimonium sit irritum. 1. Si matrimonium est irritum ob defectum consensus, convalidatur, si pars, quae non consenserat, iam consentit, dummodo consensus ab altera parte praestitus perseveret4. Si defectus consensus fuit mere intermis, satis est, ut pars, quae non consenserat, interius consentiat; sin autem defectus consensus fuit externus, necesse est consensum etiam externe manifestare et quidem forma iure praescripta, i. e. coram parocho et duobus testibus, si defectus fuit publicus, vel alio privato et secreto modo, si defectus fuit quidem externus, sed occultus5. 2. Si matrimonium est irritum ob defectum formae, convalidatur per legitimam formam nunc praestitam6, i. e. si consensus manifestatur coram parocho et duobus testibus. In isto casu solet Ordinarius con­ cedere dispensationem a publicationibus faciendis. 3. Si matrimonium est irritum ob aliquod impedimentum dirimens, requiritur, a) ut istud impedimentum cesset per dispensationem vel alio 1 c. 1131, § i. 2 Ib. § 2. 5 Ib. §3. 6 c. 1137· 3 c. 1132. 4 c. 1136, § 1. 424 Liber III. De rebus. Pars I. De sacramentis. modo; b) ut saltem pars conscia impedimenti renovet consensum matri­ monialem idque per novum actum voluntatis1. Haec renovatio con­ sensus iure ecclesiastico requiritur ad validitatem, etiamsi initio utraque pars consensum praestitit nec revocavit2. Si impedimentum est publi­ cum, e. gr. consanguinitas, consensus ab utraque parte renovandus est idque coram parocho et duobus testibus3. Sin autem impedimentum est occultum et utrique parti notum, satis est, ut consensus ab utraque parte renovetur privatim et secreto4. Sed etiam in isto casu melius est in. praxi, ut consensus renovetur coram sacerdote, qui obtinuit dis­ pensationem ab impedimento obstante. Si demum impedimentum est occultum et uni parti ignotum, satis est, ut sola pars impedimenti conscia consensum privatim et secreto renovet, dummodo altera in consensu praestito perseveret5. Hoc ultimo statuto consopitae sunt veteres theologorum sententiae de diversis modis, quibus in hoc casu etiam altera pars impedimenti ignara induci possit ad consensum reno­ vandum. ARTICULUS II. De sanatione in radice. Q· 348. Quomodo convalidari possit matrimonium per sanationem in radice? R. i. Matrimonii in radice sanatio est eiusdem convalidatio, secum ferens praeter dispensationem vel cessationem impedimenti dispen­ sationem a renovando consensu, et insuper retrotractionem (per fictionem iuris) circa effectus canonicos usque ad initium (ad radicem) matri­ monii6. Propterea convalidatio ipsius matrimonii ac proinde collatio gratiae sacramentalis fit a momento concessionis gratiae; retrotractio vero intelligitur facta ad initium matrimonii, nisi aliud expresse caveatur. Dispensatio a renovando consensu concedi etiam potest vel una vel utraque parte inscia7. 2. Ut matrimonium sanetur in radice, requiritur, a) ut validitati matri­ monii non obstiterit in initio impedimentum iuris naturalis aut divini; b) ut consensus matrimonialis perseveret; c) ut concedatur indultum apostolicum, cum a sola S. Sede (vel eius delegato) sanatio in radice concedi possit8. CAPUT XII. De secundis nuptiis. Q. 349· Quid statuat ius de secundis nuptiis ? R. i. Licet casta viduitas honorabilior sit, secundae tamen et ulteriores nuptiae, quibus non obstat impedimentum, validae et licitae sunt9. Mulieri autem in secundis nuptiis non datur sollemnis benedictio, si ei iam data fuit in primis nuptiis10. 1 c. 1133 1134. 2 c. 1133, § 2. 3 c. 1135, § i. 4 ib. § 2. 5 Ib. § 3 * c. 1138, § i. 1 Ib. § 3. 8 C. 1139 1140 1141. 9 c. 1142. 10 c. 1143. Titulus 8. De sacrainentalibus. 42 $ 2. Secundis nuptiis obstare possunt eadem impedimenta quae ob­ stant primis nuptiis; insuper autem obstare potest impedimentum liga­ minis, a quo Ecclesia inter Christianos dispensare nequit, saltem si ex­ sistit matrimonium consummatum. Si dubium est de morte prioris coniugis, omnino requiritur iudicialis declaratio mortis a competenti iudice ecclesiastico facta. Novus Codex nihil habet de modo pro­ cedendi in hac re. Observanda est S. Officii «Instructio ad probandum obitum alicuius coniugis» data a 1868 1 et S. Congregationis de sacr. «Instructio super probatione status liberi» data d. 4 lui. 1921 2. TITULUS VIII. De sacramentalibus. Q- 350. Quid sint sacramentalia ? R. Sacramentalia, quae ab antiquis vocata sunt quoque sacra­ menta minora, sunt res aut actiones, quibus Ecclesia (in aliquam sacra­ mentorum imitationem) uti solet ad obtinendos ex sua impetratione effectus praesertim spirituales3. Sacramentalia igitur sunt res aut actiones ideoque distingui solent sacramentalia permanentia, sc. res, e. gr. cruces, numismata benedicta, et transezintia, sc. actiones, ut bene­ dictiones, exorcismi etc. Sacramentalia nunc instituuntur aut authentice declarantur aut abolentur aut mutantur a sola S. Sede4. Efficacia sacramentalium provenit ex impetratione Ecclesiae et producit cum effectus temporales, e. gr. sanitatem, tum praecipue effectus spirituales, e. gr. gratias actuales. Legitimus sacramentalium minister est clericus, cui ad id potestas collata est quique a competenti auctoritate ecclesia­ stica non est impeditus5. In sacramentalibus conficiendis seu admini­ strandis accurate serventur ritus ab Ecclesia probati6. Q- 351· Quid specialiter statutum sit de sacramentalibus, quae sunt benedictiones et consecrationes r R. i. Benedictiones sunt frequentissimae in Ecclesia et distinguuntur in reservatas vel non reservatas. Benedictiones non reservatas potest dare quilibet sacerdos. Diaconi autem et lectores illas tantum valide et licite benedictiones dare possunt, quae ipsis expresse a iure per­ mittuntur7, e. gr. benedictionem cerei paschalis potest facere diaconus; pariter, si ex debita licentia portat viaticum, potest cum ss. sacramento benedicere infirmum et assistentes, potest benedicere sepulcrum8. Bene­ dictiones reservantur nonnullae Summo Pontifici, episcopis, ordinibus religiosis etc. Benedictio reservata, quae a presbytero datur sine nc1 Collectan. de Prop. Fide II 1321. 2 Acta Ap. Sed. XIII 348 sq. 3 c. i 144. De modo, quo sacramentalia producant effectus, vide nostrum Man. theol. mor. III 89 sqq. 4 c. 1145. 5 c. 1146. ° c. 1148. 7 c. 1147, §4. 8 S. R. C. d. 14 Aug. 1858, decr. auth. n. 3074. 426 Liber III. De rebus Pars I. De sacramentis. cessaria licentia, illicita quidem est, sed non invalida, nisi in reservatione S. Sedes aliud expressit1. Ergo e. gr. si sacerdos, putans erronee se habere facultatem, rosaria benedicit, ea revera benedicta sunt, nisi invaliditatem talis benedictionis S. Sedes expresse declaravit. Formula praescripta in benedictionibus omnino servanda est, secus benedictiones cum constitutivae tum invocativae sunt invalidae2. Benedictiones im­ primis impertiendae catholicis dari quoque possunt catechumenis, immo, nisi obstat Ecclesiae prohibitio, etiam acatholicis ad obtinendum fidei lumen, vel una cum illo corporis sanitatem 3. 2. Consecrationes nemo, qui charactere episcopali caret, valide per­ agere potest, nisi vel iure vel apostolico induito id ei permittatur45 . De iure communi e. gr. Cardinales, abbates et praelati nullius, etiamsi non sunt episcopi, possunt consecrare ecclesias, altaria etc. Res consecratae vel benedictae (constitutiva benedictione) reverenter tractentur neque ad usum profanum vel non proprium adhibeantur, etiamsi in dominio privatorum sunt. Sic e. gr. calices, vestes sacrae etc. nequeunt adhiberi ad usum profanum. Q. 352· Quid statutum sit de usu exorcismir R. Nemo potestate exorcizandi praeditus exorcismos in obsessos legitime proferre potest, nisi ab Ordinario peculiarem et expressam licentiam obtinuerit3. Ratio est obvia, quia secus magna incommoda et scandala facile oriri possunt. Haec autem licentia ab Ordinario concedatur tantummodo sacerdoti pietate, prudentia ac vitae integritate praedito, qui ad exorcismos ne procedat, nisi postquam diligenti prudentique investigatione compererit, exorcizandum esse revera a dae­ mone obsessum. Per se patet, non requiri specialem licentiam ad faciendos exorcismos, qui occurrunt in quolibet sollemni baptismo, in consecrationibus et benedictionibus. Exorcismi, praehabita licentia Ordinarii, fieri possunt non solum in fideles et catechumenos, sed etiam in acatholicos et excommunicatos6* . Nota. Nonnisi pro exorcismis sollemnibus et publicis in obsessos requiritur licentia Ordinarii. Nihil videtur obstare, quominus sacerdos prorsus secreto modo, i. e. etiam nesciente ipso exorcizando, exorcis­ mos pronuntiet ex rationabili causa. 1 c. 1147, § 4. 2 c. 1148, § 2. 8 c. 1149. 4 c. 1147, § i. Tali induito fruuntur e. gr. abbates Benedictini. 5 c. 1151. Cum canon iste ius vetus ex integro referat, explicandus est iuxta receptas apud probatos auctores interpretationes veteris iuris (c. 6, n. 2). lamvero veteres probati auctores, e. gr. Ferraris, Wernz, docuerunt, etiam regulares exemptos non posse sollemnem exorcismum adhibere cum sola licentia proprii superioris, sed indigere licentia episcopi loci. Ita quoque statuit Benedictus XW in Encyclica «Magno cum» (§ 34) d. 2 lun. 175L allegata inter fontes huius canonis. Quare religionis exemptae superior maior, quamvis sit Ordinarius, non videtur posse dare licentiam ad sollemnem exorcismum adhibendum. 6 c. 11 52. Pars II. De locis et temporibus sacris. Sectio r. De locis sacris. 4^7 77. De locis et temporibus sacris. Ista pars duas sectiones comprehendit: loca sacra et tempora sacra. SECTIO I. De locis sacris. Q- 353· Quaenam sint loca sacrai R. Loca sacra ea sunt, quae divino cultui fideliumve sepulturae deputantur consecratione vel benedictione, quam probati libri liturgici ad hoc praescribunt1. Enumerantur quattuor loca sacra: ecclesiae, oratoria, altaria, coemeteria. Q. 354· Quid sit iure statutum generatim de consecratione et bene­ dictione locorum sacrorum i R. i. Non obstante quolibet privilegio, nemo potest locum sacrum consecrare vel benedicere sine Ordinarii consensu2. Iste Ordinarius est pro religiosis clericis exemptis proprius superior maior, si agitur de benedictione. Ius etenim benedicendi locum sacrum pertinentem ad clerum saecularem vel ad religionem non exemptam vel ad laicalem competit quidem Ordinario territorii, in quo locus reperitur; sed si talis locus pertinet ad religionem clericalem exemptam, ius benedicendi competit superiori religioso maiori. Cum Ordinarius loci tum superior religiosus potest alium sacerdotem ad hoc delegare3. — Consecratio ali­ cuius loci (etiam ad regulares exemptos pertinentis) spectat ad Ordi­ narium territorii, in quo locus ipse reperitur, dummodo iste Ordinarius charactere episcopali sit insignitus. Vicarius generalis nequit sine spe­ ciali mandato locum consecrare. Cardinales possunt consecrare ecclesiam et altaria sui tituli absque ulla alia licentia, ad consecrandas autem alias ecclesias vel altaria indigent licentia Ordinarii loci4. Ordinarius loci, licet charactere episcopali careat, potest cuilibet eiusdem ritus episcopo licentiam dare consecrationes peragendi in suo territorio. De peracta consecratione vel benedictione redigatur documentum, cuius alterum exemplar in curia episcopali, alterum in ecclesiae archivo servetur5. In dubio, utrum aliquis locus sacer sit consecratus vel bene­ dictus necne, consecratio vel benedictio iteretur ad cautelam; sufficit autem unus testis omni exceptione maior ad probandam consecrationem vel benedictionem, dummodo exinde nemini damnum causetur6. 2. Loca sacra exempta sunt a iurisdictione auctoritatis civilis, et in iis legitima Ecclesiae auctoritas iurisdictionem suam libere exercet7. Hinc talia loca gaudent quoque iure asyli, ita ut rei, qui ad illa confugerunt, inde non sint extrahendi, nisi necessitas urgeat, sine assensu Ordinarii vel saltem rectoris ecclesiae8. Nihilominus in multis 1 c. 1154. C C. 1159. a c. 1157. 7 c. 1160. 3 c. 1156. 8 c. 1179. 4 c. 1155 1157. 5 c. 1158. 428 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. regionibus neque ius asyli neque immunitas locorum sacrorum ab auctoritate civili agnoscitur. Proinde videnda sunt Concordata, si qua exsistunt. TITULUS IX. De ecclesiis. Q. 355· Quid veniat nomine ecclesiae? R. Nomine ecclesiae intelligitur aedes sacra divino cultui dedicata eum potissimum in finem, ut omnibus christifidelibus usui sit ad di­ vinum cultum publice exercendum1. In hoc sensu iam 5. Paulus2 iuxta aliquos exegetas (aliis contradicen­ tibus) verbum ecclesiae sumpsit scribens: Numquid domus non habetis ad manducandum et bibendum aut ecclesiam Dei contemnitis ?» Certo Tertullianus in hoc sensu iam loquitur de ecclesia: «Constanter audeant et in vicis vir­ gines videri, sicut audent in ecclesiis.»3 Item S. Cyprianus, Eusebius aliique. Tempore Apostolorum fideles solebant pro cultu congregari in domibus privatis seu coenaculis, sicuti fecerat ipse Salvator cum discipulis in ultima coena. Tem­ pore persecutionum Christiani veteres congregabantur in catacumbis pro cultu, at etiam istis prioribus saeculis iam exsistebant ecclesiae sub dio, ut narrat Eusebius 4. Antiquis temporibus et alia nomina pro ecclesia usuvenerunt, sc. : a) Dominicum (graece: κυριακόν), i. e. domus Domini. Sic e. gr. N. *Cyprianus dicit: «In Dominicum sine sacrificio venis.» 5. *Hieronymus loquitur de Dominico aureo Antiochiae aedificato. A voce κυριακόν derivata sunt in lingua germanica et anglica nomina Kirche, Church, significantia ecclesiam. b) Basilica. S. Isidorus Hispalensis1 scribit: «Ideo divina templa basilicae nominantur, quia ibi regi omnium Deo cultus et sacrificium offeruntur.» Nostris temporibus nomen basilicae reservatur quibusdam ecclesiis insigniori bus, ut patet ex quaest. seq. c) Templum Qilz), quod nomen tribus primis saeculis non occurrit, quia fana paganorum vocabantur templa, ideoque christiani abhorrebant ab hac denomi­ natione. Primus videtur fuisse Lactantius 8, qui ecclesiam vocavit templum. d) Oratorium (εύκτήριον, -ροσευκτήρων, οίκος ευκτήριος), i. e. domus orationis, sicuti Christus ipse vocavit templum Hierosolymitanum. Eusebius pluries hoc nomine vocavit ecclesias9. e) Martyrium, confessio, memoria. Haec tria nomina sunt synonyma et significabant illas ecclesias, quae in memoriam alicuius martyris constructae erant. Sic e. gr. occurrunt expressiones: martyrium Thomae10, martyrium Petri et Pauli, martyrium Euphemiae, ad significandas ecclesias erectas super corpora horum sanctorum. Immo ecclesia a Constantino erecta super se­ pulcrum Domini vocabatur: martyrium Salvatoris11. 1 4 5 6 7 8 10 11 c. Il6l. 2 i Cor n, 22. 3 De velandis virgin. (Migne, P. 1. 2, 956). Hist. eccl. II 7 et 13 (Migne, P. g. 20, 673). De opere et eleemosyna n. 15 (Mignt, P. 1. 4, 613). Eusebii Chronie. 1. 2 (Migne, P. 1. 27, 497). Etym 1. 15, c. 4 (Migne, P. 1. S2, 545); cf. c. 4 D 42; c. 6, X, 3, 48. f circa a. 325. 3 e. gr. De vita Constantini 3, 48. Socrates, Hist. eccl. 4, 18 (Migne, P. g. 67, 504). Eusebius, De vita Constantini 4, 40 (Migne, P. g. 20, 1189). Sectio i. Titulus 9. De ecclesiis. 429 f) Titillus significat ecclesiam, quia quaelibet ecclesia denominatur a suo Patrono seu Sancto titulari. Adhuc nostris temporibus Cardinales creantur e. gr. titulo S. Praxedis, i. e. ecclesiae S. Praxedis Q. 35θ· Quomodo ecclesiae distinguantur r R. i. Distinguuntur Basilicae maiores et minores. Nulla autem ec­ clesia potest basilicae titulo decorari nisi ex apostolica concessione aut ex immemorabili consuetudine12. Basilicae maiores sunt quattuor ecclesiae patriarchales Romae, sc. 1. Lateranensis, quae sedem romanam significat et quae est prima inter omnes ecclesias totius mundi; 2. Vaticana, quae sedem constantinopolitanam repraesentat; 3. S. Pauli in via ostiensi, quae alexandrinam sedem; 4. Liberiana (S. Maria Maggiore), quae antiochenam sedem significat. Pius X die 9 Aprilis 1909 declaravit etiam assisiensem ecclesiam S. Mariae Angelorum de Portiuncula basilicam patriarchalem et capellam papalem3. Quidam auctores tamquam basili­ cam maiorem enumerant quoque ecclesiam S. Laurentii extra muros. In basilicis maioribus sunt sic dicta altaria papalia, in quibus sine speciali licentia nullus alius sacerdos praeter Papam Missam cele­ brare potest. Basilicae minores sunt complures cum Romae tum in aliis regionibus, et iis competunt tria privilegia, sc. ius conopaei, tintinnabuli et cappae magnae4. Si qua alia privilegia adsint, ea diiudicanda sunt ex apostolica concessione vel ex immemorabili con­ suetudine5. 2. Ecclesiae cathédrales, quae nempe sunt sedes alicuius episcopi; quae quidem vocantur metropolitanae, primatiales, patriarchales, si episcopus est metropolita, primas, patriarcha. Ecclesiae cathedrali assimilatur ecclesia quasi-cathedralis, quae est sedes praelati «nullius». Ecclesia cathedralis, cum sit ecclesia episcopi, censetur velut paroecia totius dioecesis aliarumque ecclesiarum matrix et caput. Quare S. Con­ gregatio Concilii determinavit6, ad parochum ecclesiae cathedralis per­ tinere funera peragenda super cadaveribus eorum, qui in civitate episco­ pali suam paroeciam non habent. 3. Ecclesiae abbatiales sunt ecclesiae, quae sunt sedes alicuius ab­ batis (sive saecularis sive regularis). 4. Ecclesiae collegiales sunt eae, quibus adseriptum est collegium canonicorum, vel quibus hoc privilegium specialiter est datum. Sic e. gr. omnes ecclesiae Fratrum Praedicatorum sunt ex privilegio col­ legiales7. Inter ecclesias collegiales sunt duo gradus: alterae sunt in­ signes, alterae simpliciter collegiales. 1 Pro aliis minus usitatis denominationibus ecclesiae cf. Bona, Rer. liturg. 1. 1, c- 19, § 4· 2 c. 1180. 3 Acta Ap. Sed. I 394. 4 S. R. C. d. 27 Aug. 1836 (Decr. auth. n. 2744). Explicationem horum privi­ legiorum videsis apud Gardellini vel in Kirchenlexikon s. v. Basilika. 5 c. 1180. 6 In Novar, d. 22 lun. 1895 et in Roman, d. 27 Aug. 1904, ad I. 7 Cf. const, ord. Praed. n. 89. Liber TIT, De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. 5. Ecclesiae paroeciales sunt eae, quae sunt sedes alicuius parochi. 6. Ecclesiae regulares sunt eae, quae adnexae sunt alicui ordini religioso. Sunt et multae aliae denominationes ecclesiarum, quas longum est hic enumerare, cum statim ex ipsis terminis intelligantur, e. gr. ecclesia matrix et ecclesia filialis. Q. 357· Quaenam iuridice requirantur ad aedificationem alicuius ecclesiae i R. i. Requiritur expressus consensus Ordinarii loci in scriptis datus, quem tamen vicarius generalis praestare nequit sine mandato speciali l. Ratio est, quia ad episcopum pertinet advigilare in universa dioecesi cultum divinum. Episcopus ius habet, ut ipsi adumbratio ec­ clesiae aedificandae (vulgo Plan) mox porrigatur et ab ipso appro­ betur. Excipiuntur tamen ecclesiae exemptae, ut sunt ecclesiae re­ gularium2. Pro aliquibus ecclesiis aedificandis requiritur praeter licentiam episcopi etiam licentia S. Sedis, sc. pro ecclesiis cathedralibus, collegiatis et etiam regularibus. In aliquibus regionibus, e. gr. in Germania, Austria, requiritur insuper licentia auctoritatis civilis. Etiam sodales religiosi, licet consensum constituendae novae domus in dioecesi vel civitate ab Ordinario loci retulerint, antequam tamen ecclesiam vel oratorium publicum in certo ac determinato loco aedificent, Ordinarii loci licentiam obtinere debent3. Ordinarie tamen in praxi, antequam nova domus religionis clericalis in aliquo loco erigatur, obtinenda est ab Ordinario loci simul licentia et domus erigendae et ecclesiae aedi­ ficandae, ne postea difficultates inutiles oriantur. 2. Ratio sufficiens sc. necessitas, utilitas et incrementum cultus divini requiritur. ludicare de hac ratione sufficienti ad episcopum pertinet. Quodsi quis putat, ecclesiae aedificationem esse sibi nocivam, permittitur appellatio, quae vocatur «nuntiatio novi operis»^. Haec nuntiatio diri­ genda est vel ad episcopum vel ad metropolitan] vel ad S. Sedem et efficit, ut aedificatio statim cessare debeat, donec sententia de legitimitate nuntiationis lata sit. Ita saltem ordinarie 5. Ut autem haec nuntiatio evitetur, ne sc. nova ecclesia ceteris iam exsistentibus detrimentum af­ ferat, maiore fidelium spirituali utilitate compensatum, Ordinarius, ante­ quam consensum praebeat, audire debet vicinarum ecclesiarum rectores, quorum intersit. Non requiritur consensus istorum rectorum et notanter parochi, ut e. gr. aliqua ecclesia religiosorum aedificetur; quare Ordi­ narius, iudicans adesse sufficientes rationes, potest, etiam dissentientibus istis rectoribus, aedificationem ecclesiae permittere. 3. Requiritur dos sufficiens pro aedificanda et conservanda ecclesia, pro sustentatione ministrorum, pro expensis cultus. luxta vigentem 1 c. 1162, § I. 2 Cf. Cone. prov. westmonast. I, decr. 29 ; Vogt, Kirchl. Vermogensrecht § 26. 8 c. 1162, §4. 4 c. 5 X, tit. 32; c. 1676. 5 Cf. c. 1676, § 2. Sectio i. Titulus 9. De ecclesiis. 4SI praxim quantitas istius dotis determinanda est ab episcopo V Pro aedifica­ tione ecclesiarum Mendicantium non requiritur dos determinata, sed sufficit moralis certitudo, ut ex eleemosynis collectis conveniens aedificatio, conservatio ecclesiae et sustentatio ministrorum habeantur. 4. Antequam aedificatio ecclesiae incohetur, requiritur sollemnis benedictio et impositio primarii lapidis, quae pertinet ad Ordinarium loci eiusve delegatum, vel, si agitur de ecclesia religionis clericalis ex­ emptae, ad superiorem maiorem eiusve delegatum* 2. 5. Curent Ordinarii, audito etiam, si opus fuerit, peritorum con­ silio, ut in ecclesiarum aedificatione et refectione serventur formae a traditione Christiana receptae et artis sacrae leges34. Iam ab antiquis temporibus mos fuit ecclesias verti ad Orientem. Christiani enim orare solebant versi ad Orientem. De ratione huius modi orandi non con­ veniunt doctores : alii referentes illum ad memoriam Christi, qui ut sol iustitiae ex Oriente surrexit, alii ad paradisum terrestre amissum, quem Deus ab Oriente1 plantaverat. — In ecclesia nullus aperiatur aditus vel fenestra ad laicorum domus, sicuti aliquando accidit in antiquis ecclesiis. Loca, si qua adsunt subter ecclesiae pavimentum aut supra ecclesiam, ad usum mere profanum ne adhibeantur5. Q. 358. Quaenam notanda sint de consecratione ecclesiarum i R. I. Divina officia celebrari in nova ecclesia nequeunt, antequam eadem vel sollemni consecratione vel saltem benedictione divino cultui fuerit dedicata6. Ad episcopum dioecesanum privative pertinet con­ secrare omnes ecclesias (etiam regularium) suae dioecesis, ut iam supra dictum est. 2. Si prudenter praevidetur, ecclesiam conversum iri ad usus pro­ fanos, Ordinarius eam ne consecret neve benedicat. Si tamen peri­ culum profanationis non est ita proximum, benedictio quidem, sed non consecratio est impertienda. Hinc in Anglia usus invaluit nullam ec­ clesiam consecrandi, quae adhuc debitis est onerata, ne casu, quo fabrica ecclesiae sit solvendi impar, res consecrata sub hasta vendatur. Sollemni consecratione dedicentur ecclesiae cathédrales et, quantum fieri potest, ecclesiae collegiatae, conventuales, paroeciales. Ecclesia autem ex ligno vel ferro vel alio metallo constructa benedici quidem, sed non consecrari potest7. Ecclesia constructa ex sic dicto «caemento armato» (vulgo Eisenbeton) consecrari potest, dummodo duodecim crucium loca et postes ianuae principalis sint ex lapide3. 3. Simul cum ecclesia semper debet consecrari altare maius vel, si istud iam est consecratum, altare secundarium9. 1 «Olim sancitum est, ut unicuique ecclesiae unus mansus integer et absque ullo servitio tribuatur,» c. 1 X, 3, 39. luxta Du Cange, Glossarium s. v. Mansus, unus mansus aequivalebat duodecim agri iugeribus. 2 c. 1x63. 3 c. 1164, § 1. 4 Ita Gen 2, 8 iuxta lectionem LXX et iuxta versionem Italam. In Vulgata autem legitur : a principio. 5 c. 1164, § 2. 6 c. 1165, § i. 7 Ib. § 4. 3 S. R. C. d. 12 Nov. 1909 (Decr. auth. n. 4240). 9 c. 1165, § 5. 432 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. 4. Ecclesiarum consecratio, quamvis quolibet die fieri possit, decentius tamen diebus dominicis aliisve festis de praecepto peragitur. Episcopus consecrans et omnes, qui petunt ecclesiam sibi consecrari (paroeciani, conventus religiosus etc.), per eum diem, qui consecrationem praecedit, ieiunent b Reliquiae includendae in altari, quod consecratur cum ec­ clesia, pridie in aliqua propinquiore ecclesia vel oratorio vel sub tentorio ornato inter luminaria exponantur, et coram iis celebrandae sunt Vigiliae (i. e. dicenda sunt Matutinum et Laudes de communi martyrum) cum oratione de communi sine nomine expresso, cum non sint partes officii diei2. Post peractam consecrationem Missa celebrari debet ab ipso pontifice consecratore, qui tamen, si nimis defatigatus est, faciat Missam celebrari per aliquem sacerdotem. Dicenda est Missa «Terribilis est» de communi dedicationis, nisi propter festum sollemne dicenda est Missa de festo. Essentia consecrationis est unctio cum sacro chrismate supra duodecim crucibus in muris aut columnis ecclesiae simul cum prolatione verborum correspondentium 3. Cum consecratur ecclesia vel altare, episcopus consecrator, licet jurisdictione in territorio careat, in­ dulgentiam concedit unius anni ecclesiam vel altare visitantibus in ipsa consecrationis die; in die vero anniversaria 50 dierum, si est episcopus; 100 dierum, si archiepiscopus; 200 dierum, si Cardinalis4. 5. Unaquaeque ecclesia consecrata vel benedicta suum habeat titulum, qui, peracta ecclesiae consecratione, mutari nequit. Ecclesiae dedicari non possunt Beatis, sine Sedis Apostolicae induito5. Quolibet anno dies anniversarius consecrationis ecclesiae debet celebrari sub ritu primae classis cum octava. Hodie autem in multis regionibus uno eodemque die celebratur festum dedicationis ecclesiarum in tota dioecesi. Ad quod festum commune tenentur quoque ecclesiae solummodo benedictae, sicuti pariter oratoria publica benedicta et semi-publica sollemniter benedicta6. Etiam festum tituli ecclesiae quotannis celebretur ad nor­ mas legum liturgicarum. 6. Consecrationem vel benedictionem ecclesia non amittit, nisi tota destructa fuerit, vel maior parietum pars corruerit, vel in usus profanos ab Ordinario loci redacta sit7. Ergo ecclesia non exsecratur, neque si ampliatur in longitudine vel latitudine, dummodo pars addita sit minor parte antiqua, neque si parietes et alia omnia successive re­ parantur, neque si vi aut malitia hominum sine licentia Ordinarii ad usus profanos est reducta; in hoc ultimo casu autem eget reconcilia­ tione, ut infra dicetur. 1 c. 1166, § I 2. 2 S. R. C. d. 14 lun. 1845 (Decr. auth. n. 2886). Cf. Mariinucci (Man, sacr. caerim. 1. 7, c. 16, n. 13 nota), qui hoc modo explicat verba Pontificalis. 3 S. R. C. d. 12 Apr. 1604 (Decr. auth. n. 319). 4 c. 1166, § 3. 5 c. 1168, § i 3. 6 S. R. C. d. 9 Iui. 1895, d. 5 lun. 1899 (Decr. auth. n. 3863 et 4025). 7 c. 1170. Sectio i. Titulus 9, De ecclesiis. 433 Q. 359· Quaenam notanda sint de benedictione ecclesiarumr R. i. Minister benedictionis ecclesiarum est Ordinarius loci eiusve delegatus; minister vero benedictionis ecclesiarum ad religionem cleri­ calem exemptam pertinentium est superior maior religiosus eiusve de­ legatus ut iam dictum est. 2. Ritus benedictionis desumendus est ex Rituali Romano2 vel ex alio Rituali approbato. 3. Essentia benedictionis consistit in aspersione aquae benedictae super parietes ecclesiae in eorum parte superiore et inferiore, idque sive extra sive intra ecclesiam. Ita communis sententia doctorum. 4. Peracta benedictione Missa celebranda est super altari portatili vel de tempore occurrenti vel Missa sollemnis votiva de Sancto, in cuius nomine ecclesia est dedicata3. Q. 360. Quid specialiter notandum sil de patrono vel titulo (titu­ lari) ecclesiae b R. i. Titulus, ut ex ipso verbo apparet, est specialis denominatio ecclesiae. Quodsi ecclesia denominatur in honorem alicuius sanctae personae creatae, tunc iste sanctus (sive angelus sive homo) vocatur quoque patronus ecclesiae, qui non est confundendus cum patrono loci vel provinciae vel regni vel dioecesis. Sin autem ecclesia denominatur in honorem SS. Trinitatis vel alicuius personae divinae vel alicuius mysterii fidei (e. gr. Immac. Concept. B. Μ. V., Resurrect. Christi etc.) vel alicuius miraculi (conversio S. Pauli, vincula S. Petri), tunc haec denominatio vocatur titulus (titularis) ecclesiae. Ut iam supra dictum est, ecclesiae nequeunt dedicari Beatis sine S. Sedis induito. 2. Titulus seu patronus eligi debet in benedictione primi lapidis ecclesiae aedificandae atque, peracta dedicatione ecclesiae, nequit mu­ tari sine licentia S. Rituum Congregationis4. Si vero ecclesia amisit consecrationem vel benedictionem (per destructionem vel profanationem)5, amisit quoque titulum seu patronum, et in nova consecratione vel bene­ dictione potest alius patronus vel titulus eligi, licet hoc minus deceat6. 3. Quotannis festum titularis debet celebrari sub ritu duplici primae classis cum octava «ab omnibus e clero, quibus eadem ecclesia propria est aut ratione beneficii aut ratione subiectionis», i. e. a toto clero huius ecclesiae7. Q. 361. Quomodo ecclesia violetur et profanetur ? R. i. Violatio vel pollutio ecclesiae est moralis contaminatio seu atrox iniuria illata sanctitati ecclesiae per aliqua facta (publica et notoria) in iure expressa et intra ipsam ecclesiam posita8. 1 3 4 6 7 8 c. 1156. 2 tit. 8, c. 27 Cf. S. R. C. d. 23 Febr. 188+ (Decr. auth. n.3605). S. R. C. d. 12 Sept. 1857 (Decr. auth. n. 2719). 5 Cf. supra q. 358, n. 6. S. R. C. d. 2 Maii 1626 (Decr. auth. n. 402). S. R. C. d. 9Iui. 1895 et 27 Iun' i899 (Decr. auth. n. 3863 et 4043). Cf. c. 10 X 3, 40; c. unie, in VI° 3> 21 i c. 1172. Priimmer, Man. iuris ecclcs. Ed. 3. 434 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. 2. Quattuor facta in Codice iur. can.1 recensentur inducentia viola­ tionem seu pollutionem ecclesiae, sc. a) Delictum homicidii. Requiritur, ut sit delicium; ergo non violatur ecclesia, si homicidium fit ob iustam defensionem cum moderamine inculpatae tutelae, neque si fit ab amente. Ut autem dicatur homi­ cidium patratum in ecclesia, requiritur et sufficit, ut causa proxima mortis, e. gr. vulnus, venenum accipiatur in ecclesia, licet mors reapse accidat extra ecclesiam. b) Iniuriosa et gravis effusio sanguinis humani; si effusio non est iniuriosa aut gravis, ecclesia non polluitur. c) Impii et sordidi usus, quibus ecclesia addicta fuit. Tales usus censentur omnes actiones prorsus profanae, quae repugnant sanctitati loci, ut e. gr. si ecclesia adhibetur tamquam emporium. d) Sepultura infidelis vel excommunicati post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam. Iste casus hodie rarus est, cum lex civilis soleat prohibere sepulturam in ecclesiis. Nota. Ut quattuor facta recensita revera effectum pollutionis seu violationis producant, requiritur, ut intra ecclesiam fiant, non autem in turri aut campanili, neque in sacristia, neque in porticu exteriore neque super fornices ecclesiae. Antiquitus’effusio quoque graviter peccaminosa seminis humani polluebat ecclesiam, sed in novo iure ista causa pollu­ tionis sublata est. Violata ecclesia non ideo coemeterium, etsi contiguum, violatum censetur; et viceversa2. 3. In violata ecclesia, antequam reconcilietur, nefas est adeoque grave peccatum divina officia celebrare, sacramenta administrare, mortuos sepelire3. Si violatio accidit tempore divinorum officiorum, haec statim cessare debent; si ante Missae canonem vel post communionem, Missa di­ mitti debet; secus sacerdos Missam prosequatur usque post communionem4. 4. Profanatio ecclesiae, i. e. eius redactio ad usus profanos, licite fieri nequit, nisi ex licentia Ordinarii loci. Si qua enim ecclesia iam nullo modo ad cultum divinum adhiberi potest et omnis possibilitas interclusa est ad eam reficiendam, potest ab Ordinario loci redigi in usum profanum (non tamen sordidum). Tunc autem huius ecclesiae onera cum reditibus (et titulus paroeciae, si ecclesia est paroecialis) in aliam ecclesiam ab eodem Ordinario transferantur5. Q. 362. Quomodo ecclesia violata reconcilietur r R. I. Ecclesia violata reconcilietur, quam citissime poterit, secundum ritus in probatis liturgicis libris descriptos6 «ne divinae laudis organa suspendantur»7. Si dubitatur, num ecclesia sit violata, reconciliari potest ad cautelam 8. 1 Cf. c. 10 X 3, 40; c. unie, in VI0 3, 21; c. 1172. 2 c. 1172, § 2. s c. 1173, § i. 4 Ib. §2. 5 c. 1187. c c. 1174, § i. 7 c. 10 X 3, 40. 8 c. 1174, § 2. Sectio i. Titulus 9. De ecclesiis. 435 2. Ecclesia violata ob sepulturam excommunicari vel infidelis ne reconcilietur, antequam cadaver exinde removeatur, si remotio sine gravi incommodo fieri potest1. Hanc violationem esse hodie rarissi­ mam, iam supra dictum est. 3. Ecclesiam benedictam reconciliare potest rector eiusdem vel quilibet sacerdos de consensu saltem praesumpto rectoris2. Ergo controversiae hac de re olim exsistentes nunc omnes exstinctae sunt. Ecclesiam consecratam reconciliare potest Ordinarius loci eiusve dele­ gatus vel superior religiosus maior eiusve delegatus, si agitur de re­ conciliatione ecclesiae pertinentis ad religionem clericalem exemptam. In casu tamen gravis et urgentis necessitatis (e. gr. si secus Missa dominicalis esset omittenda), si Ordinarius adiri nequit, rectori ecclesiae consecratae eandem reconciliare fas est, certiore facto postea Ordinario3. 4. Reconciliatio ecclesiae benedictae fieri potest aqua lustrali com­ muni; reconciliatio vero ecclesiae consecratae fiat aqua ad hoc bene­ dicta secundum leges liturgicas; quam tamen non solum episcopi, sed etiam presbyteri, qui ecclesiam reconciliant, benedicere possunt4. Q· 363· Quid sit iure statutum de campants ecclesiarum ? R. i. Cuilibet ecclesiae campanas esse convenit, quibus fideles ad divina officia aliosque religionis actus invitentur °. Non solum ecclesiae, sed etiam oratoria publica et semi-publica possunt habere campanas. Olim ecclesiis Mendicantium nonnisi una campana permittebatur6, sed hodie haec lex non amplius viget. Ecclesiarum campanae possunt ex quocumque metallo apto confici, sed debent consecrari vel benedici secundum ritus in probatis liturgicis libris traditos, idque ab iis, qui possunt ecclesiam consecrare vel benedicere7. Earum usus unice subest ecclesiasticae auctoritati neque fiat ad usus mere profanos, nisi ex causa necessitatis aut ex licentia Ordinarii aut denique ex legitima consuetudine8. 2. Si Ordinarius loci ob causam publicam sonitum campanarum praescribit, etiam religiosi exempti debent oboedire9. Q- 364· Quaenam sint obligationes et iura rectoris ecclesiae: R. i. Rector ecclesiae curet, a) ut in ecclesia servetur illa mun­ dities, quae domum Dei decet; b) ut arceantur negotiationes et nun­ dinae, quamquam ad finem pium habitae, atque generatim quidquid a sanctitate loci absonum est10. 2. Ingressus in ecclesiam ad sacros ritus sit omnino gratuitus, et reprobatur quaelibet contraria consuetudon. Etiam extra sacros ritus valde decens est, ut fideles possint orandi causa libere intrare in eccle­ siam. Aliud est, si volunt intrare ad inspiciendas res artificiosas. 3. Administratio bonorum, quae destinata sunt reparandae decorandaeque ecclesiae divinoque in eadem cultui exercendo, pertinet ad 1 5 7 9 c. c. c. c. 1175. 1169. 1169. 612. 2 6 Parva 10 c. 1176, § i. 3 ib. § 2 3. c. unie, in Extrav, comm. 1, 15. tintinnabula non sunt benedicenda. c. 1178. 11 c. 1181. 4 c. 1177. 8 Ib. §3 4. 28 436 Liber III. De rebus. Pears II. De locis et temporibus sacris. rectorem ecclesiae, nisi aliud ex speciali titulo vel legitima consuetudine constat. Rector ecclesiae cathedralis censetur esse in hac materia epi­ scopus cum capitulo; ecclesiae vero collegiatae rector est capitulum1. Etiam oblationes factas in commodum paroeciae aut missionis aut ecclesiae sitae intra paroeciae vel missionis fines administrat parochus vel missionarius, nisi agatur de ecclesia propriam administrationem habente, distinctam ab administratione paroeciae vel missionis. Ali­ quando tamen ius particulare aut legitima consuetudo aliter de hac re statuunt. Parochus vel missionarius vel rector cuiusque ecclesiae saecu­ laris debet de huiusmodi oblationum administratione rationem reddere Ordinario loci2. 4. Ad rectorem ecclesiae pertinet nominare et dimittere sacristam, cantores, organorum moderatorem, pueros chorales, campanae pul­ satorem, sepulcrorum fossores ceterosque inservientes. Attamen hac in re attendendae sunt imprimis leges particulares, conventiones et consuetudines legitimae, si quae sunt3. Q. 365· Quid sit officium sic dictae fabricae ecclesiarum ? R. i. Fabrica ecclesiae est consilium administrationis materialis institutum ab Ordinario loci eiusve delegato (vel iuxta statuta Concor­ datorum in diversis regionibus exsistentium) ad adiuvandum parochum vel rectorem ecclesiae in administratione temporali paroeciae vel eccle­ siae. Parochus vel rector ecclesiae eiusve vicesgerens debet esse praeses fabricae. Membra fabricae convenienter assumuntur etiam e laicis bonis et peritis in administratione temporali. Ex se tales fabricae sunt optimae, sed haud raro propter iniquas leges civiles libertatem Ecclesiae nimis coarctant. 2. Consilium fabricae nullatenus se ingerere potest in ea omnia, quae ad spirituale munus pertinent, praesertim: a) in exercitium cultus in ecclesia; b) in modum et tempus pulsandi campanas et in curam tuendi ordinis in ecclesia atque in coemeterio; c) in definiendam rationem, qua collectae, denuntiationes aliique actus ad divinum cultum ornatumque ecclesiae quoquo modo spectantes in ecclesia fieri possint; d) in dispositionem materialem altarium, mensae pro distributione Sanctissimae Eucharistiae, cathedrae sive suggestus, e quo ad populum verba fiunt, organorum, loci cantoribus assignati, sedilium, scamnorum, capsularum oblationibus recipiendis, aliarumque rerum, quae ad exer­ citium religiosi cultus spectant; e) in administrationem vel reiectionem sacrorum utensilium aliarum­ que rerum, quae sive ad usum sive ad cultum sive ad ornatum in ecclesia vel sacrario destinantur; f) inscriptionem, dispositionem, custodiam librorum paroecialium aliorumque documentorum, quae ad archivum paroeciale pertinent4. 1 c. 1182, § i. 2 ib. § 2 3. 8 c. 1185. 4 c· 1184· Sectio i. Titulus io. De oratoriis. 437 3. Si ecclesia reficienda est, quaestio oriri potest, cuinam incumbat hoc onus. Quare Codex iur. can. c. 1186 sequentes regulas statuit: a) Imprimis attendendae sunt legitimae consuetudines et conven­ tiones factae etiam ex constituto legis civilis. b) Onus reficiendi ecclesiam cathedralem incumbit ordine, qui sequitur : bonis fabricae, salva ea parte, quae necessaria est ad cultum di­ vinum celebrandum et ad ordinariam ecclesiae administrationem; episcopo et canonicis pro rata proventuum, detractis necessariis ad honestam sustentationem ; dioecesanis, quos tamen Ordinarius loci suasione magis quam co­ actione inducat ad sumptus necessarios, pro eorum viribus, praestandos. c) Onus reficiendi ecclesiam paroecialem incumbit ordine, qui sequitur: bonis fabricae, ut supra; patrono, si adest; iis, qui fructus aliquos ex ecclesia provenientes percipiunt secundum taxam pro rata redituum ab Ordinario statuendam; paroecianis, quos tamen Ordinarius loci magis hortetur quam cogat. Haec cum debita proportione serventur, etiam quod attinet ad alias ecclesias. TITULUS X. De oratoriis. Q. 366. Quid et quotuplex sit oratorium r R. i. Oratorium est locus divino cultui destinatus, non tamen eo potissimum fine, ut universo fidelium populo usui sit ad religionem publice colendam J. 2. Distinguitur triplex oratorium : a) publicum, quod quidem erectum est praecipue in commodum alicuius collegii aut etiam privatorum ; sed tempore saltem divinorum officiorum omnes fideles habent ius illud adeundi2. Regula generalis est: Oratoria publica eodem iure quo ecclesiae * . reguntur Quapropter debent erigi sub iisdem conditionibus, quae supra q. 357 indicatae sunt pro erectione ecclesiarum. Possunt e. gr. benedici et consecrari sicut ecclesiae; omnes sacrae functiones inibi peragi possunt sicut in ecclesiis; subiacent visitationi episcopi, qui debet statuere relationes inter eccle­ siam paroecialem et oratorium publicum in eius territorio situm. Si oratorium publicum est exemptum aut pertinens ad religionem exemp­ tam, attendenda sunt ea, quae supra dicta sunt de potestate Ordinarii in loca exempta. b) semi-publicum, quod in commodum alicuius communitatis vel coetus eo convenientium erectum est, neque liberum est cuique illud adire4. Oratoria semi-publica erigi nequeunt (nisi adsit privilegium) 1 c. 1188, § i. 2 Ib. § 2, n. i. 8 c. 1191. 4 c. 1188, § 2, n. 2. 438 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. sine Ordinarii licentia, quae quidem ne concedatur, nisi prius ipse Ordi­ narius aliusve ecclesiasticus vir ab ipso delegatus ea visitavit et de­ center instructa reperit. Data autem licentia, oratorium semi-publicum ad usus profanos converti nequit sine eiusdem Ordinarii, auctoritate b Talia oratoria semi-publica sunt oratoria (licet privata) Cardinalium et omnium episcoporum etiam titularium; pariter oratoria principalia erecta in seminariis, collegiis ecclesiasticis, in nosocomiis etc. In collegiis autem et convictibus iuventuti instituendae, in gymnasiis, lyceis, arcibus, prae­ sidiis militum, carceribus, xenodochiis etc. praeter oratorium principale alia minora ne erigantur, nisi Ordinarii iudicio necessitas aut magna utilitas id exigat12. — In oratoriis semi-publicis legitime erectis omnia divina officia functionesve ecclesiasticae celebrari possunt, nisi obstent Rubricae aut Ordinarius aliqua exceperit3. Cum privilegia regularium circa oratoria semi-publica non sint revocata, immo cum expresse statuerit S. R. Congregatio d. 23 lan. 1899 in decreto, ubi ex pro­ fesso tractatur de oratoriis: «Voluit autem Sanctitas Sua sarta et tecta iura ac privilegia oratoriorum, quibus fruuntur . . . ordines congre­ gationesque regulares», religiosi superiores maiores possunt adhuc propria auctoritate erigere oratoria semi-publica non solum in domibus formatis, sed etiam in domibus ruralibus. Ita saltem eae religiones, quae antea hoc privilegio pollebant, ut e. gr. Fratres Praedicatores ex concessione Benedicti XIV d. 22 lan. 1755. Iam supra q. 244 de hac materia sermo fuit. c) privatum seu domesticum, quod in privatis aedibus in commodum alicuius tantum familiae vel personae privatae erectum est4. Talia oratoria privata censentur quoque aediculae in coemeterio a familiis seu personis privatis ad suam sepulturam erectae5. Oratoria domestica — et idem valet de oratoriis semi-publicis — nec consecrari nec bene­ dici possunt more ecclesiarum^, convenienter autem benedicuntur bene­ dictione communi locorum domorumve, vel benedictione «loci, in quo Missa celebranda est»7. In oratoriis domesticis ex induito apostolico erectis, nisi aliud in eodem induito expresse cavetur, celebrari potest, postquam Ordinarius eiusve delegatus oratorium visitavit et approbavit, unica Missa, eaque lecta, singulis diebus, exceptis festis sollemnioribus (quae solent esse duodecim). Aliae functiones ecclesiasticae seu liturgicae ibidem ne fiant excepta distributione s. communionis8. Ergo seclusa speciali facultate non est licitum, ibi dare benedictionem sacramentalem, distribuere cineres, palmas, concionem proprie dictam habere; non vero prohibitum est, modo privato et familiari disserere de rebus spiritualibus. Praecepto audiendi Missam diebus dominicis et festivis satisfacere possunt in istis oratoriis privatis non omnes, sed solummodo determinatae personae in induito expressae. Quare adamussim ob­ 1 c. 1192, § i 2 3. 2 c. 1189 et n 92, § 4. 4 c. 1188, § 2, n. 3. 5 c. 1190. c c. 1196. 7 Rit. Rom. ed. typ. inter benedictiones novissimas. 3 c. 1193. 8 c 1195 Sectio i. Titulus II. De altaribus. 439 servandae sunt clausulae in induito appositae. Cum istae clausulae aliquando possint angustias causare, melius est, in prima petitione indulti omnia clare exponere, ne ulla difficultas oriri queat. — In privatis coemeteriorum aediculis, de quibus supra, Ordinarius loci permittere habitualiter potest etiam plurium Missarum celebrationem ; in aliis ora­ toriis domesticis (carentibus induito apostolico) Ordinarius loci nequit propria auctoritate habitualiter permittere celebrationem Missae, sed solummodo in casu aliquo extraordinario iusta et rationabili de causa potest concedere, ut una Missa dicatur1. Oratoria domestica (et a fortiori semi-publica) debent esse divino cultui reservata et ab omnibus domesticis usibus libera. Minime autem necessarium est de iure com­ muni, ut non sint cubilia supra ista oratoria in alio contabulato. De­ cisiones enim romanae, quae videntur contrarium statuere, loquuntur de oratoriis, in quibus asservatur ss. sacramentum, non autem de aliis. Nota. Oratorium privatum minime confundendum est cum privilegio altaris portatilis, quod includit facultatem dicendi Missam in quolibet loco decenti (excepto cubiculo et navigio in mari). Ordinarius loci potest per modum actus, i. e. in paucis casibus extraordinariis, concedere, ut Missa dicatur in quolibet loco decenti et etiam sub divo (non tamen in cubiculo)2. TITULUS XI. De altaribus. Brevis conspectus historicus de usu, forma, materia, consecra­ tione altarium, i. Usus altarium tam vetus est quam cultus divinitatis adeoque genus humanum. Quare cum apud paganos tum apud iudaeos in­ venitur usus altarium in cultu divinitatis. 2. Forma altarium ab initio aerae christianae fuit ad instar mensae, supra quam D. N. lesus Christus primus Eucharistiam celebravit. Quando autem in catacumbis sacrificium Missae offerebatur, altare solebat exstrui super tumulum vel sepulcrum alicuius martyris. Inde usus paulatim invaluit, ut in quolibet altari consecrato martyrum reliquiae includerentur. Concilium nicaenum II (a. 787) can. 7 prohibet omnino, ne sine reliquiis martyrum ecclesiae consecrentur: «Quaecumque templa consecrata sunt absque sacris reliquiis martyrum, in iis fieri statuimus reliquiarum depositionem cum consuetis pre­ cibus; episcopus autem post haec templum consecrans sine sanctis reliquiis deponatur, ut qui ecclesiasticas traditiones transgressus sit.» Quibus verbis apparet, tempore Concilii nicaeni II iam traditionem exstitisse reliquias in ecclesiis (et in altaribus insimul consecratis) includendi. 3. Materia altarium Christianorum primis temporibus videtur fuisse lignum, ut patet ex S. Athanasio3, S. Augustino4 et praesertim ex S. Silvestro. Legitur enim in Breviario in festo Dedicationis Basilicae SS. Salvatoris: «Quodsi beatus Sylvester postea in consecratione altaris Principis Aposto­ 1 c. 1194. 2 S. C. de Sacr. d. 22 Mart. 1915 (Acia Ap. Sed. VII 147). 8 Hist. Arian, η. 56 {Migne, Γ. g. 25, 760). 4 Ep. 185, n. 27 {Migne, P. 1. 33, 805·). 440 Liber III. De rebus, Pars II. De locis et temporibus sacris. lorum decrevit, ut deinceps nisi ex lapide altaria non aedificarentur, tamen Basilicae Lateranensis altare fuit e ligno erectum.» 4. Consecratio vel dedicatio altaris primis temporibus solebat fieri insimul cum consecratione vel dedicatione ecclesiae; in unaquaque enim ecclesia ordinarie non fuit nisi unum altare. Ritus consecrationis altarium non semper idem fuit. In Sacramentario Gelasiano altaria consecrari dicuntur precibus aspersionibusque cum aqua mixta vino. Saeculo VI in consecratione altarium adhibebatur quoque unctio chrismatis, ut patet ex Cone, agathensi (a. 506) can. 14: «Altaria placuit non solum unctione chrismatis, sed etiam sacerdotali benedictione sacrari» ’, et Cone, epaonensi (a. 751) can. 26: «Altaria, si non fuerint lapidea, chrismatis unctione non sacrentur.»2 Nonnumquam tamen altaria sola consecrabantur sine consecratione ecclesiae, et quidem altaria cum fixa tum portatilia (quae vocabantur quoque altare gestatorium, itinerarium, viati­ cum, tabula, lapis itinerarius). Aliquando videntur altaria fuisse nimis numerosa, quare Concilium meldense c. 8 praecipit: «altaria superflua destruantur»3* . Altaria portatilia iam initio Ecclesiae fuisse in usu videntur, persecutione Christianorum hoc poscente. Venerabilis Beda (γ 735) expresse loquitur de altaribus portatilibus narrans de duodecim presbyteris: «Quotidie sacrificium Deo victimae salutaris offerebant, habentes secum vascula sacra et tabulam altaris vice dedicatam.»1 Hincmarus Remensis (f 882) dicit: «Si necessitas poposcerit, donec ecclesia vel altaria consecrentur, et in capellis etiam, quae consecrationem non merentur, tabulam quisque presbyter, cui necessarium fuerit, de marmore vel nigra petra aut lithio honestissimo .. . habeat et nobis ad consecrandum afferat, quam secum, cum expedierit, deferat.»5 Q. 367· Quomodo distinguantur altaria ? R. Distinguuntur altaria immobilia seu fixa et altaria mobilia seu portatilia, quae vocantur quoque ara portatilis seu petra sancta. — De altari privilegiato sermo fuit supra in tractatu de indulgentiis. Q. 368. Quaenam requirantur pro altari fixo? R. Distinctione opus est: Plura requiruntur pro altari fixo in sensu liturgico quam in materia indulgentiarum. Si indulgentiae conceduntur alicui altari fixo, sufficit, ut istud altare sit aliquo modo stabile et im­ mobile, licet non sit consecratum et ei sit tantum superpositum altare portable6. Sensu autem liturgico requiritur pro altari fixo: 1. ut cum mensa altaris immobilis tum petra sacra ex unico con­ stet lapide naturali, integro et non friabili7. Ergo lapis artefactus (e. gr. ex caemento) non sufficit. Pariter omnino requiritur, ut lapis sit integer; ideoque, si habet plures partes vel si est fractus, non est altare fixum. 2. ut tabula seu mensa lapidea ad integrum altare protendatur. Ergo non licet illam tabulam circumdare aliqua corona ex metallo vel ex alio lapide8. 1 C. 32, D. i de consecr. 2 C. 31, D. 1 de consecr. 3 Habetur c. 18, D. 1 de consecr. Berardi (Gratiani canones genuini ... I 477) probat hunc textum non in Concilio ineldensi, sed apud Ansegisum inveniri. 4 Hist. eccl. angi. 1. 5, c. 10 (Migne, P. 1. 95, 244). 5 Capitular. 1. 3, c. 3 {Migre, P. 1. 125, 794). 6 S. C. Indulg. d. 18 Iui. 1902. 7 c. 1198, § i. 3 S. R. C. d. 25 Nov. 1904 (Decr. auth. n. 4145). Sectio i. Titulus ii. De altaribus. 441 3. ut tabula seu mensa lapidea sit immobiliter coniuncta cum stipite item ex lapide naturali, vel saltem cum columellis ex lapide naturali. Potest igitur stipes, qui sustentat mensam lapideam, partim constare ex muro vel ex lateribus, sed tunc saltem debent adesse columellae lapideae (et non ex metallo), quae quoque sustentant mensam, quacum sunt immediate coniunctae. 4. ut adsit sepulcrum cum reliquiis. Sepulcrum altaris (seu con­ fessio) est aliquis loculus concavus, in quo reponitur vasculum sigillatum continens sacras reliquias de ossibus alicuius martyris. Ordinarie se­ pulcrum paratur in parte superiore mensae in medio, ita ut durante sacrificio Missae hostia vel calix ponatur super sepulcrum reliquiarum. Potest tamen sepulcrum quoque poni in stipite, et quidem vel in parte anteriore vel in parte posteriore vel in summitate immediate sub mensa. In actu consecrationis sepulcrum, quod item debet constare ex lapide et non ex caemento t, clauditur ab ipso consecratore. 5. ut habeat titulum, sicut supra dictum est de ecclesiis. Altare autem nequit dedicari alicui Beato sine S. Sedis induito12. Titulus primarius altaris maioris idem debet esse ac titulus ecclesiae. Titulus altaris fixi consecrati nequit mutari sine licentia S. Sedis. Q· 369. Quaenam reqriirantur pro altari portatili ? R. i. Altare portatile seu petra sacra debet constare ex unico lapide naturali, integro, non friabili et ita amplo, ut saltem hostiam et maiorem partem calicis capere possit3. 2. Debet continere sepulcrum reliquiarum, sicut supra dictum est de altari fixo. Quae quidem reliquiae debent esse de ossibus sanctorum martyrum. Ergo non sufficiunt solae reliquiae alicuius confessoris vel reliquiae de vestibus aliisque rebus ad sanctos pertinentibus. Ad validi­ tatem consecrationes sufficit, ut in sepulcro includantur reliquiae unius solummodo martyris et confessorum et virginum4. Scholion. De antimensiis Orientalium. Apud Orientales loco altaris portatilis vel petrae sacrae adhibentur antimensia, quae sunt quaedam lintea (nostris corporalibus satis similia), quae ab episcopo consecrantur et in quorum angulis deponuntur sacrae reliquiae. Antimensium extenditur super altare non consecratum. Sacerdos latinus nequit Missam celebrare super antimensio5, nisi habeat speciale indultum apostolicum. Benedictus XIVe tale indultum concessit sacerdotibus latinis in russica Polonia degentibus. Q· 370. Quaenam requirantur ad consecrationem altarium b R. i. Requiritur altare fixum vel portatile, sicut supra descriptum est. 2. Requiritur legitimus minister. Altaria portatilia consecrare possunt omnes episcopi etiam titulares, vicarii et praefecti apostolici aliique 1 2 4 6 c 1198, §4. S. R. C. d. 30· Aug. 1901 (Decr. auth. n. 4082). c. 1201. 3 c. 1198, § i 3. S. R. C. d. 16 Febr. 1906, ad III (Decr. auth. n. 4180). 5 c. 823, § 2. Const. «Imposito nobis» d. 29 Mart. 1751. 442 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. habentes speciale privilegium1. Altaria vero fixa consecrare non possunt nisi Cardinales2, episcopi residentiales3, abbates et praelati nullius4 aliique habentes speciale privilegium. 3. Requiritur observatio legum liturgicarum. Consecratio altaris immobilis, quae fit sine ecclesiae dedicatione, quamvis omni die fieri possit, magis tamen decet, ut fiat die dominico aliove festo de prae­ cepto5. Altare debet esse divinis tantum officiis et praesertim Missae celebrationi reservatum, quolibet profano usu excluso6. Immediate subtus altare nullum sit reconditum cadaver alicuius hominis non sancti; cadavera autem, quae prope altare sepulta forte sunt, distent ab eo saltem spatio unius metri; secus Missam in altari celebrare non licet, donec cadaver removeatur7. Q. 371· Quomodo altaria amittant consecrationem: R. i. Altare immobile seu fixum amittit consecrationem, si tabula vel mensa separatur a stipite etiam per temporis momentum8. Quo in casu Ordinarius loci permittere potest, ut presbyter consecrationem altaris rursum perficiat ritu formulaque breviore. Num autem altare fixum amittat consecrationem, si totum altare quin separetur mensa a stipite transferatur ab uno loco in alium non ita certo constat ac proinde negativa sententia est probabilis et tuta. 2. Altare cum immobile tum portable (petra sacra) amittunt con­ secrationem : a) si franguntur enormiter. Quaenam sit fractio enormis, relinquitur iudicio episcopi. Si tantum unus angulus tabulae vel petrae sanctae frangitur, videtur esse fractio levis; econtra fractio per totam longitu­ dinem vel latitudinem censetur enormis, vel si fractio accidit in loco unctionis. b) si amoventur reliquiae aut frangitur vel removetur sepulcri oper­ culum, excepto tamen casu, quo ipse episcopus eiusve delegatus oper­ culum amovet ad illud firmandum vel reparandum vel subrogandum aut ad visitandas reliquias9. Levis fractio operculi non inducit ex­ secrationem, et quilibet sacerdos potest rimulam caemento firmare. Nota. Exsecratio ecclesiae non secum fert exsecrationem altarium immobilium sive mobilium; et viceversa exsecratio altarium non inducit exsecrationem ecclesiae i0. TITULUS XII. De sepultura ecclesiastica. Conspectus historicus. Non vacat loqui de modo funerandi apud pa­ ganos et iudaeos11. Sicuti Christus ipse in sepulcro conditus est, ita christiani 1 c. 294, § 2; c. 1199, § 2. 2 c. 239, § i, n. 20. 3 c. 1199, § 2. 4 c. 323. 82. 6 c. 1199, S3. 6 c. 1202, Si. 7 Ib. 8 2. 3 c. 1200, § 1. 9 Ib. §2. ’° Ib. § 4. 11 Videsis hac de re Lud. Ruland, Die Geschichte der kirchl. Leichenfeier (Regens­ burg 1901) S—28. Sectio i. Titulus 12. De sepultura ecclesiastica. 443 inde ab initio non cremabant, sed inhumabant corpora mortuorum. Iam saeculo tertio ineunte Minutius Felix inducit Caecilium paganum dicentem de Christianis c. n: «Inde videlicet et exsecrantur rogos et damnant ignium sepulturas.» Cui postea c. 34 respondet Octavius christianus: «Nec, ut cre­ ditis, ullum damnum sepulturae timemus, sed veterem et meliorem consuetudinem humandi frequentamus.» 1 Eodem tempore narrat Tertullianus christianos sponte pecuniam in arcam contulisse pro «egenis alendis humandisque» 2. Idem ridet vulgus paganorum cremationi corporum incumbens: «At ego magis ridebo vulgus tunc quoque, cum ipsos defunctos atrocissime exurit, quos postmodum gulosissime nutrit. O pietatem de crudelitate ludentem!»3 Ipsa quoque loca et monumenta veterum sepulturarum Christianarum, quae adhuc in catacumbis conspiciuntur, non sunt urnae ad recipiendos cineres paratae, sed loculi ad totum corpus condendum dispositi. Econtra inveniuntur numerosae urnae paganorum. Idem constat ex ipso verbo κοιμητηριον, dor­ mitorium, quod in hypothesi, quod Christiani corpora cremassent, satis ab­ sonum fuisset. Demum vetustissimum fuit officium ecclesiasticum fossorum, quibus incumbebat onus inhumandi cadavera. — Locus sepulturae ecclesia­ sticae primis saeculis fuit extra civitates et oppida, cum leges romanae vetarent, ne mortui sepelirentur in oppidis. Hoc enim constat ex antiquis­ sima lege XII Tabularum tab. X, § 1 : «Hominem mortuum in urbe ne sepelito neve urito.» Sed lex prohibens sepulturam in civitatibus ct oppidis paulatim in desuetudinem abiit. Iam tempore S. Ambrosii usuvenit, ut mortui sepelirentur in basilicis, et ipse elegit sibi sepulcrum in basilica: «Dignum est enim, ut ibi requiescat sacerdos, ubi offerre consuevit.» 4 Circa a. 450 imperatrix Pulcheria scripsit S. Leoni Magno: «episcopi Flaviani corpus esse allatum in gloriosam civitatem constantinopolitanam et in basilica apostolorum, in qua consueverunt praedecessores episcopi sepeliri, competenter esse posi­ tum»5. Saeculis sexto, septimo sqq. passim concessa fuit sepultura non quidem in ipsis ecclesiis, sed in atrio, porticu aut in aliis exterioribus aedi­ ficiis ecclesiae. Saeculo duodecimo ubique consuetudo invaluit, ut laici quo­ que indistincte in ipsis ecclesiis sepelirentur6. Ritus sepulturae ecclesiasticae non inveniebatur determinatus, sed psalmi reci­ tabantur, quando corpus efferebatur, Missa dicebatur, speciales preces pro de­ functo dicebantur et aliquando etiam laus funebris habebatur (λο'γος επιτάφιος) ". Negatio sepulturae ecclesiasticae in usu fuit iam ab antiquissimis temporibus. Sic sepultura ecclesiastica privabantur catechumeni nondum baptizati6, suicidae0, damnati ad mortem ob sua scelera10, eiecti et excommunicat! ab Ecclesia; quare S. Leo Magnus scribit ad Rusticum11: «Nos autem, quibus viventibus non communicavimus, mortuis communicare non possumus.» 12 I Migne, P. 1. 3, 267 et 347. 2 Apol. 39. 8 De resurrect, cam. c. 1 (Migne, P. 1. 2, 795). 4 Ep. 22, n. 15 (Migne, P. 1. 16, 1023). 5 Migne, P. 1. 54, 907. 6 Cf. c. 6 X, 3, 28. 7 Cf. Gregor. Nazianz. (Migne, P. g. 35, 756). 8 Cf. S. Chrysosi., Horn. 3 in ep. ad Philipp. (Migne, P. g. 62, 204). ° Cf. Cone, bracar. I a. 563, can. 16. 10 Ib. II Ep. 167 (Migne, P. 1. 54, 1206). 12 De historia sepulturae latius tractaverunt praeter Ruland supra citatum P. Lex, Das kirchl. Begrabnisrecht, historisch-kanonistisch dargestellt (Regensburg 1904); Moti­ tari, De sepultura et coemeteriis (I.ovanii 1863) ; idem, La question des cimetières (Tournay 1874); Hornstein, I.es sépultures devant l’histoire, l’archéologie, la liturgie etc. (Paris 1893). ^44 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. Praenotamen. Praesens titulus post brevem explicationem, in ■ quo consistat sepultura ecclesiastica, dividitur in tria capita: i. De coemeteriis; 2. De cadaveris translatione ad ecclesiam, funere ac de­ positione; 3. De iis, quibus sepultura ecclesiastica concedenda est aut neganda. Q. 372. In quo consistat sepultura ecclesiastica ? R. Sepultura ecclesiastica consistit in tribus: 1. in cadaveris translatione ad ecclesiam; 2. in exsequiis super illud in eadem celebratis; 3. in depositione illius in loco legitime deputato fidelibus defunctis condendis seu in coemeterioh Circa depositionem corporis Ecclesia praecipit eius inhumationem et graviter prohibet cremationem2. Per se quidem crematio cadaveris neque religionem neque bonos mores laedit, cum nihil referat, utrum cadaver igne in cineres an humo in pulveres resolvatur. Quare etiam in casu particulari ob rationes spe­ ciales, e. gr. ob periculum contagionis, crematio permitti posset. Sed quia crematio est mos paganus, qui a modernis infidelibus tam strenue commendatur ad negandam resurrectionem et ad impugnandam reli­ gionem catholicam, et quia inhumatio in coemeterio tam pulchre signi­ ficat somnum mortis ac resurrectionem futuram, hinc Ecclesia iure merito prohibet cremationem cadaverum. Si quis quovis modo man­ davit, ut corpus suum cremetur, illicitum est exsequi hanc voluntatem; quae si adiecta fuit alicui contractui, testamento aut alii cuilibet actui, tamquam non adiecta habeatur3. Immo ecclesiastica sepultura privantur, nisi ante mortem aliqua dederint signa poenitentiae ii, qui mandaverunt suum corpus cremationi tradi4. Pro huiusmodi defunctis non licet Missam publice, sed tantum privatim applicare5. Pariter iisdem moribundis, qui nolunt retractare mandatum cremationis, nequeunt sacramenta morientium ministrari, cum nolint oboedire gravi praecepto Ecclesiae6. Quoties vero agitur de iis, quorum corpora non propria sed aliena voluntate cremationi traduntur, ecclesiae ritus et suffragia adhiberi possunt, cum domi tum in ecclesia, non autem usque ad cremationis locum, remoto scandalo. Scandalum autem removeri poterit, si notum fiat, cremationem non propria defuncti, sed aliorum voluntate electam fuisse7. In casibus particularibus, in quibus dubium vel difficultas oritur de sepultura ecclesiastica, consulendus est Ordinarius, qui, accurate per­ pensis omnibus adiunctis, id decernat, quod magis expedire in Domino iudicaverit. 1 c. 1204. 2 c. 1203, § i. 3 c. 1203, § 2. 4 c. 1240, § i, n. 5. 5 S. Offic. d. 27 Iui. 1892. 7 S. Offic. d. 15 Dec. 1886. 6 S. Offic. ib. Sectio I. Titulus 12. De sepultura ecclesiastica. Caput 1, De coemeteriis. 445 CAPUT I. De coemeteriis. Q. 373· Quid sit coemeteriumr R. i. Coemeterium (χοιμητηριον), latine locus dormitionis, est locus sepeliendis Christianorum cadaveribus destinatus. Tertullianus videtur primus adhibuisse verbum coemeterii in hoc sensu1. Mors, ita docente fide catholica, est sicut somnus, a quo mortui resurgunt in sonitu tubae ultimi iudicii. Uti iam supra dictum est, coemeteria initio erant extra moenia, quia romanae leges (sicuti et modernae leges civiles) non permittebant sepulturam intra urbes. Postea vero primum magnates, episcopi aliique homines praestantes, deinde omnes non tantum in civitate, sed aliquando etiam in atrio, in porticu, prope muros ecclesiae, immo intra ipsam ecclesiam sepulti sunt. Praesertim distinguebantur coemeteria contigtia ecclesiae et coemeteria distantia ab ecclesia. Vigens Ecclesiae disciplina statuit, ut cadavera fidelium sepelienda sint in coe­ meterio, quod secundum ritus in probatis libris liturgicis traditos sit benedictum sive sollemni sive simplici benedictione ab iis, qui possunt consecrare vel benedicere ecclesias2. Quinam possint consecrare vel benedicere ecclesias, dictum est supra q. 358 sq. 2. In ecclesiis3 cadavera ne sepeliantur, nisi agatur de cadaveribus epi­ scoporum residentialium, abbatum vel praelatorum nullius in propria ecclesia sepeliendis, vel Romani Pontificis, regalium personarum aut S. R. E. Cardinalium4. Sicubi tamen consistit consuetudo immemora­ bilis, ut cadavera sacerdotum vel aliarum personarum eminentium se­ peliantur in ecclesia, episcopus potest talem consuetudinem tolerare; sed sepulcrum debet distare saltem spatio unius metri a quocumque altari, in quo Missa dicitur, ut supra dictum est5, et esse sub terra, non autem in sarcophago elato super terram. 3. Quae de interdicto, violatione, reconciliatione ecclesiarum a iure statuta sunt, valent quoque de coemeteriis6. Si interdictum fuerit coemeterium, fidelium cadavera sepeliri quidem possunt ibidem, sed sine ullo ecclesiastico ritu7. Q· 374- Quibusnam competat ius habendi coemeterium? R. i. Ius est catholicae Ecclesiae possidendi propria coemeteria, cum coemeterium benedictum sit locus sacer, qui certo possideri potest ab Ecclesia. Quare auctoritas civilis iniuriani causât Ecclesiae, si statuit, ut omnes cives, etiam acatholici et iudaei, in eodem coemeterio civili 1 De anima c. 51 (Migne, P. 1. 2, 738). Alia nomina antiquitus adhibita sunt: Catacumbae, sarcophagus, area, sepulcrum, monumentum, tumulus. Cf. Lex, Das kirchl. Begrabnisrecht 9 sqq. 2 c. 1205, § I. 8 Etiam in ecclesiis subterraneis (cryptis), quae sunt vere et proprie ecclesiae cultui divino addictae non possunt fideles sepeliri (Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919, Acta Ap. Sed. IX 478). Aliud est de caveis forte sub ecclesia exsistentibus. 4 c. 1205, § 2. s c. 1202, §2. ° c. 1207. 7 c. 2272, § 2. 446 I iber III De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. sepeliantur. Sicubi autem hoc Ecclesiae ius violatur, nec spes exsistit, ut violatio reparetur, curent locorum Ordinarii, ut ista coemeteria civilia benedicantur more catholico, si in iis sepeliendi sunt maiore ex parte catholici. Cum autem hoc saepe impossibile sit propter resistentiam acatholicorum, curent Ordinarii, ut catholicis sepeliendis spatium determi­ natum idque benedictum deputetur in communi coemeterio. Si ne hoc quidem obtineri potest, toties quoties benedicantur secundum ritus in probatis liturgicis libris traditos singuli tumuli ’. 2. Non solum singulae paroeciae possunt habere proprium coeme­ terium, sed etiam religiosi exempti. Immo etiam aliis personis morali­ bus vel familiis privatis Ordinarius loci potest permittere peculiare se­ pulcrum, extra commune coemeterium positum et ad instar coemeterii benedictum2. Religiosi igitur exempti possunt sine licentia episcopi condere coemeterium illudque benedicere, si sunt clerici religiosi ex­ empti. 3. Cum in coemeteriis paroecialibus tum in coemeteriis privatis legitime conditis fideles sibi suisque exstruere possunt sepulcra parti­ cularia; quae possunt quoque alienare, obtento consensu Ordinarii vel superioris3. Quae quidem emptio et alienatio minime est simoniaca, cum non ematur aut vendatur locus sacer, sed locus honorabilior aut commodior. Veteres autem canonistae, e. gr. Schmalzgrueber, Reiffenstuel etc., disputabant, num quis possit sepulcrum a se emptum alii vendere seu alienare. Sententia affirmativa nunc certa est ex modo dictis, sed requiritur licentia Ordinarii aut superioris, ne abusus irrepant, 4. Sepulcra sacerdotum et clericorum, ubi fieri potest, a sepulcris laicorum separata sint ac in decentiore loco sita; praeterea, ubi id commodum fuerit, alia pro sacerdotibus, alia pro inferioris ordinis clericis parentur4. — Etiam infantium corpuscula, quatenus commode fieri potest, speciales et separatos ab aliis loculos et sepulturas habeant5. Q- 375· Quaenam insuper statuta sint de coemeteriis ? R. i. Quodlibet coemeterium sit undique apte clausum et caute custoditum6. Ratio est obvia; coemeterium enim est locus sacer. 2. In coemeteriis epitaphia, laudationes funebres, ornatus monu­ mentorum ne quidquam prae se ferant a catholica religione ac pietate absonum 7. Est eadem ratio. 3. Extra coemeterium benedictum alius, si haberi queat, sit locus clausus item et custoditus, ubi humentur ii, quibus ecclesiastica sepul­ tura non conceditur, e. gr. infantes sine baptismo mortui8. 4. Nullum corpus sepeliatur nisi post congruum temporis inter­ vallum, quod satis est ad omnem prorsus de vero obitu dubitationem tollendam9. Ceterum iam leges civiles de hac re stricte curant. 5. Nullum cadaver perpetuae sepulturae ecclesiasticae (aliud est de sepultura sic dicta interimistica) ubivis traditum exhumare licet, nisi 1 c. 1206. 5 Ib. §3. 2 c. 1208. 6 c. 1210. 3 c. 1209, § i. 4 Ib. § 2. 7 c. 1211. 3 c. 1212. 9 c. 1213. Sectio i. Titulus 12. De sepultura ecclesiastica. Caput 2. De cadaveris translatione. 447 de licentia Ordinarii; quam licentiam Ordinarius numquam concedat, si cadaver ab aliis corporibus certo discerni nequeat1. Ceterum videtur posse praesumi licentia Ordinarii, si lex civilis propter graves causas iubet exhumationem. CAPUT II. De cadaveris translatione ad ecclesiam, funere ac depositione. Q· 376· Quid in genere sit statutum de cadaveris translatione i R. i. Nisi gravis causa obstet, cadavera fidelium, antequam tumu­ lentur, transferenda sunt a loco, in quo reperiuntur, in ecclesiam, ubi funus, i. e. totus ordo exsequiarum, quae in probatis liturgicis libris describuntur, persolvatur2. Consuetudo non transferendi cadavera fide­ lium, antequam tumulentur, in ecclesiam est reprobanda3. In non­ nullis autem regionibus statuunt leges civiles, ne cadavera portentur in ecclesiam, sed statim ad coemeterium transferantur. De modo ipso translationis, utrum vehendo an portando, ius nihil praecipit, nisi ut laid cadaver, cuiusvis sit generis aut dignitatis, non portetur a clericis4. 2. Ecclesia, in quam cadaver pro funere seu exsequiis transferri debet, ex iure ordinario est ecclesia paroecialis propria defuncti vel alia ecclesia habens ius funerandi legitime electa5. Pro religiosis pro­ fessis ecclesia funerans est ecclesia vel oratorium propriae religionis6. Religiosis in hac re aequiparantur novitii et famuli actu servientes et commorantes et mortui in domo religiosa. Si isti famuli extra domum religiosam mortui sunt, debent funerari sicut alii paroeciani7. 3. Cardinales, qui in Urbe decesserunt, transferendi sunt, funeris causa, in ecclesiam, quam Romanus Pontifex designaverit; sin autem extra Urbem decesserunt, deferendi sunt in ecclesiam insigniorem civitatis seu loci, ubi mors accidit8. Defuncti episcopi residentiales, ab­ bates vel praelati nullius deferendi sunt, funeris causa, in ecclesiam cathedralem, abbatialem, praelatitiam ; quodsi id commode fieri nequit, in ecclesiam insigniorem civitatis seu loci9. Beneficiarii residentiales, e. gr. canonici mortui, transferendi sunt ad ecclesiam sui beneficii, i. e. in hoc casu in ecclesiam cathedralem vel collegiatam10. Seminaristae defuncti deferendi sunt in ecclesiam vel oratorium seminarii, et totum officium tumulandi fieri debet a rectore seminarii11. Nota: Exceptis religiosis professis omnes supranumerati possunt libere eligere aliam ecclesiam funerantem et sepulturae coemeterium. Q· 377· Quid iure statutum sit de electione funeris? R. i. Omnibus, paucis exceptis, licet libere eligere ecclesiam sui funeris aut coemeterium sepulturae. Uxor autem et filii puberes in hac 1 c. 1214. 2 c. 1215. 3 Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. IX 479). 4*C. 1233, §4· 3 C. 1219, § I. 5 c. 1216, '§ I. 9 Ib. § 2. 6 c. 1221, § I. 7 Ib. § 3. 10 c. 1220. 11 C. 1368. 44s I iber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. electione prorsus immunes sunt a maritali vel patria potestate1. Ab hac electione prohibentur religiosi professi cuiuslibet gradus aut digni­ tatis, non tamen si sunt episcopi. Ratio est, quia religiosi professi non habent velle et nolle, ut dicit Bonifatius VIII2, vel potius, quia eligere sepulturam est pars ultimae voluntatis. lamvero nullus reli­ giosus professus testari potest sine licentia S. Sedis. Antiquitus soli regulares proprie dicti hac lege obligabantur, nunc autem omnes prorsus religiosi professi3. Ceterum de privilegiis religiosorum circa sepulturam infra q. 379 sermo specialis redibit. — Impuberes, cum ne­ queant testari, nequeunt quoque sepulturam eligere, sed loco ipsorum (etiam mortuorum) hoc valent eorum parentes seu tutores4. 2. Ut electio ecclesiae funeris valeat, requiritur: a) ut eligens id faciat claro modo per se aut per legitimum mandatarium5. Cum electio sepulturae a defuncto sit factum positivum, debet probari et non prae­ sumi; b) ut electio cadat in ecclesiam, quae habet ius funerandi. Huiusmodi ecclesiae sunt: a) ecclesiae paroeciales omnes; /?) ecclesiae regularium omnes (non autem ecclesiae aliorum religiosorum, nisi adsit speciale privilegium) ; γ) ecclesiae monialium, sed pro solis mulieribus, quae famulatus, educationis, infirmitatis aut hospitii causa intra clau­ suram eiusdem monasterii commorabantur idque non precario; J) ec­ clesia patronatus pro patrono; ε) aliae ecclesiae ex speciali privilegio donatae iure funerandi6; c) ut electio sit libere facta. Quare religiosi et clerici saeculares districte vetantur, ne quos inducant ad promit­ tendum, fore ut apud ipsorum ecclesias funus aut apud ipsorum coe­ meterium sepulturam eligant vel factam electionem non immutent. Quodsi contra factura fuerit, electio est nulla7; d) ut electio acceptetur ab iis, a quibus coemeterium vel ecclesia funerans pendet8*. Patet, parochum non posse recusare funus proprii paroeciani, qui non est in­ dignus sepultura ecclesiastica. Q· 378· Quaenam sint iura parochi in sepultura fidelium? R. i. Exceptis casibus supra enumeratis et excepto casu, quo quis habet sic dictum sepulcrum maiorumf ad parochum pertinet se­ pulturam suorum paroecianorum peragere; est enim ius paroeciale strictum. Si defunctus plures habuit paroecias proprias (ratione quasidomicilii), ecclesia funeris est ecclesia paroeciae, in cuius territorio de­ cessit fidelis10. 2. Licet mors acciderit extra propriam paroeciam, cadaver tamen in ecclesiam paroeciae propriae ob funus transferendum est, si ad eam 1 c. 1223. 2 c. 5 in VI0, 3 12. 3 c. 1224, n. 2. 4 Ib. n. 1. 5 c. 1226. 6 c 1225. 7 c. 1227. 8 c. 1228. 9 Codex iur. can. c. 1229 statuit: «Si quis, sepulcrum maiorum in aliquo coemeterio possidens, non electa alibi sepultura, decesserit, in eodem sepeliendus est, si illuc com­ mode asportari possit (vel si heredes id postulant). Pro uxore attenditur sepulcrum viri, et, si plures habuerit, sepulcrum ultimi. Plura si sint maiorum aut viri sepulcra defuncti familia aut heredes locum sepulturae deligant.» 10 c. 1216, § 2. Sectio i. Titulus 12. De sepultura ecclesiastica. Caput 2. De cadaveris translatione. 449 commode pedestri itinere asportari potest; secus in ecclesiam paroeciae, in qua mors accidit. Quamvis autem incommoda et longa sit trans­ latio cadaveris ad ecclesiam aut coemeterium, semper tamen familia, heredes aliive, quorum interest, possunt cadaver illuc deferre, susceptis translationis expensis *. 3. Ad parochum loci quoque pertinet sepulturam ecclesiasticam peragere eorum, qui defuncti sunt in hospitalibus, in collegiis iuventutis educandae, in castris, sed saepe ex iure particulari ab episcopo aliter statutum est2. 4. Proprius defuncti parochus ius et officium habet levandi per se vel per alium cadaver, illud comitandi ad suam ecclesiam paroecialem ibique exsequias persolvendi3. Quodsi mors accidit in loco alienae paroeciae et cadaver ad ecclesiam propriae paroeciae commode aspor­ tari potest, parochi proprii est, praemonito tamen parocho loci, illud levare, comitari ad suam ecclesiam ibique exsequias peragere4. Si cadaver mittitur ad locum, ubi nec defunctus propriam paroeciam habebat, nec ecclesia funeris legitime electa fuit, ius levandi cadaver, peragendi exsequias et cadaver ad sepulturam deducendi pertinet ad ecclesiam cathedralem eiusdem loci vel, si haec deest, ad ecclesiam paroeciae, in qua coemeterium situm est; nisi aliud loci consuetudo aut dioecesana statuta ferant3. 5. Parochus vel alius sacerdos, qui legitime comitatur cadaver ad ecclesiam funeris vel ad locum sepulturae, libere transire potest (cum stola quoque et cruce elevata) per territorium alius paroeciae vel di­ oecesis, etiam sine parochi vel Ordinarii licentia6. Attamen si cadaver tumulandum est extra fines civitatis vel loci, parochus potest quidem corpus levare atque exsequias peragere, sed nequit sibi vindicare ius comitandi illud usque ad sepulcrum7. 6. Associantes cadaver tenentur morem gerere parocho circa ductum funeris; attamen parochus propria auctoritate nequit sine iusta et gravi causa ab Ordinario probata excludere clericos saeculares, religiosos ac pia sodalitia, quae familia vel heredes advocare volunt ad deducendum cadaver ad ecclesiam funeris vel ad sepulturam et ad assistendum funeri ; clerici vero ipsi ecclesiae addicti a familia vel heredibus prae aliis omnibus invitari debent. Numquam autem admittantur societates vel insignia religioni catholicae manifeste hostilia8. 7. Parochus habet ius ad taxam funeralium, quae ab Ordinario loci de consilio capituli cathedralis pro tota dioecesi determinari debet9. Districte autem prohibetur, ne parochus aut alius quisquam sepulturae vel exsequiarum seu anniversarii mortuorum causa quidquam exigat ultra taxam dioecesanam. Immo pauperes gratis omnino ac decenter funerentur et sepeliantur10. Quoties autem paroecianus non funeratur 1 c. 1218. 5 Ib. § 710 c. 1235. 2 Cf. c. 1222. 6 c. 1232, § i. Priinnner, Man. iuris cedes. Ed. 2 3 c. 1230, § I. 7 Ib. § 2. 4 Ib. § 2. 8 c. 1233. a c. 1234. 450 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. in ecclesia paroeciali propria, parocho proprio debetur nihilominus portio funebris. Sunt tamen duae exceptiones: i. si ius particulare contrarium statuit; 2. si cadaver nequit commode asportari in ecclesiam propriae paroeciae1. Hinc e. gr. si paroecianus moritur in itinere ibique sepelitur, parochus nullum ius ad aliquam portionem funebrem habet. Si quis habet plures paroecias proprias, ad qzias cadaver com­ mode deferri possit, et alibi funeratur, portio funebris paroecialis divi­ denda est inter parochos proprios2. Quantitas portionis paroecialis determinetur in taxa dioecesana, et, si ecclesia paroecialis et ecclesia funerans ad diversas dioeceses pertinent, quantitas portionis paroecialis attenditur secundum taxam ecclesiae funerantis3. Detrahi debet portio paroecialis ex omnibus et solis emolumentis, quae statuta sunt pro funere et tumulatione in taxa dioecesana4. Si quacumque de causa primum sollemne officium funebre non statim, sed intra mensem com­ pletum a die tumulationis (non a die notitiae obitus5) fiat, licet hoc die non defuerint minora publica officia, portio tamen paroecialis ex huius etiam funeris sollemnis emolumentis debetur6. Omnes Missae, quae celebrari solent occasione tertiae, septimae, trigesimae vel anni­ versariae diei mortis, possunt dici aut cantari in alia ecclesia, quin parochus possit reclamare aut aliquod emolumentum inde exigere7. Ita saltem de iure communi; nam aliquando de iure particulari aut de legitima consuetudine huiusmodi Missae nequeunt dici sine praevia licentia parochi8. In praxi multo melius est ad evitandas lites, ut taxa dioecesana absolute et non relative determinet, quanta sit portio paroecialis in quolibet funere talis classis. 8. Expleta tumulatione minister in libro defunctorum describat nomen et aetatem defuncti, nomen parentum vel coniugis, tempus mortis, quis et quae sacramenta administraverit, locum et tempus tumulationis9. Iste liber defunctorum enumeratur inter libros paroeciales, de quibus supra q. 157, n. 7 sermo fuit. Proinde inscriptio videtur esse facienda in paroecia propria defuncti, nisi tamen in ista regione nondum sunt constitutae paroeciae. Q- 379- Quaenam specialiter notanda sint de funere peracto a religiosis ? R. i. Totum funus a) alicuius religiosi professi; b) novitii, qui non alibi funus elegit; c) famuli actu servientis, stabiliter commorantis et mortui in domo religiosa, qui item non alibi funus sibi elegit, fit a superiore religioso, quin parochus loci ullum ius habeat. Attamen supponitur, quod omnes isti mortui sunt in domo religiosa; si enim moriantur longe a domo religiosa, ita ut in ecclesiam suae domus vel saltem suae religionis nequeant commode asportari, funerandi sunt in 1 5 6 8 9 c. 1235, § i. 2 Ib. § 2. 3 c. 1237, § 3. 4 Ib. § i. Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 576). c. 1237, § 2. 7 S. R. C. d. 13 Maii 1879 (Decr. auth. n. 3494). Cf. causam segusinam d. 12 Iui. 1913 (Acta Ap. Sed. V 523—531). c. 1238. Sectio i. Titulus 12. De sepultura ecclesiastica. Caputs. De cadaveris translatione, 45 I ecclesia paroeciae, ubi decesserunt. Nihilominus etiam in isto casu superior religiosus potest translationem cadaveris in propriam ecclesiam praecipere. Si famuli, de quibus supra, mortui sunt extra domum religiosam, superior religiosus iam omne ius amisit, atque ideo tumu­ landi sunt sicut ceteri paroeciani1, ut iam dictum est. 2. Religiosas et novitias in religiosa domo defunctas ad clausurae limen deferant aliae religiosae; indeque, si agitur de monialibus, ad propriam religiosae domus ecclesiam vel oratorium deducit et exsequias peragit capellamis religiosarum. Sin autem agitur de religiosis feminis defunctis, quae non sunt moniales vel quae mortuae sunt extra domum religiosam, tunc tumulandae sunt sicut ceteri paroeciani2, nisi tamen episcopus aliter statuerit3. 3. Pueros aut iuvenes in collegiis religiosorum educationis causa degentes ibique mortuos nequeunt religiosi funerare, nisi a) isti pueri post pubertatem sepulturam apud religiosos elegerint vel ante puber­ tatem eorum parentes vel tutores eandem electionem fecerint. Si igitur tales pueri ante pubertatem mortui sunt, eorum parentes vel tutores possunt libere statuere, ut funus non a parocho, sed a religioso superiore peragatur; b) adsit speciale privilegium aut particulare statutum4. 4. Si quis elegit funus apud religiosos exemptos, qui habent ius funerandi, distinctione opus est: a) Si tales religiosi habent coemeterium proprium et cadaver deduci potest in ecclesiam religiosorum, hoc modo procedendum est: religiosi debent invitare parochum, ut sub cruce ecclesiae religiosorum procedat et levet corpus defuncti. Proinde parochus habet ius gestandi stolam, aspergendi cadaver, incipiendi antiphonam «Exsultabunt» et generatim omnia statuendi usque ad ingressum in ecclesiam religiosorum. Si parochus debite requisitus recuset aut venire aut alium mittere, tunc etiam levatio corporis pertinet ad religiosos. Postquam cadaver por­ tatum est in ecclesiam religiosorum, cessat ius parochi, ceteraque omnia funeris et tumulationis peragenda sunt a religiosis. Portio autem par­ oecialis (de qua supra dictum est) solvenda est parocho. b) Si tales religiosi non habent coemeterium proprium, neque ca­ daver (ob prohibitionem legis civilis) asportari potest in ecclesiam reli­ giosorum, tunc S. Congregatio Ep. et Reg. d. 1 Aug. 19025 sequentia statuit : «Parochi est stolam deferre, cadaver e domo levare et funus ducere usque ad ianuam publici coemeterii. «Regularibus ecclesiae tumulantis ius competit in propria ecclesia iusta funebria peragendi, una cum parocho ab ecclesia paroeciali ad domum defuncti accedendi et, cadavere per parochum levato, ad pu­ blicum coemeterium associandi ; si tamen velint, possunt ad coemeterii ianuas exspectare, quin ad funeris associationem teneantur. Pariter 1 c. 1221. 4 c. 1222. 2 c. 1230, § 5. 3 Cf. Jansen, Ordensrecht2, S. So. 5 Anal, eccles. X (1902) 486. 29 2 Liber III. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. regularibus spectat recipere cadaver ad ianuas coemeterii ceteraque omnia peragere, quae in cadaveris tumulatione fieri solent. Denique si una cum parocho regulares ecclesiae tumulantis funebri associationi intersint, unica crux conventualis seu ecclesiae tumulantis deferenda est, sub qua et ipse parochus incedere tenetur, dummodo ecclesiae cathedralis vel collegiatae capitulum non adfuerit, cui privative spectat crucem in associatione levare.» Etiam in hoc casu portio paroecialis solvenda est parocho, ut patet. CAPUT III. De iis, quibus sepultura ecclesiastica concedenda est aut neganda. Q. 380. Quibus sepultura ecclesiastica sit neganda? R. Sepultura ecclesiastica deneganda est: 1. omnibus non baptizatis ; catechumeni tamen, qui nulla sua culpa sine baptismo moriuntur, baptizatis accensendi sunt. Censentur enim suscepisse baptismum flaminis. Infantes, qui in utero materno mortui sunt cum matre, cum matre quoque sepeliendi sunt. 2. sequentibus baptizatis peccatoribus, nisi tamen ante mortem aliqua dederint poenitentiae signa1: a) notoriis apostatis a Christiana fide aut notorie addictis sectae haereticae vel schismaticae aut sectae massonicae aliisve eiusdem generis societatibus. b) excommunicatis vel interdictis post sententiam condemnatoriam vel declaratoriam. Tales excommunicat! hodie sunt rarissimi. c) suicidis, i. e. iis, qui se ipsi occiderunt idque deliberato consilio; non igitur iis, qui in amentia vel ex subitanea passione se occiderunt. d) iis, qui mortui sunt in duello aut ex vulnere inde relato. e) iis, qui mandaverunt suum corpus tradi cremationi. f) aliis omnibus peccatoribus publicis et manifestis, e. gr. iis, qui in manifesto concubinatu vivebant. Nota. i. Occurrente praedictis in casibus aliquo dubio, consulatur, si tempus sinat, Ordinarius; permanente dubio, cadaver sepulturae ecclesiasticae tradatur, ita tamen ut removeatur scandalum2. 2. Iis, quibus denegatur sepultura ecclesiastica, deneganda quoque sunt quaelibet Missa exsequialis (etiam anniversaria) et alia publica officia funebria3. Nihil autem obstat, ne Missae privatae dicantur pro istis defunctis, cum liceat Missam dicere pro omnibus defunctis in purgatorio exsistentibus, cumque non sit certum, talem defunctum esse in gehenna. 3. Cadaver excommunicat! vitandi, quod est sepultum in loco sacro, exhumandum est, obtenta licentia Ordinarii, si exhumatio fieri potest sine gravi incommodo, et tunc sepeliendum in loco profano4. 1 c. 1240, § 1. 2 Ib. §2. 3 c. 1241. 4 c. 1242. Sectio 2. De temporibus sacris. 453 SECTIO II. De temporibus sacris. Praenotamen. Cum tempora sacra sint a) dies festi, b) dies abstinen­ tiae et ieiunii, haec sectio in duos titulos dividitur, sc. i. de diebus festis et 2. de abstinentia et ieiunio. Dies festi, item dies abstinentiae et ieiunii supputantur a media nocte usque ad mediam noctem ‘, nisi tamen agitur de lucranda aliqua indulgentia stato die festo. Talis enim indulgentia acquiri potest a meridie diei praecedentis festum usque ad mediam noctem ipsius diei festi, ut iam dictum est2. Festa solent dividi in festa fori seu de prae­ cepto et festa chori sive de devotione. Priora celebranda sunt ab omnibus per abstinentiam a laboribus servilibus et per auditionem Missae; posteriora autem solummodo celebrantur ab iis, qui debent recitare Officium divinum. Aliquando accidit, ut festum quoad externam sollemnitatem transferatur in diem dominicam, sed eius Officium recitari debeat stato die. Numerus festorum, labentibus saeculis, nimis excrevit, ita ut Urbanus VIII3 ea limita­ verit. Sed postea etiam hic catalogus urbanianus festorum adhuc multum diminutus est, ita ut hodie non sint nisi decem festa de praecepto (praeter dies dominicas), ut infra dicetur. Non solum in ludaismo, sed etiam in paganismo celebrantur festa ad devotius colendam divinitatem. Q. 381. Quis valeat constituere, transferre, abolere tempora sacra, i. e. dies festos, ieiunii, abstinentiaeI R. Antiquis temporibus episcopi habuerunt amplissimam facultatem festa instituendi et abolendi, sed iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam episcopi iam nequeunt peculiares suis dioecesibus seu locis dies festos, abstinentiae, ieiunii indicere habitualiter, sed solummodo per modum actus, i. e. in casibus particularibus. Hinc solius S. Sedis est dies festos itemque dies abstinentiae et ieiunii universae Ecclesiae communes constituere, transferre, abolere 4. Q- 382. Qïtis valeat dispensare ab observantia dierum festorum, ieiunii, abstinentiae ? R. i. Ordinarii locorum possunt in casibus singularibus iusta de causa singulos homines singulasque familias in suo territorio degentes (etiam peregrinos) dispensare ab observantia festorum, ieiunii et abs­ tinentiae. Eandem dispensationem possunt concedere propriis subditis etiam extra territorium versantibus. Immo ex causa peculiari magni populi concursus aut publicae valetudinis possunt totam quoque dioecesim seu locum non quidem ab observantia diei festi, sed a ieiunio et ab abstinentia dispensare9. In hoc casu religiosi omnes (etiam exempti) in dioecesi aut loco habitantes possunt uti dispensatione concessa6. 2. Parochi possunt in casibus particularibus iusta de causa dispensare suos subditos ubique degentes vel extraneos in suo territorio commorantes, sicut episcopus, sed non valent totam simul paroeciam dispensare. 1 c. 1246. 4 c. 1244. 2 c. 923. 3 Const. «Universa» d. 13 Sept. 1642. 5 c. 1245, § i 2. 6 Cf. supra q. 241 Nota. Liber HI. De rebus. Pars II. De locis et temporibus sacris. Tit. 13 et 14. 3. Superiores in religionibus clericalibus exemptis habent eandem dispensandi facultatem sicut parochi pro suis subditis. Sunt autem subditi omnes religiosi professi, novitii aliique in religiosa domo diu noctuque degentes b 4. Confessarii nequeunt dispensare ab observantia festorum, ieiunii, ab­ stinentiae, nisi habeant speciales facultates; possunt tamen in casu parti culari ex iusta causa declarare, hanc legem ecclesiasticam non obligare. TITULUS XIII. De diebus festis. Q- 383. Quinam sint dies festi iuxta vigentem Ecclesiae disci­ plinam, et quomodo sint celebrandi r R. i. Iuxta vigentem Ecclesiae disciplinam dies festi sunt praeter dies dominicos decem sequentes: Nativitatis D. N. I. Chr., Circumcisionis, Epiphaniae, Ascensionis, Corporis Christi, Immaculatae Conceptionis et Assumptionis B. Μ. V., S. loseph eius sponsi, BB. Petri et Pauli Aposto­ lorum, Omnium Sanctorum2. Sicubi aliquod ex istis festis legitime est abolitum vel translatum, nihil licet innovare, inconsulta S. Sede3. Dies festi patronorum e. gr. paroeciae, dioecesis, regni non sunt de prae­ cepto, ita ut fideles tunc stricte teneantur et abstinere a servilibus operibus et audire Missam ; potest tamen Ordinarius loci exteriorem sollemnitatem transferre ad dominicam proxime sequentem4. Si pro aliqua regione aliquod festum de praecepto translatum est in Dominicam, e. gr. festum S. loseph, Assumptionis B. Μ. V., etiam regulares pro­ prium calendarium habentes debent se conformare huic translationi5. 2. Diebus dominicis et festis supra enumeratis fideles tenentur a) Missam audire; b) abstinere ab operibus servilibus; c) ab actibus forensibus; d) a publico mercatu, nisi adsit legitima consuetudo contraria aut particulare statutum contrarium6. De istis obligationibus in longum et latum agunt Moralistae7. Sit hic solummodo breviter notatum, legi de audiendo sacro satisfacere eum, qui Missae adest, quocumque catho­ lico ritu celebretur, sub dio aut in quacumque ecclesia vel oratorio publico aut semi-publico et in privatis coemeteriorum aediculis, non vero in aliis oratoriis privatis, nisi hoc privilegium a S. Sede concessum ei fuerit8. TITULUS XIV. De abstinentia et ieiunio. De hac materia solet in longum et latum tractari in Theologia morali9. Quare hic non damus alia, quam quae in Codice iuris cano­ nici statuta sunt. 1 5 7 9 c. 1245, § 3. 2 c. 1247, § i. 8 ib. § 3. 4 Ib. § 2. S. R. C. d. 5 Aug. 1904 (Decr. auth. n. 4142). 6 c. 124S. Cf. nostrum Man. theol. mor. II 467 sqq. 8 c. 1249. Cf. nostrum Man. theol. mor. II 653 sqq. Fars III. De cultu divino. Q. 384. 455 Quid praescribat lex ecclesiastica de ieiunio et abs­ tinentia r R. i. Lex abstinentiae vetat esum carnis atque iusculum carnis, non autem alios cibos vel potus, e. gr. lacticinia, ova, condimenta etiam ex adipe animalium h Lex abstinentiae servanda est a) omnibus feriis sextis totius anni, b) feriis quartis Cinerum et Quattuor Temporum, c) sabbatis Quadra­ gesimae et Quattuor Temporum, d) pervigiliis Pentecostes, Assumptionis B. Μ. V., Omnium Sanctorum, Nativitatis I. Ch. Si istis diebus extra Quadragesimam occurrit festum de praecepto, lex abstinentiae cessat2. Quare e. gr. in festo S. loseph d. 19 Martii, quod semper cadit in Quadragesimam, observanda est lex tam abstinentiae quam ieiunii3. Ex iure igitur communi abstinentia observanda est in omnibus feriis Quattuor Temporum ; ex iure vero particulari aliquando lex abstinentiae non obligat feria IV et Sabbato Quattuor Temporum, e. gr. in Helvetia. Lege abstinentiae tenentur omnes, qui septimum aetatis annum ex­ pleverunt4. 2. Lex ieiunii vetat plures completas comestiones eodem die, non autem t^etat, ut praeter unam completam comestionem aliquid cibi mane et vespere sumatur, dummodo servetur circa ciborum quantitatem et qualitatem probata locorum consuetudo5. Nec vetitum est carnes ac pisces in eadem refectione permiscere (permixtio epularum), nec serotinam refectionem cum prandio permutare 6. Non autem est licitum manducare carnes pluries in die7. Lex ieiunii servanda est: a) omnibus diebus Quadragesimae, ex­ ceptis diebus dominicis; b) diebus Quattuor Temporum; c) pervigiliis Pentecostes, Assumptionis, Omnium Sanctorum, Nativitatis I. Chr. Attamen si diebus sub b) et c) occurrit festum de praecepto, cessat lex ieiunii8 et etiam abstinentiae, ut iam dictum est. Lege ieiunii adstringuntur omnes ab expleto vicesimo primo aetatis anno ad inceptum sexagesimum °. Pro omnibus autem lex tam absti­ nentiae quam ieiunii cessat Sabbato Sancto post meridiem 10. Nota. Supradicta statuta de abstinentia et ieiunio valent de iure communi; nihil enim mutatum est de induitis particularibus, de votis cuiuslibet personae physicae vel moralis, de constitutionibus ac regulis cuiusvis religionis vel instituti approbati11. PARS III. De cultu divino. Praenotamen. Quamvis ea quoque, quae in partibus praecedentibus dicta sunt de sacramentis, de sacramentalibus, de locis et temporibus sacris, 1 s 4 8 c. 1250. 2 c. 1252. Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 576). c. 1254, § i. 6 c. 1251, § I. 6 Ib. § 2. 7 Acta Ap. Sed. IX 480. c. 1252, § 2 3 4. 9 c. 1254, § 2. 10 c. 1252, § 4. 11 c. 1253. 4$ό Liber III. De rebus. ad cultum divinum pertineant, tamen specialiter pars tertia inscribitur de di­ vino cultu, claritatis causa. Hic enim pressius tractatur de actibus virtutis religionis atque de iis, quae liturgia canonica statuit hac in re. Quare haud immerito haec pars tertia posset quoque inscribi de liturgia eaque canonica, seu de iure liturgico. Liturgia enim potest diversimode spectari et notanter dupliciter: i. in quantum in particulari praecipit diversas caerimonias in di­ versis functionibus peragendas; quae quidem praecepta, cum soleant imprimi characteribus rubris in libris liturgicis, vocantur generaliter: Rubricae. 2. in quantum generaliter fert leges de obiecto, ministro, circumstantiis etc. cultus. Liturgia in primo sensu accepta retinet denominationem liturgiae, de qua non solet tractari in ipso iure canonico, dum in altero sensu accepta vocatur liturgica canonica seu ius liturgicum, de quo hic agitur. C. 1257 statuitur: «Unius Apostolicae Sedis est tum sacram ordinare liturgiam (in primo sensu acceptam) tum liturgicos approbare libros.» Antiquis temporibus res liturgicae non solum a S. Sede, sed etiam ab episcopis vel conciliis particularibus ordinabantur. Quare non solum in Oriente, sed etiam in Occidente exsiste­ bant et aliqualiter adhuc exsistunt diversae liturgiae, e. gr. liturgia S. Basilii, liturgia mozarabica in Hispania, vetus gallicana in Gallia, ambrosiana in Italia superiore. S. Pius V1 procuravit correctionem librorum liturgicorum Missalis et Breviarii atque praescripsit liturgiam Romanam in toto Occidente (salvis quibusdam exceptionibus). Sixtus V2 instituit S. Congregationem Ri­ tuum cum amplissima facultate sacrae liturgiae invigilandi. Q· 385· Quid sit cultus et quomodo dividatur? R. Cultus est honos exhibitus alteri propter superiorem, eius ex­ cellentiam et protestationem nostrae erga eum submissionis. Omisso cultu civili, quo honoratur excellentia naturalis alterius hominis, cultus sacer subdividitur: a) in cultum latreutricum seu cultum latriae, qui est adoratio stricte dicta et qui absolute exhibetur Sanctissimae Trini­ tati, singulis eiusdem personis, Christo Domino, etiam sub speciebus eucharisticis; b) in cultum hyperduliae, qui exhibetur soli B. Virgini Mariae, propter singularem eius excellentiam, in quantum est mater Dei atque claret splendidissimis virtutibus; c) in cultum duliae, qui exhibetur sanctis angelis et hominibus propter eorum excellentiam supernaturalem 3. Item subdividitur cultus in absolutum et relativum. Primus est ille, qui exhibetur alicui personae ob eius excellentiam propriam et intrinsecam. Alter est ille, quo aliqua res colitur propter excellentiam alicuius personae, quam repraesentat aut ad quam refertur. Cultus exhibitus Deo et Sanctis est absolutus, cultus autem exhibitus sacris reliquiis et imaginibus est relativus4. Demum distinguitur: cultus publicus et privatus. Primus defertur nomine Ecclesiae a personis legitime ad hoc deputatis per actus item ex Ecclesiae institutione exhibendos, ut omnes devotiones stricte liturgicae, e. gr. Missa. Alter est, qui aut non est ab Ecclesia institutus 1 Const. «Quod nobis» d. 9 Iui, 1568 et const. «Quo primum» d. 14 Iui. 1570. 2 Const. «Immensa» d. 22 lan. 1588. 8 c. 1255, 81. 4 Ib. § 2. Pars III. De cultu divino. aut non peragitur nomine Ecclesiae, e. gr. cultus exhibitus alicui servo Dei nondum beatificato h Q. 386. Quid sit ab Ecclesia statutum circa cultum divinum ? R. i. Locorum Ordinarii advigilent, ut sacrorum canonum prae­ scripta de divino cultu sedulo observentur, et praesertim ne in cultum divinum sive publicum sive privatum aut etiam in cotidianam fidelium vitam superstitiosa ulla praxis inducatur, aut quidquam admittatur a fide alienum vel ab ecclesiastica traditione absonum vel turpis quaestus speciem prae se ferens. Quodsi loci Ordinarius leges pro suo territorio hac in re tulerit, etiam religiosi omnes, exempti quoque, tenentur eas observare, et Ordinarius potest eorundem ecclesias et publica oratoria in hunc finem visitare2. Hinc e. gr. si Ordinarius prohibuit devotiones insolitas vel imagines, omnes in eius territorio degentes debent oboedire. Generatim orationes et pietatis exercitia ne permittantur in ecclesiis vel oratoriis sine revisione et expressa Ordinarii licentia, qui in casibus difficilioribus rem totam S. Sedi subiciat. Loci autem Ordinarius non potest novas litanias approbare publice recitandas3. Nequeunt enim publice recitari aliae litaniae quam eae, quae sunt approbatae a S. Sede. 2. Ecclesiae ministri in cultu exercendo unice a superioribus ecclesia­ sticis dependere debent4. Haud raro auctoritates civiles inique sibi usurpaverunt et usurpant potestatem statuendi de cultu religioso, ut losephinistae, Regalistae etc. Quae quidem manifeste pugnant cum libertate Ecclesiae et haud semel a Summis Pontificibus reprobata sunt. Pius X5 hujusmodi iniquam usurpationem nuper proscripsit. 3. Communicatio activa in cultu heterodoxo haud licita est fidelibus; esset enim aliqua approbatio falsi cultus atque saepe imminens periculum perversionis. Tolerari autem potest, ut civilis officii vel honoris causa catholici passive seu materialiter ob gravem causam assistant in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque sollemniis, dummodo perversionis et scandali periculum absit6. 4. Optandum est, ut mulieres in ecclesia sint separatae a viris, sicut fuit antiqua disciplina. Mulieres sint modeste vestitae et capite cooperto in ecclesia, maxime cum ad mensam Dominicam accedunt; viri autem sint nudo capite, dum sacris ritibus assistunt, nisi aliud ferant probati populorum mores aut peculiaria rerum adiuncta7. 5. Quantum ad locum, quem obtinent fideles durantibus sacris ritibus, haec sunt observanda: a) Magistratibus aliisque laicis nobilibus potest quidem in ecclesia locus dignior designari, sed extra chorum et presbyterium, quod pro clericis reservetur8, b) Requiritur expressus consensus Ordinarii loci, ut concedatur alicui fideli locus reservatus sibi suisque. Ordinarius autem hunc consensum ne praestet, nisi ceterorum 1 3 6 8 Latius de hac re scripsimus in Man. theol. inor. II 383 sqq. 2 c. 1261. c. 1259. 4 c. 1260. 5 Lilt, encycl. «lamdudum» d. 24 Maii 1911. Latius de hac re scripsimus in Man. theol. mor. I 523 sqq. 7 c. 1262. c. 1263, § t; Caerimoniale episc. 1. 1, c. 13, n. 13. 458 Liber ILI. De rebus. Pars III. De cultu divino. fidelium commoditati sit sufficienter consultum et nisi semper possit ex iusta causa concessionem datam revocare1. In multis regionibus ex­ sistit mos locandi magnam partem sedilium pretio soluto. Qui quidem mos introductus est ad habendam sufficientem pecuniam pro expensis cultus. Cum ex hac locatione exaggerata possint magni abusus irre­ pere, requiritur ad eos cavendos praevia expressa licentia Ordinarii loci. Etiam religiosi exempti videntur tali licentia indigere pro suis ecclesiis. Quae quidem licentia debet esse expressa, et non videtur sufficere tacita vel praesumpta. 6. De musica adhibenda in cultu sacro quamplurima statuta lata sunt. Imprimis musicae, in quibus sive organo aliisve instrumentis sive cantu lascivum aut impurum aliquid miscetur, ab ecclesiis omnino arceantur2. Musica enim sacra debet inservire ad augendam sollemni­ tatem cultus divini et ad excitandam veram populi devotionem. Cantus gregorianus adhibendus est iuxta formam a Pio X praescriptam3. Reli­ giosae mulieres possunt quidem de venia Ordinarii loci ad normam suarum constitutionum et legum litürgicarum canere in propria ecclesia aut oratorio publico, sed tali e loco canant, ubi a populo conspici nequeunt4. Aliae mulieres ne cantent in functionibus stricte liturgicis, ut in Missa sollemni, et, sicubi talis abusus exsistit, prudenter est eli­ minandus5. Nihil autem per se obstat, ne mulieres cantent in ecclesia durantibus functionibus non stricte liturgicis. TITULUS XV. De custodia et cultu ss. Eucharistiae. Q. 387. Ubinam licitum sit, ss. Eucharistiam asservare r R. i. Ut ss. Eucharistia in aliquo loco asservari queat, semper requiritur, ut adsit sacerdos, qui eius curam habeat et qui regulariter semel saltem in hebdomada ibi Missam celebret6. 2. Debet asservari ss. Eucharistia: a) in ecclesia cathedrali, in ec­ clesia principe abbatiae vel praelaturae nullius, vicariatus et praefecturae apostolicae; istae enim ecclesiae censentur quasi ecclesiae paroeciales totius dioecesis vel districtus; b) in qualibet ecclesia paroeciali vel quasi-paroeciali ; istis enim ecclesiis incumbit cura animarum cum pro­ visione infirmorum ; c) in ecclesia adnexa domui religiosorum ex­ emptorum sive virorum sive mulierum. Ratio est, quia religiosi ex­ empti recipiunt viaticum a proprio superiore eiusve delegato et ex propria ecclesia. 3. Potest asservari ss. Eucharistia de licentia Ordinarii loci: a) in ecclesiis collegiatis; b) in oratorio principali (sive publico sive semipublico) domorum religiosarum vel piarum vel collegiorum ecclesiasti­ corum, qui a clericis saecularibus aut a religiosis reguntur7. 1 c. 1263. Cf. S. C. C. d. ii Dec. 1920 (Acta Ap. Sed. XIII 262 sqq.). 3 c. 1264, § i. 3 Cf. S. R. C. d. 8 lan. 1904. 4 c. 1264, § 2. 5 S. R C. d. 17 Sept. 1897; d. 19 Febr. 1903. 6 c. 1265, §1. 7 Ib. Titulus 15. De custodia et cultu ss. Eucharistiae. 459 4. Requiritur indultum apostolicum, ut ss. Eucharistia asservari queat in aliis ecclesiis vel oratoriis. Ordinarius loci hanc licentiam con­ cedere potest tantummodo ecclesiae aut oratorio publico ex iusta causa et per modum actus, i. e. non habitualiter, sed in casibus particularibus1. 5. Nemini licet ss. Eucharistiam apud se retinere aut secum in itinere deferre2. Hoc enim est privilegium soli Summo Pontifici re­ servatum, quod vix umquam alii conceditur idque solummodo in locis Missionum. 6. In ipsa religiosa vel pia domo ss. Eucharistia asservari nequit nisi in publica ecclesia adnexa domui, si communitas ea utitur ad ordinaria et cotidiana pietatis exercitia explenda, secus in principali oratorio (sine praeiudicio iuris ecclesiae, si quod habet). Sin autem in eodem materiali aedificio habitant distinctae et separatae familiae, ita ut sint formaliter distinctae religiosae vel piae domus, e. gr. con­ ventus et collegium, tunc unaquaque potest in suo oratorio principali asservare SS. Sacramentum 3. In ecclesia aut oratorio principali monialium potest quidem ss. Eucharistia asservari, non autem intra chorum aut septa monasterii4. Hucusque exsistebant indulta vel privilegia concedentia e. gr. ut in capella novitiatus ss. Eucharistia asservetur praeterquam in ecclesia religiosa. Omnia ista indulta vel privilegia nunc revocata sunt5. 7. Ecclesiae (praesertim paroeciales), in quibus ss. Eucharistia asser­ vatur, cotidie per aliquot saltem horas pateant fidelibus, qui possint visitare et adorare ss. Eucharistiam6. Etiam in oratoriis, ubi asservatur ss. Eucharistia, eius visitatio cotidiana valde est commendanda7. Q. 388. Quaenam statuta sint de altari, tabernaculo, pyxide SS. sacramenti r R. i. ss. Eucharistia continuo seu habitualiter asservari nequit nisi in uno tantum eiusdem ecclesiae altari8. Nihil autem obstat, dum SS. Eucharistia publice exponitur in altari maiore, ne asservetur habi­ tualiter in altari laterali. 2. Asservetur ss. Eucharistia in praecellentissimo ac nobilissimo loco ac proinde regulariter in altari maiore, nisi aliud venerationi et cultui tanti sacramenti commodius et decentius videatur, servato praescripto legum liturgicarum, quod ad ultimos dies hebdomadae maioris attinet9. Sed in ecclesiis cathedralibus, collegiatis aut conventualibus, in quibus ad altare maius chorales functiones persolvendae sunt, ne ecclesiasticis officiis impedimentum afferatur, opportunum est, ut ss. Eucharistia regulariter non asservetur in altari maiore, sed in alio altari vel sacello 10. 3. Altare, in quo ss. Eucharistia asservatur, sit prae omnibus aliis ornatum, ita ut suo ipso apparatu magis moveat fidelium pietatem ac devotionem n. ' 3 1 9 ib. § 2. 2 Ib. § 3. Pontificia Commissio d. 2—3 lun. 1911 (Acta Ap. Sed. X 347)· c. 1267. 5 Ib. 6 c. 1266. 7 Cf. c. 1273. 8 c. 126S, § i. Ib. § 2. 10 Ib. § 3. 11 Ib. § 4. LJ-------------------------- 40ο Liber III. De rebus. Pars III. De cultu divino. 4. Tabernaculum, in quo ss. Eucharistia asservatur, sit inamovibile in medio altaris, sit affabre exstructum, undequaque solide clausum, ne fures id aperire valeant; sit ab omni alia re vacuum, sit decenter ornatum ad normam legum liturgicarum h Quae quidem leges prae­ scribunt, ut tabernaculum sit interius et exterius vel serico albo tectum vel auratum; sit velatum conopeo, cuius color sit albus vel mutetur secundum tempora et festa. — Cum hodie in nonnullis regionibus sit periculum sacrilegi furti vel alius violationis, non est vetitum (ac­ cedente licentia episcopi), ss. Eucharistiam nocturno tempore extra altare, super corporali tamen, in loco tutiore et decenti asservari, dummodo lampas ibi accendatur2. Clavis tabernaculi diligentissime custodiri debet, onerata graviter conscientia sacerdotis, qui ecclesiae vel oratorii curam habet3. 5. Coram tabernaculo, in quo ss. Eucharistia asservatur, una saltem lampas diu noctuque continenter luceat, nutrienda oleo olivarum vel cera apum. Ubi vero oleum olivarum haberi nequeat, Ordinarius loci potest permittere, ut aliis oleis nutriatur, quantum fieri potest, vege­ tabilibus4; immo etiam ut adhibeatur lux electrica. 6. Particulae consecratae pro communione fidelium asserventur in pyxide ex solida decentique materia, eaque munda et suo operculo bene clausa, cooperta albo velo serico et, quantum res feret, ornato3. Valde decet, ut pyxis sit argentea intusque aurata, sed sufficit quoque alia materia solida; excluditur autem materia ligni, vitri etc. Hostiae consecratae pro fidelium communione aut pro expositione SS. Sacra­ menti sint recentes et frequenter renoventur, veteribus rite consumptis, ita ut nullum sit periculum corruptionis6. Cum nequeat pro omnibus locis eadem regula applicari, Ordinarius loci det instructionem, quoties particulae sint renovandae. Q· 389. Quid statutum sit de expositione ss. Eucharistiae r R. i. Distinguitur duplex expositio: altera publica, altera privata. Expositio publica seu cum ostensorio fieri potest de iure communi die festo Corporis Christi et intra eiusdem octavam inter Missarum sollemnia et ad Vesperas in omnibus ecclesiis; aliis vero temporibus semper et pro omnibus (etiam exemptis) requiritur licentia Ordinarii loci. Ex­ positio privata seu cum pyxide, quae non extrahitur e tabernaculo, potest fieri ex qualibet iusta causa sine Ordinarii licentia7. Post talem expositionem privatam nihilominus dari potest benedictio cum pyxide velata, ut supra q. 241, n. 4 iam dictum est8. 2. Minister expositionis et repositionis ss. Eucharistiae est sacerdos vel diaconus; minister vero benedictionis est solus sacerdos; diaconus solummodo potest cum pyxide benedicere infirmum et assistentes, quando legitime administravit viaticum9. ' c. 1269, § i 2. 2 ib. § 3. 3 ib. § 4. 4 c. 1271. 5 c. 1270. 6 c. 1272. 7 c. 1274, § i. s S. R. C. d. 30 Nov. 1895 (Decr. auth. n. 3875 ad 3). 9 c. 1274, § 2. Titulus 16. De cultu sanctorum, sacrarum imaginum, reliquiarum. 461 3. Quotannis habeatur in omnibus ecclesiis, ubi SS. Sacramentum asservatur, expositio ss. Eucharistiae per 40 horas. Sicubi id fieri nequit sine gravi incommodo, curet loci Ordinarius, ut saltem per aliquot continuas horas statis diebus ss. Eucharistia sollemniore ritu exponatur1. TITULUS XVI. De cultu sanctorum, sacrarum imaginum, reliquiarum. Q· 390· Quid sit statutum de cultu sanctorum? R. i. Bonum et utile est colere atque suppliciter invocare sanctos et prae ceteris Beatissimam Virginem Mariam. Cultu publico non licet venerari nisi servos Dei beatificatos aut canonizatos et quidem ita, ut liceat canonizatos colere ubique et quovis actu duliae; beatificatos vero nisi loco et modo, quo Romanus Pontifex concessit2. 2. Laudabiliter quoque sancti eliguntur patroni nationum, dioece­ sium, provinciarum, confraternitatum, familiarum religiosarum aliorum­ que locorum et moralium personarum. Ut autem tales patroni publice agnoscantur, requiritur confirmatio S. Sedis. Beati nequeunt eligi patroni nisi ex peculiari induito S. Sedis3. Quomodo festa talium patronorum sint celebranda, statuitur a iure liturgico. Q. 39 I· Quid sit iure statutum de sacris imaginibusr R. i. Novae imagines insolitae nequeunt in ecclesiis (etiam ex­ emptis) aliisve locis sacris poni, nisi sint ab Ordinario loci approbatae4. Ordinarius autem sacras imagines publice ad fidelium venerationem exponendas ne approbet, quae cum probato Ecclesiae usu non con­ gruunt5. Quare e. gr. proscriptae sunt a Benedicto XIV imagines repraesentantes S. Spiritum sub specie pulchri iuvenis, vel SS. Trini­ tatem sub specie hominis habentis tres facies. Sicuti pro expositione, ita quoque pro editione et impressione sacrarum imaginum semper requiritur approbatio Ordinarii loci6. Optandum est, ut episcopi sint satis severi in approbatione sacrarum imaginum, quae, si sunt pulchrae et revera piae, optimum influxum in fideles exercent; secus autem iniciunt scandalum, immo et horrorem. 2. Si imagines publicae venerationi expositae sollemniter bene­ dicuntur, haec benedictio Ordinario reservatur, qui tamen potest eam cuilibet sacerdoti committere7. Cum superiores maiores religionum clericalium exemptarum valeant benedicere ecclesias aliaque loca sacra et sacram supellectilem 8, videntur posse quoque sollemniter benedicere imagines sacras in propriis ecclesiis. 3. Imagines pretiosae, i. e. vetustate, arte aut cultu praestantes, in ecclesiis vel oratoriis publicis fidelium venerationi expositae, si quando reparatione indigent, numquam restaurentur sine dato scriptis consensu c. 1275. 2 cf. 1277. 3 c. 1278. c. 1385, § i, n. 3. ' c. 1279, § 4. 4 c. 1279, § i. 8 c. 1156 et 1304. 8 Ib § 2. 402 Liber III. De rebus. Pars III. De cultu divino. Ordinarii, qui, antequam licentiam concedit, .prudentes ac peritos viros consulat1. Ratio huius statuti est obvia; per restaurationes enim in­ eptas haud semel pretiosae imagines prorsus deturpatae sunt. Tales imagines pretiosae itemque aliae, quae in aliqua ecclesia magna populi veneratione honorantur, nequeunt valide alienari neque in aliam ecclesiam perpetuo transferri sine S. Sedis permissu2. Q. 392. Quid sit iure statutum de sacris reliquiis i R. i. Eae solae reliquiae publico cultu in ecclesiis (quamquam exemptis) honorari possunt, quas genuinas esse constat authentico documento alicuius Cardinalis vel Ordinarii loci vel alius viri ecclesia­ stici, cui facultas authenticandi induito apostolico est concessa3. Vicarius generalis nequit, sine speciali mandato, reliquias authenticas edicere4. Si quae reliquiae certo non sunt authenticae, a fidelium cultu prudenter amoveantur per Ordinarium loci; immo reliquiae, quarum authenticitatis documenta interierunt, publicae venerationi ne exponantur, nisi prae­ cedat iudicium Ordinarii loci (non autem Vicarii generalis sine mandato speciali). Reliquiae tamen antiquae in ea veneratione, qua hactenus fuerunt, sunt retinendae, nisi in aliquo peculiari casu certis argumentis constat, eas falsas vel suppositicias esse5. Hodiernis temporibus ex­ sistunt hypercritici, qui ex meris coniecturis aut ex solis probabilibus argumentis vel praeiudicatis opinionibus authenticitatem reliquiarum in dubium vocant. Talem hypercrisim Ordinarii ne permittant maxime in sacris concionibus, libris, ephemeridibus fovendae pietati destinatis 6. 2. Insignes vocantur reliquiae corpus, caput, brachium, antibrachium, cor, lingua, manus, crus aut illa pars corporis, in qua passus est martyr (dummodo sit integra et non parva). Tales insignes reliquiae a) ne­ queunt alienari aut perpetuo transferri in aliam ecclesiam sine licentia S. Sedis7, b) nequeunt in aedibus vel oratoriis privatis asservari sine expressa Ordinarii loci licentia8. Reliquiae non insignes debito cum honore etiam in domibus privatis servari pieque a fidelibus gestari possunt9. 3. Sedulo invigilandum est, ne sacrae reliquiae ullo modo pro­ fanentur neve hominum incuria pereant neve minus decenter custo­ diantur neve vendantur neve in manus acatholicorum transeant10. 4 Quantum ad publicam expositionem reliquiarum statutum est: a) ut semper sint clausae in thecis seu capsis obsignatis11; b) ut reliquiae sanctissimae Crucis numquam in eadem theca cum reliquiis sanctorum publicae venerationi exhibeantur, sed propriam thecam separatam habeant12. Beatorum reliquiae nequeunt sine peculiari induito S. Sedis 1 c. 1280. 2 c. 1281, § i. 3 c. 1283, § i. 4 Ib. § 2. 5 c. 1285. 6 c. 1286. 7 c. 1281. 8 c. 1282, § i. 9 Ib. § 2. 10 c. 1289. 11 c. 1287, § !· 12 Ib. § 2. De veneratione sanctissimae Crucis latius tractavimus in Man. theol. mor. II 386. Sanctissimae Crucis reliquiae, quas in cruce pectorali episcopus forte defert, ipso defuncto cedunt ecclesiae cathedrali atque transmittendae sunt episcopo successori. Titulus 17. De sacris processionibus. 463 in processionibus circumferri neque in aliis ecclesiis exponi quam in iis, ubi eorum Officium et Missa celebrantur1. 5. Qui falsas reliquias conficit, aut scienter vendit, distribuit vel publicae fidelium venerationi exponit, ipso facto excommunicationem Ordinario reservatam contrahit2. TITULUS XVII. De sacris processionibus. Q· 393- Qïiid et quotuplices sint sacrae processiones r R. i. Sacrae processiones, quae et rogationes et litaniae vocantur, sunt sollemnes supplicationes, quae a populo fideli, duce clero, fiunt eundo ordinatim de loco sacro ad locum sacrum, ad excitandam fidelium pietatem, ad commemoranda Dei beneficia eique gratias agendas, ad divinum auxilium implorandum3. Iam antiquissimis tem­ poribus sacrae processiones habitae sunt ad sepulcra martyrum vel in translatione sacrarum reliquiarum. Processiones celebres seu sic dictae litaniae maiores (in festo S. Marci) et minores (diebus Rogationum) iam saeculo V videntur fuisse in usu. Rogationum sollemnitatem primus S. Mamertus episcopus Viennensis in Gallia instituit4. 2. Distinguuntur processiones ordinariae et extraordinariae. Priores fiunt quolibet anno statis diebus ex iure sive communi sive particulari. Posteriores ex variis publicisque causis particularibus indicuntur a com­ petenti auctoritate ecclesiastica5, sc. ab Ordinario loci, audito capitulo cathedrali6. Ita saltem, si agitur de processionibus publicis. — Solent quoque distingui processiones generales, quibus intersunt totus clerus totusque populus diversarum ecclesiarum alicuius loci ; et particulares, quae instituuntur ab aliqua ecclesia particulari aut a confraternitate etc. Q. 394· Quid specialiter de processione theophorica in festo Corporis Christi statutum siti R. i. Nisi aliter ferat immemorabilis consuetudo vel locorum circumstantiae (prudenti iudicio episcopi) aliud exigant, die festo Cor­ poris Christi unica tantum sollemnisque per publicas vias processio in uno eodemque loco fieri debet ab ecclesia digniore, eique clerici omnes religiosaeque virorum familiae seu communitates etiam exemptae et laicorum confraternitates interesse debent”. Ab hac obligatione assistendi processioni eximuntur: 1) Regulares, qui in strictiore clausura perpetuo vivunt, ut Carthusiani; 2) qui a civitate ultra tria milia passuum distant; 3) qui habent speciale privilegium concessum post Concilium Quodsi episcopus pluribus dioecesibus praefuit, istae reliquiae cedunt ecclesiae cathedrali dioecesis, in cuius territorio supremum diem obiit, aut si extra dioecesim mortuus est, ei dioecesi, ex qua ultimo discessit, c. 1288. 1 c. 1287, § 3. 2 c. 2326. 3 c. 1290, § i. 4 Cf. Kirchenlexikon s. v. Bittgange. 5 c'. 1290, §2. 6 c. 1292. 7 c. 1291, § i. 464 Liber III. De rebus. Pars III. De cultu divino. Tridentinum, ut Carmelitae, lesuitae, Theatini, Barnabitae; 4) omnes mulieres religiosae. In nonnullis regionibus exsistit tamen consuetudo, ut mulieres religiosae intersint. 2. Ceterae paroeciae et ecclesiae etiam regulares possunt intra Octavam Corporis Christi proprias processiones extra ecclesiae ambitum agere; sed ubi sunt plures ecclesiae, Ordinarii loci est, ne incommoda oriantur, horas ac dies praestituere, quibus suam quaeque processionem agat 3. Ad Ordinarium loci pertinet curare, ut in processionibus omnia ordinate et pie peragantur atque ut abusus exstirpentur1 2. Pariter ad eum pertinet, lites de praecedentia solvere iuxta statuta canonum, nempe iuxta c. 106 et 491. Q· 395· Quis possit processiones indicere, imitare, abolere r R. i. Praeter Summum Pontificem solus Ordinarius loci, audito capitulo cathedrali, potest processiones extraordinarias publicas indicere aut consuetas processiones transferre vel abolere3. Etiam regulares exempti nequeunt extra suas ecclesias et claustra processiones ducere sine Ordinarii loci licentia4, nisi tamen habeant speciale privilegium. Sic e. gr. FF. Praedicatores possunt publicas processiones facere prima Dominica Octobris libere ingrediendo cum omni pompa limites cuiusque paroeciae5. 2. Si Ordinarius loci ex publica causa legitime indixit processionem extraordinariam, tunc omnes ii interesse debent, qui tenentur ad pro­ cessionem theophoricam in festo Corporis Christi et ad alias proces­ siones ordinarias6. Religiosi etiam exempti, qui illegitime recusant assistere7 processionibus istis, possunt ab Ordinario loci puniri. TITULUS XVIII. De sacra supellectili. Praenotamen. Iste titulus est brevis; omittit enim fere omnia, quae ad ius liturgicum stricte dictum pertinent. Et revera est impossibile, paucis verbis indicare ea omnia, quae leges liturgicae de materia, forma, benedic­ tione, usu, custodia totius sacrae supellectilis statuerunt. Insuper attentenda essent ea, quae archaeologia sacra et ars sacra de istis rebus statuunt. Quare ad ampliorem doctrinam hauriendam consulendi sunt libri, qui ex professo tractant de iure liturgico vel de archaeologia sacra8. 1 c. 1191, § 2. 2 c. 1295. 3 c. 1292 et 1294. 4 c. 1293. 5 Cf. const. FF. Praed. n. 112. In omnibus processionibus possunt Fratres Prae­ dicatores Crucifixi imaginem ad se conversam tenere. S. R. C. d. 9 Apr. 1910. 6 c. 1292. Assistentes in processionibus S. Marci et Rogationum debent exspectare, donec celebrans preces post Litanias dicendas concludat. S. R. C. d. 9 Apr. 1910 (Acta Ap. Sed. II 237). ‘ S. C. C. 27 Iui. 1626. Cf. causam Melitensem solutam a. 1902 (Anal. eccl. XI 71 sqq·)· 8 E. gr. Gavantus-Merati, Thesaurus sacrorum rituum ; Thamassintts, Vetus et nova Ecclesiae disciplina; Thalhofer, Handbuch der Liturgik ; de Albertis, De sacris utensilibus. Titulus 18. De sacra supellectili. 465 Q· 396. Quid sit generatim statutum de sacra supellectili ? R. i. Sacra ecclesiarum supellex dicuntur omnia utensilia, quae ad cultum divinum inserviunt, ut vasa sacra, vestes liturgicae, ornamenta altarium etc. In primaeva Ecclesia haec aliquando vocata sunt «-ana­ themata·», eo quod sunt a communi usu seiuncta. 2. Sacra supellex, praesertim si est benedicta vel consecrata, caute custodiatur in ecclesiae sacrario aliove tuto ac decenti loco, nec ad usus profanos adhibeatur1. Insuper fiat eius inventarium, quod accurate servetur. Circa eius materiam et formam vero serventur praescripta liturgica, ecclesiastica traditio et sacrae artis quoque leges. 3. Ii, qui tenentur reparare ecclesiam, tenentur quoque providere de sacra supellectili ad cultum necessaria, nisi tamen aliter sit provisum2. 4. Benedictionem sacrae supellectilis, antequam ad usum sibi pro­ prium adhibeatur, impertire possunt3: a) · Cardinales et omnes episcopi etiam titulares sine ulla limitatione; b) locorum Ordinarii, charactere episcopali carentes pro ecclesiis et oratoriis proprii territorii; c) parochus pro ecclesiis et oratoriis in territorio suae paroeciae positis et rectores ecclesiarum pro suis ecclesiis; d) sacerdotes a loci Ordinario delegati intra fines delegationis et iurisdictionis delegantis. Potest igitur e. gr. episcopus delegare sacer­ dotem, ut possit casulas benedicere pro tota dioecesi; e) superiores religiosi et sacerdotes eiusdem religionis ab ipsis de­ legati, pro propriis ecclesiis et oratoriis ac pro ecclesiis monialium sibi subiectarum. Potest igitur e. gr. Prior conventualis delegare sacer­ dotem sacristam, ut benedicat novas casulas. 5. Sacra supellex benedicta aut consecrata benedictionem aut con­ secrationem amittit: a) si tales laesiones vel mutationes subierit, ut pristinam amiserit formam et iam ad suos usus non habeatur idonea. Hinc e. gr. si pes calicis est avulsus a cuppa, calix est exsecratus; b) si ad usus indecoros adhibita vel publicae venditioni exposita fuerit. Pline e. gr. casula, quae ex ecclesia fuit erepta, iudaeo tradita et in publico emporio vendita, eget nova benedictione. Non autem videtur esse iterum benedicenda casula, quae ab una ecclesia vendita fuit alteri, cum talis venditio non sit publica. 6. Calix et patena non amittunt consecrationem ob consumptionem vel renovationem auraturae4. Si autem auratio calicis vel patenae con­ sumpta est, oritur gravis obligatio eam innovandi ante usum. Calix et patena, item purificatoria, pallae, corporalia, quae adhibita fuerunt in sacrificio Missae, ne tangantur nisi a clericis vel ab iis, qui eorum custodiam habent, ut sacristani5*. Per se patet, in casu necessitatis ' c. 1296,. § i. 5 c. 1306, § I. 2 c. 1297. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 8 c. 1304. 4 c. 1305, § 2. 30 466 Liber III. De rebus. Pars III. De cultu divino quemlibet posse tangere istas res. Quare e. gr. si calix est denuo inaurandus, potest tangi ab opifice laico inaurante. 7. Purificatoria, pallae, corporalia in Missae sacrificio adhibita ne tradantur lavanda laicis (etiam religiosis mulieribus), nisi prius abluta fuerint a clerico in maioribus ordinibus constituto; aqua autem primae lotionis mittatur in sacrarium vel, si hoc deest, in ignem b Q· 397· Quid specialiter sit statutum de sacra supellectili cardi­ nalium, episcoporum, beneficiariorum ? R. i. Defuncti Cardinalis, qui in Urbe domicilium habebat, quae­ libet sacra supellex (exceptis anulis et crucibus pectoralibus) aliaeque res omnes stabiliter divino cultui destinatae semper cedunt pontificio sacrario, nisi Cardinalis eas donaverit aut testamento reliquerit alicui ecclesiae vel oratorio publico vel loco pio vel alicui personae eccle­ siasticae aut religiosae. Optandum est, ut Cardinalis, qui hac facultate donandi vel testandi uti velit, saltem ex parte praeferat illas ecclesias, quas in titulum, administrationem seu commendam obtinuit2. 2. Defuncti episcopi residentialis (etiamsi cardinalitia dignitate fulsit) sacra supellex cedit ecclesiae cathedrali, exceptis a) anulis et crucibus pectoralibus (reliquiae autem sanctissimae Crucis forte in cruce pectorali reconditae cedunt episcopo successori, ut supra dictum est); b) omnibus iis utensilibus, quae ab episcopo defuncto certo comparata fuerunt bonis ad ecclesiam non pertinentibus neque quae transierunt in ec­ clesiae proprietatem3. Si quando episcopus duas vel plures dioeceses successive rexit aut simul praefuit duabus vel pluribus dioecesibus unitis aut in perpetuam administrationem concessis, cathcdralem ec­ clesiam habentibus propriam et distinctam, hoc modo procedendum est: Ea sacra utensilia, quae certo comparata fuerunt reditibus unius tantum dioecesis, cedunt eiusdem cathedrali ecclesiae. Alia utensilia dividi debent aequis partibus inter singulas ecclesias cathédrales, dum­ modo dioecesium reditus ne sint divisi, sed unam mensam episcopalem perpetuam constituant. Si vero reditus divisi ac separati sunt, divisio fiat inter singulas ecclesias cathédrales pro ratione fructuum, quos in singulis dioecesibus episcopus percepit, et pro ratione temporis, quo iisdem praefuit4. Episcopus debet conficere authenticum inventarium sacrorum utensilium, in quo exprimat et distincte describat, quando et quibus reditibus ea comparata fuerint. Si deest tale inventarium, sacra utensilia episcopi praesumuntur esse comparata reditibus ecclesiae5. 3. Quae modo dicta sunt de episcopo, valent quoque (mutatis mu­ tandis) pro omnibus clericis beneficiariis6, e. gr. pro parochis, ca­ nonicis etc. 4. Cardinales, episcopi residentiales omnesque clerici beneficiarii debent tempestive et in forma iure civili valida facere testamentum vel aliud instrumentum legale, ita ut, adveniente ipsorum morte, a persona 1 c. 1306, §2, 2 c. 1298. 6 Ib. §3. 6 c. 1300. 8 c. 1299, § i. 4 ib. § 2. Titulus 19. De voto et iureiurando. Caput I. De voto. 467 integrae famae iuxta supra dicta statuta dispositiones fiant de sacra supellectili, immo etiam de libris aliisque, quae ad ecclesiam pertinent et in eorum domo reperiuntur1. Ratio huius statuti est obvia; etenim si clerici defuncti non exsistit testamentum in foro civili validum, eius bona relicta pertinent ad heredes, qui haud raro iis non recte utuntur cum scandalo fidelium et cum gravi detrimento ecclesiae. 5. Ecclesia cathedralis debet sacram supellectilem aliaque necessaria ad Missam ceterasque functiones liturgicas gratis subministrare episcopo etiam privatim celebranti, idque non solum in ipsa ecclesia cathedrali, sed etiam in aliis ecclesiis civitatis vel suburbii (non autem in ecclesiis extraneis)2. 6. Pro usu sacrae supellectilis aliorumque ad Missae sacrificium necessariorum (e. gr. vini, candelarum, ministri) episcopus potest in synodo dioecesana vel extra synodum, audito capitulo, definire stipem solvendam a sacerdotibus, qui in ecclesiis pauperibus celebrant Missam in proprium commodum. Vicarius capitularis aut generalis nequit sine speciali mandato definire hanc stipem. Stips ista semel definita ob­ servanda est ab omnibus, etiam religiosis exemptis, ita ut nemo maiorem exigere licite possit3. TITULUS XIX. De voto et iureiurando. Praenotamen. 'Haec materia in longum et latum solet tractari in Theo­ logia morali. Insuper de votis religiosis iam supra lib. II, tit. XI sufficienter dictum est. Quare hic non tanguntur nisi quaedam generalia principia. CAPUT I. De voto. Q. 398. Quid et quotuplex sit votum? R. i. Votum est promissio Deo facta de bono possibili et meliore ac proinde est actus valde excellens virtutis religionis. 2. Votum multipliciter dividitur in: a) votum publicum et privatum, prout nomine Ecclesiae a legitimo superiore acceptatur vel privato modo emittitur sine interventione Ecclesiae; b) votum sollemne et simplex, prout ut tale ab Ecclesia agnoscitur4; c) votum reservatum e.t non reservatum prout eius dispensatio est reservata Sedi Apostolicae vel non. Iuxta vigentem disciplinam Sedi Apostolicae reservata sunt praeter omnia vota publica (exceptis votis publicis in institutis iuris dioecesani, quae cessant per indultum saecularizationis concessum ab Ordinario loci) duo tantum vota privata, sc. votum perfectae ac perpetuae castitatis et votum ingrediendi in 1 c. 1301. 2 c. 1303, § i. 3 ib. § 2 3 4. 4 De essentia voti sollemnis videsis nostrum Man. theol. mor. II 391. I 468 Liber III. De rebus. Pars III. De cultu divino. religionem votorum sollemnium ; sed ista duo vota non sunt reservata, nisi emissa sunt absolute et post completum decimum octavum aetatis annum 1II; d) votum personale, reale, mixtum, prout vovetur vel actio per­ sonalis vel res aliqua vel simul actio personalis et res. Votum personale est e. gr. ieiunium; reale: eleemosyna; mixtum: peregrinatio cum ob­ ligatione cereum offerendi. Q· 399- Quomodo votum obliget? R. i. Votum valide emissum obligat ex virtute religionis graviter vel leviter secundum gravitatem materiae et, si agitur de votis privatis, etiam secundum intentionem voventis. Omnes, qui non prohibentur iure, possunt se obligare voto, dummodo a) polleant sufficienti usu rationis; b) ne ex gravi et iniusto metu inducantur ad vovendum2. Omne enim votum metu gravi et iniusto emissum ipso iure est nullum. Quare vetus controversia de hac re nunc finita est. 2. Votum non obligat ratione sui nisi emittentem; attamen obligatio voti realis (non quidem in quantum est votum) transit ad heredes; item obligatio voti mixti, sed solummodo pro ea parte, qua reale est3. Q. 400. Quomodo obligatio votorum cesset? R. i. Voti obligatio potest cessare ex causis intrinsecis vel extrinsecis. Causae intrinsecae sunt: a) lapsus temporis ad finiendam ob­ ligationem voti appositi; b) mutatio substantialis materiae promissae; c) defectus conditionis, a qua votum dependet; d) defectus causae finalis, ob quam votum emissum fuit. Causae extrinsecae sunt: irritatio, dispensatio, commutatio4. 2. Irritatio directa votorum semper fieri potest valide ab eo, qui potestatem dominativam in voluntatem voventis legitime exercet; licite autem, si adest iusta causa. Irritatio directa prorsus exstinguit votum, cuius obligatio proinde postea numquam reviviscit. Irritatio indirecta votorum fieri potest valide ab eo, qui potestatem exercet non quidem in voluntatem voventis, sed in materiam voti. Irritatio indirecta non exstinguit, sed tamdiu suspendit votum, quamdiu adimplementum voti praeiudicium fert irritanti5. 3. Dispensatio votorum, quae non est reservata Sedi Apostolicae, fieri potest iusta de causa et dummodo ne laedatur ius quaesitum alterius : a) ab Ordinario loci, quod attinet ad omnes suos subditos ubique terrarum et ad peregrinos in suo territorio ’degentes; b) a superiore religionis clericalis exemptae, quod attinet ad omnes illas personas, quibus potest viaticum et extremam unctionem admini­ strare, sc. ad professos, novitios aliosque in religiosa domo diu noctuque degentes; 1 c. 1309. 3 c. 1310. II 402 sqq. 2 c. 1307. De obligatione votorum multo latius scripsimus in Man. theol. mor. 4 c. 1311. 5 c. 1312. Titulus 19. De voto et iureiurando. Caput 2. De iureiurando. 469 c) ab iis, quibus ab Apostolica Sede delegata fuit dispensandi facultas K Huiusmodi dispensandi facultas delegata est habitualiter confessariis ex ordinibus Mendicantibus. 4. Commutatio votorum (non reservatorum) fieri potest non solum ab iis, qui habent facultatem dispensandi, sed etiam ab ipso vovente, si agitur de commutatione in opus melius vel saltem aequale1 2. Vetus igitur controversia de hac re finita est. 5. Vota ante professionem religiosam emissa suspenduntur, donec vovens in religione permanserit3. Reviviscunt igitur, si vovens egressus est religionem. CAPUT II. f De iureiurando. Q. 401. Quid et quotuplex sit iusiurandum? R. i. lusiurandum est invocatio nominis divini in testem veritatis. Habere debet iusiurandum sic dictos tres comites, sc. veritatem, iustitiam, iudicium4. lusiurandum, quod ius ecclesiasticum aliquando exigit vel admittit e. gr. in iudiciis, nequit valide praestari per procuratorem5. 2. Inter diversas distinctiones iurisiurandi imprimis notanda est distinctio iuramenti assertorii et promissorii. In iureiurando assertorio Deus invocatur in testimonium alicuius veritatis praeteritae vel prae­ sentis; in iureiurando autem promissorio Deus invocatur in testem cum futuri eventus tum praesentis sincerae intentionis aliquid faciendi aut omittendi. Qui libere emittit iusiurandum promissorium, peculiari ob­ ligatione virtutis religionis tenetur implendi, quod promisit. Regula generalis est: lusiurandum valide semel emissum etiam cum gravi in­ commodo tamdiu servandum est, quamdiu id fieri potest sine dispendio vitae aeternae6. Immo iusiurandum etiam per vim et metum extortum servandum est, donec sit a superiore ecclesiastico relaxatum7. lus­ iurandum promissorium sequitur naturam et conditiones actus, cui adicitur; ideoque, si actus est nullus, etiam iusiurandum adiectum valore caret. Et notanter iusiurandum caret omni valore, si adicitur actui vergenti in damnum aliorum aut in praeiudicium boni publici vel salutis aeternae. In his casibus irritantur et ipse actus et iusiurandum ad­ iectum8. Deus enim sanctus nequit invocari testis iniquitatis. 3. lusiurandum stricte est interpretandum secundum ius et secundum intentionem iurantis, aut, si hic dolo agit, secundum intentionem, cui iuratur9. Q. 402. Quomodo obligatio iurisiurandi cesset b R. Iurisiurandi promissorii obligatio simili modo cessare potest sicut obligatio voti, sc. causis intrinsecis et extrinsecis. 1 4 5 9 c. c. c. c. 1313. 1316, § i. 1316, § 2. 1321. 2 c. 1314· 3 c. 1315. Cf. nostrum Man. theol. inor. II 437 sqq. 6 c. 1317, § i 3· 7 Ib. § 2. 8 c. 1318. 470 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. Ex causis intrinsecis obligatio iurisiurandi cessat: 1. si res iurata substantialiter mutatur aut mutatis adiunctis fit mala sive omnino indifferens, aut denique si maius bonum impedit; 2. si defecit eius causa finalis vel aliqua conditio, sub qua iusiurandum forte datum fuit1. Ex causis extrinsecis obligatio iurisiurandi cessat: 1. condonatione illius, in cuius commodum iusiurandum emissum fuit; 2. irritatione, dispensatione, commutatione, et quidem eodem modo, quo voti obligatio sic cessare potest. Qui enim irritare, dispensare, commutare possunt votum, eandem potestatem eademque ratione habent circa iusiurandum promissorium. Si tamen iurisiurandi cessatio vergit in praeiudicium aliorum, qui obligationem condonare recusant, .tunc sola S. Sedes potest dispensare iusiurandum, idque propter necessitatem aut utilitatem Ecclesiae2. Secus nullius iurisiurandi dispensatio est reservata S. Sedi. P4XS IV. De magisterio ecclesiastico. Conexio materiae tractandae. In tribus partibus praecedentibus huius tertii libri Codicis tractatum est de omnibus iis, quae principaliter ad pote­ statem ordinis atque ad cultum divinum pertinent; in hac quarta parte tracta­ bitur de iis, quae pertinent ad potestatem iurisdictionis atque ad doctrinam christianam seu fidei depositum. Christus Dominus fidei depositum concredidit Ecclesiae, ut ipsa, Spiritu Sancto iugiter assistente, doctrinam revelatam sancte custodiret et fideliter exponeret. Ecclesiae autem, independenter a qualibet civili potestate, ius est et officium gentes omnes evangelicam doctrinam do­ cendi; hanc vero rite ediscere veramque Dei Ecclesiam amplecti omnes di­ vina lege tenentur3. Quare maximam iniuriam committunt potestates civiles, quae impediunt aut arctant Ecclesiae magisterium hac in re. Pro Christianis satis non est haereticam pravitatem devitare, sc. errorem in iis, quae dog­ matice definita sunt ab Ecclesia, sed oportet illos quoque errores diligenter fugere, qui ad haeresim plus minusve accedunt. Quare omnes debent etiam constitutiones et decreta servare, quibus pravae huiusmodi opiniones a S. Sede proscriptae et prohibitae sunt fi Magisterium in doctrina Christiana non solum exercent Summus Pontifex et Concilium oecumenicum, sed etiam episcopi cum singuli tum congregati in Conciliis particularibus, quamvis episcopi ex se non polleant infallibilitate docendi56. Fideles non solum debent interius credere, sed etiam exterius aperte profiteri fidem, idque tam ex iure divino quam ex iure ecclesiastico. De obligatione fidem profitendi ex iure eccle­ siastico infra tit. 24 specialiter sermo erit. Ex iure autem divino fideles tenen­ tur fidem aperte profiteri, quoties eorum silentium, tergiversatio aut ratio agendi secum ferrent implicitam fidei negationem, contemptum religionis, iniuriam Dei vel scandalum proximie. Nihilominus debent catholici cavere disputationes vel collationes (praesertim publicas) cum acatholicis sine venia S. Sedis aut, si casus urget, Ordinarii loci 1 c 1319. 6 c. 1325, § i. 2 c. 1320. 7 Ib. § 3. 3 c. 1322. 4 c. 1324. 5 c. 1326. Titulus 20. De divini verbi praedicatione. Caput i. De catechetica institutione. 471 TITULUS XX. De divini verbi praedicatione. Q. 403. Quibus incumbat munus praedicandi verbum Dei? R. i. Munus praedicandi verbum Dei primo et praecipue com­ missum est Romano Pontifici pro universa Ecclesia. Qui cum per se ipse personaliter nequeat obire hoc munus ubique terrarum, mittit alios praedicatores, e. gr. missionarios apostolicos; maxime autem nostris temporibus doctrinam catholicam in universo orbe fovet per Encyclicas aliaque documenta pontificia. 2. Episcopi dioecesani, quibus aequiparantur hac in re praelati nullius, habent ius et officium praedicandi doctrinam catholicam in proprio territorio. Debent alios quoque viros in auxilium assumere ad huiusmodi praedicationis munus salubriter exsequendum \ 3. Parochi omnesque alii curam animarum gerentes verbum Dei praedicare possunt et debent. Quae quidem obligatio est certo gravis, sed non potest accurate determinari, quandonam parochus omittens officium praedicationis graviter peccet1 2. 4. Canonicus theologus quoque debet ex officio explanare sacram Scripturam vel alia doctrinae catholicae capita3. 5. Omnes alii, qui receperunt sic dictam canonicam missionem. Nemini enim licet ministerium praedicationis exercere nisi ei, qui a legitimo superiore missionem receperit4. Clericis quidem, sed non laicis haec missio canonica conceditur. Antiquis tempoYibus laici, praesertim religiosi, exercuerunt ministerium praedicationis, sed iuxta vigentem disciplinam laicis nihil aliud committitur nisi aliquando cate­ chetica institutio5. CAPUT I. De catechetica institutione. Q. 404. Quid sit catechetica institutio et cui illa incumbat? R. i. Institutio catechetica seu catechizatio in antiqua Ecclesia fuit simplex institutio catechumenorum, neophytorum vel rudium de praecipuis articulis fidei atque morum praeceptis; nunc autem est ea institutio de eadem materia, quae datur determinatis diebus potissimum pueris atque puellis sive in ecclesiis sive in scholis atque universo populo diebus dominicis in ecclesiis. Ecclesia semper sedulo invigilavit, ut catechetica institutio de rebus fidei et morum recte praeberetur populo christiano. Praesertim autem inde a Concilio Tridentino, cuius iussu 1 c. 1327. 2 Cf. S. Alphons., Theol. mor. III 269. Nonnulli auctores docent parochum pec­ care mortaliter, si durante anno negligit praedicare per unum mensem continuum vel per tres menses discontinues. 3 c. 400. 4 c. 1328. 5 c. 1333. Ap}?, Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. celeberrimus Catechismus Romanus editus est, Summi Pontifices non cessaverunt salutaribus statutis catecheticam institutionem ordinare et nculcare. 2. Proprium ac gravissimum officium pastorum animarum est, cate­ cheticam populi christiani institutionem curare h Proinde parochus debet statis temporibus continenti institutione catechetica pueros quotannis praeparare ad primam susceptionem sacramentorum poenitentiae et Eucharistiae, immo et confirmationis, si hoc sacramentum quotannis administratur2. Praeter hanc puerorum institutionem parochus ne omittat pueros, qui primam communionem receperunt, uberius et perfectius catechismo excolere. Insuper parochus debet diebus dominicis et festis de praecepto catechismum fidelibus adultis (sermone ad eorum captum accommodato) explicare3. Pius X4 statuit, ut parochi hoc modo in istis institutionibus catecheticis distribuant materiam, ut quadriennio vel quinquennio totam doctrinam Christianam explicent. Parochus in cate­ chetica puerorum institutione potest, immo, si legitime est impeditus, debet operam adhibere aliorum clericorum aut etiam, si necesse est, piorum laicorum, potissimum illorum, qui in pium sodalitium doctrinae Christianae aliudve simile in paroecia erectum adscript! sunt5. In nostris regionibus ludimagistri catholici optimum adiutorium praebent parocho hac in re, cum in scholis explicant principaliora capita ex s. Biblia. Ordinarius loci potest praecipere non solum clericis saecularibus sibi subditis, sed etiam religiosis exemptis, si hoc est necessarium, ut adiuvent parochum in catechetica institutione populi6. Attamen regularis disciplina religiosorum ne capiat detrimentum. Hinc ordinarie episcopus nequit aliud praecipere religiosis exemptis, nisi ut in propriis ecclesiis populo faciant institutionem catecheticam. 3. Non solum parentes aliique, qui parentum locum tenent, sed heri quoque ac patrini debent curare, ut omnes sibi subiecti vel com­ mendati erudiantur catechetica institutione 7. 4. Ad Ordinarium loci pertinent prorsus omnia, quae ad populum in Christiana doctrina instituendum spectant, e. gr. de materia, forma, loco, tempore, methodo, libris adhibendis etc.; et etiam religiosi exempti haec servare debent, quoties non exemptos docent8. Episcopus autem nihil potest praescribere religiosis exemptis de institutione catechetica suorum fratrum conversorum. CAPUT II. De sacris concionibus. Q- 405· Quibusnam competat facultas sacras conciones faciendi? R. i. Sacram concionem, i. e. orationem, qua auditores excitantur ad profitendam et exercendam religionem catholicam, facere possunt 1 c. 1329. 2 c. 1330. 3 c. 1332. 4 Encycl. «Acerbo nimis» de 15 Apr. 1905. 6 c- I333, § i6 c. 1333 et 1334. 7 c. 1335. 8 c. 1336. Titulus 20. De divini verbi praedicatione. Caput 2. De sacris concionibus. 473 ii soli, qui habent missionem canonicam. Quae quidem missio canonica ipso iure competit omnibus, quibus incumbit ecclesiastica cura animarum, e. gr. Summo Pontifici, episcopis, parochis etc., ex delegatione autem iis, quibus loci Ordinarius id commisit. Concionandi facultas solis sacer­ dotibus vel diaconis fieri potest habitualiter, in casibus autem particula­ ribus etiam aliis clericis. Laici (etiam religiosi) vetantur concionari saltem in ecclesia1. Antiquis quidem temporibus laici, praesertim ii, qui fuerunt praediti extraordinariis charismatibus, habuerunt conciones sacras, et aliquando etiam nostris temporibus laici concionantur extra ecclesiam, sed intra ecclesiam hoc nunc expresse prohibitum est, cum secus facile oriri possint gravia incommoda. A fortiori mulieres ne praedicent in ecclesia, iuxta illud: «Mulier taceat in ecclesia.» 2. Quantum ad facultatem delegatam concionandi nunc eadem fere valent, quae statuta sunt de audiendis confessionibîis. Etenim tam clericis saecularibus quam religiosis non exemptis facultatem concionandi pro suo territorio solus concedit loci Ordinarius2. Si agitur de religiosis exemptis, haec statuta sunt: a) Si concio habenda est in religione clericali ad solos religiosos exemptos vel ad eorum commensales diu noctuque cum iis commorantes, facultatem concionandi dat eorum superior competens, qui in casu potest eam concedere etiam iis, qui de clero saeculari vel de alia religione sunt, dummodo a proprio Ordinario vel superiore fuerint idonei iudicati3. b) Si concio habenda est ad alios vel etiam ad moniales regularibus subiectas, semper requiritur facultas Ordinarii loci, et insuper licentia superioris regularis, si concio habenda est ad istas moniales exemptas4. c) Si concio habenda est ad sodales cuiuslibet religionis laicalis, semper requiritur facultas Ordinarii loci et insuper licentia superioris religiosi5. 3. Ordinarii locorum religiosis praesentatis a proprio superiore facultatem concionandi sine gravi causa ne denegent atque semel con­ cessam ne revocent, praesertim una simul universis domus religiosae sacerdotibus. Concionatores religiosi nequeunt licite uti facultate con­ cionandi obtenta ab Ordinario loci sine licentia proprii superioris6. Nemini detur facultas et licentia concionandi; nisi certo constet de eius bonis moribus et de sufficienti doctrina. Proinde eodem modo ac pro audiendis confessionibus etiam pro concionibus faciendis debet requiri proprie dictum examen, nisi aliunde constet de idoneitate. Facultas et licentia concionandi debent revocari, si necessariae dotes in concionatore desunt; sin autem oritur dubium, opus est novo examine7. 4. Sacerdotes extra dioecesim commorantes (sive saeculares sive religiosi) ad concionandum ne invitentur, nisi prius licentia ab Ordinario loci, in quo concio habenda est, obtenta fuerit; hic autem, nisi eorum idoneitatem aliunde compertam habuerit, licentiam ne concedat, nisi 1 c. 1342. 6 c. 1339. 2 c. 1337. 7 C. 1340. 3 c. 1338, § i. 4 ib. §2. 5 ib. § 3. 474 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. prius bonum testimonium super concionatoris doctrina, pietate, moribus a proprio eiusdem Ordinario habuerit; qui, graviter onerata conscientia, secundum veritatem respondere tenetur1. Licentiam tempestive2 petere debet a) parochus, si agitur de paroeciali ecclesia aliave eidem sub­ lecta; b) rector ecclesiae, si de ecclesia parochi auctoritati non obnoxia; c) prima dignitas, de capituli consensu, si de ecclesia capitulari; d) mo­ derator seu capellanus confraternitatis, si de ecclesia eiusdem confraternitatis propria. Si ecclesia paroecialis est simul capitularis aut con­ fraternitatis propria, ille licentiam petat, qui sacras functiones iure peragit3. Haec statuta videntur esse lata pro concionibus sollemnioribus et rarioribus; nam est nimis onerosum qualibet vice petere ab episcopo licentiam ad invitandum aliquem sacerdotem extradioecesanum pro concionibus ordinariis et frequenter occurrentibus. Quare tunc videtur esse sufficiens licentia Ordinarii habitualiter concessa. 5. Ordinarii locorum et notanter episcopi dioecesani ius habent concionandi in qualibet ecclesia sui territorii, etiam exempta; immo quando ipsi praedicant in aliqua ecclesia vel quando curant, ut coram ipsis praedicetur in aliqua ecclesia, possunt prohibere, ne eodem tempore praedicetur in alia ecclesia eiusdem loci4. Haec autem facultas pro­ hibendi dupliciter limitatur; nequit enim exerceri: a) in magnis civita­ tibus. Esset enim satis inconveniens, si e. gr. episcopus, dum prae­ dicat occasione confirmationis in una ecclesia, vellet prohibere, ne tunc in viginti aliis ecclesiis eiusdem civitatis ulla praedicatio eadem hora haberetur, b) nisi agitur de praedicatione ex causa publica atque extra­ ordinaria habita. Esset enim item satis inconveniens, si episcopus praedicans in aliqua domo religiosa vellet prohibere praedicationem in ecclesia paroeciali; vel si qualibet dominica, dum ipse assistit prae­ dicationi alicuius sacerdotis, vellet prohibere, ne praedicatio haberetur in aliis ecclesiis etiam exemptis. Q. 406. Quid sit statutum de obligatione concionis faciendae et audiendae r R. i. Diebus dominicis ceterisque per annum festis de praecepto parochus debet praesertim intra Missam, in qua maior solet esse populi frequentia, consueta homilia verbum Dei nuntiare; idque ordinarie per se ipse, neque habitualiter per alium nisi ob iustam causam ab Ordi­ nario probatam5. Potest tamen Ordinarius permittere, ut sollemnioribus quibusdam festis aut etiam, ex iusta causa, aliquibus diebus dominicis concio omittatur. Sic e. gr. solet in aliquibus regionibus concio omitti 1 c. 1341, § 1. 2 De bac re statuit S. Congregatio Consist, d. 28 lun. 1917 (Acta Ap. Sed. IX [1917] 328). «Postulatio ad obtinendum contionatorem aliquem facienda est tempore utili et opportuno, ut Ordinarius commode queat informationes de eiusdem persona habere: hoc autem tempus, generatim loquendo, haud erit inferius duobus mensibus.» Opportuna statuta hac de re ediderunt omnes episcopi Germaniae coadunati ad sepulcrum S. Bonifatii d. 21 Aug. 1918 pro tota Germania. 3 c. 1341, §23. 4 c. 1343. 5 c. 1344. Titulus 20. De divini verbi praedicatione. Caput 3. De sacris missionibus. aestate durantibus illis hebdomadis, quibus agricolae valde onerosos labores exercent. 2. Optandum est, ut in Missis, quae, fidelibus adstantibus, diebus festis de praecepto in omnibus ecclesiis vel oratoriis publicis celebrantur, brevis evangelii aut alicuius partis doctrinae christianae explanatio fiat; secus enim fideles non ita ferventes conantur semper audire Missam sine concione, ideoque eorum tepor magis magisque crescit. Si Ordi­ narius loci huiusmodi brevem explanationem praescripserit, omnes etiam religiosi exempti in ipsorum ecclesiis oboedire tenentur1. 3. Tempore Quadragesimae et aliquando quoque tempore Adventus in ecclesiis cathedralibus et paroecialibus sacrae conciones frequentius habeantur. Canonici aliique de capitulo huic concioni, si in propria ecclesia continuo post chorum habetur, interesse tenentur, nisi iuste sunt impediti; et illos Ordinarius poenis quoque adhibitis ad id adigere potest2. Monendi et adhortandi diligenter fideles sunt, ut sacris con­ cionibus frequenter intersint. 4. Concionatores obligantur abstinere profanis et abstrusis argumentis, profano apparatu et lenocinio inanis et ambitiosae eloquentiae, atque debent praedicare Christum Crucifixum. Quodsi errores aut scandala disseminent, arceantur a ministerio praedicandi verbum Dei atque debitis poenis plectantur3. CAPUT III. De sacris missionibus. Q. 407. Quid sint sacrae missiones et quid de iis statutum siti R. i. Missiones sacrae sunt duplicis generis: sc. exterae, quae habentur ad fidem catholicam propagandam sive in propria patria sive praecipue apud gentes paganas; et internae sive populares, quae con­ sistunt in extraordinariis concionibus et exercitiis spiritualibus per aliquos continuos dies habendis. 2. Missiones exterae nunc reservantur S. Sedi4, quae specialem Congregationem Cardinalium sc. Congregationem de Propaganda Fide a. 1622 instituit ad missiones exteras moderandas. Si tamen agitur de propaganda fide catholica inter acatholicos in proprio territorio, tunc id pertinet ad locorum Ordinarios et parochos5. Ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus cogatur6. 3. Missiones internae rite peractae saluberrimos fructus solent re­ portare. Quare damnavit Pius VI7 propositionem 65 Synodi Pistoriensis, quae asseruit, missiones istas nihil esse nisi irregularem strepitum novarum institutionum. Ordinarii vigilent, ut saltem decimo quoque anno sacrae missiones in qualibet paroecia habeantur8. Omnes autem parochi, etiam religiosi, debent observare ea, quae Ordinarius loci de istis missionibus quoad tempus et modum determinavit9. 1 c. 1345. 2 c. 1346. 3 c. 1347. 4 c. 1350, § 2. 5 Ib. § I. 6 c. 1351. 7 Const. «-Auctorem fidei» d. 28 Aug. 1794. 8 c. 1349, § i· 3 Ib· § 2· 47 6 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico TITULUS XXI. De seminariis. Q. 408. Quid sint seminaria ? R. i. Seminaria in genere sunt convictus, in quibus iuvenes in­ stituuntur ad aliquem vitae statum convenienter amplexandum. Sic e. gr. loquimur de seminariis ludi magistrorum, clericorum, medicorum etc. Aliquando tamen, praesertim in Universitatibus, seminarium adhuc latius sumitur pro instructionibus prorsus practicis ad aliquam disciplinam perfectius addiscendam. — Hic non agitur nisi de seminariis clericorum, quae sunt loca pia vel collegia, in quibus adulescentes aluntur et in­ stituuntur ad statum clericalem saecularem convenienter amplexandum. 2. Seminaria clericalia apte dividuntur in minora et maiora. In semi­ nariis minoribus pueri instituuntur, usquedum sint capaces ad perficienda studia philosophiae et theologiae. Seminaria maiora perficiunt studia praesertim theologiae ultimamque praeparationem ad sacerdotium per­ agunt. Solent insuper distingui seminaria episcopalia et pontificia, prout subduntur immediatae iurisdictioni aut episcopi aut Romani Pontificis. — Demum distinguuntur seminaria dioecesana, singulis dioecesibus propria; provincialia vel inter-dioecesana toti provinciae ecclesiasticae communia; nationalia sive principalia, quae ad omnes eiusdem regni vel reipublicae dioeceses pertinent. 3. Seminaria clericalia iam ab antiquissimis temporibus Ecclesiae exstiterunt in scholis, quas episcopi apud suas ecclesias fundaverunt pro alumnis clericis educandis. S. Augustinus instituit collegium pro clericis sancte educandis; pariter S. Fulgentius. Complura concilia particularia statuta tulerunt de istis seminariis, e. gr. Concilium Toleta­ num II a. 527 vel 531 et IV a. 633, Turonense II a. 567. Carolus Magnus et Chrodegangus episcopus Metensis scholas clericorum multum foverunt. Quando saeculo XII Universitates magnae ortae sunt, semi­ naria quoque clericalia apud eas floruerunt. Demum Concilium Tridentinum1 edidit optima statuta de seminariis clericalibus, quae in Codice iur. can. renovata et ampliata sunt. 4. De utilitate, immo et de necessitate seminariorum clericalium non est cur longe disseratur. Res enim est luce clarior et a Concilio Tridentino et a multis Summis Pontificibus constanter asserta. Ea namque, quae necessaria sunt, ut clerus assequatur morum honestatem, virtutum perseverantiam, solidam scientiam theologicam aliaque, quae ad fructuosum ministerium curae animarum requiruntur, extra seminarium clericale vix ac ne vix quidem obtineri possunt. Quare sapienter statutum est: «Unaquaeque dioecesis in loco convenienti ab episcopo electo seminarium seu collegium habeat, in quo, pro modo facultatum et dioecesis amplitudine, certus adulescentium numerus ad statum cleriSess. 23, c. 18 de reform. Titulus 21. De seminariis. 477 calem instituatur. Curandum, ut in maioribus praesertim dioecesibus bina constituantur seminaria: minus sc. pro pueris litterarum scientia imbuendis, maius pro alumnis philosophiae ac theologiae vacantibus. Si constitui seminarium dioecesanum nequeat, aut in constituto semi­ nario conveniens institutio, praesertim in philosophicis ac theologicis disciplinis, desideretur, episcopus alumnos in alienum seminarium mittat, nisi seminarium interdioecesanum vel regionale auctoritate apostolica constitutum fuerit.» 1 Q. 409. Cui competat ius instituendi eos, qui ad statum cleri-, calem anhelanti R. i. Ecclesiae est ius proprium et exclusivum eos instituendi, qui ecclesiasticis ministeriis sese devovere cupiunt2. Ratio est, quia Ecclesiae utpote societati perfectae et independent! ab auctoritate civili competunt ea omnia, quae ad eius proprium finem obtinendum sunt necessaria. lamvero prorsus necessarium est ad finem Ecclesiae ob­ tinendum, ut adsint sacerdotes rite instituti tam quoad mores quam quoad scientiam. Ergo Ecclesia possidet ius exclusivum educandi clericos alumnos eosque praeparandi ad sacerdotium. Quare nonnisi summa iniuria auctoritas civilis sese immiscere potest in institutione clericorum. 2. Dent operam sacerdotes, praesertim parochi, ut pueros, qui in­ dicia praebeant ecclesiasticae vocationis, peculiaribus curis a saeculi contagiis arceant, ad pietatem informent, primis litterarum studiis im­ buant divinaeque in iis vocationis germen foveant3. Q. 4 IO. Quid sit iure statutum de regimine seminariorum? R. i. Episcopi est, omnia et singula, quae ad rectam seminarii dioecesani administrationem, regimen, profectum necessaria et opportuna videntur, decernere, salvis praeceptis a S. Sede pro casibus particularibus latis4.· Potissimum studeat episcopus frequenter seminarium ipse per se visitare, in omnem institutionem alumnorum sedulo vigilare et de alumnorum indole, pietate, vocatione ac profectu pleniorem sibi com­ parare notitiam, maxime ante sacras ordinationes. Seminarii interdioecesani vel regionalis regimen universum et administratio regitur normis a S. Sede statutis5. 2. Distinguendum o o est regimen materiale et morale, Pro regimine materiali, i. e. pro constitutione seminarii et alum­ norum sustentatione, si proprii reditus deficiunt, episcopus potest: a) parochos aliosve ecclesiarum etiam exemptarum rectores iubere statis temporibus in ecclesia ad hunc finem stipem exquirere (vulgo Kollekte abhalten, faire la quête); b) tributum seu taxam in sua dioecesi imperare. Cui tributo, quod solebat vocari «Seminaristicum», obnoxia sunt (quavis appellatione remota et abrogato quolibet contrario privilegio) a) mensa episcopalis; y?) omnia omnino beneficia; γ) omnes paroeciae aut quasiparoeciae; 1 c. 1354. 2 C. 1352. 3 c. 1353. 4 c. 1357, § 1. 5 Ib § 4· 4/8 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. o) domus hospitales auctoritate ecclesiastica erectae; ε) sodalitates cano­ nice erectae et fabricae ecclesiarum, si suos reditus habeant; 0 quae­ libet religiosa domus, etsi exempta, nisi solis eleemosynis vivat aut in ea collegium discentium vel docentium ad commune Ecclesiae bonum promovendum habeatur1. Conventus igitur ordinum Mendicantium sunt exempti ab hoc tributo. Quantum ad quantitatem huius tributi sunt statuta : Hoc tributum debet esse generale et eiusdem proportionis pro omnibus, ita tamen ut numquam quinas quotannis centesimas partes (5 %) redituum, qui sunt vectigali obnoxii2, excedat. Reditus tributo obnoxii sunt ii soli, qui, deductis oneribus et necessariis expensis, super­ sunt. Nec in istis reditibus computari debent distributiones cotidianae canonicorum vel saltem, si omnes beneficii canonicalis fructus distributio­ nibus constant, tertia eorundem pars; nec fidelium oblationes parocho factae vel saltem tertia earundem pars, si omnes paroeciae reditus coalescunt fidelium oblationibus3. — Reditus legati pro clericis in­ stituendis tribui possunt alumnis seminarii sive maioris sive minoris, licet nondum clericali tonsura initiatis, nisi aliud in tabulis fundationis expresse caveatur4. 3. Pro regimine morali haec observentur: a) Officiales seminarii sint rector pro disciplina, magistri pro in­ structione, oeconomus pro curanda re materiali; qui quidem oeconomus sit distinctus a rectore; duo saltem confessarii ordinarii et director spiritualis5. Omnes isti officiales non nominantur ab auctoritate civili, sed ab episcopo, audito tamen consilio deputatorum, de quo statim. b) Seminariis dioecesanis bini constituantur coetus deputatorum: alter pro disciplina, alter pro administratione bonorum temporalium6. Utrumque deputatorum coetum constituunt bini sacerdotes ab episcopo, audito capitulo, electi; sed excluduntur: vicarius generalis, familiares episcopi, rector seminarii, oeconomus, confessarii ordinarii7. Munus deputatorum per sexennium durat, nec electi sine gravi causa amo­ veantur, sed rursus eligi possunt8. Episcopus debet consilium (non autem consensum) deputatorum exquirere in negotiis maioris momenti9. c) Ad munus rectoris, directoris spiritus, confessariorum, magistrorum seminarii eligantur sacerdotes non doctrina tantum, sed etiam virtutibus ac prudentia praestantes, qui verbo et exemplo alumnis prodesse possint. Rectori seminarii obtemperare debent omnes in propriis seminarii mu­ neribus implendis. d) Praeter confessarios ordinarios alii quoque confessarii designentur, ad quos alumni libere accedere possint; quodsi ii confessarii extra seminarium degunt et alumnus aliquem eorum acciri postulat, illum rector arcessat, nullo modo petitionis rationem inquirens neque se aegre 1 2 dictus 3 7 c. 1356. 5 % vom steuerpflichtigen Einkommen, 5 °/0 des revenus imposables. XIII, Const. «Creditae Nobis» d. 9 Maii 1725. c. 1356, § 2 3. 4 c. 1362. 5 c. 1358. c c. 1359, § i. Ib. § 2. « Ib. § 3. » Ib. § 4. Cf. Bene­ Titulus 21. De seminariis. 479 id ferre demonstrans; sin autem isti confessarii in seminario habitant, ipsos libere adire potest alumnus, salva tamen seminarii disciplina. Quando agitur de alumno ad ordines admittendo vel e seminario ex­ pellendo, numquam confessariorum votum exquiratur1, ne oriatur vel minimum periculum laedendi sigillum sacramentale. e) Seminarium a iurisdictione paroeciali est exemptum, ita ut rector seminarii in eo possit peragere omnia officia paroecialia exceptis duobus, sc. audire confessiones alumnorum seminarii et benedicere matrimonium alicuius famuli vel famulae seminarii2. Si S. Sedes aliter pro aliquo seminario statuerit, id utique observandum est. Q. 411. Quid sit statutum de admissione, instructione, dimissione alumnorum seminarii i R. i. In seminarium ab Ordinario ne admittantur nisi filii legitimi, quorum indoles et voluntas spem afferunt, eos cum fructu ecclesiasticis ministeriis perpetuo inservituros esse3. Antequam autem alumni reci­ piantur, debent exhibere documenta de legitimitate natalium, de susceptis baptismate et confirmatione ac de vita et moribus. Dimissi ex aliis seminariis vel ex aliqua religione ne admittantur, nisi prius episcopus (etiam secreto) a superioribus aliisve notitias requisierit de causa dimis­ sionis ac de moribus, indole, ingenio dimissorum, et certo compererit, nihil in iis esse, quod sacerdotali statui minus conveniat. Quas quidem notitias veritati conformes superiores suppeditare omnino debent4. 2. Instructio in seminario minore versetur imprimis circa religionem, deinde circa linguam latinam et patriam ct generatim circa eas omnes disciplinas, quae solent tradi in gymnasiis laicalibus uniuscuiusque re­ gionis5. Deinde alumni per integrum saltem biennium incumbant in philosophiam rationalem cum affinibus disciplinis; cursus autem theo­ logicus saltem integro quadriennio contineatur; et praeter theologiam dogmaticam et moralem complecti praesertim debet studium S. Scrip­ turae, historiae ecclesiasticae, iuris canonici, liturgiae, s. eloquentiae, cantus ecclesiastici. Habeantur etiam lectiones de theologia pastorali, additis practicis exercitationibus praesertim de ratione tradendi pueris aliisve catechismum, audiendi confessiones, visitandi infirmos, 'assistendi moribundis 6. 3. Magistri in seminario nominantur ab episcopo, audito consilio deputatorum, atque ii praeferantur (ceteris paribus), qui laurea doctorali potiti sunt in Universitate studiorum vel Facultate a S. Sede recognitis, aut, si agitur de religiosis, qui simile testimonium a suis superioribus maioribus habent7. Philosophiae rationalis ac theologiae studia pro­ fessores omnino pertractent ad Angelici Doctoris S. Thomae de Aquino rationem, doctrinam et principia eaque sancte teneant8. 4. Quantum ad alumnorum instructionem in vita religiosa et sociali haec statuta sunt9: 1 c. 1361. 6 c. 1365. 2 c. 1398. 7 C. 1366. 3 c. 1363, § i. 8 Ib. §2. 4 Ib. § 3. 5 c. 1364. 9 c. 1367 1369 1370. 48ο Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. a) Alumni singulis diebus communiter recitent preces matutinas et serotinas, per aliquod tempus vacent mentali orationi, sacrificio Missae intersint. b) Semel saltem in hebdomada ad sacramentum poenitentiae ac­ cedant et frequenter ad s. communionem. c) Dominicis et festis diebus sacris sollemniis Missarum et Vespera­ rum adsint, altari inserviant sacrasque caerimonias exerceant praesertim in ecclesia cathedrali. d) Singulis annis per aliquot dies continuos exercitiis spiritualibus vacent. e) Semel saltem in hebdomada adsint instructioni de rebus spiri­ tualibus, quae pia exhortatione claudatur. f) Saepius iis verae et christianae. urbanitatis legès tradantur; hor­ tentur praeterea, ut praecepta hygienica, vestium et corporis munditiam et quandam in conversando comitatem cum modestia et gravitate coniunctam iugiter servent. g) Quoties alumni ob quamlibet causam, e. gr. durantibus vacantiis, extra seminarium morantur, commendentur pio et idoneo sacerdoti, qui iis invigilet eosque ad pietatem informet. 5. Dimittantur e seminario dyscoli, incorrigibiles, seditiosi, ii qui ob mores atque indolem ad statum ecclesiasticum idonei non videntur; item ii qui in studiis adeo parum proficiunt, ut spes non affulgeat, eos sufficientem doctrinam assecuturos esse; praesertim autem statim dimittantur, qui forte contra bonos mores aut fidem deliquerunt k TITULUS XXII. De scholis. Q- 4 12. Quale ius habeat Ecclesia in scholas non solum elemen­ tarias, sed etiam medias et superiores ? R. i. Ecclesiae competit triplex ius in scholas, sc. 1) condendi scholas cuiusvis disciplinae non solum elementarias, sed etiam medias et superiores2; 2) procurandi religiosam institutionem iuventutis in scholis quibuslibet etiam ab auctoritate civili vel ab homine privato conditis3 atqui vigilandi, ne quidquam contra fidem aut bonos mores inibi tradatur aut fiat; 3) prohibendi, ne fideles frequentent scholas, in quibus imminet discipulis periculum fidei et morum. Ratio primi est, quia Ecclesia est societas perfecta ac proinde ea omnia potest, quae ad eius finem assequendum sunt necessaria. lamvero recta institutio omnimoda (i. e. in scientiis, artibus et religione) iuventutis necessaria est ad salutem spiritualem Ecclesiae. Ergo Ec­ clesiae competit proprium ius idque prorsus independens ab auctoritate civili condendi scholas cuiuslibet generis. Quo quidem iure Ecclesia usa est iam a saeculis. Historice enim constat, apud ecclesias paroeciales ' c. 1371. c. 1375· c. 1381. 481 Titulus 22. De scholis. et cathédrales, apud monasteria celeberrimas scholas ab Ecclesia esse fundatas. — Ius condendi scholas non tamen est ius exclusivum Ec­ clesiae, sed competit quoque rei publicae civili, cuius magnopere interest recta institutio iuventutis in scientiis, artibus et religione. Ratio secundi et tertii est obvia. Etenim ad Ecclesiam proprie pertinet, instruere omnes fideles adeoque iuventutem scholarem in rebus fidei et morum atque avertere ab omnibus pericula imminentia. Lugubri enim experientia cotidiana constat, iuvenes, qui frequentant pravas scholas aut qui non recipiunt sufficientem institutionem in religione et bonis moribus, in omnis generis vitia abripi. Hinc in qualibet elemen­ taria schola pueris pro eorum aetate tradenda est institutio religiosa; in scholis vero mediis et superioribus Ordinarii locorum curent, ut per sacerdotes zelo et doctrina praestantes plenior religionis doctrina tra­ datur1. Pueri catholici scholas acatholicas, neutras, mixtas (quae nempe etiam acatholicis patent) ne frequentent. Solummodo in casu necessi­ tatis Ordinarius loci potest tolerare, ut eae scholae celebrentur, dum­ modo adhibeantur debitae cautelae, ut periculum perversionis vitetur2. Cum Ordinarius graviter obligetur vigilare, ne in quibusvis scholis sui territorii quidquam contra fidem vel bonos mores tradatur, ei incumbit officium approbandi religionis cum magistros tum libros itemque ex­ igendi, ut magistri vel libri a scholis removeantur, qui nocent religioni aut bonis moribus. Recta vigilantia haec est impossibilis sine visi­ tatione scholarum. Quare Ordinarii locorum debent ipsi per se aut per alios visitare quaslibet scholas in iis, quae religionem et moralem institutionem spectant. Ab hac autem visitatione eximuntur solae scholae internae pro religiosis professis exemptis. Istae enim scholae non sub­ duntur iurisdictioni episcopali3. Pariter eae, quae habent speciale pri­ vilegium. 2. Si scholares sunt alumni alicuius collegii, tunc superior talis col­ legii eorum confessiones ne audiat, nisi ii ex gravi et urgenti causa id in casibus particularibus petant, ut iam dictum est4. Sic enim vitatur quodcumque periculum, ne superior utatur scientia ex confessione hausta ad externum regimen. Q- 413. Quid specialiter statutum sit de scholis, quae vocantur Universitates vel Facultates r R. i. Canonica constitutio catholicae studiorum Universitatis vel Facultatis Sedi Apostolicae reservatur5. Cum hodie Universitates catho­ licae sint rarissimae, cumque in Universitatibus Status saepe tradatur doctrina irreligiosa et immoralis, valde optandum est, ut condantur Universitates catholicae, atque fideles ne omittant adiutricem operam pro viribus conferre in omnes catholicas scholas condendas et sustentandas. 2. Quaelibet Universitas vel Facultas theologica (etiam religiosis familiis quibuslibet concredita) debet habere statuta a S. Sede appro1 c· !3732 c· 1374· 5 c. 1376, .§ i. Prilmmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 c· 1382. 4 c. 891 et 1383. 31 482 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. bata1. In istis statutis ordinarie determinatur ratio studiorum, numerus professorum, conditiones adimplendae ab iis, qui volunt gradus aca­ demicos obtinere etc. Nulla enim Universitas vel Facultas potest con­ cedere gradus academicos, qui effectus canonicos in Ecclesia habent, nisi talis potestas concessa est a S. Sede2. Gradus academici sunt e. gr. baccalaureatus, licentiatus seu prolytatus, doctoratus. 3. Ii, qui gradum doctoratus e. gr. in theologia, philosophia, iure canonico obtinuerunt in Universitate vel Facultate catholica, gaudent diversis privilegiis, quorum tamen nonnulla nunc sunt obsoleta3. Privi­ legia principalia hodie adhuc vigentia sunt: a) Doctores possunt extra sacras functiones deferre biretum doctorale et anulum etiam cum gemma, b) Doctores et Licentiati sunt (ceteris paribus) aliis prae­ ferendi in collatione quorundarn officiorum et beneficiorum ecclesiasti­ corum 4. 4. Optandum est, ut locorum Ordinarii pro sua prudentia clericos pietate et ingenio praestantes mittant ad aliquam Universitatem aut Facultatem ab Ecclesia approbatam, ut inibi studia praesertim philo­ sophiae, theologiae ac iuris canonici perficiant et academicos gradus consequantur5. Quodsi, deficiente Universitate ab Ecclesia approbata, adiri debent Universitates laicales, tunc sequentes normae observan­ dae sunt: a) Requiritur licentia expressa Ordinarii loci vel, si agitur de Religiosis, superioris generalis.'1 ' b) Nullus ad laicas Universitates destinetur, nisi sacerdotio sit auctus, quique spem bonam ingerit, fore ut sua agendi ratione ecclesiastico ordini honorem tam ingenii vi ac perspicacia quam sanctitate morum adiciat, at­ que ut evadat postea idoneus magister ad iuventutem erudiendam. c) Sacerdotes studentes debent habitare in aliqua domo religiosa, non autem laicali6. Tempore autem vacationum (longiorum) studentes religiosi debent redire in domum religiosam proprii Instituti ibique regularis obser­ vantiae actus cum communitate perficere atque vacare exercitiis spiritualibus. d) Sacerdotes studentes isti minime eximuntur ab examinibus annualibus per triennium aut quinquennium subeundis ab omnibus sacerdotibus saecu­ laribus vel religiosis; immo eadem subire vel strictius iubentur, ne, profanarum scientiarum studio abrepti, ecclesiastica studia praetereant. e) Expletis demum in laica Universitate studiis praescriptis debent redire in propriam dioecesim vel in propriam domum religiosam. Quamobrem nemini fas erit, magisteria saecularia aliave officia pro suo libitu suscipere; quod si quis fecerit, congruis poenis, non exclusa suspensione a divinis, plectatur 7. 1 c. 1376, § 2. 2 c. 1377· 5 Cf. A. Trombeita, De iuribus et privilegiis doctorum ecclesiasticorum, Surrenti 1900. 4 c. 1378. Pro ampliore doctrina de Universitatibus videsis C. Robiano Ο. P., De iure Ecclesiae in Universitatibus studiorum, et Demfle O. P., Die Umversitaten des Mittelalters bis 1400. 6 c. 1380. 6 Cf. quae supra q. 220 n. 2 dicta sunt de habitatione studentium religiosorum. 7 Cf. S. C. Consist, d. 30 Apr. 1918. (Acta Ap. Sed. X [1918] 237.) Titulus 23. De praevia censura librorum eorumque prohibitione. Caput I. De censura. TITULUS XXIII. De praevia censura librorum eorumque prohibitione. Praenotamen. Fides et doctrina catholica propagatur et defenditur non solum praedicatione, catechesi, scholis, sed vix minore efficacia etiam libris bonis. Pravi autem libri valde nocent fidei, doctrinae catholicae et bonis mo­ ribus. Facile igitur percipitur conexio huius Tituli tractantis de libris cum praecedentibus tractantibus de divini verbi praedicatione, de scholis. Ecclesiae competere proprium ius exigendi, ne fideles edant libros nocivos, atque pro­ hibendi eos iam editos, per se fere patet. Ecclesia enim est a Deo con­ stituta, ut veram doctrinam doceat omnes gentes atque ut eradicet errores nefastos. Accedit quod, sicut res publica potest prohibere libros laedentes bonum commune, ita Ecclesia a fortiori potest damnare libros impugnantes fidem aut bonos mores. Quae res constanti Ecclesiae praxi confirmatur. A saeculis enim Ecclesia prohibuit pravos libros, immo specialem Congrega­ tionem Indicis instituit, cuius officium fuit, invigilandi ne pravi libri nocu­ mentum afferrent. Quae quidem Congregatio nunc suppressa est, sed eius munus demandatum est supremae Congregationi S. Officii. Non vacat hic loqui de historia sic dicti Indicis librorum prohibitorum *. Tota materia de praevia censura et prohibitione librorum denuo ordinata est a Leone XIII per constitutionem «Officiorum et munerum» d. 25 lan. 1897. Nonnisi paucas mutationes attulit Codex iur. can. — Praesens Titulus dividitur in duo capita: i. De praevia librorum censura, 2. De prohibitione librorum. Praenotatur autem: «Quae sub hoc Titulo de libris praescribuntur, publicationibus, diariis, periodicis et aliis editis scriptis quibuslibet applicentur, nisi aliud constet» 1 2. Ergo e. gr. si licentia superioris ecclesiastici requiritur pro edendo libro, etiam pro edendo periodico requiritur eadem licentia. CAPUT I. De praevia librorum censura. Q- 414. Quid, sit praevia censura librorum? i. Solet distingui duplex censura librorum: altera praevia, altera repressiva. Censura praevia est examen libri edendi et consistit in eius approbatione vel reprobatione. Censura repressiva est pro­ hibitio libri iam editi. Per censuram praeviam Ecclesia impedit im­ pressionem libri nocivi ; per censuram autem repressivam conatur aver­ tere a fidelibus periculum librorum pravorum iam exsistentium. Censura repressiva pravorum librorum semper in Ecclesia exstitit. Quare iam a Concilio Nicaeno I (a. 325) liber Arii «Thalia» proscriptus est. Quam proscriptionem Constantinus Magnus summo cum rigore ex­ secutioni mandavit. Pariter proscripti sunt libri Origenis, Pelagii, Nestorii, Manichaeorum etc. atque combusti sunt. Valde nota est damnatio libri a Guilelmo de S. Amore conscripti sub titulo: «De periculis no­ vissimorum temporum.» Quem libellum Alexander IV (a. 1256) dam- R. 1 Cf. J. Hilgers, Der Index der verbotenen Bûcher, Freiburg i. Br. 1914. 2 c. 1384, § 2. 31 * 484 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. navit atque sub poena excommunicationis extradi aut intra octo dies comburi iussit. Postea multi catalogi seu indices librorum prohibi­ torum promulgati sunt. Nunc viget Index librorum prohibitorum iussu Leonis XIII a. 1900 editus et accurate emendatus a Thom. Esser Ο. P. tunc temporis secretario Congregationis Indicis. — Censura praevia librorum non exstitit ante inventionem artis impressoriae, cum tunc libri manuscript! non ita facile divulgarentur. Inventa autem hac arte impressoria periculum librorum pravorum valde crevit, ideoque primo ex iure particulari nonnullarum dioecesium, e. gr. Coloniensis (a. 1475), Moguntinae (a. i486), censura praevia introducta est. Postea in Con­ cilio Lateranensi V sess. X (a. 1515) generaliter statutum est, «quod de cetero perpetuis futuris temporibus nullus librum aliquem seu aliam quamcumque scripturam . . . imprimere seu imprimi facere praesumat, nisi prius in Urbe per Vicarium nostrum et s. palatii Magistrum, in aliis vero civitatibus et dioecesibus per episcopum . . . diligenter exami­ nentur et per eorum manu propria subscriptionem sub excommuni­ cationis sententia gratis et sine dilatione imponendam approbentur». 2. Censura praevia librorum nihil aliud est nisi iudicium competentis auctoritatis ecclesiasticae, librum posse edi sine periculo fidei et morum. Ergo si liber est hoc modo approbatus, minime inde sequitur, ut tota doctrina libri sit vera aut etiam approbata. Immo censor debet per­ mittere editionem alicuius libri innoxii, quamvis ipse putet doctrinam libri esse falsam ; non enim est iudex opinionum, sed periculi fidei et morum. Q· 4 15· Qua enavi scripta, indigeant praevia censura ecclesiastica i R. luxta vigentem disciplinam praevia censura ecclesiastica in­ digent : 1. libri Sacrarum Scripturarum vel eorundem adnotationes et com­ mentaria. 2. libri, qui S. Scripturas, s. theologiam, historiam ecclesiasticam, ethicen aliasve huiusmodi religiosas ac morales disciplinas spectant; libri ac libelli precum, devotionis vel doctrinae institutionisque religiosae, moralis, asceticae, mysticae aliique huiusmodi, quamvis ad fovendam pietatem conducere videantur; ac generaliter scripta, in quibus aliquid est, quod religionis ac morum honestatis peculiariter interest. Cum hoc statutum sit tam generale, vix ullus liber aut libellus, qui tractat de rebus ad religionem spectantibus, immunis est a praevia censura ecclesiastica. Novae quoque editiones vel translationes in aliud idioma alicuius libri iam antea approbati indigent nova approbatione; sed ca­ pita seorsim edita excerpta e periodicis approbatis non censentur esse novae editiones ac proinde non indigent nova approbatione1. 3. imagines sacrae quovis modo imprimendae, sive preces adiunctas habeant, sive sine illis edantur. 4. scripta, quae ad causas beatificationum et canonizationum ser­ vorum Dei quoquo modo pertinent2. 1 c. 1392. 2 c. 1387. Titulus 23. De praevia censura librorum eorutnque prohibitione. Caput 1. De censura. 485 5. indulgentiarum libri omnes, summaria, libelli, folia etc., in qui­ bus earum concessiones continentur .* 6. collectiones decretorum Romanarum Congregationum2. 7. libri liturgici eorumque partes ac litaniae a S. Sede approbatae3. Nota. i. Ante Codicem iur. can. editum multi auctores opinati sunt, diaria et periodica non venire nomine libri ac proinde non indi­ gere censura praevia; nunc haec opinio est relinquenda, cum sit ex­ presse statutum, ut ea, quae de libris in hac materia praescribuntur, valeant quoque de diariis periodicis aliisque editis scriptis quibuslibet4. 2. Non quidem praevia censura, sed praevia licentia Ordinarii loci (et insuper superioris maioris, si agitur de religiosis) indigent clerici ad edendos quoscumque libros etiam profanos et ad scribendum in diariis, foliis vel libellis periodicis5. Sufficit autem, ut haec licentia concedatur semel pro semper, ac proinde si clericus vult scribere arti­ culos in aliquo diario vel periodico, sufficit, ut semel petat licentiam ab episcopo aut, si est religiosus, insuper a suo superiore maiore. Q. 416. A quonam debeat obtineri approbatio librorum vel scrip­ torum edendorum b R. i. Licentiam edendi libros vel imagines, de quibus quaest. praec. n. 1—3, 5, 7 sermo fuit, dare potest vel a) loci Ordinarius pro­ prius auctoris vel b) Ordinarius loci, in quo libri vel imagines publici iuris fiunt, vel c) Ordinarius loci, in quo imprimuntur, ita tamen ut, si quis ex iis Ordinariis licentiam denegavit, eam ab alio Ordinario petere auctor nequeat, nisi eundem certiorem fecerit de denegata ab alio licentia6. Hoc statutum aliqualiter mutat disciplinam hodieque vigentem, quae statuit, ut licentia obtinenda esset ab Ordinario loci, ubi opus publici iuris fiebat, seu ubi editor (vulgo Verleger) exsistebat. Nunc autem non solum iste Ordinarius loci, sed etiam Ordinarius auc­ toris et Ordinarius loci impressionis licentiam edendi concedere valent. Cardinalis Urbis vicarius ct Magister s. palatii approbare debuerunt opera auctoris Romae degentis, etiamsi librum alibi imprimere vellet, sed praeter hanc alia approbatio non requirebatur, etsi opus alibi extra Urbem edebatur. Codex iur. can. silet de hac lege particulari, quae proinde videtur esse abolita. — Licentia, qua Ordinarius potestatem edendi facit, in scriptis concedatur, in principio aut in fine libri, folii vel imaginis imprimenda, idque expresso nomine concedentis, loco et tempore concessionis7. Si vero licentia deneganda videatur, roganti auctori rationes indicentur, nisi gravis causa aliud exigat8. — Religiosi edentes quemcumque librum vel scriptum vel imaginem semper debent consequi licentiam proprii superioris maioris, ut supra dictum est9, neque sufficit sola licenta Ordinarii loci, etiamsi imprimitur suppresso auctoris nomine 10. 1 c. 1388, § i. 2 c. 1389. 3 c. 1390. 1 c. 1384, § 2. 5 c. 1386. 6 c. 1385, § 2. 7 c. 1394, § i· 8 ib. § 2. 9 c. 1385, § 3. 10 S. C. de Rei. d. 2 lun. 1911. (Acta Ap. Sed. III 270.) 486 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. 2. Scripta, de quibus quaest. praec. n. 4 sermo fuit, nequeunt edi sine praevia licentia S. Congregationis Rituum1. Collectiones vero decretorum, de quibus ibi n. 6 dictum est, nequeunt rursus edi nisi prius impetrata licentia et servatis conditionibus a moderatoribus unius­ cuiusque Congregationis Romanae praescriptis2. 3. Requiritur expressa licentia S. Sedis, ut typis edere liceat (quovis idiomate) cum collectionem authenticam precum piorumque operum, quibus S. Sedes indulgentias annexuit, tum elenchum indulgentiarum apostolicarum, tum summarium indulgentiarum vel antea collectum, sed numquam approbatum, vel nunc primum ex diversis concessionibus colligendum3. Pariter requiritur licentia S. Sedis, ad edendas versiones S. Scripturarum in linguam vernaculam sine commentario \ Sufficit licentia episcopi, si tales versiones publici iuris fiant cum adnotationibus excerptis ex ss. Patribus atque ex doctis catholicis scriptoribus5. 4. Antequam concedatur approbatio alicuius operis supradicti, illud debet prius examinari a competenti censore. Proinde in qualibet curia episcopali (et in qualibet religione exempta) adsint censores seu examinatores ex officio, qui in suo obeundo munere, omni personarum acceptione deposita, tantummodo prae oculis habeant Ecclesiae dog­ mata et communem catholicorum doctrinam, quae Conciliorum gene­ ralium decretis aut Sedis Apostolicae constitutionibus seu praescrip­ tionibus atque probatorum doctorum consensu continetur. Censores dioecesani ex clero cum saeculari tum regulari eligantur, aetate, eru­ ditione, prudentia commendati, qui in doctrinis probandis improbandisque medio tutoque itinere eant, i. e. qui sint neque nimis severi neque nimis laxi. Censor sententiam scripto dare debet; quae si faverit, Ordinarius potestatem edendi faciat. Tam sententia censoris inscripta eius nomine quam approbatio Ordinarii imprimatur in principio vel in fine operis. Extraordinariis tantum in adiunctis ac perquam raro, prudenti Ordinarii arbitrio, censoris mentio omitti poterit. Auctoribus librorum vel scrip­ torum censoris nomen pateat numquam, antequam hic faventem sen­ tentiam ediderit6. Ratio huius ultimi statuti est obvia, cum censor sic non debeat timere auctoris iram aut vindictam. CAPUT II. De prohibitione librorum. Q. 417. Quid sit prohibitio librorum r R. i. Triplex potest distingui prohibitio librorum: a) ex lege naturali; b) ex lege ecclesiastica simpliciter prohibente; c) ex lege ecclesiastica prohibente sub censura vel aliis poenis ecclesiasticis. Ex lege naturali prohibetur lectio cuiuslibet libri, quae causât pro­ ximum periculum spirituale. Licentia a quovis obtenta nullo modo eximit ab hac prohibitione legis naturalis7. Cum ex pravis libris 1 c. 1387. 6 c. 1393· 8 c. 1389. 7 c. 1405, § i. 3 c. 1388, § 2. 4 c. 1391. 5 Ib. Tit. 23. De praevia censura librorum eorumque prohibitione. Cap. 2. De prohibitione. 48/ soleat valde grave periculum spirituale imminere fidelibus, Ordinarii aliique curam animarum habentes debent opportune admonere sub­ ditos1. Gravitas peccati, quod legens librum lege naturali prohibitum committit, non a qualitate vel quantitate libri, sed ex solo periculo spirituali pensanda est. Si hoc periculum est proximum et grave, grave quoque peccatum committitur a legente vel retinente ; sin autem est remotum vel leve, leve vel nullum quoque peccatum enascitur ex lectione vel retentione libri. Hinc patet, unum idemque librum posse pro uno esse graviter prohibitum ex lege naturali, pro alio autem non; prout tale proximum periculum spirituale exsistit vel non. Ex lege ecclesiastica simpliciter prohibente complures libri prohi­ bentur, et quidem non solum ii, qui inveniuntur in Indice librorum pro­ hibitorum, sed etiam multi alii, de quibus infra q. 419 sermo erit. Ex lege ecclesiastica sub censura prohibente interdicuntur tres classes librorum, sc. in excommunicationem S. Sedi speciali modo reservatam ipso facto incurrunt edentes, defendentes, scienter sine debita licentia legentes vel retinentes: a) libros apostatarum, haereticorum et schisma­ ticorum, qui apostasiam, haeresim, schisma propugnant2; b) libros per apostolicas litteras nominatim prohibitos. Haec poena non incurritur, si liber non per apostolicas litteras, sed per decretum alicuius Con­ gregationis Romanae prohibitus est; c) auctores et editores, qui sine debita licentia S. Scripturarum libros vel earum adnotationes aut com­ mentarios imprimi curant, incidunt ipso facto in excommunicationem nemini reservatam3. 2. Prohibitio librorum includit sex actiones4, ita ut sine debita licentia liber prohibitus nequeat: a) edi vel iterum edi (nisi factis correctionibus et obtenta appro­ batione legitima). Sub nomine editoris veniunt imprimis auctor libri, deinde typographus et demum editor (vulgo Verleger), qui opus im­ pressum divulgandum curat. b) legi. Legere autem dicitur is, qui propriis oculis librum per­ lustrat et intelligit. Quare non censetur legere, qui audit legentem aut qui legit quidem, sed in idiomate sibi ignoto. c) retineri. Retinere librum dicitur is, qui librum apud se servat aut, retento dominio, apud alium non habentem facultatem retinendi libros prohibitos deponit. Custos bibliothecae publicae vel alienae non censetur retinere libros; pariter compactor (vulgo Buchbinder, relieur) librorum alienorum. d) vendi. De venditoribus librorum statuitur: «Librorum vendi­ tores libros de obscoenis ex professo tractantes ne vendant, commo. 1 Ib. § 2. 2 Ex spiritu atque fine legis videtur sequi, ut sufficiat (praeter communiter requisita) ad hanc censuram incurrendam, ut liber revera propugnet haeresim etc. Secus enim nullus liber auctoris anonymi, quantumvis haeresim pertinaciter propugnet, esset sub censura prohibitus ; quod videtur esse absonum. 3 c. 2318. 4 c. 1398. 488 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. dent, retineant; ceteros prohibitos venales ne habeant, nisi debitam licentiam a Sede Apostolica impetraverint, neve cuiquam vendant, nisi prudenter existimare possint ab emptore legitime peti.» 1 e) in aliam linguam verti. f) cum aliis communicari, nisi tamen isti alii habeant debitam licentiam legendi libros prohibitos. Q. 418. Cttinam competat ius prohibendi libros b R. i. Ius et officium prohibendi ex iusta causa libros competit: a) S. Sedi, quae solet libros prohibere per S. Officii decreta, raris­ sime autem per litteras apostolicas. Libri a S. Sede damnati ubique locorum, et in quodcumque idioma vertantur, prohibiti censentur2. b) Co?iciliis particularibus et locorum Ordinariis pro suis subditis. Ab hac prohibitione datur ad S. Sedem recursus, non autem in suspensivo3. Locorum Ordinarii per se aut, ubi opus fuerit, per sacer­ dotes idoneos vigilent in libros, qui in proprio territorio eduntur aut venales prostant. Attamen libros, qui subtilius examen exigunt vel de quibus ad salutarem effectum consequendum supremae auctoritatis sententia requiri videtur, ad Apostolicae Sedis iudicium Ordinarii de­ ferant4. Religiosi exempti, quippe qui non sint Ordinario loci subditi, non ligantur prohibitione libri ab Ordinario facta. c) Abbati monasterii sui iuris et supremo religionis clericalis ex­ emptae moderatori cum suo capitulo vel consilio pro subditis; immo, si periculum est in mora, idem ius competit aliis superioribus maioribus cum proprio consilio, ea tamen lege, ut rem quantocius deferant ad supremum moderatorem5. 2. Ut ii, quibus ius est et officium libros pravos prohibendi, valeant facilius hoc munus implere, monentur omnes fideles, maxime autem clerici atque Rectores Universitatum catholicarum, ut libros, quos per­ niciosos indicaverint, denuntient competenti auctoritati. In hac de­ nuntiatione expedit, ut non solum libri inscriptio indicetur, sed etiam, quantum fieri potest, causae exponantur, cur liber prohibendus existi­ metur. Ii autem, ad quos denuntiatio defertur, debent omnino denun­ tiantium nomina secreta servare6. Q. 419· Quinam libri ipso iure prohibeantur ? R. Ipso iure prohibentur: i. Editiones textus originalis et antiquarum versionum catholicarum S. Scripturae (etiam Ecclesiae Orientalis) ab acatholicis quibuslibet publicatae; itemque eiusdem versiones in quamvis linguam ab iisdem confectae vel editae. Attamen ii, qui studiis theologicis vel biblicis quovis modo operam dant, possunt uti huiusmodi editionibus, dum­ modo eaedem fideliter et integre sint confectae, neque impugnentur in earum prolegomenis aut adnotationibus dogmata catholicae fidei7. 1 c. 1404. 5 c· r395> § 3· 2 c. 1396. 3 c. 1395, § 2. 4 c. 1397, § 4 5. 6 c. 1397, § I 2 3. 7 c. 1400. Tit. 23. De praevia censura librorum eorumque prohibitione. Cap. 2. De prohibitione. 489 2. Libri quorumvis scriptorum haeresim vel schisma propugnantes aut ipsa religionis fundamenta quoquo modo evertere nitentes h 3. Libri, qui religionem aut bonos mores data opera impetunt, e. gr. libri propugnantes Malthusianismum 2. 4. Libri quorumvis acatholicorum, qui ex professo de religione tractant, nisi constet, nihil in iis contra fidem catholicam contineri3. 5. Libri S. Scripturarum vel eorundem adnotationes et commen­ taria; item versiones S. Scripturarum in linguam vernaculam non legi­ time approbatae; item libri theologici vel religiosi non legitime appro­ bati; item libri ac libelli, qui novas apparitiones, revelationes, visiones, prophetias, miracula enarrant, vel qui novas inducunt devotiones, etiam sub praetextu quod sint privatae, si editi fuerint non servatis canonum praescriptionibus 4. 6. Libri, qui quodlibet ex catholicis dogmatibus impugnant vel deri­ dent. Insuper prohibentur libri, qui errores ab Apostolica Sede pro­ scriptos tuentur, qui cultui divino detrahunt, qui disciplinam ecclesia­ sticam evertere contendunt et qui data opera ecclesiasticam hierarchiam aut statum clericalem vel religiosum probris afficiunt5. 7. Libri, qui cuiusvis generis superstitionem, sortilegia, divinationem, magiam, evocationem spirituum aliaque id genus docent vel com­ mendant 6. 8. Libri, qui duellum vel suicidium vel divortium licita statuunt, qui, de sectis massonicis vel aliis eiusdem generis societatibus agentes, eas utiles et non perniciosas Ecclesiae et civili societati esse con­ tendunt7. 9. Libri, qui res lascivas seu obscoenas ex professo tractant, nar­ rant aut docent8. 10. Editiones librorum liturgicorum a Sede Apostolica approba­ torum, in quibus quidpiam immutatum fuerit, ita ut cum authenticis editionibus a S. Sede approbatis non congruant9. 11. Libri, quibus divulgantur indulgentiae apocryphae vel a S. Sede proscriptae aut revocatae 10. 12. Imagines quoquo modo impressae D. N. lesu Christi, B. Mariae Virginis, angelorum atque sanctorum vel aliorum servorum Dei ab Ec­ clesiae sensu et decretis alienae. Ad iudicandum, quales imagines sint hoc modo prohibitae, imprimis oportet attendere ad regulas statutas a Benedicto XIV11. Nota. Cum Codex iur. can. prorsus sileat de Indice librorum pro­ hibitorum, liber in istum Indicem relatus iam non aliunde videtur pro­ hibitus, nisi quia cadit sub una ex classibus supra indicatis. Num autem revera aliquis liber cadat sub una ex istis classibus, relinquitur iudicio peritorum. Si quis ipse nequit id iudicare, tenetur peritiorcm se inter­ 1 c. 1399, n. 2. 2 Ib. n. 6. 3 Ib. n. 3. 4 Ib. n. 4. 5 Ib. n. 5. 6 Ib. n. 7. 7 Ib. n. 8. 8 Ib. n. 9. 10 c. 1399, n. ii. 11 Const. «Sollicitudini» d. 1 Oct. 1745. 9 Ib. n. 10. 490 Liber III. De rebus. Pars IV. De magisterio ecclesiastico. rogare, praesertim confessarium. Per se patet esse prohibitum omnem librum, quem competens auctoritas expresse prohibuit, e. gr. si S. Of­ ficium nostris temporibus aliquem librum expresse redegit in Indicem librorum prohibitorum. Q. 420. Quis possit concedere facultatem legendi et retinendi librum prohibitum ? R. i. Si quis liber pro aliquo determinato homine est prohibitus ex ipsa lege naturali, nemo potest concedere facultatem legendi aut retinendi istum librum, cum nemo possit concedere facultatem pec­ candi, ut patet. Attamen periculum peccandi ortum ex tali libro potest aliis mediis vitari, e. gr. oratione, firma voluntate, utendi hoc libro solummodo pro fine honesto et necessario. Quibus praestitis, liber iam non est prohibitus lege naturali. 2. Ex ipso iure positivo non adstringuntur ecclesiastica prohibitione librorum (necessariis adhibitis clausulis) Cardinales, omnes episcopi etiam titulares, omnes alii Ordinarii, e. gr. superiores maiores in religionibus clericalibus exemptis, Vicarii generales etc.1 Ergo omnes isti possunt legere et retinere libros iure ecclesiastico prohibitos. 3. Ordinarii licentiam, ad libros quos attinet ipso iure vel decreto S. Sedis prohibitos, concedere suis subditis valent, sed dumtaxat pro singulis libris et in casibus urgentibus2. Quodsi Ordinarii generalem a S. Sede facultatem impetraverint, suis subditis permittendi, ut libros proscriptos retineant ac legant, eam nonnisi cum delectu et ex iusta et rationabili causa concedant3. 4. S. Officium ordinarie concedit facultatem legendi et retinendi libros proscriptos pro universo Orbe. Qui autem talem facultatem ob­ tinuit, tenetur sub gravi ita caute custodire libros prohibitos, ne per­ veniant ad manus aliorum. Praeterea nequit ipse legere aut retinere libros a suo Ordinario proscriptos, nisi in apostolico induito expressa eidem facta fuerit potestas legendi et retinendi libros a quibuslibet damnatos 4. Nota. Qui gaudet generali potestate permittendi, ut subditi pos­ sint legere et retinere libros prohibitos, potest suis subditis id per­ mittere in universo Orbe. Pariter is, qui illimitate obtinuit facultatem legendi aut retinendi libros prohibitos, censetur habere privilegium per­ sonale, quod ipsum sequitur ubique. TITULUS XXIV. De fidei professione. Q. 421. Quinam teneantur emittere professionem fidei r R. Fidei professio, i. e. externa manifestatio fidei internae, prae­ cipitur a iure tam divino quam ecclesiastico. 1 c. 1401. 2 c. 1402, § x, s Ib. § 2. Utrumque praeceptum 4 c. 1403. Titulus 24. De fidei professione. 49I est positivum ac proinde non obligat semper et pro semper, sed ali­ quando. Praeceptum divinum obligat fideles, ut tunc aperte fidem profiteantur, quando eorum silentium, tergiversatio aut ratio agendi secum ferrent implicitam fidei negationem, contemptum religionis, iniuriam Dei vel scandalum proximi '. Praecepto autem ecclesiastico profitendi fidem secundum formulam a S. Sede approbatam obli­ gantur: 1. Baptizandi; qui si sint infantes, eorum loco patrini emittunt pro­ fessionem fidei per recitationem Symboli Apostolici. 2. Omnes, qui ex haeresi aut schismate redeunt in gremium Ec­ clesiae catholicae. 3. Omnes, qui cum voto (seu consultivo seu deliberativo) intersunt Concilio oecumenico aut particulari aut synodo dioecesanae. Debent isti professionem fidei emittere coram talis coetus praeside vel eius delegato; praeses autem ipse coram eodem concilio vel synodo2. 4. Promoti ad cardinalatum, coram s. Collegii Decano, Cardinali­ bus primis in ordine presbyterorum et diaconorum et S. R. E. Ca­ merario 3. 5. Promoti ad episcopatum (etiam titularem), ad regimen abbatiae vel praelaturae nullius, vicariatus apostolici, praefecturae apostolicae, coram delegato ab Apostolica Sede4. 6. Vicarius capitularis, coram capitulo cathedrali5. 7. Promoti ad canonicatum vel ad dignitatem in capitulo, coram loci Ordinario eiusve delegato et capitulo6. 8. Assumpti ad officium consultoris dioecesani, coram loci Ordi­ nario eiusve delegato et coram aliis consultoribus congregatis7. 9. Vicarius generalis, parochi, omnes beneficiarii curati, rector, pro­ fessores cum theologiae tum philosophiae tum iuris canonici in semi­ nariis (idque initio cuiuslibet anni scholaris vel saltem initio suscepti muneris), omnes promovendi ad ordinem subdiaconatus, librorum cen­ sores in curiis episcopalibus, sacerdotes recipientes facultatem concionandi vel audiendi confessiones. Omnes isti debent fidei professionem emittere coram loci Ordinario eiusve delegato8. 10. Rector Universitatis vel Facultatis, coram Ordinario, i. e. coram Ordinario loci (vel coram suo superiore religioso, si ipse est religiosus) eorumve delegato. Omnes autem professores in Universitate vel Facul­ tate canonice erecta initio cuiusque anni scholastici vel saltem initio suscepti muneris coram rectore Universitate vel Facultatis eiusve dele1 c. 1325. Cf. nostrum Man. theol. mor. I 504 sqq. 3 c. 1406, § i, n. i. 3 Ib. n. 2. 4 Ib. n. 3. 5 Ib. n. 4. 6 Ib. n. 5. 7 Ib. 6. 8 c. 1406, § I, n. 7. Qui emisit fidei professionem ante subdiaconatum, non tenetur eandem emittere ante diaconatum vel presbyteratum, nisi Ordinarius aliter indicaverit. Pariter confessarius, qui ante inceptum munus fidei professionem emisit, non tenetur eam repetere, si in alia dioecesi recipit facultatem audiendi confessiones. S. C. Consist, d. 24 Mart. 1911 et d. 20 lun. 1913. (Acta Ap. Sed. Ill 1S2; V 273). Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. gato. Item qui post examen gradibus academicis donantur, coram rectore eiusve delegato 1. ii. Superior religiosus in religionibus clericalibus, coram capitulo vel superiore, qui eum nominavit2. Nota. i. Qui, priore dimisso, aliud officium vel beneficium aut dignitatem etiam eiusdem speciei consequitur, rursus debet fidei pro­ fessionem emittere3. Quare e. gr. parochus, qui ab una paroecia in aliam transfertur, debet iterum professionem fidei emittere. 2. Obligationi fidei professionem emittendi non satisfacit is, qui eam per procuratorem vel coram laico emittit4. 3. Poenae latae contra eos, qui sine iusto impedimento debitam fidei professionem emittere ncgligunt, sunt post congruam monitionem spretam: a) amissio fructuum beneficii, officii, dignitatis, muneris. Quae quidem amissio fructuum statim obtinet, ac proinde e. gr. par­ ochus, qui monitus non emisit professionem fidei, debet restituere fructus perceptos eodem modo, ac si omisisset recitationem officii divini; b) privatio ipsius officii, beneficii, dignitatis, muneris5.' 4. Reprobatur quaelibet consuetudo forte alicubi exsistens contra emissionem professionis fidei6. 5. Illi qui sub nis 6, 7, 8, 9, 11 enumerantur, tenentur fidei pro­ fessioni adiungere iusiurandum antimodernisticum 7. PARS V. De beneficiis aliisque institutis ecclesiasticis non collegialibus. Conexio materiae. In quattuor praecedentibus partibus huius libri sermo fuit de rebus spiritualibus; in hac autem et in sequenti parte tracta­ bitur de rebus temporalibus. In beneficio ecclesiastico habetur quoque pars spiritualis, sc. officium ecclesiasticum, sed de officiis ecclesiasticis iam fuit sermo libr. II, tit. IV ; hic autem supponuntur ea, quae ibi dicta sunt, et potius agitur de parte materiali beneficiorum. De historia rei beneficiariae scripserunt complures auctores, e. gr. Thoma*, sinus *, Leurenius Stutz™. Ex ipsa natura rei clerici altari deservientes habent ius ad congruam sustentationem ex reditibus ecclesiasticis. Primis saeculis reditus ecclesiastici ut plurimum constabant spontaneis oblationibus fidelium, quae in tres vel quattuor partes solebant distribui: pro episcopo et clero, pro ecclesia et cultu, pro pauperibus. Multiplicato clero et fundatis ecclesiis ruralibus, iam saeculo sexto usuvenit, ut clericis deservientibus ecclesiis ru­ 1 c. 1406, § 1, n. S. 2 Ib. Π. 9. 8 Ib. § 2. 4 c. 1407. 5 c. 2403. 6 c. 1408. 7 Motu proprio. «Sacrorum antistitum» d. 1 Sept. 1910; S. Off. d. 22 Mart. 1918. 8 Ancienne et nouvelle discipline de l’Église touchant les Bénéfices et les Bénéficiers. 9 Forum beneficiale. 10 Geschichte des kirchl. Benefizialwesens von seinen Anfângen bis auf die Zeit Alexanders III. (Berlin 1895). Titulus 25 De beneficiis ecclesiasticis. 493 ralibus quidam agri per modum precarii pro usufructu concessi sint. Sym­ machus Papa (a. 513) permisit, ut clericis iure usufructuario bona ecclesiae concederentur1. A saeculo IX huiusmodi feudi vocabantur beneficia eccle­ siastica. Apud latinos scriptores profanos beneficium iam multo ante signi­ ficabat praedium fiscale, quod ducibus ac militibus bene de re publica me­ ritis concedebatur ab imperatore, ut ex eo perciperent necessaria ad vitam2. Milites, qui talia praedia ex principis elargitione possidebant, beneficiarii vocabantur. Quem morem videtur Ecclesia imitata esse concedendo clericis praesertim ruri degentibus praedia, ex quibus victum percipere possent. Adhuc tempore Innocentii III verbum beneficii non videtur habuisse sensum hodie usitatum; nam c. 6, X, 3, 24 donatio vocatur beneficium: «In contractibus plena, in testamentis plenior, in beneficiis quoque plenissima est interpretatio adhibenda.» Alexander II scripsit a. 1068: «Constituimus itaque . . ., ut nullus deinceps episcoporum beneficium ecclesiae, quod quidam canonicam (canoniam?) vel praebendas seu etiam ordines vocant, pro aliquo pretio vel munere clericis audeat umquam conferre.»3 Ergo Alexander" II vocavit beneficium promiscue canoniam, ordinem, beneficium. Talem modum ambiguum lo­ quendi invenimus quoque posterioribus temporibus. Quae quidem ambiguitas videtur inde provenire, quia ab aliis magis indicatur pars spiritualis beneficii, sc. officium sacrum, ab aliis autem pars materialis, sc. praebenda. In novo Codice iur. can. haec ambiguitas prorsus sublata est. TITULUS XXV. De beneficiis ecclesiasticis. Q. 422. Quid sit beneficium ecclesiasticum i R. Beneficium ecclesiasticum est ens iuridicum a competenti auc­ toritate ecclesiastica in perpetuum constitutum seu erectum, constans officio sacro et iure percipiendi reditus ex dote officio adnexos4. Explicatur. Dicitur i°: ens iuridicum, i. e. persona iuridica non collegialis. Omnia enim beneficia ecclesiastica habent iura personae iuridicae non collegialis5, ac proinde possunt e. gr. acquirere bona materialia. Dicitur 2 °: a competenti auctoritate ecclesiastica in perpetuum constitutum. Competens auctoritas ecclesiastica est Summus Pontifex et pro nonnullis beneficiis Ordinarius loci. Nulla autem potestas civilis valet constituere beneficia ecclesiastica; potest quidem facere pias fundationes, sed istae non sunt beneficia ecclesiastica, nisi a competenti auctoritate ecclesiastica eri­ gantur ut talia. Ratio est, quia beneficium supponit officium sacrum. lam­ vero potestas civilis nequit constituere officium sacrum. — Tum requiritur, ut beneficium sit in perpetuum constitutum. Duplex autem solet distingui per­ petuitas hac in re: altera essentialis seu obiectiva (perpetuitas iuris), quae est perpetua fundatio ipsius muneris spiritualis; altera subiectiva (ordinaria, nor­ malis), quae efficit, ut clericus fruatur, quoad vixerit, beneficio obtento. Collatio talis beneficii vocatur intitulatio, et clericus sic intitulatus nequit amoveri nisi ex causis in iure indicatis. Perpetuitas obiectiva est de essentia cuiuslibet beneficii ecclesiastici; hinc fundatio temporaria e. gr. per quinque 1 c. 61, C. 16, q. i. Cf. 5. Berardi, Gratiani canones genuini ... II 464. 2 Cf. Du Cange, Gloss, med. et infini. lat. s. v. Beneficium, 8 c. 9, C. 1, q. 3. * c. 1409. 5 c. 99. Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst eccl. non collegialibus. annos celebrandi Missam in aliquo altari non est beneficium ecclesiasticum. Econtra perpetuitas subiectiva non requiritur ad essentiam beneficii. Quare beneficia manualia seu temporaria sunt vera beneficia, et parochus amovi­ bilis obtinet verum beneficium paroeciale. Dicitur 3°: constans officio sacro et iure percipiendi reditus ex dote officio adnexos. Officium sacrum est fundamentum beneficii. Hinc illud adagium: Beneficium propter officium *. Quare nemo potest obtinere beneficium ec­ clesiasticum, qui non exercet officium sacrum clericis reservatum. Ex quo sequitur, quod officium aeditui, sacristani, fossoris etc. minime est beneficium, quamvis isti mercedem accipiant ex reditibus ecclesiasticis. Ius percipiendi reditus ex dote officio adnexos reddit beneficiarium quidem ususfructuarium, sed non proprietarium beneficii. Dos beneficii solet quoque vocari prae­ benda seu peculium beneficiale. Ad peculium autem beneficiale pertinent2: a) bona, quorum proprietas est penes ipsum beneficium, e. gr. reditus agrorum, silvarum etc.; . b) certae et debitae praestationes alicuius familiae vel personae moralis. Quare salaria, quae solvit in nonnullis regionibus gubernium civile parochis, censentur esse peculium beneficiale8; c) certae et voluntariae fidelium oblationes, quae ad beneficii rectorem spectant; e. gr. illud, quod vocatur vulgo Kirchensteuer, denier du culte, oblationes fidelium die Paschatis factae in America septentrionali; d) iura stolae, taxata a lege dioecesana vel a consuetudine atque oblata rectori beneficii pro peractis functionibus ecclesiasticis; e) chorales distributiones, exclusa tamen tertia parte earundem, si omnes reditus beneficii choralibus distributionibus constant. Q. 423. Quaenam sint principales distinctiones beneficiorum ec­ clesiasticorum ? R. Beneficia ecclesiastica dicuntur: 1. Consistorialia vel non-consistorialia, prout in consistorio solent conferri, e. gr. cardinalatus, episcopatus, vel extra illud e. gr. paroeciae. Nisi aliud clare apparet, ea, quae infra dicuntur de requisitis ad consti­ tutionem, unionem etc. beneficiorum, intellegi debent de beneficiis nonconsistorialibus. 2. Saecularia vel religiosa, prout ad solos clericos saeculares vel ad *solos clericos religiosos spectant. Omnia autem beneficia, erecta extra ecclesias vel domus religiosorum, in dubio saecularia esse praesumuntur4. 3. Duplicia seu residentialia et simplicia seu non-residentialia, prout praeter officium beneficiale adnexam habent obligationem resi­ dendi vel non5. — Antiquis temporibus beneficia duplicia et simplicia in alio quoque sensu sumebantur; ideoque si quis legit veteres auctores, attendere debet ad sensum verbis substratum. 4. Manualia, temporaria seu amovibilia vel perpetua seu inamovibilia, prout conferuntur revocabiliter vel in perpetuum6. 5. Curata vel non-curaia, prout curam animarum adnexam habent, vel non7. 1 Cf. c. 15 in VI0 i, 3. 2 c. 1410. 3 S. Poenit. d. 19 lan. 1819. 4 c. 1411, n. 2. 6 Ib. n. 3. 6 Ib. n. 4. 7 Ib. n. 5. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 1. De constitutione seu erectione. Beneficia curata sunt praesertim episcopatus residentiales et paroeciae; beneficia non-curata sunt simplices canonicatus. Praeter ista beneficia antiquitus usu veniebant nonnulla alia, e. gr. beneficia maiora et minora. Beneficia maiora vocabantur «apices digni­ tatum». Beneficia patrimonialia et non-patrimonialia; beneficia collativa, electiva, patronata etc. Scholion. De nonnullis institutis, quae similia sunt beneficiis. Licet ali­ quam cum beneficiis similitudinem prae se ferant, in iure tamen beneficii nomine non veniunt: 1. Vicariae paroeciales non in perpetuum erectae. Aliud est, si talis vi­ caria in perpetuum erigeretur et cetera requisita ad beneficium adessent. 2. Capellaniae laicales, quae sc. erectae non sunt a competenti auctori­ tate ecclesiastica. Capellaniae laicales aut mercenariae sunt piae fundationes, e. gr. ad dicendas Missas, ad orphanos educandos etc., quae subiacent vigi­ lantiae et iurisdictioni episcopi, non autem (per se saltem) iurisdictioni par­ ochi. Quare e. gr. capellanus potest independenter a parocho Missam sol­ lemnem aliasque functiones non-paroeciales in sua capella celebrare .* 3. Coadiutoriae cum vel sine futura successione, cum iis desit perpetuitas obiectiva. Coadiutores aliquando dantur episcopis vel parochis aegrotis, ut supra dictum est. 4. Pensiones personales, quae sunt ius percipiendi portionem aliquam fructuum ex beneficio alieno, alicui iusta de causa sive ad tempus sive ad vitam concessum. Antiquis temporibus exsistebant multae pensiones, quae gravabant beneficia. Hodie autem non solent exsistere nisi pensiones, quae parochis vel episcopis ab officio recedentibus solvuntur a nonnullis funda­ tionibus vel etiam a beneficio relicto. 5. Commenda temporaria, i. e. concessio redituum alicuius ecclesiae aut monasterii alicui facta ita ut, eo deficiente, iidem reditus ad ecclesiam vel monasterium revertantur1 2. 6. Pracstimonium, quod ex bonis ecclesiasticis conceditur iuvenibus ad studia peragenda et aliquando vocatur bursa studiorum. CAPUT I. De constitutione seu erectione beneficiorum. Q. 424. Quaenam requirantur ad legitimam erectionem beneficii ecclesiastici ? R. Ad legitimam erectionem beneficii ecclesiastici requiruntur: i. competens auctoritas; 2. dos sufficiens; 3. convocatio eorum, quorum interest; 4. instrumentum legaliter validum. i. Competens auctoritas erigendi beneficia ecclesiastica est praeter S. Sedem (quae sola potest erigere beneficia consistorialia et dignitates in capitulo) Ordinarius loci in suo territorio. Attamen Vicarius generalis nequit beneficia erigere nisi ex peculiari mandato. Etiam Cardinalis in proprio titulo vel diaconia potest beneficia non curata erigere, nisi ecclesia sit religionis clericalis exemptae3. 1 c. 482. S. R. C. d. 29 Mart. 1862. 2 c. 1412. s c. 1414. Cf. Acta Ap. Sed. II 864 et XIII 513. 496 Liber ΠΙ. De rebus, Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. 2. Dos sufficiens et stabilis omnino requiritur ad erectionem beneficii. Si dos in numerata pecunia constituitur, Ordinarius, audito dioecesano administrationis consilio, curare debet, ut quamprimum collocetur in tutis et frugiferis fundis vel nominibus. Non prohibetur tamen, ubi congrua dos constitui nequit, paroecias aut quasi· paroecias erigere, si episcopus prudenter praevidet ea, quae necessaria sunt, aliunde non esse defutura1. Aliquando enim fundatio novae paroeciae vel quasiparoeciae ita necessaria est pro salute animarum, ut apices iuris praeter­ mittere liceat. Si quis in limine fundationis beneficii elargitur dotem beneficii sub conditionibus appositis, quae sunt quidem iuri communi contrariae, sed ceteroquin honestae et naturae beneficii non repugnantes, tunc Ordinarius eas acceptare potest. Conditiones semel admissae supprimi aut immutari ab Ordinario loci valide nequeunt, nisi agatur de mutationibus Ecclesiae favorabilibus et accedat consensus ipsius fundatoris, vel si agatur de iure patronatus, patroni2. 3. Ante erectionem beneficii vocentur et audiantur, si qui sint, z’z, quorum interest^. Quare e. gr. si novus canonicatus est fundandus, prius audiendi sunt canonici huius ecclesiae. Ordinarius autem loci non tenetur desistere a fundatione novi beneficii, quamvis nonnulli, quorum interest, contradicant. 4. Erectio beneficiorum fiat per instrumentum legaliter validum, in quo definiatur locus, ubi beneficium erectum est, et describantur dos beneficii ac iura et onera beneficiarii4. Ratio huius statuti est obvia, cum beneficium sit res perpetua gravis momenti. CAPUT II. De unione, translatione, divisione, dismembratione, conversione, suppressione beneficiorum. Q. 42 5· Quid et quotuplex sit unio beneficiorum b R. i. Unio beneficiorum est duorum vel plurium beneficiorum a legitimo superiore facta coniunctio. Legitimus autem superior est S. Sedes vel episcopus, ut infra latius dicetur. 2. Unio beneficiorum multipliciter fieri potest. Quare distinguitur: a) Unio exstinctiva, quae ex suppressis duobus vel pluribus beneficiis novum atque unicum efficit, vel quae coniungit uni beneficio aliud vel alia, ita ut hoc aliud (vel alia) esse desinat5. Beneficio, quod ex hac unione emergit vel remanet, omnia iura et onera exstinctorum com­ petunt, et, si inter se componi nequeunt, meliora ac favorabilia6. b) Unio aeque principalis, quae coniungit duo vel plura beneficia ita, ut quidem sit unus rector seu beneficiarius, sed unumquodque beneficium retineat suum titulum, sua iura et privilegia, perinde ac si unio facta non fuisset. Ex hac unione unum beneficium alteri minime 1 c, 1415. In erectione quasi-paroeciae observanda est Instructio S. C. Propag. Fidei data d. 25 Iulii 1920. 2 c. 1417. 3 c. 1416. 4 c. 1418. 5 c. 1419. G c. 1420, § i. Titulus 2$. De beneficiis ecclesiasticis Caput 2. De unione, translatione, divisione etc. 497 subicitur. Huius unionis exemplum exstat in diversis parvis episcopatibus Italiae, quorum duo vel tres committuntur uni eidemque episcopo. c) Unio minus principalis seu per subiectionem vel accessionem, quae efficit, ut beneficia unita remaneant quidem, sed unum aut plura alii tamquam principali subiciantur. In hac unione beneficium acces­ sorium sequitur principale, ita ut clericus, qui principale obtinet, eo ipso et accessorium consequatur atque utriusque onera implere debeat1. 3. Tres uniones supra indicatae sunt perpetuae. Praeter uniones perpetuas exsistunt uniones temporales, quando sc. duo vel plura beneficia coniunguntur in persona clerici, cuius morte haec unio cessat. Inde a saeculo quinto Summi Pontifices et Concilia generalia continuo fere laboraverunt contra pluralitatem illicitam temporalem beneficiorum, sed nihilominus graves abusus in hac materia diversis temporibus viguisse negari nequit. Avaritia ducti clerici iterum iterumque conati sunt cumulare beneficia idque non in vanum. Eorum illicita tentamina tandem fregit Concilium Tridentinum statuens, «ut in posterum unum tantum beneficium ecclesiasticum singulis conferatur»2. Codex iur. can.3 de hac re mandat: «Nullus clericus habilis est ad acceptanda et retinenda . . . plura beneficia incompatibilia. Incompatibilia sunt non solum duo beneficia, quorum onera universa idem beneficiarius per se implere simul nequeat, sed etiam duo beneficia, quorum alter­ utrum ad honestam ipsius sustentationem sufficiat.» Cum ex hac pluralitate beneficiorum minuatur cultus divinus, ecclesia orbetur operariis necessariis, alii ministri pauperes sustentatione convenienti priventur, aditus late pateat vitiosae ambitioni, avaritiae, simoniae, personarum acceptioni, S. Thomas4, S. Alphonsus5 et communiter theologi docent, hanc beneficiorum pluralitatem secundum se esse contra ius naturale, quando unum beneficium revera sufficit ad congruam sustentationem beneficiarii ; ideoque nec Summum Pontificem posse licite concedere talem pluralitatem. Nostra aetate omnes abusus de illicita pluralitate beneficiorum videntur ubique esse aboliti. Q. 426. Quid sint translatio, divisio, dismembratio, conversio, stippressio beneficiorum r R. I. Translatio est amotio beneficii ab uno in alium locum, quin ipsum beneficium in se mutetur. 2. Divisio beneficii habetur, quando ex eo plura beneficia con­ stituuntur. 3. Dismembratio beneficii habetur, quando pars territorii aut bonorum ipsius detrahitur et alii beneficio vel causae piae vel ecclesiastico instituto assignatur. Omnis igitur divisio dismembratio est, sed non vicissim. 4. Conversio beneficii est transformatio eius in aliam speciem, e. gr. si beneficium non-curatum mutatur in curatum, si paroecia saecularis fit regularis. 1 Ib. § 3. 2 Sess. 24, c. 17 de reform. 3 c. 1439. 4 Quodlib. 9, a. 15. s Theol. mor. 1. 4, η. II7. Priitnmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 32 498 Liber HL De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. 5. Suppressio beneficii est eius plena exstinctio. 6. Unio, translatio, divisio, dismembratio, conversio beneficiorum communi nomine innovationis beneficii vocatae sunt. Q· 427· Quaenam ex iure requirantur ad unionem beneficiorum ? R. i. Ad unionem beneficiorum legitime faciendam requiritur: 1) sufficiens causa; 2) competens auctoritas. 2. Sufficiens causa generatim est aut Ecclesiae necessitas aut magna et evidens utilitas, e. gr. nimia paupertas beneficii, status desolatus alicuius ecclesiae, quae reparari nequit, defectus populi sufficientis, compositio litium, augmentum cultus divini. Unio facta sine canonica causa irrita est1. Generatim quoque audiendi sunt prius ii, quorum interest, nisi forte Summus Pontifex unionem concedat in forma gratiosa. 3. Competens auctoritas unionis faciendae est sola S. Sedes, in sequentibus casibus, si agitur: a) de unione exstinctiva; b) de unione aeque aut minus principali beneficii religiosi cum saeculari et vice versa. Hinc e. gr. paroecia nequit uniri cum aliqua domo religiosa nisi a sola S. Sede. Quae quidem unio fieri potest dupliciter, sc. vel ad temporalia tantum vel pleno iure. In primo casu domus religiosa particeps fit solummodo fructuum paroeciae, et superior religiosus debet Ordinario loci praesentare sacerdotem e clero saeculari in paroecia instituendum atque buic sacerdoti assignare congruam portionem. In altero casu paroecia fit religiosa, et superior potest sacerdotem e sua religione ad curam animarum exercendam nominare, sed Ordinarii loci est, eundem probare et instituere, eiusque jurisdictioni, correctioni et visitationi iste sacerdos religiosus subesse debet in iis rebus, quae ad curam animarum pertinent2. Iam supra q. 250 dictum est de iuribus cum Ordinarii loci tum superioris religiosi in talem parochum. c) de beneficiis exemptis vel S. Sedi reservatis, qualia sunt e. gr. omnia beneficia consistorialia. In aliis casibus Ordinarius loci sc. episcopus (non autem Vicarius capitularis vel generalis sine speciali mandato) potest unire beneficia. Sic e. gr. episcopus potest aeque aut minus principaliter unire quaslibet paroeciales ecclesias inter se aut cum beneficio non curato, ita tamen ut in hoc ultimo casu, si unio fiat minus principalis, beneficium non curatum sit accessorium. Quare e. gr. si paroecia unitur cum capellania ecclesiastica minus principaliter, capellania, utpote beneficium non cura­ tum, est quid accessorium, et beneficium paroeciale est principale3. Episcopus nequit paroeciam unire cum mensa capitulari vel epi­ scopali, cum monasteriis, ecclesiis religiosorum aut cum alia persona morali, neque cum dignitatibus et beneficiis ecclesiae cathedralis vel collegiatae; sed valet eam cum ecclesia cathedrali aut collegiali, quae in territorio paroeciae sita est, ita unire, ut reditus paroeciae cedant 1 c. 1428, § i. 8 c. X422 et 1425. 3 c. 1423, § i. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 2. De unione, translatione, divisione etc. 499 in commodum ipsius ecclesiae, relicta parocho vel vicario congrua portione1. Attamen hoc ultimum videtur raro expedire, cum tunc facile discordiae oriri possint; nisi tamen ecclesia cathedralis aut collegialis revera careat sufficientibus reditibus. 4. Episcopus numquam potest beneficia quaevjs unire sive curata sive non-curata cum detrimento eorum, qui eadem obtinent, saltem si isti beneficiarii sunt inviti2. Quare e. gr. si episcopus vult unire duas paroecias, necessc est, ut aut parochi consentiant aut paroeciae sint vacantes. Pariter episcopus nequit unire a) beneficium iuris patro­ natus cum beneficio liberae collationis sine patroni consensu ; b) beneficia unius dioecesis cum beneficiis alterius dioecesis, etiamsi ambae dioeceses aeque principaliter unitae ab ipso reguntur; c) beneficia exempta vel S. Sedi reservata cum aliis quibuslibet3. 5. Episcopus unionem debet facere in perpetuum idque per authen­ ticam scripturam, auditis capitulo cathedralis et iis, si qui sint, quorum interest, praesertim rectoribus ecclesiarum4. Adversus decretum autem episcopi unientis beneficia datur tantum in devolutivo recursus ad S. Sedem 5. Q. 428. Quaenam ex iure requirantur ad translationem, divisio­ nem, dismembrationem, conversionem, suppressionem beneficiortim ? R. i. Suppressio beneficii, quae est totalis exstinctio, fieri nequit sine licentia S. Sedis. Idem valet de dismembratione, quae detractis bonis beneficialibus fit, quin novum erigatur beneficium6. Si suppressio non est totalis vel si post dismembrationem beneficium remanet, tunc non semper requiritur licentia S. Sedis. 2. Translatio beneficii saecularis paroecialis ab uno in alium locum eiusdem paroeciae potest quidem fieri ab episcopo propter canonicas causas ; sed tunc solummodo alia beneficia transferri possunt, si ecclesia, in qua fundata erant, collapsa est et restaurari nequit. In hoc casu potest episcopus haec beneficia transferre cum omnibus emolumentis et oneribus in vicinas ecclesias (matrices vel alias), erectis, si fieri potest, altaribus vel sacellis sub iisdem invocationibus, quibus exsistebant in priore beneficio1. 3. Divisio vel dismembratio paroeciarum potest ex iusta et canonica causa, invitis quoque earum rectoribus et sine populi consensu, fieri ab episcopo, auditis capitulo cathedrali ct iis, quorum interest. Causa autem canonica, ut divisio aut dismembratio paroeciae fieri possit, tantum est aut a) magna difficultas accedendi ad ecclesiam paroecialem aut b) nimia paroecianorum multitudo, quorum bono spirituali subveniri nequit per nominationem cooperatorum paroecialium. Huiusmodi di­ visione vel dismembratione peracta episcopus potest quoque erigere vel novam paroeciam vel vicariam perpetuam 8. Per se patet, episcopum dividentem aut dismembrantem paroeciam debere paroeciae vel vicariae 1 Ib. § 2. 6 c. 1422. 2 c. 1424. 7 c. 1426. 8 Ib. 3 c. 1427. 4 1428, § i. 5 Ib. § 2. 32 500 Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. noviter erectae assignare congruam portionem ; quae, si aliunde haberi nequit, oportet desumatur ex reditibus ad ecclesiam matricem quoquo modo pertinentibus, dummodo sufficientes reditus eidem ecclesiae matrici remaneant1. Quodsi nova paroecia vel vicaria dotatur ex reditibus ecclesiae matricis, illa huic debet postea honorem deferre idque eo modo iisque finibus, quibus determinavit episcopus, qui tamen vetatur baptismalem fontem matrici ecclesiae reservare. Sic e. gr. epi­ scopus potest praecipere, ut processioni theophoricae in festo Corporis Christi ab ecclesia matrici peractae intersit nova paroecia vel vicaria; ut novus parochus vel vicarius Missae sollemni assistat in nonnullis magnis festis in ecclesia matrici etc. Experientia constat, divisionem vel dismembrationem paroeciae esse rem valde arduam, idque vel magis, cum in nonnullis regionibus propter Concordata etiam assensus auctoritatis civilis obtineri debeat. Proinde in. praxi praestat, ut talis divisio vel dismembratio ex aequo et bono peragatur cum convenienti divisione et bonorum et onerum. Nota. Divisione paroeciae religiosae peracta, noviter erecta vicaria perpetua vel paroecia non est religiosa, sed saecularis; ac proinde requiritur licentia S. Sedis, ut ista nova vicaria vel paroecia possit concedi religiosis. Pariter divisa paroecia iuris patronatus, nova paroecia non est iuris patronatus, sed liberae collationis2. 4. Conversio beneficii curati in non-curatum; pariter conversio beneficii religiosi in saeculare et beneficii saecularis in religiosum ne­ quit fieri ab episcopo sine licentia S. Sedis. Econtra episcopus potest propria auctoritate (servatis servandis) convertere beneficium simplex in curatum, dummodo ne obstent conditiones a fundatore expressae8. Q. 429· Quid observandum sit, si alicui beneficio gensio solvenda imponatur ? R. i. Pensionem non esse beneficium proprie dictum, iam supra fuit indicatum, cum pensio non sit coniuncta cum officio sacro. 2. Summus Pontifex potest omnibus beneficiis pensiones solvendas imponere, ita tamen ut remaneat congrua sustentatio beneficiarii. 3. Episcopus nequit beneficiis quibuslibet pensiones perpetuas aut temporarias imponere, quae ad vitam pensionarii durant ; potest tamen in ipsa collatione beneficii (non postea) ex iusta causa in ipso collationis actu exprimenda imponere pensionem, quae durat ad vitam beneficiarii, salva huic congrua portione4. Sic e. gr. quando episcopus legitime parochum amovet, potest parocho successori ex iusta causa imponere pensionem solvendam parocho amoto; quae tunc durabit non ad vitam parochi amoti, sed ad vitam novi parochi. Talis autem pensio nequit excedere tertiam partem redituum paroeciae, quibusvis deductis ex­ pensis et etiam incertis reditibus5. ■ 1 c. 1427, § 3. 5 Ib. § 2. 2 ib. § S. c. 1430. 4 c. 1429, § 1. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 3. De beneficiorum collatione. £OI 4. Omnes pensiones cessant morte pensionarii, qui tamen nequit eas alienare, nisi id expresse concessum est1. Ob diversa delicta clericus potest privari pensione obtenta, ut dicetur infra in tractatu de poenis. CAPUT III. De beneficiorum collatione. Praenotamen. Postquam dictum est de variis modis, quibus ipsa bene­ ficia ecclesiastica possunt institui vel innovari, nunc ex ordine tractandum est de beneficiorum collatione, quae fieri potest tribus modis, sc. a) electione vel postulatione, b) praesentatione patroni, c) libera collatione. De electione et postulatione iam supra q. 77 sqq. sermo fuit; de praesentatione patroni et generarim de iure patronatus tractabitur in capite sequenti. In unoquoque ex istis tribus modis tria possunt distingui, sc. a) designatio personae; b) con­ cessio tituli ; c) introductio in actualem possessionem beneficii, quae vocari solet institutio corporalis vel installatio vel investitura vel inthronizatio. Cum haec nomina in re beneficiaria habeant determinatas et distinctas significa­ tiones, confusio sedulo vitanda est. Praesertim non est confundenda institutio canonica cum institutione corporali et institutione authorizabili2. Collatio officiorum et beneficiorum ecclesiasticorum antiquis temporibus saepe facta est adiuvante populi electione. Sic e. gr. S. Ambrosius, S. Nico­ laus facti sunt episcopi, postquam populus eos designavit. Ius quoque patro­ natus est antiquissimum, quod concedit patronis facultatem praesentandi cleri­ cum idoneum ad beneficium vacans. Labentibus temporibus Summi Pontifices sibi reservarunt collationem complurium beneficiorum; quae quidem reservationes nedum non sunt exitiales Ecclesiae, ut asseruerunt Febronius, Boehmer, Hinschius aliique, sed valde utiles evadere possunt. Haud enim raro accidit, ut praelati inferiores vel nolint ex socordia, negligentia aliisque motivis in­ ordinatis vel non possint ex factionibus aliorum violentis officia ecclesiastica dignis personis conferre. Summus autem Pontifex ex plenitudine suae pote­ statis, unice ductus motivo procurandi bonum ecclesiarum, saepe melius pro­ videre potest de officiis ecclesiasticis. Q· 430· Cuiusnam sit conferre beneficia ecclesiastica ? R. i. Cum Ecclesia catholica non tantum sit societas perfecta ac proinde sui iuris, sed etiam societas vere monarchica3, evidenter se­ quitur, ut nemo possit conferre aliquod beneficium vere ecclesiasticum sine auctoritate explicita vel implicita Summi Pontificis. Ita docent nunc omnes auctores catholici et expresse statuitur in Codice iur. can.4 : «Ius Romano Pontifici est beneficia in universa Ecclesia con­ 1 Ib. § 3· 2 In materia officii vel beneficii ecclesiastici verbum institutionis sumitur quadrupliciter: x. generice pro quocumque provisionis modo legitimo, sive talis provisio fiat per nominationem sive per praesentationem (cf. Ferraris, Prompt. Bibi. s. v. institutio 1 — 2). 2. specialiter et proprie pro concessione beneficii legitime facta post praeviam praesenta­ tionem patroni. Haec institutio vocatur institutio canonica verbalis. 3. Institutio authorszabilis est approbatio ad exercendam curam animarum. 4. Institutio corporalis (realis) est inductio in actualem possessionem beneficii, vel sic dicta installatio (Einfiihrung). 3 Syllabus Pii IX, Prop. 19 20 34.. 4 c. 1431. Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. ferendi eorumque collationem sibimet reservandi.» Ex hoc principio fundamentali facile deducitur, neque populum neque principes civiles posse proprie conferre beneficium ecclesiasticum, neque posse deponere beneficiarium a suo beneficio. Ceterum hac in re valent eadem, quae supra q. 74 de provisione officiorum ecclesiasticorum dicta sunt. 2. Beneficia, quorum collatio reservata est S. Sedi, ab inferioribus invalide conferuntur1; reservantur autem S. Sedi2: a) omnia beneficia consistorialia, e. gr. episcopatus. b) omnes dignitates ecclesiarum cathedralium et collegiatarum. c) omnia beneficia, quae vacaverunt per obitum, promotionem, renuntiationem vel translationem a) Cardinalium, /9) Legatorum Romani Pontificis, γ) Officialium maiorum S. Congregationum, Tribunalium et Officiorum Romanae Curiae, o) Familiarium (etiam honoris tantum) Summi Pontificis. Haec tamen beneficia (nisi aliunde sint reservata S. Sedi, e. gr. quia sunt beneficia consistorialia) non reservantur nisi tempore vacationis beneficii. Quare e. gr. si episcopus praevenit Summum Pontificem conferendo tale beneficium vacans, iam non vacat beneficium, et collatio episcopi est valida. Antiqui canonistae vocaverunt hunc modum reservationis pontificiae «ius concursus»; quia sc. Summus Ponti­ fex concurrit cum inferioribus collatoribus in beneficio conferendo. d) omnia beneficia fundata extra Romanam Curiam, quae vacaverunt per beneficiarii obitum in ipsa Urbe. Haec reservatio primo statuta est a Clemente IV a. 1265 et vocata est reservatio beneficii vacantis in Curia Romana et tunc obtinet, quando beneficiarius ratione eccle­ siasticorum negotiorum Romam veniens ibi moritur. Si igitur bene­ ficiarius ob alias causas venit Romam ibique moritur, collatio beneficii non est reservata S. Sedi. e) beneficia, quae ob simoniae vitium invalide collata fuerunt. Haec pontificia reservatio est poenalis; simoniaca enim collatio beneficii non solum est invalida, sed praeter alias poenas collatori inflictas ipsi etiam aufert potestatem hac vice denuo conferendi hoc beneficium. f) beneficia, quibus Romanus Pontifex per se vel per delegatum manus apposuit his modis : «) si electionem ad beneficium irritam declaravit; /9) si vetuit electores ad electionem procedere; γ) si re­ nuntiationem beneficii admisit; o) si beneficiarium promovit, transtulit aut beneficio privavit; ε) si beneficium in commendam dedit. g) nonnulla beneficia, quae Romae fundata sunt. Generatim valent speciales leges pro collatione beneficiorum, quae Romae exsistunt. h) beneficia, quae Ordinarius negligenter non contulit intra semestre ab habita certa vacationis notitia, nisi tamen agitur de paroecia, cuius collationem episcopus ex iusta causa differre censuerit, aut de alio beneficio propter defectum sublectorum3. 1 c. 1434. 2 c. 1435. 3 c. 1432, §3; Pontificia Commissio d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 577). Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 3. De beneficiorum collatione, g03 Nota, a) Numquam sunt S. Sedi reservata (nisi tamen id expresse dicatur) beneficia manualia neque beneficia iuris patronatus laicalis vel mixti h b) Regulae cancellariae, quae observabantur in collatione beneficiorum, et notanter regula de sic dictis mensibus papalibus sunt abolitae. Solae reservationes pontificiae supra indicatae usu veniunt. 3. Ad collationem beneficiorum vacantium Cardinalis in proprio titulo vel diaconia, Ordinarius autem loci in proprio territorio habet in­ tentionem in iure Fundatam12 seu aliis verbis: Omnia beneficia, quae non sunt reservata S. Sedi, conferre pertinet ex iure communi ad Cardinalem in proprio titulo vel diaconia; ad Ordinarium autem loci in proprio territorio. Ex solo iure patronatus particulari (certo pro­ bando) pertinet ad alios, conferre beneficia. Vicarius generalis nequit sine speciali mandato conferre beneficia. Vicarius capitularis potest quidem confirmare electionem aut acceptare praesentationem ad par­ oeciam vacantem et institutionem electo aut praesentato concedere, sed nequit conferre paroecias liberae collationis, nisi postquam sedes episco­ palis ab anno vacavit. Pariter nequit conferre alia beneficia perpetua liberae collationis3. Sola S.. Sedes potest constituere coadiutores in beneficiis cum vel sine futura successione, ut iam dictum est; Ordinarius tamen loci potest instituere coadiutores parochorum4. Q· 431. Quaenam observanda sint in collatione beneficii eccle­ siastici b R. i. Nemo potest beneficium sibi ipse conferre5. 2. Beneficium ecclesiasticum nequit valide conferri clerico invito et provisionem non expresse acceptanti6. 3. Beneficium saeculare ad vitam beneficiarii conferendum est, nisi aliud ferat vel lex fundationis vel consuetudo immemorabilis vel pecu­ liare indultum7. 4. Beneficia saecularia nonnisi clericis saecularibus conferenda sunt; religiosa autem sodalibus illius religionis, ad quam beneficia pertinent8. 5. Nullus clericus habilis est ad acceptanda et retinenda (sive in titulum sive in commendam perpetuam) plura beneficia incompatibilia. Incompatibilia autem sunt non solum duo beneficia, quorum onera universa idem beneficiarius per se implere simul nequit, sed etiam duo beneficia, quorum alterutrum ad honestam ipsius beneficiarii sustenta­ tionem sufficit9, ut iam dictum est. 6. Beneficia ecclesiastica sine deminutione conferantur; ideoque tamquam simoniacae reprobantur deductiones ex fructibus; item com­ pensationes ac solutiones a clerico in actu provisionis faciendae, quae 1 c. 1435, § 2. 2 c. 1432, § i. Intentio = Klageanspruch, Formulierung der ProzeBfrage. De significatione intentionis in iure romano videsis Heumam-Seckel9, Handlexikon zu den Quellen des romischen Rechtes. 3 Ib. § 2. 4 c. 1433· 6 c· χ437· 6 c. 1436. 7 c. 1438. 8 c. 1442. 9 c. 1439. Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. collatori vel patrono vel aliis cedant k Potest tamen ex iusta causa episcopus imponere pensionem solvendam, ut supra q. 429 dictum est. Q· 432. Quid statutum sit de beneficii possessione capienda vel de installations ? R. i. Nemo possessionem beneficii sibi collati, i. e. installationem, capiat aut propria auctoritate aut non emissa professione fidei, si agitur de beneficiis, pro quibus haec fidei professio praescripta est12. 2. Si agitur de beneficiis non-consistorialibus, missio in possessionem seu institutio corporalis spectat ad loci Ordinarium, qui ad id alium ecclesiasticum virum (non autem laicum) delegare potest3. Haec autem institutio corporalis seu installatio fiat secundum modum iure peculiari vel legitima consuetudine receptum, nisi iusta ex causa Ordinarius ab eo modo, seu ritu expresse in scriptis dispensaverit; quo in casu haec dispensatio locum tenet captae possessionis4. 3. Loci Ordinarius praefiniat tempus, intra quod possessio beneficii capi debeat; quo inutiliter elapso, nisi iustum obstiterit impedimentum, beneficium vacare declaret5. 4. Possessio beneficii etiam per procuratorem speciale mandatum habentem capi potest6. 5. Clericus, qui se pacifice et in bona fide possidere beneficium per integrum triennium probavit, iam nequit inde detrudi, dummodo absit simonia. Quamvis enim titulus collationis fuerit invalidus, clericus tunc post triennium beneficium obtinet ex legitima praescriptione7. 6. Si quis postulat beneficium ab alio pacifice possessum, quod certo modo vacare contendit, debet in supplici libello exprimere nomen possessoris actualis, tempus possessionis et causam specialem, ex qua constet, nullum possessori in eo beneficio ius competere. Tunc pro­ cessus iuridicus instituendus est et solummodo potest postulanti con­ ferri beneficium, si causa in petitorio fuerit ad normam iuris definita8. 7. Effectus institutionis corporalis sunt: a) Clericus sic institutus seu installatus obtinet omnia iura spiritualia et temporalia beneficii. Nomen episcopi a die captae possessionis episcopatus est in canone Missae recitandum ; clericus a die captae possessionis, non antea, recipit fructus beneficii. b) A die captae possessionis beneficium vel officium, quod clericus forte ante habuit, vacat; pariter ab hoc die incipit praescriptio triennalis, de qua supra n. 6 sermo fuit. CAPUT IV. De iure patronatus. Q. 433· Quid et quotuplex sit ius patronatus r R. i. Notio. Ius patronatus est summa privilegiorum cum qui­ busdam oneribus, quae ex Ecclesiae concessione competunt fundatoribus 1 c. 1440 sq. 5 Ib. §2. 2 c. 1443, § i. 3 Ib. § 2. ‘ c. 1444, § i. 6 c. 1445. 7 c. 1446. 8 c. 1447. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 4. De iure patronatus. “05 catholicis ecclesiae, capellae aut beneficii, vel etiam iis, qui ab illis causam habent h Quaenam sint privilegia et onera patroni, dicetur infra q. 435 sq. Ius patronatus solummodo ex Ecclesiae expressa concessione acquiritur, sc. ex concessione S. Sedis vel Ordinarii loci. Quare quamvis aliquis beneficium fundaverit, nequit sibi usurpare ius patronatus, antequam legitima auctoritas ecclesiastica id concesserit. — Subiectum iuris patronatus sunt: a) fundatores catholici ecclesiae, capellae aut beneficii; b) ii, qui a fundatoribus causam habent, seu ii, ad quos ius fundatoris legitime transmissum est, e. gr. suc­ cessione hereditaria, donatione etc. Fundatores habent ius patronatus titulo originariae constitutionis, alii autem titulo translationis. Fundatores autem censentur non solum ii, qui dant fundum, sed etiam qui dant pecuniam ad construendam ecclesiam vel capellam, et insuper ii, qui dotant ecclesiam vel capellam vel beneficium concedendo sufficientes reditus pro cultu et congrua sustentatione ministrorum. Hinc titulus originariae constitutionis est triplex, iuxta illud: «Patronum faciunt dos, aedificatio, fundus.» Unusquisque ex istis tribus titulis sufficit ad ius patronatus causandum. Quare unus potest esse patronus eiusdem ecclesiae ratione fundi donati, alius ratione aedifica­ tionis, tertius ratione dotationis sufficientis. Ita saltem sententia communior. Sin autem sunt plures patroni eiusdem beneficii ecclesiastici, vocantur com­ patroni, et tunc debent exercere ius praesentationis vel per turnum vel com­ muni voto. — Titulus translationis iuris patronatus est quadruplex iuxta versum Glossae12: «Ius patronatus transire facit novus heres, Res permutata, donata venditioque.» Quoad istos modos sequentia breviter notentur : Successio hereditaria (sive testamentaria sive ab intestato) est legitimus titulus obtinendi ius patronatus, nisi in ipsa fundatione aliter cautum sit. Hinc exsistit ius patronatus hereditarium, ut infra dicetur. Permutatio iuris patronatus (personalis) cum alio iure patronatus perso­ nali vel cum alia re spirituali licita est, praesupposita tamen licentia com­ petentis auctoritatis ecclesiasticae. Donatio iuris patronatus libere potest fieri a patrono laico in favorem ecclesiae, monasterii, loci pii vel officii ecclesiastici. Requiritur autem ex­ pressus consensus Ordinarii loci in scriptis datus. Venditio directa iuris patronatus (et idem valet de emptione) numquam licita et valida est, cum sit simonia. Licet autem emere vel vendere rem, quacum ius patronatus coniunctum est, dummodo pretium rei ne augeatur propter adiunctum ius patronatus. 2. Distinctiones. Distinguitur ius patronale: a) reale vel personale, prout alicui rei, e. gr. fundo, castello, in­ haeret ac proinde cum hac re ad alios transit; vel prout directe spectat ad aliquam personam physicam aut moralem, e. gr. ad aliquem prin­ cipem vel ad aliquod capitulum. 1 c. 1448. Causam habere dicitur germanice : rechtlichen Enverbsgrund haben ; gallice : avoir un juste titre. 2 c. 26, C. XVI, q. 7. 50(5 Liber III, De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collagialibus. b) ecclesiasticum, laicale, mixtum. Ius patronatus ecclesiasticum oritur ex titulo ecclesiastico, e. gr. ratione officii ecclesiastici vel ratione fundationis ex bonis ecclesiasticis. Ius patronatus laicale procedit ex titulo laicali, c. gr. ratione fundationis ex bonis mere laicalibus vel ratione hereditatis. Tale ius solet exerceri a laico; nihil tamen obstat, quominus clerico quoque competat, qui titulo hereditatis vel fundationis ex bonis patrimonialibus illud acquisivit. Ius patronatus mixtum ducit ortum partim ex titulo ecclesiastico partim ex titulo laicali, e. gr. si ius praesentandi beneficiarium pertinet vel cumulative vel alternative ad plures personas, quarum altera est ecclesiastica, altera laica. c) hereditarium, familiare, gentilitium, mixtum, prout transit ad heredes omnes, vel ad solos eos qui sunt de familia fundatoris, vel ad eos qui sunt de gente fundatoris, vel ad eos qui simul sunt heredes et de familia vel gente fundatoris. Advertas hoc ius patronatus mixtum distingui a mixto patronatu supra sub b) relatum. In Codice iur. can. non afferuntur aliae distinctiones iuris patronatus. Antiquitus autem distingui solebat quoque ius patronatus privatum et publi­ cum; singulare et commune seu compatronatus; plenum et minus plenum. Patroni vocabulo scriptores profani uti solent ad significandum defensorem vel provinciae vel civitatis vel particularis causae. Scriptores vero eccle­ siastici (praesertim post saeculum duodecimum) patronos appellarunt fundatores ecclesiarum aut beneficiorum. Cum autem patrono ecclesiae aut beneficii incumberet etiam officium defendendi fundationes a se factas, patroni ali­ quando vocabantur quoque advocati. — Fundatores et insignes benefactores ecclesiarum iam a primis saeculis aerae Christianae nominabantur in di­ ptychis, commendabantur communibus precibus et habebant quaedam privi­ legia honorifica. Ius autem praesentandi clericos ecclesiae patronatae ratum habuit Concilium arausicanum I (a. 441), si patroni erant episcopi. Ad laicos tale ius extendit Concilium tolctanum IX (a. 655)l. Patroni haud raro abusi sunt iure suo praesertim per investituram, per mundium, per advocatiam. Ex ipsa natura rei, nempe ex iure praesentandi clericos ad beneficium vacans, oriri potest grave periculum et magnum incommodum Ecclesiae, cum laici aliquando praesentent clericos, qui quidem non sunt indigni, sed minus digni quam alii. Ad abusus omnes praecavendos novum ius statuit: «Nullum patro­ natus ius idlo titulo constitui in posterum valide potest. » 4 « Curent locorum Ordinarii, ut patroni, loco iuris patronatus quo fruuntur, aut saltem loco iuris praesentandi, spiritualia suffragia, etiam perpetua, pro se suisve acceptent. »3 Quibus statutis efficietur, ut futurum sit ut labentibus temporibus ius patro­ natus paulatim ex Ecclesia evanescat. Q. 434· Quaenam requirantur ad legitimam acquisitionem iuris patronatus r • R. Requiruntur tria, sc. subiectum capax, obiectum aptum, legiti­ mus titulus. i. Subiectum capax acquirendi et exercendi ius patronatus est sive masculus sive femina, sive puber sive impuber. Uxor per se 1 Habetur c. 32, C. XIV, q. 7. c. X450, § i. c. 1451, § I. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 4. De iure patronatus. ipsam ius patronatus exercet, minores vero per parentes aut tutores; quodsi parentes aut tutores acatholici sunt, ius patronatus interim suspensum manet h Cum ius patronatus ab Ecclesia concessum sit in signum honoris erga insignes benefactores, omnes ii excluduntur ab exercitio iuris patronatus, quos Ecclesia specialiter honorare non potest. Unde ius patronatus personale omnino nequit transmitti ad infideles, publice apostatas, haereticos, schismaticos, adscriptos socie­ tatibus secretis ab Ecclesia damnatis, nec ad quoslibet excommuni­ cates post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam. Ius autem patronatus realis, si ad aliquam ex istis personis transiit, suspensum manet2, ita ut talis proprietarius rei, cui adnexum est ius patronatus, nequeat exercere ius praesentandi. Aliquando tunc permittitur, ut talis proprietarius possit designare virum catholicum religiosum, qui loco ipsius exerceat ius praesentandi. Hodie quoque permittitur ali­ quando, ut principes haeretici habentes ius patronatus praesentent cleri­ cum ad beneficium vacans. Iam supra dictum est, novum ius patronatus iam amplius non concedi in Ecclesia. Loci autem Ordinarius potest fidelibus, qui ex toto vel ex parte ecclesias exstruxerunt vel beneficia fundaverunt, concedere spiritualia suffragia eorum liberalitati proportionata; potest quoque fundationem beneficii admittere ea adiecta con­ ditione, ut beneficium prima vice conferatur clerico fundatori vel alii clerico a fundatore designato3. 2. Obiectum apttim iuris patronatus possunt esse ecclesiae, capellae, beneficia, ut patet ex definitione iuris patronatus supra data. A iure patro­ natus excipiuntur quaedam beneficia, e. gr. Summi Pontificis, Cardinalium, episcoporum. Quodsi nonnulli principes exercent ius praesentandi Car­ dinales («Cardinales coronae») vel episcopos, hoc ex induito apostolico et non ex iure patronatus provenit. luxta vigentem disciplinam obiectum iuris patronatus non solent esse nisi nonnullae paroeciae et canonicatus. 3. Legitimus titulus iuris patronatus est duplex: sc. titulus origi­ narius, qui primum constituit ius patronatus (qui est triplex: fundus, aedificatio, dos); titulus translativus, qui ius patronatus iam constitutum transfert ab uno possessore ad alium (qui est quadruplex: hereditas, permutatio, donatio, venditio). De his omnibus iam supra dictum est. Nullum ius patronatus admittitur, nisi authenticis documentis aut aliis legitimis probationibus evincatur4. Q- 435· Quaenam sint privilegia patronorum ? R. i. Praecipuum privilegium patroni est iuspraesentandi clericum dignum ad ecclesiam vacantem vel ad beneficium vacans. Quae quidem praesentatio, si legitime facta est, obligat Ordinarium loci ad institu­ tionem canonicam clerico praesentato conferendam5 (idque intra duos menses, nisi obstet iustum impedimentum)6. Ut autem praesentatio sit legitima, requiritur: 1 c. 1456. 2 c. 1453. 6 c. 1466, § i. 6 c. 1467. 3 c. 1450, §2. 4 c. 1454. ςθ8 Liber III. De rebus. Pfirs V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. a) Ut clericus dignus praesentetur, habens ipso praesentationis vel saltem acceptationis die omnes qualitates, quae iure communi vel pe­ culiari vel lege fundationis requiruntur1. Ad loci Ordinarium, cui prae­ sentatio fieri debet, pertinet iudicare, num clericus praesentatus sit dignus seu persona idonea. Quare Ordinarius loci, ad suum iudicium formandum, debet de clerico praesentato diligenter inquirere; non tenetur autem patrono patefacere rationes, cur clericum praesentatum admittere non possit2. Si praesentatus non idoneus fuerit repertus, patronus potest alium intra tempus utile, i. e. ordinarie intra quattuor menses, praesentare. Sed si ne hic quidem idoneus repertus fuerit, ec­ clesia vel beneficium pro eo casu fit liberae collationis, nisi patronus vel praesentatus intra decem dies a significatione recusationis recursum a iudicio Ordinarii ad S. Sedem interposuerit; quo recursu pendente suspendatur collatio usque ad finem controversiae, et interim, si opus sit, oeconomum ecclesiae vel beneficio vacanti Ordinarius praeficiat3. Si praesentatus ante canonicam institutionem renuntiaverit vel mortuus fuerit, patronus rursus ius praesentandi habet4. b) Ut patronus non praesentet se ipsum, etsi est clericus et quidem dignissimus. Immo patronus nequit compatronis aliis accedere, ut suf­ fragiorum numerum ad praesentationem necessarium pro se compleat5. Ratio est, quia iuxta vetus adagium «inter dantem et accipientem debet esse distinctio personalis»6. Nihil autem obstat, quominus a) patronus renuntians iuri suo patronatus petat ab episcopo, ut sibi illud officium libere conferatur; β) compatroni praesentent unum ex ipsis, qui, dempto proprio suffragio, adhuc sufficientem numerum suf­ fragiorum retinet; χ) parentes praesentent proprium filium vel alium consanguineum; filii enim et cognati non debent esse deterioris con­ ditionis quam alii; alioquin ius patronatus, quod est introductum in favorem patroni, retorqueretur in odium ipsius et suorum. c) Ut praesentatio fiat infra tempus determinatum ; quod quidem tempus computatur a die, quo is, cui ius est concedendi institutionem canonicam, patronum certiorem reddidit. Iuxta vigentem disciplinam praesentatio semper debet fieri saltem intra quattuor menses, nisi tamen obstet iustum impedimentum, aut nisi brevius tempus lege fundationis vel legitima consuetudine praescriptum est7. Si intra praescriptum tempus praesentatio facta non fuerit, ecclesia vel beneficium pro eo casu fit liberae collationis8. Si vero lis, quae intra utile tempus dirimi nequeat, exoriatur sive circa ius praesentandi inter Ordinarium et patronum vel inter ipsos compatronos, sive circa ius praelationis inter ipsos praesentatos, suspendatur collatio usque ad finem controversiae, et interim, si opus est, oeconomum ecclesiae vel beneficio vacanti Ordi­ narius praeficiat9. Intra tempus determinatum, antequam praesentatio 1 c. 1463. 2 c. 1464. 3 c. 1465, § I. 4 c. 1468. 6 c. 7, X 3, 7. 7 c. 1457. 8 C. 1458, § i. 9 Ib. § 2. 5 c. 1461. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 4. De iure patronatus. acceptetur, patronus habet «ius variandi», i. e. potest praeter primum praesentatum alium vel alios praesentare1. d) Ut praesentatio fiat gratuito et sine simonia. Praesentatio enim, labe simoniaca infecta, est ipso iure irrita; immo etiam institutionem forte subsecutam reddit irritam2. e) Ut praesentatio fiat modo debito, si sunt compatroni. Si sunt plures singulares personae patroni, possunt tam pro se quam pro suis • successoribus de alternis praesentationibus convenire, seu, uti dicitur, per turnum exercere ius patronatus. Ut autem talis conventio sit va­ lida, accedat oportet Ordinarii consensus in scriptis datus; qui tamen semel praestitus nequit valide ab eodem Ordinario vel eius successori­ bus, patronis invitis, revocari3. — Si ius patronatus collegialiter exer­ cetur, ille praesentatus habeatur, qui maiorem suffragiorum numerum rettulerit; quodsi, duobus scrutiniis sine effectu institutis, in tertio scru­ tinio plures maiorem prae ceteris, sed aequalem inter se suffragiorum numerum habuerint, ii omnes praesentali censeantur4. Si ius patronatus penes singulares personas est, quae inter se de alternis praesentationibus seu de turno praesentationum non convenerunt, ille praesentatus ha­ beatur, qui maiorem saltem relative suffragiorum numerum rettulit; si plures etmdem, maiorem tamen quam ceteri, suffragiorum numerum habuerunt, omnes censeantur praesentali. Nota. Si cui S. Sedes (sive in Concordatis sive extra Concordata) in­ dultum concessit praesentandi ad ecclesiam vacantem vel ad beneficium vacans, non inde ius patronatus oritur. Tale autem privilegium praesenta­ tionis strictam interpretationem pati oportet ex tenore indultiδ. 2. Alterum privilegium patroni est ius percipiendi alimenta, quoties ipse ad inopiam nulla sua culpa redactus fuerit, etiamsi iuri patronatus renuntiavit in commodum Ecclesiae, vel pensio in limine fundationis ipsi patrono fuit reservata, quae ad sublevandam eius inopiam non sufficiat6. Attamen necesse est, ut remaneat honesta sustentatio ipsius beneficiarii et ut aliis oneribus beneficii possit satisfieri. Patronus nul­ lum ius habet circa administrationem bonorum beneficii. Ita saltem ex iure communi7. Ex Concordatis autem aliquando conceditur patrono regio supervisio administrationis beneficiorum. 3. Nonnulla privilegia honorifica solent concedi patrono, si ita ferunt legitimae locorum consuetudines, sc. a) privilegium habendi in ecclesia sui patronatus stemma gentis vel familiae (vulgo Familienwappen) ; b) privilegium praecedendi ante ceteros laicos (non autem clericos) in processionibus et similibus functionibus ; c) privilegium habendi dignio­ rem sedem in ecclesia, sed extra presbyterium et sine baldachino8. In nonnullis regionibus adhuc alia privilegia honorifica competunt pa­ trono, e. gr. ius precum sive recitationis nominis inter publicas preces, 1 c. 1460, § 4. 2 c. 1465, § 2. 6 c. 1471. 6 c. 1455, Π. 2. 8 c. 1455, n. 3. 8 c. 1459. 4 c. 1460, § I. 7 Cf. Cone. Trid. sess. 25, c. 9 de reform. 510 Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. ius aquae benedictae, i. e. patronus debet aspergi aqua benedicta ante alios paroecianos, non autem potest illi porrigi aspergillum; ius thurificationis seu suffitus (unico ductu), dummodo patronus sit masculus; osculum pacis in Missa sollemni per oblationem crucifixi factam ab aliquo ministro, sed postquam pax data est in choro; ius luctus ec­ clesiastici, i. e. in ecclesia patronata campanae sunt pulsandae et of­ ficium defunctorum est dicendum, si patronus moritur. Ipsi quoque mortuo debetur dignior locus in coemeterio ecclesiae patronatae. In omnibus his et aliis iuribus honorificis patronorum observandae sunt legitimae consuetudines. Q- 436. Quaenam sint onera seu officia patronorum i R. Onera seu officia patronorum sunt: 1. Ordinarium loci monere, si bona ecclesiae seu beneficii dilapidari viderint, quin tamen se immisceant administration! eorundem bonorum, ut iam dictum est. 2. Aedificare denuo ecclesiam collapsam aut reparationes (iudicio Ordinarii) necessarias in eadem facere, si ex titulo aedificationis ius patronatus habent, et nisi onus aedificandae denuo vel reparandae ecclesiae incumbit fabricae ecclesiae vel aliis1. 3. Supplere reditus, si ex titulo dotationis ius patronatus provenit, cum ecclesiae vel beneficii reditus ita defecerint, ut nequeat amplius vel cultus in ecclesia decenter exerceri vel beneficium conferri. Nota. Si ecclesia collapsa fuerit vel necessariis indigeat repara­ tionibus, aut si reditus sufficientes defecerint, ius patronatus interim quiescit. Quodsi patronus intra tempus ab Ordinario sub poena ces­ sationis patronatus praefiniendum ecclesiam denuo aedificavit vel re­ stauravit aut reditus auxit, ius patronatus revigescit; secus ipso iure et sine ulla declaratione cessat2. Q· 437· Quomodo ius patronatus exstinguatur ? R. Praeter casum, de quo in quaest. praeced. dictum est, ius patronatus exstinguitur: 1. Si patronus iuri suo renuntiavit; quae quidem renuntiatio fieri potest ex integro vel ex parte, numquam autem cum detrimento com­ patronorum, si qui sint3. 2. Si S. Sedes ius patronatus revocavit aut ipsam ecclesiam vel beneficium perpetuo suppressit4. 3. Si contra ius patronatus legitime praescriptum fuit. Videtur suf­ ficere praescriptio 30 annorum. 4. Si res, cui ius patronatus inhaeret, perit, aut si exstinguitur fa­ milia, gens, linea, cui illud secundum tabulas fundationis reservatur. In hoc secundo casu nec ius patronatus hereditarium evadit, nec Or­ dinarius valide permittere potest, ut ius patronatus alii donetur5. c. 1469, § r, n. 2. 5 Ib. n. 4. 2 Ib. § 2 3. 3 c. 1470, § i, n. i. 4 Ib. n. 2. Tit. 25. De beneficiis ecclesiasticis. Cap. 5. De iuribus et obligationibus beneficiariorum. 5 1 1 5. Si, consentiente patrono, ecclesia vel beneficium unitur alii liberae collationis aut si ecclesia fit electiva vel regularis1. 6. Propter nonnulla crimina, sc. si patronus ius patronatus simoniace in alium transferre attentavit; si lapsus fuit in haeresim, apostasiam, schisma; si bona ac iura ecclesiae vel beneficii iniuste usurpavit aut alienavit aut detinet2; si rectorem vel alium clericum ecclesiae servitio addictum aut beneficiarium per se vel per alios occidit aut mutilavit. Propter ista crimina ius patronatus amittit solus patronus reus, non eius heredes, sed propter crimen ultimo loco indicatum etiam heredes patroni amittunt ius patronatus3. Ut autem ex omnibus istis criminibus enumeratis patroni censeantur amisisse ius patronatus, requiritur et suf­ ficit sententia declaratoria4. Ergo si episcopus hanc sententiam non fert, ius patronatus relinquitur reo. Scholion. De suspensione iuris patronatus. Ius patronatus non quidem exstinguitur, sed suspenditur quoad exercitium : 1. Si illud pertinet ad minores, quorum parentes vel tutores sunt acatholici5. 2. Si patronus innodatur censura aut infamia iuris, sed nonnisi post sententiam condemnatoriam vel declaratoriam6. 3. Si patronus negligit a) ecclesiam collapsam reaedificare aut reparare, b) reditus necessarios suppeditare beneficiario 7. Quodsi patronus intra tem­ pus ab Ordinario praefiniendum hanc negligentiam non deposuit, ius patro­ natus non tantum quiescit, sed etiam cessat, ut supra dictum est. 4. Quotiescumque privatur patronus exercitio actuum legitimorum 8, e. gr. quando incurrit infamiam iuris vel facti, quando tentavit suicidium, quando matrimonium mixtum iniit sine Ecclesiae dispensatione. CAPUT V. De iuribus et obligationibus beneficiariorum. Praenotamen. Postquam dictum est de constitutione, erectione, colla­ tione beneficiorum, disserendum est de iuribus et obligationibus, quae bene­ ficiis adnectuntur, vel de effectibus, qui ex provisione beneficiorum sequuntur, lura autem et obligationes beneficiorum sunt triplicis generis, sc. 1. ea, quae oriuntur ex ipso statu clericali; 2. ea, quae oriuntur proprie ex unoquoque beneficio; 3. ea, quae oriuntur communiter ex omni beneficio. De iuribus et obligationibus status clericalis iam supra lib. 2, tit. 2 et 3 sermo fuit; de iuribus autem et obligationibus uniuscuiusque beneficii in particulari, e. gr. Cardinalium, episcoporum, parochorum, canonicorum, pariter in pro­ priis locis iam tractatum est. Restat igitur solummodo dicendum de iuribus et obligationibus beneficiariorum in communi. Q· 438. Quaenam sint iura communia beneficiariortcm ? R. i. Quilibet beneficiarius, capta legitime beneficii possessione, omnibus iuribus fruitur tam temporalibus quam spiritualibus, quae bene­ ficio adnexa sunt9. 1 Ib. n, 5. 5 c. 1456. 2 C. 2346 et 2347, n. 2. 3 c. 1470, § 2. 6 c. 1470, § 4. 7 c. 1469, § 2. 8 c. 2256. 4 Ib. § 3. 9 c. 1472. 512 Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus. 2. Etsi beneficiarius alia bona non beneficialia habet, libere uti et frui potest fructibus beneficialibus, qui ad eius honestam sustentationem sunt necessarii; obligatione autem tenetur impendendi superfluos pro pauperibus aut piis causis1. Soli Cardinales possunt libere disponere de omnibus, etiam superfluis fructibus beneficialibus. Quinam sint fructus bénéficiâtes, iam supra q. 422 dictum est. Disputant quidem canonistae et theologi, utrum obligatio expendendi fructus superfluos beneficiates oriatur ex iustitia, an ex sola tege ecclesiastica; sed verius et communius asserunt, hanc obligationem oriri ex sola tege ecclesiastica; ac proinde si beneficiarius istos fructus non dat pauperibus aut causis piis, peccat quidem graviter (si sunt notabiles fructus), non autem tenetur ad restitutionem. Latius de hac re egi in Man. Theol. mor. II, n. 36 sqq. Q· 439· Quaenam sint obligationes communes beneficiariorum r R. i. Quilibet beneficiarius (etiam non constitutus in ordinibus maioribus) tenetur cotidie canonicas horas recitare2. Si, nullo legitimo detentus impedimento, huic obligationi non satisfecit, fructus bene­ ficiates pro rata omissionis non facit suos, eosque fabricae ecclesiae aut seminario dioecesano tradat vel in pauperes eroget3. Haec obli­ gatio recitandi horas canonicas est aeque gravis pro omnibus bene­ ficiariis ac pro clericis constitutis in maioribus ordinibus. Beneficiarius, qui culpabiliter omittit recitare horas canonicas, tenetur pro rata parte omissionis fructus beneficiates perceptos restituere, idque etiam ante sententiam iudicis45. Beneficiarius, qui praeter onus recitandi officii habet alia sustinenda onera beneficio adnexa, e. gr. curam paroecialem animarum, non tenetur omnes fructus beneficiates alicuius diei resti­ tuere, si totum officium divinum omisit. Ita sententia hodie communis. Ratio est, quia talis beneficiarius recipit fructus non solum propter horas canonicas recitandas, sed etiam propter curam animarum pro­ curandam. Proinde aequum est, ut non amittat omnes fructus, si tan­ tum partem sui oneris neglexit. Quanta pars fructuum tunc restituenda sit, non concordant auctores. Videtur sufficere dimidia pars3. 2. Beneficiarius debet bona ad suum beneficium pertinentia ad­ ministrare ad normam iuris ut beneficii curator6. Quodsi negligens aliove modo in culpa fuerit, damna resarcire beneficio debet atque ad ea compensanda ab Ordinario loci compellendus est; immo, si est parochus, a paroecia amoveri poterit7. Quodsi bona ad beneficium pertinentia in proprios usus converterit, incurrit excommunicationem aliasque poenas8. 3. Beneficiarius debet ipse ferre sumptus ordinario modo connexos cum bonorum beneficialium administratione et fructuum perceptione; impensae vero pro extraordinariis domus beneficialis reparationibus 1 4 5 8 c. 1473· 2 c. 1475, § i. 3 Ib. § 2. Cf. Prop. 20 damn, ab Alexandro VII (Dens. n. 1120). Cf. nostrum Man. theol. mor. II 364. 6 c. 1476, § I· c. 2346. Ib. § 2. Titulus 25. De beneficiis ecclesiasticis. Caput 6. De dimissione et permutatione. 513 ab iis ferendae sunt, quibus onus reficiendi beneficialem ecclesiam in­ cumbit; nisi tamen fundationis tabulae aut legitimae consuetudines vel conventiones aliud caveant. Minores reparationes domus beneficialis incumbunt ipsi beneficiario, qui eas quamprimum perficiat, ne maiorum necessitas enascatur1. Ordinarius loci tenetur advigilare etiam per vi­ carios foraneos, ut bona beneficialia conserventur et rite administrentur2. Si bona beneficialia locantur, anticipatae solutiones pretii locationis ultra semestre prohibentur sine licentia Ordinarii loci, qui in casibus extra­ ordinariis caveat congruis praescriptionibus, ne talis locatio in damnum vergat loci pii aut successorum in beneficio3. Ceterum in locatione bonorum beneficialium observanda sunt ea, quae infra q. 455 dicentur. Annui reditus beneficii inter successorem et antecessorem (eiusve he­ redes in casu obitus) pro rata temporis, quo uterque beneficio deserviit, distribuantur, et quidem omnibus proventibus et oneribus currentis anni computatis, nisi legitima consuetudo aut peculiaria statuta rite appro­ bata alium iustae computationis modum induxerint4. Si beneficium vacat, tunc deductis quibuslibet expensis, fructus bene­ ficii vacantis pro altera dimidia parte accrescunt doti beneficii vel massae communi (in capitulis), pro altera vero cedunt fabricae ecclesiae seu sacrario, salva legitima consuetudine, qua fructus omnes in bonum commune dioeceseos erogentur5. — Ex quibus omnibus apparet, in his rebus beneficialibus maxime attendendas esse consuetudines legitimas particulares. De obligatione residendi, quae incumbit nonnullis beneficiariis, e. gr. parochis, canonicis, episcopis, in suis propriis locis dictum est. Quod ad «mediam annatam» attinet, i. e. ad solutionem dimidiae partis fructuum S. Sedi faciendam, qui primo anno a beneficiario per­ cipiuntur, observentur peculiaria statuta ac laudabiles consuetudines in unaquaque regione vigentes6. Ceterum media annata in multis re­ gionibus abolita est. Quantum ad bona mensae episcopalis, ea diligenter ab episcopo administrentur, atque ex iis domus episcopalis sarta tectaque conser­ vetur et, si opus est, restauretur, quoties huiusmodi onus ex peculiari titulo aliis non incumbit. Curent quoque episcopi, ut, accurato inven­ tario confecto, utensilia omnia vel bona mobilia domui episcopali forte addicta atque in dominio mensae episcopalis constituta ad successorem ex toto secureque transmittantur7. CAPUT VI. De dimissione et permutatione beneficiorum. Q. 440. Quaenam requirantur ad legitimam dimissionem et per­ mutationem beneficiorum ? 1 c. 1477. 6 c. 1482. 2 c. 147S. 7 c. 1483. Pribnmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 c. 1479. 4 C. 1480. 5 c. 1481. 33 ζΙ4 Liber III. De rebus. Pars V. De beneficiis aliisque inst. eccl. non collegialibus, I. Ad legitimam dimissionem 1 R. i. Requiruntur imprimis ea omnia, quae supra lib. 2, tit. 4, c. 2 dicta sunt de renuntiatione officiorum ecclesiasticorum. Quodlibet enim beneficium ecclesiasticum supponit officium. — Dimissio vel re­ nuntiatio beneficii altera est explicita, altera implicita seu tacita. Im­ plicite seu tacite dimittit clericus beneficium octo modis in c. 188 enumeratis, de quibus iam supra q. 83 dictum est. Explicita dimissio seu renuntiatio fieri potest vel absolute sive pure et simpliciter, vel conditionate, e. gr. cum conditione pensionis recipiendae, cum conditione regressus. 2. Requiritur legitima causa; arbitraria enim dimissio beneficii ec­ clesiastici cederet in magnum detrimentum Ecclesiae. Generatim legi­ tima causa est necessitas vel utilitas Ecclesiae; particulariter autem enumerantur sex causae, sc. conscientia criminis occulti, debilitas cor­ poris, defectus scientiae, malitia plebis, grave scandalum populi, irregu­ laritas. 3. Requiritur sublectum capax. Iuxta vigentem disciplinam prohi­ bentur dimittere beneficium : a) Novitii durante novitiatu2. Nihil autem obstat, ne quis ingressu­ rus in novitiatum ante ingressum renuntiet beneficio, e. gr. paroeciali. b) Clerici in sacris constituti, qui non habent, unde vivant3. Quodsi clericus ordinatus fuit titulo beneficii, nequit huic beneficio renuntiare, nisi de consensu Ordinarii alium legitimum titulum ordinationis sub­ stituerit4. 4. Requiritur obiectum aptum. Omnia beneficia possunt quidem dimitti, nisi adsit specialis prohibitio. Specialiter autem prohibetur di­ missio beneficii litigiosi, de quo iam mota est lis, lite pendente. Tale beneficium litigiosum potest quidem dimitti ab alterutro ex litigantibus in commodum alterius, sed non in commodum tertii3. Generatim Or­ dinarius nequit admittere dimissionem beneficiorum in commodum alio­ rum vel sub aliqua conditione, quae ipsam beneficii provisionem aut redituum erogationem attingit, nisi agatur de beneficiis litigiosis, et di­ missio fiat in commodum alterius litigantium6. — Prohibetur quoque resignatio beneficii, quo quis ob crimen vel aliam causam (e. gr. in­ compatibilitatem) ipso iure privatus est. Ratio est, quia nemo potest dimittere beneficium, quod non est suum. lamvero qui ipso iure pri­ vatur beneficio, illud iam non possidet ut suum. Valde pauci sunt casus, in quibus privatio beneficii ipso iure incurritur. 5. Requiritur legitima forma dimissionis, sc. requiritur, ut dimissio sit libera (non gravi metu iniusto aut dolo extorta), non sit simoniaca, sit scripto et expresse data7, sit acceptata a legitimo superiore eccle 1 Cf. F. Gillmann, Die Resignation der Benefizien. Mainz 1901. 2 c. 568. 3 c. 1484. 4 c. 1485. 5 c. i486. 6 Ib. 1 Cf. c. 185 et 186. Titulus 26. De aliis institutis ecclesiasticis non collegialibus. 5I5 siastico. Clericus, qui in manus laicorum officium aut beneficium ec­ clesiasticum resignare praesumpserit, ipso facto in suspensionem a divinis incurrit1. II. Ad legitimam permutationem Requiritur: 1. Causa sufficiens, sc. Ecclesiae necessitas aut utilitas; non autem sufficit sola utilitas beneficiariorum. 2. Ut pracaveatur aliorum detrimentum, e. gr. patroni, ac proinde requiritur consensus patroni, si agitur de beneficio iuris patronatus2. 3. Ut adsit licentia Ordinarii loci, non autem sufficit licentia vicarii generalis, nisi hic habet peculiare mandatum episcopi. Pariter non suf­ ficit licentia Vicarii capitularis3. De hac licentia Ordinarii loci statuitur, ut detur (vel denegetur) infra mensem. Postquam licentia obtenta est, permutatio valet a momento consensus ab Ordinario praestiti4. Ordi­ narius loci nequit permittere permutationem beneficiorum, si utrumque vel alterutrum S. Sedi est reservatumδ. 4. Ut fiat aut scripto aut oretenus coram duobus testibus aut etiam per procuratorem speciali mandato munitum. Scriptum autem per­ mutationis est deponendum in Curia episcopali6. 5. Ne fiat inter plures quam inter duos beneficiarios7. Quare sola permutatio bilateralis, non autem sic dicta triangularis vel quadrangu­ laris permittitur. 6. Ne fiat conditionate. Quare si beneficia sunt inaequalia, ne­ queunt compensari reservatione fructuum aut praestatione pecuniae aut cuiusque rei pretio aestimabilis8. Nota. Permutatio beneficiorum, quae est resignatio mutua duorum beneficiariorum eo pacto, ut alter alterius beneficium consequatur, hodie raro occurrit neque est confundenda cum translatione, qua alter bene­ ficiarius a legitima auctoritate transfertur in alterius beneficium, quin tamen pactum intercesserit inter duos beneficiarios. De translatione officialium clericorum in genere sermo fuit supra 1. 2, t. 4, c. 2, de translatione autem speciali episcoporum et parochorum supra q. 123 et 158. TITULUS XXVI. De aliis institutis ecclesiasticis non collegialibus. Q. 441. Quid generatim statutum sit de huiusmodi institutorum erectione, administratione, unione, suppressione ? R. i. Instituta ecclesiastica non collegialia, ut hospitalia, orphano­ trophia aliaque similia ad opera religionis vel caritatis (sive spiritualis sive temporalis) destinata, possunt ab Ordinario loci erigi tamquam per­ sonae iuridicae. Attamen loci Ordinarius haec instituta ne approbet, nisi finis fundationis utilis reapse sit et talis constituta fuerit dos, quae 1 c. 2400. 6 c. 186. 2 c. 1487, § i. ' C. 1488, § 2. 3 Ib. 8 Ib. § i. 4 Ib. § 2. 5 ib. § 3. Si6 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. omnibus perpensis sufficit vel saltem sufficiens fore praevidetur ad illum assequendum1. In tabulis fundationis pius fundator accurate de­ scribat totam instituti constitutionem, finem, dotationem, administra· tionem, regimen, usum redituum, successionem in bona casu exstinc­ tionis ipsius instituti. Quae quidem tabulae fundationis duplici exemplari conficiendae sunt, quorum alterum in archivo instituti, alterum in archivo Curiae episcopalis reponatur2. 2. Administratio bonorum huiusmodi institutorum pertinet ad eorum rectorem, qui iisdem obligationibus tenetur, iisdemque iuribus fruitur, quibus administratores aliorum bonorum ecclesiasticorum3. 3. Visitatio huiusmodi institutorum (quamvis exemptorum) semper pertinet ad Ordinarium loci45. Immo si domui religiosae sunt con­ credita huiusmodi instituta, subduntur penitus iurisdictioni Ordinarii loci, si domus religiosa est iuris dioecesani; sin autem domus religiosa est iuris pontificii, subduntur soli vigilantiae Ordinarii loci, idque in iis, quae spectant ad religionis magisteria, honestatem morum, exercitationes pietatis, sacrorum administrationem °. In omni autem casu, quamvis tale institutum sit ex fundatione, praescriptione aut privilegio apostolico exemptum a iurisdictione et visitatione Ordinarii loci, tamen ius Ordinario est exigendi redditionem rationum. Omnis vero contraria consuetudo reprobatur. Quodsi fundator velit in fundatione stipulare, ut administratores non teneantur reddere rationem Ordinario, talis fun­ datio ne acceptetur6. Ordinarius advigilet, ut piae fidelium voluntates in horum institutorum fundatione expressae plene serventur7. 4. Unio, mutatio in usus a fundatione alienos, suppressio horum institutorum fieri nequit sine venia S. Sedis, nisi' in tabulis fundationis aliud caveatur8. PARS VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. Praenotamen. Inter res sacras, de quibus agit tertius liber Codicis iur. can., ultimum locum obtinent bona temporalia. Quare in hac ultima parte libri tertii de iis tractatur. Bona ecclesiastica in genere sunt omnia bona temporalia (sive corporalia cum immobilia tum mobilia, sive incorporalia), quae vel ad Ecclesiam universalem et ad Sedem xVpostolicam vel ad ali­ quam ecclesiasticam personam moralem pertinent9. Dividuntur autem bona ecclesiastica: i. in sacra seu religiosa, quae consecratione vel benedictione ad cultum divinum destinata sunt10, e. gr. calices consecrati, ecclesiae saltem benedictae; et in communia, quae carent consecratione vel benedictione, et ratione solius finis vel subiecti ecclesiastica sunt, velut silvae, agri, animalia. Talia enim bona serviunt ad fines sacros, e. gr. ad sustentationem ministrorum Ecclesiae, et sunt proprietas ecclesiastica; 1 c. 1489, § i 2. 2 c. 1490. 3 c. 1489, § 3. 5 Ib. § 2. « c. 1492. 7 c. 1493. 8 c. 1494. 10 Ib. § 2. 4 c. 1491, § i. 9 c. 1497, § i. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. SI/ 2. in corporalia et incorporalia, prout sensu corporeo attingi possunt, ut praedia, pecunia, vel prout solo intellectu percipiuntur, v. gr. actiones, iura, obligationes 1 ; 3. in mobilia et immobilia, prout de loco facile moveri possunt, e. gr. calices, ornamenta sacra; vel prout censentur immobiliter in loco exsistentia, e. gr. ecclesiae, capellae. Dicitur: censentur; etenim attendendae sunt leges in singulis materiis. Quare e. gr. segetes in agris crescentes censentur res immo­ biles; eaedem autem segetes, quando sunt abscisae, censentur bona mobilia ; 4. in pretiosa et non-pretiosa, prout notabilem valorem sive artis sive historiae sive materiae causa habent vel non. Q. 442. Utrum Ecclesia habeat ius nativum acquirendi et ad­ ministrandi bona temporalia r R. Affirmativa responsio est de fide contra errores Arnaldi de Brixia (f a. 1155), Waldensium (ineunte saec. decimo tertio), Marsilii Patavini (f a. 1327), Wicleffi (f a. 1387), Gallicanorum, quorundam Pro­ testandum, docentium Ecclesiam non habere ius nativum in bona tem­ poralia, sed solummodo ex libera concessione auctoritatis civilis. Probatur 1. ex definitionibus Ecclesiae. Concilium constantiense et Mar­ tinus V damnaverunt complures propositiones Wicleffi hac de re prolatas: prop. 10: «Contra Scripturam S. est, quod viri ecclesiastici habeant posses­ siones»; prop. 32: «Ditare clerum est contra regulam Christi»; prop. 36: «Papa cum omnibus clericis suis possessionem habentibus sunt haeretici, eo quod possessiones habent; et consentientes iis, omnes videlicet domini sae­ culares et ceteri laici.» 2 Pius IX in Syllabo damnavit prop. 26: «Ecclesia non habet nativum ac legitimum ius acquirendi et possidendi.»3 Idem Pius IX dixit in allocutione consistoriali «Quibus luctuosissimis» d. 5 Sept. 1851: «Omni studio et contentione vindicandum ac tuendum curavimus ius, quo Ecclesia pollet; acquirendi sc. et possidendi quaecumque bona stabilia et frugifera, veluti innumera prope Conciliorum acta et SS. Patrum sententiae et exempla et Praedecessorum Nostrorum constitutiones apertissime loquuntur, sapientissime docent ac demonstrant.» Codex iur. can. c. 1495, § 1 statuit: «Ecclesia catholica et Apostolica Sedes nativum ius habent, libere et independenter a civili potestate acquirendi, retinendi et administrandi bona temporalia ad fines sibi proprios prosequendos.» Probatur 2. ex S. Scriptura. Ipse Institutor Ecclesiae D. N. I. Chr., etsi quam maxime paupertatem commendavit et ipse exercuit, tamen bona tem­ poralia in usum Apostolorum habuit, ut apparet ex evangelio S. loannis 13, 27 sqq.: «Quod facis, fac citius. Hoc autem nemo scivit discumbentium, ad quid dixerit ei : quidam enim putabant, quia loculos habebat ludas, quod dixisset ei lesus : Eme ea, quae opus sunt nobis ad diem festum, aut egenis ut aliquid daret.» Quae cum ita sint, verba Christi1: «Nolite possidere aurum . . .», intelligenda sunt vel de aliquo casu particulari, vel de spiritu 1 De hac re dicitur in iure romano: «Corporales (res) sunt, quae sui natura tangi possunt, velut fundus . . . aurum. . . . Incorporales autem sunt, quae tangi non possunt, qualia sunt ea, quae in iure consistunt» (Inst. II 2). Nonnulla moderna iura aliter statuunt. 2 Denz., Enchir. 590 612 616. 3 Ib. n. 1726. 4 Mt 10, 9. 5 18 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. paupertatis. — Apostoli ipsi instituebant septem diaconos pro administrandis rebus temporalibus ecclesiasticis \ Probatur 3. ex perpetua praxi Ecclesiae. Primis saeculis quidem Ecclesia persecutionibus diris agitata non videtur possedisse nisi parva bona tempo­ ralia. Attamen Christiani probabiliter formaverunt sic dicta «collegia funera­ ticia» vel «collegia tenuiorum»12*, ut possent bona temporalia possidere. Immo bona quoque immobilia tunc temporis Ecclesia possidebat, cum edicto Con­ stantini et Licinii iussi sint ethnici Christianis ea restituere, quae rapuerant8. Data pace a Constantino, Ecclesia coepit bonis temporalibus abundare ex oblationibus imperatorum et fidelium. Lege quoque civili ius Ecclesiae in bona temporalia agnitum est4, et ipsa Ecclesia omnibus viribus semper hoc suum ius defendit etiam ferendo severissimas poenas in bonorum ecclesiasti­ corum usurpatores5* . Probatur 4. ratione. Si Christus Ecclesiam suam instituisset pro puris spiritibus, atque si non exegisset nisi cultum mere spiritualem, sane necessaria non fuissent in tali Ecclesia bona temporalia. Cum autem constet, Ecclesiam esse fundatam pro hominibus ex anima et corpore compositis, cum Ecclesia sit societas visibilis eaque perfecta et independens, cum cultus Deo prae­ standus ab Ecclesia sit internus externusque, cum demum ii qui deserviunt altari, etiam de altari vivere conveniens sit, omnino oportet dicere, Ecclesiam habere ius acquirendi et possidendi bona temporalia atque hoc ius esse divinum utpote fluens ex voluntate ipsius Christi fundatorise. Corollarium. 1. Cum igitur Ecclesia bona temporalia possideat iure divino, sequitur, ut usurpatores bonorum ecclesiasticorum non tantum sint latrones, qui vi abripiunt legitimo proprietario bona, sed etiam speciali modo transgrediantur mandatum et voluntatem Christi Ecclesiam fundantis. Experientia multorum saeculorum compertum est, bona ecclesiastica vi ab­ lata non commodo esse raptoribus, sed iis potius obesse quam prodesse..— Obiectiones, quae ab adversariis fiunt contra ius Ecclesiae possidendi bona temporalia, e. gr. contra nimium incrementum «manus mortuae» etc., non vacat hic refutare 7. 2. Cum membra Ecclesiae sint visibilia, ipsa debent media suppeditare, quae necessaria sunt pro fine societatis ecclesiasticae obtinendo. Quare Ecclesiae quoque ius est, idque independens a civili potestate, exigendi a fide­ libus ea, quae ad cultum divinum, ad honestam clericorum aliorumque mini­ strorum sustentationem et ad reliquos fines sibi proprios sint necessaria \ Ecclesia igitur potest imponere tributa et taxas solvendas ; ordinarie tamen contenta est solis oblationibus libere factis. Q· 443· Cui proprie competat dominium bonorum ecclesiasticorum in particulari? Acta 6, 2 sq. 2 Cf. Mommsen, De colleg. et sodal. Romanorum 87. Cf. Lactantius, De morte persecut. 48 {Aligne, Γ. 1. 7, 269). L. i. Cod. de sacrosanct, eccles. 5 Cf. c. 2345 sq. In longum et latum et optime disserit de hac re Thom. Mamacchi O. P., Del diritto libero della Chiesa di acquistare e possedere 1. 2, c. 2, ubi quoque bene tractatur de historia possessionum Ecclesiae. Item Stutz, Geschichte des kirchlichen Benefizialwesens 2 sqq. 7 Videsis Cavagnis, Instit. iur. pubi. 1. 4, c. 2, a. 7, n. 383 sqq. 8 c. 1496. 1 3 4 G Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. 5^9 R. Antiquitus de hac quaestione exsistebant controversiae, sed hodie vix ullum serium dubium remanet, quin dominium bonorum ecclesiasti­ corum in particulari sit penes singulas ecclesias aliasque personas mo raies ecclesiasticas. Quare statuit Codex iur. can.1 : «Etiam ecclesiis singularibus aliisque personis moralibus, quae ab ecclesiastica auctori­ tate in iuridicam personam erectae sint, ius est ad normam sacrorum canonum bona temporalia acquirendi, retinendi et administrandi.» «Do­ minium bonorum, sub suprema auctoritate Sedis Apostolicae, ad eam pertinet moralem personam, quae eadem bona legitime acquisiverit.» 2 Aliae sententiae antiquorum sunt hae: i. Ipse Christus vel S. Petrus est verus dominus omnium bonorum ecclesiasticorum. Hinc a s. canonibus vo­ cantur bona ecclesiastica «pecuniae Christi», «Christi patrimonium»3. Schmalz* grueber allegat pro hac sententia Innocentium IV, Navarrum, Donatum. ReiffenstueP quoque videtur huic sententiae favere, quae tamen hodie me­ rito obsoleta est. Si enim Christus vel S. Petrus essent proprii domini bo­ norum ecclesiasticorum, tunc etiam in casu, quo eadem bona onerantur de­ bitis, Christus vel S. Petrus haberent debita et forte essent solvendi incapaces. Quod sane nemo dicet. 2. Ecclesia universalis habet proprium dominium in omnia bona eccle­ siastica. Haec sententia aliquid veri continet; nam cum Ecclesia universalis sit societas perfecta, etiam capax est dominii in bona temporalia et revera talia bona possidet, e. gr. patrimonium Petri seu ditionem pontificiam, bona ad Cameram Apostolicam pertinentia; at minime probatur, Ecclesiam uni­ versalem esse proprium et unicum subiectum dominii in omnia bona eccle­ siastica cum exclusione cuiuscumque alterius veri possessoris seu domini. Quare optimo iure dicit Concilium neogranat. a. 1868: «Ad universalis Ecclesiae caput spectat altum rerum ecclesiasticarum dominium tueri et de­ fendere sua bona eorumque administrationem moderari, at utile dominium et directum speciatim cuiusque singularum ecclesiarum ad illam pertinet eccle­ siam, cui tituli possessionis addicti sunt.» 3. Romanus Pontifex habet «ius eminens possidendi omnia bona eccle­ siastica» 6. Ratio est, quia Romanus Pontifex est subiectum immediatum et visibile omnium iurium Ecclesiae. Sed haec sententia merito relinquitur fere ab omnibus, quia Romanum Pontificem esse immediatum subiectum omnium iurium videtur esse falsum. Quare iam S. Thomas docuit: «Quamvis res Ecclesiae sint eius (Papae) ut principalis dispensatoris, non tamen sunt eius ut domini et possessoris.» 7 Prima fronte considerata haec controversia posset videri mere specula­ tiva ac esse potius lis de verbis, attamen revera practicas conclusiones secum fert. Nam si quaelibet ecclesiastica persona iuridica est verus proprietarius suorum bonorum, sequitur, ut nullus superior maior de illis bonis libere dis­ ponere valeat sine iniustitia proprie dicta. Summus Pontifex habet quidem dominium altum omnium bonorum ecclesiasticorum, sicuti princeps civilis habet dominium altum omnium bonorum civilium, sed sicut princeps civilis 1 4 8 " c. 1495. § 2· 2 c. J499> §2. 8 c. i et 6, C. XII, q. 2. 1. 3, tit. 25, §2. 6 1. 3, tit. 25, n. 47 sqq. Ita Sanguined S. J., Iur. eccl. instit.4 354 sqq. S. th. 2, 2, q. 100, a. i ad 7. Cf. Comm. Caietani in hunc locum. 5 20 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. nequit arbitrarie disponere de bonis suorum civium, ita Summus Pontifex nequit arbitrarie disponere de omnibus bonis ecclesiasticis. Potest quidem condonare bona ecclesiastica, quae in iniqua saecularizatione a laicis usur­ pata fuerunt; potest concedere ecclesiam ordinis religiosi alii ordini, sed de his valent ea, quae princeps observare debet in sic dicta «expropriatione» bonorum privatorum; i. e. debet a) adesse gravis causa boni com­ munis et b) concedi aequivalens compensatio. — Superior religiosus maior vel generalis nequit nec valide nec licite disponere de bonis alicuius mona­ sterii vel conventus (seclusis statutis particularibus), nisi accedat liber con­ sensus illorum qui legitimam monasterii administrationem habent. TITULUS XXVII. De bonis ecclesiasticis acquirendis. Q. 444. Quinam sint modi, quibus Ecclesia acquirit bona tem­ poralia ? R. Ecclesia acquirere bona temporalia potest omnibus iustis modis iuris sive naturalis sive positivi, quibus id aliis licet1. De modis ac­ quirendi dominium in genere latius egi in Man. theol. mor. II 39 sqq. Praecipui modi, quibus Ecclesia acquirit dominium, sunt liberae fidelium oblationes, fundationes piae, legata et testamenta, vectigalia et taxae, praescriptiones et contractus. De piis fundationibus erit sermo infra tit. XXX, de contractibus autem tit. XXIX. Q. 445. Quid notandum sit circa oblationes fidelium libere factas pro Ecclesia b R. Antiquissimus est fidelium usus libere offerendi munera pro cultu divino. Talis usus exsistebat iam in vetere testamento2. Apo­ stolorum tempore oblationes liberae fidelium fuerunt abundantes. Primis saeculis nemo quidem cogebatur facere tales oblationes; attamen satis turpe habitum est, si quis non dabat oblationes congruas3. Ex alia parte non omnium oblationes acceptabantur (praesertim sic dictae eucharisticae, quae inserviebant pro sacrificio Missae), quoniam oblationes significabant ecclesiasticam unionem. Sic e. gr. oblationes eorum, qui in haeresim lapsi fuerunt, oblationes usurarii, vel oppressoris pauperum et generatim oblationes publicorum peccatorum, repudiabantur. Ob­ lationes solebant fieri in ecclesia tempore Missae et erant praecipue vinum et panis, thus, oleum, lac, mei. Ex oblatis pane et vino cele­ brabatur Eucharistia, et, quod supererat, clericis et pauperibus dabatur. Paulatim quoque loco panis et vini aliarumque rerum offerebatur pe­ cunia, unde Missarum stipendia orta esse communiter docetur. Dabant insuper fideles oblationes, quando sepultura fiebat, quando sacramenta suscipiebant. Quae quidem oblationes initio voluntariae erant, sed tem­ pore currente ex consuetudine vim legis habente factae sunt quasi 1 c. 1499, § i. 2 Cf. Ex 23, 15 sq. 3 Cf. S. Cyprianus, S. Augustinus, S. Caesarius loquentes de hac re et allegati a Devoti. Inst. can. 1. 2, tit. 17, § 3. Titulus 27, De bonis ecclesiasticis acquirendis. 521 obligatoriae et quoad quantitatem determinatae; unde orta sunt sic dicta «iura stolae». Hodiernis temporibus solent fieri «collectiones» (vulgo quête, Kollekte), sive durante divina liturgia sive ad portam ecclesiae sive alibi. Salvis privilegiis nonnullarum religionum Mendi­ cantium aliorumque vetantur privati tam clerici quam laici sine Sedis Apostolicae aut proprii Ordinarii et Ordinarii loci licentia in scriptis data stipem colligere pro quolibet pio aut ecclesiastico instituto vel fine k Cum autem solis privatis clericis et laicis prohibitum sit, sine licentia Ordinarii loci stipem colligere, non videtur esse illicitum, a) ut parochus stipem colligat in sua ecclesia vel suo territorio paroeciali pro necessitatibus sui gregis vel cultus; b) ut clericus vel religiosus vel laicus petat ab uno alterove vel paucis subsidium, cum talis petitio non sit proprie stipem colligere. Oblationes factae in ecclesiis vel oratoriis, quae intra finem alicuius paroeciae reperiuntur et paroeciali iurisdictioni subsunt, pertinent ad ecclesiam paroecialem, ut patet ex compluribus decisionibus S. Con­ gregationis Concilii. Attamen in praxi standum est statutis particularibus, legitimae consuetudini et ante omnia voluntati certae offerentium -, Quaestio est: Num religiosi exempti teneantur in suis ecclesiis facere «Collectiones», quas episcopus pro determinato fine praescribit ex propria auctoritate? Non videtur adesse stricta obligatio, quia auctoritas episcopi in ecclesias religiosorum exemptorum se extendit quidem in functiones liturgicass, sed tales collectiones non sunt functiones liturgicae. Aliter res se habet, si episcopus non propria sed apostolica auctoritate collectas prae­ scribit, e. gr. si praescribit eleemosynam dandam pro partialibus dispensa­ tionibus ieiunii quadragesimalis. Tunc enim religiosi quoque exempti debent huiusmodi eleemosynas acceptare et episcopo tradere. Q. 446. Quomodo Ecclesia acquirat bona per decimas, primitias, taxas, vectigalia? R. i. Decimae, ut verbum ipsum indicat, sunt decima pars fruc­ tuum vel redituum, quam fideles pro cultu et sustentatione clericorum solvere debent. Aliquando tamen non accurate decima pars redituum, sed maior vel minor pars datur. Diversae distinguebantur decimae : reales, praediales, personales, mixtae, maiores, minores seu minutae, novales etc.4 Iam in vetere testamento levitis et sacerdotibus debe­ bantur decimae5. Nostris temporibus ius decimarum magnas muta­ tiones subiit, neque possunt statui regulae generales, quae valent pro omnibus regionibus. Quare statuit Codex iur. can.6: «Ad decimarum et primitiarum solutionem quod attinet, peculiaria statuta ac laudabiles consuetudines in unaquaque regione serventur,» 1 c. 1503. 2 S. Rota in causa uxentina d. 9 lui. 1910 decrevit, ut in illo casu oblationes non pertinerent ad parochum (Acta Ap. Sed. II 860—874). 3 c. 1261. 4 Videsis Devoti, Instit. can. 1. 2, tit. 16. 5 Cf. Lv 27, 30. c c. 1502. ^22 Uber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. 2. Primitiae sunt primi fructus rerum, e. gr. uvarum, frumenti, qui offerebantur pro cultu et sustentatione clericorum. De iis valent ea, quae supra de decimis dicta sunt. 3. Taxae et vectigalia ecclesiastica hodie vigentia sunt: a) Cathedraticum, de quo statuitur: «Omnes ecclesiae vel beneficia iurisdictioni episcopi subiecta, itemque laicorum confraternitates (quae per modum organici corporis sunt constitutae et propria ecclesia utuntur, non autem aliae, cf. supra q. 267) debent quotannis in signum sub­ lectionis (non autem propter alium finem) solvere episcopo Cathedra­ ticum seu moderatam taxam.» 1 Religiosi exempti non tenentur solvere de monasteriis et ecclesiis suis cathedraticum ; sin vero iis concreditae sunt ecclesiae saeculares aut beneficia iurisdictioni episcopi subiecta, obligantur profecto ad solvendum cathedraticum, sicut saeculares. Quan­ titas cathedratici, si non est iam determinata ex antiqua consuetudine, statuenda est a Concilio provinciali vel a conventu episcoporum pro­ vinciae et eget approbatione S. Sedis2. b) Seminaristicum, i. e. subsidium pro sustentatione seminarii dioecesani. Quinam debeant solvere istud subsidium, supra q. 410 dic­ tum est. c) Pensio beneficialis, quae aliquando imponitur in collatione bene­ ficii, e. gr. in gratiam parochi ex paroecia exeuntis3. d) Exactiones extraordinariae , quae solent vocari subsidium caritativum, nequeunt ab episcopo imponi beneficiariis (sive saecularibus sive religiosis) nisi speciali dioecesis necessitate impellente4. Cum talium exactionum impositio sit res magni momenti, episcopus debet audire consilium capituli cathedralis. Nemini nisi beneficiariis hae exactiones imponi possunt, quae insuper sint modicae neque nimis onerent bene­ ficiarios. e) Procurationes, quae sunt praestatio victus et honestae sustenta­ tionis exhibenda episcopis aliisque praelatis corumque decenti comitatui tempore visitationis canonicae. Nihil a iure communi hac de re sta­ tutum est. Quare decernit Codex iur. can.5: «Circa victualia sibi (episcopo) suisque ministranda vel procurationes et expensas itineris servetur legitima locorum consuetudo.» Alia tributa (praeter supra recensita) in bonum dioecesis vel pro patrono imponere ecclesiis, beneficiis aliisque institutis ecclesiasticis quamquam sibi subiectis Ordinarius potest tantummodo in actu funda­ tionis vel consecrationis; sed nullum imponi tributum potest super eleemosynis Missarum sive manualium sive fundatarum6. 1 c. 1504. Notare iuvat hoc cathedraticum solvendum esse ab omnibus prorsus bene, ficiis episcopi iurisdictioni subiectis, sive sint perpetua sive manualia; lex enim non distinguit. Hinc solvi debet non solum ab omnibus parochis etiam ad nutum amovibilibus sed etiam a canonicis specialem praebendam possidentibus. Si autem singuli canonici sustentantur ex massa communi, tunc unicum cathedraticum est ex eadem massa per­ solvendum. S. C. Cone. d. 13 Mart. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 445). - c. 1507, § r. 3 c. 1429. 4 c. 1505. δ c. 346. 6 c. 1506 Titulus 27. De bonis ecclesiasticis acquirendis. 523 Quomodo superiores religiosi maiores possint imponere domibus et conventibus sibi subditis tributa, non determinatur iure communi, sed iure particulari uniuscuiusque religionis. 4. Taxae pro variis actibus jurisdictionis voluntariae, e. gr. pro benedictione matrimonii, pro exsequiis peragendis, vel pro exsecutione rescriptorum Sedis Apostolicae vel occasione ministrationis sacramen­ torum vel sacramentalium in tota ecclesiastica provincia solvendae praefiniendae sunt a Concilio provinciali aut a conventu episcoporum provinciae; sed nulla vi praefinitio eiusmodi pollet, nisi prius a Sede Apostolica approbata fuerit1. Approbatio S. Sedis non requiritur, sed necessaria est praefinitio Concilii provincialis aut conventus episcoporum provinciae pro definiendis taxis in actibus iudicialibus'2·. Episcopi solius est, manualem Missarum stipem in sua dioecesi definire per decretum, quantum fieri potest, in dioecesana Synodo latum3. — Omnes quae­ stiones et controversiae de istis taxis proponendae sunt S. Congrega­ tioni Concilii et non S. Congregationi Consistoriali4. Nonnisi summa cum iniuria aliqui murmurant contra taxas ecclesiasticas; nam certum est, illas esse in se licitas, iustas ac multo magis moderatas quam taxas a curiis civilibus exactas. Vere pauperes eximendi sunt a quibus­ vis taxis. Fideles, qui renuerint solvere taxas ecclesiasticas, prudenter quidem monendi sunt, sed raro iis est deneganda absolutio sacramentalis5* . Q. 447. Quomodo Ecclesia acquirat vel amittat bona titulo prae­ scriptionis r R. i. Praescriptio definiri potest: «acquisitio dominii per con­ tinuatam possessionem certo tempore a lege definito»0. Ut praescriptio sit legitimus titulus transferendi dominium, requiruntur quinque con­ ditiones, quae his versiculis continentur: «Non usu capies, nisi sint tibi talia quinque: Res apta, fides, titulus, possessio, tempus.» Latius de his conditionibus scripsi in Man. theol. mor. II 57 sqq. Praescriptio est vel acquisitiva et vocatur usucapio (Ersitzung) vel liberati va (Verjahrung). — Praescriptione legitima dominium rerum temporalium posse acquiri in foro cum interno tum externo, docent omnes, licet non ita constet, utrum id fiat iure naturali an iure gentium an iure positivo. 2. Regula generalis est: «Praescriptionem tamquam acquirendi et se liberandi modum, prout est in legislatione civili respectivae nationis, Ecclesia pro bonis ecclesiasticis recipit» ", salvis sequentibus excep­ tionibus 8. a) Praescriptioni obnoxia non sunt: a) quae sunt iuris divini (sive naturalis sive positivi); /9) quae obtineri possunt ex solo privilegio apostolico, e. gr. facultas dispensandi in lege communi ecclesiastica, beneficium consistoriale etc. ; ’ 4 5 « c. 1507, § i; cf. S. C. C. d. ii Dec. 1920. 2 Ib. § 2. Ita S. C. Consist, d. 21 Apr. 1910 (Acta Ap. Sed. II 330). Cf. S. Poenit. d. 4 Maii 1897 (Collect, de Prop. Fide n. 1967). L. 3, Dig. 41, tit. 3. 7 c. 1508. 8 c. 1509. 8 c. 831, § 1. çj24 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. y) iura spiritualia, quorum laici non sunt capaces, si agitur de praescriptione in commodum laicorum, e. gr. iurisdictio conferenda a superiorissa religiosa; o) fines certi et indubii provinciarum ecclesiasticarum, dioecesium, paroeciarum, vicariatuum apostolicorum, praefecturarum apostolicarum, abbatiarum vel praelaturarum nullius. Aliud est, si agitur de finibus dubiis; ε) eleemosynae et onera Missarum. Ergo si quis stipendia Missarum etiam per 30 annos oblitus est persolvere, non eximitur ab ipsorum persolutione ; 0 beneficium ecclesiasticum sine titulo; ^■) ius visitationis et oboedientiae, ita ut subditi a nullo praelato visitari possint et nulli praelato iam subsint; E) solutio cathedratici. b) Res sacrae in dominio personae moralis nequeunt praescribi a persona privata. Ergo e. gr. calix in dominio alicuius ecclesiae ex­ sistens nequit praescriptione acquiri ab aliquo clerico. Econtra huiusmodi res sacrae possunt praescribi ab alia persona ecclesiastica morali, e. gr. ab alia ecclesia. Insuper res sacrae, quae in dominio privatorum sunt, praescriptione acquiri a privatis personis possunt, quae tamen eas adhibere nequeunt ad profanos usus; si vero consecrationem vel benedictionem amiserint, libere acquiri possunt etiam ad usus profanos, non tamen sordidos .* c) Tempus a lege civili uniuscuiusque regionis requisitum ad legiti­ mam praescriptionem ordinarie quidem sufficit quoque pro rebus ec­ clesiasticis, attamen res immobiles, mobiles pretiosae (ratione artis, antiquitatis, materiae), iura et actiones (sive personales sive reales) non praescribuntur nisi spatio 100 annorum, si pertinent ad Sedem Apostolicam; spatio vero 30 annorum, si pertinent ad aliam personam moralem ecclesiasticam. Hinc e. gr. calix pretiosus pertinens ad ec­ clesiam aliquam nequit praescribi nisi spatio 30 annorum’; sin vero talis calix pertinet ad aliquem sacerdotem, praescriptione acquiri potest in Germania spatio 10 annorum2. Nonnulla instituta religiosa habent specialia privilegia circa praescriptionem ; sic e. gr. bona Mendicantium nequeunt praescribi nisi spatio 60 annorum. Q. 448. Quomodo Ecclesia acquirat bona titulo donationis vel testamenti vel legati r R. i. Quicumque ex iure naturali et ecclesiastico libere valet de suis bonis statuere, potest ad pias causas, sive per actum inter vivos sive per actum mortis causa, bona relinquere3. Ergo hac in re non necessario observandae sunt leges civiles, quae aliquando prohibent aut annuitant donationes factas sic dictae «manui mortuae». Ex iure ecclesiastico nonnulli prohibentur facere donationes, e. gr. religiosi, Cardinales et episcopi quantum ad quaedam sacra utensilia, ut supra 1 c. 15io. 2 Cod. civ. germ. a. 9-37· 3 c· I5I3> § ’· Titulus 27. De bonis ecclesiasticis acquirendis. 525 dictum est. In ultimis voluntatibus in bonum Ecclesiae serventur, si fieri possit, sollemnitates iuris civilis; hae si omissae fuerint, heredes moneantur, ut testatoris voluntatem adimpleant h Sententia longe communior docuit testamenta quoque informia ad causas pias esse valida et obligatoria in foro conscientiae1 2. Attamen cum Codex iur. can. statuat, ut heredes sint solummodo monendi, ut talia testamenta et generatim ultimas voluntates carentes formis legalibus adimpleant, confessarius potest aliquando absolvere poenitentem, qui renuit adim­ plere huiusmodi ultimam voluntatem testatoris. 2. Voluntates fidelium facultates suas in pias causas donantium vel relinquentium (sive per actum inter vivos sive per actum mortis causa) diligentissime impleantur etiam circa modum administrationis et erogationis bonorum3. Attamen Ordinarii, i. e. episcopi eorumque vicesgerentes, si agitur de piis voluntatibus factis pro causis ipsorum iurisdictioni subiectis, et superiores maiores religiosi exempti, si agitur de bonis datis pro ipsorum religione, sunt exsecutores omnium piarum voluntatum; ideoque isti Ordinarii vigilare possunt ac debent (etiam per visitationem), ut piae voluntates impleantur, et alii exsecutores delegati debent, perfuncti munere, illis reddere rationem. Clausulae autem huic Ordinariorum iuri contrariae ultimis voluntatibus adiectae tamquam non appositae habeantur4. 3. Clericus vel religiosus, qui bona ad pias causas (sive per actum inter vivos, sive ex testamento) fiduciarie accepit, i. e. qui ea bona distribuere debet iuxta intentionem dantis, debet de hac sua fiducia Ordinarium (episcopum vel superiorem maiorem religiosum) certiorem reddere eique omnia istiusmodi bona seu mobilia seu immobilia cum oneribus adiunctis indicare; quodsi donator id expresse et omnino prohibuerit, fiduciam ne acceptet. Si bona fiduciaria alicui religioso commissa sunt attribuenda ecclesiis loci seu dioecesis, incolis aut piis causis iuvandis, Ordinarius, qui certior faciendus est, est episcopus eiusve vicesgerens; secus est superior maior proprius eiusdem religiosi. Ordinarius debet exigere, ut bona fiduciaria in tuto collocentur, et vigilare pro exsecutione piae voluntatis5. 4. Ultimarum voluntatum reductio, moderatio, commutatio, quae fieri ex iusta tantum et necessaria causa debent, Sedi Apostolicae reservantur, nisi fundator hanc potestatem etiam Ordinario loci expresse 1 Ib. § 2. 2 Cf. S. Poenit. d. 10 lan. 1901. 3 c. 1514. 4 c. 1515. 8 c. 1516. Episcopus bellovacensis proposuit S. Congreg. Concilii hoc dubium: «Utrum sacerdotes vel laici possint, inscio Ordinario, legata ad pias causas recipere eorumque administrationem gerere ac respectiva onera implerer Responsum est, d. 9 Aug. 1909 : Omnes, sive sacerdotes sive laicos, quorum fidei concredita sunt legata ad pias causas, teneri de hoc quamprimum certiorem reddere episcopum, qui ius habet vigilandi super administrationem et consulendi securitati eorundem legatorum» (Acta Ap. Sed. I 766). Non videtur esse fiduciaria acceptio, si clericus recipit e. gr. 1000 fr. pro emendis ornamentis ecclesiae. Tunc enim est merum instrumentum, neque ulla administratio istius pecuniae requiritur. ^20 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. concesserit1. Si tamen exsecutio onerum impositorum, ob imminutos reditus aliamve causam, nulla administratorum culpa, impossibilis evaserit, tunc Ordinarius quoque, auditis iis quorum interest et servata, meliore quo fieri potest modo, fundatoris voluntate, poterit eadem onera aeque imminuere, excepta Missarum reductione, quae semper Sedi Apostolicae unice competit2. Iste casus facile accidere potest ob imminutum valorem pecuniae tempore labente. Sic e. gr. si quis legavit 10000 francorum ea conditione, ut ex reditibus duo aegroti alantur in hospitali, et isti reditus nunc sine administratorum culpa prorsus insufficientes sunt, tunc Ordinarius potest statuere, ut unus solus aegrotus alatur. TITULUS XXVIII. De bonis ecclesiasticis administrandis. Praenotamen. In hoc titulo non agitur nisi de administrandis bonis ecclesiasticis, quae ad clerum saecularem pertinent; nam supra lib. 2, tit. X, c. 3 tractatum est de religiosorum bonis temporalibus administrandis, Ad­ ministratio bonorum ecclesiasticorum lapsu temporis multas mutationes subiit. Primis saeculis Apostoli et episcopi non solebant administrare bona eccle­ siastica per semetipsos, sed per diaconos aut oeconomos. Saeculo decimo tertio aliquando committebatur administratio bonorum istorum etiam laicis, qui vocabantur procuratores, provisores, magistri fabricae, vitrici etc. Patronus autem ecclesiae nullum ius administrationis habuit. Hodiernis temporibus praesertim post Napoleonem I auctoritas civilis graviter se immiscet admini­ stration! bonorum ecclesiasticorum, e. gr. in Germania, Austria, Italia, Gallia. Quam quidem immixtionem Ecclesia tolerat ad maiora mala vitanda. Proinde in hac administratione praeter ius commune attendendum est quoque ius particulare.—Administratio distinguitur ab acquisitione et alienatione bono­ rum ecclesiasticorum atque includit omnes illos actus, qui ad conservationem et meliorationem substantiae bonorum iam acquisitorum et ad conservationem, perceptionem et applicationem fructuum et redituum ecclesiasticorum spectant. Q. 449. Quinam sint legitimi administratores bonorum eccle­ siasticorum ? R. i. Romanus Pontifex est omnium bonorum ecclesiasticorum supremus administrator et dispensator8, vi primatus iurisdictionis, ideo­ que leges de administrandis bonis ecclesiasticis fert pro universa Ec­ clesia. In praxi autem solet sat magnam libertatem relinquere in­ ferioribus administratoribus singularum ecclesiarum. 2. Loci Ordinarius, i. e. episcopus eiusve vicesgerens, est supremus, non autem immediatus et unicus administrator omnium bonorum ec­ clesiasticorum suae dioecesis. Quare loci Ordinarii est, a) sedulo ad­ vigilare administration! omnium bonorum ecclesiasticorum, quae in suo territorio sunt nec ex eius iurisdictione fuerunt subducta, ut sunt bona religiosorum exemptorum; b) ordinare opportune editis peculiaribus C. 15 1 7> § I. 2 Ib. § 2. c. 151S. Titulus 28. De bonis ecclesiasticis administrandis. 527 instructionibus, intra fines tamen iuris communis, universum administra­ tionis bonorum ecclesiasticorum negotium b Econtra episcopus non videtur posse propria auctoritate disponere de bonis suae dioecesis. Quare e. gr. administratio bonorum ecclesiae cathedralis pertinet ad episcopum simul et ad capitulum; ideoque sine consensu capituli epi­ scopus nequit disponere de bonis ecclesiae cathedralis12. 3. Beneficiarii sunt administratores bonorum beneficialium, ut iam supra q. 439 dictum est. Q· 450· Quid iure communi statutum sit ad legitimam administrationem bonorum ecclesiasticorum ? R. i. Ordinarius in sua civitate episcopali consilium dioecesanum administrationis instituat, quod constet praeside, qui est ipsemet Ordi­ narius, et duobus vel pluribus viris idoneis, iuris etiam civilis, quantum fieri potest, peritis, ab ipso Ordinario, audito capitulo, eligendis, nisi iure vel consuetudine peculiari iam alio aequivalenti modo legitime fuerit provisum3. Membra huius consilii dioecesani administrationis fieri nequeunt consanguinei vel affines episcopi in primo et secundo gradu, nisi tamen adsit indultum apostolicum4. Loci Ordinarius in administrativis actibus maioris momenti hoc consilium administrationis audire ne praetermittat; cuius tamen membra votum habent tantum consultivum, nisi iure communi in casibus specialiter expressis vel ex tabulis fundationis eorum consensus exigaturδ. Membra huius consilii iusiurandum de munere bene ac fideliter adimplendo coram Ordinario emittant6. 2. Praeter hoc dioecesanum consilium administrationis Ordinarius loci pro administrandis bonis uniuscuiusque ecclesiae vel loci pii as­ sumat viros providos, idoneos et boni testimonii, quibus, elapso triennio, alios sufficiat, nisi locorum circumstantiae aliud suadeant ‘. Ergo quo­ libet triennio tale consilium particulare administrationis mutandum est, nisi adsit causa sufficiens. Ceterum ex iure particulari vel ex tabulis fundationis solet determinari modus administrationis bonorum in singulis ecclesiis vel locis piis. Si laicis partes quaedam in administratione bonorum ecclesiasticorum (vel ex legitimo fundationis titulo vel ex Ordinarii loci voluntate) competant, nihilominus universa administratio nomine Ecclesiae fiat ac salvo iure Ordinarii visitandi, exigendi rationes et praescribendi modum administrationis8. 3. Antequam isti administratores bonorum ecclesiasticorum ad particulares ecclesias vel loca pia pertinentium suum munus ineant, a) debent se bene et fideliter administraturos esse coram Ordinario loci vel vicario foraneo (vulgo: decano rurali) iureiurando cavere; b) fiat accuratum et distinctum inventarium (ab omnibus subscri­ bendum) rerum mobilium pretiosarum aliarumve cum descriptione atque 1 2 8 7 c. 1519. Cf. Caus. cordubcns. in America d. i Febr. 1915 (Acta Ap. Sed. VIL 131 sqq.). c. 1520, § i. '* Ib. § 2. 5 Ib. § 3. e Ib. § 4. c. 1521, § i. 8 Ib. § 2. 528 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. aestimatione earundem; vel factum antea inventarium acceptetur, adnotatis rebus, quae interim amissae vel acquisitae fuerint. Si tale enim inventarium exsistit, ratio exigenda ab administratoribus multo facilior et iustior evadit. Huius autem inventarii alterum exemplar conservetur in tabulario administrationis, alterum in archivo Curiae episcopalis, et in utroque quaelibet immutatio adnotetur, quam patrimonium subire contingat 1. 4. Omnes administratores bonorum ecclesiasticorum cum diligentia boni patrisfamilias suum munus implere tenentur; ac proinde debent: a) vigilare, ne bona ecclesiastica suae curae concredita quoquo modo pereant aut detrimentum capiant; b) praescripta servare iuris tam canonici quam civilis, aut quae a fundatore aut donatore vel legitima auctoritate imposita sunt; c) reditus bonorum ac proventus accurate et iusto tempore exigere exactosque loco tuto servare et secundum fundatoris mentem aut statutas leges vel normas impendere; d) pecuniam ecclesiae, quae de expensis superest et utiliter collocari potest, de consensu Ordinarii in emolumentum ipsius ecclesiae occupare; e) accepti et expensi libros bene ordinatos habere. Saepe enim oriuntur magna damna eo, quod isti libri negligenter et inordinate habentur; f) documenta et instrumenta, quibus iura ecclesiae in bona nituntur, rite ordinare et in ecclesiae archivo vel armario convenienti et apto custodire; authentica vero eorum exemplaria, ubi commode fieri potest, in archivo vel armario Curiae episcopalis deponere2. 5. Omnes administratores (et praesertim clerici et religiosi) in operum locatione debent a) assignare operariis honestam iustamque mercedem ; b) curare, ut iidem pietati idoneo temporis spatio vacent; c) nullo pacto eos abducere a domestica cura parsimoniaeque studio, neque d) plus iisdem imponere operis, quam vires ferre queunt, neque id genus, quod cum aetate sexuque dissidet 3. Ratio horum omnium est obvia. Etenim istae obligationes incumbunt etiam laicis heris et administratoribus; ergo ecclesiastici administratores debent bonum exemplum praebere. 6. Omnes administratores bonorum ecclesiasticorum quorumcumque (sine ulla exceptione et abrogata qualibet consuetudine contraria, nisi tamen sunt exempti) tenentur singulis annis reddere Ordinario loci rationem administrationis4. Ergo si ex iure particulari, e. gr. ex Con­ cordatis vel ex particularibus contractibus, aliis quoque ad id designatis, e. gr. auctoritati civili, ratio administrationis reddenda est, nihilominus etiam Ordinarius loci vel eius delegatus cum his admittatur, et quidem ea lege, ut aliter factae liberationes (vulgo Entlastung) ipsis admini­ stratoribus minime suffragentur 5. 7. Administratores litem nomine ecclesiae ne incohent vel contestentur, nisi licentiam obtinuerint scripto datam Ordinarii loci, aut 1 c. 1522. 2 c. 1523. 3 c. 1524. « c. 1525, § i. » Ib. § 2. Titulus 29. De contractibus. 529 saltem, si res urgeat, vicarii foranei, qui statim Ordinarium de concessa licentia certiorem reddere debet1. 8. Nisi prius ab Ordinario loci facultatem impetraverint scriptis dandam, administratores invalide actus ponunt, qui ordinariae ad­ ministrationis fines et modum excedunt2, e. gr. si agitur de commuta­ tionibus, contractibus, alienationibus notabilis valoris. Immo ecclesia non tenetur respondere de contractibus ab administratoribus sine licentia competentis superioris initis, nisi quando et quatenus in rem suam versum est3. Administratores nequeunt titulos ad latorem (titres au porteur, Wertpapiere auf Sicht) commutare in alios titulos etiam magis aut saltem aeque tutos ac frugiferos nisi de consensu Ordinarii, dioecesani consilii administrationis aliorumque quorum interest. Semper autem ‘ excludenda est quaelibet commercii aut negotiationis species 4. Administratores igitur possunt quidem, postquam impletae sunt condi­ tiones modo indicatae, commutare titulos ad latorem, sed probabiliter nequeunt emere tales titulos sine beneplacito apostolico, quando eorum valor excedit summam 30000 francorum. Alii tamen opinantur talem emptionem non esse nisi collocationem pecuniae ideoque non requiri beneplacitum apostolicum. 9. Administratores, qui munus expresse vel tacite semel susceptum arbitratu suo dimittunt, ita ut damnum exinde ecclesiae obveniat, ad restitutionem tenentur, etsi ad talem administrationem non tenentur titulo beneficii aut officii ecclesiastici5. Si igitur aliquis administrator bonorum ecclesiasticorum vult munus dimittere, debet antea certiorem reddere competentem superiorem ecclesiasticum. TITULUS XXIX. De contractibus. Praenotamen. Ut iam supra dictum est, contractus sunt modus isque principalis, quo bona ecclesiastica acquiruntur. Contractus in genere est duo­ rum vel plurium in idem placitum consensus signo sensibili manifestatus, pariens obligationem saltem in uno contrahentium. De divisionibus et con­ ditionibus contractuum latius scripsi in Man. Theol. mor. II, 249. Antiquis temporibus Ecclesia solebat adoptare in suis contractibus statuta iuris romani; nunc autem ea, quae ius civile uniuscuiusque territorii statuit de contractibus, a iure canonico in materia ecclesiastica et quidem iisdem cum effectibus ser­ vantur, nisi tamen iuri divino sunt contraria aut aliud expresse cavetur iure canonico 6* . — Nunc agendum est de nonnullis contractibus in particulari. Q· 451· Quid intelligatur nomine alienationis bonorum eccle­ siasticorum r R. Alienatio hoc loco sumitur generalissime pro qualibet actione (specietenus legitima), qua bona ecclesiastica aliena fiunt seu brevius: pro quolibet contractu. Quare in titulo de contractibus tractatur quo1 c. 1526. 6 c. 1528. 2 c. 1527, § I. 6 C. 1529. Priinimer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 8 Ib. §2. 4 C. 1539, § 2. 34 530 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. que de alienatione bonorum ecclesiasticorum. Actus alienationis sunt emptio, venditio, donatio, commodatio, locatio, emphyteusis etc. Re­ quiritur autem, ut verus contractus intercedat; nam si quis furatur vel damnificat bona ecclesiastica, non dicitur alienare neque cadit sub poenas latas contra illegitime alienantes. Ecclesia volens protegere suis decretis bona ecclesiastica contra frivolam vel saltem incautam administrationem, nonnullas sollemnitates et formulas praescripsit ob­ servandas in alienatione. Q· 45 2. Quaenam praescribantur ad validam et licitam alie­ nationem bonorum ecclesiasticorum ? R. i. Si agitur de rebus, quae servando servari non possunt, nihil aliud requiritur nisi ea, quae supra de administratione bonorum ecclesiasticorum dicta sunt. Hinc e. gr. si fructus agri alienandi sunt, hoc pertinet ad ordinariam administrationem bonorum. 2. Si agitur de bonis ecclesiasticis (mobilibus vel immobilibus), quae servando servari possunt, requiritur: a) aestimatio rei a probis peritis scripto facta; res autem alienari minore pretio non debet, quam quod in hac aestimatione indicatur; b) iusta causa, id est urgens necessitas vel evidens utilitas Ecclesiae, vel pietas; c) licentia legitimi superioris, sine qua alienatio invalida eslx. Legitimus autem superior est Sedes Apostolica in duobus casibus; sc. d) si agitur de rebus pretiosis1 2, i. e. de rebus, quae habent magnum valorem artisticum vel historicum. Huiusmodi rebus accensentur in­ signes reliquiae aut imagines pretiosae, item aliae reliquiae aut imagines, quae in aliqua ecclesia honorantur magna populi veneratione; fi si agitur de rebus, quae valorem excedunt 30 000 libellarum seu franco­ rum3. Legitimus superior in omnibus aliis casibus est loci Ordinarius, qui tamen debet audire consilium dioecesanum administrationis et adi­ pisci consensum eorum, quorum interest, si res non excedunt valorem 1000 libellarum seu francorum. Si res tamen minimi est momenti, Ordinarius loci solus potest licentiam concedere. Pro rebus alienandis, quarum pretium est intra 1000 et 30000 libellarum vel francorum, Ordi­ narius obtinere debet consensum cum capituli cathedralis tum dioecesani consilii administrationis tum eorum, quorum interest4. Si agitur de alienanda re divisibili, in petenda licentia aut consensu pro alienatione exprimi debent partes antea alienatae, secus licentia irrita est5. Nota. Quantum ad valorem rei taxandum unice oportet attendere ad aestimationem rei a probis peritis scripto factam 6. Quare e. gr. si 1 c. 1530, § i. 2 c. 1281, § i. 3 c. 1532, § I. 4 Ib. § 3. Est fere unicus casus in toto iure, in quo episcopus debet obtinere consensum capituli cathedralis; alius casus indicatur in c. 394, § 2. Quinam sit legitimus superior pro alienandis bonis ad religiosos pertinentibus, dictum est supra q. 196. Ordi­ narius nequit sanare alienationes illegitime factas. S. C. C. d. 17 Maii 1919. 5 Ib. § 4. 6 Commissio Pontificia d. 24 Nov. 1920 (Acta Ap. Sed. XII 577). Titulus 29. De contractibus. 531 probi periti scripto aestimaverunt agrum ad ecclesiam pertinentem pretio 29000 libellarum, iste autem ager postea in publica licitatione venditur pretio 31 000 libellarum, non requiritur beneplacitum Apostolicae Sedis. d) alienatio fiat per publicam licitationem aut saltem nota reddatur, nisi aliud circumstantiae suadeant. Res autem ei concedatur, qui, omnibus perpensis, plus obtulerit h Pecunia autem ex alienatione per­ cepta caute, tuto et utiliter in commodum Ecclesiae collocetur2. Q· 453. Quaenam sint poenae latae contra illegitime alienantes bona ecclesiastica ? R. i. Ecclesiae competit actio personalis contra eum, qui sine debitis sollemnitatibus bona ecclesiastica alienavit, et contra eius heredes ; actio vero realis (si alienatio nulla fuit) contra quemlibet possessorem 3. Ecclesia igitur potest reclamare rem illegitime alienatam a possessore; iste autem potest exigere, ut reddatur indemnis ab illegitime alienante. Contra invalidam rerum ecclesiasticarum alienationem agere possunt — immo et debent, nisi obtenta fuerit condonatio legitima —, a) qui rem alienavit; b) eius superior; c) utriusque successor; d) quilibet clericus illi ecclesiae adscriptus, quae damnum passa est4. 2. Excommunicatio latae sententiae nemini reservata incurritur ab omnibus quovis modo reis sive dando sive recipiendo sive consensum praebendo in alienatione, quae facta est sine beneplacito apostolico, quando id iuxta supra dicta necessarium fuit5. 3. Diversae poenae ferendae sententiae infliguntur; sc. si agitur de re, cuius pretium non excedit 1000 libellas, illegitime alienans congruis poenis puniatur; si agitur de re, cuius pretium est supra 1000 sed infra 30000 libellarum, privetur patronus iure patronatus, administrator munere administrationis, superior vel oeconomus religiosus proprio officio et habilitate ad cetera officia, praeter alias congruas poenas a superioribus infligendas; Ordinarius vero aliique clerici officium, bene­ ficium, dignitatem, munus in Ecclesia obtinentes, solvant duphim favore ecclesiae vel piae causae laesae; ceteri clerici suspendantur ad tempus ab Ordinario definiendum 6. Q· 454- Quid specialiter statutum sit de donationibus, de oppignoratione, de emphyteusi bonorum ecclesiasticorum? R. i. Praelati et rectores de bonis mobilibus suarum ecclesiarum donationes, praeterquam parvas et modicas secundum legitimam loci consuetudinem, facere ne praesumant nisi iusta interveniente causa remunerationis aut pietatis aut Christianae caritatis; secus donatio a successoribus revocari poterit7. Donationes factae rectoribus ecclesiarum censentur esse factae ecclesiae, nisi contrarium probetur, i. e. eas esse personae rectoris factas. Tales autem donationes ecclesiae factae ne­ queunt ab eius rectore seu superiore repudiari sine licentia Ordinarii; secus enim ecclesia detrimentum pateretur. Quodsi illegitime repudiata 1 c. 1531, § 2. 5 c. 2347, § 3. 2 ib. § 3. 6 Ib. n. i 2. 3 c. 1534, § i. 7 c. 1535. 4 ib. § 2. 34 Liber III. De rebus. Pars VI. De bonis Ecclesiae temporalibus. fuit donatio, ob damna inde orta, datur actio restitutionis in integrum vel indemnitatis. Donatio semel ecclesiae facta et ab eadem legitime acceptata nequit amplius revocari propter ingratum praelati vel rectoris animum h Donatio enim facta est principaliter in utilitatem ecclesiae. 2. Si ecclesiae bona ob legitimam causam oppignoranda vel hypo­ thecae nomine obliganda sunt, vel si agitur de aere alieno contrahendo, legitimus superior, qui licentiam dare debet (sc. S. Sedes, si summa excedit 30000 francorum, secus Ordinarius), exigat, ut antea omnes, quorum interest, audiantur, e. gr. ii, qui debent solvere foenus. Insuper curet iste superior, ut, cum primum fieri poterit, aes alienum solvatur, ideoque annuae ratae praefiniantur (vulgo amortizatio), quae exstinguendo debito sunt destinatae 2. 3. In emphyteusi (vulgo Erbpacht) bonorum ecclesiasticorum em­ phyteuta nequit canonem, i. e. pretium locationis, redimere sine licentia legitimi superioris ecclesiastici, sc. S. Sedis, si agitur de re, cuius valor excedit valorem 30OOO francorum, vel secus Ordinarii loci. Quod si redemerit, eam saltem pecuniae vim ecclesiae dare debet, quae canoni respondeat. Ab emphyteuta autem congrua exigatur cautio pro solu­ tione canonis et pro conditionibus implendis; in ipso instrumento pacti emphyteutic! forum ecclesiasticum statuatur arbiter ad dirimendas contro­ versias inter partes forte exorituras, et expresse declaretur, meliorationes cedere solo 3. Hodie in nostris regionibus contractus emphyteuticus est satis rarus et loco ipsius habetur contractus locationis. In longum et latum de emphyteusi disserit Ferraris, Prompta Bibi. s. v. contractus emphyteusis. Q. 455· Quid specialiter statutum sit de venditione et locatione bonorum ecclesiasticonim ? R. i. In venditione (aut permutatione) rerum sacrarum nulla ratio consecrationis vel benedictionis in pretii aestimatione habeatur4. Secus enim committeretur simonia. Bona ecclesiae immobilia propriis ad­ ministratoribus eorumque coniunctis in primo aut secundo consanguini­ tatis vel affinitatis gradu non sunt vendenda aut locanda sine speciali Ordinarii loci licentia5. Ratio huius statuti est, ut evitetur periculum vendendi bonum ecclesiasticum pretio minore, quam par est. 2. Contractus locationis alicuius fundi ecclesiastici fiat per publicam licitationem, vel saltem fundus locetur ei, qui omnibus perpensis plus obtulerit. In ipso contractu addantur semper conditiones de limitibus custodiendis, de bona cultione, de rite solvendo canone seu pretio locationis, de opportuna cautela pro conditionibus implendis. In lo­ catione bonorum ecclesiasticorum anticipatae solutiones ultra semestre prohibentur sine licentia Ordinarii loci. Si valor locationis excedit 30000 libellarum seu francorum et locatio est ultra novennium, re­ quiritur beneplacitum apostolicum; sin autem locatio non est ultra novennium (quamvis sit supra 30 ooo libellarum seu francorum), aut si valor locationis continetur intra 1000 et 30000 libellarum seu fran1 c. 1536. 2 c. 1538. 3 c. 1542. 4 c. 1539, § i. 5 c. 1540. Titulus 30. De piis fundationibus. 533 eorum et locatio est ultra novennium, sufficit licentia Ordinarii loci, dummodo accesserit consensus cum capituli cathedralis tum dioecesani consilii administrationis, tum eorum quorum interest. Si valor non excedit 1000 libellas seu francos et locatio est ultra novennium; pariter si valor est intra 1000 et 30 ooo et locatio est infra novennium, sufficit et requiritur licentia Ordinarii, qui debet audire dioecesanum administrationis consilium. Demum si valor locationis non est ultra 1000 libellas seu francos et duratio locationis non ultra novennium, fieri potest a legitimis administratoribus, monito Ordinario ’. Ex dictis sequitur, ut a) in uno solo casu locationis requiratur beneplacitum apostolicum; qui quidem casus est satis rarus; b) in duobus casibus requiratur consensus episcopi, capituli cathedralis dioecesani, consilii administrationis et eorum quorum interest; c) pariter in duobus casibus requiratur et sufficiat consensus episcopi, audito dioecesano consilio ad­ ministrationis; d) in reliquis casibus, qui sunt longe frequentiores, legi­ timi administratores possint locare bona ecclesiastica, monito Ordinario. 3. Si res fungibilis et notanter si pecunia alicui mutuatur, nihil quidem lucri percipi potest ratione ipsius contractus, cum hoc sit manifesta et illicita usura; attamen in praestatione rei fungibilis aut pecuniae non est per se illicitum de lucro legali pacisci, nisi constet, ipsum esse immoderatum, aut etiam de lucro, quod est maius legali, si iustus ac proportionatus titulus suffragatur2. Ergo theoria hodie communissime acceptata de liceitate moderati foeneris in Codice iur. can. propugnatur et confirmatur. TITULUS XXX. De piis fundationibus. Q. 456. Quid sint piae fundationes et quid de iis iure statutum siti R. i. Nomine piarum fundationum significantur bona temporalia alicui personae morali in Ecclesia quoquo modo data, cum onere in perpetuum vel saltem in diuturnum tempus ex reditibus annuis ali­ quas Missas celebrandi vel alias praefinitas functiones ecclesiasticas explendi aut nonnulla pietatis et caritatis opera peragendi. Pia igitur fundatio legitime acceptata est contractus bilateralis: do, ut facias, sc. fundator dat bona temporalia, ut aliqua persona moralis in Ecclesia faciat determinata opera religiosa aut pia3, idque ex reditibus atque perpetuo vel saltem in diuturnum tempus. Quare e. gr. non est fun­ datio, si testator legat 10 ooo Marcarum ea conditione, ut per 10 annos quotannis dicantur 100 Missae. 10 anni enim non censentur diuturnum tempus. Videtur requiri, ut onus duret saltem per 50 annos. 2. Ordinarii est, normas praescribere de dotis quantitate, infra quam pia fundatio admitti nequeat, et de eius fructibus rite distribuendis4. Si agitur de piis fundationibus in ecclesiis (etiam paroecialibus) religio1 c. 1541. c. 1543· c. 1544· c. 1545· 534 Liber HI. De rebus. Pars VI, De bonis Ecclesiae temporalibus. sortira exemptorum, Ordinarius statuens normas de istis piis fundationi­ bus est exclusive superior religiosus maior1. Si agitur de aliis piis fundationibus, est Ordinarius loci. 3. Ut huiusmodi fundationes a persona morali acceptari possint, requiritur consensus Ordinarii in scriptis datus, qui eum ne praebeat, antequam legitime compererit, personam moralem cum novo oneri suscipiendo tum antiquis iam susceptis satisfacere posse; maximeque caveat, ut reditus omnino respondeant oneribus adiunctis secundum cuiusque dioecesis (religionis) morem2. In acceptatione, constitutione et administratione fundationis patronus ecclesiae nullum ius habet3. 4. Pecunia et bona mobilia, dotationis nomine assignata, statim in loco tuto ab eodem Ordinario assignando deponantur ad eum fmem, ut eadem pecunia vel bonorum mobilium pretium custodiantur et quam­ primum caute et utiliter secundum prudens eiusdem Ordinarii arbitrium, auditis et iis quorum interest et dioecesano administrationis consilio, collocentur in commodum eiusdem fundationis cum expressa et individua mentione oneris1. Graviter autem prohibetur, ne pecunia seu dotatio fundationis adhibeatur e. gr. pro expensis ecclesiae, vel aliter expendatur. 5. Fundationes, etiam viva voce factae, scripto consignentur, atque alterum tabularum exemplar in Curiae episcopalis (vel superioris maioris religiosi) archivo, alterum in archivo personae moralis, ad quam fun­ datio spectat, tuto asservetur5. Si igitur e. gr. fundatio alicuius Missae fit in aliquo conventu religioso exempto, unum exemplar scriptum fundationis conservetur in archivo conventus, alterum vero in archivo superioris provincialis. 6. In qualibet ecclesia onerum ex piis fundationibus incumbentium tabula conficiatur, quae apud rectorem in loco tuto conservetur6. Sed iam non videtur esse necessarium, ut tabula Missarum fundatarum in sacristia publice exponatur. Insuper liber specialis apud rectorem ec­ clesiae servetur, in quo singula onera perpetua et temporaria eorum· que implementum et eleemosynae adnotentur, ut de iis omnibus exacta ratio Ordinario reddatur7. 7. Reductio onerum, quae pias fundationes gravant, uni Sedi Apo­ stolicae reservatur, nisi in tabulis fundationis aliud expresse caveatur. Indultum reducendi Missas fundatas non protenditur nec ad alias Missas ex contractu debitas nec ad alia pia opera fundationis. Indultum vero generale reducendi onera piarum fundationum ita intelligendum est, nisi aliud clare constat, ut indultarius potius alia onera quam Missas reducat8. Missae fundatae a nemine nisi a S. Sede reduci possunt. Aliae piae fundationes, e. gr. recitandi Officium Defunctorum, peragendi aliquam functionem liturgicam, possunt quoque ab Ordinario (ab episcopo vel superiore religioso maiore) reduci, ut iam supra q. 448, n. 4. dictum est. 1 c. 1550. 6 c. 1549, § r. 2 c. 1546, § i. 7 Ib. § 2. 3 Ib. § 2. 8 c. 1551. “ c. 1547. 5 c. 1548. Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. 535 LIBER IV. De processibus. Praenotamen. Iste liber dividitur in très partes: i. De iudiciis; 2. De causis beatificationis servorum Dei et canonizationis beatorum; 3. De modo procedendi in nonnullis expediendis negotiis vel sanctionibus poenalibus appli­ candis. Pars prima subdividitur in duas sectiones: 1. De iudiciis in genere; 2. De peculiaribus normis in certis quibusdam iudiciis servandis. — Ordo judicialis primis Ecclesiae temporibus fuit valde simplex; fere solum ius naturale et positivo-divinum applicabatur in singulis casibus. Finitis per­ secutionibus Christianorum Concilia particularia (praesertim africana) leges antiqui iuris romani de iudiciis solebant in foro quoque ecclesiastico appli­ care. In sic dictis compilationibus antiquis et in secunda parte Decreti Gratiani iam fuse disseritur de causis ecclesiasticis. Gregorius IX in secundo libro Decretalium constituit processum civilem; Clemens V duabus Decre­ talibus processum sic dictum summarium accuratius ordinavit. Concilium tridentinum proceduram canonicam reformavit; auxit enim et corroboravit potestatem iudicialem episcoporum et litium sollemnitates circumscripsit. Benedictus XIV complura salutaria statuta edidit e. gr. de forma procedendi in causa nullitatis professionis religiosae, contra sacerdotes sollicitantes ad turpia, de appellationibus rite instituendis etc. Leo XIII d. n lun. 1880 edidit Instructionem pro ecclesiasticis curiis quoad modum oeconomice pro­ cedendi in causis disciplinaribus et criminalibus clericorum. Pius X instau­ ravit tribunalia S. Rotae et Signaturae Apostolicae eisque normas pro­ cedendi dedit. Tandem novus Codex late statuit de processibus PAAS I. De iudiciis. Nomine iudicii ecclesiastici intelligitur legitima disceptatio et definitio controversiae coram tribunali ecclesiastico de re, de qua Ecclesia habet ius cognoscendi-. Ecclesia autem iure proprio et exclusive cognoscit 1. de causis, quae respiciunt res spirituales et spiritualibus adnexas, e. gr. de sacra­ mentis, de beneficiis etc.; 2. de violatione legum ecclesiasticarum deque omnibus, in quibus inest ratio peccati (quod attinet ad culpae definitionem et poenarum ecclesiasticarum irrogationem); 3. de omnibus causis, quae respiciunt personas privilegio fori gaudentes3. Attamen cum privilegium fori non soleat agnosci a potestate civili, Ecclesia satis facile tolerat, ut clerici et religiosi compareant coram tribunali laicali. In causis, in quibus tam Ecclesia quam civiles potestates aeque competentes sunt, quaeque dicuntur mixti fori, est locus praeventioni, i. e. eae indicantur ab illo iudice (sive ecclesiastico sive civili), qui eas prius ante suum tribunal citavit. Actor, qui 1 De historica evolutione processus eccl. videsis E. Eichmann, Das Prozessrecht des Codex iur. can. § 4 (Paderborn 1921). Optiine tractavit de processibus los. Novat Q. P(Romae 1921 sq.), 2 voll. 2 c. 1552, § i. 3 c. 1553. 536 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. causas mixti fori1 iam ad iudicem ecclesiasticum deductas ad forum saeculare indicandas defert, congruis poenis puniri potest atque privatur iure contra eandem personam de eadem re et de conexis causam agendi in foro eccle­ siastico 2. Distinguitur indicium civile seu contentiosum et criminale. Obiectum primi sunt personarum physicarum vel moralium iura persequenda aut vindicanda, vel earundem personarum facta iuridica declaranda; obiectum secundi sunt publica delicta (aut quasi-delicta) in ordine ad poenam infligendam vel de­ clarandam 8. Nota. In duobus obiectis processus judicialis est instituendus secundum speciales normas, sc. i. in obiectis, quae pertinent ad competentiam S. Officii, e. gr. de proscribendis libris, de rebus fidei, de disparitate cultus; 2. in iudicio pro dimissione religiosorum 4. SECTIO I. De iudiciis in genere. TITULUS I. De foro competenti. Q. 457· Quid et quotuplex sit forum competensr R. I. Forum competens (zustàndiges Gericht) est tribunal, quod potestatem iudicialem habet cum in causam tum in reum, qui ab actore in illo tribunali conveniri debet aut saltem potest. Incompetens autem forum est tribunal, quod caret iurisdictione aut in causam aut in reum. Hinc e. gr. tribunal civile est (stricte saltem loquendo) incompetens, quotiescumque clericus est reus, quamvis causa ipsa iudicanda cadat sub iurisdictione civili. 2. Forum ecclesiasticum competens distinguitur: a) forum legale, quod vi ipsius legis competens est; et forum conventionale seu prorogatum, quod competens evadit (consentiente lege) ex conventione vel consensu partium; b) forum commune, quod quis habet ex dispositione iuris communis, et forum singulare seu privilegiatum, quod nititur privilegio vel iure particulari. Sic e. gr. Cardinales ex privilegio a nemine possunt indi­ cari nisi a Summo Pontifice; c) forum ordinarium, cui reus ordinarie subicitur, et forum extraordinarium, cui reus subicitur per modum exceptionis. Sic e. gr. nonnullae causae aliquando non foro dioecesano competenti, sed statim alicui foro Curiae Romanae destinantur. Q. 458. Quid generaliter sit statutum de foro competenti ? R. i. S. Sedes a nemine indicatur5. Hinc nullum Concilium oecumenicum et a fortiori nulla potestas civilis potest iudicare de Summo Pontifice. 1 E. g. in delictis contra vitam, libertatem, proprietatem etc. Cf. c. 2350 sqq. 2 c. 1554. 3 c. 1552, §2. 4 c. 1555. 5 c 1556. Sectio i. Titulus i. De foro competenti. 537 2. Ipse Summus Pontifex iudicat: a) eos, qui supremum tenent populorum principatum (reges, prae­ sidentes reipublicae) horumque coniuges, filios ac filias eosve, quibus ius est proxime succedendi in principatum; b) Cardinales; c) Legatos S. Sedis et in criminalibus d) omnes episcopos, etiam titulares; /9) abbates et praelatos nullius. 3. Tribunalia Curiae Romanae iudicant: a) episcopos residentiales in contentiosis^. Si tamen agitur de iuribus aut bonis temporalibus episcopi aut mensae vel Curiae dioecesanae, controversia deferatur, si episcopus consentit, vel ad dioecesanum tri­ bunal collegiale, quod constat officiali et duobus iudicibus synodalibus antiquioribus, vel ad iudicem immediate superiorem, e. gr. ad Metro­ politani 3 ; b) dioeceses aliasve personas ecclesiasticas morales, quae superiorem infra Romanum Pontificem non habent, uti religiones exemptas, con­ gregationes monasticas etc. ; c) alias causas, quas Romanus Pontifex ad suum iudicium ad­ vocaverit3. In omnibus istis causis aliorum iudicum incompetentia est prorsus absoluta, ita ut iudicium forte prolatum careat omni vi. 4. Actor sequitur forum rei; quodsi reus multiplex forum com­ petens habeat, optio fori actori conceditur4. Hinc e. gr. si actor ac­ cusat matrimonium de nullitate, forum competens eligi potest vel forum illius dioecesis, in qua reus domicilium vel quasi-domicilium habet, vel forum illius dioecesis, in qua matrimonium celebratum fuit. 5. Tituli, ex quibus nascitur competentia fori, sunt: a) res sita, ex qua oritur forum competens. Ratione rei sitae pars conveniri potest (sed non semper debet) coram Ordinario loci, ubi res litigiosa sita est, quoties actio in rem directa est5. Forum autem ne­ cessarium habent: d) actiones de spolio seu de rebus, quibus possessor fuit privatus, coram Ordinario loci rei sitae; /9) causae respicientes beneficium (quamvis non residentiale) coram Ordinario loci beneficii; γ) causae, quae versantur circa administrationem, coram Ordinario loci, ubi administratio gesta est; d) causae, quae respiciunt hereditates aut legata pia, coram Ordi­ nario loci domicilii testatoris, nisi tamen agatur de mera exsecutione legati, quae videnda est secundum ordinarias competentiae normas6. b) domicilium vel quasi-domicilium, ex quibus oritur forum com­ petens ratione domicilii aut quasi-domicilii. Si quis habet in diversis dioecesibus domicilia vel quasi-domicilia, actor potest eligere libere forum alicuius domicilii vel quasi-domicilii. Ordinarius autem domicilii 1 Episcopi titulares in rebus contentiosis indicantur a proprio tribunali dioecesano. 2 c. 1572, § 2. 3 c. 1557. 4 c. 1559, §3. 5 c. 1564. 6 c. 1560. 538 Liber IV. De processibus. Paj-s I. De iudiciis. vel quasi-domicilii habet iurisdictionem in subditum quamvis absentem1. Uxor a viro legitime non separata necessario retinet domicilium viri sui ; potest autem habere proprium quasi-domicilium, immo et domi­ cilium, si est legitime separata a viro. Minores infantia egressi habent domicilium parentum vel tutorum, possunt autem habere proprium quasi-domicilium. Amentium domicilium est curatoris; religiosorum domus religionis, in qua habitant; beneficiariorum residentialium locus beneficii; vagorum locus commorationis2. Qui peregrinus est in Urbe, licet per breve tempus, censetur ibi habere domicilium fictitium, ac proinde tamquam in proprio domicilio ibi citari potest; sed habet sic dictum ius revocandi domum, id est petendi, ut ad proprium Ordinarium remittatur. Qui in Urbe ab anno commoratur, ius habet declinandi forum Ordinarii et instandi, ut coram Urbis tribunalibus citetur3. c) contractus, ex quo forum competens oritur ratione contractus seu obligationis. Quare coram Ordinario loci, in quo contractus vel initus est vel adimpleri debet, pars (Partei) conveniri potest. In actu autem contractus permittitur contrahentibus locum eligere, in quo etiam absentes citari et conveniri possint4. d) delictum, ex quo oritur forum competens ratione delicti. Quare reus forum sortitur in loco patrati delicti; immo, licet post delictum reus e loco discesserit, iudex loci ius habet illum citandi ad comparendum et sententiam in eum ferendi5. Hinc e. gr. sacerdos di­ oecesis A, qui peregrinans in dioecesi B delictum commisit, debet comparere coram iudice dioecesis B, etiamsi post delictum patratum iterum in dioecesim A rediit. Attamen nonnulla delicta, ut sollicitatio ad turpia, haeresis etc. iudicanda et punienda reservantur S. Officio6. Regulares extra domum religiosam delinquentes tunc solummodo ab Ordinario loci delicti iudicari et puniri possunt, quando proprius su­ perior praemonitus eos punire neglexerit7. Ceterum infra specialis sermo redibit de delictis iudicandis et puniendis. e) conexio seu continentia causât forum competens, quando indi­ candae causae sunt conexae sive ratione personarum sive ratione rei sive ratione quaestionis praeiudicialis. Tunc enim iudex potest immo et debet iudicare tales causas, licet pars ipsarum pertineat ad forum competens alterius iudicis, nisi tamen legis praescriptum obstet8. Ratio est, quia causae conexae facilius et expeditius et magis uniformiter iudicantur ab uno iudice, quam a diversis iudicibus. Legis praescriptum obstat e. gr., si in principali causa temporali iudicanda a iudice saeculari incidit quaestio pure spiritualis ab Ecclesia iudicanda. Tunc enim iudex sae­ cularis nequit ratione conexionis iudicare quoque de quaestione spirituali. f) praeventio causât forum competens, cum duo vel plures iudices aeque competentes sunt. Tunc ei est ius causam cognoscendi, qui prius citatione reum legitime convenit9. 1 c. 1561. 6 c. 247, § 2. 2 c. 1563. 3 c. 1562. 4 c. 1565. 5 c. 1566. 7 c. 616, §2. s c. 1567. 9 c. 156S. Sectio i. Titulus 2. De variis tribunalium gradibus et speciebus. 539 Scholion. De dubia competentia. Aliquando potest dubium oriri de competentia indicis, vel etiam reus potest repudiare indicem ob incompeten­ tiam. Incompetentia est duplex: altera absoluta, altera relativa. Absoluta incompetentia adest praesertim, si iudex inferior vult iudicare de causa, quae pertinet ad indicem superiorem, e. gr. si Ordinarius vellet iudicare de causis pertinentibus ad S. Sedem. Tale indicium est inefficax, et contra illud potest, immo et debet recursus fieri in quolibet stadio processus vel quolibet tempore Relativa incompetentia adest, si iudex potest quidem per se iudi­ care de causa proposita, sed deest unus ex titulis supra relatis. Si dubium movetur de incompetentia, exceptio (Einspruch) debet proponi apud ipsum indicem, de quo dubium movetur. Iste iudex tunc, omnibus perpensis, debet declarare se ipsum competentem vel incompetentem. Si iudex se ipsum competentem pronuntiat, eius decisio non admittit appella­ tionem si agitur de competentia relativa-. Immo si iudex erravit in hac decisione, nihilominus ipsa lex supplet, ita ut indicium prolatum sit validum. Quodsi iudex se incompetentem declaravit, pars quae se gravatam putat, potest intra io dies appellare ad superius tribunal3. Iudex se absolute in­ competentem agnoscens tenetur statim suam incompetentiam declarare \ Si inter duos vel plures iudices controversia oriatur, quisnam horum ad aliquod negotium sit competens, res definienda est a tribunali immediate superiore. Quodsi iudices, inter quos competentiae conflictus est, subsunt distinctis tri­ bunalibus superioribus, controversiae definitio reservatur tribunali superiori illius iudicis, coram quo actio primo promota est; si non habent tribunal superius, conflictus dirimatur vel a Legato S. Sedis (si adsit) vel ab Aposto­ lica Signatura 5. TITULUS II. De variis tribunalium gradibus et speciebus. Q. 459· Quid generatim notandum sit de variis gradibus et speciebus tribunalium r R. i. Cum iudex humanus sit fallibilis atque aliquando non recte percipiat sensum legis vel eius applicationem in casu particulari vel factum indicandum, necessarium est, ut eadem causa a diversis et qui­ dem subordinatis indicibus possit indicari. Hinc salutariter instituta sunt tribunalia diversorum graduum seu instantiarum. Et quidem ne­ cessariae sunt generatim tres instantiae. Nam si iudicium primae in­ stantiae forte reformetur in secunda instantia, iustitia iudicii aliquando saltem merito in dubium vocari potest; sin autem adhuc supervenit tertia instantia, tunc confirmatur sententia vel primi vel secundi iudicis, et sic habentur saltem duae sententiae conformes, et veritas atque iustitia securius obtinentur. 2. Suprema instantia est Romanus Pontifex, ob cuius primatum per­ mittitur cuilibet fideli in toto orbe catholico, ut causam suam (sive contentiosam sive criminalem) in quovis iudicii gradu et in quovis litis statu deferat cognoscendam ad S. Sedem. Attamen, cum ex tali de­ 1 c. 1628, § 2. 5 c. 1612. 2 c. 1610, §2. 3 Ib. § 3 4 c. 1611. Liber IV. De processibus. 540 Pars I. De iudiciis. latione possit eludi sententia iudicis inferioris, statuitur, ut recursus ad S. Sedem interpositus non suspendat (excluso casu legitimae appella­ tionis) exercitium iurisdictionis in iudice, qui causam iam cognoscere coepit; quique idcirco poterit iudicium prosequi usque ad definitivam sententiam, nisi constiterit, S. Sedem causam ad se advocasseh 3. Quodlibet tribunal ius habet in auxilium vocandi aliud tribunal (etiam superius) in iis, quae pertinent ad partium et testium examen aut citationem, documentorum vel rei controversae inspectionem, de­ cretorum intimationem aliaque huiusmodi2. Ratio huius statuti est, quia ob distantiam testium vel rei inspiciendae aliquando est fere impossibile, ut umlm tribunal omnia necessaria peragat. 4. Tribunal, quod in una instantia causam indicavit, nequit eandem causam in alia instantia iudicare 3. Patet per se, quia tunc iam non esset diversa instantia. Nihil autem obstat ne causa coram eodem tribunali iterum proponatur, in eadem instantia e. gr. in querela nullitatis4. CAPUT I. De tribunali ordinario primae instantiae. In hoc capite agitur de diversis personis, quae interveniunt in iudicio ferendo, perficiendo, exsequendo, et quidem 1. de iudice, qui solus vel col­ legialiter sententiam fert; 2. de auditoribus et relatoribus; 3. de notario, promotore iustitiae, defensore vinculi; 4. de cursoribus et apparitoribus. ARTICULUS I. De iudice. Q. 460. Quisnam sit iudex primae instantiaer R. i. Iudex primae instantiae in omnibus causis a iure expresse non exceptis est loci Ordinarius, qui judiciariam potestatem exercere potest ipse per se vel per alios, sc. per officialem eiusque adiutores5. Si vero agitur de iuribus aut bonis temporalibus episcopi aut mensae vel Curiae dioecesanae, controversia dirimenda deferatur vel ad iudicem immediate superiorem, vel — dummodo episcopus consentiat — ad dioecesanum tribunal collegiale, quod constat officiali et duobus indici­ bus synodalibus antiquioribus6. Loci Ordinarius est quoque iudex primae instantiae, si controversia enascitur inter religiosas personas physicas vel morales diversae religionis1, e. gr. inter religiosum Franciscanum et religiosum Augustinianum vel inter conventum Franciscanorum et conventum Augustinianorum. In praxi tamen, si huiusmodi controversiae nequeunt amice componi, eae solent statim deferri ad Curiam Romanam. Pariter loci Ordinarius est iudex primae instantiae in controversiis, quae ortae sunt a) inter religiosos eiusdem religionis non exemptae aut laicalis ; b) inter religiosum et clericum saecularem vel laicum 8. 1 c. 1569. 5 c. 1572, § I. 2 c. 1570, §2. « Ib. §2. 3 c. 1571. - C. 1579, § 3. 4 Cf. c. 1893. 8 Ib. Sectio i. Titulus 2. De variis tribunalium gradibus et speciebus. Caput 1. 2. Iudex primae instantiae in controversiis, quae sunt inter religiosos exemptos eiusdem religionis clericalis, est superior provincialis aut abbas localis, si monasterium est sui iuris. Ceterum in hac re im­ primis attendendae sunt constitutiones uniuscuiusque religionis h 3. Iudex primae instantiae in controversiis, quae ortae sunt inter duas provincias eiusdem religionis, est moderator generalis vel eius dele­ gatus; quae vero ortae sunt inter duo monasteria eiusdem religionis, est supremus moderator congregationis monasticae, nisi tamen consti­ tutiones alicuius religionis aliud praescribunt2. Nota. Quamvis episcopus possit tribunali ipse per se semper praeesse (exceptis causis de iuribus et bonis temporalibus ipsius aut mensae vel Curiae dioecesanae) tamen valde expedit, ut causas, prae­ sertim criminales et contentiosas gravis momenti, iudicandas relinquat tribunali ordinario, cui praeest officialis vel vice-officialis3. Ratio est obvia; episcopus enim potius est pastor et pater, quam iudex. Q. 461. Quomodo tribunal primae instantiae sit constituendum ? R. i. Quilibet episcopus tenetur officialem eligere cum potestate ordinaria iudicandi, a Vicario generali distinctum, nisi parvitas dioecesis aut paucitas negotiorum suadet, ut hoc officium ipsi Vicario generali committatur4. Iste officialis unum constituit tribunal cum episcopo loci, sed nequit iudicare causas, quas episcopus sibi reservat5. Officiali dari possunt adiutores, quibus nomen est vice-officialium 6. Tam of­ ficialis quam vice-officiales esse debent sacerdotes e clero saeculari; Officium officialis difficulter cum statu religioso componi potest7; sint integrae famae, in iure canonico doctores vel ceteroqui periti, annos nati non minus triginta89 ; sunt autem amovibiles ad nutum episcopi; vacante sede a munere non cessant nec a Vicario capitulari amoveri possunt; adveniente autem novo episcopo indigent confirmatione °. Si Vicarius generalis est simul officialis, sede vacante cessat quidem a vicarii, non autem ab officialis munere10. Si officialis eligitur in Vica­ rium capitularem, ipse debet novum officialem nominare. 2. In qualibet dioecesi (et idem valet de Abbatia vel Praelatura nullius) presbyteri probatae vitae et in iure canonico periti (etsi extradioecesani) non plures quam duodecim eliguntur, ut in litibus indi­ candis partem habeant ex potestate ab episcopo delegata. Illi vocan­ tur iudices synodales vel, si extra synodum constituuntur, pro-synodales. Quod ad eorum electionem, substitutionem, cessationem aut remotionem a munere attinet, valet idem, quod supra q. 30 et 135 dictum est de examinatoribus synodalibus vel pro-synodalibusn. 3. Unicus iudex (Alleinrichter, juré unique) in quolibet iudicio duos assessores consulentes sibi adsciscere potest; quos tamen ex iudicibus synodalibus eligere debet12. Isti duo assessores non habent nisi votum 1 Ib. § i. 8 Ib. § 3. 9 Ib. § 5. 2 Ib. §2. 3 c. 1578. 4 c. 1573, § I. 5 Ib. § 2. 7 Cf. los. Noval, De processibus n. 116. 8 c 1573, § 4. 10 Ib. § 6. 11 c. 1574. 12 c. 1575. 542 Liber IV. De processibus. Pars I, De iudiciis. consultivum. In nonnullis autem causis requiritur omnino, ut adsint tres vel quinque indices, qui collegialiter causam iudicant. Sic, re­ vocata contraria consuetudine et revocato etiam quolibet contrario privilegio, requiritur collegium trium iudicum, si agitur a) de causis contentiosis vinculi sacrae ordinationis vel matrimonii; b) de iuribus aut bonis temporalibus cathedralis ecclesiae; c) de causis criminalibus privationis beneficii inamovibilis ; d) de irroganda vel declaranda ex­ communicatione. Requiritur collegium quinque iudicum, si agitur a) de iudicandis delictis, quae depositionis, privationis perpetuae habitus ec­ clesiastici vel degradationis poenam important1 ; b) de dimissione ali­ cuius professi a votis perpetuis in religione clericali exempta2. Loci Ordinarius tribunali collegiali trium vel quinque iudicum committere potest (sed non tenetur) etiam aliarum causarum cognitionem, idque praesertim faciat, quando de causis agitur, quae, attentis temporis, loci et personarum adiunctis et materia iudicii, difficiliores et maioris mo­ menti videntur. Ordinarius eligat per turnum duos vel quattuor inter iudices synodales, qui una cum praeside tribunal collegiale constituunt, nisi tamen pro sua prudentia aliter opportunum existimaverit3. 4. Tribunal collegiale collegialiter i. e. omnibus praesentibus pro­ cedere debet et ad maiorem suffragiorum partem sententias ferre. Nihil in iure determinatur, num suffragia sint secrete vel publice ferenda. Tribunali collegiali praeest officialis vel vice officialis, cuius est proces­ sum dirigere, et decernere ea, quae pro iustitiae administratione in causa quae agitur necessaria sunt4. ARTICULUS II. De Auditoribus et Relatoribus. Q. 462. Quale sit in iudiciis officium auditorum et relatorum .R. i. Ordinarius (episcopus vel superior maior religiosus) potest unum aut plures auditores seu actorum instructores (Untersuchungsrichter, juge d’instruction) constituere, idque sive stabiliter sive pro certa aliqua causa. ludex vero auditorem eligere potest tantummodo pro causa deter­ minata, quam cognoscit, nisi Ordinarius iam providerit3. Pro tribu­ nali dioecesano isti auditores, quantum fieri potest, deligantur ex judi­ cibus synodalibus; pro tribunali vero religiosorum deligendi semper sunt ex alumnis eiusdem religionis ad normam constitutionum6. Nullo modo possunt laici homines in iudiciis ecclesiasticis admitti tamquam audi­ tores ad causas instruendas, neque tamquam assessores cum voto consultivo in iis causis, quae aliquo modo conexae sunt cum legibus civilibus. Ita S. Congr. Cone. d. 14 Dec. 19187. Auditores igitur debent semper esse clerici. 1 1576, § I. 4 c· ϊ577· 2 c. 655 ; cf. supra q. 262. 6 c· 1580. 6 c. 1581. 3 c. 1576, § 2 3. 7 Acta Ap. Sed. XI 132, Sectio I. Titulus 2. De variis tribunalium gradibus et speciebus. Caput 1. 543 2. Officium auditorum est testes citare et audire, aliaque acta iudicialia instruere secundum tenorem mandati; nequeunt autem auditores ferre sententiam definitivam h 3. Auditor in quovis litis momento ab officio removeri potest ab eo, qui eundem eligit, iusta tamen de causa et citra partium prae­ judicium2. 4. Relator seu Ponens (Referendar) debet a praeside tribunalis collegialis designari, et quidem unus de iudicibus collegii. Officium eius est, in coetu iudicum referre de causa et in scriptis redigere sententias. Praeses tribunalis potest ex iusta causa relatori alium substituere3. ARTICULUS III. De Notario, Promotore iustitiae, Defensore vinculi. Q. 463. Quale sii in iudiciis officium notarii? R. Officium notarii est publicam fidem facere scriptura sua aut subscriptione4. Si clerici desint, possunt e laicis assumi; sed notarius in criminalibus clericorum causis debet esse sacerdos. Cuilibet pro­ cessui interesse oportet notarium, qui officio actuarii (Gerichtsschreiber) fungatur. Talis actuarius ita necessarius est in quolibet processu, ut nulla habeantur acta, si actuarii manu non fuerint exarata, vel saltem ab eo subscripta5. Designatio actuarii pertinet ad Ordinarium (epi­ scopum vel superiorem maiorem religiosum). Quodsi Ordinarius non designavit actuarium, iudex debet, antequam causam cognoscere in­ cipiat, in actuarium assumere unum e notariis legitime constitutis6. Cum in religionibus satis raro occurrant processus iudiciales, non so­ lent notarii habituales in qualibet provincia institui; ideoque oportet, ut in unoquoque processu instituatur notarius vel actuarius a superiore maiore. Q. 464. Quale sit officium promotoris iustitiae et defensoris vinculi? R. i. Promoter iustitiae, qui et vocatur promoter fiscalis (Staatsanwalt, procureur du roi), debet constitui ab Ordinario in unaquaque dioecesi (et saltem in Curia generalitia religionum clericalium exemp­ tarum). Eius officium est promovere et tueri ius et leges in causis contentiosis et criminalibus. Omnia acta processualia irrita sunt, nisi promoter iustitiae interfuerit. Si tamen ille legitime citatus aliquibus actibus non interfuerit, acta quidem valent, verum postea ipsius examini subicienda omnino sunt, ut ea omnia (sive voce sive scriptis) possit animadvertere et proponere, quae necessaria aut opportuna iudicaverit7. Promoter iustitiae potest constitui vel ad universitatem causarum vel pro singulis causis8. Promotor iustitiae eligatur sacerdos integrae famae, in iure canonico doctor vel ceteroquin peritus, ac prudentiae et iustitiae 1 c. 1582. 2 c. 1583. 3 c. 1584, De historia auditorum et relatorum videsis los. Noval 1. c. n. 130 sqq. 4 c. 373. 5 C. 1585. G Ib. § 2. 7 c. 1587. 8 c. 1588, § 2. 544 Liber IV, De processibus. Pars I. De iudiciis. zelo probatus ; in tribunali religiosorum promotor iustitiae sit praeterea alumnus eiusdem religionis k Si promotor iustitiae est electus ad uni­ versitatem causarum, a munere non cessat sede episcopali vacante, nec a Vicario capitulari potest removeri, adveniente autem novo Prae­ lato indiget confirmatione 1 2 Iusta interveniente causa, Ordinarius eum ab officio removere potest. 2. Defensor vinculi (qui est quasi species promotoris iustitiae) debet intercedere in processibus, ubi agitur de vinculo seu de validitate ordi­ nationis et matrimonii. De eius institutione, qualitatibus, remotione valent eadem, quae supra dicta sunt de promotore iustitiae. Eadem persona officium promotoris iustitiae et defensoris vinculi gerere potest, nisi multiplicitas negotiorum et causarum id prohibeat3. Officium defensoris vinculi est validitatem ordinationis vel matrimonii defendere et aliquando contra sententiam interponere appellationem nullitatis. ARTICULUS IV. De Cursoribus et Apparitoribus. Q· 465· Quale sit officium cursorum et apparitorum in iudiciis? R. Officium cursoris (qui vocatur quoque nuntius, tabellio, pedellus) est acta iudicialia intimare; officium autem apparitoris est exsecutioni mandare sententias et decreta iudicis. Eadem autem persona utroque officio fungi potest4. Ceterum ista officia aliquando aliis modis et praesertim scriptis implentur. Cursores et apparitores ordinarie sint laici, nisi in aliqua causa pru­ dentia suadeat, ut ecclesiastici ad id muneris assumantur. Eorum nomi­ natio, suspensio et revocatio fit ab Ordinario et quidem iisdem regulis, quae pro notariis observandae sunt5. Acta, quae cursores et apparitores confecerunt, publicam fidem faciunt6. CAPUT II. De tribunali ordinario secundae instantiae. Q. 466. Quaenam statuta sint de ordinario tribunali secundae instantiae seu de tribunali appellationis ? R. i. Ordinarium tribunal secundae instantiae est: a) Metropolita pro tribunali episcopi suffraganei7. b) Ordinarius, quem Metropolita, probante S. Sede, semel pro semper designavit pro causis coram ipso Metropolita in prima instantia iudicatis 8. c) Pro causis primum agitatis coram archiepiscopo, qui caret suffraganeis, vel coram loci Ordinario immediate Sedi Apostolicae sub1 c. 1589. 2 c. 1590. 8 c. 1588, § i. De historia officiorum promotoris iustitiae et defensoris vinculi videsis los. Noval 1. c. n. 140 sq. 4 c. 1591. 5 c. 1592. 6 c. 1593. ' c. 1594, § i. 8 Ib. § 2. Sectio i. Titulus 2. De variis tribunalium gradibus et speciebus. Caput 2 et 3. £4:5 iecto fit appellatio ad eum Métropolitain, qui semel pro semper, praevia S. Sedis approbatione, electus est b d) Inter religiosos exemptos pro omnibus causis coram superiore provinciali actis tribunal secundae instantiae seu appellationis est penes supremum moderatorem ; pro causis actis coram abbate locali penes supremum moderatorem congregationis monasticae; pro causis vero religiosorum, in quibus Ordinarius loci est prima instantia, iuxta supra q. 460, η. i dicta, tribunal secundae instantiae est Metropolita vel Ordi­ narius semel tamquam secunda instantia legitime electus2. 2. Tribunal secundae instantiae seu appellationis eodem modo quo tribunal primae instantiae constitui debet; et eaedem regulae, accommo­ datae ad rem, in causae discussione servandae sunt. 3. Si causa in prima instantia collégialité}' cognita fuit, etiam in secunda instantia seu in appellatione collegialiter nec a minore iudicum numero definiri debet 3. Nihil obstat, quominus iudices iidem, qui pro hac dioecesi designati sunt pro tribunali primae instantiae, sint iudices secundae instantiae pro alia dioecesi; immo ordinarie sic est. Nola. Iuxta praxim vigentem tribunal secundae instantiae ali­ quando est Curia Romana, ad quam licet appellare, etiam praetermisso ordinario tribunali secundae instantiae. CAPUT III. De ordinariis Apostolicae Sedis tribunalibus. Ut iam supra dictum est, Romanus Pontifex pro toto orbe catholico est index supremus et ultima instantia. Romanus Pontifex ius dicit vel per se ipse, quod raro accidit, vel per iudices specialiter a se delegatos, vel per tribunalia a se Romae constituta4. Talia tribunalia ordinaria (praeter S. Officium et S. Poenitentiariam) sunt duo: S. Romana Rota et Signatura Apostolica. De singulis singulariter agendum est. ARTICULUS I. De Sacra Romana Rota. Q. 467. Quaenam sit constitutio et competentia tribunalis S. Ro­ manae Rotae? R. i. Tribunal ordinarium a S. Sede constitutum pro appellationibus recipiendis est S. Rota Romana, quae est tribunal collegiale constans certo auditorum numero (circiter 10), cui praesidet Decanus, qui primus est inter pares. Iam a saeculis hoc tribunal exsistebat °, sed denuo ordinatum est a Pio X const. «Sapienti Consilio» d. 29 lun. 1908. Auditores Rotae debent esse sacerdotes laurea doctorali in utroque saltem iure praediti; eorum electio Romano Pontifici reservatur. S. Rota ius dicit aut per singulos turnos trium auditorum, aut — in casibus 1 Ib. § 3. 2 Ib. § 4. 3 c. 1596. 4 c. 1597. 5 De historia Rotae Romanae videsis los. A1oval 1. c. n. 162 sqq. Prilrnmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 35 tjzj.6 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. gravioribus — omnibus congregatis, nisi aliter pro aliqua causa Summus Pontifex constituatJ. 2. Competentia S. Rotae versatur: a) in secunda instantia circa causas, quae a quorumvis Ordinariorum tribunalibus in prima instantia diiudicatae sunt et ad S. Sedem per legitimam appellationem deferuntur; b) in ultima instantia circa causas, quae vel a quibusvis tribunalibus in secunda vel ulteriore instantia vel etiam ab ipsa Rota iam cognitae fuerunt, sed quae nondum in rem iudicatam transierunt; c) in prima instantia circa causas, quas Romanus Pontifex sive motu proprio sive ad instantiam partium ad eius tribunal advocavit; easque causas, nisi aliud cautum est in rescripto Pontificio, S. Rota iudicat quoque in secunda et tertia instantia ope turnorum, qui sibi invicem succedunt1 2. Si igitur tres auditores seu iudices in prima instantia ali­ quam causam indicaverunt, in secunda instantia requiruntur tres alii auditores vel iudices. 3. A competentia S. Rotae penitus excluduntur: a) causae maiores ratione sive personae (e. gr. principis) sive obiecti3 (e. gr. fidei). Istae enim judicantur a iudicibus in quolibet casu specialiter a Summo Pontifice deputatis4; b) decreta seu ordinationes administrativae Ordinariorum (e. gr. poeni­ tentiae, remedia poenalia). Recursus contra ista decreta seu ordinationes dirigendus est ad S. Congregationes Romanas respectivas5. Sic e. gr. si religiosus vult reclamare contra ordinationem moderatoris generalis, debet adire S. Congregationem de Religiosis; econtra si vult appellare contra sententiam eiusdem moderatoris in indicio prolatam, debet appellationem dirigere ad S. Rotam. Incompetentia S. Rotae in duobus casibus enumeratis est absoluta, ita ut sententia forte prolata esset prorsus irrita. 4. Sicuti in tribunalibus civilibus ita quoque in tribunali S. Rotae sunt advocati approbati, quos semper fere oportet adire, si quis vult indicium obtinere. Pauperibus ius est exemptionis ab expensis et gratuiti patrocinii. Etiam alii impares omnibus expensis ferendis possunt obtinere earum reductionem a praeside. ARTICULUS II. De Signatura Apostolica. Q. 468. Quaenam sit constitutio et competentia Signaturae Apo­ stolicae r R. i. Supremum Signaturae Apostolicae tribunal constat nonnullis S. R. E. Cardinalibus, quorum unus praefecti munere fungitur 6. 2. Competentia Signaturae versatur ex potestate ordinaria: 1 c. 1598. 6 c. 1602. 2 c. 1599. 3 C. 1600. * Ib. 5 c. 1601. Sectio i. Titulus 2. Caput 4. — Titulus 3. L)e disciplina in tribunalibus servanda, ζ^/ a) circa violationem secreti ac damna ab auditoribus S. Rotae illata eo, quod actum nullum vel iniustum posuerint ; b) circa exceptionem (Einrede) suspicionis contra aliquem S. Rotae auditorem, qui potest excludi e turno vel in eo relinqui1; c) circa querelam nullitatis contra sententiam rotalem ; d) circa expostulationem pro restitutione in integrum adversus ro­ talem sententiam, quae in rem indicatam transiit ; e) circa recursus adversus sententias rotales in causis matrimoniali­ bus, quas ad novum examen S. Rota admittere renuit ; f) circa conflictum competentiae, quem enasci contingit inter non­ nulla tribunalia inferiora, quae non habent tribunal superius. Ex potestate delegata Signatura Apostolica indicat de petitionibus per supplices libellos ad Rom. Pontificem porrectis ad obtinendam causae commissionem apud S. Rotam 2. 3. Quamvis Signaturae tribunalis sententiae suam vim habeant, etiamsi rationes in facto et in iure non continent, tamen sive ad in­ stantiam partis sive ex officio, si res postulet, hoc tribunal edicere potest, ut praedictae rationes exponantur secundum regulas proprias3. Ex dictis de competentia Signaturae sequitur, ut hoc tribunal sit simile tribunalibus cassationis, quae habentur in iudiciis civilibus. CAPUT IV. De tribunali delegato. Q· 469· Quaenam specialiter observare debeat index, cui non competit nisi iurisdictio delegata? R. Cum de ordinaria potestate indicum supra sufficienter dictum sit, de iudice delegatae jurisdictionis sequentia notentur: 1. Index a S. Sede delegatus potest, sed iudex ab Ordinario loci dele­ gatus debet uti. ministris in Curia dioecesana ordinarie constitutis, e. gr. promotore iustitiae, actuario etc. Iudex igitur a S. Sede delegatus potest alios quoscumque ministros aptos assumere, nisi tamen in delegationis rescripto aliud cautum est. Iudex ab Ordinario loci delegatus debet assumere eos ministros, quos episcopus habitualiter vel pro casu de­ terminato designavit 4. 2. Quantum ad potestatem iudicis delegati et notanter quantum ad facultatem subdelegandi, observanda sunt statuta generalia de potestate delegata indicata in c. 199—207 209. Ad dubia vitanda praestat, ut in delegatione ambitus potestatis delegatae accurate determinetur. TITULUS III. De disciplina in tribunalibus servanda. Praenotamen. Postquam in duobus praecedentibus titulis tractatum est de foro competenti et de diversis tribunalibus in se, nunc agendum est de 1 c. 1604, § 2. 2 c. 1603. 3 c. 1605. 4 c. 1607. 35 Liber IV. De processibus. 54.8 Pars I. De iudiciis. disciplina seu de modo procedendi, qui in omni tribunali observari debet. Cum haec materia sit satis ampla et complura sint observanda, ut processus iudicialis debito ordine peragatur, praesens titulus dividitur in quinque ca­ pita: i. De officio indicum et ministrorum tribunalis; 2. De ordine cogni­ tionum; 3. De dilationum terminis et fatalibus; 4. De loco et tempore iudicii; 5. De personis ad disceptationem judicialem admittendis et dc modo confec­ tionis et conservationis actorum. CAPUT 1. De officio iudicum et ministrorum tribunalis. Q. 470. Quaenam observare debeat iudex in omni tribunali: R. i. Iudex competens parti legitime requirenti suum ministerium ne recuset1. Immo iudex competens, qui ius reddere recusat, graviter peccat et tenetur damna exorta resarcire, atque ab Ordinario loci (vel, si de episcopo iudice agitur, a S. Sede) ad instantiam partis aut etiam ex officio congruis poenis pro gravitate culpae puniri potest, non ex­ clusa officii privatione. Idem valet de iudice, qui temere se com­ petentem declaravit, aut qui ex culpabili negligentia aut dolo actum irritum cum aliorum detrimento vel actum iniustum posuit aut aliud ligitantibus damnum intulit2. 2. Iudex, antequam aliquem ad suum trahat tribunal vel aliquem ad agendum admittat, videat, utrum ipse sit competens necne3. Quare omnia attendenda sunt, quae supra tit. I de foro competenti dicta sunt. 3. Iudex ne suscipiat cognoscendam causam, in qua ratione con­ sanguinitatis vel affinitatis in quolibet gradu lineae rectae et in primo et secundo gradu lineae collateralis, vel ratione tutelae et curatelae, intimae vitae consuetudinis, magnae simultatis (Rivalitat) vel lucri fa­ ciendi aut damni vitandi, aliquid ipsius interest, vel in qua antea ad­ vocatum aut procuratorem egit4. In iisdem rerum adiunctis ab officio suo abstinere debent quoque iustitiae promoter et defensor vinculiδ. Ratio est, quia tunc exceptio suspicionis moveri posset. 4. Circa hanc exceptionem suspicionis (Einrede wegen Befangenheit) sequentia statuta sunt: a) Exceptio suspicionis expeditissime definienda est, auditis partibus et promotore iustitiae vel vinculi defensore, si intersint nec in ipsos suspicio cadat6. Talis autem exceptio proponenda et cognoscenda est ordinarie ante litis contestationem, nisi tamen contestata iam lite pri­ mum emerserit aut pars iureiurando affirmet, eam tunc tantum sibi innotuisse 7. b) Cum iudex competens a parte recusatur ut suspectus, haec ex­ ceptio definienda est «) a delegante, si proponitur contra iudicem dele­ gatum in causa unicum, aut contra collegium vel maiorem delegatorum 1 c. 160S. 6 c. 1616. 2 c. 1625. 7 c. 1628, § I. c. 1609. 4 c. 1613, § I. 5 Ib. § 2. Sectio i. Titulus 3, De disciplina in tribunalibus servanda. Caput 1. 549 iudicum partem ; /9) definienda est a ceteris indicibus delegatis non su­ spectis, si proponitur contra unum vel alterum ex pluribus indicibus delegatis; 7) definienda est a Signatura Apostolica, si proponitur contra auditorem Rotae ; o) definienda est ab episcopo, si proponitur contra aliquem officialem; ε) definienda est a iudice principali, si proponitur contra auditorem seu alium iudicem eiusdem tribunalis; ζ) a praeside tribunalis, si proponitur contra promotorem iustitiae, defensorem vinculi aut alios administros tribunalis k c) Si ipsemet Ordinarius (e. gr. Provincialis) est iudex et contra ipsum exceptio suspicionis opponitur, tunc vel abstineat a indicando vel quae­ stionem suspicionis definiendam committat indici immediate superiori2. d) Si iudex unicus aut aliquis vel etiam omnes iudices collegiales revera suspecti declarati sunt, personae quidem sed non indicii gradus (seu instantia) mutari debent, et quidem ab Ordinario, vel, si ipse Ordi­ narius est suspectus, a iudice immediate superiore8. 5. In negotio, quod privatorum solummodo interest, iudex potest procedere dumtaxat ad instantiam partis. Quare si actor renuntiat petitioni, iudex nequit ultra procedere. In delictis autem et in iis, quae publicum Ecclesiae bonum aut animarum salutem respiciunt, iudex debet ex officio procedere 4. Proinde si actor pro re sua privata pro­ bationes facti, quas afferre posset, non affert, vel reus exceptiones sibi competentes non opponit, iudex ne suppleat; sin autem agitur vel de bono publico vel de animarum salute, probationes potest et debet supplere iudex 5. 6. Iudices et tribunalia curent, ut quam primum, salva iustitia, causae omnes terminentur, utque in tribunali primae instantiae ultra biennium non protrahantur; in tribunali vero secundae instantiae non ultra annum6. Immo si nullus actus processualis, quin obstet impedimentum, ponatur in tribunali primae instantiae per biennium, aut in gradu appellationis per annum, instantia perimitur ut infra q. 492 n. 3 dicitur. 7. lusiurandum de officio rite et fideliter implendo coram Or­ dinario vel coram iudice a quo electi sunt vel coram viro ecclesiastico ab alterutro delegato praestare debent omnes (excepto episcopo, qui per se potestatem iudiciariam exercet), qui tribunal constituunt aut eidem opem ferunt: idque ab initio suscepti officii, si sunt stabiles; aut antequam causa agatur, si pro peculiari aliqua causa sunt constituti7. Circa id iusiurandum statuitur: a) ut notarius debeat actum redigere de iureiurando praestito; b) ut debeat emitti, praemissa divini nominis invocatione, et a sacer­ dotibus, tacto pectore, a ceteris fidelibus, tacto evangeliorum libro8; c) ut iudex omnes jurantes regulariter commonefaciat de sanctitate actus et de gravissimo delicto et poena periurii9; ’ c. 1614, § i et 3. 2 Ib. §2. 3 c. 1615. 4 c. 1618. 5 c. 1619. 6 c. 1620. 7 c. 1621. 8 c. 1622, § i 9 Ib. § 2. çtjO Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. d) ut praestetur secundum formulam a iudice probatam coram eodem iudice vel eius delegato, adstante utraque vel alterutra parte, quae interesse velit b 8. Secretum servare debent iudex et tribunalis adiutores, et quidem in iudicio criminali semper, in contentioso autem, si ex revela­ tione alicuius actus processualis praeiudicium partibus obvenire possit; notanter debent omnes semper servare inviolabile secretum de discus­ sione, quae in tribunali collegiali ante ferendam sententiam habetur, tum etiam de variis opinionibus et suffragiis ibidem prolatis2. Immo, ad praecavenda scandala, dissidia aliaque incommoda, iudex potest testes, peritos, partes earumque advocatos vel procuratores iureiurando adstringere ad secretum servandum3. ludices autem, qui secretum quoquo modo violare praesumpserint, puniantur mulcta pecuniaria aliis­ que poenis, privatione officii non exclusa. Idem valet de tribunalis officialibus et adjutoribus4. 9. Iudex et omnes tribunalis administri, occasione agendi iudicii, munera quaevis acceptare prohibentur5. 10. Cum iudex praevidet, actorem probabiliter spreturum esse sen­ tentiam ecclesiasticam, si forte haec ipsi sit contraria, potest, ad con­ ventae alterius partis instantiam, vel etiam ex officio, actorem adigere ad congruam cautionem praestandam pro ecclesiasticae sententiae ob­ servantia6. Hinc saepe praestat, ut partes, iubente iudice, expresse spondeant scriptis vel saltem oraliter-coram testibus, se acceptaturas et exsecuturas esse sententiam iudicis ecclesiastici; quod notanter ob­ servandum est in compromisso per arbitros. CAPUT II. De ordine cognitionum. Q· 471· • Quonam ordine diversae actiones indiciales tractandae sinti R. i. Ad recte perficiendum processum iudicialem atque ad legi­ time et congrue ius dicendum omnino necessarium est, ut rectus ordo servetur. Hinc primo statuitur ordo observandus inter diversas causas et deinde ordo servandus inter diversas exceptiones, quaestiones etc. in eadem causa. 2. Quantum ad primum: ludices et tribunalia tenentur causas (ProzeGfalle) ad se delatas eo ordine cognoscere, quo fuerunt pro­ positae, nisi aliqua earum (e. gr. electio, beneficium) celerem prae ceteris expeditionem exigat; quod quidem peculiari decreto a iudice seu a tribunali statuendum est7. 3. Quantum ad alterum statuitur ordo in exceptionibus, reconventionibus et nonnullis aliis quaestionibus; scilicet. a) Quantum ad exceptiones : 1 c. 1622, § 3. 5 c. 1624 et 2037. c. 1623, § i 2. 6 c. 1626. 3 Ib. § 3. c. 1627. 4 c. 1625, §23. Sectio 1. Titulus 3. De disciplina in tribunalibus servanda. Caput 2 et 3. 551 Exceptiones dilatoriae (urteilsaufschiebende Einreden), eae prae­ sertim, qüae respiciunt personas et modum iudiciii, proponendae et cognoscendae sunt ante contestationem litis, nisi contestata iam lite primum emerserint aut pars iureiurando affirmet, eas tunc tantum modo sibi innotuisse b Exceptio tamen a) de incompetentia iudicis absoluta; /9) de excommunicatione iudicis in quolibet indicii gradu et statu, ante tamen sententiam definitivam, opponi potest1 2. Ratio est, quia secus sententia judicialis exponeretur nullitati. Exceptiones peremptoriae (urteilshindernde Einreden) litis finitae, e. gr. exceptio rei iudicatae, transactionis etc., proponi et cognosci de­ bente ante contestationem litis; ille autem, qui postea eas opposuit, non est quidem reiciendus, sed condemnetur in expensis processus, nisi probat, se oppositionem malitiose non distulisse. Aliae exceptiones peremptoriae opponi debent post contestatam litem et suo tempore 'tractandae sunt secundum regulas circa quaestiones incidentes3. b) Quantum ad reconventiones (Gegenklagen) : Actiones reconventionales satius statim post litis contestationem, utiliter quovis iudicii momento, ante sententiam tamen, proponi possunt. Cognoscuntur autem simul cum conventionali actione, hoc est pari gradu cum ea, nisi eas separatim cognoscere necessarium est aut iudex opportunius indicavit4. Ratio est, quia actiones conventionales et recon­ ventionales saepe seipsas compensant. c) Quantum ad alias quaestiones: Quaestiones de cautione pro expensis iudicialibus praestanda aut de concessione gratuiti patrocinii, quod statim ab initio postulatum fuit, et aliae huiusmodi quaestiones, e. gr. de sequestratione rei, de inhibitione iuris tertii videndae regulariter sunt ante litis contestationem5. Quaestio praeiudicialis, quae suboritur, proposita iam principali controversia, ante omnia a iudice cognoscenda est, si ex solutione huius quaestionis pendet solutio controversiae principalis6. Patet per se. Quaestiones incidentes, quae ex principali controversia ortae sunt, cognoscantur eo ordine, ut prius eae solvantur, quarum solutio sternit viam ad aliarum solutionem7. Per se patet. Sin autem istae quae­ stiones incidentes nullo nexu logico inter se cohaerent, tunc ea prius definiatur, quae prius proposita fuit8. — Quaestio incidens de spolio semper ante omnia est dirimenda9. Quid sit spolium dicitur c. 1698, § i cf. infra q. 487, n. 4. CAPUT III. De dilationum terminis et fatalibus. Q. 472. Quaenam sit disciplina vigens circa dilationum terminos et circa fatalia? 1 c. 1628, § i. 6 c. 1632. 2 Ib. § 2 3. 7 C. 1633, § r. 3 c. 1629. 8 Ib. § 2. 4 c. 1630. 9 Ib. S 2. 5 c. 1631. - 2 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. R. i. Fatalia legis (gesetzliche Fristen), i. e. termini perimendis iuribus a lege constituti, e. gr. io dies pro iure appellandi, 30 dies pro prosecutione appellationis, prorogari non possunt; econtra termini iudiciales et conventionales (richterliche und vereinbarte Fristen) ante eorum lapsum possunt, iusta de causa, prorogari a indice, auditis et petentibus partibus. Caveat tamen index, ne nimis diuturna fiat lis ex tali prorogatione’. 2. Si dies pro actu iudiciali indicta est feriata (quaenam dies sint feriatae, dicetur cap. seq.), nec in decreto indicis dicatur expresse tri­ bunal vacaturum nihilominus causis cognoscendis, terminus intelligitur prorogatus ad primam sequentem diem non feriatam1 2. Hinc e. gr. si statuitur a indice die 11 Dec., proximum terminum actus iudicialis esse post duas hebdomadas, iste dies non erit 25 Dec., utpote dies feriatus propter festum Nativitatis, sed dies 26 Dec. CAPUT IV. De loco et tempore iudicii. Q. 473. Quaenam sit disciplina vigens circa locum et tempus iudicii ? R. i. Quantum ad locum: Quamvis episcopus in quolibet suae dioecesis loco (qui non est exemptus) ius habeat erigendi tribunal, nihilominus penes suam sedem statuat aulam (Gerichtssaal), quae sit ordinarius indiciorum locus, ibique Crucifixi imago in loco patenti emineat et adsit evangeliorum liber3. Index ordinarie nequit ius dicere extra suum territorium, iuxta illud : «extra territorium ius dicenti impune non paretur», sed si est e terri­ torio suo vi expulsus vel a iurisdictione ibi exercenda impeditus, potest extra territorium jurisdictionem suam exercere et sententiam ferre, cer­ tiore tamen hac de re facto loci Ordinario4. 2. Quantum ad tempus: In unaquaque dioecesi Ordinarius publico decreto definire debet dies et horas, quibus tribunal adiri regulariter potest et ab eo iustitiae administratio exigi. Iusta tamen de causa, et quoties periculum est in mora, fas est fidelibus quovis tempore iudicis ministerium in sui iuris vel boni publici tutelam invocare5. — Dies feriati pro iudiciis sunt omnes dies festi dc praecepto et ultimi tres dies hebdomadae sanctae. His diebus vetitum est citationes in­ timare, audientias habere, partes et testes excutere, probationes assu­ mere, decreta et sententias ferre, denuntiare et exsequi, nisi tamen necessitas, Christiana caritas aut bonum publicum aliud postulent. ludicis est in singulis casibus statuere et denuntiare, num et quae acta supra dictis diebus feriatis expleri debeant6. 1 c. 1634. G c. 1639. 2 c. 1635. 3 c· >636. 4 c. 1637. 5 c. 1638. Sectio I. Titulus 3. De disciplina in tribunalibus servanda. Caput 4 et 5. ς-j CAPUT V. De personis ad disceptationem iudicialem admittendis et de modo confectionis et conservationis actorum. Q. 474- Quaenam personae admitti possint in tribunali ec­ clesiastico r R. i. Dum causae coram tribunali ecclesiastico aguntur, omnes extranei ab aula arceantur et ii tantummodo adsint, quos ad processum expediendum iudex necessarios esse indicavit1. Tribunal igitur eccle­ siasticum differt a tribunali civili, quod semper fere concedit publicum accessum2. Omnes iudicio assistentes, qui reverentiae et oboedientiae tribunali debitae graviter defuerunt, iudex (etiam ilico) potest, censuris quoque aliisve congruis poenis, ad officium reducere; advocatos prae­ terea et procuratores potest privare iure alias causas apud tribunalia ecclesiastica pertractandi3. 2. Si alicui actui processuali intervenit persona linguae loci ignara atque indices ac partes linguam huius personae non intelligunt, inter­ pres adhibeatur iuratus et a iudice designatus, contra quem alterutra pars legitimam exceptionem non proposuit4. Q. 475- Quid statutum sit de confectione et conservatione actorum iudicialium r R. i. Acta iudicialia, et quidem cum acta causae, i. e. ea, quae meritum quaestionis seu eius obiectum respiciunt, e. gr. sententiae et cuiuscumque generis probationes, tum acta processus (Prozefigang), e. gr. citationes, intimationes etc., scripto redacta esse debent5. Hinc illud principium in iudiciis ecclesiasticis admissum: «Quod non est in actis, non est in mundo.» Omnia acta iudicialia (nisi iusta causa aliud suadeat) lingua latina redigantur. Ratio huius statuti est duplex: a) secretum facilius servandum ; etenim lingua latina non calletur a tam multis hominibus quam lingua vernacula; b) in casu appellationis ad Curiam Romanam acta iudicialia tunc non indigent translatione in aliam linguam. Interrogationes autem et responsiones testium aliaque similia lingua vernacula confici debent6; sed in casu appellationis ad Curiam Romanam transferri debent in linguam latinam, nisi sunt facta in linguis gallica aut italica. 2. Singula folia processus numerentur (paginentur), et actuarii sub­ scriptio cum sigillo tribunalis apponatur in unoquoque folio. Singulis 1 c. 1640, § I. 2 Quamvis procedura publica in tribunalibus civilibus usitata non spernenda com­ moda afferat, tamen etiam aliquando haud parva incommoda secum fert. Indoles cum iudicis ecclesiastici tum causarum in tribunali ecclesiastico tractandarum exigit, ut tertiis personis, quorum nihil interest, aditus ad tribunal ecclesiasticum intercludatur. Quanta enim mala acciderent, si e. gr. aliquis pravae ephemeridis redactor invisus infestusque Ecclesiae libere posset interesse processibus in causis impotentiae, litis inter duos cle­ ricos etc, et postea omnia audita propalare! Procedura canonica minime est secreta; etenim omnia redigit in scriptis, quae inspici possunt ab iis, quorum interest. 3 c. 1640, § 2. 4 c. 1641. 5 c. 1642, § i. 6 Ib. § 2. 554 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. actis completis vel interruptis seu ad aliam sessionem remissis appo­ natur subscriptio actuarii et iudicis vel tribunalis praesidis b Ratio est, ne illegitime istis actis aliquid addatur. Quoties in actis iudiciahbus subscriptio partium aut testium requiritur, atque pars aut testis hanc facere nequit vel non vult, id in ipsis actis adnotetur, simulque iudex et actuarius fidem faciant, actum ipsum de verbo ad verbum parti aut testi fuisse perlectum, atque partem aut testem vel non potuisse vel noluisse subscribere12. Quodsi acta non sunt confecta hoc modo, pos­ sunt in casu appellationis a iudice superiore remitti, et tunc debent expensis actuarii et iudicis iterum confici3. In casu appellationis ac­ torum exemplaria (Abschriften, copies) rite confecta et in fasciculum religata, cum indice omnium actorum et documentorum et cum testi­ ficatione actuarii seu cancellarii de eorum fideli transcriptione et in­ tegritate, mittantur ad superius tribunal. Sin autem exemplaria sine gravi incommodo exscribi nequeunt, mittantur cum opportunis cautelis acta ipsa originalia4. Si eo mittenda sunt, ubi vernacula lingua non est cognita, acta ipsa in linguam latinam vertantur, adhibitis cautelis, ut de fideli translatione constet5. 3. Iudicio expleto documenta (non acta) partibus restitui debent, nisi in criminalibus, bono publico ita exigente, iudex aliquod retinen­ dum censuerit, e. gr. aliquod scriptum, quod valde infamat clericum. Ea autem documenta, quae apud tribunal manent, in archivo Curiae deponantur, sive publico sive secreto, prout eorum natura exigit. No­ tarii, actuarii et cancellarius sine iudicis mandato tradere prohibentur exemplar actorum iudicialium et documentorum, quae sunt processui acquisita. Anonymae epistulae, quae nihil ad causae meritum con­ tinent, et etiam epistulae subscriptae, quae sunt certo calumniosae, destruantur 6. TITULUS IV. De partibus in causa. Partes in causa (Prozei3parteien) sunt actor (Klâgcr, demandeur), reus conventus (Beklagter, defendeur), aliquando procuratores (Sachwalter oder Prozefivertreter) et advocati (Rechtsanwalt). Primo agendum est de actore et reo convento, qui sunt partes principales, et deinde de procuratoribus et advocatis, qui sunt eorum adiutores. CAPUT I. De actore et reo convento. Q· 476. Quaenam regula generalis valeat de actore et reo .R. Regula generalis est: «Nemo iudex sine actore.» Quare nullum iudicium institui potest, quando non est actor. Actor, in rebus crimi­ 1 c. 1643, §12· 2 Ib. § 3. 5 Ib. § 2. 6 c. 1645. 3 c. 1644, § 3. ‘ ib. § i. Sectio i. Titulus 4. De partibus in causa. Caput 1. 555 nalibus et in iis, quae boni publici specialiter intersunt, solet esse pro­ curator iustitiae; in aliis rebus est quaelibet persona privata physica vel moralis, quae non est specialiter prohibita. Hinc illud adagium: «Quilibet potest in iudicio agere, nisi a sacris canonibus prohibeatur; reus autem legitime conventus respondere debet.» 1 Quinam pro­ hibeantur (totaliter vel partialiter) agere in iudicio, dicetur quaest. seq. Licet autem actor vel reus conventus constituerit sibi procuratorem vel advocatum, semper tamen tenetur in iudicio ipsemet adesse, si ita vel ius vel iudex praecipit2, e. gr. in causis criminalibus. Q· 477· Quinam a iure prohibeantur aut saltem limitentur tamquam partes in causar R. i. Minores et rationis usu destituti nequeunt agere et respon­ dere in iudicio, sed debent id facere per ipsorum parentes, aut tutores vel curatores. Si autem iudex existimat, ipsorum iura esse in conflictu cum iuribus parentum vel tutorum aut curatorum, aut ipsos tam longe distare a parentibus aut curatoribus vel tutoribus, ut hisce uti aut minime aut difficulter liceat, tunc stent in iudicio per curatorem a iudice datum. In causis vero spiritualibus et cum spiritualibus conexis, e. gr. si agitur de matrimonio ineundo, de religiosa professione etc., minores, qui usum rationis assecuti sunt, agere et respondere queunt sine patris vel tutoris consensu; et quidem, si aetatem 14 annorum expleverint, etiam per se ipsos; secus per tutorem ab Ordinario datum, vel etiam per procuratorem a se auctoritate Ordinarii constitutum3. 2. Bonis interdicti (Entmündigte) et ii, qui minus firmae mentis sunt, stare per se ipsi in iudicio tantummodo possunt, ut de propriis delictis respondeant, aut ad praeceptum iudicis; in ceteris autem agere et respondere debent per suos curatores4. Animadvertere hic oportet: Ut curator ab auctoritate civili datus minoribus aliisque personis valeat in iudicio ecclesiastico stare, debet accedere consensus Ordinarii proprii illius, cui datus est. Ordinarius in hoc casu potest tunc etiam alium curatorem pro iudicio ecclesiastico constituere5. 3. Personae morales, cum aequiparentur minoribus6, nequeunt in iudicio stare nisi per proprium rectorem aut administratorem; in con­ flictu vero ipsarum iurium cum iuribus rectoris vel administratoris pro iis designandus est ab Ordinario procurator in iudicio 4. Religiosi ordinarie nequeunt in iudicio stare sine consensu pro­ prii superioris. Excipiuntur tres casus: a) si agitur de vindicandis ad­ versus religionem iuribus sibi ex professione religiosa quaesitis; b) si ipsi extra claustra legitime morantur et iurium suorum tuitio urget; c) si contra ipsum superiorem denuntiationem instituere volunt8. Superiores autem religiosi nequeunt nomine suae communitatis stare in iudicio nisi ad normam constitutionum9. 1 c. 1646. 6 c. 100, § 3. 2 c. 1647. 7 C. 1649. 3 c. 1648. 8 c. 1652. 4 c. 1650. 5 c. 1651. 3 c. 1653, § 6. 556 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. 5. Ordinarii locortim possunt quidem nomine ecclesiae cathedralis aut mensae episcopalis stare in iudicio, sed, ut licite agant, debent audire Capitulum cathédrale et consilium dioecesanum administrationis eorumve consensum vel consilium habere, quando periculo vertitur pe­ cuniae summa, pro qua alienanda eorundem consensus vel consilium requiritur h 6. Beneficiarii omnes nomine beneficii possunt in iudicio agere aut respondere, dummodo licentiam obtinuerint scripto datam Ordinarii loci, aut saltem, si res urget, vicarii foranei, qui statim Ordinarium de con­ cessa licentia certiorem reddat12. 7. Praelati et superiores capitulorum, sodalitatum et quorumlibet collegiorum stare in iudicio nequeunt, nomine suae cuiusque communi­ tatis, sine eiusdem consensu ad normam statutorum. Si Ordinarii, beneficiarii, praelati et superiores communitatum sine praescripto consensu aut consilio in iudicio egerint, piae causae aut communitati ius est ad refectionem damnorum forte ortorum 3. In casu vero defectus vel negligentiae illius, qui administrationis munere fun­ gitur, potest ipse Ordinarius per se vel per alium stare in iudicio no­ mine personarum moralium, quae sub eius jurisdictione sunt. 8. Excommunicati stare possunt (ut actores) in iudicio, nisi sunt vitandi aut tolerati post sententiam declaratoriam aut condemnatoriam. Hi enim per se ipsi solummodo possunt in iudicio impugnare excom­ municationem contra se latam ; per procuratorem autem possunt avertere aliud quodvis animae praejudicium4. — Quilibet excommunicatus con­ veniri potest ut reus; non enim de sua malitia debet reportare com­ modum. CAPUT II. De procuratoribus ad lites et advocatis. Q· 478. Quid generatim statutum sit de procuratoribus et ad­ vocatis in iudiciis ecclesiasticis ? R. i. Procurator (Sachwalter, Prozefivertreter) in iudiciis dicitur is, qui vices gerit actoris vel rei conventi. Est autem in iudicio neces­ sarius solummodo in tribus casibus, sc. a) pro episcopo, cuius per­ sona in causa est3; non enim decet dignitatem episcopalem, ut tunc in iudicio comparent; b) pro minoribus vel personis moralibus; c) quando bonum publicum id exigit6, aut si index ministerium procuratoris necessarium existimaverit7. Advocatus (Rechtsbeistand) seu causidicus vel pragmaticus est per­ sona a competenti auctoritate ecclesiastica approbata, quae in pro­ cessibus coram iudice ecclesiastico tuetur iura actoris vel rei conventi; necessarius est in tribus casibus: a) in omni iudicio criminali pro reo ; * b) in iudicio contentioso, si agitur de minoribus vel de personis moralibus 1 c· 1653> § i. 5 c. 1655, § 4· 2 Ib. § 2. 6 Ib. § 2. 3 Ib. § 4. 7 Ib. § 3. 4 c. 2263 1654. « Ib. § I. Sectio i. Titulus 4. De partibus in causa. Caput 2. 557 aut de iudicio, in quo bonum publicum vertitur; c) quando iudex id necessarium duxerit. Praeter hos casus enumeratos pars potest libere aut procuratorem vel advocatum idoneum constituere, aut per se ipsa in iudicio agere et respondereh In tribunali igitur ecclesiastico non exsistit tanta coactio de advocato habendo, quanta solet esse in iudiciis civilibus. 2. Unicum quisque potest eligere procuratorem, sed potest habere plures advocatos. Procurator nequit alium sibi substituere, nisi ex­ pressa facultas eidem facta fuerit. Si quis ex iusta causa plures pro­ curatores sibi deputavit, e. gr. quia timet, ne unus sit impeditus, nihilo­ minus unus solus potest in iudicio stare, isque qui primus suscepit hoc munus. Utrumque munus, procuratoris et advocati, etiam in eadem causa et pro eodem cliente eadem persona exercere potest2. Q· 479· Quid specialiter statutum sit de procuratoribus r R. i. Procurator debet esse a) catholicus (acatholicus non ad­ mittitur nisi per exceptionem et in necessitate); b) aetate maior; c) bonae famae atque non exclusus ab actibus legitimis3. Religiosus nequit munus procuratoris vel advocati exercere nisi in causis, in quibus vertitur utilitas suae religionis, et de licentia constitutionum et sui superioris4. In religionis tribunali procurator forte adhibitus debet esse eiusdem religionis; sin autem loci Ordinarius est iudex primae instantiae inter diversas religiosas personas (physicas vel morales) aut inter reli­ giosum et clericum saecularem, procurator vel advocatus religioni ex­ traneus eligi potest5. 2. Procurator nequit prius a iudice admitti, quam speciale man­ datum scriptum et etiam in calce ipsius citationis a mandante sub­ scriptum, et locum, diem, mensem et annum referens apud tribunal deposuerit. Quodsi mandans scribere nescit, necesse est, ut hoc ex mandato scripto constet, et ut parochus vel notarius Curiae vel duo testes loco mandantis subsignent mandatum6. Mandatum autem pro­ curatoris asservari debet in actis causae7. Praeter hoc mandatum pro­ curator indiget speciali mandato, ut possit renuntiare actioni, instantiae, actibus judicialibus, ut possit transigere, pacisci, compromittere in ar­ bitros, deferre aut referre iusiurandum et generatim ea agere, pro quibus ius requirit mandatum speciale8. 3. Procurator potest a iudice repelli, iusta tamen de causa; item potest removeri a mandante, salva obligatione solvendi honorarium ipsi debitum; verum ut remotio effectum sortiatur, necesse est, ut ipsi intimetur, et si lis iam contestata fuerit, iudex et adversa pars certiores facti sint de remotione. 4. Procurator vetatur emere litem, aut sibi de immodico emolu­ mento vel de rei litigiosae parte vindicata pacisci; quod si fecerit, nulla est pactio, et a iudice vel ab Ordinario potest poena pecuniaria 1 Tb. § 3. 5 c. 1658, §4. 2 c. 1656. e C. 1659. 8 c. 2256, n. 2. 7 c. 1660 4 c. 1657. s c. 1662. ^g Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. mulctari ’. Procurator, qui ob dona aut pollicitationes aut quamlibet aliam rationem suum officium prodiderit (verraten, trahir), vel colludat cum parte adversa, ab officio repellatur et praeter damnorum refectionem mulcta pecuniaria aliisve congruis poenis plectatur12. Q. 480. Quid specialiter statutum sit de advocatis ? R. i. Advocatus debet habere qualitates supra quaest. praec. n. 1 recensitas pro procuratore et praeterea esse doctor iuris canonici vel alioqui vere peritus in iure3. 2. Advocatus nequit patrocinium causae in tribunali suscipere, nisi sit approbatus ab Ordinario vel generaliter pro omnibus causis vel specialiter pro certa causa4. In iudicio autem peragendo coram S. Sedis delegato advocatus debet approbari ab hoc delegato5. 3. Advocatus, ut causae patrocinium suscipiat, debet habere a parte vel a iudice commissionem ad instar mandati procuratorii, sicut quaest. praec. n. 2 dictum est6. 4. Quae supra quaest. praec. nis 3 et 4 de procuratore dicta sunt, de eius remotione et de pactionibus illicitis, valent quoque de ad­ vocatis. 5. Advocatus in aliquo foro ecclesiastico habitualiter approbatus potest a iudice istius fori cogi ad gratuitum patrocinium praestandum in aliqua causa pauperis7. TITULUS V. De actionibus et exceptionibus. Praenotamen. Postquam in titulo praecedenti dictum est de partibus, i. e. de personis in causa, earumque vices gerentibus et adiutoribus sc. de procuratoribus et advocatis, nunc ex logico ordine dicendum est de actionibus et exceptionibus seu de iis actibus, quibus partes suum ius defendunt. Quod­ libet enim ius non solum actione munitur, sed etiam exceptione, quae quidem semper competit et est suapte natura perpetua8, ideoque nunquam perimitur praescriptione. Actio multis modis sumitur9, sed potissimum duplici sensu; i° pro ipso iure (Klagerecht, gerichtsfâhiger Anspruch), quod quis possidet in rem vel debitum. Quo sensu dicitur: «Actio nihil aliud est quam ius persequendi iudicio, quod sibi debetur» (Inst. 4, 6). 20 pro usu huius iuris in causis civilibus (Klage). Ista autem actio est vel in personam (condictio) vel in rem (vindicatio). Hic sumitur actio in secundo sensu. Exceptio (Einrede) est exclusio actionis vel eius effectuum. Sicut enim actor ad ius suum obtinendum utitur actione, ita reus conventus ad suam defensionem utitur exceptionibus. Exceptiones multipliciter distinguuntur, e. gr. dilatoriae, quae fiunt ad iudicii ingressum retardandum; peremptoriae, quae ius actoris penitus destruunt, ut exceptio rei indicatae, ut iam supra n. 471 dictum est. 1 c. 1665. 2 c. 1666. 8 c. 1657, §2. 4 c. 1658, § 2. 5 Ib. § 3. 6 c. 1661. 7 c. 1916. 8 c. 1667. 3 De diversis acceptionibus et divisionibus actionis et exceptionis videsis los. Novat 1. c. n. 293 sqq. Sectio i. Titulus 5. De actionibus et exceptionibus. Caput 1. 559 Q. 481. Quid generaliter statutum sit de actionibus et exceptionibus coram tribunali ecclesiastico r R. i. Actiones multipliciter dividuntur ex parte obiectorum, circa quae versantur, ut in capitulis sequentibus huius tituli explicabitur. Generaliter autem actiones distinguntur : a) Actiones petitoriae et possessoriae. Actio petitoria, ut iam ver­ bum satis indicat, petit vel persequitur ius proprietatis sibi vindicandum (Forderungsklage). Quae quidem actio petitoria potest vel directe im­ petere personam (actio in personam, e. gr. in coniugem, qui vitam coniugalem illegitime abrupit) vel directe rem nondum habitam (actio in rem, e. gr. in beneficium indebite recusatum). — Actio possessoria (Besitzklage) postulat rei possessionem vel iuris quasi-possessionem1. Vel aliis verbis : in actione possessoria actor postulat, ut res vel ius possessum sibi iuridice vindicetur. b) Actiones simplices et duplices. In actione simplici unus litigator tantum actoris partes sustinet, alter partes rei conventi. In actione vero duplici uterque litigator est actor et reus. Unus agit contra alterum reum, qui et ipse tunc agit contra primum. Actiones duplices vocantur reconventiones (Gegenklagen). 2. Actor potest pluribus simul actionibus (quae tamen secum ipsae non confligant) sive de eadem re sive de diversis reum convenire, dummodo tamen istae actiones aditi tribunalis competentiam ne egre­ diantur2. Pariter reus non prohibetur pluribus exceptionibus uti3. Actor potest in eadem instantia actiones petitorias et possessorias cu­ mulare, nisi tamen reus opponat exceptionem spolii. Pariter reus con­ ventus in petitorio potest reconvenire actorem in possessorio, et vice versa, nisi res sit de spolio4. Item fas est actori, antequam conclusum fuerit in causa, ab instituto iudicio petitorio regredi ad possessorium rei adipiscendae vel recuperandae; immo ex iusta causa iudex, etiam post conclusionem in causa, sed ante sententiam definitivam, hunc •regressum permittere potest5. Conceditur igitur magna libertas hoc in modo procedendi. ludicis est, attentis partium allegationibus, aut utramque quaestionem (petitoriam et possessoriam) unica sententia de­ finire, aut prius uni, postea alteri satisfacere, prout magis expedire ipsi videtur ad celeriorem et pleniorem iurium tuitionem6. CAPUT I. De rei sequestratione et inhibitione exercitii iuris. Q. 482. Quomodo actio de re sequestranda aut de exercitio iuris inhibendo tractari debeat? R. i. Sequestratio seu sequestrum est species depositi; est enim depositio rei litigiosae (vel fructuum eius) apud tertium, qui sequester 1 c. 1668. 2 c. 1669, § i. 5 c. 1671, § i 2. e Ib. § 3. 3 Ib. § 2. 4 c. 1670. 560 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. dicitur ea lege, ut, lite dirempta, victori restituatur h Inhibitio exercitii iuris aliqualiter reducitur ad sequestrationem. Inhibetur enim exercitium iuris, donec lis sit finita12. 2. Sequestratio alicuius rei et inhibitio exercitii alicuius iuris potest actione judiciali obtineri, si quis liquido ostendit, secus sibi damnum iniustum oriri. Non solum ex actione privata, sed etiam ex officio, instante praesertim promotore iustitiae aut defensore vinculi, iudex potest decernere sequestrationem rei aut inhibitionem iuris, quoties bonum publicum id postulare videtur3. 3. Sequestratio potest se extendere ad res debitoris etiam apud alios depositas, atque potest decerni etiam ad crediti securitatem. Ne­ queunt autem sequestrari res, quae honestae sustentationi debitoris necessariae sunt4. Pariter sequestratio rei et suspensio exercitii iuris decerni nullatenus possunt, si damnum, quod timetur, aliter reparari potest et idonea cautio de eo reparando offertur5. Ratio est obvia; sequestratio enim et inhibitio exercitii iuris sunt res odiosae. 4. Ad custodiam rei sequestratae idonea persona (proponentibus partibus) a iudice designetur, quae sequester dicitur. Si partes inter se dissentiunt, iudex ex officio sequestrem deligat. Sequester in re custodienda, curanda et servanda non minorem diligentiam adhibere debet, quam suis propriis rebus adhibet, eamque postea, cui iudex decreverit, tradere tenetur cum omni causa, i. e. cum omnibus e. gr. documentis, instrumentis pertinentibus ad rem. Sequestri id petenti congruam mercedem decernat iudex6. CAPUT II. De actionibus ex novi operis nuntiatione et damno infecto. Q. 483. Quid iure statutum sit de actione ex novi operis nuntia­ tione et damno infecto R. i. Si quis vult novum opus erigere, e. gr. ecclesiam, mona­ sterium, scholam etc., debet aliquando petere consensum ab iisr quorum interest. Si talis consensus non fuit obtentus, et si quis ex aliquo novo opere timet praeiudicium seu damnum suae rei obventurum, potest illud denuntiare iudici, ut hoc opus interrumpatur, donec utriusque partis iura, iudicis sententia, definiantur. Postquam iudex intimavit prohibitionem, opus novum continuo debet interrumpi. Potest tamen iudex continuationem permittere, si constructor novi operis idonee cavet, se in pristinum omnia esse restituturum, si victus discesserit absoluto iudicio. Nuntianti novum opus praefiniuntur duo metises ad ius suum demonstrandum; tempus istud ex iusta et necessaria causa potest a iudice, audita altera parte, prorogari vel reduci7. Quod dic­ tum est de novo opere, valet quoque de vetere opere magna ex parte 1 Hinterlegung einer streitigen Sache bei einem Dritten. 2 Hemmung einer Rechtsausiibung. 3 c. 1672. 4 c. 1673. 5 c. 1674. « c. 1675. 7 c. 1676. Sectio i. Titulus 5. De actionibus et exceptionibus. Caput 3—4. 561 mutato4. Sic e. gr. si schola hucusque valde modica multum ampliatur, possunt scholae vicinae hanc mutationem nuntiare competenti iudici. 2. Qui grave damnum rei suae imminere pertimescit ex alieno aedificio, quod ruinam minatur, ex arbore aut ex alia quacumque re, habet actionem de damno infecto^ ad obtinendam periculi remotionem, aut cautionem de damno vel avertendo vel compensando, si forte evenerit3. CAPUT III. De actionibus ob nullitatem actorum. Q. 484· Quandonam liceat nullitatem actus declarare ? R. i. Ut per se patet, aliud est iuridica declaratio nullitatis actus, et aliud est iuridica rescissio actus. De rescissione iuridica actorum in capite seq. tractabitur. Nullitas actus tunc tantum habetur, cum in eo deficiunt, quae actum ipsum essentialiter constituunt, aut sol­ lemnia seu conditiones desiderantur a iure requisitae sub poena nulli­ tatis, e. gr. si actus factus est a subiecto prorsus incapaci, si deest consensus essentialiter requisitus etc. 2. Iudex potest actum vel contractum declarare nullum, si revera aliquid essentialiter ad eius validitatem requisitum defuit. Sic e. gr. iudex nullum declarat matrimonium, in quo defuit verus consensus maritalis. Nullitas autem alicuius actus non importat nullitatem ac­ torum, qui praecedunt aut subsequuntur et ab actu non dependent4. Sic e. gr. si professio religiosa declarata fuit nulla, nihilominus validus esse potest novitiatus praecedens et valide computantur studia post eam peracta. Nullitas actus a iudice declarari nequit, nisi a) id petatur ab eo, cuius interest, aut b) publice id intersit, aut c) agatur de pau­ peribus vel de minoribus aliisve, qui minorum iure censentur e. gr. de personis moralibus5. Iudex inferior de confirmatione, ab ipso Romano Pontifice actui vel instrumento adiecta, videre non potest, nisi S. Sedis praecesserit mandatum6. 3. Qui actum posuit nullitatis vitio infectum, tenetur de damnis et expensis erga partem laesam7. Ita saltem, si actus nullus scienter po­ situs est, aut si iudex indemnitatem decrevit. CAPUT IV. De actionibus rescissoriis et de restitutione in integrum. Q. 485. Quaenam requirantur ad actionem de rescissione con­ tractus vel de restitutione in integrum? R. i. Actiones rescissoriae et de restitutione in integrum sunt eae, quibus petitur ob grave et iniustum damnum ortum, ut actus ceteroquin ipso iure validus rescindatur vel ut pristina conditio resti1 c. 1677. 2 Klage wegen drohenden Schadens (action contre un dommage futur). 3 c. 1678. 4 c. 1680, §2, 5 c. 1682. 6 c. 1686. 7 c. 1681. Prümmer, Man. iuiis eccles. Ed. a. 502 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. tuatur. Restitutio in integrum est remedium extraordinarium, quod non solet adhiberi, nisi cum remedia ordinaria aut deficiunt aut non sunt satis efficacia. 2. Ad actionem rescissoriam requiritur: a) competens iudex; b) contractus initus a) ex gravi metu iniuste incusso aut /9) ex dolo aut 7·) cum gravi quamvis non essentiali errore. Competens iudex censendus est ille, qui habet iurisdictionem in reum conventum aut in eum, qui nunc rem, de qua agitur, possidet. Si actio instituitur contra possessorem, qui res gravi metu vel dolo extortas possidet, tunc ille (sive sit bonae sive sit malae fidei) habet quidem regressum contra quemlibet usque ad ipsum metus vel doli auctorem4, sed debet cedere iuri, quod dicitur, evictionis. Nonnulli actus et contractus facti ex gravi metu iniuste incusso sunt eo ipso invalidi, e. gr. matrimonium, professio religiosa; alii autem huiusmodi actus vel contractus sunt solummodo rescindibiles. Talis actio rescissoria fieri potest intra biennium ab eo quoque, qui gravem ex contractu laesionem ultra dimidium ex errore (licet non substantiali) passus est2. Actio institui potest contra eum, qui metum intulit aut dolum patravit, quamvis-ipse non in suum, sed in alterius commodum talia peregerit3. Si autem is, qui metum intulit aut dolum patravit, urget actus vel contractus exsecutionem, competit parti laesae seu de­ ceptae exceptio metus vel doli4. Sic e. gr. si quis gravi et iniusto metu inductus promisit 100 francos alicui, qui minatus est iniustam denuntiationem, et adigitur ad hanc summam solvendam, non tenetur solvere, sed potest exceptionem gravis metus opponere. 3. Ad actionem restitutionis in integrum requiritur: a) com­ petens iudex ; b) gravis laesio inculpabiliter accepta. Competens iudex est idem, qui potest acceptare actionem rescis­ soriam, nempe ille, qui habet iurisdictionem in eum, contra quem petitur * 5. Beneficium restitutionis in integrum circa actum seu negotium va­ lidum quidem sed rescindibile potest a iudice concedi a) minoribus vel minorum iure fruentibus (personis moralibus) graviter laesis eorumque heredibus et successoribus ; b) maioribus, quos deficit actio rescis­ soria aut aliud ordinarium remedium, dummodo iustam subesse causam et laesionem non esse sibi imputandam probaverint6. Minoribus vel minorum iure fruentibus restitutio concedi potest a iudice etiam ex officio, audito vel instante promotore iustitiae7. Maioribus autem non­ nisi petentibus haec restitutio conceditur. Restitutio in integrum peti debet pro minoribus intra quadriennium ab adepta maioritate com1 c. 1685, §2. 2 c. 1684, § 2. 3 c. 1685, § i. 4 c. 1686. 5 c. 1688, § i. 6 c·. 1687. Exsistentia iustae causae vel laesionis non imputabilis non requiritur, ut minores valeant obtinere restitutionem in integrum. Cf. S. Rota d. 7 Aug. 1917 (Acta Ap. Sed. X 337). 7 c. 1688, § 2. Sectio i. Titulus 5. De actionibus et exceptionibus. Caput 5—6. 5^3 putandum ; sin autem agitur de maioribus aut personis moralibus, intra quadriennium a die laesionis factae et cessati impedimenti1. Restitutio in integrum id efficit, ut omnia revocentur in pristinum, i. e. restituantur in statum, quo erant ante laesionem, salvis tamen iuribus, quae alii, bona fide, ante petitam restitutionem quaesiverint2. Fructus quoque rei sunt restituendi, qui percepti sunt post petitionem restitutionis in integrum. Fructus antea percepti item restituendi sunt, nisi praescriptione triennali legitime acquisiti fuerint3. CAPUT V. De mutuis petitionibus seu de actionibus reconventionalibus. Q. 486. Quid iure statutum sit de mutuis petitionibus, quae vo­ cantur actiones reconventionales r R. Reconventio (Gegenklage) est actio, quam reus conventus instituit coram eodem iudice in eodem iudicio contra actorem ad sub­ movendam vel saltem minuendam actionem 4. Reconventio igitur non est vera et mera exceptio, sed reciproca actio. Reconventio reconventionis iam amplius non admittitur5. Actio reconventionalis locum habere potest in omnibus causis con­ tentiosis, exceptis causis spolii; in criminalibus autem causis non ad­ mittitur, nisi ut mutua iniuria aliqualiter compensetur6. Actio reconventionalis proponenda est iudici, coram quo actio prin­ cipalis instituta est, licet ad unam dumtaxat causam delegato vel alioquin incompetenti, nisi tamen sit absolute incompetens7. CAPUT VI. De actionibus seu remediis possessoriis. Q. 487. Quid disciplina vigens statuat de actionibus possessoriis r R. i. Antiquum ius ecclesiasticum hac in re adoptavit ius lustinianum, quod multa statuta de actione possessoria et notanter de restitutione spoliatorum habuit. Indicia possessoria vocabantur quoque interdicta. Omissis his statutis veteribus, breviter in hoc capite agitur de actionibus possessoriis, quae ceteroquin in tribunalibus ecclesiasticis hodie sunt sat rarae. Pro ampliore doctrina huius materiae satis intri­ catae videsis auctores, qui specialiter et ex professo de processibus tractent, e. gr. I. Noval, De iudiciis n. 351 sqq. Distinguitur triplex actio possessoria, sc. actio a) adipiscendae, b) retinendae, c) recuperandae possessionis. Haec ultima actio vocatur quoque actio spolii. De singulis pauca: 1 Ib. § i. 3 c. 1689. 3 Cf. S. Rota d. 7 Febr. 1916 (Acta Ap. Sed. VIII 286). i c. 1690, § 1. 5 c. 1690, § 2. Sic dictae duplicationes vel triplicationes iam amplius non per­ mittuntur. 6 c. 1691. 7 c. 1692. 564 Liber IV. Dc processibus. Pars I. De indiciis, 2. Quilibet capax possidendi et in iudicio agendi, qui ad posses­ sionem alicuius rei adipiscendam vel ad alicuius iuris exercitium ob­ tinendum munitur titulo legitimo, potest coram iudice petere, ut in rei possessionem vel iuris exercitium immittatur1. 3. Non solum possessio sed etiam simplex detentio potest prae­ stare actionem vel exceptionem possessoriam2. Quare is, qui annum integrum in possessione rei (immobilis) vel in quasi-possessione iuris tranquille manserit, si molestiam patitur, quominus suam possessionem vel quasi-possessionem retineat, habet actionem retinendae possessionis. Haec autem actio non admittitur nisi intra annum ab illata molestia adversus molestiae auctorem, ut a molestiis desistat3. Etiam is, qui vi, clam vel precario possidet, actione retinendae possessionis uti potest adversus quidem quemlibet alium deturbatorem, non autem, ut patet, adversus eum, a quo ipse rem vi vel clam surripuit aut precario ac­ cepit. In causis, quae bonum publicum spectant, iustitiae promotori ius est opponendi vitium possessionis adversus eum, qui vi, clam vel precario possidet4. — Si inter duos controversia oritur, uter eorum possideat, (e. gr. uter ex duobus parochus possideat ius administrandi sacramenta in determinato hospitali) ille in possessione praeferendus est, qui intra annum frequentiores et potiores possessionis actus exer­ cuit; in dubio autem iudex possessionem pro indiviso utrique parti attribuat. Attamen si rei vel iuris indoles aut periculum contentionum et rixarum non patiuntur, ut litigantibus pro indiviso possessio interim attribuatur (ut saepe solet accidere), iudex rem apud sequestrem de­ poni aut iuris quasi-possessionem suspendi iubeat usque ad iudicii peti­ torii exitum5. 4. Actio recuperandae possessionis vel de spolio et spolii exceptio permittuntur ei, qui vi (physica aut morali) aut clam quoquo modo a possessione rei vel quasi-possessione iuris deiectus est6. Haec autem actio non admittitur praeterlapso anno, postquam spoliatus habuit noti­ tiam rei ; exceptio vero spolii perpetua est 7. Spoliatus adversus spoli­ antem excipiens et spolium probans non tenetur respondere, nisi prius fuerit in suam possessionem restitutus. Spoliatus, ut in possessionem restituatur, nil aliud probare debet nisi spoliationem ipsam. Sed si in restitutione rei vel exercitii iuris aliquod occurrat periculum (e. gr. saevi­ tiarum, cum vir contra uxorem absentem postulat restitutionem coniugalis consortii), iudex ad instantiam partis vel promotoris iustitiae pro diversis personarum causarumve adiunctis decernat, ut restitutio suspendatur, aut ut res vel persona apud sequestrem custodiatur, donec causa definiatur iudicio petitorio 8. 5. Omnia iudicia possessoria absolvenda sunt, citata dumtaxat ad­ versa parte, si agitur de retinenda vel recuperanda possessione ; citatis vero omnibus iis, quorum interest, si agitur de adipiscenda possessionee partium interrogationibus in iudicio faciendis. 5/1 TITULUS IX. De partium interrogationibus in iudicio faciendis. Q. 493· Quid iure statutum sit de interrogationibus, quibus partes respondere debea nt .·R. i. Iudex ad eruendam veritatem facti, quod publice interest, ut extra dubium ponatur, debet partes interrogare. In aliis autem casibus potest unum ex contendentibus interrogare non solum ad in­ stantiam partis, sed etiam ex officio, quoties agitur de illustranda probatione adducta. Interrogatio partium fieri a iudice potest in quovis stadio iudicii ante conclusionem in causa; post conclusionem autem in causa solummodo si agitur de causis, quae numquam transeunt in rem iudicatam, aut de documentis nunc primum repertis1. 2. ludici legitime interroganti partes respondere tenentur et fateri veritatem, nisi agatur de delicto ab ipsis commisso2. Medio aevo iudex potuit etiam in rebus criminalibus exigere ab accusato con­ fessionem veritatis, et licitum fuit ad extorquendam veritatem non solum imponere iusiurandum de dicenda veritate, sed etiam adhibere torturam. Nunc haec sunt prorsus abolita, ita ut iudex ne iusiurandum quidem accusato imponere valeat in rebus criminalibus3. — Si pars legitime interrogata respondere recusat, iudicis est aestimare, quanti sit facienda haec recusatio, sc. utrum ea iusta sit an confessioni aequiparanda necne. Pariter pars, quae legitime interrogata respondere recusat aut quae mendaciter respondit, puniatur (ad tempus a iudice pro rerum adiunctis definiendum) remotione ab actibus legitimis ecclesiasticis. Immo si ante responsionem praestitit iusiurandum de veritate dicenda, plectatur laicus interdicto personali, clericus autem suspensione4. Iudex debet in causis contentiosis iusiurandum exigere a partibus, quoties bonum publicum in causa est; in aliis causis potest pro sua prudentia exigere iusiurandum, excepto ab accusato in re criminali, ut supra dictum est5. 3. Cum actor tum reus invicem tum etiam promoter iustitiae et defensor vinculi possunt iudici exhibere articulos seu quaesita, super quibus pars interrogetur, quaeque vulgo positiones dicuntur. In istis autem positionibus exarandis, admittendis et parti proponendis similes regulae serventur, quae infra tit. seq. indicabuntur pro examinandis testibus6. 4. Ad iusiurandum praestandum vel interrogationibus respondendum partes personaliter se sistere debent coram iudice, exceptis Cardinalibus, episcopis, personis illustribus, morbo aliove corporis vel animi impedi­ mento aut conditione vitae, ut moniales, ligatis7, extra dioecesim vel in loco dioecesis dissito commorantibus. Isti enim vel in loco electo vel domi audiendi sunt. 1 c. 1742. 6 C. I 745. 2 c. 1743, § r. 7 c. I 746. 3 c. 1744. 4 c. 1743. 6 c. 1744. 572 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. TITULUS X. De probationibus. Q. 494. Quid generaliter de probationibus iudicialibus statutum sit? R. I. Non indigent probatione (iuridica) : a) facta notoria notorietate sive iuris sive facti. Quid sit notorietas iuris et facti, dicetur in c. 2197, 1. 5, tit. i infra q. 557 (3); b) quae ab ipsa lege praesumuntur. De praesumptionibus infra c. 6 huius tituli sermo redibit; c) facta ab uno ex contendentibus asserta et ab altero admissa (in iudicio), nisi tamen a iure vel a iudice probatio nihilominus exigatur1. 2. Onus probandi incumbit ei qui asserit, (sc. actori agenti et reo excipienti) iuxta adagium : affirmanti incumbit probatio. Sin actor nequit sua asserta probare, reus debet absolvi2. 3. Probationes, quae videntur postulari ad moras nectendas iudicio, e. gr. examen testis longe dissiti aut cuius domicilium nescitur, cognitio do­ cumenti, quod cito haberi nequit, iudex ne admittat, nisi hae probationes ideo necessariae videntur, quia ceterae aut deficiunt aut satis non sunt3. Nunc de singulis mediis probationum oportet agere. CAPUT I. De confessione partium. Q. 495« Quinam sint effectus confessionis ? R. i. Confessio est aut iudicialis aut extraiudicialis. Confessio iudicialis est assertio de aliquo facto (in scriptis aut oretenus) ab una parte contra se et pro adversario coram iudice, sive sponte sive iudice interrogante peracta4. Confessio vero extraiudicialis est assertio (sive scriptis sive oretenus) non iudici, sed ipsi adversario aut aliis extra iudicium facta5. — Nonnulla aequiparantur confessioni, e. gr. recusatio scribendi, iurandi, ut dicetur suis locis. 2. Confessio iudicialis ab una parte libere et considerate facta a) relevat alteram partem ab onere probandi, dummodo agatur de negotio privato et in causa non sit bonum publicum6; b) non potest revocari, nisi id aut in continenti i. e. statim faciat confessus, aut probet con­ fessionem esse non liberam et consideratam vel errori facti adscribendam 7. 3. Confessio extraiudicialis in iudicium deducta debet a iudice, perpensis omnibus adiunctis, aestimari, quanti sit facienda8. CAPUT II. De testibus et attestationibus. Q. 496. Quid generatim de testibus et attestationibus sit notandum? R. i. Testis iudicialis est persona idonea., quae adhibetur legitime in iudicio ecclesiastico ad fidem alicuius rei faciendam. Attestationes 1 c· 1747· e. 1751. 2 C. 1748. ' c. 1752. 3 c. 1749. 8 c. 1753. 4 c. 1750. 5 c. 1753. Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput i et 2. 573 vero iudiciales sunt depositiones seu asseverationes a teste in iudicio factae. Solent distingui a) testes de visu, qui testificant de iis, quae ipsi propriis sensibus visus, auditus etc. perceperunt; b) testes de auditu, qui testificant de iis, quae ab aliis audiverunt. — Insuper distinguuntur a) testes suspecti, de quorum veracitate dubitatur; b) testes incapaces, quorum testimonium in iudicio non admittitur; c) testes classici, quo­ rum testimonium rem plene comprobat. 2. Probatio per testes idoneos in quibuslibet causis admittitur, se­ cundum iudicis tamen moderationem1. 3. Testes iudici legitime interroganti respondere et veritatem fateri debent2. Hoc enim exigit iustitia legalis et saepe quoque caritas, immo iustitia commutativa, si quis ex officio debet testimonium ferre. Attamen ab obligatione testificandi eximuntur : a) parochi aliique sacerdotes, quod attinet ad ea, quae ipsis mani­ festata sunt ratione sacri ministerii; pariter civitatum magistratus, medici, obstetrices, advocati, notarii aliique, qui ad secretum officii (etiam ratione praestiti consilii) tenentur, quod attinet ad negotia huic secreto obnoxia ; b) omnes, qui ex testificatione sua sibi vel consanguineis vel af­ finibus in quolibet gradu lineae rectae et in primo gradu lineae collate­ ralis infamiam, periculosas vexationes aliave mala valde gravia ob­ ventura timent3. 4. Testes iudici legitime interroganti scienter falsum affirmantes aut verum occultantes peccant et puniantur a iudice remotione tem­ porali ab actibus legitimis. Quodsi testis est periurus, i. e. si sub iureiurando falsum scienter asseruit, laicus puniatur interdicto personali, clericus vero suspensione. Iisdem poenis mulctentur omnes, qui testem vel peritum praesumpserint donis, pollicitationibus aut alio quovis modo inducere ad falsum testimonium dicendum aut ad veritatem occultandam4. ARTICULUS I. Qui testes esse possint. Q. 497. Quinam testes esse possint? R. i. Regula generalis est: Omnes (etiam haeretici et infideles) possunt esse testes, qui non expresse a iure repelluntur vel in totum vel ex parte5. Ius autem repellit: a) ut testes non idoneos: impuberes et mente debiles; b) ut testes suspectos: a) excommunicatos, periuros, infames; sed istae tres personarum classes non repelluntur nisi post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam ; /9) eos, qui ita abiectis sunt moribus ut fide digni non habeantur; χ) publicos gravesque inimicos partis; c) ut testes incapaces, qui nec audiri possunt: d) qui partes sunt in causa aut partium vice funguntur, veluti tutor in causa pupilli, 1 c. 1754. 2 c. 1755. § !· 5 c. 1756 et c. 2027, § i. 3 lb· § 2· 4 Ib. § 3. 5/4 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. superior aut administrator in causa suae communitatis aut piae causae, cuius nomine in iudicio consistit, iudex eiusve assistentes, advocatus aliique, qui partibus in eadem causa assistunt vel astiterunt; /9) sacer­ dotes, quod attinet ad ea omnia, quae ipsis ex confessione sacramentali innotuerunt, etsi a vinculo sigilli soluti sint; immo audita a quovis et quoquo modo occasione confessionis ne ut indicium quidem veritatis recipi possunt; 7) coniux in causa sui coniugis, consanguineus et affinis in causa consanguinei vel affinis in quolibet gradu lineae rectae et in primo gradu lineae collateralis, nisi agatur de causis, quae ad statum civilem, e. gr. matrimonialem vel religiosum personae spectant, cuius notitia aliunde haberi nequit et bonum publicum exigit ut habeatur1. 2. Testes non idonei et suspecti audiri quidem poterunt ex decreto iudicis, quo id expedire declaratur, sed eorum testimonium valebit tantummodo ut indicium et probationis adminiculum ; et generatim iniurati audiantur 2. ARTICULUS II. A quibus, quomodo et quot testes induci et qui excludi possint. Q. 498. A quibus testes inducantur r R. Testes inducuntur a) a partibus; b) possunt quoque induci a promotore iustitiae et defensore vinculi, si id ad causam interest; c) ab ipso iudice, quoties agitur de minoribus aliisve, qui minoribus aequiparantur (e. gr. de personis moralibus) et generatim, quoties bonum publicum id exigit3. Pars, quae testem induxit, potest eius examini renuntiare; sed ad­ versarius postulare potest, ut, hac non obstante renuntiatione,, testis examini subiciatur. Si quis sponte comparet testimonii reddendi gratia, iudex poterit eius testimonium admittere vel repellere, prout expedire censuerit; debet autem talem testem repellere, cum sibi videatur eum comparere moras iudicio nectendi causa vel officiendi iustitiae et veritati4. Q. 499· Quomodo testes inducanturè R. Cum probatio per testes postulatur, eorum nomina et domicilium tribunali indicentur; praeterea exhibeantur positiones seu articuli argu­ mentorum, super quibus testes sunt interrogandi. Quodsi intra diem peremptorium a iudice praestitutum obtemperatum non fuerit, postulatio censetur deserta5. Partes debent sibi invicem nota facere testium nomina, antequam eorum examen incohetur aut, si id, prudenti iudicis aestimatione, fieri sine gravi difficultate nequeat, saltem ante testifica­ tionum publicationem6. Citatio testium semper fit ministerio iudicis et intimanda est eodem modo, quo citatur reus conventus7. Testis rite citatus parere debet aut causam suae absentiae iudici notam facere. Testis inoboediens, qui illegitime aut non comparet aut renuit respondere 1 c. 1757 1974. 2 c. 1758. 6 c. 1763. 7 Cf. supra q. 490. 3 c. 1759. 4 c. 1760. 5 c. 1761. Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput 2, 575 aut iusiurandum praestare aut attestationi subscribere, a iudice potest congruis poenis coerceri et insuper mulctari pro rata damni, quod ex eius inoboedientia partibus obvenit1. Q. 500. Quot testes induci possint i R. luxta antiquum ius partes non potuerunt inducere nisi ad summum septem testes pro singulis quaestionibus probandis. luxta novum ius solummodo statuitur: «ludici ius et obligatio est nimiam multitudinem testium refrenandi.» 2 Q. 501. Qtiinam testes excludi possint r R. Testes debent ex officio excludi, non solum si liquido constat iudici, eos esse incapaces, sed etiam, postulante adversario, si iusta exclusionis causa demonstratur; quae exclusio dicitur: reprobatio per­ sonae testis. Pars autem nequit reprobare personam testis, quem ipsa induxit, nisi nova reprobationis causa supervenerit, quamvis possit eius dicta reprobare. Reprobatio testis fieri debet intra triduum, postquam testium nomina cum parte communicata fuerunt, nec postea facta ad­ mittatur, nisi a parte demonstratur vel saltem iuramento affirmatur, defectum testis antea sibi notum non fuisse. Iudex autem reprobationis discussionem in finem litis reservet, nisi contra testem stat praesumptio iuris, aut defectus est notorius vel statim ac facile probari potest vel postea probari nequit3. ARTICULUS III. De iureiurando testium. Q. 502. Quaenam observanda sint in iureiurando testium r R. i. Ordinarie debet testis, antequam testimonium edat, ius­ iurandum praestare de tota ac sola veritate dicenda; attamen hoc ius­ iurandum potest remitti a) testibus non idoneis et suspectis; b) si de iure mere privato partium agitur, utraque parte consentiente. Sed etiam cum iusiurandum a teste non exigitur, iudex testem commone­ faciat gravis obligationis, qua semper tenetur, veritatem dicendi. Partes earumve procuratores praestationi iurisiurandi testium ordinarie assistere possunt, nisi iudex prudenter existimat, id causare graves difficultates4. 2. Testes, quamvis ante examen praestiterint iusiurandum de veri­ tate dicenda, poterunt nihilominus pro prudenti arbitrio iudicis, ab­ soluto examine, adigi iterum ad iusiurandum de veritate dictorum, quoties gravitas negotii et editae testificationis adiuncta id postulare videntur 5. 3. Testes adigi etiam iureiurando possunt ad secretum servandum circa propositas interrogationes dataque interrogationibus responsa, usque dum acta et allegata publici iuris fiant; immo etiam perpetuo, si id exigit bonum publicum aut scandalum vitandum 6. 1 c. 1766. 6 c. 1769. 2 c. 1762. 8 c. 1764. 4 c. 1767. 6 c. 1768. Liber IV. De processibus. 576 Pars I. De iudiciis. ARTICULUS IV. De testium examine. Q. 503. Quomodo testes sint examinandi r R. I. Testes sunt examinandi in ipsa sede tribunalis. Ab hac regula generali eximuntur: a) Cardinales, episcopi, personae illustres, quae suae civitatis iure ex­ imuntur ab obligatione com parendi coram iudice testificandi causa: ii omnes eligere ipsi possunt locum, ubi testificentur; de quo debent iudicem certiorem facere. b) Qui morbo above corporis vel animi impedimento aut conditione vitae, uti moniales, tribunalis sedem adire nequeunt: ii domi audiendi sunt. c) Qui extra dioecesim degentes in dioecesim reverti et ad tribunalis sedem accedere sine gravi incommodo nequeunt: ii audiendi sunt a tribunali loci, ubi commorantur, secundum interrogationes et instructiones a causae iudice transmissas. d) Qui in dioecesi quidem commorantur, sed in locis ita dissitis a tribu­ nalis sede, ut sine gravibus impensis neque ipsi iudicem adire neque a iudice adiri possint. Quo in casu iudex debet propiorem aliquem sacerdotem di­ gnum et idoneum deputare, ut cum assistentia alicuius, qui actuarii munere fungatur, examen horum testium perficiat, transmissis pariter eidem inter­ rogationibus faciendis datisque opportunis instructionibus \ 2. Examini testium partes assistere nequeunt, nisi iudex eas ad­ mittendas censuerit2. 3. Testes ordinarie examinandi sunt seorsim singuli; prudenti tamen iudicis arbitrio relinquitur, post edita testimonia, testes inter se aut cum partibus conferre, seu vulgo «confrontare». Quod quidem fieri poterit, si haec omnia simul concurrunt : a) si testes inter se aut cum parte in re gravi et causae substantiam attingente dissentiunt; b) si nulla alia facilior ad veritatem detegendam suppetit via; c) si scandali vel dissidiorum periculum non est ex collatione per­ timescendum 3. 4. Examen testium non fit ab alio nisi a iudice vel ab eius delegato aut auditore, cui assistat oportet notarius. Quapropter si partes vel promoter iustitiae aut defensor vinculi intersunt et. novas interrogationes testi faciendas habent, has non testi, sed iudici eiusve locum tenenti proponere debent, ut eas ipse deferat4. Eadem praxis viget in tri­ bunalibus civilibus et est necessaria ad habendum testium ordinatum examen. Si incongruae interrogationes proponuntur testi, advocati eius vel iudicis est, eas declinare. 5. Testis primo interrogari debet non solum de generalibus personae adiunctis, hoc est, de nomine, cognomine, origine, aetate, religione, conditione, domicilio, sed etiam, quae ipsi cum partibus in causa sit 1 c. 1770. c. 1771. c. i 772. 4 c. 1773. Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput 2. 577 necessitudo ; deinde deferendae sunt interrogationes, quae causam ipsam respiciunt, et est sciscitandum, unde et quomodo ea, quae asserit, habeat cognita1. 6. Interrogationes breves sunto, non plura simul complectentes, non captiosae, non subdolae, non suggerentes responsionem, remotae a cuiusvis offensione et pertinentes ad causam, quae agitur2. 7. Interrogationes ne sint cum testibus antea communicandae; at­ tamen si ea, quae testificanda sunt, ita a merqoria sunt remota, ut, nisi prius recolantur, certo affirmari nequeant, poterit iudex nonnulla testem praemonere, si id sine periculo fieri censet3. 8. Testes oretenus testimonium dicant, et scriptum ne legant, nisi de calculo et rationibus agatur; tunc enim adnotationes, quas secum attulerunt, possunt consulere 4. 9. Responsio ex continenti redigenda est in scripto ab actuario, idque non solum quod attinet ad substantiam, sed etiam ad ipsa editi testimonii verba, nisi iudex, attenta causae exiguitate, satis habeat unam depositionis substantiam referri5. 10. Actuarius in actis mentionem faciat de praestito, remisso aut recusato iureiurando, de partium aliorumque praesentia, de interroga­ tionibus ex officio additis, et generatim de omnibus memoria dignis, quae forte acciderint, cum testes excutiebantur6. 11. Testi, antequam ab auditorio recedat, debent legi, quae actuarius de iis, quae ipse viva voce testatus est, scripto redegit, data eidem testi facultate addendi, supprimendi, corrigendi, variandi. Denique actui subscribere debent a) testis, b) iudex, c) notarius7, 12. Testes, quamvis iam excussi, poterunt, parte postulante, aut ex officio, antequam acta seu testificationes publici iuris fiant, denuo ad examen vocari, si iudex id necessarium vel utile ducat, dummodo tamen omnis collusionis vel corruptelae absit periculum8. ARTICULUS V. De testimoniorum evulgatione eorumque reprobatione. Q· 504· Quomodo testimonia testium evulgari et reprobari possint vel debeant r R. i. Testimonia testium, cum partes aut earum procuratores examini non interfuerunt, poterunt evulgari decreto iudicis aut statim post absolutum omnium testium examen, aut tempore, quo cetera probationum capitula fuerint absoluta9 Post testificationum evulgationem cessat facultas reprobandi testis persanam, excepto casu, quo a parte demonstratur vel saltem iuramento affirmatur, defectum testis antea sibi notum non fuisse. Semper autem remanet ius reprobandi testes, quod attinet aut ad modum examinis aut ad testificationes ipsas, cum 1 c. 1774. 2 c. 1775. 3 C. 1776. 4 c. 1777. 6 c. 1779. 7 c. 1780. 8 C. 1781. 9 c. 1782. Pribniner, Man. iuris eccles. Ed. 3. s c. 1778. S7 Liber IV, De processibus. 578 Pars I. De iudiciis. nempe testimonia impugnantur de variatione, contradictione, obscuritate, defectu scientiae, similibus b 2. Reprobationem oppositam iudex decreto suo reicere debet, si eam futili inniti fundamento aut ad retardandum iudicium factam animadvertit1 2. Secus iudex brevem terminum parti postulanti prae­ stituat ad probandam reprobationem, et deinde procedat ut in aliis incidentibus causis 3. 3. Post evulgatas testificationes testes iam auditi denuo super iisdem articulis ne interrogentur, neve novi testes admittantur nisi caute et ex gravi ratione in causis, quae numquam transeunt in rem iudicatam; ex gravissima ratione in ceteris; et in quolibet casu omni fraudis et subornationis periculo remoto, altera parte audita, et requisito voto promotoris iustitiae et defensoris vinculi, si hi iudicio intersint; quae omnia iudex decreto suo definiat4. ARTICULUS VI. De indemnitate testium. Q· 505. Quae et quanta indemnitas sit danda testibiis r R. Pro ipso quidem testimonio ferendo testis nihil exigere potest, sed habet ius ad petendam compensationem impensarum, quas sustinuit ratione itineris et commorationis in loco iudicii et ad congruam in­ demnitatem pro interruptione sui negotii vel operis. Iudicis est, auditis parte et teste et, si opus est, etiam peritis, taxare indemnitatem et impensas testi solvendas5. Ut talis indemnitas facile solvi possit, iudex potest exigere, ut intra terminum praestitutum congrua quantitas pe­ cuniae penes tribunalis cancellarium ab eo, qui testes inducere vult, deponatur. Si talis pecunia non est deposita, pars censetur examini testium renuntiasse6. ARTICULUS VII. De testimoniorum fide. Q. 506. Quomodo testimoniorum fides sit aestimanda ? R. i. In aestimandis testimoniis iudex prae oculis habeat: a) quae conditio sit personae, quaeve honestas, et an testis aliqua dignitate praefulgeat ; b) utrum de scientia propria, praesertim de visu et auditu proprio testificetur, an de credulitate, de fama, aut de auditu ab aliis; c) utrum testis constans sit et firmiter sibi cohaereat, an vero sit varius, incertus, vacillans; d) utrum testimonii contestes habeat, an sit singularis '. Si testes inter se discrepant, iudex perpendat, utrum edita ab iis testi­ monia sibi invicem adversentur (uti e. gr. accidit in testimoniis senum, qui accusaverunt Susannam), an sint dumtaxat diversa vel adminiculativa8. 1 c. 17S3. 6 c. 1788. 2 c. 1784. 7 c. 1789. 3 c. 1785. 8 c. 1790. * c. 1786. 5 c 1787. Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput 3. 579 2. Unius testis depositio plenam fidem non facit, nisi sit testis qualificatus, qui deponit de rebus ex officio gestis, e. gr. parochus de rebus suae paroeciae. Si sub iuramenti fide duae vel tres personae, omni exceptione maiores, sibi firmiter cohaerentes, de aliqua re vel facto in iudicio testificantur de scientia propria, sufficiens probatio habetur, nisi in aliqua causa iudex ob maximam negotii gravitatem, vel ob indicia, quae aliquod dubium de veritate rei assertae ingerunt, necessariam censeat pleniorem probationem k CAPÜT III. De peritis. Q· 507· Quomodo et quando periti adhibendi sint in iudicio b R. i. Peritorum opera in iudicio utendum est, quoties ex iuris vel iudicis praescripto eorum examen et votum requiritur ad factum ali­ quod comprobandum, e. gr. inconsummationem matrimonii, vel ad veram alicuius rei naturam dignoscendam, e. gr. impotentiam absolutam 2. 2. Iudicis est, peritos eligere vel designare, et quidem iudex potest in causis mere privatis hanc designationem facere rogatu utriusque partis vel etiam alterutrius, altera tamen consentiente; in causis vero bonum publicum respicientibus, audito promotore iustitiae aut vinculi defensore. Prudenti iudicis arbitrio relinquitur unum pluresve peritos eligere pro causae natura et rei difficultate, nisi lex ipsa numerum peritorum praefiniat3. Ad periti munus, ceteris paribus, deligantur, qui competentis magistratus auctoritate idonei fuerint comprobat, e. gr. medici, architecti approbati. Per se patet eos, qui munere testium fungi nequeunt, nec etiam in peritorum officium assumi posse4. 3. Peritorum est peritiam suam ad veritatis et iustitiae leges exigere, neque falsum affirmando neque verum occultando; in quo si deliquerint, puniantur, sicut supra dictum est de testibus falsum scienter affirmantibus vel verum occultantibus 5. 4. Easdem ob causas, quibus testes, possunt et periti recusari. Iudex autem suo decreto edicat, utrum sit admittenda recusatio necne, et, recusatione admissa, in locum periti recusati alium sufficiat6. 5. Periti censentur demandatum munus suscipere praestatione iuris­ iurandi de munere fideliter implendo. Post iusiurandum praestitum, si periti, intra praefinitum tempus, mandato non paruerint aut sine iusta causa exsecutionem defugiant, tenentur damna forte orta sarcire7. Potest tamen iudex tempus, intra quod periti votum proferre debeant, auditis partibus, prorogare 8. Periti votum suum vel in scriptis proferre possunt vel oretenus coram iudice; sed si ore profertur, statim in scriptis redigi debet a notario et a peritis subscribi9. Periti debent indicare perspicue, qua via et ratione processerint in explendo munere sibi demandato et quibus potissimum argumentis sententia ab ipsis prolata 1 c. 1791. « c. 1796. 2 c. 1792. 7 c. 1798. 3 c. 1793. 8 c 1799· 4 c. 1795. 2 c. 1801, § I. 6 c. 1794. 37 58ο Liber IV. De processibus. Pars I. De judiciis. nitatur h Partes non solum interesse possunt iurisiurandi' praestationi, sed etiam exsecutioni muneris perito demandati, nisi aliud rei natura vel honestas exigat aut lex vel iudex statuat1 2. Hinc patet, partem non semper posse interesse, si peritus medicus examen alicuius personae peragit. Si sunt plures periti, tunc suam quisque relationem a ceteris distinctam conficiat, nisi, lege non contradicente, iudex unam solam relationem a singulis peritis subscribendam fieri iubcat; quod si fiat, sententiarum discrimina, si qua fuerint, diligenter adnotentur 3. Si periti inter se discrepant, licet iudici aut exquirere peritioris suffragium (Uberbegutachtung) super relatis a primis peritis, aut novos de integro peritos adhibere. Eadem facultas iudici est, quoties periti post electio­ nem in suspicionem inciderint vel impares atque non idonei muneri perspecti fuerint4. Iudex non tantum peritorum conclusiones (etsi concordes), sed cetera quoque causae adiuncta attente perpendat et, cum reddit rationes decidendi, exprimere debet, quibus motus argu­ mentis peritorum conclusiones aut admiserit aut reiecerit5. 6. Specialia statuta observanda sunt quoties periti iudicare debent de genuinitate alicuius scripturae, prout in can. 1800 describuntur. 7. Peritorum expensas et honoraria iudex, receptam uniuscuiusque loci consuetudinem prae oculis habens, ex bono et aequo taxare debet, sed periti habent ius recursus intra decem dies ad eundem iudicem, si putant, se non recepisse sufficiens honorarium 6. CAPUT IV. De accessu et recognitione iudiciali. Q. 508. Quando et quomodo accessus et recognitio iudicialis peragenda sinti R. i. Accessus et recognitio iudicialis (gerichtlicher Augenschein) est unum ex efficacioribus mediis probationis. Sin autem ad contro­ versiae locum iudex accedere atque ipsam rem controversam inspicere necessarium existimet, decreto id praestituat, quo ea, quae in accessu (in inspectione oculari) praestanda sint, auditis partibus, summatim describat7. Hanc recognitionem peragere potest iudex vel ipse per se vel per auditorem vel per iudicem delegatum8. Potest quoque iudex peritos adhibere in hac recognitione, si ipsorum opera necessaria vel utilis videatur 9. 2. Si iurgii vel perturbationis periculum pertimescendum iudici videtur, poterit ipse providere, ne partes vel earum advocati intersint iudiciali recognitioni10. Pariter potest iudex testes (vel ex officio accitos vel a partibus ante recognitionem rite productos) in ipso iudiciali ac­ cessu examini subicere, si id expedire videtur, ad pleniorem probationem aut ad removenda dubia, ob quae recognitio decerni debuitn. 1 ib. § 36 c. 1805. 11 c. 1810. 2 c. 1797, § 2. 7 c. 1806. 3 c. 1802. « c. 1807. 4 c. 1803. 9 c. 1808. 5 c. 1804. 10 c. 1809. ^8l Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput 4 et 5. 3. Notarius diligenter debet curare, ut constet ex actis, qua die et hora recognitio facta sit, quae personae interfuerint, quae, recognitione durante, aut dicta aut peracta aut a iudice decreta sint. Peractae recognitionis instrumenta cum iudex tum notarius subscribat1. CAPUT V. De probatione per instrumenta. Separatin'! tractabitur 1. de natura et fide instrumentorum: 2. de eorum productione et actione ad exhibendum. ARTICULUS I. De natura et fide instrumentorum. Q. 509· Quaenam sit indoles et fides instrumentorum? R. i. Instrumenta seu documenta, quae in iudicio admittuntur ad probationem, sunt vel publica vel privata, prout rite confecta sunt vel a publica vel a privata persona. Publica autem instrumenta sunt aut ecclesiastica aut civilia. 2. Praecipua documenta publica ecclesiastica sunt: a) acta Summi Pontificis, Curiae Romanae, Ordinariorum in exercitio suorum munerum authentica forma exarata; itemque attestationes authenticae de iisdem actis datae ab illis vel eorum notariis; b) instrumenta a notariis ecclesiasticis confecta; c) acta iudicialia ecclesiastica ; d) inscriptiones baptismi, confirmationis, ordinationis, professionis religiosae, matrimonii, mortis, quae habentur in regestis curiae, vel paroeciae vel religionis. Insuper attestationes scriptae ex iisdem de­ sumptae et a parocho vel Ordinariis vel notariis ecclesiasticis confectae, aut earum exemplaria (Abschriften, copies) authentica. Documenta publica civilia ea sunt, quae secundum uniuscuiusque loci leges talia censentur. Documenta privata sunt litterae, contractus, testamenta et scripta quaelibet a privatis confecta2. 3. Documenta publica (sive ecclesiastica sive civilia) genuina prae­ sumuntur, donec contrarium evidentibus argumentis evincatur3; fidem faciunt de iis, quae directe et principaliter in iis affirmantur4. Sin autem sunt abrasa, correcta, interpolata aliove vitio infecta, iudicis est aestimare an et quanti tunc facienda sint5. Recognitio aut impugnatio scripturae pro­ poni potest in iudicio cum incidenter tum ad instar causae principalis6. Tunc autem genuinitas scripturae examinanda est iuxta regulas in c. 1800 traditas. 4. Documentum privatum, sive agnitum a parte sive recognitum a iudice, probat adversus auctorem vel subscriptorem et causam ab iis habentes, perinde ac confessio extra iudicium facta; sed saltem per se non habet vim probandi contra extraneos1. 1 c. 1811. 6 c. 1815. 2 c. 1813. 7 c. 1817. 3 c. 1814. 4 c. 1816. 6 c. 1818. 5 82 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. ARTICULUS II. De productione documentorum et actione ad exhibendum. Q. 510. Quid iure statutum sit de exhibitione seu productione documentorum in indicio ? R. i. Ter se patet, documenta vim probandi in iudicio non habere, nisi aut originalia sunt aut in authentico exemplari (beglaubigte Abschrift) exhibita et penes tribunalis cancellariam deposita. Solummodo ex­ cipiuntur documenta, quae iam sunt publici iuris, ut leges rite promul­ gatae. Documenta igitur communia, quaeve de communi agunt negotio, ut e. gr. testamenta aliaque instrumenta, quae respiciunt successiones, bonorum partitiones, contractus aliaque huiusmodi, de quibus lis est inter partes, quilibet ex litigantibus potest postulare, ut in iure ex­ hibeantur ab ea parte, quae illa possidere dicitur k Nemo tenetur exhibere documenta, quae communicari nequeunt sine periculo damni oriundi pro se suisque consanguineis et affinibus (in linea recta aut in primo gradu lineae collateralis) aut sine periculo violationis secreti servandi2. Nihilominus si qua saltem documenti particula, quam produci intersit, describi possit et in exemplari exhiberi sine memoratis incommodis, iudex decernere potest, ut eadem exhibeatur3. 2. Si una pars exhibere recusat documentum de iure producendum, quod ipsa fertur possidere, e. gr. contractum scriptum, iudex, altera parte postulante, auditoque, si opus sit, promotore iustitiae vel vinculi defensore, interlocutoria sententia (Zvvischenurteil) statuat, num et quo­ modo eiusdem documenti exhibitio facienda sit4. Parte parere re­ cusante, iudicis est aestimare, quanti haec recusatio facienda sit. Quodsi pars documentum apud se esse neget, iudex poterit eam examini subicere et ad iusiurandum de ea re praestandum adigere5. 3. Supra n. 1 dictum est, documenta esse exhibenda aut in originali aut saltem in exemplari. Si dubium excitatur, utrum fideliter exscriptum sit exemplar an non, iudex ad instantiam partis vel etiam ex officio decernere potest, ut ipsum documentum exhibeatur, unde exemplar est desumptum ; et si id fieri aut minime aut valde difficulter possit, iudex potest auditorem delegare aut loci Ordinarium rogare pro examine et collatione documenti, praescribens, quibus de articulis et quemadmodum fieri debeat collatio; collationi vero utraque pars assistere potest0. CAPUT VI. De praesumptionibus. Q. 511. Qualem vim probandi habeant praesumptiones.R. i. Praesumptio est rei incertae probabilis coniecturatio7. Differt autem praesumptio ab indiciis, sicut effectus a causa. Ex indiciis enim, quae sunt signa plus minusve probabilia alicuius rei, causatur prae­ sumptio. 1 c. 1822. 5 Ib. §3. 3 c. 1823, § i. 3 Ib. §2. 6 c. 1821. ' c. 1825. 4 c. 1824, § i. Sectio i. Titulus io. De probationibus. Caput 6 et 7. 583 Divisiones. Praesumptio alia est iuris, quae ab ipsa lege statuitur, e. gr. baptismus dubius praesumitur validus in ordine ad matrimonium ; alia est hominis, quae a iudice conicitur, e. gr. ex indiciis iudex prae­ sumit culpam accusati. Praesumptio iuris subdividitur in praesumptionem iuris tantum, qua lex aliquid solummodo pro vero habet, donec con­ trarium probetur, e. gr. nemo praesumitur malus, nisi probetur; et in praesumptionem iuris et de iure, quae semper censetur vera, ita ut contra eam non admittatur nisi probatio indirecta, sc. contra factum, quod est praesumptionis fundamentum h Sic e. gr. res iudicata prae­ sumptione iuris et de iure habetur vera et iusta nec impugnari directe potest1 2. 2. Vis et efficacia praesumptionis iuris consistit in eo, quod, qui habet eam pro se, liberatur ab onere probandi. Hoc autem onus tunc recidit in partem adversam; qua non probante, sententia ferri debet in favorem partis, pro qua stat praesumptio3. Sic e. gr. qui possidet rem aliquam, praesumitur eam legitime possidere neque potest licite re privari, nisi probetur, eum illegitime possidere. 3. Praesumptiones, quae non statuuntur a iure, iudex ne coniciat nisi ex facto certo et determinato, quod cum eo, de quo controversia est, directe cohaeret4. Sic e. gr. iudex potest recte praesumere, in­ fantem natum et educatum a parentibus vere Christianis esse baptizatum. Baptismus enim infantium directe cohaeret cum statu parentum vere Christianorum. CAPUT VII. De iureiurando partium. Q. 512. Quaenam sint principaliores distinctiones iurisiurandi partium ? R. lusiurandum partium de veritate dicenda in iudicio (de quo supra tit. IX sermo fuit) varie distinguitur secundum obiecta, circa quae versatur. Iuxta vigentem disciplinam iam non usuvenit in iudiciis iuramentum calumniae, iuramentum malitiae, iuramentum purgationis etc., sed solummodo tria iuramenta distinguuntur: 1. iusiurandum suppletorium (Ergànzungseid); 2. iusiurandum aestimatorium, quod antiquitus vocabatur quoque iuramentum in litem, et cuius pars fuit iuramentum Zenonianum (Schâtzungseid); 3. iuramentum decisorium (Schiedseid oder zugeschobener Eid). Q. 513 · Quaenam statuat ius vigens de tribus iuramentis enu­ meratis ? R. I. Iusiurandum suppletorium, ut iam nomen indicat, supplet seu complet probationem semiplenam et adhiberi potest, quando alia 1 c 1826. 2 c. 1904. § i. Alia praesumptio iuris et de iure habetur de validitate matrimonii, quod utroque coniuge vivente non fuit impugnatum, c 1972. 3 c. 1827. 4 c. 1828. 584 Liber IV. De processibus Pars I. De iudiciis. probationis adiumenta desunt1. Nequit itaque adhiberi, a) si aut nulla aut plena probatio adfuit ; b) si alia via adest inveniendi plenam veri­ tatem ; c) in causa criminali, ut reus suam culpam aut innocentiam affirmet. Huic iuramento vel maxime locus est, cum adiuncta, quae civilem vel religiosum personae statum respiciunt, e. gr. statum coelibem vel sacerdotalem, aliter comperiri nequeunt. Sed eodem abstineat (propter periculum periurii) iudex tam in causis criminalibus quam in contentiosis, si de iure vel de re pretii magni agitur aut de facto nimii momenti, aut si ius, res, factum non est proprium personae, cui iusiurandum esset deferendum2. Deferri autem potest hoc iusiurandum sive ex officio sive ad instantiam alterius partis vel promotoris iustitiae aut vinculi defensoris, si iudicio intersint3. Regulariter deferatur ei, qui pleniores habet probationes, cum tunc facilius iusiurandum possit sup­ plere, quae adhuc probationibus desunt. ludicis est definire, an et quando adiuncta concurrant, cur iusiurandum suppletorium deferri de­ beat. — Pars, cui iusiurandum suppletorium defertur in rebus, quae ad eius statum civilem vel religiosum non pertinent, potest ex iusta causa illud recusare vel in adversarium referre4. Quanti autem haec recusatio facienda sit, utrum iusta sit an potius confessioni aequiparanda, iudicis est aestimare. Iusiurandum suppletorium ab una parte praestitum potest ab altera impugnari5. 2. Iusiurandum aestimatorium versatur praecipue de aestimatione damni habiti. Si de iure ad damni reparationem constat, sed quantitas damni aestimari certo nequit, iudex potest parti, quae damnum passa est, hoc iusiurandum aestimatorium imponere6. In deferendo autem hoc iureiurando iudex a parte, quae damnum passa est, petat, ut sub iurisiurandi sanctitate designet res sibi ablatas vel dolo perditas earumque pretium et valorem secundum probabilem suam aestimationem exprimat. Quodsi taxatio iudici nimia videtur, eam ad aequitatem reducat, prae oculis habens omnia indicia et argumenta usu compro­ bata, adhibitis etiam, si opus est, peritis, quo magis veritati et iustitiae consulatur7. 3. Iusiurandum decisorium dirimit litem transigendo vel ante initam litem vel lite pendente. Quod quidem iusiurandum potest, iudice pro­ bante, alteri deferri ea conditione, ut quaestio sive principalis sive in­ cidens per illud decidatur8. Hoc autem iusiurandum deferri nequit, nisi adsint quattuor conditiones : a) de re, in qua cessio et transactio admittitur (ergo non e. gr. in rebus iure naturae inalienabilibus) et quae pro litigantium personis non est nimii momenti vel pretii; b) ab eo, qui cedere aut transigere potest (ergo e. gr. non a religioso sollem­ niter professo, nisi adsit debita licentia) ; c) ei, qui cedere vel transigere valet, quique pariter pro se non habet plenam probationem, cum trans­ 1 c. 1S29. 2 c. 1830, § i 2. 3 ib. § 3. 4 Vulgo: Den zugeschobenen Eid zurttckschieben. 6 c. 1832. 7 c. 1833. 8 c. 1834. 5 c. 1831. Sectio I. Titulus n. D.e causis incidentibus. 585 actio sit de re dubia; d) de mera notitia facti aut de facto, quod proprium est illius, cui iusiurandum defertur1. — Hoc iusiurandum potest a parte, a qua delatum est, revocari, quousque praestitum non fuerit, et ab altera parte acceptari et praestari ; sed potest quo­ que referri in adversarium (den Eid zurückschieben)2. Praestito iureiurando, quaestio secundum iuratam formulam finita est, perinde ac si cessio aut transactio iudicialis intercessisset3. Si iusiurandum recusatur nec tamen refertur in adversarium, iudicis est aestimare, quanti facienda sit recusatio, utrum iustis innitatur causis an potius confessioni sit aequiparanda. Sin autem refertur in adversarium, hic debet illud prae­ stare, secus causa cadit. Ut vero iusiurandum in adversarium referri possit, eaedem illae concurrant conditiones necesse est, quae ad illud deferendum requiruntur, atque idem intercedat iudicis ministerium4. TITULUS XI. De causis incidentibus. Q· 514· Quid sint causae incidentes et quomodo generaliter sint tractandae ? R. i. Causa incidens5 habetur, quoties, incepto iam iudicio, ab una ex partibus aut a promotore iustitiae vel vinculi defensore quaestio proponitur, quae, tametsi libello litis non continetur expresse, nihilo­ minus ita ad causam pertinet, ut resolvi plerumque debeat ante quae­ stionem principalem6. Vel brevius: Causa incidens est quaestio acces­ soria, quae, incohata discussione quaestionis principalis, emergit. Tales causae incidentes sunt e. gr. : contumacia alterutrius partis, interventus tertiae personae in causa, attentata pendente iam lite, de quibus singulatim postea tractandum est. 2. Causa incidens proponitur vel oretenus vel per libellum, indicato nexu, qui intercedit inter ipsam et causam principalem, et generatim servatis iis regulis, quae praescriptae sunt supra pro libello litis7. Iudex autem, libello vel petitione verbali receptis, auditis partibus et, si opus est, promotore iustitiae vel defensore vinculi, secum deliberet, num proposita incidens quaestio futilis sit et ad retardandum principale iudicium unice excitata; itemque num causa incidens talis sit naturae et tali nexu cum causa principali cohaereat, ut ante eam resolvi debeat. Si ita res se habet, libellum vel instantiam admittat; aliter eam reiciat8. Insuper iudex, attenta rei qualitate et gravitate, aestimet, utrum incidens quaestio proposita definienda sit forma iudiciali an mero de­ creto9. Si causa incidens est iudicialiter definienda (per sententiam interlocutoriam), ordinarie servandae sunt regulae in aliis iudiciis ob­ servandae ; curet tamen iudex, ut dilationum termini sint quam maxime 1 c. 1835. 2 c. 1836, § i. 5 Germanice: Zwischenstreit. 9 c. 1840, § i. 3 ib. § 2. 6 c. 1837. 4 Ib. § 5 7 c. 1838. 8 c. 1839. 586 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. breves1. Sin autem causa incidens definienda est per solum decretum, iudex debet rationes, quibus nititur sua decisio, breviter exponere in iure et in facto2. 3. Antequam finiatur causa principalis, iudex interlocutoriam sen­ tentiam (et a fortiori decretum), iusta intercedente causa, potest cor­ rigere aut revocare, requisito tamen semper voto promotoris iustitiae aut defensoris vinculi3. CAPUT I. De contumacia. Q. 5Σ5· Quid sit contumacia et quomodo tractanda sit in iudicio i R. i. Contumacia in iudicio est inoboedientia pertinaciter com­ missa ab eo, qui legitime citatus neque ulla iusta causa impeditus renuit comparere in iudicio, seu ad vadimonium venire, sicuti veteres dicebant. Contumacia igitur involvit gravem contemptum officii iudicis et iuris publici. Iudex nequit reum declarare contumacem, nisi prius constiterit: a) citationem legitime factam tempore utili ad rei notitiam venisse aut saltem pervenire debuisse; b) reum absentiae excusationem offerre neglexisse aut non iustam attulisse. De istis· duobus potest constare sive per novam citationem reo factam, ut contumaciam suam excusare conetur, sive etiam alio modo4. Non solum reus, sed etiam actor potest declarari contumax. Si enim die et hora, qua reus secundum citationis praescriptum coram iudice primum se sistit, actor non adest nullamque vel insufficientem absentiae excusationem attulit, iudex eum ad instantiam rei conventi citet iterum; et si actor novae citationi non paruerit, vel postea iudicium incohare vel incohatum prosequi neglexerit, instante reo convento vel promotore iustitiae aut vinculi defensore, contumax a iudice declaretur5. Sicuti actor, ita etiam reus nequit a iudice contumax declarari nisi ad in­ stantiam alterius partis aut promotoris iustitiae aut vinculi defensoris6. 2. Ad frangendam contumaciam rei iudex potest comminari poenas ecclesiasticas, e. gr. censuras. Sed tunc prius iteranda est rei citatio cum comminatione poenarum ; nec licet statim aut contumaciam de­ clarare aut, ea declarata, poenas irrogare, nisi probetur, hanc quoque secundam citationem suo effectu caruisse7. 3. Rei a contumacia recedentis seque in iudicio sistentis ante causae definitionem admittantur conclusiones probationesque; sed caveat iudex, ne mala fide iudicium protrahatur in longiores et non necessarias moras L 4. Post latam sententiam contumaciae iudex potest procedere, ser­ vatis servandis, usque ad sententiam definitivam eiusque exsecutionem. Sententia definitiva respicere tantum debet petita in libello litis, si fertur lite non contestata; sin autem lite iam contestata, respicit ipsum con­ 1 c. 1840, § 2. ° c. 1844. 2 Ib. § 3. 7 c. 1845. 3 c. 1841. 8 c- 1846. 4 c. 1843. 6 c. 1849. Sectio i. Titulus n. De causis incidentibus. Caput i—3. testationis obiectum1. Post latam vero sententiam contumax, qui a contumacia se non purgavit, non potest quidem appellationem inter­ ponere2, sed beneficium restitutionis in integrum ad appellandum ab ipso iudice, qui tulit hanc sententiam, petere potest; non ultra tamen trimestre ab ipsius sententiae intimatione, nisi agatur de causis, quae non transeunt in rem iudicatam3, e. gr. causae de statu personarum. 5. Effectus sententiae declarantis contumaciam sunt hi: a) Actoris contumacia a iudice declarata perimit eiusdem actoris ius ad suam instantiam prosequendam; permittitur tamen tunc promotori iustitiae vel vinculi defensori instantiam facere suam eamque prosequi, quoties bonum publicum id postulare videtur. Si actor contumax de­ claratus est, reus obtinet ius petendi, ut vel libere possit a iudicio abire vel nulla habeantur omnia eousque gesta vel definitive ipse absolvatur a petitione actoris vel iudicium (absente quoque actore) ad finem adducatur4. b) Sive actor sive reus, qui contumax declaratus contumaciam suam non purgaverit, condemnetur cum ad litis expensas, quae ob suam contumaciam factae sunt, tum etiam, si opus est, ad indem­ nitatem alteri parti praestandam. Si uterque, nempe actor et reus, sunt contumaces, ad expensas litis tenentur non pro dimidia parte, sed in solidum conditionate, i. e. unus debet solvere omnes expensas litis, si alter nihil solvit5. CAPUT II. De interventu tertii in causa. Q. 516. Quaenam requirantur, ut praeter partes tertius in causa intervenire queat r R. i. Tertius, qui vult in aliquo processu ecclesiastico intervenire, debet, ante conclusionem in causa, libellum iudici exhibere, in quo breviter de iure interveniendi ipsum edoceat. Tertius, qui intervenit in causa, admittendus est in eo statu, in quo causa reperitur, assignato eidem brevi ac peremptorio termino ad probationes suas exhibendas, si causa ad periodum probatoriam pervenerit6. Tertius non solum potest, sed aliquando debet in causa intervenire, si talis interventus appareat necessarius, ita iubente iudice ad instantiam partis vel etiam ex officio7. Sic e. gr. si religiosus accusatur a clerico saeculari, iudex competens potest iubere, ut religio ipsa vel superior religiosus com­ petens interveniat in causa. CAPUT III. De attentatis lite pendente. Q. 5X7- Quid sit attentatum lite pendente et quomodo puniaturr R. i. Attentatum (ungerechter Angriff) lite pendente est quidquid, lite pendente, aut a) altera pars adversus alteram aut b) ipse iudex 1 c. 1844, §2. s c. 1851. 2 c. 1880, n. 8. 3 c. 1847. 6 c. 1852. 7 c. 1853. 4 C. 1850. 588 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. adversus alterutram vel utramque partem innovat, parte dissentiente et in eius praeiudicium, sive innovatio respiciat ipsam litis materiam (salva tamen legitima sequestratione) sive terminos partibus a iure vel a iudice assignatos ad ponendos certos actus iudiciales1. 2. Poenae contra attentantes sunt: a) Attentata sunt ipso iure nulla; idcirco parti ex attentato laesae competit actio ad obtinendam declarationem nullitatis. Quae quidem actio utpote actio incidens instituenda est coram ipso iudice causae principalis; quod si ob attentatum pars laesa iudicem istum suspectum habeat, exceptionem suspicionis potest opponere2. b) Iudex, qui committit attentatum, fit suspectus ac proinde ab Ordinario in hoc iudicio removendus est. c) Demonstrato attentato iudex decernere debet eius revocationem seu purgationem; quodsi attentatum vi vel dolo patratum est, ut saepe solet fieri, qui illud commisit, tenetur etiam de damnis erga partem laesam 3. 3. Pendente quaestione de attentato, cursus causae principalis re­ gulariter suspenditur, sed, si iudici opportunius videtur, quaestio de attentato potest una cum causa principali pertractari et resolvi. Omnes autem quaestiones de attentatis expeditissime sunt pertractandae et decreto iudicis definiendae, auditis partibus et promotore iustitiae vel defensore vinculi, si hi iudicio intersint4. Contra hoc decretum non est locus appellationis5. TITULUS XII. De processus publicatione, de conclusione in causa et de causae discussione. Q. 518. Quid sit statutum 1. de processus publicatione; 2. de conclusione in causa \ 3. de discussione causae r R. i. Processus publicatio, quae est communicatio actorum iudicialium utrique litiganti facta, necessaria est, postquam tota probatio finita est iuxta superius dicta. Ante discussionem enim causae et sen­ tentiam iudicialem omnes probationes, quae sunt in actis et quae ad­ huc secretae manserunt, sunt ita publicandae, ut concedatur partibus earumque advocatis facultas inspiciendi acta processualia petendique eorum exemplar6. 2. Conclusio in causa1 habetur, quoties aut partes a iudice inter­ rogatae declarant, se nihil aliud deducendum habere, aut utile propo­ nendis probationibus tempus a iudice praestitutum elapsum est, aut iudex declarat se satis instructam causam habere. De peracta autem conclusione in causa (quocumque modo ea acciderit) iudex decretum ferat8. Post conclusionem in causa probationes ulteriores inhibentur, 1 c. 1854. 1 c. 1855. 3 c. 1857. ° c. 1880, n. 7. 6 c. 1858 et 1859. 8 c. i860. 4 c. 1856. 7 Germanice: AktenschluB. Sectio I. Titulus 12. De processus publicatione, de conclusione in causa etc. 389 nisi agatur (in casu raro) de causis, quae numquam transeunt in rem indicatam aut de documentis nunc primum repertis, aut de testibus, qui antea ob legitimum impedimentum induci non potuerunt tempore utili. Si iudex novas probationes admittendas esse censet, id decernat, audita altera parte, cui congruum tempus concedat, ut istas novas probationes cognoscere et se defendere possit; aliter iudicium est nullius momenti1. Facta conclusione in causa, iudex, pro suo prudenti arbitrio, partibus congruum temporis spatium praestituat ad defensiones suas seu allegationes (sive per se sive per advocatum) exhibendas. Quod quidem temporis spatium seu terminus prorogari potest a iu­ dice, instante una parte et audita altera, vel etiam coarctari, utraque consentiente 2. Defensio in scriptis est conficienda, et regularitur tot exemplaribus con­ scribenda, quot sunt indices, ita ut singula singulis iudicibus possint exemplaria distribui. Sed etiam promotori iustitiae et defensori vinculi, si iudicio inter­ sunt, debet exemplar tradi; praeterea partes inter se exemplaria commutare debent. Immo tribunalis praeses, quoties pro suo prudenti arbitrio neces­ sarium censet et sine nimio partium gravamine fieri animadvertit, mandare potest, ut defensio typis imprimatur una cum documentis principalibus in fasciculo coniungendis, qui actorum et documentorum summarium continet. Impressio talis summarii solet usuvenire in processibus apud Rotam Romanam et notanter in processibus de nullitate matrimonii. Si impressio est facienda, praeses tribunalis iubeat, nihil imprimi nisi prius exhibito manuscripto et venia illud publicandi obtenta; praeterea caveat de secreto, si quod sit in causa servandum 3. Iudicis et, in tribunali collegiali, praesidis est, moderari pro sua prudentia nimiam defensionum extensionem, nisi de hoc iam sit cautum peculiari tribunalis lege4. Communicatis vicissim inter partes defen­ sionum scripturis, utrique parti responsiones exhibere liceat, intra breve tempus a iudice praestitutum, sed ordinarie non nisi semel. Si ex gravi causa iudex concedat iteratas responsiones uni parti, eadem concessio censetur data alteri parti5. 3. Discussio causae seu informationes orales, quibus videlicet ad­ vocati iudicem de adiunctis iuris et facti causam respicientibus in­ struere satagunt, ordinarie prohibentur. Admittitur tamen moderata disputatio coram iudice pro tribunali sedente ad aliquid illustrandum, si, alterutra vel utraque parte postulante, iudex eam utilem censet et admittit, Tunc autem ad disputationem obtinendam partes debent exhibere in scriptis quaestionum capita cum altera parte discutienda, paucis verbis expressa ; iudicis vero est, ea cum partibus hinc inde communicare ac diem et horam disputationi assignare et disputationem ipsam moderari. Disputationi assistat quoque unus ex notariis tribunalis ad hoc, ut, si iudex praecipiat aut pars postulet et iudex consentiat, possit de disceptatis, confessis aut conclusis, scripto ad tramitem iuris ex continenti referre6. Est igitur in procedura civili et ecclesiastica 1 c. 1861. 6 c. 1866. 2 c. 1862. 3 c, 1863. 4 c. 1864. 5 c. 1865. ς<-)Ο Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. sat magna differentia circa discussionem causae. In procedura civili discussio oralis causae semper est in usu, econtra in procedura coram tribunali ecclesiastico discussio oralis aut omnino non aut valde limi­ tato modo usuvenit. — In causis contentiosis, si partes parare sibi tempore utili defensionem negligunt aut se remittunt iudicis scientiae et conscientiae, iudex, si ex actis et probatis rem habet plane per­ spectam, poterit statim sententiam pronuntiare1. TITULUS XIII. De sententia. Q. * 5· 9 Quid et quotuplex sit sententia iudicialisr R. i. Sententia iudicialis est legitima pronuntiatio, qua iudex cau­ sam a litigantibus propositam et iudiciali modo pertractatam definit. Ceterae iudicis pronuntiationes, quae potius versantur circa facta quae­ dam particularia in ipso iudicio necessaria, vocantur decreta2. 2. Praecipue distinguitur sententia interlocutoria et definitiva. Prior definit causam incidentem, altera causam principalem3. Magna igitur est differentia inter utramque sententiam. Quamvis enim sententia interlocutoria sit vera sententia iudicialis et non solum decretum, ac proinde in ea proferenda sint eaedem fere regulae observandae, quae in prolatione sententiae definitivae4, tamen sententia interlocutoria po­ test ab ipso iudice corrigi vel revocari, antequam causa principalis est finita6; sententia autem definitiva nequit ab ipso iudice corrigi aut mutari. 3. In causis criminalibus distinguitur quoque sententia condemnatoria et declaratoria. In prima ipse iudex decernit poenam; in altera iudex authentice declarat, reum incidisse in talem poenam a lege ipsa definitam. Q. 520. Qualzs debeat esse sententia iudicialis c R. Distinguuntur sententiae iudicialis qualitates internae et ex­ ternae. I. Qualitates internae. Sententia iudicialis debet: i. esse moraliter certa. Hinc ad pronuntiationem cuiuslibet sen­ tentiae requiritur in iudicis animo moralis (non physica aut metaphysica) certitudo circa rem sententia definiendam. Quam quidem certitudinem iudex non aliunde nisi ex actis et probatis haurire debet; probationes autem aestimare debet ex sua conscientia, nisi lex aliquid expresse statuat de efficacia alicuius probationis. Hanc doctrinam iam proposuit S. Thomas6. Iudex igitur nequit sententiam ferre secundum suam privatam scientiam, sed secundum moraliter certas probationes iudiciales. 1 c. 1867. ’ c. 1868. e S. theol. 2, 2, q. 67, a. 2. 3 ib. < c. 1875. 5 c. 1841. Sectio, i. Titulus 13. De sententia. Sin autem ex his nequit sibi efformare certitudinem, pronuntiet, non constare de iure actoris, et reum dimittat, nisi agatur de causa favora­ bili, quo in casu pro ipsa pronuntiandum est1; 2. esse definitiva, i. e. debet finire ea, quae lite contestata circum­ scripta sunt. Hinc sententia debet : a) definire controversiam coram tribunali agitatam, hoc est reum absolvere vel condemnare, quod attinet ad petitiones vel accusationes adversus eum prolatas, data sin­ gulis dubiis seu controversiae articulis congrua responsione; b) determinare, quid pars damnata dare, facere, praestare aut pati debeat, aut a quo abstinere; itemque, quo modo, loco vel tempore obligatio implenda sit; c) continere rationes seu motiva, tam in facto quam in iure, quibus dispositiva sententiae pars innititur; d) statuere de litis expensis 2. II. Qualitates externae. 1. Sententia ferri a iudice debet expleta causae disceptatione ; sin autem causa est implicatior et contentionum vel documentorum mole difficilior, interponi potest congruum temporis intervallum s. 2. Sententia ferri debet: a) divino nomine ab initio semper invocato. Sententiae tribunalium civilium solent incipere: in nomine regis. Valde decet et nunc est prae­ scriptum, ut sententiae tribunalis ecclesiastici incipiant: «Invocato divino nomine» ; b) dein exprimatur oportet, ex ordine, qui sit iudex aut tribunal; qui sit actor, reus, procurator, nominibus et domicilio rite designatis, promotor iustitiae, defensor vinculi, si partem in iudicio habuerint4. Expedit, ut in Curia habeantur formularia determinata pro sententiis ferendis ; c) postea referri debet breviter facti species cum partium con­ clusionibus; d) hisce subsequatur pars dispositiva sententiae, praemissis rationi­ bus, quibus innititur5; e) claudatur cum indicatione diei, loci, in quibus exarata est, et cum subscriptione iudicis (vel omnium iudicum, si plures fuerint) et notarii6. 3. Si sententia ferenda est in tribunali collegiali, hoc modo pro­ cedendum est: a) collegii praeses statuat, qua die et hora iudices ad deliberandum conveniant ; b) singuli iudices scriptas afferant conclusiones suas in merito causae, et rationes tam in facto quam in iure, quibus ad conclusionem suam 1 c. 1869. 2 c. 1873. 3 c. 1870. 4 c. 1874, § i 2. 5 Sola Signatura Apost. non tenetur afferre rationes sententiae suae. c c. 1874, § 5. Liber IV. De processibus. “Ç2 Pars I. De iudiciis. venerint; quae quidem conclusiones actis causae adiungantur, secreto servandae ; c) prolatis ex ordine, secundum praecedentiam, ita tamen ut semper a causae Ponente seu Relatore initium fiat, singulorum conclusionibus, habeatur moderata discussio sub tribunalis praesidis ductu, praesertim ut constabiliatur, quid statuendum sit in parte dispositiva sententiae. In discussione ista unicuique fas est recedere a pristina sua conclusione. Quodsi iudices in prima discussione ad hanc sententiam devenire aut nolint aut nequeant, differri poterit decisio ad novum conventum, qui tamen ultra hebdomadam comperendinari non debet h 4. Sententia redacta quamprimum publicetur2. Quae quidem publi­ catio fieri potest tribus modis: a) citando partes ad audiendam sententiae lectionem sollemniter factam a iudice pro tribunali sedente; b) partibus denuntiando sententiam esse penes cancellarium tribu­ nalis unaque facultatem ipsis fieri eandem legendi et eiusdem exem­ plar petendi; c) sententiae exemplar transmittendo ad partes per publicos tabel­ larios, sicut supra dictum est de citatione rei3. TITULUS XIV. De iuris remediis contra sententiam. Q. 521. Quid generaliter notandum sit de iuris remediis cont)a sententiam iudicialem ? R. i. Remedia iuris sunt media a iure concessa, quibus licet impugnare sententiam iudicialem materialiter vel formaliter iniustam vel invalidam. 2. Sententia iudicialis potest materialiter vel formaliter esse aut saltem apparere iniusta et invalida. Errare enim humanum est. Si sola iniustitia vel error materialis accidit vel in transcribenda parte dispositiva sententiae vel in referendis factis aut partium petitionibus aut in ponendis calculis, errorem corrigere valet ipse iudex, qui ad hanc correctionem deveniat, edito decreto ad instantiam partis, nisi pars altera refragetur. Si pars altera refragetur, haec quaestio incidens nihilominus decreto iudicis definiatur, sed decretum ad calcem sen­ tentiae correctae referatur 4. 3. Si sententia iudicialis est formaliter iniusta aut invalida, exsistunt quattuor remedia, quorum duo priora sunt ordinaria; duo alia vero sunt extraordinaria : a) si sententia est vel apparet formaliter iniusta et nondum transit in rem iudicatam, remedium idque frequentissimum est appellatio: b) si sententia est vel apparet invalida, conceditur querela nullitatis ; c. 1871. c. 1876. c. 1877. c. 1878. Sectio i. Titulus 14. De iuris remediis contra sententiam. Caput 1. 593 c) si sententia laesit ius tertii, is oppositionem intericere valet; d) si sententia iam transit in rem iudicatam, potest peti restitutio in integrum. De restitutione in integrum tractabitur in titulo sequenti; de tribus aliis remediis separatim agitur in tribus distinctis capitibus huius tituli. CAPUT I. De appellatione. Q. 522. Quid sit et quandonam locum habere possit appellatio r R. 'Appellatio iudicialis est rite facta provocatio a sententia in­ ferioris iudicis ad superiorem iudicem. Dico autem appellationem iudicialem; nam aliquando locum habet appellatio extraiudicialis, quae melius recursus vocatur et quae non solum a sententia iudiciali, sed etiam a decretis superioris ad maiorem superiorem fieri potest. Sic a decretis episcopi potest clericus recurrere ad S. Congregationem Concilii. Pars (sive actor sive reus), quae aliqua sententia iudiciali se gravatam putat, itemque promotor iustitiae et defensor vinculi in causis, in quibus interfuerunt, ius habent appellandi h Attamen non est locus appellationi : 1. a sententia ipsius Summi Pontificis vel Signaturae Apostolicae. Quare notanter non licet appellare a sententia S. Pontificis ad Con­ cilium oecumenicum; 2. a sententia iudicis, qui a S. Sede delegatus est ad videndam causam cum clausula: «appellatione remota»; 3. a sententia vitio nullitatis infecta; contra eam enim oportet in­ stituere querelam nullitatis ; 4. a sententia, quae in rem iudicatam transiit. Quandonam sen­ tentia in rem iudicatam transeat, dicetur infra tit. seq. ; 5. a sententia definitiva, quae decisorio iureiurando litis innixa est, ut supra dictum est q. 513; 6. a iudicis decreto vel a sententia interlocutoria, quae non habet vim definitivae, nisi tamen cumuletur cum appellatione a sententia de­ finitiva ; 7. a sententia in causa, pro qua ius cavet rem esse expeditissime definiendam, e. gr. in causis alimentorum ; 8. a sententia contra contumacem, qui a contumacia se non purgavit ; 9. a sententia lata contra eum, qui in scriptis expresse professus est se appellationi renuntiare 1 2. Q. 523· Quaenam conditiones requirantiir insuper ad legitimam appellationem r 1 c. 1879. 2 c. 1880. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 594 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. R. i. Requiritur, ut appellatio interponatur coram iudice, a quo sen­ tentia prolata est, idque intra io dies a notitia publicationis sententiae1. Appellatio autem coram isto iudice fieri potest oretcnus, dummodo id fiat vel a) statim postquam publice sententia in tribunali lecta est — tunc ab actuario in scriptis redigenda est appellatio —, vel b) etiam postea, si appellans scribere nescit aut legitime impeditur ne libellum appellatorium exhibeat. In aliis casibus appellatio debet fieri in scriptis2. Prosequenda est appellatio coram iudice, ad quem dirigitur, idque intra mensem ab eius interpositione, nisi iudex a quo longius tempus ad eam prosequendam parti praestituerit3. Ad prosequendam appellationem requiritur et sufficit, ut pars invocet ministerium iudicis superioris ad impugnatae sententiae emendationem; adiungi debent exemplar huius sententiae et libellus appellatorius, quem iudici inferiori pars exhibuerat. Iam non requiruntur sic dicti «apostoli» seu testimonium scriptum iudicis inferioris de appellatione opposita. Quodsi pars exemplar im­ pugnatae sententiae intra utile tempus a tribunali a quo nequit obtinere, interim terminus unius mensis (vel alius terminus praestitutus) non decurrit, et impedimentum significandum est iudici appellationis, qui iudicem a quo obstringat praecepto quamprimum satisfaciendi officio suo4. 2. Si pars litigans moritur aut statum mutat aut cessat ab officio, cuius ratione agit, et haec contigerunt intra terminum ad appellandum utilem, sed antequam appellatio interposita est, sententia debet iis, quorum interest, denuntiari iisque concessi intelliguntur termini a iure statuti a die denuntiationis computandi. Sin autem haec contigerunt, postquam fuit appellatum, appellatio interposita iisdem denuntietur, in quorum favorem a die denuntiationis denuo decurrere incipit tempus utile ad appellationem prosequendam 5. 3. Inutiliter elapsis fatalibus appellationis supra indicatis sive coram iudice a quo sive coram iudice -ad quem, deserta censetur appellatio 6. 4. Appellatio facta ab actore prodest etiam reo et vicissim. Si appellatio interponitur ab una parte non contra totam sententiam iudicialem, sed contra aliquod caput sententiae, pars adversa, etsi fatalia appellationis fuerunt transacta, potest contra alia capita incidenter ap­ pellare, et quidem etiam sub conditione recedendi, si prior pars ab appellatione recesserit. Per se patet, non nisi ea capita appellationi subici, contra quae appellatum est; sin autem appellans nullum caput determinavit, appellatio praesumitur facta contra omnia capita et contra totam sententiam 7. 5. Si unus ex pluribus correis aut actoribus sententiam appellatione impugnat, impugnatio censetur ab omnibus facta, quoties res petita est 1 c. 1881. Dies computantur civiliter et non naturaliter; dies a quo computatur in termino. Quare quoad initium est tempus utile, quod ignoranti non currit; at in suo decursu est continuum et peremptorium (etiam dies feriatos comprehendens), quod a iudice neque contrahi neque prorogari potest. Ita sententia Card. Lega, quae confirmata est a S. Rota d. 18 Aug. 1916 (Acta Ap. Sed. IX 402). 2 c. 1882. 3 c. 1883. 4 c. 1884. 5 c. 1885. 6 c. 1886. 7 c. 1887; cf. infra q. 503. Sectio i. Titulus 14. De iuris remediis contra sententiam. Caput 2. individua aut obligatio solidalis; expensas vero iudiciales ille tantum sustinere debet, qui appellavit, si iudex appellationis primam sententiam confirmavit b 6. Appellatio ordinarie habet effectum suspensivum ideoque suspendit exsecutionem sententiae prioris, et res debet relinqui in statu priore. Obtinet enim principium: «Lite pendente nihil innovetur.» Sunt tamen paucae exceptiones 2. 7. Interposita appellatione tribunal a quo debet ad iudicem ad quem actorum causae authenticum exemplar vel ipsamet originalia acta causae transmittere3. Finita appellatione acta originalia ad primum tribunal remittenda sunt. 8. Iudex appellatus nihil aliud potest nisi sententiam priorem con­ firmare aut reicere (sive ex toto sive ex parte), minime autem potest admittere novam petendi causam. Hinc non fit nova litis contestatio. Potest autem, ut patet, admittere nova instrumenta et novas probationes b CAPUT II. De querela nullitatis contra sententiam. Q· 524· Quaenam requirantur ad querelam nullitatis? R. i. Ad querelam nullitatis requiritur ante omnia, ut sententia iudicialis vere appareat nulla. Porro sententia iudicialis potest laborare vitio aut insanabilis aut sanabilis nullitatis. Sententia laborat vitio in­ sanabilis nullitatis: a) quando lata est a iudice absolute incompetent! vel in tribunali collegiali non legitimo numero iudicum composito; b) quando lata est inter partes, quarum altera saltem non habet per­ sonam standi in iudicio, e. gr. si fuit minor ; c) quando quis nomine alterius egit sine legitimo mandato 5. — Sententia laborat vitio sanabilis nullitatis, quando a) legitima defuit citatio ; b) motivis seu rationibus decidendi est destituta; omnia enim tribunalia, excepta Signatura Apostolica, debent sententiae afferre rationes seu motiva, ut supra dictum est; c) subscriptionibus caret iure praescriptis sc. iudicis et notarii; d) non refert indicationem anni, mensis, diei, loci, quo prolata fuit6. 2. Nullitas insanabilis proponi potest per modum exceptionis in perpetuum ; per modum vero actionis intra 30 annos a die publicationis sententiae, et quidem proponi debet coram iudice, qui talem sententiam tulit7. Querela nullitatis sanabilis proponi potest vel a) una cum appellatione intra 10 dies, vel b) seorsim et unice intra 3 menses a die publicationis sententiae, et quidem coram iudice, qui eam tulit8. Sin autem pars veretur, ne iudex, qui sententiam querela nullitatis impugnatam tulit, praeoccupatum animum habeat, et proinde eum suspectum merito existimat, exigere potest, ut alius iudex (ab Ordinario designandus), sed in eadem iudicii sede, in eius locum subrogetur9. 1 c. 1888. 6 c. 1894. 2 c. 1889. 7 c. 1893. 3 c. 1890. 8 c. 1895. 4 c. 1891. 9 c· 1896. 5 c. 1892. 38* Liber IV. De processibus. 596 Pars I. De iudiciis. 3. Querelam nullitatis interponere possunt non solum partes, quae se gravatas putant, sed etiam promoter iustitiae aut defensor vinculi, quoties iudicio interfuerunt. Immo ipse iudex potest ex officio sen­ tentiam nullam a se latam retractare et emendare intra terminos ad agendum supra statutos1. CAPUT III. De oppositione tertii. Q. 525· Quid sit oppositio tertii et quomodo sit facienda r R. i. Oppositio tertii est remedium extraordinarium ad im­ pugnandam sententiam judicialem, cuius exsecutio laederet iura aliorum. 2. Haec oppositio fieri potest duplici modo : vel postulando re­ visionem sententiae ab ipso iudice, qui eam tulit, vel appellando ad iudicem superiorem. In utroque autem casu oppositor probare debet, ius suum revera esse laesum aut probabiliter laesum iri. Quae quidem laesio oriri debet non aliunde, sed ex ipsa sententia iudiciali, quatenus aut ipsa est causa laesionis, .aut, si exsecutioni mandetur, oppositorem gravi praeiudicio sit affectura. Si neutrum probatur, iudex, non obstante tertii oppositione, sententiae exsecutionem decernat2. 3. Admissa instantia, si oppositor agere vult in gradu appellationis, tenetur observare leges pro appellatione supra indicatas; sin autem alterum modum eligendo coram ipso iudice, qui sententiam tulit, suam petitionem ponit, servandae sunt regulae pro causis incidentibus datae3. 4. Si oppositor causam vicit, sententia antea lata mutanda est a iudice secundum oppositoris instantiam4. TITULUS XV. De re indicata et de restitutione in integrum. Q. 526. Quandonam habeatur sic dicta res indicator R. Res iudicata (rechtskràftiges Urteil) habetur5: 1. duplici sententia conformi. In processibus tamen de nullitate matrimonii et in paucis aliis casibus post duplicem sententiam con­ formem adhuc praesto est remedium appellationis ; 2. sententia intra utile tempus non appellata, aut quae, licet appel­ lata coram iudice a quo, deserta fuit coram iudice ad quem; 3. sententia definitiva unica, a qua non datur appellatio in casibus supra q. 522 indicatis. Numquam transeunt in rem iudicatam causae de statu personarum, e. gr. de statu matrimoniali vel clericali, de validi­ tate professionis religiosae etc. ; sed ex duplici sententia conformi in his causis consequitur, ut ulterior propositio non debeat admitti nisi novis prolatis iisdemque gravibus argumentis vel documentis6. 1 c. 1897. c c. 1903. 2 c. 1899. 3 c. 1900. 4 c. 1901. 5 c. 1902. Sectio I. Titulus 15. De re iudicata et restitutione in integrum. — Titulus 16. Caput 1. 597 Effectus. Res iudicata praesumptione iuris et de iure habetur vera et iusta nec directe impugnari potest. Potest autem indirecte impugnari, e. gr. probando probationis documenta esse falsa, ut supra tit. X, c. 6 de praesumptionibus, dictum est. Res iudicata facit ius inter partes (saltem in foro externo) et dat exceptionem ad impediendam novam eiusdem causae introductionem h Q. 527. Qïiandonam liceat petere restitutionem in integrum: R. i. Remedium extraordinarium restitutionis in integrum, de quo iam supra tit. V, c. 4 sermo fuit, obtineri potest, dummodo evi­ denter constet de iniustitia rei iudicatae. De hac iniustitia non constat evidenter nisi in quattuor casibus: 1) si sententia nititur documentis falsis; 2) si post sententiam latam detecta fuerint documenta, quae facta nova et contrariam decisionem exigentia peremptorie probant; 3) si sententia ex dolo partis prolata fuit in damnum alterius ; 4) si ali­ quod grave praeceptum legis evidenter neglectum fuit2. 2. Ad restitutionem in integrum concedendam competens est iudex, qui sententiam tulit, nisi tamen ea petatur in quarto casu modo indi­ cato. Tunc enim eam concedit tribunal appellationis3. 3. Petitio restitutionis in integrum suspendit sententiae exsecutionem nondum inceptam. Si tamen suspicio est fundata, quod petitio facta sit ad moras exsecutioni nectendas, iudex decernere potest, ut sen­ tentia nihilominus exsecutioni demandetur, assignata autem idonea cautione, ut, si restitutio ista postea concedatur, ille, qui eam petivit, indemnis fiat4. TITULUS XVI. De expensis iudicialibus et gratuito patrocinio. Dividitur iste titulus in duo capita: de expensis iudicialibus; 2. de gratuito patrocinio totali vel partiali. CAPUT I. De expensis iudicialibus. Q. 528. Quaenam sit disciplina vigens circa expensas iudiciales? R. i. In causis contentiosis (non autem in criminalibus)5 possunt partes adigi ad aliquid solvendum titulo expensarum iudicialium, nisi ab hoc onere eximantur iuxta infra cap. seq. dicenda. 2. In Concilio provinciali vel in conventu episcoporum statuenda est taxarum iudicialium notula ac regula, in qua praefiniatur, quid partes debeant pro expensis iudicialibus; quae sit retributio pro ad­ vocatorum et procuratorum opera a partibus solvenda; quae mercedis mensura pro versionibus et transcriptionibus; pro his examinandis et 1 c. 1904. 2 c. 1905. ’ 3 c. 1906. 4 c. 1907 5 c. 1908. Recte dicit I. Naval 1. c. n. 687: In causis criminalibus reum adigere ad solvendas expensas iudiciales «dedecet et nefas est» ; cf. quoque E. Eichmann 1. c. § 69. 598 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. fide facienda de earum fidelitate; itemque pro exscribendis ex archivo documentis. Potest autem iudex pro suo prudenti arbitrio exigere, ut pecunia pro iudicialibus expensis, pro indemnitate testium, pro hono­ rariis peritorum debita a parte, quae petit, vel, si iudex ex officio agit, ab actore antea deponatur penes tribunalis cancellariam, aut saltem congrua cautio praestetur pecuniam deinde solutum iri1. 3. Victus 'victori omnes iudiciales expensas regulariter reficere tenetur. Si tamen actor vel reus partialiter tantum succubuit, aut si lis agitata fuit inter consanguineos vel affines, aut de quaestione valde ardua actum fuit, aut quacumque alia iusta et gravi de causa, poterit iudex pro suo prudenti arbitrio ex toto vel ex parte expensas compen­ sare inter litigantes; idque debet exprimere in ipso sententiae tenore2. Si actor vel reus temere litigavit (i. e. sine iusta causa), non solum ad refectionem expensarum, sed etiam ad damnorum refectionem damnari debet3. Si plures sunt in causa, qui condemnationem ad expensas merentur, iudex eos damnet in solidum, si agitur de obligatione soli' dali; aliter pro rata4. 4. A pronuntiatione circa expensas non datur distincta appellatio; sed pars, quae se gravatam putat, oppositionem intra 10 dies facere potest coram eodem iudice, qui de hac re cognoscere denuo poterit et taxationem emendare ac moderari. Appellatio autem a sententia circa causam principalem secum fert appellationem a pronuntiatione circa expensas5. CAPUT II. De gratuito patrocinio aut expensarum iudicialium deminutione. Q. 529· Quando et quomodo expensarum remissio aut deminutio obtineri queat r R. i. Inde ab initio suo Ecclesia semper pauperes defendit ideoque iis, qui in totum impares sunt expensis iudicialibus sustinendis, ius concedit ad gratuitum patrocinium ; iis autem qui ex parte tantum impares sunt, ad expensarum deminutionem6. Qui exemptionem ab expensis vel earum deminutionem assequi vult, eam a iudice postulare debet, dato supplici libello allatisque documentis, quibus, quae con­ ditio sit postulantis quaeve eius rei familiaris copia, demonstret; prae­ terea probare debet, se non futilem neque temerariam causam agere Iudex postulationem serio examinet requisitis notitiis de postulantis statu rei familiaris auditoque promotore iustitiae; immo potest con­ cessam remissionem aut deminutionem revocare, si in decursu pro­ cessus assertam paupertatem non adesse compertum habuit7. 2. Ad gratuitum pauperum patrocinium iudex in singulis causis obliget aliquem ex advocatis in suo foro approbatum, qui ab hoc 1 c. 1909 et 1507. 2 c. 1911. 3 c. 1910, § 2. 5 c. 1913. 6 c. 1914. 7 c. 1915. 4 c. 1912. Sectio i. Tit. 16. De expensis iudicialibus. — Tit. 17. De exsecutione sententiae. 599 munere explendo nisi ex causa iudici probata sese subducere nequit; secus a iudice congrua poena, etiam suspensionis ab officio, plecti potest. Deficientibus autem advocatis, iudex Ordinarium loci roget, ut aliam idoneam personam, si opus est, designet ad pauperis patro­ cinium suscipiendum b TITULUS XVII. De exsecutione sententiae. Q- 530. Quando et quomodo sententia iudicialis sit exsecutioni mandanda ? R. i. Sententia iudicialis nequit exsecutioni mandari, nisi aut a) transiit in rem iudicatam, aut b) provisorio decreto iudicis ita statu­ tum est. Iudex potest sententiae, quae nondum transiit in rem iudi­ catam, provisoriam exsecutionem iubere: 1) si agitur de provisionibus seu praestationibus ordinatis ad necessariam sustentationem, e. gr. reli­ giosi expulsi; 2) si alia gravis necessitas urget. In istis tamen duobus casibus debet per cautiones, fideiussiones aut pignora satis consuli in­ demnitati alterius partis, casu quo exsecutio revocanda sit2. Non antea exsecutioni locus esse poterit, quam exsecutorium iudicis decretum habeatur; quo sc. edicitur, sententiam ipsam exsecutioni mandari debere. Hoc autem decretum pro diversa causarum natura vel in ipso senten­ tiae tenore includatur vel separatim edatur3. 2. Si sententiae exsecutio exigit praeviam aliquam redditionem ra­ tionum (Rechnungsablage), habetur causa incidens, quae decidenda est (servatis de iure servandis) ab illo ipso iudice, qui tulit sententiam ex­ secutioni mandandam4. 3. Non iudex ipse, sed Ordinarius loci, in quo sententia primi gradus lata est, debet exsequi sententiam5. Quodsi Ordinarius loci id renuit vel negligit, parte cuius interest instante aut etiam ex officio, exsecutio spectat ad iudicem appellationis, e. gr. ad Metropolitani. Inter reli­ giosos autem exsecutio sententiae spectat ad eum superiorem, qui de­ finitivam sententiam tulit aut iudicem delegavit6. Quinam sit superior competens ad iudicandos religiosos eiusdem vel diversi ordinis, dictum est supra q. 460. 4. Exsecutor, nisi quid eius arbitrio in ipso sententiae tenore fuerit permissum, debet ipsam sententiam secundum obvium sensum verbo­ rum exsequi. Quare potest quidem videre de exceptionibus circa mo­ dum et vim exsecutionis, non autem de merito causae. Non enim est iudex, sed exsecutor. Nihilominus si plane compertum habet, senten­ tiam esse manifeste iniustam, abstineat ab exsecutione et partem ad eum, qui exsecutionem iussit, remittat7. Exsequi enim sententiam certe iniustam est peccatum. 1 c. 1916. 2 c. 1917. 3 c. 1918. 4 c. 1919. 5 Hoc valet quoque si sententia definitiva lata est in gradu appellationis. e c. 1920. 7 c. 1921. Liber IV. Lie processibus. 6oo Pars I. De iudiciis. 5. Si in sententia iudiciali adiudicata fuit res aliqua (e. gr. bene­ ficium), haec actori tradenda est, simulae sententia transiit in rem iudicatam ; sin autem reus damnatus fuit ad praestandas res mobiles vel ad solvendam pecuniam vel ad aliud faciendum, 4 menses conce­ duntur pro implenda obligatione; quem quidem terminum iudex potest prorogare vel reducere, ita tamen ut neque infra 2 menses coarctetur neque 6 menses excedat1. In primo casu habetur actio realis, in se­ cundo vero actio personalis. 6. In exsecutione peragenda exsecutor caveat, ut quam minimum noceatur damnato. Quapropter incipiat exsecutionem a distrahendis rebus, quae minus damnato necessariae sunt; relinquat autem ea, quae eius victui vel industriae deserviunt; praesertim debet clerico damnato ea relinquere, quae necessaria sunt ad eius honestam sustentationem. Clericus enim habet sic dictum privilegium competentiae. — Ad ex­ secutionem privationis beneficii iudex ne procedat contra clericum, qui S. Sedem adiit; sed si agitur de beneficio curato, Ordinarius provideat per designationem vicarii substituti2. 7. Si reus reluctat exsecutioni sententiae, tunc exsecutor prius uta­ tur monitis et praeceptis; ad poenas autem spirituales et ad censuras ne deveniat nisi ex necessitate et gradatim3. Auxilium brachii saecu­ laris hodie iam non est in usu. SECTIO II De peculiaribus normis in certis quibusdam iudiciis servandis. Praenotamen. Postquam in prima sectione huius partis in longum et latum dictum est de iudiciis in genere atque de omnibus requisitis, quae in ordinario processu iudiciali observanda sunt, Codex iur. can. in hac secunda sectione statuit de nonnullis particularibus iudiciis; praemittit autem unum titulum de modis evitandi indicium contentiosum, cum valde optandum sit, ut lites inter fideles pro viribus evitentur. Veteres canonistae solebant habere longum et specialem tractatum de iudicio criminali; econtra hanc materiam tractat Codex iur. can. in uno solo titulo, quia regulae datae de iudiciis in genere observandae quoque sunt generaliter in iudicio criminali. Causae matrimoniales sunt valde frequentes ac proinde est specialis titulus de iis; causae contra s. ordinationem, quamvis non sint tam frequentes, tamen propter maximum earum momentum merentur, quae speciali titulo tractentur. TITULUS XVIII. De modis evitandi indicium contentiosum. Modi vitandi indicium contentiosum sunt duo: 1. transactio; 2. compro­ missum in arbitros. De utroque separatim agendum est. 1 c. 1922. 2 c. 1923. 3 c. 1924. Sectio 2. Titulus 18. De modis evitandi iudicium contentiosum. Caput i et 2. (3OI CAPUT I. De transactione. Q. * ·53 Quid sit et quomodo transactio facienda siti R. i. Transactio (Vergleich) in genere est quaedam amicabilis com­ positio, qua aliquod negotium inter certas personas persolvitur vel ob litem vitandam finiendamve vel ob aliam causam. Transactio autem in stricto sensu est pactum onerosum de re dubia et lite nondum finita, quo aliquid datur vel promittitur, ut litigantium alter litem de­ serat. Quare ad transactionem stricte dictam duo omnino sunt neces­ saria, sc. a) ut detur aut promittatur aliquid; b) utque de re dubia fiat. De re certa transactio nequit fieri. Transactio est igitur con­ tractus onerosus, ideoque cum ex parte materiae tum ex parte paci­ scentium ea omnia requiruntur, quae necessaria sunt pro contractibus onerosis. Notanter haec praescribuntur: a) In rebus contentiosis (ubi transactio est possibilis) iudex potest transactionem permittere quocumque tempore ante sententiam defini­ tivam. Convenit dignitati iudicantis, ne ipse per se (regulariter saltem) negotium transactionis suscipiat, sed ut illud alicui sacerdoti, praesertim ex iudicibus synodalibus, committath b) Ut transactiones tamquam contractus etiam in foro civili effectum sortiantur, serventur normae statutae a legibus civilibus loci, in quo transactio initur, nisi istae leges iuri divino aut ecclesiastico adversentur2. c) Transactio valide fieri nequit «) in causa criminali, exceptis forte aliquibus causis iniuriarum et diffamationis inter laicos; β) in matri­ monio dissolvendo; γ) in materia beneficiaria, quando de ipso titulo beneficii disputatur, nisi tamen accedat legitima auctoritas ecclesiastica (de reditibus beneficiariis per se non prohibentur transactiones); o) in commutatione rei spiritualis cum re temporaria, cum id sit simonia. — Cum transactio sit revera contractus onerosus et species aliqua aliena­ tionis, requiruntur omnes sollemnitates a iure pro alienatione rerum ecclesiasticarum praescriptae, quoties agitur de transactione circa res ecclesiasticas3. Hinc e. gr. si inter duas paroecias fit transactio de agro controverso, requiritur praevia licentia S. Sedis, si valor excedit valorem 30000 librarum. 2. Effectus transactionis ad exitum feliciter perductae dicitur compo­ sitio seu concordia. Expensarum, quas transactio postulavit, utraque pars dimidium solvat, nisi aliud expresse cautum est4. CAPUT II. De compromisso in arbitros. Q. 532. Quaenam requirantur ad compromissum in arbitrosr R. i. Ad evitandas iudiciales contentiones, partes possunt quoque inire conventionem, qua controversia solvenda committatur iudicio unius 1 c. 1925. 2 c. 1926. c. 1927. c. 1928. 6θ2 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. vel plurium, qui vel ad normam iuris quaestionem dirimant vel de bono et aequo negotium pertractent et transigant. Si controversia solvenda est ab arbitris ad normam iuris, tunc summarie observandae sunt regulae pro iudiciis ecclesiasticis supra indicatae; sententia ab ar­ bitris lata vocatur laudum (Schiedsspruch). Sin autem controversia solvenda est de bono et aequo, iudices non vocantur arbitri, sed arbitratores, et sententia lata dicitur arbitramentum h 2. Cum ii, qui compromissum in arbitros vel in arbitratores ineunt, se obligent stare decisionibus ferendis ac proinde revera contractum onerosum ineant, requiruntur ea omnia, quae supra quaest. praec. dicta sunt de transactionibus, e. gr. materia apta, personae habiles etc.2 3. Prohibentur ab arbitri (non autem ab arbitratoris) munere valide gerendo laici in causis ecclesiasticis, excommunicati et infames post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam ; religiosi vero munus arbitri ne suscipiant sine venia superioris3. Iuxta vetus ius religiosi sicut non potuerunt esse iudices, ita nec etiam arbitri; iuxta vigentem autem disciplinam non solum arbitratores, sed etiam arbitri esse pos­ sunt in omnibus negotiis ecclesiasticis, supposita tamen licentia proprii superioris. 4. Cum ante sententiam arbitrorum vel arbitratorum partes se ex­ presse obligent, velle se submittere laudo vel arbitrament©, post sen­ tentiam latam iam amplius non est locus appellationi proprie dictae. Proinde si partes nolunt se antea submittere laudo vel arbitrament©, opus est instituere iudicium ecclesiasticum proprie dictum. TITULUS XIX. De iudicio criminali. Praenotamen. Valde breviter Codex iur. can. tractat de processu crimi­ nali, qui ceteroquin hodie satis rarus est, cum alia media saepe praesto sint ad corrigendos clericos delinquentes, e. gr. poenitentiae, remedia poenalia, correptiones etc. Si enim clericus vel religiosus revera gravia crimina com­ misit neque aliis mediis corrigi (e. gr. correptione) potest, solet declinare tribunal ecclesiasticum et in saeculo vivere, quin curet de sententia aut prae­ cepto sui superioris. Adhuc rarius locum habet processus criminalis eccle­ siasticus contra laicum. In delictis mixti fori, sc. quae partim ad laicale partim ad ecclesiasticum forum pertinent, Ordinarius regulariter ne procedat, cum reus laicus est, et civilis magistratus, in reum animadvertens, publico bono satis consulit45 . — Delicta, quae cadunt sub criminali iudicio, sunt delicta publica6, quae sc. sunt iam divulgata aut in talibus adiunctis conti­ gerunt seu versantur, ut facile divulgatum iri prudenter indicari debeant. Nonnulla autem delicta, quamvis publica non puniuntur in proprio criminali iudicio, sed aliis modis, ut postea dicetur, e. gr. si clericus publice delinquit contra obligationem residentiae vel negligenter tractat officia status sui. — 1 c. 1929. 5 Ib. § i. 2 c. 1930. 3 c. 1931. 4 c. 1933, § 3. Quid sit delictum publicum dicetur infra q. 557. J Sectio 2. Titulus 19. De iudicio criminali. Caput 1 et 2. 603 Antequam processus criminalis institui potest, requiritur 1. accusatio vel denuntiatio; 2. inquisitio; 3. correptio iudicialis. Proinde de his tribus prius tractandum est. CAPUT I. De accusatoria actione et denuntiatione. Q·533. Quaenam iure statuta sint de accusatione vel denuntiatione criminis ? R. i. Accusatio, quae est legitima delatio rei criminis ad iudicem competentem vindictae publicae causa, uni promotori iustitiae reser­ vatur, ceteris omnibus exclusis h Quare ea, quae veteres canonistae disputaverunt de diversis legitimis accusatoribus, nunc antiquata et abolita sunt. Promoter iustitiae accusationem facere debet per libel­ lum accusatorium, qui simili modo conficiendus est, ac supra tit. VI de libello litis dictum est2. Antequam libellus accusationis tradendus est, prius necessariae sunt denuntiationes, inquisitiones etc. 2. Denuntiatio iudicialis alieni delicti fieri potest a quolibet fideli ad satisfactionem petendam vel damnum sibi resarciendum vel etiam studio iustitiae ad alicuius scandali vel mali reparationem. Immo non solum potest, sed debet fieri denuntiatio delicti, quotiescumque ad eam quis adigitur sive lege positiva (e. gr. lex denuntiandi confessarium sollicitantem), sive lege naturali, sc. ob fidei vel religionis periculum vel ob aliud imminens publicum malum 3. In theologia morali tractatur quaestio, quandonam correptio fraterna sit praemittenda denuntiationi. 3. Denuntiatio scriptis a denuntiante subsignatis vel oretenus fieri debet loci Ordinario vel cancellario Curiae vel vicario foraneo vel parocho, a quibus tamen, si viva voce facta fuit, scriptis est consi­ gnanda et statim ad Ordinarium deferenda4. Qui autem delictum denun­ tiat, debet promotori iustitiae adiumenta suppeditare ad eiusdem delicti probationem5. Ita saltem, si processus criminalis est instituendus. 4. Denuntiatio praevia aut querela partis laesae regulariter requi­ ritur in causa iniuriarum aut diffamationis, ut actio criminalis instituatur. Sed si agitur de iniuria aut diffamatione gravi clerici vel religiosi aut a clerico vel religioso. commissa, actio criminalis institui potest etiam ex officio6, cum id honor status clericalis aut religiosi exigere videatur. CAPUT II. De inquisitione. Q· 534- Quid sit inquisitio iudicialis et quomodo sit perficienda ? R. i. Inquisitio iudicialis (gerichtliche Untersuchung) est indagatio legitima ad detegendum crimen eiusque auctorem. Distinguitur in­ quisitio generalis et specialis, prout fit generatim de aliquibus crimi1 c. 1934. 6 c. 1938. 2 c. 1955. 8 c. 1935· 4 c. 1936. 5 c. 1937. 6θ4 Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. nibus alicubi Augentibus, vel specialiter de certo delicto a certa persona commisso. Hic sermo est de sola inquisitione speciali, quae locum habet, si aliquod delictum nec notorium nec omnino certum est, sed aliqualiter innotuit, sive ex rumore et publica fama, sive ex denuntia­ tione, sive ex querela damni, sive ex inquisitione generali ab Ordinario facta, sive alia quavis ratione. Antequam quis citatur ad respondendum de delicto, haec inquisitio specialis necessaria est, sive agatur de ir­ roganda poena vindicativa vel censura, sive de ferenda sententia declaratoria poenae vel censurae, in quam quis incidit1. 2. Haec inquisitio, quamvis ab ipso loci Ordinario peragi possit, ex generali - tamen regula committenda est alicui ex iudicibus syn­ odalibus, vel ex particulari ratione alii personae2. Quae quidem com­ missio ne fiat generaliter, sed pro casu particulari. Proinde iam non exsistunt inquisitores habituales secundum ius commune. Inquisitor, quamvis teneatur iisdem obligationibus, quibus iudices ordinarii, ac praesertim praestare iusiurandum de secreto servando, tamen nequit in eadem causa iudicem agere3. 3. Prudenti Ordinarii indicio committitur statuere, quandonam argu­ menta allata sufficiant ad inquisitionem iudicialem faciendam. Nihili faciendae sunt denuntiationes, quae proveniunt ab inimico manifesto aut ab homine vili et indigno, vel quae sunt anonymae, saltem si iis adiunctis et elementis carent, quae accusationem forte probabilem red­ dunt4. Antiquis temporibus sub poena nullitatis ad inquisitionem iudi­ cialem requirebatur diffamatio eius, qui inquisitioni subiciebatur ; nunc autem nihil aliud requiritur nisi ea, quae modo dicta sunt. 4. Inquisitio secreta semper esse debet et cautissime ducenda, ne rumor delicti diffundatur, neve bonum cuiusquam nomen in discrimen vocetur5. Potest tamen inquisitor ad veritatem indagandam aliquos, quos de re edoctos censet, ad se accire et interrogare sub iureiurando veritatis dicendae et secreti servandi 6. Pariter potest, antequam inquisi­ tionem claudat, promotoris iustitiae consilium exquirere et cum eo acta communicare, quoties in aliquam difficultatem inciderit7. 5. Expleta inquisitione, inquisitor referat omnia ad Ordinarium atque addat proprium suffragium. Quibus receptis Ordinarius (vel officialis specialiter delegatus) decreto suo iubeat, ut: a) si apparet denuntiationem solido fundamento esse destitutam, id declaretur in actis, et acta ipsa in secreto Curiae archivo reponantur; b) sin autem indicia criminis habentur, sed nondum sufficientia ad accusatoriam actionem instituendam, acta in eodem archivo serventur et interim invigiletur moribus imputati, qui pro prudenti Ordinarii iudicio erit opportune super re audiendus et, si casus ferat, monendus. Quae quidem auditio et monitio fiant ab ipso Ordinario aut ab ipsius delegato ; 1 c. 1939. 6 c. 1944. 2 c. 1940. ' c. 1945. 8 c. 1941. 4 c. 1942. 5 c. 1943. Sectio 2. Titulus 19. De iudicio criminali. Caput 3. 605 c) si denique argumenta certa vel saltem probabilia et sufficientia ad accusationem instituendam praesto sunt, citetur reus ad comparendum et procedatur ad ulteriora, sc. ad correptionem iudicialem vel etiam ad integrum processum iudicialem x. CAPUT III. De correptione delinquentis, Q. 535· Quid sit correptio iudicialis et quandonam locum habere queat? R. i. Correptio triplex solet distingui: fraterna, paterna, iudicialis. De correptione paterna et fraterna vide Moralistas2. Correptio iudi­ cialis est emendatio rei confessi ab Ordinario facta per monita salu­ taria aliaque opportuna remedia. Talia remedia sunt poenitentiae alia­ que pia opera, quae valent ad publicam reparationem laesae iustitiae aut scandali; sunt autem ista remedia mitiora et leviora quam ea, quae in criminali iudicio per sententiam condemnatoriam reo infligi possent et deberent3. Cum haec correptio sit publica, debet fieri iuxta modum in c. 2309, § 2 indicatum; cf. infra q. 582. 2. Ut correptio iudicialis locum habere possit, requiruntur com­ plures conditiones, sc. : a) Reus interrogatus debet candide fateri delictum commissum idque ante conclusionem in causa4. Potest igitur correptio iudicialis adhiberi etiam incepto iam iudicio criminali, quod tunc suspenditur, nisi tamen prosequendum sit eo quod correptio in irritum cesserit, e. gr. quia reus opera pia sibi praescripta non acceptat aut acceptata non exsequitur5. b) In nonnullis delictis gravioribus excluditur correptio, sc. in delictis, quae poenam secum ferunt excommunicationis specialissimo vel speciali modo S. Sedi reservatae aut privationis beneficii, infamiae, depositionis aut degradationis; insuper quando agitur de ferenda sententia declaratoria poenae vindicativae vel censurae, in quam quis incidit6. c) Ut revera sufficiat ad reparationem scandali vel iustitiae laesae. d) Ut iam non sit tertio adhibita contra eundem reum. Quare si post alteram correptionem reus idem delictum commiserit, criminale iudicium instrui aut inceptum continuari debet7. 3. Correptio adhiberi etiam potest, cum interposita fuit querela damni ex delicto, e. gr. in parochum, qui ex gravi calumnia causavit alteri notabile damnum materiale. Quo in casu Ordinarius potest de bono et aequo (partibus consentientibus) cognoscere et dirimere quaestio­ nem de damno reparando. Sed si haec quaestio difficulter de bono et aequo definiri potest, licitum est eam quidem ordine iudiciario solvere, sed nihilominus per correptionem consulere reparationi scandali et emen­ dationi delinquentis 8. 1 c. 1946. 2 Cf. nostrum Man. theol. mor, I 599 sqq. 3 c. 1952. 4 c. 1947 et 1950. 5 c. 1953. 6 c. 1948. 7 c. 1949. 8 c. 1951. όοό Liber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. CAPUT IV. De instructione processus criminalis et de rei constitutione. Q· 536. Quid breviter notandum sit de processu criminali? R. i. Si correptio iudicialis vel a) insufficiens est ad scandali et justitiae reparationem, vel b) adhiberi nequit, quia reus delictum denegat, vel c) inutiliter adhibita fuit, episcopus aut officialis specialiter dele­ gatus praecipiat1, ut acta inquisitionis tradantur promotori iustitiae2. 2. Promotor iustitiae statim conficiat accusationis libellum eumque exhibeat iudici, sicuti supra dictum est de libello litis introductorio3. 3. In delictis gravioribus, si Ordinarius censet, accusatum non posse amplius fungi spirituali officio aut etiam publice ad s. communionem accedere sine fidelium offensione, potest eum, audito promotore iustitiae, ab exercitio sui officii vel a s. communione prohibere; immo potest, — et ordinarie id expedit — eum ad tempus mittere in locum deter­ minatum, e. gr. in aliquam domum religiosam, ne amplius scandalum praebeat neve cursum iustitiae impediat 4. Contra talia Ordinarii decreta non datur iuris remedium5, i. e. reus debet omnino oboedire. 4. In processu criminali eadem procedura adhibeatur, quae supra de processu civili descripta fuit e. gr. quoad testes, quoad probationes, appellationes etc. In inflictione autem poenarum serventur regulae, quae in libro quinto Codicis statutae sunt6. 5. In processu criminali reo semper dandus est advocatus aut ab ipso electus aut a iudice constitutus7. Reus non tenetur iudici interro­ ganti fateri suum delictum, neque praestare iusiurandum de veritate dicenda8. Nequit reus condemnari, nisi eius delictum est moraliter certo probatum ; in dubio autem reus est absolvendus. TITULUS XX. De causis matrimonialibus. Praenotamen. Cum causae matrimoniales sint satis frequentes, Codex iur. can. fusius tractat de hac materia, clare determinans 1. de foro com­ petenti; 2. de tribunali constituendo; 3. de iure accusandi matrimonium et postulandi dispensationem super matrimonio rato; 4. de probationibus; 5. de publicatione processus, conclusione in causa et sententia; 6. de appellationi­ bus; 7. de casibus exceptis a regulis hucusque traditis. CAPUT I. De foro competenti. 537· Quodnam forum sit competens in genere et in specie in causis matrimonialibus ? 1 Si agitur de regularibus exemptis, superior maior praecipiat, ut acta inquisitionis tradantur proprio promotori iustitiae. 2 c. 1954. 3 c. 19554 c· !956 sq. 6 c. 1958. 8 c. 1959. 7 c. 1655, § i. 8 c. 1743 sq. Sectio 2. Titulus 20. De causis matrimonialibus. Caput 1. 607 R. i. Causae matrimoniales inter baptizatos iure proprio et ex­ clusive ad indicem ecclesiasticum pertinent. Ita iam definivit Concilium trid. sess. 24, c. 12. Solummodo si principaliter agitur de effectibus matrimonii mere civilibus, e. gr. de communitate vel separatione bonorum, istae causae pertinent ad magistratum civilem. Quodsi de istis effectibus civilibus non principaliter, sed incidenter et accessorie tractatur,' possunt etiam a iudice ecclesiastico ex propria potestate cognosci ac definirib 2. Omnes causae matrimoniales spectantes ad eos, qui supremum tenent populorum principatum, horumque filios ac filias eosve, quibus ius est proxime succedendi in principatum, non pertinent ad episcopos, sed ad illam S. Congregationem vel illud Tribunal vel illam specialem Commissionem, cui eas toties quoties Summus Pontifex delegaverit1 2. Ratio est, a) quia magnopere interest boni communis, ut causae talium personarum speciali diligentia tractentur, b) quia forte deest sufficiens libertas iudici degenti in territorio principis. — Causae dispensationis super matrimonio rato et non consummato spectant ad S. Congrega­ tionem de disciplina Sacramentorum. Quare nullus iudex inferior, e. gr. episcopus, potest processum in causis dispensationis super matrimonio rato instruere, nisi S. Sedes facultatem eidem fecerit. Si tamen iudex competens auctoritate propria iudicium peregerit de matrimonio nullo ex capite impotentiae, et ex hoc iudicio non quidem impotentiae sed nondum consummati matrimonii emerserit probatio, omnia acta ad S. Congregationem de Sacr. transmittantur, quae iis uti poterit ad sententiam super rato et non consummato matrimonio ferendam 3. Infra c. III dicetur, neminem nisi solos coniuges posse petere dispensationem super matrimonio rato et non consummato. — Causae, quae referuntur ad privilegium Paulinum, vel ^1 disparitatem cultus non omnino certam pertinent ad forum S. Officii4. 3. In aliis causis matrimonialibus iudex competens est aut a) iudex loci, in quo matrimonium celebratum est, aut b) in quo pars conventa habet domicilium vel quasi-domicilium. Libere igitur eligi potest alteruter ex istis iudicibus. Si agitur de causa matrimonii mixti, iudex competens semper est aut iudex loci, ubi matrimonium celebratum est, aut illius loci, ubi pars catholica habet domicilium vel quasi-domicilium5. 4. Nota. Si matrimonium accusatur ob aliquod impedimentum dirimens solubile, iudex, antequam processum incipiat, prius moni­ tionibus opportunis curet, ut matrimonium invalidum legitime convalidetur; e. gr. si defuit consensus matrimonialis, ut talis consensus nunc praestetur; si adfuit aliud impedimentum dispensabile, ut dispensatio obtineatur 6. Solummodo si istae monitiones fuerint inefficaces, ad pro­ cessum matrimonialem procedendum est. Ratio est, quia semper fere praestat, ut matrimonium invalidum convalidetur, quam ut dissolvatur. 1 c. i960 et 1961. Cf. nostrum Man. theol. mor. 111 646, ubi latius de tota hac materia egimus. 2 c. 1962. 3 c. 1963. 4 Si agitur de omnino certo impedimento disparitatis cultus, non requiritur processus iudicialis, ut dicetur infra q. 544. 5 c. 1964. 8 c. 1965. 6o8 Uber IV. De processibus. Pars I. De iudiciis. CAPUT II. De tribunali constituendo. Q. 538· Quinam officiales intervenire debeant in iudicio matrimonialir R. Ordinarie requiruntur saltem quinque officiales, sc. tres iudices, defensor vinculi, actuarius. 1. Requiritur igitur tribunal collegiale trium iudicum, quoties agitur de vinculo matrimonii; unicus autem iudex instructor (Untersuchungsrichter) est in inquisitione pro dispensatione super matrimonio rato et non consummato J. 2. Semper requiritur, idque de validitate iudicii, defensor vinculi matrimonialis, quoties agitur vel de nullitate matrimonii vel etiam de probandis inconsummatione et causis ad dispensandum super matrimonio rato2. Defensor vinculi debet iusiurandum praestare de officio suo fideliter adimplendo 3. Officium et ius defensoris vinculi est: a) Examini partium, testium, peritorum adesse; exhibere iudici inter­ rogatoria clausa et obsignata in actu examinis a iudice aperienda et partibus aut testibus proponenda ; novas interrogationes ab examine emergentes iudici suggerere4. Iuxta hanc novam disciplinam, quae tribuit defensori vinculi ius determinandi interrogationes faciendas, easque scripto clauso tradendi iudici, defensor vinculi fere supra ipsum iudicem in hac re ponitur. Ad eius officium insuper pertinet, articulos a partibus propositos perpendere iisque, quatenus opus est, contradicere ; documenta a partibus exhibita re­ cognoscere; animadversiones contra matrimonii nullitatem ac probationes pro validitate aut pro consummatione matrimonii scribere et allegare, eaque omnia deducere, quae ad matrimonium tu?ndum utilia sunt5. b) Semper et quolibet causae momento acta processus (etsi nondum publicati) invisere; novos terminos ad scripta perficienda flagitare prudenti iudicis arbitrio prorogandos; de omnibus probationibus vel allegationibus ita certiorem fieri, ut contradicendi facultate uti possit; petere, ut alii testes inducantur vel iidem iterum examini subiciantur, idque processu etiam ab­ soluto vel publicato: novasque animadversiones edere; exigere, ut alia acta, quae ipse suggesserit, conficiantur, nisi tribunal unanimi suffragio dissentiat6. Ex dictis satis superque patet, quam magnam auctoritatem defensori vinculi tribuat ius ad protegendum vinculum matrimonii, ne matrimonii nullitas temere declaretur. Nihilominus defensor vinculi ne nimias difficultates creet et sic processum matrimonialem nimis prolonget; nam tunc timendum est, ne fideles taedio affecti spernant tribunal ecclesiasticum atque solum divor­ tium civile illicite petant. 3. Requiritur, ut processui intersit notarius, qui actuarii officio fungatur; adeo ut nulla habeantur acta, si actuarii manu non fuerint exarata vel saltem ab eo subscripta7. 1 c. 1966. 2 c. 1967. 3 c. 162t. Cf. quae supra tit. II, c. 1, a. 3 de defensore vinculi dicta sunt. 1 c. 1968, η. I. 5 Ib. n. 2 3. 6 C. 1969. 7 c. 1585. Sectio 2, Titulus 20. De causis matrimonialibus. Caput 2 — 4. 6cg CAPUT III. De iure accusandi matrimonium et postulandi dispensa­ tionem super matrimonio rato. Q· 539- Quinam accusare valeant matrimonium, et quinam valeant petere dispensationem super matrimonio rato? R. i. Tribunal collegiale nullam causam matrimonialem cognoscere vel definire potest, nisi regularis accusatio vel legitima petitio prae­ cesserit h Ratio est, quia praesumptio stat pro legitimitate matrimonii, quod proinde constat, usquedum legitima accusatio et sententia factae sint. 2. Matrimonium accusare possunt: a) coniuges in omnibus causis separationis et nullitatis, nisi ipsi fuerint causa libera impedimenti. Paucorum autem impedimentorum causae liberae sunt coniuges, e. gr. impedimenta defectus consensus, criminis, raptus; b) promotor iustitiae in impedimentis natura sua publicis, e. gr. in consanguinitate, affinitate. Reliqui omnes, etsi consanguinei, non habent quidem ius accusandi matrimonium, sed possunt denuntiare eius nullitatem Ordinario vel promotori iustitiae 1 2. — Matrimonium, quod, utroque coniuge vivente, non fuerit accusatum, post mortem alterutrius vel utriusque coniugis ita prae­ sumitur validum fuisse, ut contra hanc praesumptionem non admittatur probatio, nisi incidenter oriatur quaestio 3. Ceterum non ita frequenter accusatur matrimonium de nullitatc post mortem alterutrius coniugis. 3. Soli coniuges ius habent petendi dispensationem super matrimonio rato et non consummato 4. Ergo si tales coniuges volunt in matrimonio rato permanere, nemo potest eos ab hoc proposito avertere. CAPUT IV. De probationibus. Tractatur 1. de testibus; 2. de inspectione corporali. Quae supra de probationibus dicta sunt, hic praesupponuntur, et solummodo quaedam par­ ticularia tanguntur. ARTICULUS I. De testibus. Q· 540. Quid specialiter statutum sit de testibus in processu ■matrimoniali ? R. i. Quamvis consanguinei et affines in processu ordinario non sint testes capaces, tamen in processu matrimoniali habentur testes habiles in causis propinquorum5. Hinc e. gr. mater potest testificari de defectu consensus matrimonialis propriae filiae. 2. In causis impotentiae vel inconsummationis, nisi de impotentia vel inconsummatione aliunde certo constet, e. gr. per testimonium 1 c. 1970. 2 c. 1971 Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 c. 1972. 4 c. 1973. 5 c. 1974. 70 6ΙΟ Liber IV, De processibus. Pars I. De iudiciis. medicorum, debet uterque coniux testes septimae manus1 inducere, i. e. septem homines bonae famae, qui iurant de ipsorum coniugum probitate et praesertim de veracitate circa rem in controversiam de­ ductam ; quibus iudex potest ex officio alios testes adiungere. Testi­ monium septimae manus est quidem argumentum credibilitatis, quod robur addit depositionibus coniugum, sed vim plenae probationis non obtinet, nisi aliis adminiculis aut argumentis fulciatur2. ARTICULUS II. De inspectione corporali. Q. 541. Quid dire statutum sit in processu matrimoniali de inspectione corporali? R. i. Inspectio corporalis in processu matrimoniali nil aliud est nisi testimonium peritorum, quando agitur de impotentia aut de inconsummatione matrimonii aut de amentia. 2. Periti eligendi sunt a iudice, sicuti supra tit. X, c. III explicatum fuit. Ad periti autem munus ne admittantur ii, qui coniuges non iussu iudicis, sed antea privatim inspexerunt circa factum, cui innititur petitio declarationis nullitatis vel inconsummationis; licet tamen hos tamquam testes ordinarios inducere 3. 3. Ad inspiciendum corporaliter coniuges duo periti medici ordinarie debent deputari; possunt tamen ad inspiciendam mulierem quoque designari duae obstetrices, quae legitimum peritiae testimonium habent, nisi Ordinarius inspectionem medicorum necessariam duxerit. Corporalis mulieris inspectio heri debet, servatis plene christianae modestiae regulis et adstante semper honesta matrona ex officio designanda 4. Mulieris inspectio seorsim hat a singulis peritis, qui quoque singulas relationes conficiant intra terminum a iudice praefinitum tradendas5. Peracta autem relatione, periti (ac matrona, de qua supra) seorsim singuli a iudice interrogentur, secundum articulos a vinculi defensore antea con­ cinnatos, quibus ipsi, praestito iuramento, respondeant6. 4. Etiam in causis defectus consensus ob amentiam requiri debet suffragium peritorum, qui infirmum eiusve acta, quae amentiae suspi­ cionem ingerunt, examinent secundum artis praecepta; insuper tamquam testes audiri debent periti, qui infirmum antea visitaverunt7. CAPUT V. De publicatione processus, conclusione in causa, sententia. Q. 542. Quid disciplina vigens statuat in causis matrimonialibus de publicatione processus, conclusione in causa et sententia .1 quitus 8 7 Vocatur testimonium septimae manus, quia manus solet elevari in iureiurando. Anti­ exsistebant quoque testimonia quartae, duodecimae, quartae decimae manus. c. 1975. 3 c. 1978. 4 c. 1979. 6 c. 1980. 6 c. 1981. c. 1982. Sectio 2. Titulus 20. De causis matrimonialibus. Caput 5 et 6. 6l I R. i. De publicatione processus nil speciale statutum est in causis matrimonialibus, ideoque observanda sunt ea, quae in aliis iudiciis hac de re statuta sunt. 2. De conclusione in causa haec valent: Publicato processu fas adhuc est partibus novos testes, iusta exsistente causa, super diversis articulis inducere. Si vero testes iam excussi super iisdem articulis denuo audiendi sunt, semper manet de­ fensori vinculi integrum ius proponendi opportunas exceptiones, atque exigendi, ut ipse audiatur postremiis. Quare tribunal ad definitivam sententiam ne deveniat, nisi prius vinculi defensor interrogatus declara­ verit, sibi nihil deducendum vel inquirendum superesse. Si vero, ante praefinitum a iudice diem, defensor nihil deduxerit, praesumitur, eum iam nihil deducendum habere h 3. Sententia potest a tribunali collegiali pronuntiari simili modo ac in aliis iudiciis; solummodo in causis, quae spectant ad dispensationem matrimonii rati et non consummati, iudex instructor neve ad publica­ tionem processus neve ad sententiam super ipsa inconsummatione et causis ad dispensandum deveniat, sed omnia acta una cum voto scripto episcopi et defensoris vinculi ad S. Sedem transmittat2. Ratio huius statuti est, ne oriatur dissensio inter tribunal dioecesanum et Curiam Romanam. CAPUT VI. De appellationibus. Q· 543. Quid specialiter in causis matrimonialibus sit statutum de appellationibus r R. i. Si in prima instantia validum esse matrimonium declaratum est, vel saltem «non constare de nullitate», partes possunt, sed non debent appellare; econtra si nullitas matrimonii declarata est, defensor vinculi omnino debet intra legitimum tempus (decem dies) ad superius tribunal provocare. Quodsi id negligat, compellatur auctoritate iudicis3. Quod­ nam sit tribunal appellationis, determinatur in qualibet dioecesi. Potest tamen etiam statim appellari ad tribunal S. Rotae4. 2. Post secundam sententiam, quae matrimonii nullitatem confirmavit, defensor vinculi potest appellare iterum, si id pro sua conscientia ne­ cessarium crediderit. Secus sententia evadit definitiva, et putativi con­ iuges possunt, decem diebus a sententiae denuntiatione elapsis, novas nuptias contrahere δ. 3. Postquam nullitas matrimonii definitive decreta est, Ordinarius loci curare debet, ut de ea mentio fiat in baptismorum et matrimoniorum regestis, in quibus matrimonii celebratio consignata invenitur6. 4. Cum sententiae in causis matrimonialibus numquam transeant in rem iudicatam, causae ipsae semper rectractari poterunt, dummodo nova et gravia argumenta vel documenta praesto sint7. Proinde in isto ’ c. 1984. 6 c. 1988. 2 c. 1985. 7 c. 1989· 3 c. 1986. ■* c. 1599. 5 c. 1987. 6l2 Liber IV. De processibus. Pars I De indiciis. Titulus 21. casu nullitas matrimonii potest peti, quamvis iam bis vel ter declaratum fuerit, non constare de nullitate matrimonii ; potest enim accidere, ut ista nova argumenta clare ostendant nullitatem matrimonii. CAPUT VII. De casibus exceptis a regulis hucusque traditis. Q· 544- Quinam sint casus excepti a regulis hucusque traditis? R. In septem impedimentis, sc. disparitatis cultus, ordinis, voti sollemnis castitatis, ligaminis, consanguinitatis, affinitatis, cognationis spiritualis, poterit Ordinarius, praetermissis sollemnitatibus iuridicis supra explicatis, declarare nullitatem matrimonii. Sed tamen requiritur: a) ut ex certo et authentico documento, quod nulli contradictioni vel ex­ ceptioni obnoxium est, constet de exsistentia istorum impedimentorum; b) ut citentur partes; c) ut interveniat defensor vinculi1. Si defensor prudenter existimaverit exsistentiam istorum impedimentorum non esse certam aut dispensationem super ea probabiliter intercessisse, provocare tenetur ad iudicem secundae instantiae, ad quem acta sunt transmittenda, quique scripto monendus est, agi de casu excepto2. Iste iudex secundae instantiae cum solo interventu sui defensoris vinculi decernet, eodem modo ac Ordinarius primae instantiae, utrum sententia sit confirmanda, an potius procedendum sit ad ordinarium tramitem iuris; in hoc ultimo casu causam remittat ad tribunal primae instantiae 3. Ad S. Officium recurren­ dum est, si agitur de dubia exsistentia impedimenti disparitatis cultus. Scholion. Quando agitur de nullitate matrimonii ob defectum consensus (ex errore et raptu) vel ob impotentiam, semper necessarius est processus iudicialis ; quando autem obstat matrimonio unum ex septem impedimentis supra enumeratis, non est necessarius processus iudicialis. Sed quid faciendum est, si agitur de nullitate matrimonii ob impedimentum defectus aetatis, hone­ statis publicae, criminis, ob defectum assistentiae parochi necessariae? Mirum est, quod Codex iur. can. silet de illis. Ordinarius potest declarare matrimonium mixtum vel aliud quodeumque matrimonium, quod contractum est sine neces­ saria assistentia parochi, esse nullum, idque sine processu iudiciali et sine inter­ ventu defensoris vinculi4. Idem videtur valere, si agitur de impedimento cri­ minis orto ex adulterio cum publica attentatione matrimonii civilis. Ceterum etiamsi processus iudicialis esset necessarius in accusanda nullitate matrimonii propter ista impedimenta, posset cito et facile absolvi. Licet desiderare, ut Curia Romana velit authentice declarare, quomodo sit procedendum in istis casibus. TITULUS XXI. De causis contra sacram ordinationem. Q· 545· Quomodo causae contra s. ordinationem sint tractandaer R. i. Antequam istae causae tractentur iuridice, libellus (impugnans aut obligationes ex s. ordinatione contractas aut ipsam s. ordinationis 1 c 1990. B c. 1991. 3 c. 1992. 4 Commissio Pontificia d. 16 Oct. 1919 (Acta Ap. Sed. XI 479) Pars TI. De causis beatificationis servorum Dei et canonizationis beatorum. 6I3 validitatem) mitti debet ad S. Congregationem de Sacramentis vel, si validitas ordinationis impugnatur ob defectum substantialem sacri ritus, ad S. Officium. Quo libello accepto S. Congregatio definit, utrum causa iudiciario ordine an disciplinae tramite sit pertractanda. Si primum, S. Congregatio causam remittit ad tribunal dioecesis, quae clerico propria fuit tempore s. ordinationis, vel, si s. ordinatio impugnata fuit ob defectum substantialem sacri ritus, ad tribunal dioecesis, in qua ordinatio peracta fuit b Haec videntur quoque valere pro clericis religiosis exemptis, nisi tamen S. Congregatio aliter determinaverit in casu particulari. Nihil expresse dicitur, quinam libellum mittere possit, sed cum validitatem s. ordinationis accusare valeat clericus peraeque ac Ordinarius eius vel in cuius dioecesi ordinatus est, clericus quoque vel Ordinarius libellum mittere possunt. Solus autem clericus, qui existimat, se (propter errorem vel metum) ex s. ordinatione obligationes ordini adnexas non contraxisse, potest declarationem nullitatis onerum petere2 ac proinde libellum mittere Romam. — Si secundum, nempe si causa tractanda est modo disciplinari, ipsamet S. Congregatio quae­ stionem dirimit, praevio processu informativo, peracto a tribunali Curiae competentis3. 2. Si causae contra s. ordinationem tractandae sunt modo iudiciario, tunc servanda sunt ea omnia, quae supra de processu iudiciario dicta sunt. Semper debet intervenire in tali processu defensor vinculi s. ordi­ nationis, qui iisdem iuribus gaudet iisdemque tenetur officiis quibus defensor vinculi matrimonialis4. 3. Quamvis actio instituta fuerit non super ipsamet s. ordinationis nullitate, sed super obligationibus tantum ex s. ordinatione fluentibus, e. gr. super coelibatu, nihilominus clericus est ad cautelam ab exercitio ordinum prohibendus5. Ista autem prohibitio minime habet rationem poenae. 4. Ut clericus liber sit ab obligationibus, quae a vinculo s. ordi­ nationis promanant, requiruntur duae sententiae conformes6, nisi tamen S. Congregatio ipsa statim rem definitive solverit. Quod ad appella­ tionem attinet, in his causis serventur eadem statuta, quae supra pro appellationibus in causis matrimonialibus allata sunt. PARS II De causis beatificationis servorum Dei et canonizationis beatorum. Praenotamen. De causis beatificationis et canonizationis nonnisi bre­ viter agimus, quia haec res extra Romam raro accidit; ex altera parte non possumus eas prorsus omittere, quia a) in Codice iur. can., cuius ordinem secuti sumus, satis late tractantur; b) in istis causis nonnulli processus sunt 1 c. 1993. § i· 5 c. 1997· 2 c. 1994. 8 c. 1998., § i. 3 c. 1993, § 2. * c. 1996. 614 Liber IV. De processibus. Pars II. De causis beatificationis et canonizalionis. ab ipsis Ordinariis instruendi, ac proinde oportet, ut ipsi vel eorum ad· iutores cognoscant, quomodo sit procedendum. Opus classicum de istis causis edidit Benedictus XIV, antequam ad Summum Pontificatum fuit elevatus1. Q. 546. Quid generaliter statutum sit de causis beatificationis et canonizationis ? R. i. Causae beatificationis et canonizationis inde a temporibus Alexandri III, expresse autem a tempore Urbani VIII2, uni S. Sedi reservantur, quae eas S. Congregationi Rituum demandavit. Ordinarii autem locorum nonnulla praestare possunt ex speciali delegatione3. 2. Causae istae duplici via possunt procedere: a) via ordinaria seu non-cultus; b) via extraordinaria seu via cultus immemorabilis4. 3. In istis causis nomine Ordinarii non intelligitur Vicarius generalis, nisi habuit speciale mandatum5. TITULUS XXII. De nonnullis personis, quae in his processibus partem habent. Q. 547- Quaenam personae possint vel debeant partem habere in his processibus b R. i. Postulator, i. e. sacerdos (sive saccularis sive religiosus) in Urbe fixam habens sedem, qui nomine proprio vel alieno postulat vel petit beatificationem vel canonizationem6. Ad eius officium pertinet: a) agere causam apud competentes iudices; b) necessarios sumptus facere; sed pecunia a fidelibus ad causae expensas collecta administrari debet secundum normas a S. Sede statutas; c) nomina testium et docu­ menta tribunali exhibere; d) conficere et exhibere promotori fidei arti­ culos, super quibus testes in processibus debeant interrogari7. 2. Cardinalis relator, cuius officium est, causae sibi a Summo Pontifice demandatae peculiare studium impendere et in plenaria seu ordinaria congregatione ea omnia referre, quae sive in favorem causae sive contra eam facere videntur8. 3. Promoter fidei (qui ioci causa vocatur «advocatus diaboli») debet ius tueri in omni processu. Si est institutus apud S. Rituum Con­ gregationem , dicitur promotor generalis fidei, eius autem assistens vocatur sub-promotor generalis fidei. Isti duo a Romano Pontifice eliguntur; promotor autem fidei apud Ordinariorum tribunal, si quidem agitur de processu apostolico, nominatur a promotore generali et tunc nomen sub-promotoris habet; in aliis processibus nominatur ab Ordi­ nario9. Promotoris fidei est, concinnare interrogatoria sobria, mere historica, quae apta sunt ad veritatem eruendam, eaque iudicibus ex­ hibere sub secreti obligatione; est praeterea eiusdem promotoris, instare, 1 De servorum Dei beatificatione et beatorum canonizatione, Bononiae 1734—1738. 2 Const. «Coelestis Hierusalem» d. 5 Iui. 1634. 3 c. 1999. 4 c. 2000 5 c. 2002. ° c. 2004. 7 c. 2007. 8 c. 2009. 9 c. 2011. Tit. 22. De partem habentibus in h. processibus. — Tit. 23. De probationibus. Caput 1. 6l 5 ut testes ex officio citentur, et promovere opportunas exceptiones, sed iudex quoque potest ex officio testes arcessere, quamvis promotor non instet aut etiam renuat 4. Notarius seu actuarius, sicut in quolibet processu, ita etiam in processu beatificationis aut canonizationis adesse debet. Talis notarius apud S. Rit. Congregationem debet esse e numero Protonotariorum participantium. Religiosi fungi valide n'equeunt munere notarii nisi ex necessitate; in causis autem propriae religionis semper excluduntur2. In processibus ab Ordinario loci instruendis extra Urbem notarii munere fungi potest ipsemet Curiae notarius; in Urbe vero notarii munere fungatur Protonotarius S. Congregationis Rit., eoque absente notarius Vicariatus Urbis3. Notario potest dari adiutor seu adiunctus, qui ei auxilium praestet in comparandis transumptis cum actis orginalibus et exemplaribus cum documentis, quae ex autographis servatis in biblio­ thecis, tabulariis etc. transcribuntur4. Notarius eiusque adiunctus debent esse sacerdotes integrae famae. 5. Cancellarius, qui sit laurea in iure canonico donatus, debet acta in archivo custodire et recte disponere. 6. Advocati et procuratores in causis beatificationis et canonizationis apud S. Rit. Congregationem debent esse doctores in iure canonico et saltem licentiati in theologia; debent insuper habere nonnullas alias qualitates5. TITULUS XXIII. De probationibus in his processibus adhibendis. Agitur i. de probationibus generatim ; 2. de probatione per testes et peritos ; 3. de probatione per documenta. CAPUT I. De probationibus generatim. Q. 548. Quid generatim statutum sit de probationibus in processu beatificationis vel canonizationis r R. i. In his causis probationes debent esse omnino plenae, nec aliae sunt admittendae, nisi quae ex testibus et ex documentis eruuntur6. Quare solet requiri magnus numerus testium, e. gr. quattuor testes ad probandum numquam servo Dei cultum fuisse praestitum, octo testes ad probandam famam virtutum aut miraculorum7. 2. Cultus immemorabilis probatur per authentica monumenta, quae Constitutioni Urbani VIII a. 1634 promulgatae 100 annorum spatio antecedunt vel, si illo saeculo perdurante sunt edita, referunt facta, quae saltem ante 100 annos contigerunt8. Longissimi autem temporis cultus a S. Sede permissus per documenta coaeva probandus est9. 1 c 2012. 6 C. 2OI9. 2 c. 2014. 7 C. 2020. 3 c. 2015. 8 C. 202 1. 4 c. 2016. 9 c. 2022. 5 c. 2018. (516 Liber IV. De processibus. Pars II. De causis beatificationis et canonizationis. CAPUT IL De testibus et peritis. Q. 549. Quid statutum sit de testibus et peritis in processit beati­ ficationis et canonizationis ? R. i. Tenentur omnes christifideles (excepto confessario) etiam non vocati testificari ea, quâe contra virtutem aut miracula aut mar­ tyrium servi Dei cognoscunt1. 2. Solet publice denuntiari, quando inquisitio fit in ordine ad beatificationem vel canonizationem aliquam. Qua denuntiatione cognita, quicumque (etiam consanguineus, affinis etc.) scit aliquod factum parti­ culare circa servum Dei, debet dare litteras ad proprium Ordinarium. Illitterati rem exponant parocho, qui ad Ordinarium vel ad promotorem fidei eam referat. Religiosi quoque debent tales litteras clausas mittere ad Ordinarium aut ad promotorem fidei; superiores autem religiosi debent inducere subditos, ut huiusmodi notitias Ordinario tradant2. 3. Tamquam testes admitti nequeunt: a) Confessarius. Antiquis temporibus confessarius aliquando testa­ tus est de virtutibus poenitentis. Sic e. gr. confessarius testatus est, S. Thomam numquam commisisse peccatum mortale. b) Postulator, advocatus aut procurator in causa, durante munere; si vero munus penitus dimiserint, admittuntur tamquam adminiculum suppeditantes. c) Qui munere iudicis aliquando in causa functi sunt3. 4. Testes in sua testificatione reddere debent causam propriae scientiae circa ea, quae asserunt; secus eorum testimonium nihili facien­ dum est4. Debent igitur dicere, unde cognoverint rem, utrum de visu an de auditu. 5. Ad probandam famam sanctitatis vel martyrii servi Dei, qui pertinuit ad aliquam religionem, dimidia saltem pars testium debent esse extranei5. 6. Periti, si eorum opera est necessaria, singuli (saltem duo) rela­ tionem peritiae a se confectae scripto tradant; se deinde seorsim inter­ rogentur6. CAPUT III. De documentis processui inserendis. Q. 55°· Quid statutum sit de probatione per documenta R. i. Tribunal potest et debet a postulatore causae exigere docu­ menta, quae ad veritatem detegendam conferre videntur7. Testimonia extraiudicialia scripto consignata sunt quidem adminicula, sed non documenta probativa, ut per se patet. Idem valet de necrologiis et elogiis funebribus. 1 c. 2023. e c. 2031. 2 c. 2026. 7 c. 2032. 3 c. 2027. 4 c. 2029. 6 C. 2030. r Titulus 24. De processu beatificationis servorum Dei per viam non-cultus. Caput 1. 617 2. Qui documenta exhibent, debent declarare eorum originem et authenticitatem h 3. Documenta, quibus postulator intendit probare servi Dei cultum ab antiquo praestitum vel eius virtutes, inserantur in processum2. TITULUS XXIV. De processu beatificationis servorum Dei per viam non-cultus. Praenotamen. Iste titulus est unus ex longissimis in toto Codice iur. can. ; tractat enim de materia valde ampla et continet circiter go canones. Non­ nisi compendium istius materiae hic damus brevitatis causa. Non est enim necessarium pro ordinariis studentibus iuris canonici cognoscere hanc ma­ teriam, quae in eorum praxi raro occurrit, et hoc vel magis, quia alii auc­ tores hanc materiam haud raro penitus omittunt. Personae, quae in processu instruendo partem habent, sc. iudices, promotor fidei ac sub-promotores, notarius et adiunctus, debent initio unius­ cuiusque processus, secundum formulam a S. Congregatione praescriptam, iusiurandum praestare a) de munere fideliter adimplendo, b) de secreto servando usque ad processus publicationem; c) de donis cuiusvis generis non acci­ piendis3. Immo etiam Ordinarius, etsi partes iudicis non agit, tenetur prae­ stare iusiurandum de secreto servando4. Postulatores ac vice-postulatores praestare debent iusiurandum calumniae, i. e. iurent, se veritatem per totum processum dicturos nullaque fraude usuros 5. Haec aliaque iuraiuranda osten­ dunt, quam accurate Ecclesia procedere intendat in isto processu. Tres periodi distingui possunt: 1. processus a loci Ordinario iure proprio in­ struendi; 2. causae introductio apud S. Congregationem; 3. processus ipsi apostolici. CAPUT I. De processibus a loci Ordinario iure proprio instruendis. Q· 551· Quaenam praestari debeant in processibus ab Ordinario instruendis r R. Ad introductionem causae beatificationis servi Dei in Curia Romana Ordinarius (ad preces postulatoris) quattuor debet praestare: I. scripta servi Dei perquirere ; II. processum informativum instruere super fama sanctitatis, virtutum in genere vel martyrii, causae martyrii et miraculorum; III. processum instruere super non-cultu; IV. mittere acta trium praedictorum simul cum scriptis servi Dei ad S. Congregationem Rituum 6. Quantum ad I. Ordinarius per publicum edictum in singulis par­ oeciis (si fieri potest) vulgandum vel alio opportuniore modo scripta servi Dei ab omnibus, penes quos exstant, ad tribunal deferri iubeat, 1 c. 2034. 6 c. 2038 2 c. 2036. 3 c. 2037, § i. 4 Tb. § 2. 5 Ib. § 4. 618 Liber IV. De processibus. Pars II. De causis beatificationis et canonizationis. vel saltem apographum authenticum. Nomine autem scriptorum veniunt non modo opera inedita, sed etiam quae iam typis fuerunt impressa; item conciones, epistolae, diaria, autobiographiae, quidquid denique vel servus Dei ipse per se vel aliena manu exaravit1. Quantum ad II. Processus informativus per Ordinarios instruitur, et si incohatus non fuit intra 30 annos a morte servi Dei, ut ad ulteriora procedi possit, probari debet, nullam in casu fraudem vel dolum aut culpabilem negligentiam adfuisse2 Praemissis generalibus quaestionibus de nomine, cognomine, aetate, religione, conditione, domicilio, quaestio imprimis a iudice proponatur testibus; quid de vita, virtutibus, miraculis aut martyrio servi Dei ad eorum notitiam per­ venerit, et quomodo haec noverint, et an sciant, de iisdem esse publicam famam, et deinde interrogandi sunt super interrogatoriis a promotore fidei confectis et super articulis a postulatore exhibitis3. Iam a saeculis iste modus interrogandi adhibitus est. Sic e. gr. iam habetur in pro­ cessu canonizationis S. Thomae Aquinatis sub loanne XXII a. 1319 peracto. In praxi consulendum est, ut episcopus legat aliquem pro­ cessum beatificationis typis impressum, ut possit facilius se conformare in modo procedendi. Quantum ad III Tribunal praeter testes inductos a postulatore duos alios ex officio inducat omnesque interroget, num servo Dei cultus publicus fuerit umquam praestitus; praeterea adeat et diligenter inspiciat sepulcrum servi Dei, cubiculum in quo habitavit vel obiit, et si qua sint alia loca, ubi cultus signa adesse merito quis suspicari possit4. Demum tribunal debet sententia definire, utrum cultus servo Dei fuerit praestitus necne 5. Quantum ad IV. Ordinarius debet mittere Romam scripta omnia servi Dei una cum sic dicto processiculo diligentiarum, i. e. cum iuridica relatione diligentiarum, quibus in perquirendis scriptis usus est6. Deinde tradat transumptum processus informativi postulatori ad S. Congrega­ tionem Rit. transmittendum. Item Ordinarius expletum processum de non-cultu ad S. Congregationem Rit. per postulatorem mittat7. CAPUT II. De causae introductione apud S. Congregationem Rituum. Q· 552. Quaenam praestanda sint a S. Congregatione Rit. in introductione causae ? R. Tria praestanda sunt: I. Revisio scriptorum. II. Discussio pro­ cessus informativi. III. Discussio processus super non-cultu. Quantum ad I. In singulis causis a Cardinali Ponente, audito pro­ motore generali fidei, secreto deligantur revisores, qui scripto debent referre accurate de omnibus scriptis servi Dei. Quando Romanus Pontifex favorabile iudicium tulit de scriptis servi Dei, hoc minime 1 c. 2042. 5 c. 2060. 2 c. 2049. 6 c. 206r. 3 c. 2050, § 2. 7 c. 2064. 4 c. 2057 et 2058. r Titulus 24. De processu beatificationis serv. Dei per viam non cultus. Caput 2 et 3. 619 secum fert scriptorum approbationem. Quare minime dici potest, scripta alicuius sancti esse per canonizationem a Romano Pontifice approbata. Constat enim nonnulla scripta sanctorum canonizatorum minus recta continere; ac proinde ea licite sed reverenter impugnari possunt. Quantum ad II. Judicium circa valorem processus informativi ab Ordinario instructi circa famam sanctitatis vel martyrii et circa absen­ tiam cuiuslibet obstaculi peremptorii profertur a Patribus Cardinalibus in comitiis ordinariis, Cardinali Ponente referente ac proponente dubium : an signanda sit commissio introductionis causae in casu et ad effectum de quo agitur h Si Patrum Cardinalium iudicium fuit favorabile, propo­ natur Sanctissimo, ut signet, si placeat, commissionem introductionis causae. Quo decreto edito, Ordinarii nihil ultra circa causam beatificationis agere possunt sine expressa licentia S. Congregationis Rit. 1 2 Quantum ad III. Postquam commissio introductionis causae signata est, Patres Cardinales in comitiis ordinariis discutiunt, num confirmanda sit sententia ab Ordinario prolata de non-cultu. Si sententia Patrum Cardinalium edixerit, cultum praestitum fuisse, causa suspendatur, quo­ usque omnia signa vetiti cultus remota fuerint3. Ecclesia enim non vult permittere, ut cultus exhibeatur alicui homini sine sua expressa licentia. CAPUT III. De processibus apostolicis. Q. 553· Quaenam praestanda sint in diversis processibus apo­ stolicis ? R. Praestanda sunt quattuor, sc. 1. Obtentis sic dictis «litteris remissorialibus» quinque saltem iudices delegati debent processum apostolicum instituere cum super fama sanctitatis, miraculorum aut martyrii, tum super virtutibus et miraculis in specie vel super martyrio eiusque causa. Qui quidem processus solet demandari Ordinario loci, ubi servus Dei diem supremum obiit, atque saltem intra biennium absol­ vendus est. Antequam autem absolvatur iste processus, fiat a tribunali delegato recognitio iuridica exuviarum servi Dei. Processu absoluto, omnia acta transmittantur ad S. Congregationem Rit. 4 2. Processu hoc apostolico ad S. Congregationem remisso, imprimis eius validitas examinanda est ab aliqua congregatione, in qua adsunt Praefectus S. Cong. Rit., Cardinalis Ponens, saltem tres alii Cardinales, Protonotarius Apostolicus, Promotor generalis fidei et sub-promotor5. 3. Disceptatio virtutum heroicarum servi Dei facienda est in tribus distinctis congregationibus, quae vocantur: antepraeparatoria, praepa­ ratoria, generalis. Nulla autem istarum congregationum fieri potest ante 50 annos a morte servi Dei6. Si omnia favorabiliter peracta sunt, 1 c. 2082. 2 c. 2083 et 2084. 3 c. 2085. 5 c. 2098—2 [ 00. 6 Nisi adsit dispensatio S. Sedis. 4 c. 2087—2097. 020 Liber IV. De processibus. Pars II. De causis beatificationis et canonizationis. servus Dei nuncupari potest venerabilis, qui tamen titulus nullam publici cultus permissionem importat b 4. Praeter virtutum heroicitatem aut martyrium ad beatificationem servi Dei requiruntur miracula eius intercessione patrata. Si tamen evidenter constat de martyrio, aliquando Summus Pontifex concedit dispensationem super miraculis 12. Ordinarie saltem duo miracula requi­ runtur; si autem testes solummodo fuerunt ex auditu, tria miracula requiruntur; si demum adsunt solummodo testes traditionis aut docu­ menta, exiguntur quattuor miracula 3. Post approbationem miraculorum proponitur in congregatione coram Summo Pontifice disceptatio : an tuto procedi possit ad beatificationem servi Dei. Qua disceptatione feliciter finita, Summus Pontifex promulgari iubet decretum beatifica­ tionis 4. TITULUS XXV. De processu beatificationis servorum Dei per viam cultus seu casus excepti. Q· 554- Quid sit observandum in processit beatificationis per viam cultus ? R. i. Iste processus est simplicior quam praecedens, sed non potest locum habere, nisi agitur de servis Dei, qui post pontificatum Alexandri III (a. 1181) et ante tempus a constitutione Urbani VIII (13 Mart. 1625 vel 5. Iui. 1634) praefixum ex tolerantia cultum ha­ buerunt 5. 2. Ex processu probari debet cum cultus initium tum non interrupta eius continuatio usque ad sententiam iudicis delegati °. 3. Edito decreto de facto cultus ita continui et immemorabilis et de heroicitate virtutum vel de martyrio, servus Dei habendus est aequipollenter beatificatus, atque ei concedi possunt iidem actus publici cultus, quibus honorari consueverunt formaliter beatificati7. TITULUS XXVI. De beatorum canonizatione. Q. 555· Quaenam praestanda sint in processu canonizationis ~ R. i. Antiquis temporibus processus canonizationis non necessario praesupposuit processum beatificationis. Sic e. gr. S. Thomas Aquinas a loanne XXII canonizatus est, quin praecesserit processus beatifica­ tionis; sed iuxta nunc vigentem disciplinam nemo canonizatur, qui antea non fuit declaratus beatus per alterutrum ex supra dictis pro­ cessibus. 1 c. 2101—2115. 2 c. 2116. 3 c. 2117. 4 c 2124. 5 c. 2125; cf. Benedict. XIV, De servorum Dei beatificatione II c. 17 sqq. 6 c. 2130. 7 c. 2135. Titulus 25. De proc, beatif. per viatn cultus. — Titulus 26. De canonizatione. Pars III. 62 I 2. Ad canonizationem beatorum requiritur post beatificationem approbatio duorum miraculorum si agitur de formaliter beatificatis; requiruntur autem tria miracula approbata, si agitur de aequipollenter beatificatis b 3. Beatorum canonizatio, postquam in Consistorio decreta fuerit, celebratur magnis sollemnitatibus in Romana Curia receptis et editur bulla canonizationis. Sanctus canonizatus colitur in universo orbe ; beatus vero publice coli non potest nisi in determinatis locis. PARS III. De modo procedendi in nonnullis expediendis negotiis vel sanctionibus poenalibus. Praenotamen. 1. Quae in hac tertia parte tractantur, secundum maio­ rem partem iam praelibata sunt alibi. Ea enim, quae in titulis XXVII et XXVIII statuuntur de amotione parochorum, supra q. 159 explicata sunt. Quae vero praescribuntur tit. XXIX observanda in translatione parochorum, tractata sunt q. 158; ea, quae de modo procedendi contra clericos non resi­ dentes statuuntur tit. XXX, habes supra q. 157, ubi etiam agitur de ma­ teria tituli XXXII. Demum modus procedendi contra clericos concubinarios (seu materia tituli XXXI) explicatus fuit supra q. 69. Restat igitur solus titulus XXXIII. 2. In processibus huius tertiae partis adhibeatur semper notarius, qui scripto consignet acta, quae ab omnibus subscribi et in archivo servari debent2. Quoties monitiones praescribuntur, hae fieri debent vel oretenus coram cancellario aliove officiali Curiae aut duobus testibus, vel, si reus non potest nisi difficulter citari, per litteras, uti dicunt, recommendatass. Per­ actae autem monitionis eiusque tenoris documentum in actis servetur. Qui impedit, quominus monitio ad se perveniat, e. gr. recusando litteras missas, habeatur pro monito4. Ratio horum omnium est, quia tales monitiones non sunt paternae, sed iudiciales. 3. Examinatores et consultores ac notarius debent, interposito ab initio processus iureiurando, servare secretum circa omnia, quae ratione sui mu­ neris noverint, ac praesertim circa documenta occulta, disceptationes in con­ silio habitas, suffragiorum numerum ac motiva. Quodsi isti secretum viola­ verint, non solum a munere amoveri debent, sed etiam aliis poenis plecti poterunt5. 4. In iis processibus summarie procedendum est, ac proinde testes vel periti non stricte sunt necessarii ; qui, si nihilominus admittantur, iusiurandum emittere debent ®. TITULUS XXVII—XXXII. (remissive.) ' c. 2138. 6 c. 2145. 2 c. 2142. 3 c. 2143, § i. 4 Ib. § 2 3. 5 c. 2144. 622 Liber IV. De prccessibus Pars III. De nonnullis negotiis vel sanctionibus poenalibus. TITULUS XXXIII. De modo procedendi in suspensione ex informata conscientia infligenda. Q· 556. Quomodo procedendum sit in suspensione ex informata conscientia infligenda r R. i. Ante omnia duo sunt notanda: a) Suspensio ex informata conscientia est remedium extraordinarium, ac proinde nequit licite adhiberi, si Ordinarius (i. e. episcopus aut superior maior religionis exemptae) potest sine gravi incommodo ad iuris normam in subditum procedere. Haec enim suspensio potest nimis duros effectus aliquando producere, ut ex dicendis apparebit, b) Haec suspensio potest se ex­ tendere ad solum officium, non autem ad beneficia h Pariter nequeunt aliae graves poenae ex informata conscientia infligi. Contraria sententia nonnullorum auctorum antiquorum12 est relinquenda. 2. Ad ferendam hanc suspensionem neque formae iudiciales neque canonicae monitiones requiruntur, sed satis est, ut Ordinarius, servatis servandis, declaret, se suspensionem indicere3. 3. Suspensio ex informata conscientia ordinarie debet dari in scrip­ tis, designato die, mense, anno. Ratio est, a) ne Ordinarius ex subitanea ira hoc extraordinarium remedium adhibeat; b) ut subditus possit facilius recursum interponere. Ad validitatem et etiam ad liceitatem sufficit suspensio oraliter edicta, si id adiuncta exigunt. Semper autem expresse dicatur, suspensionem ferri ex informata conscientia seu ex causis ipsi Ordinario notis. Deinde indicetur tempus durationis poenae; abstineat autem Ordinarius ab ipsa infligenda in perpetuum. Haec suspensio ordinarie non est censura, sed nihilominus si clericus ita suspensus exerceret s. ordinem prohibitum, esset irregularis4; potest tamen ea infligi etiam tamquam censura, dummodo in hoc casu clerico patefiat causa, propter quam suspensio irrogatur. Clare indicentur actus, qui prohibentur, si suspensio non in totum officium, sed ex parte infligitur 5. 4. Delictum, ob quod ferri potest suspensio ex informata conscientia, debet esse a) certum, b) adeo grave, ut eiusmodi dura poena plectendum sit6, c) occultum. Quare ob notorium delictum numquam haec suspensio ferri potest, sed est procedendum modo iudiciali. Ut delictum publi­ cum 1 hac suspensione puniri possit, requiritur, ut processus iudicialis sit valde difficilis vel etiam impossibilis, eo quod vel a) testes probi et graves delictum quidem Ordinario patefaciunt, sed nulla ratione induci 1 2 4 7 c. 21S6. Cf. Ferraris, Prompt. Bibi. s. v. suspensio n. 16 sqq. 3 c. 2187. c. 985, n. 7. 5 c. 2188. 6 c. 2190. Differentia inter delictum publicum et notorium, indicatur infra q. 557, n. 3. Titulus 33. De modo procedendi in suspensione ex informata conscientia. Liber V. possunt, ut de eo testimonium in iudicio ferant, neque aliis proba­ tionibus delictum iudiciali processu evinci potest; vel /9) ipsemet clericus minis aut aliis adhibitis mediis impedit, ne processus iudicialis insti­ tuatur aut inceptus perficiatur; vel p) processui iudiciali conficiendo ferendaeque sententiae impedimenta exoriuntur ex adversis civilibus legibus aut ex periculo gravis scandali h Si plura sunt crimina a cle­ rico patrata, potest suspensio ex informata conscientia in eum ferri, si unum saltem crimen est occultum1 2. 5. Ordinarius stricte non tenetur huius suspensionis causam seu delictum clerico patefacere; attamen ordinarie expedit, ut pastorali sollicitudine et caritate delictum clerico manifestetur, ita ut iste non solum valeat culpam expiare, sed etiam sese emendare et occasionem peccati vitare 3. 6. A suspensione ex informata conscientia non datur appellatio proprie dicta, cum ista poena non per modum sententiae iudicialis, sed per modum extraiudicialem infligatur; attamen datur recursus, qui dirigendus est ad Curiam Romanam, nempe ad S. Congregationem Concilii, si agitur de clerico saeculari suspenso; ad S. Congregationem de Religiosis, si agitur de clerico religioso suspenso. Quo recursu interposito, Ordinarius ad S. Congregationem debet mittere probationes, quibus constat, clericum tale delictum revera perpetrasse, quale extra­ ordinaria hac poena puniri potest4. Si clericus recurrit non contra ipsam suspensionem, sed contra pensionem sibi impositam pro susten­ tatione oeconomi, qui eius vices gerit in officio, tunc recursus dirigen­ dus est ad immediatum superiorem, qui in via iudiciaria est iudex appellationis5, e. gr. ad Metropolitam. LIBER V. De delictis et poenis6. Praenotamen. Ultimus liber Codicis iur, can. dividitur in tres partes: i. de delictis; 2. de poenis; 3. de poenis in singula delicta. Sat magnae mutationes in hoc libro Codicis introductae et praesertim haud pauca anti­ qua abolita sunt. 1 c. 2191. 2 c. 2102. 3 c. 2193. 4 c. 2194. 5 c. 2189, § 2. 6 De delictis et poenis post editum Codicem scripserunt specialiter (inter alios); E. Eichmann, Das Strafrecht des Codex iur. can. (Paderbornae 1920); lac. Sole, De delictis et poenis, Praelectiones in V. libr. Codicis iur. can. (Romae 7920); Io. Chelodi, Ius poenale et ordo procedendi in iudiciis criminalibus (Tridenti 1920). Complures scripserunt specialiter de censuris. 624 Liber V, De delictis et poenis. Pars I. De delictis. I>4J?S I. De delictis. TITULUS I. De natura delicti eiusque divisione. Q. 557. Qttid et quo tuplex sit delictum? R. i. Nomine delicti, in iure ecclesiastico, intelligitur externa et moraliter imputabilis legis vel praecepti violatio, cui addita est sanctio poenalis saltem indeterminata1. In modernis codicibus criminalibus solet distingui delictum a crimine (Vergehen und Verbrechen), sed in iure ecclesiastico promiscue adhibentur vocabula: crimen, delictum, excessus, scelus etc. Ad verum delictum ecclesiasticum requiritur: a) actio externa: nam actus mere interni, licet interno foro poenitentiali subiciantur, externo Ecclesiae foro et potestati coercitivae sunt subducti. b) actio moraliter imputabilis. Ergo non sufficit sic dicta culpa mere iuridica, sed requiritur culpa vere moralis eaque gravis. De imputabilitate delicti sermo redibit tit. seq. c) violatio legis vel praecepti, cui addita est sanctio canonica saltem indeterminata. Hinc illud adagium, quod iam diu obtinuit in foro poenali civili: «nullum delictum nullaque poena sine lege poenali.» Quare nullum delictum poena ecclesiastica puniri potest, nisi vel lex ipsa poenam transgressoribus minata sit, aut praecesserit monitio ca­ nonica. Ex quibus sequitur, ut sint nonnulla peccata etiam gravia et externa, e. gr. fornicatio, ebrietas, quae tamen non sunt delicta ec­ clesiastica. 2. Qualitas delicti desumenda est ex obiecto legis, ac proinde quoties diversum est obiectum legis, toties diversum est delictum contra illud commissum ; quantitas vero delicti dimetienda est non solum ex diversa gravitate legis, sed etiam ex maiore minoreve imputabilitate aut damno illato2. Hinc dantur circumstantiae aggravantes et minu­ entes non solum in peccatis, sed etiam in delictis. 3. Triplex praecipue divisio delictorum notanda est: a) Ratione notitiae distinguuntur delicta publica, notoria, occulta. Delictum publicum aliquando sumitur in sensu lato et tunc includit delictum notorium; in sensu vero stricto est illud, quod (licet primo occultum) iam divulgatum est, aut quod in talibus contigit adiunctis, aut nunc saltem versatur in talibus adiunctis, ut prudenter iudicari possit et debeat, id facile divulgatum iri, e. gr. aliquis vir visus est ab aliquibus hominibus garrulis intrare in domum malae famae. — De1 c. 2195. 2 c. 2196. Titulus i. De natura delicti eiusque divisione. Titulus 2. De imputabilitate delicti. 625 lictum notorzum est duplex, sc. notorietate iuris, aut quando lata est sententia iudicis, quae transiit in rem iudicatam, aut quando delinquens ipse judicialiter confessus est delictum suum; et notorietate facti, quando publice nota sunt et actus et eius imputabilitas ex ipsa evidentia rei, ita ut delictum nulla tergiversatione celari nulloque iuris suffragio ex­ cusari possit1, e. gr. aliquis clericus libere adivit cauponam ibique coram multis se libere inebriavit. — Delictum occultum est id, quod non est publicum neque notorium; est autem materialiter occultum, si latet ipsum delictum factum, formaliter occultum, si non latet ipsum delictum factum, sed sola eius imputabilitas. b) Ratione competentiae distinguuntur delicta mere ecclesiastica, mere civilia, mixta. Delictum mere ecclesiasticum est illud, quod unice laedit Ecclesiae legem, e. gr. haeresis publice manifestata. Talia delicta persequitur sola ecclesiastica auctoritas, requisito interdum (sed valde raro hodie), ubi eadem auctoritas necessarium vel opportunum indica­ verit, auxilio brachii saecularis. — Delictum mere civile laedit unice legem civilem, e. gr. furtum commissum a laico. Tale delictum punitur ab auctoritate civili, licet etiam Ecclesia sit in illud competens ratione peccati. Si clericus huiusmodi delictum committit, deberet puniri ab ecclesiastica auctoritate, ratione privilegii fori; sed hodie Ecclesia in multis regionibus tolerat, ut etiam clerici tunc puniantur ab auctoritate civili. — Delictum mixtum laedit utriusque societatis legem et ab utra­ que potestate puniri potest, e. gr. adulterium publicum2. c) Ratione exsecutionis distinguuntur delicta consummata et atten­ tata, prout delictum fuerit plene exsecutioni mandatum aut solummodo incohatum. Si delictum attentatum seu conatum non fuit consummatum, quia delinquens suum consilium deseruit aut quia media adhibita non fuerunt sufficientia, delictum dicitur simpliciter attentatum seu conatum; sin autem delictum non fuit consummatum praeter voluntatem agentis, vocatur delictum frustratum. De delictis attentatis seu conatis infra tit. III sermo redibit. TITULUS II. De imputabilitate delicti, de causis illam aggravantibus vel minuentibus, de iuridicis delicti effectibus. Q. 558. Unde pendeat, unde tollatur, unde minuatur, unde augea­ tur delicti impzztabilitas r R. i. Imputabilitas delicti pendet ex dolo et culpa delinquentis; ideoque omnes causae, quae augent, minuunt, tollunt dolum aut culpam, eo ipso augent, minuunt, tollunt delicti imputabilitatem3. Dolus est deliberata voluntas violandi legem, eique opponitur ex parte intellectus defectus cognitionis, nempe ignorantia, inadvertentia, error, et ex parte 1 c. 2197. 2 c. 2198. ''Γ·'........ . ’’ 3 c. 2199. 626 Liber V, De delictis et poenis. Pars I. De delictis. voluntatis defectus libertatis. Regula generalis est: Posita externa legis violatione, dolus in foro externo praesumitur, donec contrarium probetur λ 2. Imputabilitas delicti tollitur, si delinquens: a) caret usu rationis. Hinc qui actu carent usu rationis, sunt de­ licti incapaces. Habitualiter amentes, licet quandoque lucida intervalla habeant, delicti tamen incapaces praesumuntur2. Pariter cessat im­ putabilitas delicti, quod est patratum in involuntaria ebrietate perfecta, quae totaliter usum rationis adimit. Sin autem ebrietas fuit imperfecta vel indirecte voluntaria, imputabilitas non tollitur, sed minuitur. Ebrietas apposite volita ad delictum patrandum vel excusandum nullo modo minuit imputabilitatem, ut per se patet. Quae dicta sunt de ebrietate, valent quoque in aliis similibus mentis perturbationibus, e. gr. in hysteria, hypnotismo, somnambulismo, passione usum rationis auferente etc.3 b) inculpabiliter ignorat legem violatam. Si ignorantia fuit culpa­ bilis, imputabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate. Ignorantia non legis, sed solius poenae non tollit quidem delicti imputabilitatem, sed aliquantum minuit. Quandonam ignorantia excuset a poenis ecclesiasticis, dicetur infra tit. VI. Quae de ignorantia statuuntur, valent quoque a) de inadvertentia et errore, qui sunt quasi actus ignorantiae4; yî) de casu fortuito, qui praevideri vel cui praeviso occurri nequit5. c) patitur vim physicam, quae omnem agendi facultatem adimit6. d) legitime se defendit contra iniustum aggressorem cum modera­ mine inculpatae tutelae; si hoc moderamen laeditur, imputabilitas sollumodo minuitur, sicut etiam si adfuit provocatio7. e) patitur gravem metum (etiam relative gravem); pariter necessitas, immo et grave incommodum plerumque delictum, si agitur de legibus mere ecclesiasticis, penitus tollunt. Si vero actus est intrinsece malus aut vergit in contemptum fidei vel ecclesiasticae auctoritatis vel in animarum damnum, metus, necessitas, incommodum minuunt quidem delicti imputabilitatem, sed non tollunt8. 3. Imputabilitas delicti minuitur, quoties voluntas et cognitio sunt imperfectae, e. gr. propter voluntariam ebrietatem, propter mentis de­ bilitatem, propter ignorantiam aut inadvertentiam culpabilem, propter minorem aetatem 9, propter passionem antecedentem. 4. Imputabilitas delicti augetur : a) si quis passionem voluntarie et deliberate excitat ad peccandum10; b) si persona delinquens vel laesa est in maiore dignitate constituta; c) si quis abutitur auctoritate vel officio ad delictum patrandum11, e. gr. si confessarius sollicitat ad turpia in confessione; d) si delinquens est recidivus, i. e. si post condemnationem rursus committit delictum eiusdem generis et in talibus rerum ac praesertim 1 C. 2200. 5 C. 2203, §2. 9 c. 2204. 2 C. 2COI, §12. 3 Ib. §3. « C. 2205, § i. 7 Ib. § 4. 10 c. 2206. 11 c. 2207. 4 C. 2202. 8 Ib. § 2 3. Titulus 3. De conatu delicti. 627 temporis adiunctis, ut eiusdem pertinacia in mala voluntate prudenter conici possit1. Scholion. De cooperatione ad delictum. De cooperatione ad delic­ tum ecclesiasticum eadem principia valent, quae a moralistis traduntur de cooperatione ad peccatum2. Unum dumtaxat sit notatum : Delicti ab alio patrati laudatio, fructuum participatio, delinquentis occultatio et receptatio aliive actus delictum iam plene absolutum subséquentes nova delicta consti­ tuere possunt, si nempe poena in lege plectuntur; sed nisi cum delinquente de illis actibus ante delictum conventum fuerit, non secum ferunt delicti patrati imputabilitatem 8. Omnes cooperatores principales, i. e. qui in de­ lictum physice concurrunt vel communi delinquendi consilio vel tamquam mandantes et exsequentes, tenentur in solidum resarcire expensas et damna, quae ex delicto quibuslibet personis obvenerunt, licet a iudice sint damnati solummodo pro rata damni4. Q· 559· Quinam sint iuridici effectus delicti r R. Duo effectus oriuntur ex delicto, sc. 1. actio poenalis ad poenam declarandam vel infligendam et ad satisfactionem petendam; 2. actio civilis ad reparanda damna forte illata. Utraque haec actio prosequenda est iudicialiter, et idem iudex in criminali iudicio potest ad instantiam partis laesae civilem quoque actionem ad examen revocare et definire5. TITULUS III. De conatu delicti. Q. 560. Quid sit conatus delicii eiusque imputabilitas ? R. i. Iste titulus est novus neque haec materia tractata est, saltem ex professo in vetere iure ecclesiastico. Conatus delicti, ut ipsa verba indicant, est externa incohatio delicti atque adest, quando quis actus posuit vel praetermisit, qui ad exsecutionem delicti natura sua condu­ cunt, sed ipsum delictum non consummavit. Si tunc delictum non consummatur, eo quod delinquens vel consilium suum deseruit vel propter insufficientiam aut ineptitudinem mediorum perficere noluit, habetur delictum simpliciter conatum vel attentatum. Sin autem delin­ quens omnes actus posuit vel omisit, qui ad delictum perficiendum ordinarie sufficiunt, sed si effectus ex alia causa praeter voluntatem delinquentis non est secutus, habetur delictum frustratum. Conatui delicti aequiparatur actio. illius, qui alium ad delictum committendum inducere studuit, sed inefficaciter6. 2. Conatus delicti habet suam imputabilitatem eo maiorem, quo magis ad consummationem accedit, quamquam minorem prae delicto consummato. Imputabilitas deest, si quis sponte ab incepta delicti exsecutione destitit, dummodo nullum ex conatu damnum aut scan­ dalum ortum sit. Delictum frustratum magis culpabile est quam simplex delicti conatus7. 1 c. 2208. 4 c. 2211. 3 Cf. nostrum Man. theol. mor, II 100 sqq. 5 c. 2210. 6 c. 2212. 7 c. 2213. 3 c. 2209, § 7. 028 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. PARS IL De poenis. Haec pars secunda distinguitur in duas sectiones, sc. de poenis in genere et de poenis in specie. SECTIO I. De poenis in genere. Praenotamen. Absoluta in prima parte huius libri disputatione de de­ lictis in genere, ordo logicus exigit,' ut in secunda parte sit sermo de poenis in genere. Antequam autem de poenis sermo erit, primo dogma catholicum statuitur: Nativum et proprium Ecclesiae ius est, independens a qualibet humana auctoritate, coercendi delinquentes sibi subditos poenis tam spiri­ tualibus quam etiam temporalibus. Multoties damnata est doctrina, quae negat potestatem coercitivam Ecclesiae, e. gr. errores Marsilii Patavini et loannis de landuno, Synodi Pistoriensis, multorum modernorum acatholicorum Talem potestatem Ecclesia a temporibus Christi semper quoque exercuit. Sed iam monuit Concilium tridentinum sess. XIII, de reform, c. i: «Me­ minerint episcopi aliique Ordinarii, se pastores, non percussores esse, atque ita praeesse sibi subditis oportere, ut non in iis dominentur, sed illos tam­ quam filios et fratres diligant elaborentque, ut hortando et monendo ab illi­ citis deterreant, ne, ubi deliquerint, debitis eos poenis coercere cogantur; quos tamen si quid per- humanam fragilitatem peccare contigerit, illa Apo­ stoli est ab iis servanda praeceptio, ut illos arguant, obsecrent, increpent in omni bonitate et patientia, cum saepe plus erga corrigendos agat bene­ volentia quam austeritas, plus exhortatio quam comminatio, plus caritas quam potestas; sin autem ob delicti gravitatem virga opus erit, tunc cum man­ suetudine rigor, cum misericordia iudicium, cum lenitate severitas adhibenda est, ut sine asperitate disciplina, populis salutaris ac necessaria, conservetur, et, qui correcti fuerint, emendentur aut, si resipiscere noluerint, ceteri, sa­ lubri in eos animadversionis exemplo, a vitiis deterreantur.» TITULUS IV. De poenarum notione, speciebus, interpretatione atque applicatione. Q. 561. Quid et qîiotuplex sit poenae R. i. Poena ecclesiastica est privatio alicuius boni ad delinquentis correctionem et delicti punitionem a legitima auctoritate inflicta1 2. Omnis poena debet aliqualiter affligere, ideoque homo puniendus privari debet aliquo bono: vel auferendo aliquod bonum, e. gr. beneficium, com­ munionem fidelium, vel imponendo opus arduum, e. gr. ieiunium. — Finis poenae ecclesiasticae est praecipue duplex, sc. a) correctio delin1 Acta Summi Pontificis de hac re lata indicantur in notis ad c. 2214. 2 c. 1215. Sectio i. Titulus 4. De poenarum notione, speciebus, interpretatione applicatione. 629 quentis; Ecclesia enim debet procurare pro viribus salutem spiritualem fidelium; b) ordo socialis conservandus; quare in poenis vindicativis poena infligitur, etiamsi delinquens non corrigitur. Ex poenis commi­ natis vel inflictis cum delinquens tum alii deterrentur quoque a delictis committendis. 2. Inter multiplices poenas imprimis distinguuntur: a) poenae medicinales (Besserungsstrafen), quales sunt censurae; poenae vindicativae (Stihnestrafcn), e. gr. degradatio, depositio etc,, quae imprimis intendunt reparationem ordinis socialis laesi; remedia poenalia et poenitentiae (BuBen), quae potius ordine disciplinari quam iudiciali infliguntur; b) poenae determinatae et indeterminatae, prout in ipsa lege vel in praecepto taxative statutae sunt, vel prout prudenti iudicis aut su­ perioris arbitrio relinquuntur ; c) poenae latae et ferendae sententiae, prout ab ipsa lege ipso facto, vel a iudice aut superiore infliguntur. Poena intelligitur semper ferendae sententiae, nisi expresse dicatur, eam esse latae sententiae, vel ipso facto vel ipso iure contrahi, vel nisi alia similia verba adhibentur; d) poenae a iure vel ab homine, prout poena in ipsa lege est determinata (sive sit latae sive ferendae sententiae), vel prout ab ho­ mine per modum praecepti peculiaris vel per sententiam condemnatoriam infliguntur. Si igitur lex statuit poenam ferendae sententiae, talis poena ante sententiam condemnatoriam est a iure tantum ; post vero sententiam latam est quidem poena cum a iure tum ab homine, sed consideratur tamquam ab homine1. Q. 562. Quomodo poenae ecclesiasticae sint applicandae r R. i. In poenis decernendis servetur aequa proportio cum delicto. Hinc illud: Quantum delictum, tanta poena. Quare oportet attendere ad multa: ad gradum imputabilitatis, ad scandalum vel damnum forte causatum, ad aetatem, scientiam, institutionem, sexum, conditionem mentis, statum delinquentis, ad dignitatem personae offensae et offen­ dentis, ad finem intentum, aliaque similia. 2. Quotiescumque in foro externo probatur seu evincitur, delin­ quentem caruisse gravi culpa, nulla poena sive latae sive ferendae sententiae infligi potest. Non solum enim, quae ab omni imputabilitate excusant (e. gr. vis, ignorantia inculpabilis), sed etiam quae a gravi (e. gr. metus, aestus passionis), excusant a poenis ecclesiasticis2. Nihil autem obstat, ne leviter delinquenti imponantur poenitentiae. 3. Mutua iniuria compensatur, nisi una pars propter maiorem in­ juriae ab ipsa illatae gravitatem damnari debet, deminuta tamen, si casus ferat, poena3. Q. 563· Quomodo poenae ecclesiasticae sint interpretandae ? R. i. Regula generalis est: In poenis benignior est interpretatio facienda. At si dubitatur, utrum poena a superiore competenti inflicta 1 c. 2217 2 c. 2218, § 2. s ib. § 3. 5βθ Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. sit iusta necne, poena servanda est in utroque foro. Praesumptio enim stat pro superiore, et secus nervus disciplinae rumperetur. In solo casu appellationis in suspensivo talis poena non est servanda, pendente appellatione 2. Non licet poenam de persona ad personam vel de casu ad casum producere, quamvis par adsit ratio, immo gravior. Ratio est, quia poena (saltem ferendae sententiae) est in unoquoque casu parti­ culari denuo ferenda. Excipiuntur poenae complicum, sc. qui com­ muni consilio aliquod delictum perpetrarunt. Tunc enim, si unus poena determinata plectitur, etiam complices eadem poena plectuntur h TITULUS V. De superiore potestatem coactivam habente. Q. 564. Quis possit poenas ecclesiasticas infligerer R. i. Regula generalis est: Qui pollent potestate leges ferendi vel praecepta imponendi in foro externo, possunt quoque legi vel praecepto poenas adnectere ; qui iudiciali tantum pollent potestate, possunt solummodo poenas legitime statutas ad normam iuris appli­ care. — Hinc poenas ferre possunt praeter Summum Pontificem epi­ scopi, praelati regulares, non autem, ita expresse statuente Codice iur. can. 2, Vicarius generalis sine mandato speciali. Attamen prae­ lati iurisdictionem in foro externo habentes non possunt quascumque poenas ecclesiasticas ferre, sic e. gr. praelati regulares probabilius im­ ponere interdictum locale3 nequeunt. Parochus potest quidem suas oves errantes prudenter corrigere4, sed nullam censuram ferre potest. Illi, qui habent potestatem legislativam, possunt intra limites suae jurisdictionis non solum legem a se vel a decessoribus latam, sed etiam, ob pecularia rerum adiuncta, legem tam divinam quam eccle­ siasticam a superiore potestate latam, in territorio vigentem congrua poena munire aut poenam lege statutam aggravare5. Dico autem «intra limites suae iurisdictionis», nam aliquando haec iurisdictio quan­ tum ad poenas limitata est; sic e. gr. episcopus nequit sibi reservare casum, qui iam a iure reservatus est Summo Pontifici vel qui est aliqua censura sancitus. 2. Ordinarie delictum nequit puniri poena ecclesiastica, nisi sanctio poenalis iam indicata est vel in lege ipsa vel in praevia comminatione. Si tamen delictum causavit grave scandalum vel commissum fuit cum speciali gravitate, legitimus superior potest illud punire, quamvis non praecesserit sanctio poenalis sive a lege sive ab homine. Sic e. gr. si parochus fuit publice ebrius, episcopus potest illum punire propter scandalum datum, quamvis poena non fuerit comminata neque a lege neque ab homine. Ratio est, quia ex ipsa lege naturali scandalum 1 c. 2219. 4 C. 467, § I. 2 C. 2220, § 2. 5 C. 2221. 8 Cf. S. C. E. et Reg. d. 21. lun. 1697. Sectio i. Titulus 5. De superiore potestatem coactivam habente. 631 reparandum est. lamvero saepe scandalum nequit sufficienter reparari sine punitione delinquentis. — Pariter legitimus superior, licet proba­ bile tantum sit, delictum fuisse commissum, aut delicti certe commissi poenalis actio iam sit impossibilis propter praescriptionem, non solum ius, sed etiam officium habet, non promovendi ad ordines vel ad of­ ficia clericum, de cuius idoneitate non constat, et, ad scandalum evi­ tandum, prohibendi clerico exercitium sacri ministerii aut etiam eundem ab officio ad normam iuris amovendi. Haec autem omnia in casu non habent rationem poenae \ sed disciplinae ad salvandum bonum commune. 3. Moderna iura civilia ordinarie valde limitant libertatem iudicis, qui proinde nil fere aliud valet nisi applicare paragraphos codicis poenalis ad casum particularem. Codex iur. can. maiorem libertatem tribuit iudici. In poenis applicandis iudex non potest quidem aiigere poenam a lege determinatam, nisi extraordinaria adiuncta aggravantia id exigant. Sed si lex in statuenda poena ferendae sententiae facultativis verbis utitur (e. gr. iudex potest punire), committitur prudentiae et conscientiae iudicis eam infligere vel, si poena fuit determinata, temperare. Pariter, quamvis lex utatur verbis praeceptivis (e. gr. iudex debet punire), tamen conscientiae et prudentiae iudicis vel superioris committitur a) poenae applicationem ad tempus magis opportunum differre (si ex praepropera punitione rei praevidentur maiora mala eventura); b) a poena infligenda abstinere, si reus fuit perfecte emen­ datus et scandalum reparavit, aut sufficienter punitus iam est vel puniendus praevidetur poenis auctoritate civili sancitis; c) poenam de­ terminatam temperare vel loco ipsius aliquod remedium poenale ad­ hibere aut aliquam poenitentiam iniungere, si adest circumstantia imputabilitatem notabiliter minuens, vel si habetur quidem rei emendatio aut inflicta a civili auctoritate castigatio, sed iudex vel superior oppor­ tunam praeterea ducit mitiorem aliquam punitionem 2. 4. Numerus poenarum. Regula generalis est: «Ordinarie tot poenae, quot delicta.» Ideo, qui quinquies legit libros haereticos, quinquies incurrit excommunicationem. Si tamen propter numerum delictorum nimius esset poenarum infligendarum cumulus, prudenti iudicis arbitrio relinquitur aut poenam omnium graviorem infligere, addita, si res ferat, aliqua poenitentia vel remedio poenali, aut poenas intra aequos ter­ minos moderari, habita ratione numeri et gravitatis delictorum3. Hinc e. gr. si sacerdos nomen dedit sectae massonicae et insuper attentavit matrimonium, nunc autem contrito corde delicta sua vult emendare, absolvendus est quidem a duplici excommunicatione incursa, et superior debet illi iniungere reparationem scandali dati, sed non debet illi in­ fligere omnes alias poenas, quas meruit pro delictis. Relinquitur pru­ dentiae et conscientiae superioris, ut illi imponat exercitia spiritualia peragenda aliasque poenitentias salutares implendas. — Si poena con1 c. 2222. 2 c. 2223, § i—3. 3 c. 2224, § I 2. (5$ 2 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. stituta est cum in conatum delicti tum in delictum consummatum, de­ licto reapse commisso, infligi tantum debet poena in consummatum delictum statuta 5. Si poena declaratur vel infligitur per sententiam iudicialem, tunc servanda sunt omnia, quae supra dicta sunt de iudicio criminali; si vero poena infligitur ad modum praecepti particularis, id ordinarie fiat scripto aut coram duobus testibus, indicatis poenae causis. Si tamen agitur de infligenda suspensione ex informata conscientia, non neces­ sario indicanda est causa, cur haec poena infligatur 1 2, ut iam dictum est. TITULUS VI. De subiecto coactivae potestati obnoxio. Q· 565. Quaenam in subiecto requirantur, tct sit obnoxium co­ activae potestati r R. i. Ex parte personae requiritur: a) Ut sit subdita legislatori vel praecipienti, et quidem quantum ad poenam adnexam legi aut praecepto. Hinc nonnisi a Summo Ponti­ fice poena infligi aut declarari potest «) in eos, qui supremum tenent populorum principatum (e. gr. reges, praesidentes reipublicae) horumque filios ac filias, eosve quibus ius est proxime succedendi in princi­ patum ; /9) in Cardinales; γ) in Legatos S. Sedis et in omnes episcopos (etiam titulares). Quamvis autem aliqua poenalis lex sit lata a Summo Pontifice, tamen sub ea, nisi expresse nominentur, non comprehen­ duntur Cardinales nec, si agitur de poenis latae sententiae suspensionis et interdicti, episcopi3. — Peregrini delinquentes subduntur iudici loci, ubi deliquerunt, ut iam dictum est supra q. 458 (5). Licet lex poenalis posterior obroget anteriori, si tamen delictum, quando lex posterior lata est, iam commissum erat, applicanda est lex reo favorabilior. Quodsi lex posterior tollit legem vel poenam tantum, haec statim cessat, nisi agitur de censuris iam incursish Sic e. gr. qui propter adulterium condemnatus fuit ante novum Codicem editum, erat infamis, cum autem haec infamia non inveniatur in novo Codice, eo ipso cessat, et talis adulter nunc solummodo excluditur ab actibus legitimis5. Sin autem aliquis regularis administrando Viaticum ex­ communicationem incurrit ante novum Codicem editum, haec excom­ municatio, quamvis nunc sit sublata, tamen illum adhuc ligat. — Poena semel incursa reum ubique terrarum tenet, etiam resoluto iure superioris, nisi aliud expresse caveatur 6. Ergo e. gr. sacerdos legitime suspensus manet hac poena ligatus, quamvis superior suspendens mortuus sit, aut ipse suspensus in aliam regionem transmigraverit. b) Ut sit puber. Impuberes enim excusantur a poenis latae sen­ tentiae et potius punitionibus educativis quam censuris aliisve graviori1 c. 2224, § 3. 5 c. 2357. 2 c. 2225. 6 c. 2226, § 4. 3 c. 2227. 4 c. 2226, § 2 3. Sectio i. Titulus 6. De subiecto coactivae potestati obnoxio. 633 bus vindicativis punitionibus corrigantur; puberes vero, qui eos ad legem violandam induxerint vel cum iis in delictum concurrerint tamquam complices consulentes aut mandantes, ipsi quidem poenam lege statutam incurrunt b Hinc e. gr. si quis puber introducit impuberem in clau­ suram monialium, puber est quidem excommunicatus, non autem impuber. c) Ut possit observare poenam sine gravi infamia. Poena enim latae sententiae (sive medicinalis sive vindicativa) delinquentem, qui delicti sibi est conscius, ipso facto quidem tenet idque in utroque foro ; ante sententiam tamen declaratoriam a poena observanda delinquens ex­ cusatur, quoties eam servare sine infamia nequit, et in foro externo ab eo eiusdem poenae observantiam exigere nemo potest, nisi delictum est notorium2. Ergo e. gr. parochus, qui ob occultum delictum in­ currit excommunicationem, potest nihilominus officia paroecialia per­ agere, si secus ipsi gravis infamia oritur. Sin autem delictum iam factum est aliqualiter publicum, tunc superior potest declarare excom­ municationem esse incursam ; immo hoc debet, sive ad instantiam partis, cuius interest, sive bono communi ita exigente 3. Post declaratam excommunicationem parochus debet omnino poenam incursam servare ; immo poena retrotrahitur ad momentum commissi delicti4. d) Ut delinquens habuerit scientiam legis et poenae. A nullis qui­ dem latae sententiae poenis excusat ignorantia affectata sive legis sive solius poenae5, ideoque opposita sententia vetus relinquenda est; sed si lex habet verba: «praesumpserit, ausus fuerit, scienter, studiose, temerarie, consulto egerit» aliave similia, quae plenam cognitionem ac deliberationem exigunt, quaelibet imputabilitatis imminutio, sive ex parte intellectus (ignorantia sed non affectata) sive ex parte voluntatis (metus), eximit a poenis latae sententiae 6. Si lex illa verba non habet : a) ignorantia legis aut etiam solius poenae, si fuerit crassa vel supina, a nulla poena latae sententiae eximit; si non fuerit crassa vel supina, excusat a medicinalibus, non autem a vindicativis poenis latae sententiae neque a fortiori ab aliis poenis vel poenitentiis ferendis. Hinc e. gr. clericus laborans crassa ignorantia prohibitionis libri haere­ tici et legens talem librum non incurrit excommunicationem, quippe quae lata sit in scienter legentes; econtra idem clericus laborans eadem ignorantia et quaestum faciens ex indulgentiis incurrit excommuni­ cationem, quippe quae simpliciter feratur in omnes quaestum facientes. Demum religiosus laicus laborans levi ignorantia legis aut poenae et introducens mulierem in clausuram regularium non quidem incurrit excommunicationem, quippe quae sit poena medicinalis, sed privatur officiis suis, cum haec privatio sit poena vindicativa; f) ebrietas, omissio debitae diligentiae, mentis debilitas, aestus passionis a poenis latae sententiae non excusant, si, non obstante im­ putabilitatis deminutione, actio est adhuc graviter culpabilis ; 1 c 2230. 2 c. 2232. 5 c. 2229, § i. 6 ib. § 2. 3 c. 2223, §4. 4 c. 2232, § 2. 6^4 Liber λ’. De delictis et poenis. Pars IL De poenis. Tit. 7. De poenarum remissione. ;') metris gravis ordinarie quidem eximit a poenis latae sententiae, nisi tamen delictum vergit in contemptum fidei aut ecclesiasticae auc­ toritatis aut in publicum animarum damnum x. 2. Ex parte delicti requiritur: a) Ut sit in suo genere perfectum secundum proprietatem verborum legis2. Hinc e. gr. procurantes abortum non incurrunt excommuni­ cationem, nisi abortus reapse est secutus. Delictum tamen attentatum vel frustratum potest congrua poena puniri3. b) Ut sit certe commissum. Per se patet; non enim pro incerto delicto certa poena infligi potest. c) Ut non sit legitime praescriptum. Praescribuntur delicta triennio, quinquennio aut decennio, ut supra q. 488 dictum est. Licet delictum sit legitime praescriptum, si agitur de infligenda censura, reus, nondum emendatus, reprehendatur et moneatur, ut a contumacia recedat, dato, si prudenti iudicis vel superioris arbitrio casus id ferat, congruo ad resipiscendum tempore; contumacia autem persistente censura infligi potest4. TITULUS VII. De poenarum remissione. Q. 566 Quid sit remissio poenarum et quomodo fiat? R. i. Remissio poenarum in antiquo iure sumebatur etiam late pro indulgentiis vel pro remissione antiquarum poenitentiarum; hic autem remissio poenarum est vel absolutio, si agitur de censuris, vel dispensatio, si agitur de poenis vindicativis. Haec vero remissio ne­ quit fieri nisi a superiore maiore vel ab eo, cui haec potestas legitime commissa est. Iudex autem, qui non est simul superior, nequit poenam semel iniunctam remittere; eius enim munus finitum est, postquam sen­ tentiam poenalem tulit. Qui vero potest a lege eximere, potest quo­ que poenam legi adnexam remittere5, iuxta adagium: qui potest maius, potest minus. 2. Ordinarius (i. e. Ordinarius loci vel superior maior religionis clericalis exemptae) habet amplas facultates remittendi poenas, sc. : a) in casibus occultis, qui non sunt urgentiores, Ordinarius potest poenas latae sententiae iure communi statutas per se vel per alium remittere, exceptis censuris specialissimo vel speciali modo S. Sedi re­ servatis. In casibus autem urgentioribus Ordinarii pollent amplioribus facultatibus remittendi poenas, ut dicetur in titulis sequentibus. b) in casibus publicis potest Ordinarius poenas latae sententiae iure communi statutas remittere, exceptis: a) casibus ad forum contentiosum deductis; /9) censuris Sedi Apostolicae reservatis; 0 poenis inhabilitatis ad beneficia, officia, dignitates, munera in Ecclesia, vocem activam et passivam eorumve privationis, suspensionis * C. 2229, §3. 2 C. 2228. 3 C. 2235. 4 c. 2233, § 2 5 c 2236. Sectio 2. Titulus S. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput i. 635 perpetuae, infamiae iuris, privationis iuris patronatus et privilegii seu gratiae a S. Sede concessae1. 3. Poenae remissio vi aut metu gravi extorta ipso iure irrita est2. 4. Poena valide remitti potest praesenti vel absenti, absolute vel conditionate, in foro externo vel interno tantum. Licet poena etiam oretenus remitti possit et hoc ita fieri soleat in foro interno, si tamen scripto inflicta fuerit, expedit, ut etiam eius remissio scriptis conce­ datur 3. — Iam quaest. praec. dictum est, actionem poenalem prae­ scribi triennio, quinquennio vel decennio. SECTIO II. De poenis in specie. Tres species poenarum supra tit. IV indicatae sunt, sc. 1. poenae medicinales; 2. poenae vindicativae; 3. remedia poenalia et poenitentiae. Proinde haec sectio subdividitur in tres titulos. TITULUS VIII. De poenis medicinalibus seu de censuris. Subdividitur iste titulus in duo capita: 1. de censuris in genere; 2. de censuris in specie. CAPUT I. De censuris in genere. Q· 567· Quid sit censurai R. Censura (prout hic sumitur) est poena medicinalis, qua homo baptizatus delinquens et contumax privatur quibusdam bonis spirituali­ bus vel spiritualibus adnexis, donec a contumacia recedens absolvatur4. Explicatur. Dicitur 1 : poena medicinalis, quia primarius finis censurae est emendatio delinquentis seu medicinam praestare ad sanandum vulnus delicti. Proinde homo mortuus vel etiam perfecte emendatus nequit censura plecti; econtra homo, de cuius emendatione valde dubitatur, potest nihilo­ minus censura plecti, quia aliqua spes emendationis semper remanet, et deinde quia censura etiam inservit ad alios deterrendos a delictis. Dicitur 2: qua homo baptizatus delinquens et contumax, quibus verbis significatur subiectum censurae. Requiritur baptismus, quia Ecclesia non solet punire nisi membra Ecclesiae; requiritur autem delictum seu culpa, quia censura est poena. Nulla vero poena sine culpa. Censura non infligitur nisi propter delictum externum, grave, consummatum et cum contumacia coniunctum B. Delictum sit externum oportet, quia nulla poena ecclesiastica infligitur pro delictis mere internis, ut iam supra dictum est. Delictum sit grave necesse est, quia censura est gravis poena, quae nequit infligi nisi 1 c 2237. 2 c. 2238. 5 c. 2242, § i. 3 c. 2240. ■* c. 2241, § I. 636 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. pro gravi delicto. Nonnullae censurae, sc. suspensio et interdictum, possunt ferri in communitatem, in qua forte sunt innocentes. Tunc autem requiritur delictum grave ex parte communitatis; innocentes vero utpote membra com­ munitatis debent patienter tolerare poenam, quae pro illis ceteroquin non est ita gravis. — Demum delictum sit coniunctum cum contumacia oportet. Contumacia censetur' adesse, quando delinquens scienter transgreditur legem nec vult desistere a culpa, non obstante poena, seu quando delinquens con­ temnit legem. Si agitur de censuris ferendae sententiae, contumax est qui, non obstantibus monitionibus superioris, a delicto non desistit vel patrati delicti poenitentiam agere cum debita damnorum et scandali reparatione de­ trectat. Ad incurrendam vero censuram latae sententiae sufficit transgressio legis vel praecepti, cui est adnexa latae sententiae poena, nisi reus legitima causa (ignorantia, metu, morali impossibilitate) excusatur. Contumaciam desiisse dicendum est, cum reum delicti commissi vere poenituerit et simul ipse congruam satisfactionem pro damnis et scandalo dederit aut saltem serio promiserit. ludicare autem, utrum poenitentia sit vera, satisfactio sit congrua aut eiusdem promissio seria necne, illius est, a quo censurae ab­ solutio petitur Ergo hoc saepe pertinet ad confessarium. Dicitur 3 : privatur quibusdam bonis spiritualibus vel spiritualibus adnexis. Bona haec sunt ea sola, de quibus Ecclesia libere disponit, e. gr. communio fidelium, administratio sacramentorum, officia, beneficia etc. Censura autem minime privat (saltem per se) bonis iis, quae a) immediate a Christo proce­ dunt, ut sunt character et potestas ordinis, gratia habitualis et actualis; b) producuntur a singulis fidelibus, ut sunt orationes privatae. Nota. i. Censurae, utpote medicinae amarae, ne infligantur nisi sobrie et magna cum circumspectione2; secus potius obsunt quam prosunt. 2. Censurae inflictae: a) per sententiam iudicialem; b) ad modum prae­ cepti statim ac latae fuerint, exsecutionem secum ferunt, nec ab eis datur appellatio, nisi in devolutivo. Appellatio vel recursus a sententia iudiciali vel praecepto comminante censuras etiam latae sententiae nondum contractas, nec sententiam aut praeceptum nec censuras suspendunt; si agatur de re, in qua ius non admittit appellationem vel recursum etiam cum effectu su­ spensive ; secus censuras suspendunt, firma tamen obligatione servandi id, quod sententia aut praecepto mandatur, nisi reus appellationem vel recursum interposuerit non a sola poena, sed ab ipsa quoque sententia vel praecepto8. Q. 568. Quomodo censurae dividantur et multiplicentur i R. i. Censurae dividuntur: a) Ratione speciei in excommunicationem, suspensionem, interdic­ tum. De singulis infra sermo redibit. b) Ratione causae efficientis in censuras latas a iure et ab homine. Censurae feruntur a iure, si per stabilem legem contra determinata de­ licta infliguntur; feruntur autem ab homine, si per sententiam parti­ cularem in personam determinatam fulminantur, e. gr. si episcopus aliquem determinatum clericum propter speciale delictum suspendit. c) Ratione modi, in latae et ferendae sententiae. Censura latae sen­ tentiae incurritur ipso facto criminis patrati absque ulla alia sententia condemnatoria. In foro externo solet quidem saepe requiri sententia 1 c. 2242 2 c. 2241, § 2. 3 c. 2243. Sectio 2. Titulus S. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput i. (5^7 declaratoria criminis et censurae, sed in foro interno talis censura in­ curritur eo ipso, quod patratum est crimen, e. gr. qui sine debita licentia legit libros haereticos, est eo ipso excommunicatus in foro in­ terno. — Censura ferendae sententiae in neutro foro incurritur nisi post sententiam condemnatoriam. d) Ratione potestatis absolvendi in censuras reservatas et nonreservatas. Censura latae sententiae non est reservata, nisi in lege vel praecepto id expresse dicatur; in dubio autem sive iuris sive facti non urget reservatio, quippe quae tamquam res odiosa sit stricte interpretanda. Censura ab homine est semper reservata, et quidem ei, qui censuram inflixit aut sententiam tulit, eiusve superiori competenti vel successori vel delegato. Ex censuris a iure reser­ vatis aliae sunt reservatae Ordinario (episcopo, superiori maiori reli­ gioso), aliae Apostolicae Sedi; e reservatis autem Apostolicae Sedi sunt tres gradus, sc. reservatae simpliciter, specialiter, specialissime L Ne reservetur censura nisi attenta peculiari gravitate delictorum et necessitate aptius providendi disciplinae ecclesiasticae et medendi con­ scientiis fidelium. Censurae enim nimis numerosae solent parvipendi et potius nocere quam prodesse disciplinae ecclesiasticae. — Reservatio censurae impedientis receptionem sacramentorum, e. gr. excommuni­ catio reservata, importat reservationem peccati, cui censura adnexa est; verum si quis a censura excusatur, e. gr. propter ignorantiam, vel si a censura fuit absolutus, reservatio peccati penitus cessat2. Si cen­ sura Sedi Apostolicae reservata est, Ordinarius nequit aliam censuram sibi reservatam in idem delictum ferre, quia secus censurae inutiliter cumularentur. Quare e. gr. cum lectio librorum haereticorum sit punita excommunicatione Sedi Apostolicae reservata, episcopus nequit aliam censuram propter hoc delictum infligere. Reservatio censurae latae a lege in particulari territorio, e. gr. in dioecesi, vim suam extra illius territorii fines non exerit, etiamsi censuratus ad absolutionem obtinen­ dam e territorio egreditur; censura vero ab homine est ubique locorum reservata ita ut censuratus nullibi absolvi sine debitis facultatibus possit3. Hinc qui in aliqua dioecesi incurrit excommunicationem epi­ scopo reservatam ob procuratum abortum, potest in alia dioecesi, ubi haec excommunicatio non reservatur episcopo, absolvi a simplici confessario ; econtra clericus, qui a suo episcopo est suspensus, nequit in alia dioecesi absolvi ab hac suspensione. — Si confessarius ignorans re­ servationem poenitentem a censura et peccato absolvit, absolutio cen­ surae valet, dummodo ne sit a) censura ab homine; b) censura specia­ lissimo modo S. Sedi reservata4. 2. Censurae multiplicantur : a) si diversa delicta, quorum singula censuram secum ferunt, eadem vel distincta actione committuntur, e. gr. si quis abortum procuravit et libros haereticos legit, incurrit duas excommunicationes; 1 c. 2245. c. 2246. c. 2247, § i 2. 4 Ib. § 3· 638 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. b) si idem delictum, censura punitum, pluries repetitur, ita ut plura sint delicta distincta, e. gr. si confessarius pluries absolvit suum com­ plicem ; c) si delictum, diversis censuris a distinctis superioribus punitum, semel aut pluries committitur. Iste casus est valde rarus, cum Ordi­ narius nequeat aliam censuram reservatam ferre in delictum, quod iam punitum est a S. Sede censura reservata, ut iam dictum est; d) si plura praecepta vel plures sententiae vel plures distinctae partes eiusdem sententiae aut praecepti suam quaequae censuram in­ fligunt. Quod quidem in solis censuris ab homine contingere potest1. Q. 569. Quomodo censurae incursae tollantur? R. i. Quaelibet censura, semel contracta, non tollitur nisi legitima absolutione ; ergo neque lapsu temporis neque emendatione delinquentis. Absolutio autem negari nequit, cum primum delinquens a contumacia recessit, i. e. se emendavit et paratus est satisfactionem et reparationem praestare. Nihilominus absolvens a censura potest, si res ferat, pro patrato delicto congruam vindicativam poenam vel poenitentiam in­ fligere. Censura, per absolutionem sublata, non reviviscit nisi in casu, quo onus impositum sub poena reincidentiae impletum non fuerit2. De ista poena reincidentiae infra sermo erit. 2. Si quis pluribus censuris detinetur, potest ab una absolvi, ceteris non absolutis. Iste tamen casus sat raro occurit. Petens absolutionem a censuris debet casus omnes indicare, secus absolutio valet tantum pro casu expresso; quodsi absolutio, quamvis particularis petitio facta sit, fuerit generalis, ut solet semper esse in absolutione sacramentali, valet quoque pro reticitis bona fide, excepta censura specialissime S. Sedi reservata, non autem pro reticitis mala fide3. Hoc statutum est magni momenti practici. Etenim si quis instituens confessionem generalem coram confessario habente amplas facultates dispensandi obliviscitur alicuius delicti censura puniti, valide absolutus est etiam ab hac censura reticita. 3. Si agitur de censura, quae non impedit sacramentorum recep­ tionem, e. gr. de suspensione, censuratus rite dispositus et a con­ tumacia recedens potest absolvi a peccatis, firma censura. Iste casus est sat rarus, cum hodie ampla facultas absolvendi sit concessa confessariis in casu urgentiore, ut infra dicetur. Si vero agitur de cen­ sura, quae impedit sacramentorum receptionem, e. gr. de excom­ municatione, censuratus nequit a peccatis absolvi, nisi prius a censura absolutus fuerit. Absolutio censurae in foro sacramentali continetur in consueta forma absolutionis peccatorum in libris ritualibus praescripta; ac proinde confessarius absolvens poenitentem a censura nihil debet mutare in consueta forma absolutionis. In foro externo absolutio a censuris potest dari quolibet modo, sed convenit regulariter adhiberi ad excommunicationis absolutionem formam traditam in libris ritualibus1. 1 c. 2244. 2 c, 2248. 3 c. 2249. 4 c. 2250. Sectio 2. Titulus 8. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput i. 639 4. Si absolutio censurae datur in foro externo, valet quoque pro foro interno ; sin autem datur in foro interno, absolutus, remoto scan­ dalo, potest se habere absolutum etiam in actibus fori externi; sed, nisi concessio absolutionis probetur aut saltem legitime praesumatur in foro externo, censura potest a superioribus fori externi, quibus reus parere debet, urgeri, donec absolutio in eodem foro habita fuerit b Iste casus potest facile accidere, si poenitens, qui propter matrimonium mixtum illicite contractum excommunicatus fuit, absolvitur a confessario. 5. Poenitens in periculo mortis constitutus potest absolvi a quo­ libet sacerdote (etiam non approbato et etiam praesente alio appro­ bato) a quibuslibet censuris2. Sed tamen, si poenitens absolutus fuit a sacerdote specialis facultatis experte, et postea convalescit, debet infra mensem sub poena reincidentiae recurrere vel a) ad illum, qui censuram tulit, si fuerit absolutus a censura ab homine; vel b) ad S. Poenitentiariam aliumve facultate praeditum, si fuerit absolutus a censura specialissime S. Sedi reservata; eorumque mandatis stare debet3. 6. Extra periculum mortis ordinarie possunt absolvere: a) a censura non reservata, in foro sacramentali quilibet confessarius; extra forum sacramentale, quicumque iurisdictionem in foro externo habet in reum ; b) a censura ab homine ille, cui censura reservata est (vel eius successor, superior, delegatus); ipse autem potest absolutionem con­ cedere, etiamsi reus alio transtulit domicilium vel quasi-domicilium Potest enim absolutio dari etiam absenti ; c) a censura a iure reservata ille, qui censuram constituit vel cui reservata est, eorumque successores aut competentes superiores aut delegati. Quare a censura reservata episcopo vel Ordinario quilibet Ordinarius absolvere potest suos subditos, loci vero Ordinarius etiam peregrinos; a censura autem reservata S. Sedi absolvere possunt omnes qui impetraverunt absolvendi facultatem a S. Sede. Quae quidem facultas debet esse specialissima, si agitur de absolutione censurae specialissime reservata; debet esse specialis, si censura est specialiter reservata; sufficit autem generalis facultas, si agitur de absolutione censurae simpliciter S. Sedi reservata4. 7. In casibus urgentioribus quilibet confessarius potest in foro sacramentali absolvere ab omnibus censuris latae sententiae quoquo modo reservatis; debet autem iniungere sub poena reincidentiae, ut a) poenitens intra mensem (saltem per epistolam et per confessarium, si id fieri potest sine gravi incommodo, reticito nomine) recurrat ad S. Poenitentiariam vel ad episcopum aliumve superiorem praeditum facultate, atque b) stet eius mandatis. Casus urgentior exsistit, si censura latae sententiae exterius servari nequit sine periculo gravis scandali vel infamiae, aut si durum est poenitenti in statu gravis pec1 c. 2251. 2 c. 882. c. 2252. C. 2253. 640 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. cati permanere per tempus necessarium, ut superior competens pro videat k Nihil impedit, quominus poenitens, etiam post acceptam ab­ solutionem in tali casu urgentiore, facto quoque recursu ad superiorem, alium adeat confessarium facultate praeditum ab eoque, repetita con­ fessione saltem delicti cum censura, consequatur absolutionem; qua obtenta, debet quidem mandata huius confessarii exsequi, sed tunc amplius non tenetur stare aliis mandatis ex parte superioris postea supervenientibus2. — Quodsi in casu aliquo extraordinario hic recursus (ad superiorem vel ad confessarium facultate praeditum) est moraliter impossibilis, tunc ipsemet confessarius (excepto casu absolutionis com­ plicis) potest absolutionem concedere sine onere recursus; debet tamen a) iniungere de iure iniungenda, sc. reparationem scandali et damnorum; b) imponere congruam poenitentiam et satisfactionem pro censura, ita ut poenitens, nisi intra congruum tempus a confessario praefiniendum poenitentiam egerit ac satisfactionem dederit, recidat in censuram3. Si ergo e. gr. confessarius in casu urgentiore, ubi recursus ad supe­ riorem vel ad confessarium facultate praeditum fuit impossibilis, ab­ solvit poenitentem, qui scienter legit libros haereticos, debet a) exigere, ut poenitens istos libros destruat vel remittat alteri, qui habet facul­ tatem retinendi libros haereticos; b) imponere poenitentiam sacramentalem ; c) imponere poenitentiam specialem pro absolutione a censura, e. gr. visitationem alicuius ecclesiae faciendam intra spatium unius hebdomadae; d) indicare poenitenti, ipsum iterum recidere in excom­ municationem, si intra hebdomadam non peregerit hanc visitationem. CAPUT II. De censuris in specie. Praenotamen. 1. Ut iam supra dictum est, dantur tres species cen­ surarum: excommunicatio, interdictum, suspensio. Excommunicatio afficere potest tantum personas physicas, et ideo, si quando fertur in corpus morale, intelligitur illos solos afficere, qui in delictum concurrerunt. Interdictum autem et suspensio afficiunt etiam communitatem, ut personam moralem. Excommunicatio et interdictum possunt afficere tam clericos quam laicos, suspensio autem solos clericos; interdictum etiam locum. Excommunicatio est semper censura; interdictum autem et suspensio possunt esse vel censurae vel poenae vindicativae, sed in dubio praesumuntur censurae4. 2. In canonibus, qui sequuntur, a) nomine divinorum officiorum intelliguntur eae functiones potestatis ordinis, quae de instituto Christi vel Ecclesiae ad divinum cultum ordinantur et a solis clericis fieri queunt, seu brevius: functiones stricte liturgicae, b) nomine actuum legitimorum ecclesiasticorum (kirchliche Rechtsgeschafte) significantur: munus administratoris gerere bonorum ecclesiasticorum; partes agere iudicis, auditoris et relatoris, defensoris vinculi, promotoris iustitiae et fidei, notarii et cancellarii, cursoris et apparitoris, advocati et procuratoris in causis ecclesiasticis; munus patrini agere in sacramentis baptismi et confirma1 c. 2254, § i. 2 Ib. § 2. 8 ib. § 3. 4 c. 2255. Sectio 2. Titulus 8. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput 2. 641 tionis; suffragium ferre in electionibus ecclesiasticis, ius patronatus exercere1. Quamquam in antiquo iure nonnumquam sermo fuit de actibus legitimis eccle­ siasticis (e. gr. Leo X const. «Exurge» d. 16 lun. 1520), tamen privatio actuum legitimorum, in quantum fuit distincta a poena infamiae, rarissime in usu fuit. Terminologia actus legitimi videtur esse desumpta ex iure Justiniani; cf· 1· 77, D 50, 17 ; Cod. 1. 21, 1, 5. ARTICULUS I. De excommunicatione. Q. 57θ· Quid et quotuplex sit excommunicatio i R. i. Excommunicatio est censura, qua quis (i. e. persona physica} privatur ecclesiastica communione fidelium. Excommunicatio (quae ■dicitur quoque anathema, praesertim si cum sollemnitatibus infligitur, quae in Pontificali Romano describuntur) est inter omnes censuras gravissima, propter eius duros effectus. 2. Omissa antiqua et obsoleta divisione excommunicationis in maio­ rem et minorem, nunc distinguuntur excommunicati vitandi et tolerati. Nemo autem est excommunicatus vitandus, nisi vel a) fuerit nominatim a S. Sede excommunicatus, excommunicatio fuerit publice denuntiata et in decreto vel sententia expresse dicatur ipsum vitari debere; vel b) violentas manus iniecerit in personam Romani Pontificis2. Quare hodie rarissimi sunt excommunicati vitandi. Q. 571. Quinam sint effectus excommunicationis? R. Effectus excommunicationis sunt vel immediati (directi) vel mediati (indirecti). i. Effectus immediati comprehenduntur his versiculis: «Res sacrae, ritus, communio, crypta, potestas, Praedia sacra, forum, civilia iura vetantur.» a) Res sacrae sunt sacramenta et sacramentalia. Excommunicatus nequit licite suscipere sacramenta ; immo post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam ne sacramentalia quidem3. Prohibetur quoque excommunicatus sacramenta et sacramentalia conficere aut administrare, nisi sit ex iusta causa requisitus a fidelibus. Fideles enim possunt ex qualibet iusta causa ab excommunicato sacramenta et sacramentalia petere, maxime si alii ministri desunt, et tunc excommunicatus requisitus potest eadem administrare neque tenetur percontari causam a requirente. Excipiuntur tamen excommunicati vitandi et alii excommunicati post sententiam condemnatoriam aut declaratoriam. Ab his enim fideles in solo mortis periculo possunt petere tam absolutionem sacramentalem, quam etiam, si alius deest minister, cetera sacramenta4. b) Ritus hic intelliguntur divina officia liturgica, quae a solis clericis fieri possunt. Excommunicatus quilibet caret iure assistendi istis divinis officiis, non autem prohibetur assistere praedicationi verbi Dei. Immo si excommunicatus toleratus passive assistit aliis divinis officiis, non est 1 C. 2256. 2 C. 2258. Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. 3 c. 2260, § I. 4 c. 2261. 41 642 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. necesse ut expellatur. Excommunicatus autem vitandus assistens di­ vinis officiis est expellendus, aut, si expelli nequit, ab officio cessandum est, dummodo id fieri possit sine gravi incommodo h Ergo iam non videtur esse necessarium abrumpere Missam inceptam, cum id semper causet grave incommodum. Ab assistentia activa, quae secum fert aliquam participationem in celebrandis divinis officiis, repellatur non solum vitandus, sed etiam quilibet post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam aut alioquin notorie excommunicatus, e. gr. Protestans. c) Communio hic intelliguntur publica suffragia Ecclesiae et indul­ gentiae. Excommunicatus non fit particeps indulgentiarum, suffragiorum, publicarum Ecclesiae precum; non autem prohibentur fideles privatim pro eo orare; immo sacerdotes possunt privatim, ac remoto scandalo, pro eo applicare Missam; sed, si est vitandus, pro eius conversione tantum2. d) Crypta, i. e. sepultura ecclesiastica, interdicitur excommunicatis post sententiam condemnatoriam vel declaratoriam3, item omnibus notoriis apostatis a fide, haereticis, schismaticis, francomuratoribush e) Potestas hic significat: a) iurisdictionem ecclesiasticam; /9) ius eligendi, praesentandi, nominandi; γ) facultatem consequendi officia et munera ecclesiastica, aut ordines; o) facultatem exercendi actus legitimos. Circa haec omnia statuuntur: Removetur excommunicatus ab actibus legitimis ecclesiasticis intra fines iure definitos ; prohibetur ecclesiasticis officiis seu muneribus fungi concessisque antea ab Ecclesia privilegiis frui5. Actus iurisdictionis fori tam externi quam interni positus ab excommunicato est illicitus, nisi sit requisitus a fidelibus; post sententiam vero condemnatoriam vel declaratoriam excommunicatus tales actus exercet invalide, praeterquam quando administrat sacramenta fideli versanti in periculo mortis6, ut supra dictum est. Quilibet excommuni­ catus prohibetur iure eligendi, praesentandi, nominandi; nequit consequi dignitates, officia, beneficia, pensiones ecclesiasticas aliudve munus in Ecclesia ; actus tamen positi contra hoc statutum sunt validi, nisi positi fuerint ab excommunicato vitando vel ab alio excommunicato post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam; quo in casu excommuni­ catus nequit praeterea gratiam ullam pontificiam valide consequi, nisi in pontificio rescripto mentio fiat de excommunicatione7. Ceterae ex­ communicationes iam non officiunt rescriptis pontificiis, ut antea erat. Excommunicatus nequit ad ordines promoveri. f) Praedia sacra sunt fructus ecclesiastici. Quilibet excommunicatus nequit consequi beneficia et pensiones ecclesiasticas, ut iam dictum est. Post sententiam autem condemnatoriam vel declaratoriam ex­ communicatus manet privatus fructibus dignitatis, officii, beneficii, pen­ sionis, muneris, si quod habet in Ecclesia; et vitandus ipsamet digni­ tate, officio, beneficio, pensione, munere8. 1 c. 2259, § 2. 2 c. 2262. 3 c. 1240, § i, n, 2. 4 Ib. ; cf. supra q. 380. 5 c. 2263. 8 c· 2264. 8 c. 2266. 7 c. 2265. Sectio 2. Titulus 8. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput 2. g) Fortim, i. e. facultas agendi in tribunali ecclesiastico. luxta vigentem disciplinam excommunicatis vitandis aut toleratis post sen­ tentiam declaratoriam vel condemnatoriam permittitur, ut per se ipsi agant tantummodo ad impugnandam iustitiam aut legitimitatem ipsius excommunicationis; per procuratorem possunt agere ad aliud quodvis animae suae praeiudicium avertendum ; in reliquis ab agendo repellun­ tur. Alii excommunicat! generatim stare in iudicio queunt h h) Civilia iura, i. e. communicatio in profanis, hodie solis ex­ communicatis vitandis interdicuntur. Ab hac autem prohibitione ex­ imuntur coniux, parentes, liberi, famuli, subditi et generatim omnes, quando adest rationabilis causa excusans2. 2. Effectus mediati (indirecti) excommunicationis sunt: a) Irregularitas. Clericus excommunicatus (vel alia poena canonica irretitus) exercens sacrum ordinem ht irregularis3. b) Suspicio haeresis. Si enim quis, obdurato animo, per annum insorduerit in censura excommunicationis, est de haeresi suspectus4. ARTICULUS II. De interdicto. Q. 572. Quid et quotuplex sit interdictumr R. i. Interdictum est censura, qua fideles, in communione Ecclesiae permanentes, prohibentur quibusdam sacramentis aliisque sacris. Inter­ dictum, cum non destruat communionem Ecclesiae, est levior poena quam excommunicatio; non autem semper est censura, sed aliquando est poena vindicativa, ut iam supra dictum est. In dubio praesumitur esse censura. 2. Divisiones interdicti sunt: a) personale (vel directum), quod directe ipsam personam afficit eamque ubique sequitur; et locale (indirectum), quod directe afficit locum, in quo dispensatio vel perceptio sacramentorum et sacrorum interdicitur; indirecte autem afficit personas (etiam exteras) in tali loco degentes5; b) generale, quod afficit vel integrum territorium vel universum populum alicuius territorii; et particulare, quod afficit tantum partem territorii vel populi. Generale interdictum tam locale in territorium dioecesis, reipublicae, quam personale in populum dioecesis vel reipublicae ferri potest a sola S. Sede vel de eius mandato; interdictum vero generale in paroeciam vel paroeciae populum et particulare (sive locale sive personale) etiam episcopus ferre potest6; c) Interdictum ab ingressu ecclesiae, quod secum fert prohibitionem, ne quis in ecclesia divina officia celebret vel iisdem assistat aut se­ pulturam ecclesiasticam habeat; si autem nihilominus assistit, non est necesse ut expellatur, nec, si sepultus est, oportet ut cadaver amo­ veatur 7. 1 c. 1654. 2 c. 2267. 3 c. 985, n. 7. 4 c. 2340, § i. 5 c. 2268, § 2. 6 c. 2269, § J. 7 c. 2277. 41 644 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. Q· 573· Quinam sint effectus interdicti r R. i. Effectus interdicti localis sunt: a) Prohibitio exercendi in loco interdicto quodlibet divinum officium vel sacrum ritum. Sunt tamen nonnullae exceptiones: a) Interdictum locale (sive generale sive particulare) non vetat morientibus sacramenta et sacramentalia ministrare 4. /9) In die Nativitatis Domini, Paschatis, Pentecostes, SS. Corporis Christi, B. Mariae Virginis in coelum assumptae interdictum locale suspenditur, et prohibetur tantum collatio ordinum et sollemnis nup­ tiarum benedictio2. γ) Permittitur clericis (nisi aliud expresse caveatur, et dummodo ipsi ne sint personaliter interdicti) omnia divina officia et sacros ritus in quacumque ecclesia aut oratorio privatim obire, ianuis clausis, voce submissa et campanis non pulsatis3. In ecclesia cathedrali, ecclesiis paroecialibus vel in ecclesia, quae unica est in oppido (in iisque solis) permittuntur unius Missae celebratio, asservatio ss. Sacramenti, administratio baptismatis, Eucharistiae, poeni­ tentiae, assistentia matrimonii (exclusa benedictione nuptiali), mortuorum exsequiae (vetita tamen quavis sollemnitate), benedictio aquae baptis­ matis et sacrorum oleorum, praedicatio verbi Dei. In his tamen sacris functionibus prohibentur cantus et pompa in sacra supellectili et sonitus Campanarum, organorum aliorumve instrumentorum musicalium; sacrum autem Viaticum ad infirmos privatim deferatur4. b) In interdicto locali particulari, si interdictum est altare vel sacellum alicuius ecclesiae, nullum sacrum officium seu sacer ritus in iisdem celebretur; si interdictum est coemeterium, fidelium quidem cadavera ibidem sepeliri possunt, sed sine ullo ecclesiastico ritu; si interdicta est ecclesia vel oratorium, distinctione opus est: si est ecclesia capitularis nec interdictum est ipsum capitulum, possunt ibi quidem divina officia celebrari, sed privatim et ianuis clausis. Ordinarie tamen tunc praecipitur, ut Missa conventualis et horae canonicae celebrentur in alia ecclesia vel oratorio. Si ecclesia est paroecialis, permittuntur celebratio unius Missae aliaque sub 0) indicata. Sed etiam tunc ordi­ narie per interdicti decretum alia ecclesia substituitur5. — Interdicta civitate, interdicta quoque manent loca accessoria etiam exempta et ipsa ecclesia cathedralis; interdicta ecclesia, interdicta sunt sacella contigua, non vero coemeterium; interdicto sacello, non est inter­ dicta integra ecclesia, ut patet; nec, interdicto coemeterio, interdicta est ecclesia ipsi contigua, sed interdicta sunt oratoria in coemeterio erecta6. 2. Effectus interdicti personalis sunt: Personaliter interdicti a) nequeunt divina officia celebrare iisve (excepta praedicatione verbi Dei) assistere; passive autem assistentes 1 c. 2270, § I. 5 c. 2272. 2 Ib. § 2. ® c. 2273, 3 c. 2271, n. i. * Ib. n. 2. Sectio 2. Titulus 8. De poenis medicinalibus seu de censuris. Caput 2. non est necesse ut expellantur; sed ab assistentia activa, quae aliquam secum fert participationem in divinis officiis celebrandis, repellantur interdicti post latam sententiam condemnatoriam vel declaratoriam, aut alioquin notorie interdicti, b) Prohibentur sacramenta et sacramentalia ministrare, conficere et recipere, nisi in casibus, quibus hoc licet ex­ communicatis, ut supra q. 571 a) dictum est. c) Prohibentur iure eligendi, praesentandi, nominandi; nequeunt consequi dignitates, officia, beneficia, pensiones ecclesiasticas aliudve munus in Ecclesia; promoveri ad ss. ordines; valent tamen hac in re eaedem restrictiones, quae supra q. 571 e) de excommunicatis dictae sunt, d) Carent sepultura eccle­ siastica, si sunt interdicti per sententiam condemnatoriam vel declara­ toriam neque ante mortem signa poenitentiae dederint1. Si communitas seu collegium delictum perpetravit, interdictum ferri potest vel in singulas personas delinquentes, vel in communitatem, uti talem, vel demum in singulas personas delinquentes et in communitatem. Si primum, valent effectus interdicti personalis modo enumerati; si secundum, communitas seu collegium nequit ius ullum spirituale ex­ ercere, quod secus ei competit; si tertium, effectus interdicti personalis et communitatis cumulantur2. Nota. i. Qui interdicto locali vel interdicto in communitatem seu collegium subest, quin eidem causam dederit, nec alia censura pro­ hibetur, potest, si est rite dispositus, sacramenta suscipere sine ab­ solutione ab interdicto aliave satisfactione3. 2. In praxi quoad effectus interdicti maxime attendendum est ad ipsum decretum superioris, qui solet in unoquoque casu accurate de­ terminare, quinam actus sint interdicti. ARTICULUS III. De suspensione. Q. 574. Quid et quotuplex sit suspensio? R. i. Suspensio est censura, qua clericus officio vel beneficio vel utroque prohibetur. Suspensio autem aliquando non est censura, sed poena vindicativa, ut iam supra dictum est. 2. Divisiones suspensionis in definitione modo data includuntur; distinguuntur namque suspensio a) ab officio, b) a beneficio, c) ab officio et beneficio. Aliae divisiones quaest. seq. afferentur. 3. Suspensio generaliter lata afficit omnia officia vel beneficia, quae clericus habet in dioecesi superioris suspendentis, nisi aliud apparet4. Loci autem Ordinarius nequit clericum suspendere a determinato of­ ficio, quod in aliena dioecesi reperitur, quia hoc esset iurisdictionem exercere in alieno territorio. Sin autem suspensio latae sententiae a iure communi irrogatur, ea afficit omnia officia vel beneficia, in qua­ cumque dioecesi possidentur °. 1 c. 2275. c. 2274. c. 2276. 4 c. 2281. c. 2282. 646 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. Q· 575· Quinam sint effectus suspensionis i R. i. Effectus suspensionis ab officio sunt varii, prout ipsa sus­ pensio varia est. Sin autem simpliciter lata est suspensio ab officio, nulla adiecta limitatione, tunc vetatur omnis actus tam potestatis ordinis et iurisdictionis quam etiam merae administrationis ex officio com­ petentis, excepta administratione bonorum proprii beneficiih Quantum ad varias suspensiones haec breviter notentur: a) Suspensio a iurisdictione generatim pro utroque foro vetat omnem actum potestatis iurisdictionis tam ordinariae quam delegatae. Attamen in hoc casu talis actus tunc solummodo est invalidus, si lata est sententia condemnatoria vel declaratoria, aut si superior expresse de­ claravit, se ipsam iurisdictionis potestatem revocare; secus actus est illicitus tantum; immo est licitus, si a fidelibus petitus fuit2. Si ergo e. gr. sacerdos suspensus absolvit poenitentem, ordinarie valide et licite agit, si fuit a poenitente requisitus. b) Suspensio a divinis vetat omnem actum potestatis ordinis, quam quis sive per sacram ordinationem sive per privilegium obtinet. c) Suspensio ab ordine varios effectos producit, prout est d) ab ordinibus, quo in casu prohibet omnem actum potestatis ordinis per ordinationem; /î) a sacris ordinibus; tunc enim prohibetur solum exer­ citium ordinis sacri; a certo et definito ordine. Taliter suspensus non solum prohibetur istum ordinem exercere, sed etiam conferre aut superiorem ordinem recipere 3. d) Suspensio a certo et definito ministerio vel officio vetat, ut patet, omnem actum talis ministerii vel officii. e) Suspensio ab ordine pontificali prohibet omnem actum potestatis ordinis episcopalis. f) Suspensio a pontificalibus vetat actum pontificalium, qui sc. re­ quirit insignia pontificalia, i. e. mitram et baculum. 2. Effectus suspensionis a beneficio est privatio fructuum beneficii, ex­ cepta habitatione in aedibus beneficialibus, non autem iuris administrandi bona beneficialia, nisi decretum vel sententia suspensionis ipsam admini­ strandi potestatem suspenso expresse adimat et alii tribuat. Si bene­ ficiarius suspensus nihilominus fructus percipit, debet eos restituere, et ad hanc restitutionem cogi potest canonicis quoque, si opus sit, sanctionibus4. 3. Effectus ciiiuslibet suspensionis est, ut quilibet suspensus prohi­ beatur iure eligendi, praesentandi, nominandi, consequendi dignitates, officia, beneficia, pensiones ecclesiasticas aliudve munus in Ecclesia. Actus tamen positus a suspenso non est nullus, nisi fuit suspensus per sententiam declaratoriam aut condemnatoriam. Quodsi haec sententia fuit lata, suspensus nequit praeterea gratiam ullam pontificiam valide consequi, nisi in pontificio rescripto mentio de suspensione fiat. In­ super quilibet suspensus nequit ad alios ordines promoveri5. 1 c. 2279, § i, 2 c. 2284. 3 ib. §2. 4 c. 2280. 5 c. 2283. Sectio 2. Titulus 9. De poenis vindicativis. Caput 1, 647 4. Si communitas seu collegium clericorum delictum commisit, sus­ pensio ferri potest vel in singulas personas delinquentes vel in com­ munitatem, uti talem, vel in personas delinquentes et communitatem. Tunc valent eadem, quae supra q. 573 dicta sunt de interdicto ; sc. si primum, tunc adsunt effectus supra n. 1—3 indicati; si secundum, tunc communitas prohibetur exercitio iurium spiritualium, quae ipsi ut communitati competunt; si tertium, effectus singularum personarum et communitatis cumulantur TITULUS IX. De poenis vindicativis. Praenotamen. Dividitur iste titulus in duo capita: 1. de poenis vindi­ cativis communibus, i. e. de iis, quae possunt ferri tam in clericos quam in laicos; 2. de peculiaribus clericorum poenis vindicativis. — Poenae vindicativae (Siihnestrafen) illae sunt, quae directe ad delicti expiationem tendunt, ita ut earum remissio e cessatione contumaciae delinquentis non pendeat2. Ergo in poenis vindicativis primarius finis est reparatio ordinis socialis laesi, secundarius autem finis est emendatio delinquentis. Ab inflictis poenis vindi­ cativis datur appellatio seu recursus in suspensive, nisi aliud in iure expresse caveatur3, cum tales poenae ordinarie infligantur per veram sententiam iudicialem. Exceptis poenis degradationis, depositionis, privationis officii aut bene­ ficii, et nisi urget necessitas reparandi scandalum, remittitur prudentiae iudicis, si reus post vitam laudabiliter peractam prima vice deliquit, poenae inflictae exsecutionem suspendere, ea tamen conditione, ut, si reus intra proximum triennium aliud delictum eiusdem vel alterius generis commiserit, poenam utrique delicto debitam luat4. Poena vindicativa finitur aut eius expiatione aut eius dispensatione a competenti superiore5. In casibus occultis urgentioribus, si ex observatione poenae vindicativae latae sententiae reus se ipsum proderet cum infamia et scandalo, quilibet confessarius potest in foro sacramentali obligationem ser­ vandae poenae suspendere, iniuncto onere recurrendi saltem intra mensem per epistolam et per confessarium, si id fieri potest sine gravi incommodo, reticito nomine, ad S. Poenitentiariam vel ad episcopum facultate prae­ ditum, et standi eius mandatis. Quodsi in aliquo casu extraordinario hic recursus est impossibilis, tunc ipse confessarius potest dispensationem con­ cedere, sicut supra dictum est de absolutione censurarum in casibus urgen­ tioribus e. CAPUT 1. De poenis vindicativis communibus. Q· 576· Quaenam sint poenae vindicativae. communes r R. Poenae vindicativae, quae omnes fideles afficere possunt, in Eccle­ sia praesertim sunt duodecim7: 1 c. 2285. 2 c. 2286. 3 c. 2287. 4 c. 2288. In modernis codicibus criminalibus simile quid habetur, nempe conditionata gratiatio (bedingte Begnadigung) ; vel conditionata condemnatio (bedingte Verurteilung). 5 c. 2289. 6 c. 2290. ‘ c. 2291. 648 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. 1. Interdictum locale et interdictum in communitatem seu collegium in perpetuum vel ad tempus praefinitum vel ad beneplacitum superioris. Iam supra dictum est, interdictum esse aliquando censuram et in dubio praesumendam esse censuram. 2. Interdictum ab ingressu ecclesiae in perpetuum vel ad tempus praefinitum vel ad beneplacitum superioris. 3. Poenalis translatio vel suppressio sedis episcopalis vel paroecialis. Talis poenalis suppressio vel translatio sedis episcopalis est Romano Pontifici reservata; sedis autem paroecialis a locorum Ordinariis decerni nequit nisi cum consilio capituli1. 4. Infamia iuris. 5. Privatio sepulturae ecclesiasticae. 6. Privatio sacramentalium. 7. Privatio vel suspensio temporaria pensionis, quae ab Ecclesia solvitur, vel alius iuris seu privilegii ecclesiastici. 8. Remotio ab actibus legitimis ecclesiasticis exercendis. 9. Inhabilitas ad gratias ecclesiasticas aut munia in Ecclesia, quae statum clericalem non requirunt, vel ad gradus academicos auctoritate ecclesiastica consequendos. Talem poenam inhabilitatis una S. Sedes potest infligere, si agitur de rebus, ad quas consequendas capacitas iure communi statuitur. lura iam quaesita non amittuntur ob super­ venientem inhabilitatem, nisi huic addatur poena privationis2. 10. Privatio vel suspensio ad tempus muneris, facultatis vel gratiae iam obtentae. 11. Privatio iuris praecedentiae vel vocis activae et passivae vel iuris ferendi titulos honoris, vestem, insignia, quae Ecclesia concessit, e. gr. si quis praelatus domesticus privatur usu vestis praelatitiae. 12.' Mulcta pecuniaria. Tales muletas iure communi inflictas, qua­ rum erogatio non est eodem iure praefinita, aliasque iure particulari statutas vel statuendas Ordinarii locorum erogare debent in pios usus, non vero in commodum mensae episcopalis aut capitularis3. Q. 577· Quid et quotuplex sit infamia, eius effectus, eius cessatio ? R. i. Infamia est bonae famae vel existimationis privatio vel saltem imminutio. Hic tantum sermo est de infamia canonica seu ecclesiastica, non autem de infamia civili, quae incurritur ex sententia iudicis civilis4. Fuerunt quidem nonnulli auctores putantes, illum, qui a iudice civili fuit declaratus infamis, esse quoque infamem in iure ecclesiastico, sed haec sententia iuxta modernam diciplinam non est vera, ut patebit ex definitionibus dandis de infamia iuris et facti. Non quidem negatur, eum, qui est civiliter infamis, esse quandoque etiam canonice infamem, sed hoc aliunde provenit et non ex sola infamia civili. 2. Distinguitur duplex infamia: altera iuris, altera facti. Infamia iuris ea sola est, quae in casibus iure communi expressis statuitur. lamc. 2292. 2 c. 2296. 3 c. 2297. Verlust der burgerlichen Ehrenrechte. Sectio 2. Titulus 9. De poenis vindicativis. Caput 1. 649 vero iuxta vigentem disciplinam sunt septem casus, in quibus ipso facto, et duo casus, in quibus post sententiam iudicis infamia iuris incurritur. Ipso facto infames sunt: a) Qui sectae acatholicae nomen dederunt vel publice adhaeserunt k b) Qui species consecratas abiecit vel ad malum finem abduxit aut retinuit2. c) Qui cadavera vel sepulcra mortuorum violavit3. d) Qui violentas manus iniecit in Summum Pontificem, Cardinalem vel Legatum4. e) Duellantes eorumque patrini5. f) Bigami6. g) Laici legitime damnati ob delicta contra sextum praeceptum cum minoribus infra aetatem 16 annorum commissa, vel ob stuprum, so­ domiam, incestum, lenocinium7. Infames declarandi sunt: a) Apostatae a fide, haeretici, schismatici, nisi moniti resipuerint8; qui, si insuper sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint, sunt ipso facto infames, ut supra dictum est. b) Clerici ob eadem delicta contra sextum praeceptum commissa, quae modo de laicis indicata sunt, et insuper propter adulterium et bestialitatem. Incestus tamen limitatur ad consanguineos aut affines primi gradus9. Infamia facti™ contrahitur, quando quis ob patratum delictum vel ob pravos mores bonam existimationem apud fideles probos et graves amisit; de quo iudicium spectat ad Ordinarium, e. gr. episcopum vel superiorem maiorem religiosum n. Sufficit quidem unum delictum pro­ brosum, dummodo id sit notorium et tam grave, ut iuxta iudicium Ordinarii (non alius hominis) destruat bonam existimationem apud fideles probos et graves. In antiquo iure infamia aliquando oriebatur ex officiis probrosis, e. gr. carnificis, histrionis etc. Iuxta vigentem autem disciplinam infamia oritur ex solo delicto eoque proprio. Quare nulla infamia afficit delinquentis consanguineos aut affines12. Quamvis parochus possit amo­ veri, quia eius consanguinei vel familiares cum eo viventes amiserunt bonam existimationem, tamen haec amotio non est proprie effectus infamiae, sed potius inde necessaria est, quia talis parochus non strenue amovit e domo sua tales homines infamatos. 3. Effectus infamiae iuris sunt: a) Irregularitas ex defectu. b) Inhabilitas ad obtinenda beneficia, pensiones, officia, dignitates ecclesiasticas. 1 c. 2314, § i, n. 3. 2 c. 2320. 3 c. 2328. 4 c. 2343. 5 C. 2351, § 2. 6 C. 2356. 7 C. 2357. 8 c. 2314, § I. 9 c. 2359, § 2. 10 Übler Leumund. 11 c. 2293, § 3. ·2 Ib. § 4. 650 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. c) Inhabilitas ad actus legitimos ecclesiasticos, e. gr. ad munus patrini, ad suffragium ferendum in electionibus ecclesiasticis. d) Inhabilitas ad exercitium iuris aut muneris ecclesiastici. e) Prohibitio exercendi ministerium in sacris functionibus. Effectus infamiae facti sunt: a) Repulsio a suscipiendis ordinibus, dignitatibus, beneficiis, officiis ecclesiasticis. b) Repulsio ab exercendo sacro ministerio et ab actibus legitimis ecclesiasticis h 4. Cessatio infamiae iuris ex sola dispensatione S. Sedis obtinetur; cessat autem infamia facti, quando bona existimatio apud fideles probos et graves, omnibus perpensis adiunctis et praesertim diuturna rei emen­ datione, fuit recuperata. ludicium de hac recuperatione pertinet ad Ordinarium, e. gr. ad episcopum vel superiorem religiosum maiorem. Quaenam sit diuturna emendatio, utrum e. gr. sufficiat triennalis, ut voluerunt nonnulli antiqui, relinquitur prudenti iudicio Ordinarii2. CAPUT II. De peculiaribus clericorum poenis vindicativis. Q. 578· Quaenam sint poenae vindicativae clericis peculiaresr R. Sunt item duodecim sicuti poenae vindicativae laicis et clericis communes, ita ut laicus duodecim, clericus autem viginti quattuor poenis vindicativis plecti possit: 1. Prohibitio exercendi sacrum ministerium praeterquam in certa ecclesia. 2. Suspensio in perpetuum vel ad tempus praefinitum vel ad bene­ placitum superioris. Supra dictum est, suspensionem aliquando esse non poenam vindicativam, sed censuram. 3. Translatio poenalis ab officio vel beneficio obtento ad inferius officium vel beneficium. 4. Privatio alicuius iuris cum beneficio vel officio coniuncti, e. gr. percipiendi nonnullos reditus bénéficiâtes. 5. Inhabilitas ad omnes vel ad aliquot dignitates, officia, beneficia, aliave munera propria clericorum. 6. Privatio poenalis beneficii vel officii cum vel sine pensione. Si clericus beneficium inamovibile obtinet, eodem in poenam privari potest solum in casibus iure expressis; si amovibile, etiam ob alias rationabiles causas; nequit autem clericus privari beneficio aut pensione, cuius titulo ordinatus fuit, nisi aliunde eius honestae sustentationi pro­ videatur. Solummodo per poenam depositionis vel degradationis cleri­ cus potest privari omnibus reditibus clericalibus, ut quaest. seq. dicetur3. Clerici obtinentes beneficia, officia, dignitates possunt etiam aliquo tan­ 1 c. 2294. c. 2295. c. 2299, § i 3· Sectio 2. Titulus 9. De poenis vindicativis. Caput 2. (5$ I tum ministerio cum iisdem coniuncto, e. gr. ministerio praedicandi, con­ fessiones audiendi etc., prohiberi ad certum tempus. 7. Prohibitio commorandi in certo loco vel territorio. 8. Praescriptio commorandi in certo loco vel territorio. Ordinarius nequit praescribere, ut clericus in certo loco extra fines suae dioecesis commoretur, nisi accedat consensus Ordinarii illius loci, vel nisi agitur de domo poenitentiae seu emendationis clericis non solum dioecesanis, sed etiam extraneis destinata; aut de domo religiosa exempta, superiore eiusdem consentiente h Tam praescriptio quam prohibitio certo in loco commorandi et collocatio in domo poenitentiae aut in domo religiosa, praesertim si diu duraturae sunt, imponantur tantum in casibus gravibus, in quibus, prudenti Ordinarii iudicio, eae poenae necessariae sunt ad clerici emendationem aut scandali reparationem2. 9. Privatio ad tempus habitus ecclesiastici. Si clericus gravia scan­ dala praebet, e. gr. publica et iterata ebrietate, et monitus non resi­ piscit, nec scandalum potest aliter removeri, potest interim privari iure deferendi habitum ecclesiasticum; quae privatio, dum perdurat, secum fert prohibitionem exercendi ministeria quaevis ecclesiastica et priva­ tionem privilegiorum ecclesiasticorum3. Ergo talis clericus nequit Missam dicere, ne privatim quidem. 10. Depositio. n. Privatio perpetua habitus ecclesiastici, quae solet esse coniuncta cum depositione. 12. Degradatio4. Q. 579 * Quid specialiter notandum sit de poena zdndicativa de­ positionis r R. i. Depositio (quae antiquitus non distinguebatur a degradatione) est poena vindicativa, qua clericus non solum privatur omnibus officiis, pensionibus, beneficiis ecclesiasticis, sed etiam declaratur inhabilis ad ea in posterum obtinenda. Quamvis clericus ordinatus sit titulo beneficii, nihilominus illud amittit depositione; sed in hoc casu, si vere indigeat, Ordinarius pro sua caritate ei providere curet, ne cum dedecore status clericalis mendicare cogatur5. Clericus depositus manet clericus ac proinde retinet privilegia clericalia, e. gr. canonis, fori etc., sed etiam tenetur adimplere obligationes clericales, e. gr. coelibatus, officii divini. Solummodo si clericus depositus non dat emendationis signa et prae­ sertim si scandalum dare pergit monitusque non resipiscit, Ordinarius potest eum perpetuo privare iure deferendi habitum ecclesiasticum. Quae quidem privatio secum fert privationem quoque privilegiorum clerica­ lium, et Ordinarius tali delinquenti obstinato nullam sustentationem caritativam praebeat6. 2. Poena depositionis infligi nequit nisi a) a tribunali collegiali quin­ que iudicum7, b) in casibus iure expressis8. 1 c. 2301. 2 c. 2302. 3 c. 2300. 4 c. 2298. 5 c. 2303, §12. 6 c. 2304. 7 c. 1576, § i, n. 2. 8 c. 2303, § 3. 52 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. Tales casus seu delicta iuxta vigentem disciplinam sunt decem; sc. clericus deponi potest: a) si est haereticus, schismaticus, apostata a fide et post iteratam moni­ tionem non resipuit1; b) si species consecratas abiecit vel ad malum finem abduxit aut retinuit2; c) si non sacerdos simulavit celebrationem Missae aut sacramentalem confessionem excepit3 ; d) si cadavera aut sepulcra mortuorum violavit4; e) si procuravit abortum5; f) si legitime damnatus fuit ob raptum impuberum alterutrius sexus, ob venditionem hominis in servitutem vel alium malum finem, ob usuram, ra­ pinam, furtum qualificatum vel non qualificatum in re notabili, ob incendium vel malitiosam ac valde notabilem rerum destructionem, ob gravem mutilationem vel vulnerationem vel violentiam 6 ; g) si delictum commisit contra sextum praeceptum cum minoribus infra i6 annorum aetatem, aut adulterium, stuprum, bestialitatem, sodomiam, lenocinium, et incestum cum consanguineis aut affinibus in primo gradu7; h) si beneficium, officium vel dignitatem ecclesiasticam propria auctori­ tate occupavit vel ad ea electus, praesentatus, nominatus in eorundem pos­ sessionem vel regimen aut administrationem sese ingessit, antequam neces­ sarias litteras confirmationis vel institutionis accepit easque illis ostendit, quibus de iure debet8; i) si in detinendo officio, beneficio, dignitate, non obstante legitima privatione aut remotione, persistit aut, ne ea dimittat, moras illegitime nectit9. In istis decem delictis sic dicta correptio iudicialis locum habere nequit10. 3. Poena depositionis remitti nequit ab Ordinario11, sed a sola S. Sede. Quare vetus controversia, utrum Ordinarius possit hanc poenam legitime latam remittere, nunc in sensu negativo definita est. Q. 5θ°· Quid specialiter notandum sit de poena vindicativa de­ gradationis ? R. i. Degradatio est gravissima omnium poenarum ecclesiasticarum et in se continet praeter depositionem, perpetuam privationem habitus ecclesiastici et reductionem clerici ad statum laicalem12, quin tamen talis clericus degradatus, si fuit in ordinibus maioribus constitutus, liberetur a coelibatu et obligatione recitandi divinum officium. Degra­ datio altera est verbalis seu edictalis, quae sola sententia iudiciali tribu­ nalis quinque iudicum irrogatur, ita tamen ut omnes suos effectus iuridicos statim habeat sine ulla exsecutione; alia est realis, si servantur sollemnia et vere terribilia praescripta in Pontificali Romano 13. Hodie degradatio realis vix umquam usuvenit. 2. Poena degradationis nequit infligi nisi propter sex casus in iure expressos. 1 5 9 13 c. 2314, § i, n. 2. 2 c. 2320. C. 2350, § i. 6 c. 2354, § 2. c. 2401. 10 c. 1948, η. i. Ib. § 3- 3 c. 2322, n. i. 7 c- 2359> § 2. 11 c. 2237, § i, n. 3. 4 c. 2328. c. 2394, n. 2. 12 c- 23O5- § i· Sectio 2. Titulus lo. De remediis poenalibus et poenitentiis. Caput i. 653 Clericus degradari potest: a) si iam depositus et habitu clericali privatus grave adhuc scandalum ■per annum praebere pergit1 ; b) si sectae acatholicae publice adhaesit et monitus non resipuit2 ; c) si violentas manus iniecit in Summum Pontificem 8 ; d) si legitime damnatus est propter homicidium4 ; e) si specialiter grave crimen sollicitationis commisit6*; f) si in sacris constitutus matrimonium contrahere praesumpsit et mo­ nitus non resipuit6. In istis sex casibus correptio iudicialis locum habere nequit’’. 3. Poena degradationis remitti nequit ab Ordinario8, sed a sola S. Sede. Antiquis temporibus clericus degradatus solebat tradi brachio saeculari, sed hodie id est vix possibile. TITULUS X. De remediis poenalibus et poenitentiis. Iste titulus subdividitur in duo capita: 1. de remediis poenalibus; 2. de poenitentiis. CAPUT I. De remediis poenalibus. Q. 581. Quid et quot sint remedia poenalia iuxta vigentem Eccle­ siae disciplinam i R. i. Dum censurae sunt poenae medicinales sanantes delictum iam commissum, remedia poenalia sunt poenae medicinalespraeventivae, quia sc. inserviunt ad delicta praecavenda vel saltem ad efficiendum, ne tam gravia delicta accidant, quibus applicandae sunt censurae aut poenae vindicativae. Ista remedia praeventiva merito vocantur poenalia, quia revera aliquam saltem poenalitatem continent, in quantum diminuunt honorem eius, contra quem adhibentur. Nequeunt autem poenalitatem infligere, nisi praecesserit aliqua saltem culpa, quae tamen non attingit ad gravitatem delicti puniendi veris poenis ecclesiasticis. 2. Enumerantur quattuor remedia poenalia, sc. monitio, correptio, praeceptum, vigilantia, de quibus in quaest. seq. Q· 58 2. Quomodo sint applicanda remedia poenalia r R. i. Monitio9 alia est paterna, alia canonica. Monitio paterna subdividitur in publicam et secretam. Monitio autem canonica est idem quod praeceptum. Quid sint singula, statim dicetur. a) Monitio paterna datur ab Ordinario (sive per se sive per inter­ positam personam) ei, qui versatur in proxima occasione delictum com· 1 ib. § 2. 2 c. 2314, § i, n. 3. 4 c. 2354, §2. 5 C. 2368, § I. 8 c. 2237, § i, n. 3. 9 Mahnung. c. 2343, § i, n. 3. c. 2388, § i. '' c. 1948, n. 654 Liber V. De delictis et poenis. Pars II. De poenis. mittendi, vel ei, in quem ex inquisitione peracta gravis suspicio cadit delicti commissi1, e. gr. talis monitio datur clerico, qui frequentat per­ sonas suspectas, vel in quem gravis suspicio cecidit, eum deliquisse contra decorum clericale. b) Monitio canonica publica fieri debet vel coram notario aut duobus testibus vel per epistolam, ita tamen, ut de receptione et tenore epistolae ex aliquo documento constet2. Monitio autem secreta fit quidem sine testibus, sed tamen de ea facta constare debet ex aliquo documento in secreto archivo Curiae servando3. Ratio est, quia in casu, quo talis monitio incassum facta fuerit, debet aliquo modo de ea constare. Monitio fieri potest semel vel pluries pro superioris arbitrio et prudentia4. 2. Correptio 5 est vituperatio facta ei, ex cuius conversatione scandalum vel gravis ordinis perturbatio oritur 6. Potest fieri secreto vel publice, et tunc observanda sunt ea, quae supra de monitione secreta aut publica dicta sunt. Correptio autem publica fieri tantum potest adversus reum de delicto convictum vel confessum. Haec correptio publica est vel iudicialis, si fit a iudice pro tribunali sedente, et tunc aut habetur loco poenae, aut fit ad augendam poenam, praecipue si agitur de recidivo; vel est extraiudicialis, si fit ab Ordinario ante processum criminalem7. Frequentior est correptio extraiudicialis. 3. Praeceptum seu monitio canonica iam propius accedit ad proceduram criminalem et est mandatum a competenti superiore aut iudice ecclesiastico datum, quo (monitionibus et correptionibus incassum factis, vel, si ex iisdem effectus sperare non licet) accurate indicatur, quid agere quidve evitare debeat praeventus cum poenae comminatione in casu transgressionis8. Sic e. gr. dantur praecepta «de non allo­ quendo, de non frequentando, de non retinendo». Praeceptum debet legitime intimari praevento atque determinare tempus, intra quod illud est exsecutioni mandandum. 4. Vigilantia 9 imponitur ei, qui versatur in periculo relabendi in idem crimen ac proinde praecipue adhibetur in recidivos10. CAPUT II. De poenitentiis. Q. 583. Quid et quales sint poenitentiae canonicae r R. i. Poenitentiae canonicae sunt opera poenalia inflicta in foro externo, ut delinquens vel veram poenam canonicam effugiat vel poenae contractae absolutionem aut dispensationem recipiat11. Cum haec poeni­ tentiae in foro externo infligantur, numquam ob delictum aut trans­ gressionem occultam imponantur; quare valde distinguuntur a poeni­ tentia sacramentali. Poenitentiae canonicae vel praecedunt vel sequuntur 1 c. 2307. e c. 2308. 10 c. 2311. 2 c· 23o9> § 2. 7 c· 2309, § 3 4. 11 c. 2312, § I. 8 Ib. § 5. 8 c. 2310. 4 Ib. § 6. 5 Riige. 9 Überwachung. Pars III. De poenis in singula delicta. Titulus 11. De del. contra fidem et unit. Eccl. 6$ 5 sententiam iudicialem. In primo casu sunt remedia poenalia. Non tam secundum quantitatem delicti quam secundum poenitentis contritionem moderandae sunt poenitentiae, pensatis qualitatibus personarum et de­ lictorum adiunctis1. 2. Praecipuae poenitentiae sunt praecepta: a) recitandi determinatas preces, e. gr. cotidie Rosarium ; b) peragendi piam aliquam peregrinationem vel alia pietatis opera ; c) servandi peculiare ieiunium; d) erogandi eleemosynas in pios usus; e) peragendi exercitia spiritualia in pia aut religiosa domo per aliquot dies. Haec poenitentia solet esse valde efficax. 3. Aliquando Ordinarius addere potest poenitentias poenali remedio monitionis et correptionis2. Immo hoc ordinarie fit. PARS III De poenis in singula delicta. Praenotamen. Postquam generalis disputatio de delictis et poenis ab’ soluta est, iam in specie est disserendum, quomodo nonnulla graviora cri­ mina in iure ecclesiastico puniantur. Quare haec tertia pars est quasi codex criminalis ecclesiasticus et dividitur in duas partes: In prima parte enume­ rantur delicta laicis et clericis communia3. In titulo XVI, canon 2375 tractat quidem de delicto, quod solum a laicis committitur, attamen reliqui omnes canones eiusdem tituli et omnium sequentium agunt de delictis pe­ culiaribus clericorum ; quare a titulo XVI—XIX habetur altera pars codicis criminalis ecclesiastici. Cum iam in diversis locis sermo fuerit de poenis delictorum, hanc tertiam partem libri quinti Codicis nonnisi breviter trans’ currimus. TITULUS XI. De delictis contra fidem et unitatem Ecclesiae. Q. 584. Qïiaenam sint delicta contra fidem et unitatem Ecclesiaer R. Contra unitatem Ecclesiae est schisma, contra fidem autem pec­ cant (directe vel indirecte) a) haeretici et apostatae; a) qui sunt su­ specti de haeresi eamque quoquo modo iuvant; c) qui pertinaciter docent vel defendunt doctrinam, quae quidem a S. Sede vel a Concilio generali damnata fuit, sed non ut formaliter haeretica; d) qui edunt aut legunt aut retinent illegitime libros haereticos; e) qui matrimonium mixtum illegitime ineunt. Q· 585· Quaenam sint poenae in apostatas, haereticos, schis­ maticos ? R. i. Apostata est catholicus, qui a fide Christiana totaliter re­ cedit; haereticus, qui nomen christianum retinens pertinaciter aliquam 1 Ib. §3. 2 c. 2313. 3 Tit. XI—XVI. 656 Liber V. De delictis et poenis. Pars III. De poenis in singula delicta. ex veritatibus fide divina et catholica credendis denegat aut de ea dubitat; schismaticus, qui renuit subesse Romano Pontifici aut com­ municare cum membris Ecclesiae ei subiectis k 2. Poenae contra istos latae sunt: a) Excommunicatio ipso facto incurrenda, cuius absolutio in foro conscientiae est speciali modo S. Sedi reservata. Si tamen ista delicta ad forum externum Ordinarii loci quovis modo deducta sunt (etiam per voluntariam confessionem), idem Ordinarius, non vero Vicarius gene­ ralis sine mandato speciali, resipiscentem, praevia Sbiuratione iuridice peracta aliisque servatis de iure servandis, sua auctoritate ordinaria in foro externo absolvere potest; ita vero absolutus potest deinde a pec­ cato absolvi a quolibet confessario in foro conscientiae. Abiuratio autem habetur iuridice peracta, cum fit coram ipso Ordinario loci vel eius delegato et saltem duobus testibus2. Haec omnia praecipue no­ tanda sunt in haereticorum receptione in gremium Ecclesiae. b) Nisi moniti resipuerint, priventur beneficio, dignitate, pensione, officio aliove munere, si quod in Ecclesia habeant, infames declarentur, et clerici, iterata monitione, deponantur. c) Si sectae acatholicae nomen dederint vel publice adhaeserint, ipso facto infames sunt, et clerici, monitione incassum praemissa, de­ gradentur 3. Cum igitur apostatae, haeretici, schismatici ipso facto sint infames vel saltem infames declarandi sint, incurrunt quoque omnes poenas latas contra infames4, e. gr. irregularitatem, inhabilitatem ad beneficia, ad actus legitimos etc. — Religiosus apostata a fide eo ipso est dimissus a religione5. Scholion. De apostasia ab ordine et a religione. Praeter apostasiam a fide datur apostasia ab ordine et apostasia a religione. Apostasia ab or­ dine sacro est defectio clerici in ordine sacro constituti illegitime facta prae­ sertim per attentationem matrimonii. Dicitur: apostasia ab ordine sacro; nam iuxta vigentem disciplinam clericus minorum ordinum non committit de­ lictum ecclesiasticum, si ad statum laicalem redit et matrimonium contrahit. Clericus in ordine sacro constitutus, qui matrimonium (etiam civile) attentat, incurrit in excommunicationem latae sententiae S. Sedi simpliciter reser­ vatam; immo si monitus, tempore ab Ordinario pro adiunctorum diversitate praefinito, non resipuerit, degradetur 6. — Apostasia a religione est totalis et illegitimus recessus a statu religioso factus cum animo non redeundi. Talis religiosus apostata ipso iure incurrit in excommunicationem proprio superiori maiori vel, si religio est laicalis aut non exempta, Ordinario loci, in quo commoratur, reservatam, ab actibus legitimis est exclusus, privilegiis omnibus suae religionis privatus et, si redierit, perpetuo caret voce activa et passiva, ac praeterea aliis poenis pro gravitate culpae a superioribus puniri debet ad normam constitutionum \ Malitiosus animus non redeundi vel se subtrahendi religiosae oboedientiae iure praesumitur, si religiosus intra mensem nec re­ versus fuit nec superiori animum redeundi manifestavits. 1 c. 1325, § 2. 2 c. 2314, § 2. 3 Ib. § i. 4 Cf. supra q. 577. 5 c. 646. 6 c. 2388, § i. 7 c. 2385. 6 c. 644, § 2. Titulus ii. De delictis contra fidem et unitatem Ecclesiae. Q. 586. Quinam censeantur suspecti de haeresi et quasnam poenas incurrant? R. i. Suspectus de haeresi is est, qui commisit aliquod delictum, quod inducit fundatam suspicionem haereseos; e. gr. qui quoquo modo haereseos propagationem scienter et sponte iuvat, aut qui communicat in divinis cum haereticis1; qui illegitime iniit matrimonium mixtum2; qui appellavit a mandatis Romani Pontificis ad futurum Concilium generale3; qui obdurato animo per annum insorduit in censura ex­ communicationis 4. 2. Suspectus de haeresi, qui monitus causam suspicionis non re­ movet, actibus legitimis ecclesiasticis prohibeatur, et clericus praeterea, repetita inutiliter monitione, suspendatur a divinis. Quodsi intra sex menses a contracta poena completos suspectus de haeresi sese non emendavit, habeatur tamquam haereticus, obnoxius haereticorum poenis, de quibus quaest. praec. dictum est5. Q. 587. Quaenam poenae infligantur iis, qui pertinaciter docent propositiones damnatas ? R. i. Complures propositiones diversis temporibus damnatae sunt a Summis Pontificibus aut a Conciliis generalibus, sed non eodem modo censuratae sunt. Sic nonnullae propositiones proscriptae sunt ut haereticae, haeresi proximae, erroneae, temerariae, piarum aurium offensivae etc. 6 2. Qui pertinaciter docet aut defendit propositionem damnatam ut haereticam, profecto est haereticus atque obnoxius poenis haereticorum. Qui vero pertinaciter docet vel defendit (sive publice sive privatim) doctrinam, quae ab Apostolica Sede aut a Concilio generali damnata fuit sine censura haereseos, graviter peccat, arceatur a ministerio praedi­ cationis verbi Dei audiendive sacramentales confessiones et a quolibet docendi munere, salvis aliis poenis, quas sententia damnationis forte statuerit, vel quas Ordinarius, post monitionem, necessarias ad reparan­ dum scandalum duxerit7. — Poena excommunicationis, quam tulit Bulla «Apostolicae Sedis» contra defendentes vel docentes propositiones ab Apostolica Sede damnatas etc., sublata est. Q. 588. Qua e nam sint poenae latae in eos, qzii edunt, legunt aut retinent nonnullos libros? R. i. Cum supra libr. Ill, tit. XXIII in longum et latum dictum sit de censura et prohibitione librorum, hic solummodo poenae iuris communis indicantur. 2. In excommunicationem S. Sedi specialiter reservatam ipso facto incurrunt, opere publici iuris facto, editores librorum apostatarum, haereticorum et schismaticorum, qui apostasiam, haeresim, schisma pro­ pugnant, itemque eosdem libros aliosve per apostolicas litteras nominatim prohibitos defendentes aut scienter sine debita licentia legentes 1 c. 2316. 5 c. 2315. Priimmer, Man. 2 c. 2319, § 2. s c. 2332. 4 c. 2340, § I. G Cf. nostrum Man. theol. mor. I 518. 7 c. 2317. iuris eccles. Ed. 3. 42 658 Liber V. De delictis et poenis. Pars III. De poenis in singula delicta. vel retinentes 1. Haec igitur excommunicatio ferit 1) Editores, i. e. auctorem et editorem; non vero operarios, qui adiuvant ad impres­ sionem, quippe qui non sint proprie editores. Ergo vetus controversia, quinam operarii imprimentes cadant sub hac censura, nunc finita est. 2) Defendentes, i. e. qui defendunt doctrinam falsam in libro contentam. 3) Scienter sine debita licentia legentes vel retinentes. Dicitur: scienter; ergo quamvis non excuset ignorantia affectata, excusat tamen quaelibet imputabilitatis imminutio sive ex parte intellectus sive ex parte volun­ tatis 2. Dicitur : sine debita licentia. Licentiam legendi et retinendi libros tales concedere possunt non solum S. Sedes, sed etiam aliquando Ordinarii (episcopi, superiores religiosi)3. Libri, qui sub hac censura prohibentur, sunt a) ii, qui apostasiam, haeresim, schisma non solum continent, sed propugnant, i. e. rationibus conantur probare ; b) libri, qui per apostolicas litteras, i. e. per Breve, Encyclicam, non autem per sim­ plex decretum S. Officii, nominatim prohibiti sunt. Pauci sunt huiusmodi libri, qui inveniuntur in Indice librorum prohibitorum cruce (f) signati. 3. Auctores et editores, qui sine debita licentia SS. Scripturarum libros vel earum adnotationes aut commentarios imprimendos curant, in­ cidunt ipso facto in excommunicationem nemini reservatam4. Licentiam debitam ad edendos huiusmodi libros ordinarie valet concedere Ordi­ narius loci (vel auctoris, vel editoris, vel impresseris)5. Si tamen agitur de editione versionis SS. Scripturarum in linguam vernaculam (sine adnotationibus), requiritur licentia S. Sedis 6. Q· 589· Quaenam poenae infligantur iis, qui illegitime ineunt matrimonium mixtum r R. Subsunt excommunicationi latae sententiae Ordinario reservatae catholici, 1. qui matrimonium ineunt coram ministro acatholico, uti sacris addicto ; 2. qui matrimonio uniuntur cum pacto explicito vel implicito, ut omnis vel aliqua proles educetur extra catholicam Ecclesiam ; 3. qui scienter liberos suos acatholicis ministris baptizandos offerre praesumunt ; 4. parentes vel parentum locum tenentes, qui liberos in religione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt 7. In praxi saepe occurrunt insimul omnes quattuor casus, ac proinde tunc adest quoque quadruplex excommunicatio, cuius mentio facienda est in petitione ab­ solutionis. Ii, qui delicta sub n. 2—4 commiserunt, praeterea sunt suspecti de haeresi ac proinde incurrunt poenas, quae supra q. 586 indicatae sunt. Hinc e. gr. pater, qui matrimonium mixtum iniit et filios suos tra­ didit in religione acatholica educandos et tunc post nonnullos annos vult poenitentiam agere, non solum incurrit excommunicationes Ordi­ 1 c. 231S, § i, 5 c- Ï385, §2. 8 c. 2229, § 2. 3 c. 1402. 6 c. 1391. 7 2319. 4 c. 2318, § 2. Titulus 12. De delictis contra religionem. 659 nario reservatas, sed etiam, cum habeatur tamquam haereticus, ex­ communicationem speciali modo S. Sedi reservatam. Quomodo recon­ ciliatio talis poenitentis, qui ordinarie etiam in foro externo gravis scandali est reus, facienda sit, solet a singulis Ordinariis locorum sta­ tutis determinari. TITULUS XII. De delictis contra religionem. Q. 590· Quaenam sint delicta contra religionem, quae poenis ecclesiasticis plectuntur ? R. Delicta contra religionem poenis ecclesiasticis coercenda sunt sacrilegium (personale, reale, locale), blasphemia, periurium, superstitio, simonia. Attamen de nonnullis istorum delictorum, e. gr. de sacrilegio personali, de simonia etc., in aliis titulis tractabitur. Q. 591· Quaenam sint poenae latae in sacrilegos? R. i. Quamvis in aliis quoque titulis poenae contra sacrilegos indicentur, ut iam dictum est, tamen claritatis causa hic uno conspectu afferimus poenas ecclesiasticas, quibus puniuntur diversa sacrilegia. Sacrilegium est violatio rei sacrae, formaliter ut est sacra, et distin­ guitur triplex: personale, reale, locale, prout aut persona sacra aut res sacra aut locus sacer violatur 1. 2. Sacrilegium reale committitur 1. res sacras indigne tractando; 2. bona sacra usurpando. Inter res sacras primum locum obtinent Missae sacrificium, sacramenta, quorum indigna tractatio est gravissimum sacrilegium. Poenae ecclesiasticae contra sacrilegia realia : a) Qui species consecratas abiecerit vel ad malum finem abduxerit aut retinuerit, est suspectus de haeresi; incurrit in excommunicationem latae sententiae specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatam ; est ipso facto infamis, et clericus est praeterea deponendus2. b) Sacerdos, qui praesumpserit Missam eodem die iterare vel eam celebrare non ieiunus, suspendatur a Missae celebratione ad tempus ab Ordinario secundum diversa rerum adiuncta praefiniendum a. c) Qui ad ordinem sacerdotalem non promotus Missae celebrationem simulaverit aut sacramentalem confessionem exceperit, excommuni­ cationem ipso facto contrahit speciali modo Sedi Apostolicae reser­ vatam ; et insuper laicus quidem privetur pensione aut munere, si quod habeat in Ecclesia, aliisque poenis pro gravitate culpae puniatur ; clericus vero deponatur4. d) Qui ex stipendiis Missarum illegitimum lucrum ceperint, ab Ordi­ nario pro gravitate culpae puniantur, non exclusa, si res ferat, sus­ pensione aut privatione beneficii vel officii ecclesiastici vel, si de laicis 1 Cf. nostrum Man. theol. mor. II 537 sqq. 4 c. 2322. 2 c. 2320. 3 c. 2321. 42 * 66θ Liber V. De delictis et poenis. Pars IJI. De poenis in singula delicta. agitur, excommunicatione h Abusus in stipendiis Missarum hucusque puniebantur diversis poenis latae sententiae; nunc vero omnes poenae sunt ferendae sententiae. Post sacramenta veniunt aliae res sacrae, quarum violatio sequenti­ bus poenis coercetur: a) Quaestum facientes ex indulgentiis plectuntur ipso facto excom­ municatione S. Sedi simpliciter reservata 2 b) Bona ecclesiastica usurpare aut in proprios usus convertere prae­ sumentes, aut impedientes, ne eorum fructus ab iis, ad quos iure pertinent, percipiantur, excommunicationi tamdiu subiacent, usquedum bona ipsa integre restituerint, praedictum impedimentum removerint ac deinde a S. Sede absolutionem impetraverint3. Usurpantes vel deti­ nentes per se vel per alios bona aut iura ad Ecclesiam Romanam perti­ nentia, subiaceant excommunicationi latae sententiae speciali modo S. Sedi reservatae, et si clerici fuerint, praeterea dignitatibus, beneficiis, officiis pensionibus priventur atque inhabiles ad eadem declarentur4. 3. Poenae ecclesiasticae contra sacrilegia localia: a) Ecclesiae vel coemeterii violatores (per homicidium, per iniuriosam et gravem sanguinis effusionem, per impios et sordidos usus, per se­ pulturam infidelis excommunicat! post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam) interdicto ab ingressu ecclesiae aliisque congruis poenis ab Ordinario pro gravitate delicti puniantur5. b) Qui cadavera vel sepulcra mortuorum ad furtum vel alium malum finem violaverit, interdicto personali puniatur, sit ipso facto infamis, et clericus praeterea deponatur6. Cum iste canon habeatur, ubi tractatur de delictis contra religionem, videtur esse intelligendus de cadaveribus et sepulcris in loco sacro exsistentibus. 4. Poenae ecclesiasticae contra sacrilegia personalia: Sacrilegium personale committitur laesione privilegii canonis, fori, immunitatis et deinde actu luxurioso cum persona voto publico castitatis ligata. a) Laesio privilegii canonis, i. e. per violentiam realem commissam in clericum aut religiosum, inducit has poenas: Qui violentas manus iniecit: a) in personam Romani Pontificis, contrahit excommunicationem latae sententiae S. Sedi specialissimo modo reservatam et est ipso facto vitandus; est ipso iure infamis et, si est clericus, est degradandus; /9) in personam Cardinalis vel Legati Romani Pontificis, contrahit excommunicationem latae sententiae S. Sedi speciali modo reservatam; est ipso iure infamis ; privetur beneficiis, officiis, dignitatibus, pensioni­ bus et quolibet munere, si quod in Ecclesia habeat; in personam Patriarchae, archiepiscopi, episcopi (etiam titularis tantum), contrahit excommunicationem latae sententiae S. Sedi speciali modo reservatam ; 1 c. 2324. 6 c. 2328. 2 c. 2327. 8 c. 2346. 4 c. 2345. 5 c. 2329. Titulus 12. De delictis contra religionem. 66 l o) in personam aliorum clericorum vel utriusque sexus religiosorum, subiaceat ipso facto excommunicationi reservatae Ordinario proprio (episcopo vel superiori maiori religioso), qui praeterea aliis poenis, si res ferat, pro suo prudenti arbitrio eum puniat h b) Laesio privilegii fori inducit has poenas ecclesiasticas: Qui ausus fuerit ad iudicem laicum trahere aliquem ex Cardinalibus vel Legatis Sedis Apostolicae vel officialibus maioribus Romanae Curiae (ob negotia ad eorum munus pertinentia) vel Ordinarium proprium, contrahit ipso facto excommunicationem S. Sedi speciali modo reser­ vatam ; si alium episcopum etiam mere titularem aut Abbatem vel Praelatum nullius vel aliquem ex maioribus religionum iuris pontificii superioribus, excommunicationem latae sententiae S. Sedi simpliciter reservatam; demum si, non obtenta ab Ordinario loci licentia, aliam personam privilegio fori fruentem : clericus quidem incurrit ipso facto in suspensionem ab officio reservatam Ordinario, laicus autem con­ gruis poenis pro gravitate culpae ab Ordinario proprio puniatur2. c) Laesio privilegii immunitatis non inducit speciales poenas ec­ clesiasticas. d) Laesio castitatis in clericis et religiosis his poenis plectitur: a) Clerici in sacris (sive saeculares sive religiosi) concubinarii, moni­ tione inutiliter praemissa, cogantur ab illicito contubernio recedere et scandalum reparare suspensione a divinis, privatione fructuum officii, beneficii, dignitatis3. ;9) Si iidem delictum admiserint contra sextum decalogi praeceptum cum minoribus infra aetatem i6 annorum, vel adulterium, stuprum bestialitatem, sodomiam, lenocinium, incestum cum consanguineis aut affinibus in primo gradu exercuerint, suspendantur, infames declarentur, quolibet officio, beneficio, dignitate, munere, si quod habeant, priventur et in casibus gravioribus deponantur4. /) Si aliter contra sextum decalogi praeceptum deliquerint, congruis poenis secundum casus gravitatem coerceantur, non excepta officii vel beneficii privatione, maxime si curam animarum gerant5. ^Ç) Liber V. De delictis et poenis. Pars III. De poenis in singula delictis. sed, cum authenticum exemplar ipsorum exeunte quovis anno ad curiam episcopalem mittendum sit \ tales abusus tangunt indirecte ipsam curiam episcopalem. 3. Qui curiae officiales seu administros quosvis ecclesiasticos, indices, advocatos vel procuratores donis aut pollicitationibus ad actionem vel omissionem officio suo contrariam inducere tentaverit, congrua poena plectatur et ad reparanda damna, si qua illata sint, compellatur2. 4. Taxas consuetas et legitime approbatas augentes aut ultra eas aliquid exigentes gravi mulcta pecuniaria coerceantur, et recidivi ab officio suspendantur vel removeantur pro culpae gravitate, praeter obligationem restituendi, quod iniuste perceperunt3. 5. Vicarius capitularis concedens illegitime litteras dimissorias pro ordinatione ipso facto subiacet suspensioni a divinis4. Quandonam Vicarius capitularis possit legitime concedere litteras dimissorias, dic­ tum est supra q. 148, 105. Q. 607. Quomodo puniantur nonnulli abusus potestatis commissi a superioribus religiosis ? R. i. Superiores religiosi, qui illegitime subditos suos ad episcopum alienum ordinandos remittere praesumpserint, ipso facto suspensi sunt per mensem a Missae celebratione 6. Quandonam superiores religiosi possint legitime subditos ordinandos mittere ad alienum episcopum, statuitur c. 965 sqq.7 2. Superiores religiosi, qui candidatum non idoneum aut sine ne­ cessario requisitis litteris testimonialibus ad novitiatum receperint vel ad professionem admiserint, pro gravitate culpae puniantur, non ex­ clusa officii privatione 89. 3. Religiosarum etiam exemptarum antistitae pro gravitate culpae, non exclusa, si res ferat, officii privatione, ab Ordinario loci puniantur: a) si dotes puellarum receptarum quoquo modo impendere prae­ sumpserint ante mortem sororis; b) si omiserint Ordinarium loci certiorem facere de proxima ali­ cuius admissione ad novitiatum vel ad professionem 0 4. Antistitae, quae post indictam visitationem religiosas in aliam domum, visitatore non consentiente, transtulerint, itemque religiosae omnes (sive antistitae sive subditae), quae per se vel per alios, directe vel indirecte religiosas induxerint, ut interrogatae a visitatore taceant vel veritatem quoquo modo dissimulent aut non sincere exponant, vel iisdem ob responsa, quae visitatori dederint, molestiam sub quovis praetextu attulerint, inhabiles ad officia assumenda, quae aliarum regimen secum ferunt, a visitatore declarentur et antistitae officio, quo funguntur, priventur. Prorsus idem valet quoque in virorum reli­ gionibus 10. 1 c. 470, §3. 2 c. 2407. 8 c. 2408. 4 c. 2409. 5 c. 958, § i, n. 3. G c. 2410. " Cf. supra q. 246. 9 c. 2412. 10 c. 2413. 8 c. 2411. Titulus 19. De abusu potestatis vel officii ecclesiastici. 677 5. Antistita, quae statuta de confessariis religiosarum violaverit illegitime minuendo libertatem confitendi, a loci Ordinario moneatur; si iterum deliquerit, ab eodem officii privatione puniatur, ilico tamen certiore facta S. Congregatione de Religiosis1. Nota. Quae in bac quaestione dicta sunt de superioribus reli­ giosis, valent quoque generaliter de superioribus societatum clericalium sine votis (Act. Ap. Sed. X 1918] 347). 1 c. 2414. Appendix I. Brevis conspectus censurarum hodie vigentium. Cum in praxi multum intersit, ut censurae latae sententiae cogno­ scantur, hic in brevi conspectu proponimus excommunicationes, sus­ pensiones, interdicta, quae hodie vigent. Excommunicationes latae sententiae hodie vigentes distin­ guuntur in quinque categorias, secundum quod earum absolutio reservata est i. specialissimo modo S. Sedi; 2. speciali modo S. Sedi; 3. simplici modo S. Sedi; 4. Ordinariis; 5. nemini. I. Excommunicationes specialissimo modo reservatae S. Sedi sunt quattuor praeter eas, quae infliguntur violantibus secretum S. Of­ ficii aut S. Congregationis Consist, in electione episcopi. Excommuni­ cantur hoc modo : 1. qui species consecratas abiecerunt aut ad malum finem abduxerunt vel retinuerunt1; e. gr. fures tabernaculum effringentes et hostias dis­ pergentes. 2. qui violentas manus iniecerunt in personam Romani Pontificis2; 3. qui absolverunt vel finxerunt absolvere complicem in peccato turpi3; 4. confessarius, qui praesumpsit directe violare sigillum sacramentale4. II. Excommunicationes speciali modo reservatae S. Sedi sunt undecim (praeter eas, quae incurruntur propter abusus commissos in electione Romani Pontificis) latae contra eos : 1. qui sunt a Christiana fide apostatae, haeretici, schismatici5; 2. qui sunt editores librorum apostatarum, haereticorum, schismati­ corum apostasiam, haeresim, schisma propugnantium ; item qui eosdem libros aliosve per apostolicas litteras nominatim prohibitos defendunt aut scienter sine debita licentia legunt vel retinent6; 3. qui appellant a mandatis Romani Pontificis ad universale Con­ cilium 7 ; 4. qui recurrunt ad laicam potestatem ad impediendas litteras vel acta S. Sedis8; 5. qui leges, mandata vel decreta contra libertatem aut iura Ecclesiae edunt; qui impediunt directe vel indirecte exercitium iurisdictionis ec­ clesiasticae ad hoc recurrentes ad quamlibet laicalem potestatem9; 1 c. 2320. 2 c. 2343. 3 c. 2367. 4 c. 2369. 5 c. 2314, § i et 2. c c. 2318, § I. 7 c. 2332. 8 c. 2333. 9 c. 2334. Appendix I. Brevis conspectus censurarum hodie vigentium. 679 6. qui sine venia S. Sedis ausi sunt ad indicem laicum trahere ali­ quem Cardinalem vel Legatum vel Officialem maiorem Curiae Romanae vel Ordinarium proprium h 7. qui violentas manus iniecerunt in personam Cardinalis, Legati papalis, Patriarchae, archiepiscopi, episcopi2; 8. qui falsificant litteras vel acta S. Sedis vel qui iisdem falsificatis scienter utuntur3; 9. qui usurpant vel detinent bona aut iura ad ecclesiam Romanam pertinentia4 ; 10. qui ad ordinem sacerdotalem non promoti simulant celebrationem Missae aut excipiunt confessionem sacramentalem5 ; 11. qui calumniose denuntiant confessarium de sollicitatione ad turpia 6. III. Excommunicationes simplici modo reservatae S. Sedi sunt item undecim. Excommunicantur enim 1. qui quaestum faciunt ex indulgentiis7; 2. qui simoniam committunt in quibuslibet officiis, beneficiis aut dignitatibus ecclesiasticis8; 3. clerici in sacris constituti vel regulares aut moniales post votum sollemne castitatis, itemque omnes cum aliqua ex praedictis personis matri­ monium etiam civiliter tantum contrahere praesumentes9; cf. infra IV, 6. 4. duellum perpetrantes, provocantes, acceptantes, permittentes, de industria spectantes, adiuvantes 10 ; 5. nomen dantes sectae massonicae aliisque eiusdem generis as­ sociationibus, quae contra Ecclesiam vel legitimas civiles potestates machinantur11 ; 6. clausuram monialium violantes; item mulieres violantes regularium virorum clausuram et quicumque eas introducunt vel admittunt12; 7. qui bona ecclesiastica usurpant13; 8. qui impendunt auxilium vel favorem excommunicato vitando in delicto, propter quod cxcommunicatus fuit; item clerici, qui scienter et sponte in divinis cum eodem communicant et ipsum in divinis of­ ficiis recipiunt14 ; 9. absolvere praesumentes sine debita facultate ab excommunica­ tione latae sententiae specialissimo vel speciali modo reservata Sedi Apostolicae 15 ; 10. qui ausi sunt (sine praevia legitima venia) ad iudicem laicum trahere episcopum (non proprium Ordinarium) vel abbatem, vel prae­ latum nullius, vel superiorem maiorem in religionibus iuris pontificii16; 11. omnes, qui documentum quodlibet ad curiam episcopalem per­ tinens subtraxerunt vel destruxerunt vel celaverunt vel substantialiter mutaverunt17. 1 6 10 14 c. c. c. C. 2341. 2 c. 2343, § 2 et 3. 8 c. 2360, § i. 4 c. 2345. 2322. G c. 2363. 7 c. 2327. 8 c. 2392. 9 c. 238S, § 1. 2351, § I. ” c. 2335. 12 C. 2342. ,s c. 2346. 2338, § 2. 15 C. 2338, § I. '6 C. 2341. 17 C. 2405. 68ο Appendix I. Brevis conspectus censurarum hodie vigentium. IV. Excommunicationes Ordinariis reservatae sunt sex vel novem, cum prima harum excommunicationum sit quadruplex, latae contra eos: 1. qui matrimonium ineunt coram ministro acatholico, vel qui uniuntur matrimonio cum pacto, ut proles educetur extra Ecclesiam catholicam, vel qui scienter liberos suos ministris acatholicis baptizandos offerre praesumpserunt, vel parentes parentumve locum tenentes, qui liberos in religione acatholica educandos vel instituendos scienter tradunt1 ; 2. qui falsas reliquias conficiunt aut scienter vendunt, distribuunt vel publicae fidelium venerationi exponunt2; 3. qui violentas manus iniecerunt in personam vel clericorum (non fulgentium dignitate cardinalitia aut episcopali) vel utriusque sexus religiosorum 3; 4. qui procurant abortum effectu secuto, matre non excepta4; 5. qui sunt apostatae a religione. Quae quidem excommunicatio est reservata proprio superiori maiori vel, si religio sit laicalis aut non exempta, Ordinario loci, in quo apostata commoratur5; 6. qui sunt professi votorum simplicium perpetuorum (tam in Or­ dinibus quam in Congregationibus religiosis) itemque omnes, qui cum aliqua ex praedictis personis matrimonium etiam civiliter tantum con­ trahere praesumunt6. V. Excommunicationes nemini reservatae sunt quinque. Excom­ municantur hoc modo : 1. Pro actis concilii plenarii 29 (1); Baldachinus competit Cardinalibus 98; epi­ scopis 121; abbatibus et praelatis nullius concilii provincialis ib. (2) ; pro institutis 117; abbatibus de regimine 246; non religiosis 170 ; approbatio libri quid im­ autem vicario capitulari 148; neque pa­ portet 415 (2); approbatio cultus ser­ tronis 435 (3). vorum Dei 554. Arbitri et Arbitratores quinam sint 532 ; Banna matrimonialia vide Publicationes matrimoniales. quinam non possint esse ib. (3). Archiconfraternitas quid sit 274 ; eius Baptismus distinguitur sollemnis et privatus pag. 362 ; quandonam baptismus privatus erectio et translatio ib. ; quaenam requi­ * 44 692 Index alphabeticus rerum. adhibeatur ib.; minister ordinarius et ex­ traordinarius baptismi 278; subiectum baptismi: infantes, adulti, infantes expositi, infidelium, in utero materno, foetus ab­ ortivi, monstra 279; caerimoniae baptismi 280; patrini 281; tempus et locus baptismi 282; adnotatio et probatio baptismi 283; baptismus dubius in ordine ad matrimo­ nium 335. Barba num clericis sit permissa 70. Basilicae distinguuntur maiores et minores 356 ; privilegia earum ib. Beatificatio servorum Dei 546 sqq. Benedictio: diversae species 351 ; quas bene­ dictiones diaconus dare possit ib. ; facultas benedicendi concessa Cardinalibus 98 ; episcopis 121 ; Vicariis et Praefectis apostolicis 111 ; abbatibus et praelatis nullius 117; parochis 156 (2). abbatis vide Abbas. apostolica in articulo mortis 157. ---- - aquae baptismalis 156 280. ------ campanarum vide Campanae. ------ domor um 156. ------ ecclesiae vel oratorii vel coemeterii 354 359· — eucharistica 389. ------ imaginum 391. loci 354· ------ nuptialis 338. ------ papalis 310. ------ puerperae 156 (2). ------ reservata 351. ------ sacrae supellectilis 396. ------ sacrorum oleorum pag. 362 Prooemium 316. Beneficia ecclesiastica: eorum historia pag. 492, quid sint 422; quomodo distinguantur 423 ; nonnulla instituta similia ib. Scholion; eorum erectio 424; unio 425 427> translatio, divisio, dismembratio, conversio, suppressio 426 428; pensio imposita bene­ ficio 429 ; collatio beneficiorum 430 sq. ; installatio 432. curata quid sint 423; aliquando erigi possunt sine dote 424 (2); quomodo pos­ sint uniri cum monasteriis religiosis 427; quandonam pensio iis imponi possit 429; conversio in beneficia non curata 428; beneficiarii curati debent professionem fidei emittere 421 (9); vacant post annum a professione religiosa 218. incompatibilia 431 (5). ------ patronata vide Patronatus, reservata S. Sedi 430 (2). ------ religiosa 423. Beneficiarii debent recitare Officium divinum, secus restituant saltem partem fructuum beneficialium 439 ; debent superflua ero­ gare in causas pias 438 ; habent ius et officium administrandi bona beneficialia ib. ; debent solvere cathedraticum 446 ; seminaristicum 410; tributa extraordinaria 446; eorum funus 376; egent licentia scripta Ordinarii, ut valeant nomine bene­ ficii agere aut respondere in iudicio 477 (7). Bestialitas: poenae 598 (3). Bigami sunt irregulares ex bigamia sive vera sive similitudinaria 321; aliae poenae 598 (1). Binatio quandonam concedi possit ab Or­ dinario loci 289. Blasphemia: poenae 592. Bona fama vide Fama. Bona fides requiritur ad praescriptionem 447 ; cessat in possessore rei alienae a momento litis contestatae 491 (4). Bona temporalia ecclesiastica quid sint et quomodo dividantur pag. 516. Praenotamen ; Ecclesia habet ius nativum acqui­ rendi et administrandi bona temporalia 442 ; cui proprie competat in particulari dominium bonorum eccles. 443; modi ac­ quirendi 444sqq.; vide quoque Oblationes, Praescriptio, Decimae, Taxae; admini­ stratio bonorum eccl. 449 sq. ; alienatio 451; donatio, oppignoratio, emphyteusis bonorum eccles. 454 ; eorum venditio et locatio 455. fiduciaria pro causis piis 448 (3). Breve Apostolicum quid sit 19. Bullae quid sint 19; diversa Bullaria 49. C. Cadavera fidelium non comburenda, sed sepelienda sunt in coemeterio benedicto 372; quando et quomodo in ecclesia se­ peliri possint 373 ; ubinam sint sepelienda cadavera sacerdotum, clericorum, infantium 374; eorum, quibus sepultura eccles. dene­ gatur 375 ; non licet cadavera exhumare nisi accedente licentia Ordinarii ib.; cada­ vera laicorum nequeunt portari a clericis 376; cadavera ante sepulturam ordinarie transferenda sunt in ecclesiam ib.; poenae in eos, qui furantur aut violant cadavera 591 (3); vide Associatio cadaveris, Funera, Sepultura ecclesiastica, Cremutio. Caelibatus vide Coelibatus. Caerimoniae et ritus baptismi, confirmatio­ nis, Missae, s. ordinationis, matrimonii vide singula in suis locis. Congregatio caerimonialis 103, Campanae a quonam sint consecrandae vel benedicendae 363 ; non sunt pulsandae ad usus prorsus profanos ib. ; Ordinario loci praecipienti ob causam publicam soni­ tum campanarutn oboedire debent religiosi etiam exempti ib. et 241. Cancellaria Apostolica : eius organizatio et negotia 105 ; eius regulae 49. Cancellarius constituendus in curia episco­ pali 133; eius officium ib.; cf. Notarius. Cancellarius S. Rit. Congr. in processu Index alphabeticus rerum. 693 religiosus 249 ; poenae in eos laedentes canonizationis 547 (5) ; cancellarius S. Rom. 591 (3); eorum funus 373 376; defuncti Ecclesiae 105. Cardinalis s. supellex 397. Canon Missae : in eo post verba Antistite nostro ordinarie non alius, sed solius Ordi­ Carnes possunt quidem diebus ieiunii man­ ducari et pisces in eodem prandio, non narii loci, qui est episcopus, nomen ex­ autem carnes pluries in die 384 (2). primendum est ni. Canones Apostolorum : eorum valor et Carnifices eorumque ministri immediati et voluntarii in exsecutione capitalis senten­ aetas 36. tiae sunt irregulares ex defectu 321 (1 g). Canonici: eorum obligationes erga ecclesiam et erga episcopum 143; eorum iura, quae Castitas colenda a clericis 69; poenae contra competunt singulis 144; quae competunt laedentes castitatem 577 579 591. capitulo ib.; debent assistere tempore Qua­ Casus conscientiae vide Conferentiae. dragesimae et Adventus concionibus, quae ----fortuitus quoad delictum et poenam 558. in propria ecclesia continuo post officium Catechesis omnino curanda est a pastoribus animarum 404 ; a parentibus, patrinis, chorale habentur 406 ; debent emittere professionem fidei 421 (7). heris ib. ; a superioribus religiosis pro con­ ------ honorarii : eorum nominatio, iura, offi­ versis 187 (2); parochus adiuvandus est cia 140 (1)’. in catechesi a clericis, laicis, religiosis ------ iubilati excusantur ab officio chorali etiam exemptis ib. ; ad Ordinarium loci pertinet ordinare omnia, quae ad cateche143· regulares: eorum praecedentia 177. sim populi pertinent ib.; poenae contra par­ Canonicus curatus ille est, cui tamquam ochum negligentem in catechesi 603 (2). vicario paroeciali commissa est cura ani­ Catechismus romanus : eius auctoritas 51. marum adnexa ecclesiae cathedrali aut Catechumeni : ipsis dari possunt benedic­ collegiatae 140; eius iura et obligationes tiones et exorcismi 351 sq. ; sepultura ecclesiastica 380. 145· ------ poenitentiarius instituendus est, ubi Cathedraticum potest imponi ab episcopo id fieri pcterit 140; eius potestas et obli­ 121 (4); quinam debeant illud solvere 446 ; gationes ib ; negligens in suo officio pu­ non est obnoxium praescriptioni 447. niendus est ib. Causae aggravantes imputabilitatem delicti ------ theologus in ecclesiis cathedralibus in­ 558. stitui debet, in ecclesiis vero collegiatis 1 beatificationis vide Beatificatio. institui potest 140; eius qualitates et offi- ' bénéficiâtes habent forum necessarium cium ib. ; quandonam eximatur ab officio j 458 (5); nequeunt per transactionem aut chorali ib. ; negligens puniendus est et per arbitros solvi 531 sq. quomodo ib. canonicae requisitae ad separationem Canonizatio beatorum 555. coniugum, ad dismembrationem paroeciae Cantus mulierum in ecclesia 386 (6). etc. vide singulas materias. Capitulum canonicorum quid sit 137; eius criminales quaenam diiudicandae sint origo 138; eius distinctiones 139; ex a tribunali collegiali 461 (3); exigunt quibusnam personis coalescat capitulum promotorem iustitiae 464 (1); non ad­ 140; principaliora officia canonicalia ib ; mittunt iusiurandum suppletorium 513 (1); iura interna et externa capituli 144; rela- | reservatae Summo Pontifici 458 (2). tio iuridica inter capitulum et parochum I — excusantes ab imputabilitate delicti ecclesiae cathedralis vel collegialis 145 ; 1 558 (2); a poena 565. capitulum abbatiae vel praelaturae nullius | • incidentes in iudiciis quid sint et quo­ 117; quomodo capitulum possit stare in 1 modo tractandae sint 514. iudicio 477 (3). matrimoniales: forum competens 537; culparum 187 (3). quinam officiales intervenire debeant 538; Capellani in domibus religiosis 191 ; habent quinam valeant accusare matrimonium 539; ius funerandi religiosas defunctas 379 ; probationes 540sqq.; sententia 542; appel­ capellani militum 152; associationum pi­ latio 543; casus excepti 544. arum 268. - mixti fori- pag. 535 Praenotamen. Capellaniae laicales 423 Scholion. S. Officii quaenam sint 103 (1); trac­ Caput, dum s. ritibus assistunt, viri ordinarie tantur speciali modo pag. 536 nota. debent habere apertum, mulieres autem I contra s. ordinationem 545. opertum 386 (4) ; caput alicuius sancti ------ reservatae Summo Pontifici 458. defuncti censetur reliquia insignis 392 (2). possessoriae vide Actio iudicialis. Cardinales : eorum nomen et officium 96 ; Cautio in iudicio aliquando praebenda 470 eorum creatio ad solum Rom. Pontificem I (10); cautiones in matrimoniis mixtis vel pertinet 97; qualitates creandorum ib. ; disparis cultus 334 335 (4). ius optionis ib. ; eorum privilegia 98 ; Car- I Celebratio matrimonii in casibus ordinariis dinalis protector religionis 183; Cardinalis i et in casu necessitatis 338 ; requisita ad 094 Index alpbabeticus rerum. validam et licitam celebrationem ib ; matri­ monia clandestina acatholicorum et Orien­ talium non subiciuntur formae celebrationis praescriptae pro catholicis latinis 339. Celebret seu litterae commendatitiae quandonam sint necessariae pro Missae cele­ bratione 289. Censura librorum : Ecclesiae competit pro­ prium ius exercendi censuram librorum pag. 483 Praenotamen; distinguitur du­ plex censura : altera praevia, altera repressiva 414; quaenam scripta indigeant praevia censura 415; non quidem praevia censura, sed praevia licentia Ordinarii in­ digent clerici ad scribendum quoque de rebus profanis ib. 2(1), a quonam praevia censura exercenda sit 416; qualia scripta prohibita sint ex lege naturali, ex lege eccles. sub censura 417 419. Cf. Libri prohibiti. Censurae: earum notio 567; divisio et nu­ merus 568; absolutio 569; censurae in specie vide Excommunicatio, Suspensio, Interdictum. Cessio bonorum vel eorum administrationis et usus facienda a religiosis 212 217. Chrisma vide Confirmatio. Citatio iudicialis quid sit, quomodo sit fa­ cienda, quinam sint eius effectus 400. Clandestinitas vide Celebratio matrimonii. Clausula derogatoria in rescriptis 32 in fine. Clausura altera est papalis, altera iuris par­ ticularis 227 ; ubinam vigeat clausura pa­ palis, ubinam altera ib.; cuinam competat fines clausurae definire aut mutare ib. ; poenae in violantes clausuram papalem regularium ib. ; quinam excusentur ab istis poenis ib.; clausura monialium 228; quoad ingressum ib.; quoad egressum ib.; poenae in violantes clausuram monialium ib.; clau­ sura in congregationibus mulierum ib.; accessus ad clausuram monialium 229. ------ JUovitiatus 211 (2). Clementinae decretales 47. Clerici quinam sint et quomodo distinguan­ tur a personis ecclesiasticis 58; status clericorum 59 ; eorum incardinatio et excardinatio 62 ; eorum iura et privilegia 63; amissio privilegiorum clericalium 64; obligationes clericorum 65; reductio cleri­ corum ad statum laicalem 91; clericales congregationes religiosae quaenam sint 177; eorum praecedentia ib. Coactio ad statum clericalem 319 ; aut reli­ giosum amplectendum 201 ; ad matrimo­ nium 337; istae coactiones sunt graviter iniuriosae et inducunt excommunicationem, si factae sunt ad amplectendum statum clericalem aut religiosum 596. Coadiutores episcopi 126 sq. ; parochorum 164. Coadiutoriae non sunt beneficia proprie dicta 423 Scholion. Codex iuris canonici 52. Non obstante Codice permanent in vigore ius Ecclesiae Orientalis, generatim leges liturgicae, Con­ cordata, privilegia, indulta, iura quaesita, consuetudines centenariae vel immemora­ biles 34; quomodo canones Codicis inter­ pretandi sint ib. ; poenae sublatae ib. Coelibatus clericorum in Ecclesia latina et orientali 69. Coemeteria sunt loca sepeliendis Christia­ norum cadaveribus destinata 373 ; sepul­ tura in ecclesiis ib.; quibusnam competat habere coemeterium proprium 374; sepul­ cra infantium sint separata; item sepulcra clericorum ib. ; item sepulcra eorum, quibus ecclesiastica sepultura deneganda est 375 ; exhumatio cadaveris e coemeterio nequit fieri sine licentia Ordinarii ib. ; inter­ dictum coemeterii 573; poenae in viola­ tores coemeterii 591 (3). Cognatio naturalis seu consanguinitas est impedimentum dirimens matrimonii 335 (9) ; ambitus et multiplicatio huius im­ pedimenti ib. ------ legalis est impedimentum matrimonii vel prohibens vel dirimens 335 (13). - spiritualis oritur ex baptismo vel ex confirmatione 281 (3) 287 (3) ; sed sola cognatio orta ex baptismo inducit impedi­ mentum matrimonii 335 (12) 281 (3). Cohabitatio cum mulieribus quomodo cleri­ cis permittatur 69 ; cohabitatio coniugum inducit praesumptionem matrimonii con­ summati pag. 405. Collatio officii et beneficii libera vel ne­ cessaria 76 ; quid sit collatio libera et cuinam competat ib. ; quandonam reser­ vetur Rom. Pontifici ib. et 430 ; collatio beneficiorum fieri potest tribus modis pag. 501 Praenotamen; Vicarius generalis ne­ quit conferre beneficia nisi ex speciali mandato 430 ; potestas conferendi bene­ ficia limitata est in Vicario capitulari ib.; quaenam observanda sint in beneficiorum collatione 431; poenae contra abusus in collatione 605. Collationes vide Conferentiae. Collectiones iuris eccles. ante Cone, nicaenum I 36 ; Ecclesiae orientalis 37 ; Eccle­ siae occidentalis usque ad VIII saec. 38 ; collectiones apocryphae IX saec. 39 ; col­ lectiones saec. X et XI 40 ; quinque com­ pilationes antiquae 43; collectiones inter Gregorium IX et Bonitatium VITI 45; vide quoque Decretum Gratiani, Decretales, Clementinae. Extravagantes ; collectiones post Cone. trid. 52. pecuniae in ecclesiis ab Ordinario loci praescriptae non semper faciendae sunt a religiosis exemptis 445 ; num fieri possint sine Ordinarii licentia a parocho ib. Collocatio pecuniae facienda ab admini­ stratoribus bonorum ecclesiasticorum 450; Index alphabeticus rerum. bonorum religiosorum 194 (3) ; piarum fundationum 456 (4). Collocutorium quantum ad clausuram ac­ tivam et passivam 227 (2); collocutorium monialium 229. Coma ficta clericis extra Missam permissa 70. Comitia piarum associationum 268 ; confraternitatum 273 (3). Commenda temporaria quid sit 423 Scholion. Commissio introductionis causae in pro­ cessu beatificationis 552. Commoratio requisita ad acquirendum do­ micilium aut quasi domicilium 55; requi­ sita, ut parochus possit assistere matri­ monii celebrationi 338 ; commoratio per annum Romae dat ius declinandi forum Ordinarii 458 (4) ; commoratio praescripta aut prohibita tamquam poena 578. Communicatio in divinis cum acatholicis 386; cum excommunicatis 571; poenae 593 (7)· — privilegiorum 33 ; inter religiosos 303 Praenotamen. Communio eucharistica a quonam et quandonam distribui possit 296 ; vide Viaticum; s. communio infirmorum ib ; ritus in s. communione observandus ib. ; quaenam 1 statuta sint de prima s. communione pue­ rorum 297; de s. communione paschali 298 ; dispositiones corporis et animae re­ quisitae ad s. communionem 299 ; quoties ' s. communio sit sumenda seu frequens s. communio 300; tempus et locus s. com­ munionis 300. Commutatio iurisiurandi promissorii 402 (2). voti 400 (4). poenae 564. Compensatio iniuriarum 562 (3). ------ expensarum iudicialium 528. Competentia singularum Congregationum, Tribunalium, Officiorum S. Sedis 103 sqq.; in casu controversiae de competentia iudicat specialis coetus Cardinalium 99 : com­ petentia iudicis 457 sq., cf. Forum com­ petens ; dubia competentia ib Scholion; competentia in causis matrimonialibus 537; in causis sanctorum 546 551. Complex in peccato turpi quantum ad ab­ solutionem sacramentalem 306 (6); nomen complicis in confessione non exquirendum 304(2); complex in delictis 558 Scholion. Compositio vide Transactio. Compromissum in electionibus 78 81 ; in arbitros 532. Conatus delicti 560. Concilia oecumenica quid sint 21; eorum convocatio, celebratio, compositio, con­ firmatio; collectiones conciliorum ib.; Con­ cilium constantiense, basileense, lateranense quintum 50 ; Concilium triden­ tinum 51. 695 Concilia particularia sunt fontes iuris par­ ticularis 29; distinguuntur plenaria et pro­ vincialia ib.; quinam convocandi sint ad concilium plenarium, quinam ad concilium provinciale ib.; tempus, competentia, con­ firmatio istorum conciliorum ib. Congregatio Concilii, eius origo, organizatio, competentia 103; Conciones in ecclesia haberi nequeunt sine missione canonica 405 ; quae quidem missio ipso iure conceditur omnibus, quibus in­ cumbit cura animarum ib.; concionandi facultas solis sacerdotibus et diaconis fieri potest habitualiter, in casu autem parti­ culari etiam aliis clericis, non vero laicis ib.; solus Ordinarius loci concedit facul­ tatem concionandi in suo territorio, nisi agitur de concione habenda coram reli­ giosis clericis exemptis ib ; religiosi ne­ queunt concionare sine licentia proprii superioris ib.; examen subeundum pro facul­ tate concionandi ib. ; Ordinarii locorum ius habent concionandi in qualibet ecclesia sui territorii, etiam exempta ib. ; immo possunt aliqualiter prohibere, ne tunc aliae conciones habeantur ib. ; obligatio con­ cionandi incumbens parochis 406 ; etiam religiosis exemptis ib.; quandonam cano­ nici debeant assistere concioni ib. ; con­ ciones tempore interdicti 573 (1). Conclusio in causa quid sit et quid causet 518. Concordata : diversa nomina, definitio, ma­ teria seu obiectum 23 ; theoria legalis, theoria pactorum, theoria privilegiorum 24; eorum necessitas, utilitas, historia 25; eorum diversae formae 26; quomodo dero­ gentur et abrogentur 27; sunt fontes iuris particularis 28. Concordatio dubiorum 491 (r 2). Concubinarii : eorum poenae 598. Concubinatus notorius gignit impedimentum publicae honestatis 335 (11). Concursus paroecialis : vigens disciplina I55· Conditiones appositae in rescriptis quan­ donam censeantur essentiales pro validitate 32; appositae in consensu matrimoniali 336; appositae in electione canonica tam­ quam non adiectae habentur 79 (5); ap­ positae in fundatione domus religiosae 181 (5); in fundatione beneficii 424 (2) ; in dimissione beneficii 440. Conferentiae de re morali et liturgica in civitate episcopali et in singulis vicariatibus foraneis 68; in domibus religiosorum 220(7); conferentiae episcoporum saltem quinto quoque anno habendae 29. Confessarii : eorum approbatio et iurisdictio necessaria 302 303 ; quomodo iurisdictio ordinaria et delegata obtineantur et amit­ tantur 303; quomodo limitentur vide Reser­ vat io ; iurisdictio confessariorum iter ma- 690 Index alphabeticus rerum. rinum peragentium 303 ; obligationes con- ' Congregationes monasticae quaenam sint fessarii 304 ; potestas confessariorum ab- I 177. solvendi a casibus reservatis 305 ; dispen-| ------- religiosae quaenam sint et quomodo sandi in nonnullis irregularitatibus 322 ; dividantur 170; iuris dioecesani 178(7); impedimentis matrimonii 332. iuris pontificii ib. (6); monasticae ib. (3); Confessarii religiosorumdesignandi plures in tertiariorum 179 271. singulis domibus religionis clericalis 189^ Coniuges debent communionem vitae ob­ designatio istorum confessariorum pertinet servare 346; nequeunt ingredi religionem quidem ad superiorem relig., sed eorum sine licentia S. Sedis, quamvis altera pars iurisdictio potest semper concedi ab Or­ consentiat 204 (4) ; eorum obligationes dinario loci ib. ; superiores et magister post contractum matrimonium conscientiae novitiorum nequeunt audire confessiones 341; nequeunt esse patrini propriae pro­ subditorum nisi in casu particulari il) ; lis 281. confessarius ordinarius deputandus est ab Coniugicidium causât aliquando impedi­ Ordinario loci pro singulis domibus reli- I mentum criminis 335 (8). gionis laicalis 190; qualitates confessarii | Consanguinei alicuius Cardinalis viventis ordinarii ib. ; praeter confessarium or­ (in primo et secundo gradu) arcentur a dinarium adsint pro qualibet communitate 1 dignitate cardinalitia 97 (3); consangui­ religiosa a) confessarius extraordinarius, neus Ordinarii loci nequit esse membrum b) confessarii supplentes ib., omnes con­ consilii administrationis 450 (1) aut vica­ fessarii nullo modo se immisceant interno rius generalis 131; consanguineis admini­ vel externo regimini communitatis ib.; stratoris bonorum eccles. eadem bona ne­ quandonam religiosi possint confiteri apud queunt vendi aut locari sine speciali licen­ quemlibet confessarium ib. tia Ordinarii 455 (1); iudex ne suscipiat ------- seminaristarum 410; numquam eorum cognoscendam causam suorum consangui­ votum exquiratur, quando agitur de alum- 1 neorum 470 (3) ; consanguineis eius, qui no ad ordines admittendo vel e seminario renuntiavit officium eccles., hoc officium, expellendo ib. nequit libere conferri 76 nota. Confessio annua cadit sub ecclesiastico Consanguinitas ut est impedimentum ma­ praecepto, cui non satisfit per sacrilegam trimonii 335 (9). Cf. Cognatio naturalis. confessionem aut voluntarie nullam 307. | Consecratio : minister ex iure vel ex induito ------- hebdomadaria praescripta pro reli- | 351; consecratio loci sacri 354; requisita giosis 187 (4). ad consecrationem ecclesiae 358; altaris ------- iudicialis quid sit et quid producat 370; Campanae 363; quomodo consecratio 495 ; nonnulla aequiparantur confessioni ib. ! ecclesiae et altarium amittatur ib ; in casu Confirmatio : minister ordinarius et extra­ venditionis vel permutationis rei 455 (1): ordinarius huius sacramenti 284; obligatio consecratio episcopalis 317 (3). confirmationem administrandi ib. ; sus-' Consensus legislatoris requisitus ad legi­ cipiendi 285; confirmationis subiectum ib ; timam consuetudinem 18. tempus et locus 286; patrini 287; spiri­ ------- matrimonialis 336 sqq. tualis cognatio orta ex confirmatione iam Consiliarii superiorum religiosorum 183. non inducit impedimentum matrimonii ib.; Consilium : quid importet, quando superior adnotatio et probatio confirmationis sus­ debet illud exquirere 56. ceptae 288. ------- administrationis bonorum in dioecesi ------- electionis 77. constituendum et quae sint eius membra Confraternitas quid sit 272 ; plures conet munera 450. fraternitates eiusdem tituli ne erigantur ------- fabricae est instituendum ab Ordinario ordinarie in eodem loco ib.; quandonam loci, ut parochus vel rector ecclesiae adpossit erigi in ecclesiis et oratoriis reli­ iuvetur in administratione materiali par­ giosarum ib. ; quae requirantur ad eius oeciae vel ecclesiae 365. translationem ib ; privilegia et gratiae con- ------- missionis ex tribus saltem missionariisfraternitatum 273 ; earum comitia ib.; func­ constituere debet Vicarius vel Praefectus apostolicus 112 (5). tiones in confraternitatis altaribus aut ec­ clesiis peragi possunt sine licentia parochi Consistorialis S. Congregatio : eius origo,, ib.; quomodo eius bona sint administranda organizatio, competentia 103. ib.; tenetur interesse publicis processioni­ Consistorium Cardinalium quid et quotuplex sit 101. bus ab Ordinario indictis ib. ------- doctrinae christianae et ss. sacra­ Constitutiones Summ. Pontificum quomodo menti debent in qualibet paroecia institui sint fontes iuris ecclesiastici 19; variae 272. earum formae ib. ; quandonam obligare Congregationes Romanae : earum origo 100; incipiant ib.; quinam iis adstringantur ib. earum numerus 102 ; earum competentia ------- institutorum religiosorum quomodo in genere ib. obligent 232; earum revisio ib. Index alphabeticus rerum. Constitutiones Apostolorum : earum valor et aetas 36. Consuetudo quid sit 18; quomodo divida­ tur ib. ; quaenam ad eius valorem requi­ rantur ib.; eius effectus ib. (4); quomodo cesset consuetudo ib. (5); historia legis consuetudinariae ib. (5). Consultores dioecesani quinam sint, eorum munus et numerus 146. Contestatio litis quid sit, quomodo sit fa­ cienda, qui sint eius effectus 491; in gradu appellationis 523 (8). Continentia seu conexio causarum producit titulum fori competentis 458 (e). Contractus circa bona temporalia eccles. fa­ ciendi sunt iuxta uniuscuiusque regionis iura civilia, quae non contraria sunt iuri divino vel ecclesiastico pag. 529 Praenotamen; contractus a religiosis facti 197 (2) ; vide Alienatio, Venditio, Locatio. Contumacia in iudicio quid sit 515 (1); quandonam possit declarari ib. (2) ; eius effectus ib. (5); quid sit in censuris 567. Convalidatio matrimonii fit aut per sim­ plicem renovationem consensus aut per simplicem dispensationem aut per sana­ tionem in radice 347 sq. Conventus quinto quoque anno celebrandi ab iis, qui suffragium deliberativum in conciliis provincialibus habent 29 ; vide Domus religiosa. Conversi omnes debent peragere postula­ tum 203 ; novitiatus conversorum 211 ; si conversus transit ad clericos, debet novum novitiatum peragere 210(4); iam non requiritur in professione alia aetas pro conversis ac pro clericis 213 (1); conversi ordinarie non tenentur sub pec­ cato recitare preces a constitutionibus praescriptas 238 ; semel in hebdomada (durante novitiatu) vel saltem bis in mense habeatur instructio catechetica pro con­ versis 187 (3); sorores conversae ali­ quando recipi possunt sine dote 208 (1). ------- ex haeresi, in qua nati sunt, possunt suffragium ferre in electione canonica 77; valide admittuntur in novitiatum 204. Conversio beneficiorum 426 (4) 428 (4). ------- ecclesiae patronatae exstinguit ius patronatus 437 (5). ------- coniugis acatholici prudenter procu­ randa 334 (2). Convocatio electorum quomodo sit facienda 78 (2); capituli 144. Cooperatio ad delictum 558 Scholion. Coronae vide Indulgentiae. Corporalia ante lotionem nonnisi a clericis vel iis, qui eorum custodiam habent, tan- I genda 396 (6) ; non lavanda nisi a cle­ rico in ordinibus sacris constituto ib. (7). | Correptio : remedium poenale 582 (2). — iudicialis quid sit et quando locum ■ habere possit 535. 697 Corruptores iudicum et officialium : poenae 606 (3); minorum: poenae 598. Crematio cadaverum prohibetur ab Eccle­ sia 372; poenae contra transgressores huius prohibitionis ib. Crimen, quod est impedimentum matrimonii 335· —— falsi 599. Criminosi prohibentur a munere patrini 281 (2). Crux pectoralis vide Insignia, Reliquiae, Spolium. Cultus quid sit 385; distinguuntur: latria, hyperdulia, dulia, cultus absolutus, rela­ tivus, publicus, privatus, ib. ; loci Ordina­ rius debet invigilare cultui in toto suo territorio, etiam in ecclesiis exemptis 386 ; communicatio activa in cultu heterodoxo est illicita ib. (3). servorum Dei: processus beatificationis per viam cultus 554; per viam noncultus 551 sqq. Cumulatio in causis iudicialibus 481 (2) ; in gradu appellationis 523; in dispen­ sationibus matrimonialibus 332 (5). Curatores in iudiciis 477. Curia Romana quid comprehendat 99 ; di­ oecesana, quibus constet 128. Cursores in iudiciis 465. D. Dataria Apostolica, eius organizatio et com­ petentia 105. Debilitas mentis imminuit imputabilitatem delicii 558 (3); non excusat a poenis 565 (* )·. Debita: qui iis gravati sunt, illicite ad no­ vitiatum admittuntur 205 ; statuta de debilis contractis a religiosis 197. Decanatus est pars dioecesis, cui praeest vicarius foraneus seu decanus seu archi· presbyter 150; si episcopus nequit divi­ dere dioecesim in decanatus, consulat S. Sedem 92 (4). Decanus inter Cardinales 97 ; inter audi­ tores Rotae 104; inter parochos 150; vide Vicarii foranei. Decimae quid et quotuplices sint 446 (1). Declaratio nullitatis actorum 484 ; attenta­ torum 517; matrimonii 544; onerum s. ordinationi adnexorum 545. ------- obitus coniugis 349. Decreta Romanarum Congregationum qua­ lem efficaciam habeant 20 ; Conciliorum oecumenicorum 21 ; Conciliorum plenario­ rum nequeunt promulgari, antequam sint recognita a S. Congregatione Concilii 29 ; Conciliorum provincialium ib. (2); synodi dioecesanae 30 ; decreta iudicialia quid sint 519 (t)> non admittunt appellationem 522 (6). 6ç8 Index alphabeticus rerum. Decretales Gregorii IX 44 ; libri VI 46 ; Dies feriati in iudiciis 473. Dignitates in capitulo erigere et conferre Clementinae 47; Pseudo-isidorianae 39. reservatur S. Sedi 141 424 (1); polleant Decretum Gratiani: auctor, scopus, fontes, divisio, auctoritas 41; glossatores 42. laurea dociorali 139 sq.; praeceduntur a Vicario generali 132 (5). Decretum laudis quid sit et quomodo ob­ tineatur 178 (6). Dilationes vide Termini. Defectus consensus vide Consensus. Diligentia omissa in ordine ad delictum 558; ------- emendationis probandus in dimissione | ad poenas 565. religiosorum 259 sqq. Dimissio alumnorum e seminario 411 (5). ------- sententiae iudicialis 521. ------- beneficii sub quibus condicionibus Defensiones in iudiciis 518 (2). licita sit 440 (1). Defensor vinculi debet intercedere in pro­ - religiosorum ipso facto occurrit propter cessibus, in quibus agitur de vinculo seu delicta 257; no vitii 212; religiosorum, de validitate ordinationis vel matrimonii qui vota temporaria emiserunt 258; reli­ giosorum, qui vota perpetua emiserunt a) 464 (2) ; eius institutio, qualitates, remo­ tio ib. ; quandonam debeat appellationem in religione clericali non exempta vel in religione laicali 259, b) in religione cle­ interponere 543. Defuncti nequeunt inscribi in confraterni- ’ ricali exempta 261 ; dimissio mulierum tatibus 269 ; indulgentiae ipsis applicabireligiosarum 260 ; processus iudicialis in les 309 313. Vide Associatio cadaveris, | dimissione 262 ; effectus dimissionis 264. Cadavera, Funera, Sepultura. ------- sodalium in communi viventium sine Degradatio est gravissima poena vindicativa votis 265 (6). 580 ; quando possit infligi ib Dimissio ex associationibus piis 269 (5). Delegati potestas conceditur vel a iure vel Dioecesis: eius constitutio, circumscriptio, ab homine 87 (1); iurisdictio delegata divisio, unio, suppressio pertinent ad S. nequit subdelegari nisi in tribus casibus Sedem 92 ; si episcopus nequit dividere •16.(2); quid observandum, si adsunt plures dioecesim in decanatus, consulat S. Sedem delegati pro eodem negotio ib. (3) ; quo­ ib.; dioecesis regimen sede plena 121; sede modo potestas delegata exstinguatur ib. | vacante 144; sede impedita ib. Scholion. (4) ; de iudice delegato 469. Disceptatio iudicialis 474. ------- Apostolici vide Legati. Discussio causae ordinarie prohibetur in Delegatio ad assistendum matrimonio 338 ; iudiciis eccles. 518 (3). sponsalibus pag. 406. Dismembratio beneficii 426 (3) 428 (3). Delictum: quid, quotuplex, quantum sit557; - paroeciae 428 (3). eius imputabilitas causae aggravantes et Disparitas cultus prout est impedimentum minuentes imputabilitatem 558; eius effec­ matrimonii 335. tus iuridici 559; delictum frustratum 560; Dispensatio a lege abstinentiae, ieiunii, delicta reservata S. Officio 103. sanctificationis diei dominicae et festivae Denuntiatio actorum iudicialium 490 ; con­ 382. fessarii sollicitantis 599 600 ; criminalis ------- ab impedimentis matrim. concessa 533; librorum pravorum 418 (2); nulliin mortis periculo vel in casu urgentis tatis matrimonii 544. necessitatis 332. Depositio : quandonam haec poena inferatur ab irregularitatibus 322. - « voto et iureiurando 400 402. 579Deputati munus prohibetur clericis sine spe­ a matrimonio rato et non consum­ ciali licentia 71. mato 344. Detinentes bona aut iura Ecclesiae 591 Disputatio cum acatholicis de rebus fidei pag. 470· 594· Diaconissae in vetere Ecclesia 61 nota 8. ------- iudicialis 518 (3). Diaconus : diaconatus est verum sacramen­ Distributiones inter praesentes quid sint tum 61 ; rationabili causa exsistente dia­ 143 t1?·. conus potest (cum debita commissione Or­ ----- cotidianae instituendae sunt tertia pars dinarii vel parochi) administrare baptis­ fructuum pag. 192 nota; quandonam ab­ mum et s. communionem atque publice sentes a choro fruantur istis distributioni­ praedicare verbum Dei ib. ; potest bene­ bus 143. dicere cum ss. sacramento infirmum et as­ Divisio beneficii 426 (3). sistentes in administratione viatici 389; paroeciae 428 (3). est ordinarius minister expositionis et re­ ------- territorii ecclesiastici 92. positionis ss. Eucharistiae ib. ; interstitia Doctores vide Laurea doctoralis. inter diaconatum et presbyteratum vel sub- Documenta exhibenda pro excardinatione diaconatum 320 (7). ve! incardinatione clerici 62 (5); pro ad­ Diaria indigent praevia censura ecclesiastica missione in religionem 207; in seminarium 411 (1); pro s. ordinatione 320 323; 415· Index alphabeticus rerum. pro erectione beneficiorum 424 (4) ; pia­ rum fundationum 456. Documenta in iudicio sunt vel publica vel privata 509 ; quomodo habeant vim pro­ bandi ib. ; quid de documentis dubiis 510; iudicio expleto documenta partibus or­ dinarie restitui debent 475 (3). Dolus in ordine ad actus iuridicos 55; in electionibus 79; in renuntiatione officii vel beneficii ecclesiastici 83 ; in ingressu religionis 204 (3); in professione religiosa 213 (4); quando dat locum actioni re­ scissoriae aut exceptioni 485 ; imputabilitas delicti dependet ex dolo 558 (1). Domicilium quomodo acquiratur et amittatur 55 ; paroeciale et dioecesanum ib.; uxorum, minorum, amentium ib. ; quoad competen­ tiam fori 458 (5); quoad episcopum pro­ prium in ordinatione 318 (1) Domus episcopalis sarta tecta que conserve­ tur impensis mensae episcopalis, nisi aliud sit expresse stipulatum 439 (3). ------- paroecialis quamprimum libera relin­ quenda est novo parocho vel vicario oeco­ nomo, nisi tamen parochus amotus infir­ mitate laboret 159. — religiosa quid sit; quaenam sit formata, quaenam non formata 177; eius erectio i 181 ; eius suppressio 182, Donaria votiva eorum alienatio 196 (3) nota. Donationes seu largitiones factae a reli­ giosis 198; ad pias causas 454 (i); factae ecclesiae a rectore neque repudiari neque revocari possunt ob ingratum rectoris ani­ mum ib. Dos necessaria pro monialibus tradatur ante susceptionem habitus vel saltem eius tra­ ditio tuta reddatur forma in iure civili valida 208 ; dos praescripta nequit con­ donari sine licentia S. Sedis, nisi agatur de sororibus conversis ib. ; dos pro soro­ ribus votorum simplicium non ita stricte requiritur ib. ; quomodo dos sit admini­ stranda, restituenda sorori discedenti ib. ; quandonam acquiratur monasterio ib.; poenae contra transgressores ib. ------- beneficii quid sit 422 ; eius necessitas 424 ------- fundationum 456. ------- sufficiens pro aedificanda ecclesia 357. Dubium: leges dubiae 121 (1); quomodo iudex solvere debeat dubium de posses­ sione 487; dubiorum concordantia 491. Duellum : poenae 595 (4). 699 potestas ib. ; quinam sint legislatores in Ecclesia 6 ; concedit indulgentias 309 ; instituit sacramentalia 350; habet ius pos­ sidendi bona 442 ; habet vim coercitivam pag. 628 Praenotamen. Ecclesia (ut est aedes sacra) quid sit, diversa eius nomina 355; diversae distinctiones ecclesiarum 356 ; ad aedificandam ecclesiam requiritur consensus Ordinarii loci, ratio et dos sufficiens, impositio primarii lapidis 357; diversa statuta de consecratione ec­ clesiae 358 ; de benedictione ecclesiae 359; quando consecratio vel benedictio amittatur 358 ; patronus vel titulus eccle­ siae 360; quomodo ecclesia violetur et pro­ fanetur 361; quomodo reconcilietur 362; in ecclesia nullus aperiatur aditus vel fenestra ad laicorum domus 357; loca (si quae adsunt) subter vel supra ecclesiam ne adhibeantur ad usus mere profanos ib.; de earum rectoribus vide rectores ecclesiarum ; optandum, ut in ecclesia mulieres sint se­ paratae a viris 386 (4) ; quandonam locus specialis in ecclesia possit concedi alicui laico ib. (5) ; ecclesia religiosa quae est paroecialis 250 et 427; ecclesia mulierum religiosarum nequit esse paroecialis 234. Edentes : poenae in edentes leges, mandata etc. contra libertatem aut iura Ecclesiae 593 (5)1 poenae in edentes libros pro­ hibitos 417 588. Editiones librorum quaenam indigeant prae­ via censura 415. Educatio prolis acatholica est causa suffi­ ciens divortium faciendi 346 ; poenae contra parentes educantes prolem extra Ecclesiam catholicam 589. Egressus e religione fieri potest licite vel illicite 252 sqq. Electio canonica quid sit 77 ; eligenda est persona idonea, i. e. dignior ib. ; electio nequit fieri, antequam officium vacat ib. ; ab electione ecclesiastica arcendi sunt laici ib. ; carentes voce activa ib ; electio debet annullari, si aliquis elector contemptus id petat ib. ; ex electione oritur electo ius quaesitum seu ad rem ib. ; electio inti­ manda est electo ib. ; forma electionis 78; electio per scrutinium, compromissum, quasi-inspirationem ib. ; electio debet fieri quamprimum post vacationem officii ib.; vitia electionis 79 ; electio antistitae, exa­ minatorum et iudicum synodalium, oeco­ nomi, officialium confraternitatis, parocho­ rum consultorum, superioris religiosi, vicarii capitularis vide singula verba. ------- funeris quibus competat 377. Eleemosynae quomodo colligi possint a E. religiosis vide Quaestuatio; ab associatio­ Ebrietas in ordine ad imputabilitatem de­ nibus piis 268 (2) ; a clericis vel a laicis licti 558 (2); ad poenas 565 (t). pro quolibet pio aut ecclesiastico instituto Ecclesia est societas perfecta habens autovel fine 445 ; eleemosynae imponi possunt ad inodum canonicae poenitentiae 583. nomiam 5 ; quousque se extendat eius 700 Index alphabeticus rerum. Emendatio : debet constare de defectu emen- I dationis, antequam processus instruatur de | religioso dimittendo 262 (2) ; religiosus ; dimissus, qui per triennium dedit argu [ menta plenae emendationis, debet iterum recipi in religionem 264. Emphyteusis bonorum ecclesiasticorum 454. Epileptici sunt irregulares ex defectu 321 (2). Episcopi quomodo distinguantur 118; quo­ modo instituantur 119 ; iurisdictio eorum ib. nota ; qualitates requisitae in episcopo eligendo 120; intra tres menses consecratio episcopalis recipienda ib. nota; iura et obligationes episcoporum 121; eorum fa­ cultas dispensandi in legibus eccl. ib. ; privilegia ib. ; iura et obligationes episco­ porum titularium 122 nota; episcoporum translatio 123; renuntiatio 124; depositio 125; episcopi coadiutores et auxiliares 126 127; episcopi assumpti ex statu religioso: eorum iura et obligationes 249 ; episcopus proprius quoad ordinationem 318. Epistulae inter religiosos et suos superiores et inter Cardinalem protectorem sunt pror­ sus liberae et nulli inspectioni obnoxiae 232 (5) > matrimonialis consensus nequit exprimi per epistulam 336. ------- anonymae. vel certo calumniosae missae ad iudicem destruantur 475 (3). Erectio associationum piarum 267. ------- beneficiorum vide Beneficia. ------- capitulorum 137 ------- confratirnitutum et piarum unionum 272. ------- dignitatum in capitulis 141. dioecesium 92. ------- hospita !is, orphanotrophii etc. 441. paroeciae vide Paroecia. ------- religiosi instituti 170 ; provinciae reli­ giosae 180; domus religiosae 181. Error substantialis in contractibus vel acti­ bus reddit eos irritos 55 (3); item in renuntiatione officii 83; item in matrimonio 337; error commissus in dispensatione super impedimento consanguinitatis vel affinitatis 332 (6) ; error quantum ad sen­ tentiam iudicis 521; ad delicta 55g. Eucbaristia vide .s. Communio, Missa, AsservatioEucharistiae, Expositio Eucharistiae, Viaticum, Tabernaculum, Pyxis, Lampas. Evangelium: eius explicatio 406; liber evangelii m iudiciis 473 470 (7). Exactiones vide Tributa. Examen per triennium a sacerdotibus quot­ annis subeundum 68; per quinquennium subeundum a religiosis 220 (6) ; ad ob­ tinendam facultatem audiendi confessiones 3°3 (3); concionandi 405 (3); recipiendi ordines 246 (c) 323 (2); ad obtinendam paroeciam 155 ; vel aliud officium eccle­ siasticum 74 (3); examen sponsorum 328; examen testium 503 ; scriptorum servorum Dei 551. Examinatores synodales et pro-synodales, eorum numerus et munus 135; possunt etiam esse parochi consultores, non autem in eadem causa 135 ; non expedit ut Vicarius generalis sit examinator synodalis ib. Excardinatio clericorum 62 ; quandonam habeatur ipso iure ib. (7); concedi non potest a Vicario generali sine speciali mandato neque a Vicario capitulari nisi post annum ib. (4) ; non requiritur pro laicis ib. (8) ; speciales normae pro clericis in Américain et ad insulas Philippinas transmigrantibus ib. (9). Exceptio quid et quotuplex sit pag. 558 Praenotamen ; reus non prohibetur uti plu­ ribus exceptionibus 481 (2); quandonam proponi et cognosci debeant 471 (3). ------- doli 485. - excommunicationis 471. incompetentiae 471. ------- litis finitae 471. metus 485. nullitatis sententiae 524. peremptoria 471. ------- possessoria 471. ---- — suspicionis 470 (4). Exclaustratio : indultum quid sit, a quo dan­ dum sit, quinam sint eius effectus 253. Excommunicatio quid et quotuplex sit 570; eius effectus 571; elenchus omnium excommunicationum de iure communi ho­ die exsistentium Appendix I ; absolutio ab excommunicatione 569. Exemptio a iurisdictione Ordinarii quid et quotuplex sit 239 ; religiosi nequeunt re­ nuntiare exemptioni ib ; quousque se extendat exemptio religiosorum 240 ; uti­ litas exemptionis ib. ; restrictio, exemp­ tionis 241; quousque se extendat exemptio late dicta 242 ; seminarium est exemptum a iurisdictione paroeciali 410 (e) ; exemptio ab expensis iudicialibus concedenda pau­ peribus 529. Exercitia spiritualia peragenda a religiosis 187 (4) ; ab ordinandis 323 ; a postulan­ tibus 203 ; a novitiis ante professionem relig. 21 2 ; a sacerdotibus saecularibus 66; ab alumnis seminarii 411 (4); possunt imponi ad modum poenitentiae canonicae 583 ; dies, quibus parochus peragit exer­ citia spirit., non computantur inter vacantias 157 (2); canonici durantibus exercitiis percipiunt distributiones coti­ dianas 143 (1 g). Exercitium iuris inhibendum 482 487. Exhortationes piae habendae ad conversos aliosque religiosos laicos 187(3); ad novitios 2 1 i ; ad alumnos seminarii 411 (4 f). Exhumatio cadaveris non est licita sine licentia Ordinarii loci 375 (3). Exorcismus nequit publice adhiberi in ob­ sessos, nisi praehabita licentia Ordinarii 352; exorcistatus ordo 61. Index alphabeticus rerum. /O! Expensae iudiciales 528. ’ Fiduciaria bona accepta pro causis piis Exploratio voluntatis feminae ingrcdientis 448 (3) religionem aut facientis professionem reli­ . Filii: eorum locus originis 55; educatio pro­ giosam peragenda ab Ordinario loci 207 curanda 343 (5); legitimatio 343 (6); im­ pediti ab ingressu in religionem ob inopiam C2)·. . Expositi: eorum locus originis est locus in­ parentum 205 (4) ; acatholicorum quoad ventionis 55 (2) ; ordinarie sub conditione baptismum 279 (4); sunt impediti ab or sunt baptizandi 279 (4). dinibus suscipiendis 321 (4). Expositio ss. Eucharistiae distinguitur du­ Foetus baptizandus est 279. plex: publica et privata 389 ; privata fieri I Folia subiacent censurae et prohibitioni eccles. potest sine Ordinarii licentia, non autem pag. 483 Praenotamen; id quoque valet de altera ib. ; minister expositionis est sacer­ foliis indulgentiarum 415 (5); folia peri­ dos vel diaconus ib. odica nequeunt edere, dirigere aut in iis Exsecratio vide Consecratio altaris, ecclesiae. scribere clerici saeculares vel religiosi sine Exsecutio sententiae iudicialis 530. licentia Ordinarii 415 nota 2. Exsecutores rescriptorum 32 ; piarum vo­ I------- processus numerentur 475. luntatum 448; in delictis 558 Scholion. Fons baptismalis: eius benedictio est functio Exsequiae vide Funera, Sepultura eccle­ paroecialis 156; quaelibet ecclesia paroe­ siastica. cialis debet habere fontem baptismalem 282. Exstinctio actionum 488. 'Fontes iuris ecclesiastici quid sint 12; ------- iuris patronatus 437 fontes exsistendi quid et qui sint 13; personae moralis 56 (2). fontes cognoscendi quid et qui sint 14; ------- privilegiorum 33. vide quoque Collectiones iuris ecclesia­ Extravagantes decretales loannis XXII et stici. communes 48. Forum competens quid et quotuplex sit 457 ; Extrema unctio, minister huius sacramenti unde oriatur competentia fori 458; dubie 314; sublata est excommunicatio contra competens ib. Scholion ; quando adsit forum regulares praesumentes administrare hoc necessarium 457 (5). sacramentum laicis ib. ; quibusnam dene­ Fructus beneficii quinam sint 422 ; superflui gandum sit hoc sacramentum 315; qui­ fructus erogandi sunt in pias causas 438; busnam sit sub conditione administrandum fructibus beneficii privantur ii, qui non re­ ib. ; ritus et caerimoniae 316; unctio re­ citant horas canonicas 439 (1); qui fidei num semper est omittenda ib.; ubi oleum professionem non emittunt 421 nota; qui sit custodiendum pag. 362 Prooemium. sunt excommunicati post sententiam 57 r Exuviae servi Dei recognoscendae 553 (1). I ; (1) concubinarii 602; illegitime non resi­ dentes 603; simoniaci 592; annui fructus beneficii inter successorem et antecesso­ F. rem pro rata temporis ordinarie dividendi Fabrica ecclesiae quid sit 365 ; instituitur sunt 439 (3). ab Ordinario loci ib.; nullo modo se in­ Fugitivus religiosus quisnam sit 256; non gerere potest in ea, quae ad spirituale solvitur a votis et constitutionibus ib. ; munus pertinent ib. ; eius onera ib. debet quantocius redire et recipi ib. : Facultates concessae accensendae sunt pri­ poenae ib. vilegiis praeter ius 33 ; facultas cumulandi Functiones paroeciales parocho reservan­ in dispensationibus matrimonialibus 332. tur, sunt septem 156 (1). ------- catholicae vide Universitates. (Fundationes piae quaenam sint 456 (1); Fallentiae quibus dentur 143. Ordinarii est praescribere dotis quantita­ Falsarii: eorum poenae 599 606. tem et administrationem ib. (2); nequeunt Fama bona amissa est causa amovendi par­ acceptari sine consensu Ordinarii in scri­ ochum 159 (2); poenae in laedentes bo­ ptis dato ib. (3); duplex tabula fundatio­ nam famam alterius 595. num ib. (5 6); reductio onerum ordinarie Fatalia quid sint 472; fatalia legis vel iudireservatur S. Sedi ib. (/f). cialia ib. ; appellationis 523. Funera sunt idem ac totus ordo exsequiarum Fenestrae non aperiendae e clausura monia­ 376 ; peragenda sunt ordinarie in ecclesia lium, ne externae personae prospicere va­ paroeciali ib.; funera Cardinalium, episco­ leant 228 ; non aperiendae in ecclesiam porum, beneficiariorum ib.; electio funeris ex laicorum domibus 357. 377; iura parochi quoad funera 378; fu­ Feriae in iudiciis 473. nera peracta a religiosis 379; assistentia Festa de praecepto sunt decem 383; festa passiva in funeribus acatholicorum licita autem patronorum non sunt de praecepto 386; funera tempore interdicti 573; vide ib. quoque Associatio cadaveris, Cadavera, Fideiiussio clericis prohibita inconsulto Or­ Sepultura ecclesiastica. dinario 71. Fures: eorum poenae ecclesiasticae 597. 702 Index alphabeticus rerum. Hypotheca gravans bona ecclesiastica quanto­ G. cius exstinguatur 454 (2). Gradus academici, qui habent effectus ca­ nonicos, nequeunt conferri nisi in Facul­ I. tate a S. Sede approbata 413; privilegia, quae obtinent graduati ib ; professio fidei ' leiunium naturale observandum ab adulto ab iis emittenda 421 (10). baptizando et a baptizaturo adultum 279 Gratiae a S. Sede concessae ordinarie etiam (7) ; ab eo, qui suscipit ss. Eucharistiam censura irretitis validae sunt 32 ; negatae 299 ; quandonam excusetur infirmus ib. ; ab una Rom. Congregatione et postea ab sacerdos dicens Missam 289 ; S. Officium alia concessae sunt ordinarie invalidae ib. ; et aliquando s. Congregatio de sacram, item negatae ab episcopo et postea con­ dispensant in ieiunio eucharistico 103; cessae a Vicario generali ib. ; inhabilitas poena in violantes hoc ieiunium 591 (1). ad gratias ecclesiasticas est poena vindi- —— ecclesiasticum quid importet 384 ; dies cativa 567 (9). ieiunii ib. ; quinam ieiunare debeant ib. ; Gratianus vide Decrehim Gratiani. quinam valeant dispensare in lege ieiunii 382.. H. Ignorantia non excusat a legibus irritanti­ bus et inhabilitantibus 34; non ab irregu­ Habitus clericis praescriptus 70 ; postulan­ laritatibus 322 (1); ignorantia affectata tium in statu religioso 203 ; religiosus non excusat ab ulla poena latae sententiae patenter gestandus 233 ; habitus clericalis 565 (1); ignorantia crassa vel supina so­ nequit.a laicis gestari, nisi sunt seminaristae lummodo excusat, si lex habet verba: prae­ aut in actuali ministerio ecclesiastico le­ sumpserit etc. ib ; ignorantia alia excusat gitime occupati pag. 349, Praenotamen ; quidem a poenis medicinalibus, non autem clericus potest prohiberi ab habitu cleri­ a poenis vindicativis ib. ; ignorantia quan­ cali portando 578 (9). tum ad delicti imputabilitatem 558. Haeretici etiam in bona fide versantes ordinarie nequeunt sacramenta recipere Illegitimi etiam legitimati arcentur a digni­ tate Cardinalatus 91 (3); episcopatus 120; pag. 361 Prooemium; nequeunt esse patrini abbatis vel praelati nullius 116 (1) ; nisi in baptismo aut in confirmatione 281 (2) vero fuerint legitimati aut dispensati, ar­ 287 (2); sunt irregulares 321 (3); pri­ centur a munere superioris maioris reli­ vantur sepultura ecclesiastica 380 (2) ; illis giosi 184 (1); ab admissione in semina­ transmitti nequit ius patronatus personale 434 (1); immo ius patronatus exstinguitur, rium 411 (1); ab ordinum susceptione 321 (2) ; illegitimi quomodo legitimentur si patronus cadit in haeresim 437 (6) ; nequeunt suffragium ferre in electione ca­ 343 (6). nonica 77; aliae poenae haereticorum 585. Imagines pretiosae 391 (3). Heredes non ligantur votis personalibus eius, ------- sacrae indigent approbatione, si sunt a quo hereditatem accipiunt 399 (2); re­ novae et insolitae 391 (1); si sunt eden­ dae 415 (3); earum benedictio sollemnis cipiunt partem annui reditus beneficialis reservata 391 (2) ; quaenam imagines sint 439(3)> monendi sunt, ut impleant testa­ mentum etiam informe factum ad pias prohibitae ib. (1). causas 448 (1); heredibus aliquando con­ Immunitas concessa clericis 63 (4). ceditur restitutio in integrum 485. Impedientes litteras vel acta etc.; item ex­ Heroicitas virtutum in causis sanctorum ercitium iurisdictionis eccles. incurrunt ex­ communicationem S. Sedi specialiter reser­ 553Hierarchia ecclesiastica quid sit objective vatam atque alias poenas 593 ; impedientes et subiective considerata 60 ; includit po­ libertatem electionis eccl. 605. testatem ordinis et iurisdictionis ib.; con­ Impedimenta matrimonialia iuris eccles. a stat octo gradibus 61. sola S. Sede constituuntur, abrogantur aut Homicidium commissum in ecclesia ipsam derogantur 330 ; consuetudo iam non valet violat 361 ; causai irregularitatem ex de­ neque inducere neque abrogare impedi­ licto 321; aliae poenae homicidii 595 (5). menta ib.; divisiones impedimentorum 331 ; Honestas publica est impedimentum diri­ dispensatio impedimentorum concessa a S. mens matrimonii 335 (ii). Sede, ab Ordinario loci, a parocho, a Horae canonicae recitandae a clericis maio- | confessario 332; impedimenta impedientia rum ordinum 66 (2) ; a beneficiariis 439 333; dirimentia 335. (i); a religiosis 235 sqq. ------ ad ordines suscipiendos sunt septem Hospitalia vide Instituta ecclesiastica. 321 (4)· Hospites in domibus religiosis possunt via­ ------- ad novitiatum 204 sq. ticum et extr. unctionem a superiore reli­ ------- ad professionem relig. 219. gioso recipere 187 (8); quoad eorum sepul­ Impoenitentes quantum ad extr. unctionem turam 378 (3) 379 (3). 315 (2 3)· Index alphabeticus rerum. Impotentia in quantum est impedimentum matrimonii 335 (2); processus in causis impotentiae 540 sq. Impressio librorum vide Censura praevia. Impuberes quinam censeantur 55 ; neque­ unt suffragium ferre in electionibus eccle­ siasticis 77 ; nequeunt sibi eligere funus 377 379> nequeunt testimonium ferre in iudiciis 497; excusantur a poenis latae sententiae 565 (1). Imputabilitas delicti unde pendeat, tollatur, minuatur, augeatur 558. Inadvertentia in ordine ad delicta 559; ad peenas 565. Incardinatio clericorum 62 ; incardinatio religiosi dimissi vel saecularizati 254 (3) 258 (4). Incendium: poenae 597. Incestuosi : eorum poenae 598 (2 3). Incola quisnam censeatur 55. Incompatibilitas officiorum vel beneficiorum 74 (3) 431 (5); clericus acceptans novum officium incompatibile cum priore ipso iure renuntiat priori 83 ; sin autem prae­ sumpsit retinere duo officia incompatibilia, utroque est privatus 605 (3). Incompetentia vide Competentia. Index librorum prohibitorum 52; de eo non est sermo in Codice iur. can. 419 nota. Indulgentiae quid sint 309; a quibus con­ cedi possint ib.; indulgentia benedictionis papalis 310; altaris privilegiati 311 ; pro­ mulgatio et recta explicatio indulgentiarum 312; indulgentiae coronis aliisve rebus adnexae cessant, cum eae res prorsus de­ sinunt aut venduntur, non autem si com­ modantur ib. ; requisita ex parte subiecti ad lucrandas indulgentias 313; visitatio ecclesiae, communio, confessio aliquando requisitae ib. ; indulgentiae nequeunt ap­ plicari aliis vivis ib. ; indulgentia totiesquoties ib. Indulta a S. Sede concessa integra manent, nisi a codice sint expresse revocata 34. Infamia est vel iuris vel facti 577 ; quinam sint ipso facto infames, quinam autem sint infames declarandi ib. (2) ; effectus in­ famiae tam iuris quam facti ib. (3) ; ces­ satio infamiae ib. (4). Infantes quinam sint 55; quibusnam possit administrari baptismus infantium 279; in­ fantes expositi, infidelium, haereticorum, schismaticorum ib.; pro infantibus ex­ positis locus originis est locus inventionis 55 ; sepultura infantium sine baptismo mor­ tuorum 375 ; mortui in utero materno si­ mul cum matre sepeliendi sunt 380. Infideles privantur sepultura ecclesiastica 380 ; sin autem sepulti sunt in ecclesia vel coe­ meterio, haec loca sunt violata et neque­ unt reconciliari, nisi prius cadaver est exhumatum 362 (2) ; poenae in sepelientes /OS 593 (8) ! nequeunt exercere ius patronatus 434 ( i ) ; admittuntur ut testes 549. Infirmi : iis s. communio est jlublice vel ali­ quando privatim deferenda 296 (4); quandonam tunc dispensentur a ieiunio naturali 299 (0; quantum ad extr. unctionem 315; possunt absolvi a peccatis reservatis 306 (2) ; ipsis specialis cura parochi debetur *57 (6); quantum ad iudicia 447 (2) Infirmitas vide Valetudo infirma. Informationes orales prohibentur ordinarie in iudiciis ecclesiasticis 518 (3). Inhabilitas est poena vindicativa 567 (9); quae infligitur et remittitur ab una S. Sede ib ; inhabilitas ad beneficia, officia etc. vide singula verba. Inhibitio exercitii iuris 482. Inimici possunt reici tamquam suspecti testes 497 (Ό et periti 507 (4). Iniuria realis in clericos est sacrilegium 591 (4) ; et pro gradu clericorum inducit di­ versas poenas ib. ; mutuae iniuriae ordi­ narie compensantur 562 (3). Inquisitio iudicialis quid sit et quomodo perficienda 534. Insignia abbatis vel praelati nullius 117; canonicorum Γ44 (5); confraternitatum 273 (2) i episcoporum 121 (5); Cardina­ lium 98 (2); Romani Pontificis 93 (3); insignia religioni catholicae manifeste ho­ stilia non admittantur in pompa funebri 378 (6); insignium privatio est poena vindicativa 567 (11). Insordescentes in censura: poenae 593 (9). Inspectio corporalis in processu impoten­ tiae, inconsummationis matrimonii, defectus consensus propter amentiam 541. ------- iudicialis 508. ---- ■ sepulcri et cubiculi in causis sanctorum *· SS Installatio est beneficii possessio capienda 432 ; eius effectus ib. Instantia litis quid sit, quando incipiat, interrumpatur, perimatur, renuntietur, fini­ atur 492; tribunal primae instantiae 460; secundae instantiae 466 ; tertiae et ultimae instantiae 467 sq. Instituta ecclesiastica non collegialia aequiparantur minoribus 56; eriguntur, appro­ bantur, visitantur ab Ordinario loci 441; nequeunt autem supprimi aut uniri sine venia S. Sedis ib. (4) ; administratio bo­ norum pertinet ad eorum rectorem ib. (2). Institutio canonica quid sit pag. 501 Praenotamen ; cui, a quo, quando danda 435. ---catechetica vide Catechesis. — clericorum vide Seminarium. ------- novitiorum 209 sqq. ------ - puerorum vide Scholae. Instructio processus contentiosi 489; cri­ minalis 536 Instrumenta vide Documenta ; instrumentum licet quidem ex gravi causa adhibere in 704 Index alphabeticus rerum. unctione extremae unctionis p. 368; non I autem confirmationis 316. Interdictum quid et quotuplex sit 572; eius ’ effectus 573. Interdicta hodie vigentia Appendix I. Internuntii apostolici: eorum munus 106. Interpres in confessione sacram, tenetur ad sigillum 304 (2); interpres adhibitus in matrimonio 336 (2) ; in iudiciis 477 · (2) Interrogationes iudiciales 493 (1); pars legitime interrogata debet respondere ib. (2) ; in causis criminalibus accusatus ne­ quit cogi ad respondendum ib.; interrogationes testibus faciendae 503 (4) ; testes a solo iudice interrogandi ib.; interro­ ganti autem debent respondere et quidem oretenus ib. (5 sqq ) ; vide Examen testium. Interruptio instantiae in iudiciis 492 (2). ------- novitiatus 210 (3). ------- studiorum 220 (4). Interstitia servanda in ordinationibus 320. Interventus tertii in causa 516. Intimatio actorum iudicialium 465 490. Introductio in officium vel beneficium ce­ des. pag. 501 Fraenotamen. ------- causae beatificationis 552. ------- litis 489. Intrusus quas poenas incurrat 74. Inventarium bonorum eccles. 450 (3). ------- documentorum archivi 134. ------- sacrae supellectilis episcopi 397 (2) ; aliorum utensilium et bonorum domus episcopalis 439 (3). Investigationes faciendae ante ordinationem 323 ; ante celebrationem matrimonii 328 ; ante receptionem in novitiatum 207. Irregularitates sunt septem ex defectu, item septem ex delicto 321 ; ignorantia non excusat ab irregularitatibus 322; quomodo dispensentur et notanter a confessario ib. Irritatio voti 400 (2). — iurisiurandi 402. Irrogatio poenae in iudiciis 562. Isidorus Mercator vide Pseudo-isidoriana collectio. Iteratio benedictionis vel consecrationis 354 (1); baptismi 279 (4); iteratio illegitima Missae eodem die 591 (2). lubilatio canonicis concessa 143. Iudex competens 457 sqq.; iudex primae instantiae 460; iudex delegatus 469; iudex competens nequit recusare suum ministerium 470 (1); nequit iudicare consanguineos, affines aliosque coniunctos ib. (3) ; pro­ hibetur munera acceptare ib. (9); diversae obligationes et iura iudicis vide singula verba. ludices synodales; eorum numerus et munus 30 ; quinam vocentur indices pro-synodales ib. ------ - collegiales 461 (3), Iudicium ecclesiasticum distinguitur civile seu contentiosum et criminale p. 536 Praenotamen. Iura Ecclesiae usurpantes vel edentes de­ creta contra ea excommunicantur 593· --- quaesita non auferuntur a novo Co­ dice 34; neque ordinarie per supervenien­ tem inhabilitatem 567 (9). ------- spiritualia non sunt obnoxia prae­ scriptioni laicali 447 (2). ------- temporalia episcopi, mensae episco­ palis, Curiae dioecesanae indicantur a tri­ bunali collegiali vel a tribunali immediate superiore 458 (3) ------- stolae vide Praestationes. luramentum vide lusiurandum. lurisdictio eccl. quid sit 86; eius distinctio a potestate ordinis ib. ; eius distinctiones in se ib ; iurisdictio delegata 87 ; quo­ modo iurisdictio sit interpretanda 88; exer­ cenda 89 ; quandonam Ecclesia suppleat 90 ; poenae contra impedientes iurisdic­ tionem ecclesiasticam 593. ad confessiones audiendas 303 ; reli­ giosorum ib. et 188 sqq. ; durante itinere maritimo 303 (6) ; sacerdos sine legitima iurisdictione audiens confessiones vel ab­ solvens a reservatis est suspensus 600 (4)· Ius subiectivum vel obiectivum 2 3 ; ius in re, ius ad rem ib. nota 2 ; relatio iuris ad legem 4 ; omne ius positivum -aliqua­ liter derivari debet a lege naturali ib. ; ius naturale est fons iuris ecclesiastici 15. ------- variandi concessum patronis 435. eligendi vide Electio. ------- funerandi vide Funera. ------- patronatus vide Patronatus. Ius ecclesiasticum subiective et obiective sumptum 5 6 ; aliae eius denominationes 6; eius divisiones ib.; quid sit scientia iuris eccles. 8; eius obiectum ib.; scientiae auxiliares et adminicula 9 ; utilitas et prae­ stantia scientiae iuris eccles. 10; melior methodus 11. lusiurandum quid et quotuplex sit 401 ; eius interpretatio ib.; cessatio 402 ; prae­ standum ab administratoribus bonorum eccles. 450 (3) ; a Cardinalibus 97 (4) ; a clericis incardinandis 62 (5) ; a consul­ toribus dioeccsanis 146 (2) ; a membris consilii administrationis 450 (1); ab offi­ cialibus Curiae 128 (2); a promotis ad episcopatum 119 (2); a iudicibus et tri­ bunalis administris 470 (7) ; ab ordinandis 318 (i 6); a peritis 507; a punctatoribus 140 (3 e); a viris religiosis in elec­ tione superioris maioris 185 (i). ------- aestimatorium 51 2 sqq. ------- antimodernisticum 323 (5) et 421 (5). ------- decisorium litis 512 sqq. ------- de secreto servando in processibus 502 (3)· Index alphabeticus rerum. lusiurandum de veritate dicenda nequit deferri accusato 493 (2) ; generatim non est imponendum testibus suspectis et non idoneis 502 ; aliis testibus, item peritis et partibus deferri debet 502 507. ------- suppletoriuni 512 sq. Ivo Caruntensis, eius collectiones 40. /OS Liber sextus Bonifatii VIII 46 ; septimus Petri Matthaei et Clementis VIII 49. Libertas : poenae in violantes libertatem Ecclesiae 593 ; libertatem aliorum ^96. Librarii quandonam possint vendere libros prohibitos 417 (2). Libri Curiae, liber ordinationum 326; ma­ trimoniorum conscientiae 341 (3); vide Arch ivuni, Documenta. L. ------- ecclesiarum pro eleemosynis Missarum Laici nequeunt clericorum habitum gestare 295 (f)> Pro piis fundationibus ib. (3) nisi in nonnullis casibus pag. 349 Praeno456(5); de acceptis et expensis 450 (4). tamen ; neque recipere iurisdictionem ec- 1 paroeciales sunt saltem quinque 157 cies. 59; neque intervenire in electione' (7)· eccles. 77; poenae contra eos, qui talem 1 ------- poenitentiales antiqui 38. interventum permittunt ib. et 79; coram ------- prohibiti a S. Sede 418 (1); ab Or­ laico nequit fieri renuntiatio officii vel bene­ dinariis ib. ; alii ex iure naturali 417 (1); ficii eccles. 83 ; potest quidem illis con­ alii ex iure eccles. 419; alii sub censura cedi licentia catechizandi 404, sed non 417(1); libros ex iure eccles. prohibitos concionandi in ecclesia 405 ; nequeunt esse | legere et retinere possunt Cardinales, epi­ notarii in causis criminalibus clericorum scopi etiam titulares et omnes Ordinarii, 463; neque iudices assistentes 462; neque e. gr. superiores maiores religiosi 420 (2) ; arbitri 532 (3). quis possit concedere licentiam legendi Lampas coram tabernaculo 388 (5); potest libros prohibitos ib. aliquando permitti lux electrica ib. Licitatio generatim praescripta in alienatione Lapis primarius ecclesiae: eius benedictio bonorum eccles. 452 (2). et impositio 357. Ligamen est impedimentum matrimonii 335 Largitiones vide Donationes. . (3) Laurea doctoratus quaenam iura et privi- j Limina Apostolorum vide Visitatio. legia conferat 413; requiritur in nonnullis, 1 Litaniae novae publice recitandae nequeunt e. gr. in prima dignitate capituli 139; ini approbari ab Ordinario 386 (1). auditoribus S. Rotae 467; commendatur [ Lite pendente nihil innovetur 490 (6). habenda in officiali, in defensore vinculi | Lites : litis introductio 489 ; contestatio 491 ; et promotore iustitiae 464 ; in canonico instantia492 ; disceptatio, definitio 519sqq. ; lites nequeunt emi 479 (4) ; ab admini­ theologo et poenitentiario 140; in epi­ scopis 120; in magistris seminarii clericalis stratoribus bonorum eccles. nequeunt in­ 411. cipi sine scripta licentia Ordinarii 450 Lectoratus est ordo minor 61. .(7)· Legata pia : eorum causae indicandae sunt Litterae a religiosis mittendae et recipien­ coram Ordinario loci testatoris 458 (5) ; dae 232 ; in processu canonizationis dan­ poenae in négligentes adimpletionem le­ dae ab iis, qui cognoscunt aliquid de servo Dei 551. gati pii 594(1); vide quoque Voluntates ------- aggregationis vide Arch iconfraterni­ ultimae. tates. Legati Rom. Pontificis 106; legati a latere ib.; legati missi ib.; legati nati ib.; relatio ------- Apostolicae: earum forma et obiectum eorum ad Ordinarium loci ib. ; eorum 19· ------- commendatitiae vide Celebret. iura ib. Legitimatio prolis 343 (6) ; quinam sint ------- dimissoriae 318. aut praesumantur filii legitimi ib. ------- erectionis vide Associationes piae. ------- remissoriales in processu beatificatio­ Lenocinium: poenae 577 591. Lex: promulgatio legum S. Sedis 19; Con­ nis 553· cilii plenarii 29 (t); Concilii provincialis ------- testimoniales pro adspirantibus ad sta­ tum religiosum 207; ad ordines 318. ib. (2); synodi dioecesanae 30; quinam teneantur legibus S. Sedis 19; dispensatio Liturgia : unius S. Sedis est tam sacram or­ dinare liturgiam quam liturgicos libros a legibus eccles. vide Dispensatio ; quae­ approbare pag. 456 Praenotamen. nam leges in vigore maneant non ob­ stante novo Codice 34; an ignorantia ex­ Loca sacra sunt quattuor: ecclesiae, ora­ toria. altaria, coemeteria 353; eorum con­ cuset ib. secratio vel benedictio 354 (1); eorum ------ civilis quomodo sit fons subsidiarius exemptio et ius asyli ib. (2). iuris eccl. 18 Scholion; Corpus iuris civilis Locatio bonorum beneficialium 439 (3); romani 50 Scholion. anticipatae solutiones pretii locationis ultra Libellus litis introductorius 489 ; accusa­ semestre sunt illicitae ib. tionis 536 (1). Priimmer, Man. iuris eccles. Ed. 3. /06 Index alphabeticus rerum. Locatio bonorum ecclesiasticorum quomodo sit facienda 455. Locus pro conferendo baptismo 282 (2) ; confirmatione 286 ; communione 301 (2) ; confessione 308; ordinatione 325 (2); matrimonio 342 (2) ; celebranda Missa 291 (2). ------- iudicii 473. ------- originis 55 (2). novitiatus 209. ------- specialis in ecclesia pro magistratibus 386 (5) ; pro patronis 435 (3) ; pro ali­ quibus fidelibus 386 (5); in coemeterio 374 (3 4) i ’n processionibus aliisque functionibus liturgicis vide Praecedentia. Luxuria: poenae clericorum 598; laicorum ib. praecedere debent examen sponsorum et publicationes 327; impedimenta matri­ monii quomodo instituantur 330 ; distin­ guantur 331; dispensentur 332; impedi­ menta in specie 333 sqq. ; causa, forma, materia matrimonii est consensus legitimus 336 ; forma celebrationis matrimonii 338 ; adnotatio eius 340; tempus et locus 342; effectus 343 ; dissolutio 344 sqq. ; convalidatio 347 ; sanatio in radice 348. Matrimonium: conscientiae : eius conditio­ nes 341. ------- contrahentes clerici et religiosi vel ii, qui cum iis contrahunt, diversis poenis plectuntur 226 (3) 257. Media annata 439 (3). Medici possunt officii causa ingredi in clau­ suram monialium 228 (3) ; adhibendi sunt M. in inspectione corporali 541 ; in baptismo Magister novitiorum : eius institutio, quali­ foetus extrahendi 279 (5); in indiciis 496. tates, officium, potestas 211; inira annum Medicina a clericis non exercenda 71. novitiatus debet exhibere capitulo vel su­ Mendicantes ordines quinam sint 177 ; eorum periori maiori relationem de agendi ra­ praecedentia ib.; eorum privilegia quantum tione singulorum novitiorum ib. ; nequit ad quaestuationem 248 (2), quantum ad audire confessiones novitiorum ib. ; ei addispensationem votorum 400. iungatur socius ib. ; eius relatio ad su­ Mensa episcopalis quantum ad tributum periorem domus ib. pro seminario 410 (1); quantum ad tri­ ------- spiritus pro religiosis studentibus 220; bunal competens 458 (3). pro alumnis seminarii 410 (3). Mercatura vide Negotiatio. Magistri in seminariis quinam eligendi 410 Metropolita: eius iura et obligationes 109. (3) ; debent emittere professionem fidei Metus in ordine ad actus iuridicos 55; ad 421 (9); magistri religionis in scholis electiones 79 ; ad renuntiationem officii vel beneficii eccles. 83; ad votum 399 (1); 4’2 (1). Maiores quinam sint 55; an et quando ad- 1 ad iusiurandum 401 (2); ad matrimonium mittantur ad restitutionem in integrum 527. 337 (2); ad ingressum in religionem 201 Mandatum pro advocato 480 ; pro delegato 204 (3); ad ordines recipiendos 91 (1); 87 (4); pro procuratore 479; pro Vicario ad poenas latae sententiae 565 ; ad de­ generali 546. licti imputabilitatem 558. Manifestatio conscientiae nequit stricte Militare servitium : clerici sunt ab eo im­ exigi extra confessionem a religiosis, potest munes 63 ; immo ab eo voluntarie capes­ tamen laudabiliter fieri 192. sendo prohibentur 71 ; et si clerici mi­ Mansionarii ordinarie non habent vocem nores libere suscipiunt militare servitium, in capitulis 144 (5). amittunt privilegia clericalia 64 ; si cle­ Manus violentas inicientes : poenae 590 ricus maior idem facit, amittit officium vel beneficium 83. (4) · Manuscripta cadunt sub voto paupertatis Minister acatholicus non adeundus in ma­ 223; aliquando tamen dispositio de iis trimoniis mixtis 334 (3). ------- exorcismi quid observare debeat 352. videtur licita ib. Martyrium relate ad causas sanctorum 5 5 isqq. ------- in Missa necessarius 289 (6). Massonica secta vide Societates prohibitae. ------- sacramentalium 351. Matrimonia mixta sub quibus conditionibus Minores quinam sint 55; quoad domicilium permitti possint 334 (j); prohibentur ib. ; ordinarie in exercitio iurium potestati celebrari coram ininistro acatholico ib. (3); parentum vel tutorum obnoxii sunt ib.; publicationes sub quibusdam conditionibus iis aequiparantur personae morales ib.; permissae ib. (4); celebrantur extra eccle­ quomodo possint agere et respondere in siam vel saltem sjne Missa, nuptiali ib. ; iudicio 477 (1); possunt obtinere restitu­ poenae contra illegitime contrahentes ma­ tionem in integrum 527; in ordine ad trimonia mixta/fi. 6OI (4). assistentia delicti imputabilitatem 558; ad poenas passiva ib. Scholjon. 565; delicta contra minores punienda 598. Matrimonium: eius essentia et essentiales Miracula in causis sanctorum 551 sqq. proprietates pag. 405 ; finis primarius et Missa : auditio praescripta diebus dominicis secundarius ib. ; distinctiones ib.; promissio et festivis de praecepto 383 ; ubinam sit matrimonii vide Sponsalia; matrimonium Missa audienda ib. Index alphabeticus rerum. /O/ Missa: celebratio pluries in anno a quolibet 1 non residentes 157 (2) aut concubinarios sacerdote facienda 289 (2); pluries ini 69 (2); ad censuras 567. eodem die non licet nisi diebus Nativi- I Morales personae vide Personae. tatis et Commemorationis Defunctorum vel | Mortis periculum quod attinei ad baptisex speciali induito ib. ; quandonam Ormum 279 (5); ad ss. communionem 297 dinarius loci possit concedere indultum (1); ad absolutionem sacramentalem 306; binationis ib. (3) ; litterae commendatitiae 1 ad extr. unctionem 315 ; ad matrimonium exhibendae a sacerdote extraneo celebra338 (3); tempore interdicti 573. turo ib. (3) ; ieiunium naturale et status | Mortui vide Defuncti. gratiae requiruntur ib. (1 et 4); item) Motiva necessario exprimenda in sententia vestis conveniens, minister serviens ib. (5 iudiciali 520. et 6); item debitum tempus et locus 291; | Motus proprii quid sint 19; eorum efficaprivilegia hac in re concessa religiosis 244; cia ib. caerimoniae et ritus 290; pro quibus liceat Mulcta pecuniaria prout est poena vindiMissam applicare 289 (6) ; stipendia Mis- j cativa 567 (2). sarum 292 sqq. ; adnotatio 295 ; non licet I Mulieres : earum locus, vestitus, cantus in Missam celebrare in ecclesia violata 30isq.; ecclesia 386(4 6); ubi earum confessioMissa in altari portatili 369 ; in altari | nes sint audiendae 308 ; sub quibus conprivilegiato 31 x; in papali altari 291 ditionibus possint ministrare in Missa 289 (6) ; poenae contra earum raptores 596. (3)· ------- conventualis cotidie sub gravi cele­ Munera a indicibus non acceptanda 470 branda est a capitulo canonicorum 143 (9); item a religiosis 198. (1); in domibus religiosis, ubi exsistit ------- ecclesiastica vide Beneficia, Officia. obligatio officii choralis 235 (x). Musica adhibenda in cultu sacro 386. ------- exsequialis vide Funera. I Muti possunt lucrari indulgentias 313 (3) ; in mari non licet celebrari sine spe­ quomodo exprimant consensum matrimo­ nialem 336 (2). ciali induito 291. in ordinatione celebranda est ab eo, 1 Mutilantes graviter se vel alios sunt ir­ qui ordines confert 334 (2). regulares 321 (3); aliae poenae 595 (5). ------- pro populo vide Applicatio Missae. 1 Mutuae petitiones sunt idem zclieconventio. Missae fundatae, ad instar manualium et manuales 292 (3). N. Missio canonica necessaria ad praedican­ dum 403; quibusnam concedi possit 405. Nativitas D. N. I. Chr. : in hoc festo per­ mittuntur tres Missae 29x (1) 244 (5); Missiones apud exteros paganos et apud indigenas Christianos 407; priores reser­ qua hora ib. ; suspenditur interdictum vantur S. Sedi, posteriores debent saltem 573· decimo quoque anno fieri ib.; missionari- Navigantes in mari quantum ad confessiones orum iura et obligationes xxx. SOS (5)· Mixta religio ut est impedimentum matri­ Negotiatio distinguitur triplex: oeconomica, lucrativa, politica 71; quaenam negotiatio moniale 334. clericis prohibeatur ib. ; poenae contra Monachi quinam sint 177 ; religiones mona­ chales ib.; monachorum praecedentia iuritransgressores ib.; negotiatio in stipendiis dica ib. Missarum omnino vitanda 293. Monasteria nequeunt erigi sine licentia S. Neophyti sunt impediti ad ordines suscipien­ dos 321 (4). Sedis 18 r ; monasteria monialium quomodo visitanda sint 187. Nominatio ad officia ecclesiastica quid sit Moniales ordinarie sunt sorores votorum 77; episcoporum 119; parochi 154; poe­ sollemnium 178; subduntur aut Ordinario1 nae contra eos, qui indignum nominant loci aut Ordinario regulari 187 (4); ius ad officia ecclesiastica 605 ; cf. Electio, Ordinarii loci in eas (etiam exemptas) Institutio canonica. quoad administrationem materialem 195; Notarius: eius officium in curia episcopali quoad clausuram 228; quoad confessarios 133> quandonam debeat esse sacerdos ib.; deputandos 190; moniales recipiunt via­ eius officium in iudiciis 463 ; in causis sanctorum 547 (4). ticum et extremam unctionem a confessario 187 (8); funus ab ipsarum capellano 379 Novitiatus: requisita, ut quis valide et licite (2); earum demissio 260; nequeunt ss. in novitiatum admittatur 204 205 206 ; Eucharistiam asservare intra chorum aut quae sint praestanda ante admissionem in septa monasterii 387 (6) ; cantus earum novitiatum 207; locus novitiatus 209 ; re­ quiritur licentia S. Sedis ad erectionem in propriis ecclesiis 386 (6). domus novitiatus ib.; duratio et interruptio Monitio est remedium poenale 5§2 ! moni- ' novitiatus 210; disciplina novitiatus primi tiones praeviae necessariae ad dimissionem et secundi 211; clausura specialis novireligiosi 259599.; ad puniendos clericos 45* ;o8 Index alphabeticus rerum. quibus officium eccl. amittatur 82 ; quo­ tiatus ib.; novitiatus peragendus a transmodo officium vacet ib.; renuntiatio officii eunte ad aliam religionem 251; a religioso 83; privatio 84; translatio ab uno ad aliud saecularizato 254(2); dimissio ex novitiatu officium 85. 212; prorogatio novitiatus ib. Novitius in favorabilibus aequiparatur fere Officia ecclesiastica beneficialia vide Bene­ ficium. professo, non item in odiosis 212; novitiorum obligationes ib.; occupationes 211 ; ------- Curiae Romanae sunt quinque 105. confessiones ib.; administratio bonorum et ------- divina quaenam sint pag. 640 Praenotamen; ubi celebrari possint vide Ecclesia, testamentum 212; dimissio vel egressus e Oratoria ; celebrata in ecclesiis religioso­ religione ib.; nequeunt ordines suscipere ib.; rum 241. a servitio militari nondum liberati 212 (e). ------- saecularia clericis interdicta 71. Nullitas actorum 484. Officiales Romanarum Congregationum ------- attentatorum 517. vide singulas Congregationes. ------- professionis religiosae quandonam ha- , beatur 213; quomodo convalescat 219; ------- Curiae : poenae in subornantes eos 606 (3). poenae contra eum, qui dolose fecit pro- I Officialis curiae episcopalis 46 r ; ordinarie fessionem nullam 604 (4). sit distinctus a Vicario generali, constituit ------- sententiae iudicialis 521. unum tribunal cum episcopo ib. ; eius qua­ Nundinae prohibitae in ecclesiis 364 (1); litates ib.; excusatur a servitio chorali, si in diebus festis de praecepto 383 (2). est canonicus 143. Nuntiatio novi operis 483. Nuntii Apostolici et Internuntii : eorum Officii S. Congregatio : eius origo, organizatio, competentia, auctoritas 103. munus 106. Officium divinum obligat clericos maiores O. 66; beneficiarios ib.; canonicos 143; non­ nullos religiosos 235; qualiter sit recitan­ Obitus coniugis declaratio pro secundis nuptiis 349. dum in choro 236; privilegia religiosorum Oblationes liberae fidelium 445 ; num ab hac in re 237; fratres conversi non ob­ Ordinario loci praescriptae fieri debeant ligantur 238. a religiosis exemptis ib. ; ad paroeciam , Olea sacra debent esse recentia et ab epi­ scopo benedicta pag. 362 Prooemium; po­ pertinent oblationes collectae in aliis ora­ test iis adici in minore quantitate oleum toriis non exemptis paroeciae ib. ; oblatio­ non benedictum ib.; quomodo et ubi sint num in piis associationibus collectarum asservanda ib. ratio reddenda est Ordinario loci 268 (2). Obligationes beneficiariorum 43859.; cleri­ Onera Missarum : reductio eorum reserva­ tur S. Sedi 456 (7). corum 65; canonicorum 143; episcoporum 121 ; patrinorum 281 287; parochorum ------- piarum fundationum : eorum reductio aliquando fieri potest ab Ordinario ib. 157; religiosorum 221 sqq.; sodalium in communi viventium 265 ; superiorum reli­ Onus probandi: quando actor ab eo releve­ tur 494 sq. giosorum 187. Oboedientia canonica praestanda a clericis Opera pietatis praescripta pro indulgentiis lucrandis 313 (3). 67; a canonicis 143; nobilitas, obiectum, qualitates voti oboedientiae religiosae 231 ; ------- servilia et forensia prohibita diebus dominicis et festivis 383 (2). quandonam votum oboedientiae obliget sub Oppignoratio bonorum ecclesiasticorum 454. gravi ib. Obreptio in rescriptis 32; poenae 599 (3). Oppositio tertii quid sit et quomodo fa­ cienda 525. Obstetrices in iudiciis 496 (3) ; in inspec­ Optio in collegio Cardinalium 97 (6) ; in tione corporali 541. capitulis canonicorum prohibita 141 (3). Occupantes officium vel beneficium eccle­ siast. propria auctoritate puniuntur diversis Oratio mentalis exercenda a clericis 66 ; ab alumnis seminarii 411 (4) ; a religiosis poenis 605 (3). 187 (4) 22 r (2) ; non sufficit ad indulgen­ Odium plebis quando est causa remotionis tias lucrandas 313 (3). parochi 159 (2). Oeconomus apud religiosos : eius munus Oratoria quid sint 366; distinguuntur: pu­ 183 ; eius poenae, si illegitime alienat bo­ blica, semipublica, privata (domestica) ib.; na religiosa 594 ; oeconomus vicarius in oratoria publica reguntur iure ecclesiarum paroecia 162; oeconomus sede vacante ib.; quinam possint erigere oratorium semi148; oeconomus in seminariis 403 (3). publicum et privatum ib. Officia ecclesiastica quid sint 72 ; eorum Ordinarii: quinam veniant nomine Ordinarii distinctiones 73 > eorum provisio canonica 86 (2) ; Ordinarii locorum quinam ib. ; 74; officia incompatibilia ib.; diversi modi Ordinarius originis 55 (2). provisionis 75 ; officiorum libera collatio Ordinatio sacra : per eam constituitur hier­ 76; electio 77; vide Electio; diversi modi, archia ecclesiastica 61 ; ordines minores et Index alphabeticus rerum. 709 maiores s. ordinationis minister ordina­ filiis est necessaria 205 (4) ; pro defunctis rius et extraordinarius 317; consecratio filiis impuberibus possunt eligere funera episcopalis ib.; quisnam sit episcopus pro­ 377 (2). prius ordinationis 318; litterae dimissoriae Parochi: origo officii paroecialis 151; quid sit hoc officium 152; quinam aequiparenet testimoniales requisitae ib. ; subiectum s. ordinationis 319; requisita in subiecto tur ib. ; diversae species parochorum 153 ; ad quem pertineat parochos constituere s. ordinationis 320; ea, quae s. ordinationi 154; qualitates parochi instituendi 155; praeire debent 323 ; ritus, caerimoniae, tempus, locus s. ordinationis 324 325; adiura stricte paroecialia 156; obligationes parochi 157; parochi translatio 158; amotio notatio et testimonium peractae s. ordina­ 159; ius parochi ad taxam funerariam 378 tionis 326 ; causae contra s. ordinationem (7); parochus debet diebus dominicis et 545· festivis concionem habere ad populum per Ordo religiosus quid sit 177; ordines cle­ se ipsum vel per delegatum 406; quando­ ricales vide Ordinatio sacra. Orientales, i. e. catholici ritus orientalis ge­ nam omissio huius obligationis sit gravis neratim non tanguntur legibus novi Codicis ib. ; debent saltem quolibet decennio mis­ iur. can. 34; presbyter orientalis ritus sionem in paroecia procurare 407 (3) ; graviter peccat, si confirmationem admini­ relatio iuridica inter parochum ecclesiae strat infantibus ritus latini; presbyter vero capitularis et capitulum 145 ; inter paro­ latini ritus invalide hoc sacramentum con­ chum religiosum et Ordinarium loci vel fert fidelibus ritus orientalis, nisi habeat | Ordinarium religiosum 250; quinam pa­ indultum omnino speciale 284 ; sacerdos ! rochi invitandi sint ad synodum dioecesaorientalis, exsistente necessitate, potest I nam 30; eorum facultas dispensandi in ob­ servantia festorum et ieiunii 382 (2); ab­ dare s. communionem in pane azymo et vicissim sacerdos lalinus in pane fermen- | solvendi a casibus episcopo reservatis 306 tato 296 ; sacerdos latinus approbatus in j (3); praecedentia inter parochos 166; suo loco potest audire confessiones etiam nequeunt novas processiones inducere vel catholicorum ritus orientalis 303 ; episco­ consuetas transferre aut abolere 395 ; ne­ pus latinus licite nequit suos subditos ritus queunt delegare iurisdictionem ad audien­ orientalis ordinare sine induito apostolico I das confessiones 87 (1); in sacro ministerio 318; orientales catholici matrimonium ce- | libenter utantur opera religiosorum 234 ; relationes inter parochum et vicarios lebrantes 339 ; orientalis nequit licite in novitiatum latini ritus admitti sine licentia 164 sqq.; poenae in parochum delin­ S. Congregationis pro Ecclesia orientali 1 quentem 157. 205 ; item nequit quaestuare sine licentia ------- consultores: eorum numerus, nominatio, eiusdem Congregationis 248. remotio, munus 30; non sunt confundendi cum consultoribus dioecesanis ib. Orphanotrophia vide Instituta religiosa. Ostenta quantum ad baptismum 279 (6). ------- religiosi sunt semper amovibiles et quomodo 250 ; eorum iura et obligationes ib. P. Paroeciae quid sint 92 (1); quomodo di­ Pactum de educanda prole extra Ecclesiam stinguantur a quasi-paroeciis, rectoratibus, catholicam punitur excommunicatione 589. expositura etc. ib. ; paroeciae gentilitiae Paleae in Decreto Gratiani 42. nequeunt constitui aut mutari sine licentia Pallae ante lotionem a quibus tangi possint S. Sedis ib. (3) ; possunt aliquando con­ 396 (7) ; lavandae sunt a clericis maio- i stitui sine actuali dote sufficienti 424 (2); ristis ib. non sunt erigendae in ecclesiis mulierum Pallium quid significet et intra quod tem­ religiosarum 234; paroeciae coniunctae pus a Metropolita peti debeat 109; eius | cum domibus religiosis 250 et 427 ; in usus ib. qualibet paroecia erigendae sunt confraPanis azymus vel fermentatus consecrandus ternitates ss. sacramenti et doctrinae Chri­ in Missa 290 ; in communione fidelium stianae 272(2); paroeciae sunt obnoxiae tributo pro seminario 410 (1); vacanti 296 (5). Paramenta sacra: eorum benedictio 396; paroeciae dandus est vicarius oeconomus quando benedictionem amittant ib. 162; et ordinarie saltem intra sex menses Parentes debent procurare educationem cor­ novus parochus 154 (5); de divisione, poralem et spiritualem prolis 343 (5); dismembratione, unione, translatione, sup­ procurare instructionem catecheticam 404; 1 pressione paroeciae vide ista vocabula. prohibentur baptizare prolem vel esse pa- Pars dispositiva sententiae iudicialis 520. trini 278 (3) 281 (2); possunt iudicare | Partes in causa quaenam sint 47659. ; earum de sufficienti capacitate filiorum ad primam j tura ib. 503 508 518 (3) ; vide Actor, Reus. communionem 297 (2); illicite admittuntur Particulae consecratae vide Species con­ ad religionem, si eorum opera pro educandis 1 secratae. /IO Index alphabeticus rerum. Passio auferens usum rationis tollit imputabilitatem delicti et excusat a poenis ec­ clesiasticis 558; passio directe volita auget imputabilitatem, secus eam minuit ib. Paternitas praesumpta 343 (6). Patriarchae: eorum numerus et munus 107; praecedentia ib. Patrini in baptismo, eorum qualitates et obli­ gationes 281 ; patrini in confirmatione, eorum qualitates et obligationes 287; con­ trahunt quidem cognationem spiritualem, ex qua tamen non oritur impedimentum matrimonii ib. ------- duellantium 595 (4). Patrocinium gratuitum in iudiciis 529. Paucapalea 42. Paupertas religiosa, eius obiectum 223; eius obligatio 225. Peccata vide Poenitentia, Peservatio. Peccatores publici arcendi a communione 299 (3); a sepultura ecclesiastica 380 (2); a piis associationibus 269 (2) ; quomodo liceat eorum matrimonio assistere 334 (1). Pensiones ecclesiasticae non sunt beneficia 423; quomodo possint imponi 429; auferri in poenam 578 591 ; inhabiles ad pensiones 571 (0; Peregrini quinam sint 55; peregrini in Urbe quantum ad forum competens 458 (5) ; quantum ad baptismum 278 ; ad absolu­ tionem sacramentalem 303 (6); ad casus reservatos 305 (1); ad indulgentias 313 (1); ad poenas 565 (1). Peremptio instantiae litis 492 (3) 515 (5). Periodica indigent praevia censura eccle­ siastica 415; veniunt nomine libri ib. Periti: eorum munus in iudiciis 507; in causis matrimonialibus 541. Periuri : poenae 496 (4) 592; sunt testes suspecti 497 (1). Permixtio epularum est licita 384 (2). Permutatio beneficiorum 440 (2). ------- rerum sacrarum -2.76. titulorum ad latorem 196 (nota 4) 45° (8). ------- i uris patronatus 433 (1 2). Perquisitio scriptorum in processu canonizationis 551. Personae, physicae quomodo fiant membrum Ecclesiae 54 ; quoad aetatem 55 ( 1 ) ; quoad domicilium ib. (2) ; quoad actus ib. (3) ; quoad familiam ib. (4); personae morales sunt vel collegiales vel non-collegiales et suapte natura sunt perpetuae 56; quomodo exstinguantur ib. ; statuta de actibus per­ sonae moralis ib. ; praecedentia inter varias personas 57; personae ecclesiasticae quae­ nam sint 58; personae morales nequeunt in indicio stare nisi per rectorem vel pro­ curatorem 477 (3). Perterrefacientes ad impediendas litteras S. Sedis eiusque legati : poenae 593 (4). | Petra sacra vide Altare mobile. Philosophia iuxta doctrinam S. Thomae studenda per biennium a religiosis 220 (4) ; ab alumnis seminarii 41 x (2). Phrenetici quod attinet ad baptismum 279 (7)· Pileolus quibus sit permissus in Missa 289 (5); abbates de regimine nequeunt uti pileolo violaceo 246. Pluralitas : beneficiorum incompatibilium prohibita 431 (5)· ------- delictorum 564 (4). Poenae : ius Ecclesiae eas infligendi pag. 628 ; eae parce adhibendae sunt ib. ; quid et quotuplex sit poena eccles. 561; quantum delictum, tanta poena 562 (1); si delin­ quens non commisit grave peccatum, nulla poena eccles. illi infligi potest ib. (2) ; in poenis benignior interpretatio est adhi­ benda 563; quis possit poenas eccl. ferre 564 ; numerus poenarum ib. (4) ; condi­ tiones requisitae ex parte subiecti puniendi 565 ; poenarum remissio 566. ------- medicinales vide Censurae. ------- vindicativae 576 sqq. Poenitentia : in ministro huius sacramenti requiruntur ordo sacerdotalis et iurisdictio 302 ; obligationes ministri poenitentiae 304 ; obligationes subiecti poenitentiae 307 ; quo loco sacramentum poenitentiae administrari possit 308. Poenitentiae quaenam sint 583. Poenitentiaria, S. : eius organizatio et com­ petentia 104. Ponens : eius officium in iudiciis 462 ; in processu canonizationis 547 (2). Pontificalia quid sint 121 ; ea exercere pos­ sunt Cardinales ubique terrarum extra Ro­ mam 98; Legati Rom. Pontificis 106; Metropolitae in tota provincia eccl. etiam in ecclesiis exemptis 109; episcopi residentiales possunt aliis licentiam concedere exercendi pontificalia 121 ; Abbates vel Praelati nullius in proprio territorio 117 ; Abbates de regimine 246; Vicarii et Prae­ fecti Apostolici, Protonotarii 112. Portio paroecialis quid sit, ex quibus de­ trahenda, quanta solvenda 378 (7). Positiones (articuli, quaesita) quid sint et quomodo admittendae 493 (3). Possessio quibus actionibus seu remediis fulciatur 487. ------- beneficii, officii, dignitatis quomodo sit capienda 432; ab episcopo 120 (4). ------- centenaria privilegii inducit prae­ sumptionem istud privilegium esse rite con­ cessum 33 ; requiritur ad praescriptionem bonorum S. Sedis 447 (2). Postulatio quid sit 81; requisita ad legiti­ mam postulationem ib. Postulator in causis sanctorum 547 (1). Postulatus est vestibulum novitiatus, eius necessitas, eius duratio et prorogatio, eius modus et locus 203. Index alphabeticus reruin. /II Potestas ordinis: eius notae distincti vae 60; Presbyter assistens in Missa quibus per­ iurisdictionis : eius notae distinctivae ib. ; missus, quibus prohibitus 289 (5). a solis clericis obtineri potest ib.; vide Presbyteratus est ordo sacer et sacramen­ Jurisdictio. tum 61 ; aetas, scientia, interstitia requi­ ------- coactiva 564 sq. sita ad presbyteratum 320. Praebenda quid sit 72 nota, 140. Primarius lapis vide Lapis. Praecedentia inter varias personas physicas Primates: eorum praerogativae 108. vel morales: nonnae generales 57; in Primicerius: eius officium 140. specie : Cardinalium 98 ; Legatorum Rom. Primitiae solvendae 446 (2). Pontificis 106; Patriarcharum 107; Prima­ Principes possunt ingredi in clausuram motum 108; Archiepiscoporum 109 ; Episco­ nialium et religiosorum 227 sq. ; possunt porum 107; Vicarii generalis et capitu­ sepeliri in ecclesia 373 ; eorum causae laris in dioecesi 132 148; Dignitatum in iudiciales et punitiones pertinent ad forum capitulis canonicorum 140; canonicorum S. Sedis 458 (2) 565 (1). 144; vicarii foranei 150; parochi et vi­ Privatio officii eccl. est poena vindicativa cariorum 166; religiosorum 177; asso­ clerico inflicta 84 578; quandonam infligi ciationum piarum 272. possit ib.; quinam privati sint ipso facto, Praeceptum potest adhiberi ut remedium quinam privandi sint, quinam privari pos­ poenale 582 (3). sint ib. Praedicatio vide Conciones, Catechesis. ------- habitus ecclesiastici 578 (9). Praefecti Apostolici iisdem iuribus et fa­ ------- muneris superioris rei. 607. cultatibus in suo territorio gaudent, quae ------- sepulturae eccl. 380. in propriis dioecesibus competunt episco­ Privilegia : eorum notio, acquisitio, inter­ pis residentialibus (paucis tamen exceptis) pretatio, cessatio 33 ; omnia privilegia ante 111 ; nomen eorum non est in Canone Codicem rite concessa remanent in vigore, Missae exprimendum ib. ; omnes missionisi sint expresse revocata 34. narii (etiam exempti) eorum iurisdictioni, ------- abbatis nullius 117. visitationi et correctioni subsunt in iis, quae ------- abbatis de regimine 30 178 317. perlinent ad missionis regimen ib. ; ad eos ------- administratoris apostolici 113. pertinet dirimere dissidia inter missiona­ ------- canonicorum 144. ries ib. ; eorum privilegia honorifica ib. ; ------- Cardinalium 98. eorum obligationes 112; deputatio Pro- ------- clericorum 63. Vicarii vel Pro-Praefecti ib. [ ------ episcoporum 121 122. Praelatura nullius quid sit, quomodo in- | ------- metropolitae 109. stituatur et regatur Ii6 117. ------- novitiorwn 212. Praelatus quisnam sit 61 in fine; praelaturae ------- patroni 435. maiores seu apices dignitatum 73 ; prae- ------- religiosorum 239 sqq. lati «nullius» 115; diversi praelati inferio- ! Privilegium canonis 63 ; fori ib. ; immuni · res 114; praelatorum «nullius» institutio | tatis ib.; competentiae ib. 116; iura et obligationes 117. ------- Paulinum solvit matrimonium legiti­ Praescriptio quid et quotuplex sit 447 (i); j mum, si adsunt certae conditiones 345 ; conditiones requisitae ib. ; generaliter Ec­ pertinel ad S. Officium cognoscere de hac clesia adoptat uniuscuiusque regionis leges re 103 (1). civiles de praescriptione ib. (2); quaenam 1 Probatio in indicio quando sit necessaria, res non sint obnoxiae praescriptioni ib. ; quando vero non 494; ordinarie ne ad­ praescriptio triennalis sufficit ad pacificam mittantur probationes ante litis contesta­ possessionem beneficii legitimandam 432 tionem 491 (3); neque post conclusionem (5); praescriptio in actionibus contentiosis in causa ib. ; probationes in causis matri­ et criminalibus 488. monialibus 540 sqq. ; in causis sanctorum Praesentatio patroni ad beneficium 435; 548 sqq. legitime facta obligat Ordinarium loci ad Processiculus diligentiarum quid sit 551. institutionem canonicam conferendam ib.; Processiones sacrae quid et quotuplices poenae, quae huc referuntur 605. sint 393 ; quid specialiter de processione Praestationes parocho debitae 156 (3). in festo Corporis Christi statutum sit 394; Praestimonium quid sit 423 Scholion. quis possit processiones indicere, mutare, Praesumptio: eius notio, divisio, effectus abolere 395. Processus in dimissione religiosorum 262. 511· Praeventio aliquando causât forum com­ ------- in remotione vel translatione parochi petens 458 (5) et pag. 535. 158 sqPreces publicae praescriptae ab episcopo ------- contra clericos concubinarios vel non in ecclesiis quoque regularium sunt reci­ residentes 69 122 143 (2) 157 (2). tandae 241 (2); preces praescriptae ad ------- in infligenda suspensione ex infor­ mata conscientia 556. indulgentias lucrandas 313 (3). 712 Index alphabeticus rerum. Processus informationis in causis sanc­ torum 551. Proclamationes vide Publicationes. Procurationes quid sint et quantae sint exhibendae 446. Procurator in Concilio oecumenico 21; in concilio plenario et provinciali 29 (1 2) ; non admittitur in synodo dioecesana 30; neque in emittenda professione fidei 421 ; neque ordinarie ad respondendum inter­ rogationibus iudicis 493 (4); neque in sponsalibus pag. 406; procurator in matri­ monio 336. ----- ad lites seu in iudiciis quisnam sit 478 (1); est necessarius in tribus casibus ib.; eius qualitates 479; eius institutio, re­ motio, peccata ib. ------- generalis in virorum religionibus 183. Productio documentorum 510. Professio fidei a quibus emittenda sit 421; nequit emitti per procuratorem ib.; poenae contra eos, qui negligunt emittere profes­ sionem fidei ib. Professio religiosa : quaenam requirantur ad eius validitatem 213; quotuplex sit 214; eius ritus, adnotatio, renovatio 215 ; eius privilegia et obligationes 216; eius effectus iuridici 217; convalidatio profes­ sionis irritae 219; in articulo mortis 212. Prohibitio librorum vide Libri prohibiti, exercendi aliquod officium vel pu­ blice accedendi ad communionem tam­ quam poena 578. Promissio matrimonii vide Sponsalia. ------- officii nondum vacantis nullum iuridi­ cum effectum producit 74 (2). Promotor fidei in causis beatificationis et canonizationis 547 (5). ------- iustitiae constituendus in iudiciis 464 (i); eius qualitates et officium ib.; in pro­ cessu dimissionis religiosorum 262 (1). Promulgatio legis pontificiae 19; legis epi­ scopalis 121 (1). Propaganda Fide, Congregatio de : eius origo, organizatio, competentia 103. Provincia ecclesiastica quid sit 92 ; eam eri­ gere, dividere, unire, circumscribere, sup­ primere pertinet ad S. Sedem ib. ------- religiosa quid sit 198; numerus domorum ad constituendam provinciam non est iure communi determinatus ib. ; ad erectio­ nem, circumscriptionem, unionem, suppres­ sionem provinciae relig. requiritur licentia S, Sedis 180 182. Provincialis superior religiosus in religio­ nibus clericalibus exemptis venit nomine Ordinarii 86 ; eius aetas aliaeque qualita­ tes requisitae 184; potest ipse libros pro­ hibitos legere et retinere, suis autem sub­ ditis concedere hanc licentiam pro casu particulari 420 ; potest summam determi­ nare pro fundationibus piis in domibus suae provinciae 456; exemplar autem omnium istarum fundationum in ipsius archivo con­ servetur oportet ib.; eget speciali dispensa­ tione, si in sua ordinatione clericali labo­ rabat aliqua irregularitate vel impedimento 322 ; potest notarios constituere pro nego­ tiis suae religionis 186; est exsecutor pia­ rum voluntatum, quae pro sua religione factae sunt 448; est iudex primae instan­ tiae in controversiis suorum religiosorum 460 ; potest imponere primarium lapidem propriae ecclesiae aedificandae 357; bene­ dicere ecclesias proprias 359; vide Su­ periores maiores religiosi. Provisio canonica eccles. quid sit 74 ; ne­ quit fieri ab ulla potestate civili ib.; fieri debet scripto ib. ; quattuor modi provisionis 75 ; provisio simoniaca 277. Provocatio ad duellum 595. ------- ad inoboedientiam erga superiores ecclesiasticos 593. Pseudo-isidoriana collectio 39. Puberes quinam sint 55 (1); si inducunt impuberes ad delictum, puniuntur poena huic delicto debita 565. Publica honestas prout est impedimentum matrimonii 335. Publicationes matrimoniales quando, ubi, a quonam faciendae 329 ; eorum loco pos­ sunt nomina nupturientium affigi ad valvas ecclesiae ib.; dispensatio a publicationibus ib.; publicationes in matrimonio mixto 334 (4)· pro sacra ordinatione 323. Pueri quinam 55 (1) ; eorum admissio ad primam communionem 297 ; eorum reli­ giosa institutio 404 412; pueri chorales nominantur et dimittuntur a rectore eccle­ siae 364 (4). Punctator: eius officium in capitulo canoni­ corum 140. Purificatoria ante lotionem a quibus tangi possint 396 (7) ; lavanda sunt a clericis maioristis ib. Q. Quadragesima: conciones tunc habendae 406 (3) ; ieiunium et abstinentia obser­ vanda 384 ; sollemnitates nuptiarum pro­ hibitae 342 (1). Quadraginta horarum supplicatio quando et ubi habenda sit 389 (3) ; durante ea omnia altaria sunt privilegiata 311 (3). Quaestio praejudicialis 471 (3). Quaestuatio quid sit 248; vigens disciplina circa quaestuationem ib. Quaestum facientes ex eleemosynis Mis­ sarum 591; ex indulgentiis ib. Quarta funeraria solvenda parocho 378 (7). Quasi-domicilium, acquisitio, effectus, amis­ sio 55. Quasi-parochi quinam sint 152; tenentur 11 diebus applicare Missam pro populo sicut Praefecti et Vicarii apostolici 157(3). Index alphabeticus rerum. /B Quasi-paroeciae quid sint et quomodo eri­ Reductio clericorum ad statum laicalem gendae 92 et 424. quomodo fiat, quid producat, quomodo Querela damni ex delicto 533 (2). cesset 91. ------- delicti 533 (1). expensarum iudicialium 529. ------- nullitatis contra sententiam iudicialem ------- onerum piarum fundationum et Mis­ sarum 456 (7). 524· Quesnellus : eius collectio canonum 38. Reges vide Principes. Regulae iuris 46; Cancellariae apostolicae 49 ; eae observatae in collatione bene­ R. ficiorum videntur esse abolitae 430 ; quo­ Raptus prout est impedimentum matrimonii modo regulae institutorum religiosorum obligent 232. 335 (7); raptores impuberum vel mulie­ rum excommunicantur 596. Regulares quinam sint 178; gaudent pri­ Raymundus, S., Collector Decretalium 44. vilegio exemptionis multisque aliis privile­ Receptantes in delictis 558 Scholion. giis 239 sqq. ; eorum obligationes 221 sqq. ; Receptio postulantium in religionem et no­ eorum praecedentia 177. vitiatum 199 sqq. ; et novitiorum ad pro­ Relationes faciendae a Vicariis et Praefectis fessionem 213; alumnorum in seminarium Apostolicis 112; ab episcopis residentia411; sodalium in associationes pias 269. libus 122; a magistro novitiorum 211; a Recidivi quinam 558 (4); gravius delinquunt supremis moderatoribus religiosis quinto ib.; correptio iudicialis et vigilantia in eos quoque anno ad S. Sedem 187 ; a vicario foraneo 150 (3). 582. Recognitio decretorum in Conciliis lato­ Religiosi: quid sit status religiosus 170; rum demandata S. Congregationi Cone. domus, provincia, congregatio religiosa 178; quinam vocentur religiosi ib.; multae 103 (4)-.w — exuviarum servorum Dei 553 (1). distinctiones ib. ; religiosi professi debent oboedire Summo Pontifici vi voti oboe­ ------- iudicialis est unum ex efficacioribus mediis probationis 508 (1); quomodo sit dientiae 183 (i); Cardinalis protector peragenda ib. nullam iurisdictionem in religiosos exercet Reconciliatio coemeterii 373; ecclesiae 362. ib. (2) ; quandonam Ordinarius loci sit su­ perior religiosorum ib. (3) ; instituti pote­ Reconventio quid sit et quando locum ha­ stas, obligatio superiorum relig, ib. (3) bere possit 486 ; quando sit proponenda et cognoscenda 471 (3). 186 sqq.; religiosorum confessarii et capellani 188 sqq. ; religiosi gaudent magna li­ Rectores collegiorum ordinarie nequeunt bertate confitendi 188 ; religiosi bona audire confessiones quorum alumnorum administrantes 194 sq.; alienantes 196; 3θ4 (3)· contrahentes debita 197; largientes mu­ ------- ecclesiarum quinam sint 167; quomodo nera 198; conditiones requisitae pro ad­ instituantur et amoveantur 168; eorum missione in religionem 199; in postulatum iura et obligationes 169 364. 203 ; in novitiatum 204 ; ad professionem ------- Instituti ecclesiastici, ut hospitalis, 213; obligationes religiosorum quantum orphanotrophii : eorum iura et obligationes ad studia 220 ; quantum ad perfectionem 441. christianam 221; communes clericorum et ------- seminarii quinam sint eligendi 410 (3) ; religiosorum obligationes ib.; obligationes possunt in oratorio seminarii peragere func­ votorum in genere 222 ; voti paupertatis tiones parocciales, excepta benedictione 223; voti castitatis 226 ; clausurae 227 sqq. ; nuptiali et auditione confessionis alumno­ voti oboedientiae 231; regulae et consti­ rum ib.; debent emittere professionem fidei tutionum 232 ; obligatio peragendi mini­ 421 (9); invitandi sunt ad synodum dioecesanam 30. sterium animarum 234; recitandi divinum ------- Universitatum 413. officium 235 sqq.; religiosorum privilegia in genere pag. 312 Praenotamen; exemptio Recurrentes ad laicam potestatem contra iura Ecclesiae: eorum poenae 593. 239 sqq. ; privilegia circa sacramenta et Recursus vide Appellatio. sacramentalia 243 sqq. ; circa quaestuatioRedemptio canonis in contractu emphynem 248 ; obligationes et privilegia reli­ teutico nequit fieri sine licentia superioris giosi promoti ad dignitatem Cardinalis, episcopi, parochi 249 sqq. ; transitus ad 454 (3)· Reditus beneficii 422 438. aliam religionem 251; egressus e religione ------- bonorum ecclesiasticorum quomodo 252; religiosus exclaustratus 253; saecusint administrandi 450. larizatus 254 ; religiosus apostata vel fu­ --------mensae episcopalis pertinent ad episco­ gitivus 255 sq. ; dimissio religiosorum pum a die captae possessionis 121 (5) ; 255 sqq.; quomodo religiosi possint stare ex iis recipit Vicarius capitularis convenien­ in iudicio 477 (5) ; vide quoque Admini­ tem sustentationem 148. stratio, Apostatae, Confessarii, Dimissio, 714 Index alphabeticus rerum. Doni us, Donationes, Dos, Fugitivi, Juris­ dictio, Novitiatus, Oeconomus, Postulatus, Professio, Provincia, Vota. Reliquiae insignes 392; nequeunt alienari aut transferri sine venia S. Sedis, item nequeunt asservari in aedibus vel oratoriis ’ privatis sine expressa Ordinarii loci licentia ib.; reliquiae dubie authenticae ib. ; thecae reliquiarum ib. ; expositio reliquiarum S. Crucis, sanctorum, beatorum ib.; poenae falsas reliquias conficientium, scienter ven­ dentium, publicae venerationi exponen­ tium ib. Remedia iuris contra sententiam iudicialem sunt quattuor 521. ------- poenalia sunt item quattuor 581 sq. Remotio parochi 159. Renovatio consensus matrimonialis 347; professionis religiosae 219. Renuntiatio officii vel beneficii eccles. 83 ; quinam prohibeantur renuntiare ib.; tacita renuntiatio quando adsit ib. ; renuntiatio fieri debet coram legitimo susperiore eccles. ib.; renuntiatio episcopi 124; quaenam re­ quirantur ad legitimam renuntiationem vel dimissionem beneficii 440 ; renuntiatio non facienda a novitiis 212 (2); facienda autem ante professionem ib. et 217. Reprobatio attestationum vel personae testis quandonam fieri possit 501. Res iudicata quandonam habeatur 526. Res pretiosae vide Alienatio. Rescripta quid et quotuplicis generis sint 32; eorum historia ib.; eorum subiectum, interpretatio, exsecutio, vitia ib. Reservatio beneficii 430 (2). ------- Cardinalium in pectore 97 (2). ------- censurae vide Censurae. ------- peccatorum quid 311305(1); quinam possint sibi reservare peccata ib. (2); uni­ cum peccatum reservatum Sanctae Sedi (3) ; peccata Ordinariis reservata sint pauca, non plus quam quattuor ib. (4) ; quomodo reservatio cesset 306 (1); qui­ nam possint absolvere a peccatis reser­ vatis ib. (2). Residentiae obligatio incumbens Cardinali­ bus 96; episcopis 122; Vicariis et Prae­ fectis Apostolicis 112 ; episcopis coadiu­ toribus 127; canonicis 143; parochis 157; consultoribus dioecesanis 146(2); superi­ oribus religiosis 187 (1); Vicario capitulari 148; modus procedendi contra eos, qui violant legem residentiae 143 (2) 157 (2). Resignatio vide Renuntiatio. Restitutio quandonam obliget administratores bonorum eccl. 453 (3) ; beneficiarios 439 (1 2); parochos, qui exigunt illegitimas praestationes vel taxas 156 (3); qui illi­ cite assistunt matrimonio 338 (2) ; supe­ riores religiosos, quantum ad dotem vel alia bona religiosi relinquentis statum re­ ligiosum 208 (6) 251 (6). Restitutio in integrum 527. Reus in iudiciis quisnam sit 476 ; debet ha­ bere advocatum in iudicio criminali 478 ; potest actorem reconvenire 486. Revocatio donationis ecclesiae factae ne­ quit fieri ob ingratum animum rectoris 448; iuris patronatus 437 (2) ; privilegio­ rum 33. Ritus et caerimoniae in baptismo 280; in confirmatione 284; in Missa 290; in s. com­ munione 296 (6); in extr. unctione 316; in s. ordinatione 324; in matrimonio 342 ; poenae in clericos graviter négligentes ri­ tus et caerimonias 602 (3) ; Ritus diversi in Ecclesia 54. Romanus Pontifex habet perfectissimam po­ testatem ordinis et iurisdictionis 93 ; eius tituli, insignia, signa reverentiae ib. ; eius electio 94; quomodo eius potestas amitta­ tur 95. Rosaria vide Indulgentiae. Rota Romana : eius competentia 104 467. Rubricae observandae in Missa 290. S. Sacerdotes obligantur ad exercitia spiri­ tualia tertio saltem quoque anno 66 ; ad studia sacra 68 ; ad conferentias de re morali et liturgica ab Ordinario indictas ib.; ad examina per triennium post studia completa ib. ; eorum sepulcra sint separata a sepulcris laicorum 374. Cf. Clerici. Sacramenta non sunt administranda haere­ ticis et schismaticis pag. 361 Prooemium; pro administratione eorum minister nihil ex­ igat aut petat nisi taxam dioecesanam forte statutam ib.; parochus debet fidelibus sibi subditis rationabiliter petentibus sacra­ menta administrare 157; de delictis in eorum administratione vel susceptione 600 sq. ------- Congregatio de disciplina, sacramen­ torum 103. Sacramentalia quid sint et quomodo di­ stinguantur 350; eorum auctor, minister, ritus ib. Sacrilegium: poenae 591. Saecularizatio religiosum perfecte separat a sua religione 254; importat dispensatio­ nem votorum ib. ; saecularizatus nequit redire in propriam religionem sine induito apostolico ib.; in sacris ordinibus consti­ tutus debet invenire episcopum benevolum et arcetur a nonnullis officiis ib. ; saecularizati nihil possunt a religione repetere ob quamlibet operam'religioni praestitam ib.; quid de bonis eorum ib. Sanatio in radice quid sit et quale matri­ monium convalidet 348; a quonam concedi possit et quales conditiones requirantur ib. Sanguinis effusio iniuriosa et gravis causai pollutionem ecclesiae 361. Index alphabeticus rerum. Schismatici quinam sint 585 ; poenae ib. Scholae : Ecclesiae competit triplex ius in scholas 412; scholae acatholicae, neutrae, mixtae ordinarie non frequentandae ib. ; Ordinarius loci debet invigilare et visitare scholas ib.; scholae pro professis religiosis exemptis non subduntur huic visitationi ib.; vide quoque Catechesis. Scientia requisita ad tonsuram et ordines minores 320(5); ad subdiaconatum, dia­ conatum, presbyteratum ib. Scripta quaenam indigeant praevia censura eccles. 415; scripta servorum Dei ante beatificationem perquirenda et examinanda 551· Scriptura Sacra est fons iuris ecclesiastici 16; eius libri quantum ad praeviam cen­ suram 416; et prohibitionem 419 (5). Scrutatores in electione canonica 78 et 185. Secretaria Status: eius organizatio et com­ petentia 105. ------- Brevium ib. Secretum in iudiciis 470 (8) ; in informatio­ nibus circa adspirantes ad religionem 207 (i) ; in matrimonio conscientiae 341 (2); a ministris Curiae Romanae 99 (2) ; cu­ riae dioecesanae 128 (2) ; aliquando a te­ stibus 502 (3). Secundae nuptiae 349. Sede vacante Apostolica: potestas Cardi­ nalis Poenitentiarii, Cardinalis Camerarii, nuntiorum etc., Congregationum non cessat 95 (3)> Concilium autem oecumenicum intermittitur 21. ------- episcopali regimen dioecesis devolvitur vel ad administratorem apostolicum vel ad capitulum, quod intra 8 dies debet eligere Vicarium capitularem 144. Sedes confessionalis ad audiendas con­ fessiones mulierum ubi et quomodo sit facienda 308 (2). Senatoris munus a clericis non suscipien­ dum sine venia Ordinarii 71 (3). Seminaristicum tributum quantum et a quibus solvendum 410. Seminarium dioecesanum. Rector semi­ narii maioris est convocandus ad synodum dioecesanam 30; seminaria clericalia mul­ tipliciter distinguuntur: maiora, minora, episcopalia, pontificia, dioecesana, interdioecesana, nationalia 408 ; in maioribus dioecesibus bina seminaria constituantur | ib.; regimen materiale et morale seminarii 410; officiales seminarii sunt rector, ma­ gistri, oeconomus, confessarii, director j spiritualis ib. ; coetus deputatorum insti- I tuendi ib. ; seminarium est exemptum a iurisdictione paroeciali ib· ; admissio in seminarium 411; institutio alumnorum scientifica et religiosa ib. ; alumnorum dimissio ib. ; magistri nominantur ab epi­ scopo ib. ; in seminariis nequeunt religiosi saecularizati esse magistri aut officiales 254. /IS Sententia iudicialis quid et quotuplex sit 519; eius qualitates 520. Separatio coniugum quoad vinculum 344sq.; quoad torum, mensam, habitationem 346. Septima manus vide Testimonium septimae manus. Sepultura eccles. in tribus consistit 372 ; crematio cadaveris prohibita ib. ; quinam priventur sepultura eccles 380; quibus­ nam in ecclesia sepultura dari possit 373 ; quinam possint eligere sepulturam 377 ; iura parochi in sepultura 378; sepultura apud religiosos 379 ; sepultura infidelis vel excommunicati polluit ecclesiam 361. Sequestratio 482. Servi sunt impediti ab ordinibus suscipien­ dis 321 (4) ; quoad matrimonium 337 (1). Servitium chorale pro canonicis 141 (1); pro religiosis 236. ------- militare clericis prohibitum 71 (3); quantum ad novitios 212. Sigillum sacramentale omnino servandum 304 ; quinam ad hoc sigillum teneantur ib. ; poenae in violantes hoc sigillum 600. ------- curiae 134 (2); paroeciae 157 (5); vicariatus foranei 150 (2); sigillum tri bunalis in unoquoque folio processus po­ nendum est 475 (2). Signatura Apostolica: eius competentia 104 468; eius compositio ib.; est tribunal si­ mile tribunalibus cassationis civilibus ib.; eius sententiae non admittunt appellatio­ nem 522. Simonia quid sit 275; iuris divini et eccle­ siastici 276; poenae ecclesiasticae 277; in provisione officiorum eccles. 76 ; in electionibus 79 ; in renuntiatione officii vel beneficii eccles. 83. Simulatio ordinis sacerdotalis: poenae 591 ; (1) absolutionis complicis 600 (4). Societates religioni catholicae hostiles non admittantur in sepultura, eccles. 378 (6) 380 (2) ; ab Ecclesia damnatae : nuptiis membri earum parochus ne assistat sine venia Ordinarii 334 (1); nequeunt ad­ mitti in associationes pias 269 (2) ; ne­ queunt recipere ius patronatus personale 434 (1); poenae aliae 593 (6). ------- in communi viventes sine votis 265. Socius magistri novitiorum : eius institutio, qualitates, officium 211. Sodalitates piae vide Associationes piae. Sodalitia vide Tertiarii, Archiconfraternitates, Confrater nitates. Sodomia: poenae 598. Sollemnitas nuptiarum quando prohibita et quomodo dispensetur 342 (1). ------- voti in quo consistat 172. Sollicitantes ad turpia sunt denuntiandi S. Officio vel episcopo, etiamsi sunt regulares exempti 241 ; poenae in sollicitantes 600 (4) ; in falso denuntiantes 599 (5). 716 Index alphabeticus rerum. Solutiones in actu provisionis beneficii sunt diorum magistri possunt eximi a choro simoniacae 431 (6); anticipatae in loca­ aliisque communitatis actibus ib. ; religiosi tione bonorum beneficialium sunt prohi­ post sacerdotium susceptum debent exa­ mina subire per quinquennium ib. (6) ; bitae 439 (3). Species consecratae : poenae in abutentes casus morales et liturgici habendi sunt in qualibet domo ib. (7). 591 (2). Spectacula clericis prohibita 69. Stuprum: poenae 598. Spolium quid sit 487 (4) ; quando et quo­ Stylus Curiae quid sit 18. modo actio aut exceptio spolii sit ad­ Subdiaconatus est ordo maior et sacer 61 ; mittenda ib.; omnes actiones de spolio requisita aetas 320 (4) ; scientia ib. (5) ; habent forum necessarium, i. e. debent interstitia ib. (7); professio fidei emittenda indicari ab Ordinario loci, ubi spolium 421 (9); titulus sustentationis 320 (8). Subornatio in electionibus quid sit 79. est 457 (S)· Sponsalia sine debita forma inita sunt inva­ Subreptio in rescriptis 32. lida pro utroque foro pag. 405 (3) ; ex Substitutio in servitio chori quandonam sit sponsalibus non datur actio ad petendum licita 143 (2). matrimonium, sed aliquando ad repara­ Suffragia quomodo danda et computanda tionem damni ib. sint in electionibus 78; an electores con­ Sponsi possunt absolvi a peccatis reservatis vocati teneantur suffragia ferre 80 ; in confitentes matrimonii ineundi causa 306 Concilio oecumenico 21; plenario 29 (i); (2) ; examen sponsorum 328. provinciali ib. (2) ; synodo dioecesana 30 Status clericalis quomodo acquiratur 59 ; (i); in coctu capitulari 144; in concilio quomodo amittatur 91. administrationis 450 ; in admissione ad ------- religiosus : quid ad essentiam eius professionem 213 (3); pro novitiis mor­ requiratur 170; est status perfectionis ac­ tuis 212. quirendae ib. ; vita communis non per­ Suicidae : poenae 595 (3). tinet ad essentiam status 171; item non Supellex sacra quid sit 396; eius benedictio, vota sollemnia 173; status religiosi origo consecratio, custodia, amissio consecratio­ 174; historia ib. ; necessitas et utilitas 175; nis ib. ; calix, patena, et (ante lotionem) num eius varietas sit utilis 176. pallae, corporalia, purificatoria tangi qui­ Statuta quomodo sint fontes iuris particu- I dem possunt a clericis aliisque eorum laris 31; statuta capituli canonicorum egent ; custodiam habentibus, sed pallae etc. la­ approbatione episcopi 144; item statuta vari non possunt nisi a clerico maiorista associationum piarum 268 (3) ; confraterib.; supellex sacra defuncti Cardinalis vel nitatum 273 (3). episcopi residentialis 397; pro usu sacrae Sterilitas matrimonium nec dirimit nec im­ supellectilis episcopus potest definire sti­ pedit 335 (2). pem solvendam ib. Stipendia Missarum distinguuntur: manualia, Superflua expendenda a beneficiario in cau­ quasi-manualia, fundata 292 ; ad Ordina­ sas pias 438 (2). rium loci pertinet determinatio stipendii Superiores collegiorum et seminariorum ib. ; si stipendium acceptum pro Missa nequeunt habitualiter audire confessiones dicenda perierit etiam sine culpa sacer­ alumnorum 304 (3) ; nequeunt testes esse dotis, nihilominus Missa dicenda est ib. ; in causa suae communitatis 497 (1); aut stare in iudicio nomine suae communitatis si stipendium in transmissione perit, perit transmittenti 294; stipendia manualia ac­ sine eiusdem consensu 477 (7)· cepta integre sunt transmittenda ib.; quid ------- maiores religiosi quinam sint 178; in iure veniunt nomine Ordinarii, non tamen de stipendiis quasi-manualibus possit reti­ Ordinarii loci 86; eorum otficium ordinarie neri ib.; poenae in lucrum captantes 591 sit temporarium 184; eorum institutio ib.; . (2) electio 185; potestas dominativa et iurisStips vide Quaestuatio. dictionis 186; an debeant invitari et ve­ Stolae ius vide Praestationes. nire ad Concilium oecumenicum 21; pro­ Studia sacra peragenda a clericis saecula­ vinciale 29; ad synodum dioecesanam 30; ribus post sacerdotium susceptum 68 ; in ius habent admittendi ad novitiatum 206; seminariis 411; in Universitatibus 413. ad professionem ib. ; prorogandi tempus ------- a clericis religiosis peragenda in pro­ probationis ad sex menses 212 (2); im­ pria studiorum domo 220 ; extra propriam ponendi primarium lapidem ecclesiarum domum ib. (2) ; specialis clausura non est necessaria ib.; praeficiendus est ma­ suarum 357; benedicendi et reconciliandi gister spiritus ib. (3); in studiorum cursu proprias ecclesias et coemeteria 359 362 insumantur (post studia humaniora com­ 373; acceptandi pias fundationes 456 (2); pleta) 2 anni pro philosophia et 4 anni approbandi libros a suis subditis edendos (45 menses) pro theologia ib. (4) ; doc­ 416; legendi et retinendi libros prohibitos trina S. Thomae addiscenda est ib. ; stu­ 420 (2) ; statuendi ct mutandi clausuram Index alphabeticus rerum. 227 (2) ; concedendi, ut subditi valeant celebrare per modum actus Missam extra oratorium, non autem in cubiculo 291 (2); ' debent ad parochum baptismi transmittere nomina suorum subdiaconorum 326 (1); sollemniter professorum 215 (2); superior generalis debet quinto quoque anno rela­ tionem de statu religionis mittere ad S. Sedem 187 (6). Superiores regulares in ordine ad moniales ( sibi subditas 185 (2) 190 (2) 194 (3) 195 O) 196 (3) 228. — religiosi minores seu locales: eorum officium sit temporarium 184 (2); eorum j potestas in subditos 186; eorum prae­ cipuae obligationes 187; administratio bo­ norum 194; facultas dispensandi in votis 403 (3); in lege abstinentiae et ieiunii I 382 ; ministrandi sacramenta extrema suis subditis 243; peragendi funera 379; quae- , stuandi 248 ; debent emittere professio­ nem fidei 421 (11) ; debent abstinere ab habituali auditione confessionum suorum subditorum 189 (2); eorum relatio iuri-I dica ad parochum religiosum in propria ecclesia 250 ; poenae contra superiores ' delinquentes 196 (4) 604 607. Superiorissae non habent iurisdictionem pro­ prie dictam 186 (2). Superstitio : eius poenae 592. Suppressio associationum piarum 268 (5) ; beneficiorum 426 (5) 428 (1); capituli' 137; domus religiosae 182 (3); paroeciae | 567 (3); pii vel religiosi instituti 182 i (1); provinciae religiosae 182(2"); sedis episcopalis 92 (2) 567 (2}. Supputatio temporis quomodo facienda in genere 34 ; pro diebus festis, ieiunii, ab- ' stinentiae, indulgentiarum pag. 453 Prae­ notamen ; ad terminos iudiciales 472. Suspecti de haeresi : eorum poenae 586. Suspensio quid et quotuplex sit 574; eius | effectus 575; suspensio ex informata con-1 scientia 556; suspensiones hodie de iure , communi vigentes Appendix I. Suspicio vide Exceptio. Syndicatus quid sit 148; ad syndicatum { obligatur Vicarius capitularis ib. ; non 1 autem Vicarius generalis 132. Synodus dioecesana quid sit 30; cui com- ' petat ius convocandi ib. ; quinam sint con- j vocandi ib. ; tractanda in synodo dioece­ sana ib.; competentia, tempus ib. Tabernaculum ss. Sacramenti: eius quali­ tates 388. Taxa pro administratione sacramentorum 446 (4) et pag. 362 ; pro dispensationibus | matrimonialibus 332 ; pro exsecutione re- s scriptorum 446 (4); pro seminario 410; /I? pro funeribus 378 (7); pro actibus judi­ cialibus 528; pro cathedratico 446 (3); pro testibus 505 ; extraordinaria vide Tri­ butum; poenae contra augentes taxas legi­ time praescriptas 606 (4). Tempus continuum et utile quid sit 34; tempora sacra sunt dies festi, abstinentiae, ieiunii pag. 453 Praenotamen. Termini conventionales, iudiciales, legales 472. Tertiarii saeculares: quid sint tertii ordines 2 70 ; eorum origo ib. ; sodalitas tertii or­ dinis nequit erigi sine licentia Ordinarii loci ib. ; religiosi professi nequeunt esse simul tertiarii saeculares ib. ; tertiarii non tenentur interesse publicis processionibus ib.; non exsistit communicatio privilegio­ rum inter diversos tertios ordines ib. Testamentum condendum a novitiis ante professionem 212 (2); Cardinales testa­ mento disponere possunt etiam de bonis beneficiariis superfluis 98 (4) ; testamentum faciendum ab omnibus beneficiariis 397 (4) ; testamentum informe ad pias causas 448 Testes pro celebratione matrimonii 338 (1); pro matrimonio conscientiae 341 (2) ; quandonam possit fieri dispensatio a prae­ sentia testium 332. in causis matrimonialibus 540. ------- in causis sanctorum 549. ------- iudiciales quid sint et quomodo distin­ guantur 496 (29 ; tenentur respondere iu­ dici legitime interroganti ib. (3) ; quinam testimonium recusare possint ib. ; poenae in testes periuros ib. (4); testes repellendi 497; inductio testium 498 sq. ; reprobatio testium 501; eorum iusiurandum 502; eorum examinatio 503 ; indemnitas con­ cedenda 505. Testimoniales litterae ad religionem in­ grediendam 207; ad ordines suscipiendos 318. Testimonium septimae manus 540. Thronus cum baldachino competit Cardina­ libus 98 (3) ; Legatis Rom. Pontificis 106 (3) ; metropolitis in tota provincia eccles. 109; episcopis 121 (5); Abbatibus et Praelatis nullius 117; non autem Vicario capitulari, etiam si est episcopus 148 (2) ; Abbatibus de regimine in propria ecclesia 146. Tituli nummularii: eorum acquisitio et ven­ ditio a clericis factae 71 ; tituli ad latorem possunt commutari ab administratoribus bonorum eccles. 196. ------- honorifici in religionibus sunt abolendi aut limitandi 187 Scholion. Titulus altaris 368; ecclesiae 360; par­ oeciae 361; competentiae 318 ; ordinationis seu sustentationis pro clericis saecularibus et religiosis 320; poenae propter defectum huius tituli 600 (5). 718 Index alphabeticus rerum. Tonsura clericalis non est ordo 6l ; requi­ sita pro eius receptione ib. ; eius obligatio ib. ; de iure communi potest conferri non solum ab episcopo, sed etiam a Cardina­ libus 98 ; ab Abbatibus 246 ; a Praelatis nullius 117; clerici debent deferre ton­ suram 70 ; poenae in non deferentes 602 · (4) Traditio divina, apostolica, ecclesiastica 17; quomodo sint fontes iuris eccles. ib. Transactio quid sit et quomodo sit facien­ da 531. Transitus religiosi ad aliud monasterium vel religionem 251 ; ab uno ad alium ritum 54. Translatio ab uno ad aliud officium eccles.: eius conditiones et effectus 85 ; episcopo­ rum 123; archiconfralernitatis vel prima­ riae unionis 274 (5); confraternitatis vel piae unionis 272 (4) ; festorum quantum ad indulgentias 312 (4) 381; parochi 158; cadaveris 376. Transumptum 551. Tribunal collegiale quandonam sit neces­ sarium 461 (3); quomodo sit constituen­ dum ib. ; quomodo sil sententia ferenda Æ. (4). ------- delegatum 469. ------- ordinarium primae instantiae 460 sqq. ------- secundae instantiae 466. ------- tertiae et ultimae instantiae 467 sq.; quaenain observandae sint in omni tribu­ nali 470; tempus et locus tribunalis 473; ministri tribunalis 460 sqq. ; tribunalia Cu­ riae Romanae 104 467 sq. Tributa dioecesana sunt: cathedraticum 446 ; (3) seminaristicum il>, ; exactiones extra­ ordinariae ib. ; procurationes ib. - religiosorum possunt aliquando imponi a superioribus maioribus ib. Tutores: eorum obligationes et iura 377 (1) 470 (3) 477 (1) 497 (Ό· u. Ultimae voluntates 448. Unio beneficiorum quid et quotuplex sit 425 (1 2); requisita ad hanc unionem 427. Uniones piae quid sint et quomodo eri­ gantur 272 ; tales uniones constitutae ad modum organici corporis vocantur sodalitia ib. ; earum titulus ib.; translatio ib. ; pri­ vilegia 273; administratio bonorum ib. ; non tenentur interesse processionibus ab Ordinario indiciis ib. ; uniones primariae quid sint et earum iura 274; earum prae­ cedentia 269. Universitates: earum canonica institutio cum facultate dandi gradus academicos ab Ecclesia agnitos reservatur S. Sedi 413 ; statuta sunt approbanda a S. Sede ib. ; optandum, ut Ordinarii ad eas mittant clericos pietate et ingenio praestantes ib ; sub quibusnam conditionibus clerici et religiosi possint frequentare Universitates laicales ib. ; religiosi saecularizati neque­ unt docere in Universitate catholica sine speciali induito apostolico 254; professio fidei emittenda ab Universitatis rectore et professoribus 421. Universitates : Congregatio de seminariis et Universitatibus studiorum 103. Usura: poenae 507. Usurpantes bona eccles. 594 (1). Usus rationis: eo carentes habitualiter assimilantur infantibus 55 (1) ; possunt aegroti sub conditione recipere extr. unc­ tionem 315 (3); quomodo stare possint in iudiciis 477 (1); sunt delicti eccles. incapaces 558. Utensilia vide Supellex. Uxor: quod attinet ad domicilium aut quasidomicilium 55 (2); ad ritum 54; ad elec­ tionem sepulturae 377; ad exercitium iuris patronatus 434 (1). Uxorati sunt impediti ad ordines suscipien­ dos 321 (4); ad novitiatum ingrediendum 204 (4) ; vide Coniuges. V. Vacatio officiorum eccles. 82 ; vacationes canonicorum 143 (2) ; episcoporum 122 (1); parochorum 157(2); vide Residentia. Vagi quinam sint 55; locus originis pro illis ib.; eorum parochus vel Ordinarius proprius ib.; absolvuntur et lucrantur indulgentias sicut incolae 303 (6) 313; eorum matri­ monium 338 (2) ; forum competens 458 · (4) Valetudo infirma quandonam sit causa di­ mittendi religiosum 258 (4). Venatio clericis prohibita 71. Venditio rerum sacrarum 455 ( *) i bonorum immobilium eccles. ib. Venerabilis: cuinam iste titulus detur 553 in­ versiones S. Scripturae 416 (3) ; versiones librorum considerantur tamquam novae editiones 415 (2). Vetitum Ecclesiae est impedimentum ma­ trimonii 333 (1). Viaticum : minister 296 (3) ; potest dari omnibus diebus et horis 301 (1). Vicarii actuales qui sint 161; eorum in­ stitutio ib.; iura et obligationes ib. ; amotio ib. ; relationes iuridicae cum capitulo 145; cum superiore religioso 250; eorum prae­ cedentia 166 Scholion. ------- adiutores quinam dicantur 164; eorum iura et obligationes ib.; praecedentia 166 Scholion. ------- apostohei eodem iure ac praefecti apostolici reguntur; vide Praefecti apostolici. -- capitulâmes deputandi sunt intra octo dies ab accepta notitia vacationis sedis Index alphabeticus rerum. /IQ 147; unus sit Vicarius capitularis ib.; eius ! Visitatio institutorum eccles. facienda a su­ obligationes et iura 148; cessatio officii! perioribus religiosis 187 (5); ab episcopo eius 149. 122. Vicarii cooperatores quinam sint 165 ; eorum ------Liminum facienda ab episcopis iura et obligationes ib. 122; a Vicariis Apostolicis 112 nota; — foranei quinam sint 150 ; eorum iura | canonici episcopum comitantes excusantur et obligationes ib. a servitio chorali 143 (3). ------- generales quomodo distinguantur et Vita communis a religiosis observanda 223 unde ortum duxerint 129; num episcopus (2) 604 (5)· . teneatur instituere Alicarium generalem 130; Vitium corporis potest esse irregularitas Vicarii generalis dotes 131; potestas et 311 (2). iura 132 ; quaenam non valeat peragere Vocatio divina requisita ad statum cleri­ sine speciali delegatione ib. ; constituit calem 320; ad statum religiosum 200. cum episcopo unum tribunal ib. ; quomodo I1 Voluntates ultimae : earum exsecutio, mo­ eius munus exspiret ib. ; debet emittere deratio, reductio 448 ; num obligent, si professionem fidei 421. carent forma legali civili ib. ; earum re­ ------- oeconomici quinam sint 162; eorum ductio ib. iura et obligationes ib. I Votiva donaria: eorum alienatio 196 (3) nota. ------- substituti quinam sint 163; eorum iura i Votum quid et quotuplex sit 398 ; qualis et obligationes ib. sit obligatio voti 399 ; votum ex gravi et Vigilantia ut est remedium poenale 581. iniusto metu factum non valet ib. ; ces­ Vinculum matrimoniale quomodo solvatur j satio votorum ex causis intrinsecis et extrinsecis 400 ; dispensatio, irritatio, com­ 344 sq. Violatio cadaverum 591 (3); clausurae re-j mutatio votorum ib. ; quaenam vota perligiosae 227 (6) 228 (7); ecclesiae et I tineant ad essentiam status religiosi 172; essentia voti sollemnis ib. ; obligationes coemeterii 361 et 373; sigilli sacramen- ’ religiosorum ex votis ortae 222; vide quo­ talis 304. Vis in ordine ad actus iuridicos 55 (3) ; que Castitas, Paupertas, Oboedientia; ad delicta 558 (2) ; ad ingressum in reli­ religiosi promoti ad Cardinalatum vel gionem 201; ad ordines suscipiendos 319; episcopatum manent ligati suis votis 249 ; item exclaustrati 253 ; apostatae et fugitivi ad matrimonium 337 (29. 255; non autem saecularizati 254. Visitatio dioecesis facienda ab episcopis 122 ; ab Administratoribus Apostolicis 113 ; Vox activa et passiva in electionibus 77 sqq. ; in capitulis 144; in religionibus 185. a metropolita 109; obiectum visitationis dioecesanae 122. Vulnerantes graviter: poenae 595 (5).