Carlo Braga - Annibale Bugnini

DOCUMENTA
AD INSTAURATIONEM LITURGICAM
SPECTANTIA
1903-1963

4

2000
CLV-EDIZIONI LITURGICHF. ■ ROMA

PRESENTAZIONE

© Centro Liturgico Vincenziano, 2000

ISBN 88-86655-71-1
Sotto il titolo di questo volume, P. A. Bugnini aveva raccolto, nel
1953 e nel 1959, i documenti più significativi della riforma liturgica chc allora andava realizzando la Commissione nominata da
Pio XII. II 1953 ricordava il cinquantesimo anniversario dei Mo­
tu proprio di Pio X Ira le solleciludini; il 1959 chiudeva un pe­
riodo dell’itinerario della riforma con la fine dei pontificato di
Pio XII e 1’inizio dei pontificato di Giovanni XXIII. La raccolta
doveva servire agli studiosi per conoscere meglio i documenti
della riforma in corso e per aiutarli a crescere nell’amore alla Liturgia. II risultato fu ampiamente positivo.

Sono sopravvenuti poi il Concilio e il lavoro dei “Consilium" con
i numerosissimi nuovi documenti, e sembrô che 1’opera di P. Bu­
gnini fosse destinata all’oblio. Non è stato cost. Anzi credo che
sia diventata più preziosa, se non altro per la possibilité che offre
di reperire facilmente documenti appartenenti ad una storia abbastanza lontana per chi ha vissuto quegli anni, e meno conosciuta dalle generazioni più giovani.
Credo che P. Bugnini se ne rendesse conto. E forse per questo
arrivo a concepi re un piano coraggioso. In un biglietto, datato 27
dicembre 1963, all’indomani quindi dell’approvazione della Sa­
crosanctum Concilium, scriveva: « “Documenta Pontificia" ha bisogno di un aggiornamento con la Costituzione e altri documenti
recenti. Inoltre è necessaria una rilusione. Anziché procedere ad
un lavoro slegato e meno utile, ho deciso di rifondere ogni cosa
partendo dal 1563, cioè dal Concilio di Trento, e fare un “Enchi­
ridion liturgicum” degli ultimi quattro secoli, base di un lavoro
più ampio che potrà effettuarsi solo dopo una decina d’anni.
Preme per il momento non lasciare cadere la pubblicazione ».
So che aveva tentato, con un piccolo gruppo di amici, di realizzare l’awentura. Ma il lavoro del “Consilium" e altre viccnde non
gli hanno permesso di compierlo.

CLV-EDIZIONI LITURGICHE
Via Pompeo Magno, 21 - 00192 Roma
Tei. 063216114
e-mail: clv@rm.nettuno it

Fax 063221078
http://www.chiesacattolica.it/clv

I

Lasciar cadere completamente l’iniziativa di aggiornamento dispiaccva, anche perche 1’opera viene ancora richiesta. E stato cost
PRESENTAZIONE

V

che, pur tra molli altri impegni, ho messo mano ad una nuova
compilazione della raccolta, con finalité in pane nuove, facendola
più completa, più ampia, in modo da abbracciare i sessant’anni del
movimento liturgico che ha preparato più intensamente e direttamente la riforma liturgica del Vaticano II. Puo essere un primo
passo verso la realizzazione del progetto di una raccolta più vasta.
I criteri che ho seguito nel mio lavoro sono i seguenti:
1. Ho voluto mantenere anche il nome di P. Bugnini, come autore. L’idea e l’iniziativa originale sono state sue, c tutto il
materiale da lui raccolto è ripreso in questa edizione.

2. Ho conservato anche il titolo originale: Documenta ad instau­
rationem liturgicam spectantia. La raccolta di P. Bugnini aveva presentato la documentazione riguardante le riforme effettuate e aveva aiutato a comprendere lo spirito della riforma.
La nuova edizione, necessariamente, accresce e completa la
precedente. Infatti, insieme aile testimonianze delle grandi ri­
forme, présenta moite altre concessioni particolari, forse irrilevanti se prese singolarmente, ma diventate gradualmente
legge generale, anche grazie all’azione di spinta delle comunità cristiane al lavoro della riforma. La nécessita di una rifor­
ma liturgica, infatti, è affiorata e maturata a poco a poco nella
coscienza della Chiesa, sia al vertice sia, corne spinta, anche
alla periferia.
3.

VI

Ho raccolto anzitutto i documenti maggiori della riforma li­
turgica di questi sessant’anni. E li ho voluti completi, riportandone non solo le norme dispositive (documenti di promulgazione, decreti, rubriche...), ma anche i testi della
celebrazione. Nella riforma dei Vaticano II questi hanno su­
bito altre variazioni; e anche per chi ha una biblioteca specializzata non è sempre facile averli a portata di mano. Eppure sono documenti importanti per conoscere 1’evoluzione
storica della riforma. Ricordo le Encicliche e altri documenti
pontifici, che hanno segnato ii cammino, gli Ordines della
Veglia pasquale nella prima sperimentazione, e quelli della
Seltimana santa restaurata, altri Ordines dei Rituale e dei
Pontificale. Di qualcuno, di portata più ampia, come il Mes­
sale, il Breviario e il Pontificale, ho dovuto rinviare ad edizioni complete, che fanno da supporto al mio lavoro.
CARLO BRAGA

Non ho preso in considerazione, salvo qualche caso particolare, 1c disposizioni puramente rubricali, che non comportavano innovazioni di progresso nel movimento liturgico. E so­
no stati molli gli interventi di questo tipo da parte dei
Dicasteri Romani.
Ho raccolto, per quanto è stato possibile, le concessioni par­
ticular! che rispecchiano situazioni tipiche di un tempo (ad
esempio il periodo della guerra) o di luoghi (ad esempio territori di Missione o assimilati): mostrano i primi passi, magari
incerti, che hanno servito di esperienza per alcune svolte nel1’impostazione del diritto liturgico sotto la spinta della pasto­
rale. Penso all’evoluzione della legge del digiuno eucaristico,
all’introduzione dell’uso della lingua volgare, ai primi accenni di valorizzazione degli elementi dell’inculturazione, ecc.

La raccolta non è certamente esaustiva. Sarebbe stato difficile
ottenere la completezza, sia per la vastità del campo, sia per
la difficoltà di accedere ad alcune fonti. Ma il materiale qui
offerto è sufficiente a far comprendere lo sforzo e il valore
del cammino percorso.
I documenti sono disposti in ordine cronologico progressivo,
con una divisione legata alla durata dei pontificali. Ne è indi­
cata sempre la natura, l’autorità che li ha prodotti, la data di
emanazione, la fonte da cui l’originale è stato ripreso. La grafia dei testo rispetta l’originale anche per quanto riguarda le
maiuscole, il modo di citare le fonti e di redigere le note. I ra
parentesi, nel corso del testo, è indicata la pagina della fonte
originale, in modo da facilitate la ricerca del brano e la sua
ambientazione nel corpo di tuito il documento. Alla fine, due
indici aiutano a ritrovare gli argomenti che interessano la ri­
cerca: uno offre 1’incipit dei documenti di maggiore rilevo,
sia papali sia della Curia Romana; 1’altro indica in modo analitico i terni principali nei vari documenti.

8.

Non ho indicato bibliografie di commenti ai vari testi, com·
presi i più importanti, della riforma: in genere i periodici da
cui ho assunto i documenti danno anche un commento, che
aiuta a capire il valore delle nuove forme celebrative, la loro
storia, le implicazioni pastorali.
PRESENTAZIONE

VII

Λ:*ϊυ

Una lettura complessiva dei documenti raccolti consente, anzitutto, una visione d’insieme del lavoro e del cammino del movimento liturgico preconciliare. Possiamo distinguere due fasi.

La prima va dall’inizio del ’900 e arriva al secondo dopoguerra. Il
suo impegno si puo esprimere con due termini: i verbi participare
c instruere e i sostantivi correspondent! La preoccupazione è di
promuovere tra i fedeli la comprensione e la partecipazione attiva
della celebrazione, secondo un cammino già iniziato nel secolo
precedente e accentuato a partire da Pio X. La Liturgia è intoccabile nella sua forma tradizionale. Poche e timide sono le con­
cessioni che dispensano dalle prescrizioni giuridiche c liturgiche.
Restano due mezzi: la formazione e i sussidi (in particolare i messalini) con la traduzione, che permette la comprensione dei testi.

L’altra inizia dopo la seconda guerra mondiale. Si comincia a parlare di riforma della Liturgia. E si arriva gradualmente alla sua
realizzazione. Non si vuole costruire un nuovo Rito, una nuova
Liturgia. Si vuole, piuttosto, riscoprire le origini dei singoli riti,
alleggerirli delle aggiunte e ripetizioni che ne hanno offuscato la
semplicità e la comprensione, in modo da rendere più facile la
partecipazione. Una descrizione del mctodo seguito dalla Com­
missione di riforma la troviamo, indirettamente, nel decreto di
promulgazione della seconda parte restaurata del Pontificale Ro­
mano, Γultimo lavoro compiuto dalla Commissione di Pio XII
(cf. n. 4111). L'impegno che caratterizza questa fasc viene indicato
da nuovi termini (verbi e sostantivi), che si aggiungono ai preccdenti. Sono: aptare, accommodare, instaurare, innovare, in novam
formam redigere, ecc. Questa terminologia passera al Concilio e
alia riforma da esso proveniente, la quale, pur cambiando molto
dei metodo preconciliare, conservera lo stesso vocabolario. Si
traita di inscrire i termini nella nuova realtà. Per farlo è indispen­
sable conoscere la storia e le sue csprcssioni.
Ma è obbligatoria anche una lettura che aiuti a rilcvare le note caratteristichc di ogni periodo e pontificato: costituiscono un arricchimento e un completamento progressivo.

Pio X ha aiutato a riscoprire il valorc fondamentale della parteci­
pazione alla Liturgia, « fonte prima dei vero spirito cristiano »: la
conoscenza dei testi e dei riti, la partecipazione sacramentale,
VIII

CARLO BRAGA

specie dell’Eucaristia, il canto, ecc. È su queste note che si sviluppa la sua opera, tenace e minuziosa, corne nella restaurazione
del canto gregoriano. I molli documenti, particolarcggiati e insi­
stenti, mostrano corne egli fosse convinto dello sforzo da compiere per realizzarc un impegno cosi importante. E credo che le sue
riforme si siano realizzate proprio per questa costanza.
Benedetto XV ha vissuto gli anni dolorosi della prima guerra
mondiale. Non ha avuto modo di pensare a riforme della Liturgia.
Ha solo completato l’edizione di alcuni libri liturgici, già awiata
sotto il suo predccessorc. Mi è sembrato importante, di lui, avere
sotto mano le disposizioni liturgiche dei Codice di Diritto Cano­
nico del 1917. Il testo è ormai una rarità. E utile anche vedere
come alcune concessioni fatte durante la guerra siano poi passate
gradualmente alia legislazione comune.
Pio XI è 1’uomo dotto e studioso, arricchito dalfesperienza pa­
storale fana nella diocesi milanese. Mostra quindi preoccupazio­
ne per la tutela dei patrimonio culturale ed anistico, per la londazione di alcuni Istiniti, la coslituzione di alcune Commissioni,
almeno per 1’Italia, la creazione della Sezione storica (che poi lavorerà alie riforme di Pio XII) presso la Congregazione dei Riti,
ecc. Sotto il suo pontificate troviamo una serie di documenti, di
notevole spessore, che mostrano la sua sensibilité per 1’inculiurazione (ad esempio destinati ad interpretare e a regolare alcuni riti
di nazioni delPestremo Oriente) e l’accettazione dei valori delle
nuove culture (ad esempio nel campo dell’arte), con concrete
indicazioni per i missionari, invitati a formarsi a queste nuove
aperture. II suo documento più direttamente liturgico è la Divi­
ni cultus che, a venticinque anni di distanza, riprende le norme
e lo spirito di Pio X. Sotto il suo pontificate si registre anche la
svolta concreta dei movimento liturgico, che tende ad una partecipazionc più viva dei fedeli nolle celebrazioni: si diffonde
1’uso (ancora incerto c timido anche nella normative) della Mes­
sa dialogata, 1’uso dei messalini e di altri sussidi. L’apertura dei
periodi procedenti si consolida e si radicheré nella coscienza ecclesialc.

Pio XII ha awiato concretamente le grandi riforme, ed ha aperto
senza timori la via ad una riforma generale della Liturgia. I crileri
PRESENTAZIONE

IX

erano più limitati di quelli emersi nel Concilio con 1’apporto di
tuita la Chiesa nelle sue diverse realtà; ma hanno preparato gli
spiriti e segnato la via alie realizzazioni posteriori.
Un primo lilone dei documenti del pontificate di Pio XII risente
degli anni della guerra: vengono incontro aile difficoltà dei mo­
mento per facilitate l’accesso alla celebrazione. Il più delle volte,
1’iniziativa parte dai vescovi, stretti da questi problemi; Roma asseconda con un’aperiura graduate, mista di sapienza e di un certo
timore. Ma le nuove realtà si fanno strada. D’altra parte, il Papa è
già a conoscenza di molle situazioni, dato che aveva pensato di
riprendere il Vaticano I Molle delle indicazioni pervenute dalla
periferia vengono realizzate non da un Concilio, ma da progressi­
ve concessioni papali.
11 maggior rilievo va, naturalmente, al filone dottrinale dei suoi
documenti, prodotti negli anni della guerra e dei dopoguerra, e
dei fermenti di rinnovamento sociale: la Mystici Corporis (1943),
la Mediator Dei (1947), la Musicae sacrae disciplina (1955), il di­
scorso al Congresso Iniernazionale di Liturgia pastorale di Assisi
(1956), ristruzione dei Riti sulla Musica sacra e la Liturgia
(1958). Questi interventi rafforzano lo sviluppo del movimento liturgico, ne approvano i fermenti, ne indicano il cammino sicuro.
Ai documenti di vasto respiro vanno aggiunti i due riguardanti le
Ordinazioni: la definizione della funzione dei due vescovi conconsacranti (1944) e la determinazione degli dementi essenziali
nell’ordinazione del vescovo, del presbitero e del diacono (1947).
Viene poi il filone delle riforme. La prima, come tempo e come
valore, è la restaurazione della Veglia Pasquale (1951): verrebbe
da dire che è stato un coipo di scena per attrarre 1’aitenzione ver­
so la riforma da parte della Commissione da lui istituita appena
ire anni prima. L'ha seguita, quattro anni dopo, la riforma di lut­
ta la Sciiimana Santa (1955). Non vanno dimenticate la semplificazione delle rubriche (1953), la normativa riguardante il digiuno
eucaristico e le Messe vespertine, l’approvazione e la concessione
per 1’uso liturgico della nuova versione del Sallerio (1944).
Una nota a parte merita la progressiva introduzionc dei volgare
nelle celebrazioni. Sono stati passi lenti ma incisivi. Le prime
concessioni riguardano te letture. Si dà la possibililà di proclamarle in volgare dopo la lettura in latino, quindi direttamente in
volgare, infine viene la soppressione della lettura individuate e
silenziosa da parte dei ministri per un ascolto comune insieme a
X

CARLO BRAGA

►
I

lutta l’assemblea. Seguono i Rituali: prima come concessioni
singole e per riti diversi; poi, a catena, i Rituali bilingui, conces­
si per lo più in forma siereotipa, ma organica, che riguardano la
totalité delle Conferenze Episcopali. Nel mio lavoro sono ricordati, per nécessita di cose, solo quelli delle principali aree linguistiche.

Giovanni XXIII ha completato i lavori preparati dalla Commis­
sione per la riforma, nominata da Pio XII, e rimasti in sospeso
con la sua morte. E soprawenuto poi il Concilio, grazie al quale
la riforma della Liturgia, dopo la breve pausa imposta dai lavori
conciliari, ha ripreso vigore per cammini più ampi. Eppure la se­
rie delle riforme di Giovanni XXIII non è di poco conto. Il blocco principale tocca i libri liturgici di uso più comune, il Breviario
e il Messale, con il Codex rubricarum e la conseguente nuova edizione dei rispettivi libri. Né va dimenticata la riforma della se­
conda parte del Pontificale Romano: molli vescovi, impegnati
nella ricostruzione di tante chiese nel dopoguerra, chiedevano
una semplilicazione dei riti tradizionali di dedicazione. Non
mancano neppure le concessioni di carattere contingente, ma ca­
paci di far progredire la riforma o il bisogno di riforma.
I documenti liturgici di Paolo VI appartengono tutti al periodo
che segue la promulgazione della Sacrosanctum Concilium, e sono
raccolti in altro Enchiridion. Ho conservato, per la ricchezza di
contenuto c in memoria dello spirito liturgico del papa, tre do­
cumenti, scritti da lui corne arcivescovo di Milano, che riguarda­
no la formazione liturgica, la celebrazione della Pasqua e il de­
cennale della Mediator Dei. Li aveva già segnalati P. Bugnini (cf.
Ephemerides Lilurgicae 77 [1963] 217-344) Ho voluto raccogliere, poi, benchc fuori del periodo fissato per il mio lavoro, gli
schemi dello Messe celebrate nell’aula conciliare durante 1’ultimo
periodo (1965) del Concilio. Non sono conosciuti. montre sono
testimonianza preziosa dei primi passi della riforma della Litur­
gia, offerta come esperienza concreta ai vescovi, da vivere personalmente nell’aula conciliare e da usare come esempio per altre
realizzazioni nolle loro diocesi. Propongono la partecipazione di
tutta 1’assemblea mediante il dialogo, il canto, l’ascollo della Pa·
rola di Dio in forma di lettura continua, che doveva arricchire la
comunione delle sessioni conciliari.
PRESENTAZIONE

XI

Il cammino della partecipazione alia Liturgia, mediante la lormazione del clero e dei fedeli e la ritorma dei riti, è stato Inngo, faticoso, ma anche pieno di tante realizzazioni coraggiose, significa­
tive e fécondé. Ne vanno rese grazie allo Spirito del Signore e a
quanti ne sono staii artefici: papi, vescovi, commissioni liturgiche, in particolare i membri della Commissione di Pio XII, tutto
il popolo di Dio. Spero che la conoscenza delle pagine di storia,
che i documenti permettono di rileggere, sia utile per apprezzare
il cammino percorso e per trarne nuovo impulso a continuarlo
con lo stesso fervore e la stessa capacità di rispondere ai valori di
vita cristiana che la Liturgia nasconde nella sua partecipazione.

Roma, 2 febbraio 2000
Carlo Braga, C.M.

CARLO BRAGA

PRESENTATION

Under the same title as the present volume, Fr Λ. Bugnini had
published in 1953 and again in 1959 a collection of the most significant
documents of the liturgical Reform that was then in course. The year 1953
marked the fiftieth anniversary of the Motu proprio Ira le sollecitudim of
Pius X, while 1959 closed one phase of the Reform with the end of the
pontificate of Pius XII and the opening of that of John XXIII. The
collection was intended to assist students in having a belter acquaintance
with the documents of the Reform then still underway and to help them
grow in their love for the Liturgy. The outcome was a notable success.
At that point the Council and the work of the Consilium intervened,
with a great number of new documents, and it seemed that Fr Bugnini’s
enterprise was destined to oblivion. In reality that was not to be. I think
on the contrary that what he undertook has acquired even great value,
not least in that it offers the chance of tracing easily documents that
belong to an era that is now distant lor those who lived through it, and
even less well known to younger generations.
I think Fr Bugnini was aware of this. Perhaps for that very' reason he
thought out a bold plan. In a note dated 27 December 1963, in the
immediate wake of the voting of Sacrosanctum Concilium, he wrote,
‘Documenta Pontificia needs updating with the Constitution and other
recent documents. Then the volume needs working over again. Rather
than producing a formless and therefore less useful collection, I have
decided to redo the whole thing starting from 1563, the Council of
Trent, and make an “Enchiridion liturgicum” of the last four centuries,
as the basis for a more ample work that would take ten years or so to do.
For the moment the important thing would be not to lose sight of the
publication.’
I know that he tried to tackle the business with a small group of
friends, but the work of the Consilium and other circumstances
prevented him from carrying it through.

It seemed a pity to let the whole matter drop, especially since the
work is still in demand. So, even in the midst of numerous call on my
time, I set about a recompilation of this collection, with some new
criteria in mind, completing and widening the original selection, so as to
cover the sixty years of the Liturgical Movement that was the most
intense and direct preparation for the liturgical Reform of the Second
Vatican Council. It can perhaps serve as the first stage towards an even
more compendious collection.
PRESENTATION

XIII

The criteria that I have followed have been the following:

I have chosen to maintain even the name of Fr Bugnini as author.
The idea and the original initiative were his, and all the material he
had gathered is included again in this edition.

I have even kept the original title, Documenta ad instaurationem
liturgicam spectantia Fr Bugnini’s collection presented the docu­
ments concerning the reforms already introduced and had served to
understand the spirit of the Reform. This new edition of necessity
augments and completes the previous one, presenting together with
the landmarks of the great reforms many other restricted conces­
sions, perhaps of no great relevance taken in isolation one from the
other, but which gradually became the general law, thanks also to
the impetus to the different Christian communities to the cause of
the Reform. The need for a liturgical Reform did in tact bud and
mature little by little in the awareness of the Church, both at the
highest levels and on the outer confines.
1 have above all included the major documents of the liturgical
Reform in these last sixty years, making a deliberate decision to
include them in their entirety, not only the directives (documents of
official promulgation, decrees, rubrics ...), but also texts destined
for actual celebrations. In the Reform undertaken by the Second
Vatican Council these underwent other alterations, and even for
someone with a specialist library it is not always easy to have them
at hand. Despite this they are important documents for a knowledge
of the historical evolution of the Reform. I am thinking of the
Encyclicals and other papal documents which marked out a path to
be followed, the Ordtnes of the Easter Vigil in its first experimental
forms, and those of the revised Holy Week celebrations, along with
the other Ordines of the Ritual and Pontifical. In some cases, where
the text was of ampler dimensions, as with the Missal, the Breviary
and the Pontifical, I have had to refer the reader to full editions that
supplement my own work.

With rare exceptions, I have not taken account of purely rubrical
directives, since they did not involve any progress in the Liturgical
Movement. There were many interventions of this kind by the
Roman Congregations.
In so far as possible 1 have included those local concessions which
reflect typical situations of an era (e.g. the Second World War) or of
a region (e.g. Mission territories and the like). They show the first
steps, even if somewhat tentative, which provided the experience
XIV

CARLO BRAGA

that lead then to some important turning points introduced into the
requirements of liturgical law so as to provide a response to pastoral
concerns. Such would be, for example, the development of the law
on the eucharistie fast, the introduction of the vernacular, the first
mentions of using elements of inculturation, and so on.
The collection of documents given is certainly not exhaustive, a goal
it would be difficult to achieve, given the vastness of the field and
also the difficulty of having access to some sources. However, the
material given here is sufficient to demonstrate the efforts made and
the value of what was done.
The documents are arranged in chronological order, with a division
corresponding to the dillerent pontificates. Indication is given in
each case of the nature of the text, the authority which produced it,
the date, and the source drawn upon. The transcription respects the
features ol the original even as regards capitalization, the manner of
citing sources, and the style of the notes. Within brackets in the body
of the text is given the page reference of the original, so as to tacilitate the tracing of a passage within a longer document. The volume
concludes with two indices that aim at helping to trace subjects of
interest: one gives the incipits of the more important documents,
whether of the Popes or the Roman Curia, while the other presents
analytically the principal topics treated by the documents.

8.

I have not cited bibliographies of commentaries on the different
texts of the Reform, not even the most important. In tact the
journals from which I have taken the text itself more often than not
give some comment that serves as an aid to understand the new
forms of celebration, their history and pastoral implications

An overall reading of the documents assembled allows the reader
above all to have a general view of the work and the development of the
preconciliar Liturgical Movement. We can distinguish two phases:
The first runs from the beginning of the century and up to the years
following the Second World War. The thrust of the efforts made in this
period can be summed up in two words: participare and instruere and
the corresponding nouns. The main concern was to promote among the
faithful an understanding of the celebration and an active part in it, in
the line of an approach dating from the previous century and intensified
from Pius X onwards. The Liturgy in its traditional form was untouch­
able. The concessions made were few and hesitant, dispensing from
juridical and liturgical prescriptions. Two means remained available,
formation and aides, in particular hand Missals, with translations to help
in understanding the text.
PRESENTATION

XV

The second phase started alter the Second World War. I lore people
began to speak of ‘Reform’ of the Liturgy. Gradually this idea passed
into action. The aim was not the construction of a new Rite, a new
Liturgy, but rather the rediscovery of the origins of the individual rites,
the disencumbering ol the additions and repetitions that had hitherto
obscured their simple lines and made them difficult to understand, all
with the aim of rendering participation easier. /\ description ol the
method followed by the Commission for the reform is to be found
indirectly in the decree lor the promulgation of the revised Second Part
of the Roman Pontifical, the last work undertaken by the Commission of
Pius XII (cf. n. 4111). The commitment specific to this period comes to
light in new terms, both verbs and nouns, that take their place alongside
the old. /\mong these new words we find aptare, accommodare, instau­
rare, innovare, in novam formam redigere, and so on. This terminology
was to be taken over by the Council and the Reform that it set in motion.
Even if this Reform changed much of what had been done before the
Council, it kept to the same vocabulary. It is a question of situating these
terms in the context of a new emergent reality. To do so requires a
knowledge of history and its expressions.
We cannot, either, forego a reading which aims at pointing up the
particular characteristics of each age and pontificate: together they
represent an progressive enrichment and completion.

Pius X helped to rediscover the fundamental value of participation
in the Liturgy, ‘prime source of the true Christian spirit', by means of a
familiarity with texts and rites, participation in the sacraments, especially
the Eucharist, the chant, etc. These are the key points of his contribu­
tion, dogged and aiming at detail, as in his restoration of Gregorian
chant. The numerous documents, with their considerable detail and
their insistence, show how convinced this Pope was of the effort that
was needed to sec through such an important enterprise. It seems to me
that it was precisely this constancy that lent his rclorms their full
effectiveness.
Benedict XV lived through the painful years ol the First World War
and had no leisure for thinking about reforms to the Liturgy. He merely
saw to completion the editions of certain liturgical books that had been
begun under his predecessor. I felt it important to make available from
this Pope what is laid down about the Liturgy in the 1917 Code of Canon
Law, now a rare find It is useful also to see how certain concessions made
during the war gradually passed into general legislation.

Pius XI was a man of learning, a scholar who had gained from his
pastoral experience in the Milan diocese. 1 lis concerns were for safeguarding
XVI

CARLO BRAGA

cultural and artistic heritage, the foundation of certain Institutes, the
setting up of certain Commissions, at least for Italy, the creation of the
Historical Section within the Congregation of Kites (responsible for
work on the reforms of Pius XII), etc. Under his pontificate we find a
series of documents, of a certain weight, that show his sensitivity to
inculturation (e.g. dealing with the interpretation and regulation of some
rites of nations in the Far East) and an openness to values of new cultures
(e.g. in the field of art), with concrete indications for missionaries on how
to be open to these new issues. His most directly liturgical document
was Diuini cultus, which after the passage of 25 years once again echoed
the norms and the spirit of Pius X. It was also during this pontificate
that a concrete turning point came with the Liturgical Movement, which
aimed at a more lively participation of the faithful in the different cele­
brations: the spread of the dialogue Mass (still uncertain and hesitant
even in the regulations governing it), the use of hand Missals and other
aides. The spirit of openness shown in the previous periods were
consolidated and became rooted in the awareness of the Church

Pius XII it was who set about the concrete implementation of the
great reforms and opened the way without fear towards a general
Reform of the Liturgy. The criteria were more limited than those that were
to emerge from the Council, backed by the whole Church in its various
local realties. However even these prepared minds and hearts and
showed the way to later realizations.
t\ first thread running through the documents of the pontificate of
Pius XII reflects the war years: an effort to meet the difficulties of the
times and facilitate access to liturgical celebration. In most cases the
initiative came from the Bishops, at grips with these problems. Rome for
its part displayed a gradual openness, with a mixture of wisdom and a
certain hesitation. Nevertheless the new realties made progress. In any
case, the Pope was certainly aware of many local situations, given that he
had even thought of continuing the First Vatican Council. Many of the
requests from the wider Church were in the event met not by a Council
hut by gradual papal concessions.
The most prominent issue, of course, concerns the doctrinal thread
running through Pius XII’s documents, issued during the war and its
aftermath and in the midst of the upheavals of social renewal: Mystic:
Corporis (1943), Mediator Dei (1947), Musteae sacrae disciplina (1955),
the speech to the International Congress of Pastoral Liturgy at Assisi
(1956), the Instruction of the Congregation of Rites on Sacred Music
and the Liturgy (1958). These interventions strengthened the develop
ment of the Liturgical Movement, lent approval to its ferment, and
traced a secure future path. To the more wide-ranging documents we
PRESENTATION

XVH

should add two that deal with Ordinations: the definition of the function
of the two co-consecrating bishops (1944) and the pinpointing ol the
essential elements in the ordination of the Bishop, the priest and the
deacon (1947).
Then there comes the thread that concerns reforms. The first
reform, both in time and in importance, was the restoration of the Easter
Vigil (1951), which we might take as being a spectacular gesture by the
Commission appointed by Pius XII hardly 3 years earlier, made with the
aim of attracting attention to the issue of reform. It was followed some
four years later by a reform of the whole of Holy Week (1955). Nor
should we forget the simplification of the rubrics (1953), the norms
governing the eucharistie fast and evening Masses, the approval oi a new
Latin translation of the Psalter and its approval for liturgical use (1944).
Worthy of special mention is the gradual introduction ol the
vernacular into liturgical celebrations. The various steps were slow but
incisive. The first concessions concerned the readings: it became possible
to proclaim them in the vernacular after the reading in Latin, then directly
in the vernacular, and finally came the suppression of the requirement
that the minister read through the readings silently to himself in favour
of listening along with all the assembly. Then came the Rituals: first as
individual concessions for the individual rites, then the sequence ol
bilingual Rituals, granted mostly in a stereotype but coherent form, and
involving all Bishops Conferences. In this volume I have been able to
document only those that concern the main language areas.
Pope John XXIII brought to completion the projects prepared by
the Commission for reform appointed by Pius XII and suspended at his
death. z\t that point the event of the Council intervened and thanks to it
the reform of the Liturgy, following a brief pause occasioned by the
work of the Council itself, then picked up steam for more vigorous
enterprises. The series of reform undertaken by John XXIII were
nonetheless of no small importance. The main intervention affected the
liturgical books in most common use, the Breviary and the Missal, with
the Codex rubricarum and the subsequent new editions Nor should we
forget the reform of the Second Part of the Roman Pontifical: many
bishops, faced with the reconstruction of many churches after the
Second World War asked for a simplification of the traditional rites of
dedication. Nor were other concessions lacking, all limited in scope, but
effective vehicles for carrying forward the reform or for bringing to light
a need for it.

The liturgical documents of Pope Paul VI all belong to the period
that followed the promulgation of Sacrosanctum Concilium and are to be
found in another Enchiridion. 1 have retained, out of consideration lor
XVI'

CARLO BRAGA

the depth of content and as a memorial to Pope Paul’s liturgical spirit,
three documents written by him as Archbishop of Milan and dealing
with liturgical formation, the celebration oi Easter and the tenth
anniversary of Mediator Dei. Fr Bugnini had already pointed them out
(cf. Ephemerides Liturgicae T1 [1963] 217-344). I have also decided to
include, even if they go beyond my chosen period, the Masses celebrated
on the Boor of the Council during its final period (1965). While little
known, they are an invaluable witness to the first steps in the Reform of
the Liturgy, offered as a concrete personal experience to the Bishops in
the Council itself and to serve them as an example for celebrations in
their own dioceses. They feature the participation of the whole assembly
through dialogue, singing, listening to the word of God in a lectio
continua, that was to enrich the communion of the Council sessions.
The path to participation in the Liturgy, through formation of the
clergy and of the faithful and the reform of the rites was long and
laborious, but also marked by many bold, significant and fruitful
successes. Thanks go to the Spirit of the Lord and to those who realized
this work: popes, bishops, liturgical commissions, and in particular the
members of the Commission of Pius XII, as also the whole people of
God. I hope that a familiarity with the pages of history that these
documents reveal, may be of use in an appreciation of the distance
travelled and may help to give new impulse to continue the enterprise
with the same fervour and the same capacity for responding to the values
of the Christian life that are enshrined in participation in the Liturgy.

Rome, 2 February 2000

Carlo Braga, S M.

PRESENTATION

XIX

PRÉSENTATION
Sous le même titre que le présent volume, le Père Λ. Bugnini avait
publié, en 1953 et en 1959, les documents les plus significatifs de la
réforme liturgique qui se déroulait à cette époque. L’année 1953 rappe­
lait le cinquantième anniversaire du Motu proprio de Pie X Ira le sollecitudini, tandis que l’année 1959 fermait une période de l’itinéraire de la
réforme, avec la fin du pontificat de Pic XII et le début de celui de Jean
XXIII. Le recueil devait servir aux spécialistes pour mieux connaître les
documents de la réforme en cours, et pour les aider à croître dans leur
amour de la liturgie. Le résultat a été amplement positif.
Par la suite, il y eut le Concile et le travail du Consilium, avec de très
nombreux nouveaux documents, et il sembla que l’oeuvre du Père
Bugnini fut destinée à l’oubli. Il n’en fut pas ainsi. Au contraire, je crois
qu’elle est devenue plus précieuse, ne serait-ce que pour la possibilité
qu’elle offre de repérer facilement les documents appartenant à une his­
toire assez lointaine, pour qui a vécu ces années, et moins connue par les
générations plus jeunes.

Je crois que le Père Bugnini s’en rendit compte. El, peut-être pour
cette raison, il arriva à concevoir un plan courageux. Dans une note datée
du 27 décembre 1963, au lendemain donc de l’approbation de Sacro­
sanctum Concilium, il écrivait «Documenta Pontificia a besoin d’une
mise à jour joignant la Constitution et les autres documents récents. De
plus, une refonte est nécessaire. Plutôt que de procéder à un travail
décousu et moins utile, j’ai décidé de refondre l’ensemble en partant de
1563, c’est-à-dire du Concile de Trente, et de faire un Enchiridion liturgicum des quatre derniers siècles, base d’un travail plus ample qui pourra
être effectué seulement après une dizaine d’années. Il importe pour le
moment de ne pas laisser tomber la publication ».
Je sais qu’il avait tenté, avec un petit groupe d’amis, de réaliser
l’aventure. Mais le travail du Consilium et d’autres événements ne lui
permirent pas de l’accomplir.

Il serait dommage de laisser tomber complètement l’initiative de
mise à jour, spécialement parce que l’oeuvre est encore demandée. C’est
ainsi que, malgré de nombreux autres engagements, j’ai mis la main à
une nouvelle compilation du recueil, avec des finalités en partie nouvelles,
la faisant plus complète, plus ample, de façon à couvrir les soixante
années du mouvement liturgique qui a préparé plus intensément et
directement la réforme liturgique de Vatican II Cela peut être un
premier pas vers la réalisation du projet d’un recueil plus ample.
XX

CARLO BRAGA

Les critères que j’ai suivis dans mon travail sont les suivants:

J’ai même voulu maintenir, comme auteur, le nom du Père Bugnini.
L’idée et l’initiative originelle ont été les siennes, et tout le matériel
qu'il a recueilli est repris dans cette édition.
2.

J’ai conservé également le titre original Documenta ad instauratio­
nem liturgicam spectantia. Le recueil du Père Bugnini avait présenté
la documentation concernant les réformes effectuées et avait aidé a
comprendre l’esprit de la réforme. La nouvelle édition, nécessairement,
accroît et complète la précédente. En effet, avec les témoignages des
grandes réformes, elle présente de nombreuses autres concessions
particulières, peut-être insignifiantes si prises individuellement, mais
devenues graduellement lois générales, grâce également à l’impulsion
des communautés chrétiennes sur le travail de la réforme. La néces­
sité d’une réforme liturgique, en effet, s’est faite jour et a mûri peu à
peu dans la conscience de l'Église, soit au sommet, soit aussi, comme
impulsion, à la base.

J’ai recueilli avant tout, les documents majeurs de la réforme liturgique
de ces soixante années. Et je les ai voulus complets, en recouvrant
non seulement les directives (documents de promulgation, décrets,
rubriques...), mais aussi les textes des célébrations. Dans la réforme
du Concile Vatican II, ces documents ont subi d’autres variations;
et même pour celui qui a une bibliothèque spécialisée il n’est pas
toujours facile de les avoir à portée de la main. Ce sont cependant
des documents importants pour connaître l’évolution historique de
la réforme. Je me rappelle les encycliques et d’autres documents
pontificaux, qui ont marqué le chemin, les Ordines de la Veillée
pascale lors de la première expérimentation, et ceux de la Semaine
sainte restaurée, d’autres Ordines du Rituel et du Pontifical. Dans
certains cas, de portée plus ample, comme le Missel, le Bréviaire et
le Pontifical, j’ai du renvoyé à des éditions complètes, qui servent de
support à mon travail.
Je n’ai pas pris en considération, sauf dans quelques cas particuliers,
les dispositions présentées purement par les rubriques, qui ne com­
portaient pas d’innovations et de progrès dans le mouvement litur
gique. Et elles ont été nombreuses les interventions de ce genre de
la part des Dicastères romains.

J’ai recueilli, autant que cela a été possible, les concessions particu­
lières, qui reflètent les situations typiques d’une époque (ex la
période de la guerre) ou d’un lieu (ex.: les territoires de Mission ou
l'équivalent), ils montrent les premiers pas, même incertains, qui ont
PRÉSENTATION

À

XXI

servi d’expérience pour quelques tournants dans rétablissement du
droit liturgique sous l’impulsion de la pastorale. Je pense à l’évolu­
tion de la loi sur le jeûne eucharistique, à l’introduction de l’usage
de la langue vulgaire, aux premiers signes de valorisation des élé­
ments de l’inculturation, etc.

Le recueil n’est certainement pas complet. Il aurait été difficile
d’obtenir le caractère exhaustif, soit à cause de l’étendue du
domaine, soit à cause de la difficulté d’accéder à certaines sources.
Mais le matériel offert ici est suffisant pour faire comprendre l’effort
et la valeur du chemin parcouru.
Les documents sont disposés en ordre chronologique progressif,
avec une division liée à la durée des pontificats. On en indique tou­
jours la nature, l’autorité qui les a produits, la date d’émanation, la
source de laquelle l’original a été repris. La graphie du texte res­
pecte l’original aussi en ce qui regarde les majuscules, la manière de
citer les sources et de rédiger les notes. Entre parenthèses, dans le
cours du texte, est indiquée la page de la source originale, de
manière à faciliter la recherche du passage et sa reconstitution dans
le corps de tout le document. A la fin, deux index aident à retrouver
les sujets qui intéressent la recherche: un offre \'incipit des documents
de plus grande importance, soit papaux soit de la Curie romaine;
l’autre indique de manière analytique les thèmes principaux dans les
divers documents.
8.

Je n’ai pas indiqué de bibliographies des commentaires des divers
textes de la réforme, y compris les plus importants: en général les
périodiques desquels j’ai pris les documents donnent aussi un
commentaire, qui aide à comprendre la valeur des nouvelles formes
de célébration, leur histoire et les implications pastorales.

Une lecture globale des documents recueillis permet, avant tout,
une vision d’ensemble du travail et du chemin du mouvement liturgique
préconciliaire. Nous pouvons distinguer deux phases.

La première va du début du siècle à la fin de la deuxième guerre
mondiale On peut exprimer son engagement avec deux termes: les verbes
piirtiaparc et instmere et les substantifs correspondants. La préoccupation
est de promouvoir parmi les fidèles la compréhension et la participation
active à la célébration, selon un chemin déjà commencé dans le siècle
précédent et accentué à partir de Pie X La liturgie est intouchable dans
sa forme traditionnelle. Les concessions, qui dispensent des prescriptions
juridiques et liturgiques, sont peu nombreuses et timides. Il reste deux
moyens: la formation et scs aides (en particulier les missels pour les
fidèles) avec la traduction, qui permet la compréhension des textes.
XXII

CARLO BRAGA

S

L-b ,7.

%

.

L’autre commence après la seconde guerre mondiale On commence
à parler de réforme de la liturgie. Et on arrive graduellement à sa réalisa­
tion. On ne veut pas construire un nouveau Rite, une nouvelle liturgie.
On veut, plutôt, redécouvrir les origines de chaque rite, les alléger des ajouts
et des répétitions qui en ont obscurci la simplicité et la compréhension,
de manière à rendre plus facile la participation. Nous trouvons, indirec­
tement, une description de la méthode suivie par la Commission de la
réforme, dans le décret de promulgation de la seconde partie restaurée
du Pontifical romain, le dernier travail accompli par la Commission de
Pie XII (cf. n. 4111). L’engagement qui caractérise cette phase est indi­
quée par de nouveaux termes (verbes et substantiis), qui s’ajoutent aux
précédents. Ils sont: aptare, accommodare, instaurare, innovare, in novam
formam redigere, etc.. Cette terminologie passera au Concile et à la
réforme qui en provient, laquelle, tout en changeant beaucoup la
méthode préconciliaire, conservera le même vocabulaire. Il s’agit d’insérer
les termes dans la nouvelle réalité. Pour ce faire il est indispensable de
connaître l’histoire et ses expressions.
Mais, une lecture qui aide à relever les notes caractéristiques de chaque
période et pontificat, est également obligatoire: celles-ci constituent un
enrichissement et un achèvement progressif.

Pie X a aidé à redécouvrir la valeur fondamentale de la participation
à la liturgie, « source première du véritable esprit chrétien »: la connais­
sance des textes et des rites, la participation sacramentelle, spécialement
à l’Eucharistic, le chant, etc.. C’est sur ces notes que se développe son
oeuvre, tenace et minutieuse, comme dans la restauration du chant gré­
gorien. Les nombreux documents, détaillés et insistants, montrent com­
ment il était convaincu de l’effort à accomplir pour réaliser un engagement
si important. Et je crois que ses réformes se sont réalisées justement à
cause de cette constance.

Benoît XV a vécu les années douloureuses de la première guerre
mondiale. Il n’a pas eu l’occasion de penser aux réformes de la liturgie
Il a seulement complété l’édition de quelques livres liturgiques, déjà
commencée sous son prédécesseur. Il m’a semblé important d’avoir sous
la main les dispositions liturgiques du Code de Droit Canonique de 1917
qui, est de lui. Le texte est désormais une rareté. Il est utile également de
voir comment quelques concessions faites durant la guerre sont ensuite
passées graduellement dans la législation commune.
Pie XI est l’homme savant et studieux, enrichi par l’expérience pas­
torale faite dans le diocèse de Milan. 11 montre donc une préoccupation
pour la conservation du patrimoine culturel et artistique, la fondation de
quelques instituts, la constitution de quelques commissions, au moins
PRESENTATION

XXIII

4

pour l’Italie, la création de la section historique (qui ensuite travaillera
au service des réformes de Pie XII) près la Congrégation des rites, etc..
Sous son pontificat nous trouvons une série de documents qui sont
d’épaisseur notable, et qui montrent sa sensibilité pour les questions de
l’inculturation (ex.: ceux destinés à interpréter et à réglementer quelques
rites de nations de l’Extrême Orient) et l’acceptation des valeurs des
nouvelles cultures (ex.: dans le domaine de l’art), avec des indications
concrètes pour les missionnaires, invités à se former à ces nouvelles ou­
vertures. Son document plus directement liturgique est Divini cultus qui,
à vingt-cinq ans de distance, reprend les normes et l’esprit de Pie X
Sous son pontificat on enregistre aussi le tournant concret du mouve­
ment liturgique, qui tend à une participation plus vive des fidèles dans
les célébrations: se répand l’usage (encore incertain et timide aussi dans
la réglementation) de la Messe dialoguée, l’usage des missels des fidèles
et d’autres aides. L’ouverture des périodes précédentes se consolide et
prendra racine dans la conscience ecclésiale.
Pie Xll a engagé concrètement les grandes réformes, et a ouvert
sans crainte, la voie à une réforme générale de la liturgie. Les critères
étaient plus limités que ceux apparus pendant le Concile Vatican II, avec
l'apport de toute l’Église dans ses diverses réalités; mais ils ont préparé
les esprits et indiqué la voie aux réalisations postérieures.

Un premier courant présent dans les documents du pontificat de
Pie XII se ressent des années de la guerre: ceux-ci viennent à la rencon­
tre des difficultés du moment pour faciliter l’accès à la célébration. Le
plus souvent, l’initiative part des évêques, poussés par ces problèmes;
Rome seconde avec une ouverture graduelle, mêlée de sagesse et d’une
certaine appréhension. Mais les nouvelles réalités font leur chemin.
D'autre part, le Pape est déjà au courant de nombreuses situations, étant
donné qu’il avait pensé reprendre le Concile Vatican I. Plusieurs des in­
dications parvenues de la base sont réalisées, non en vertu d’un Concile,
mais par des concessions papales progressives.
La plus grande importance va, naturellement, au courant doctrinal
de ses documents, produits dans les années de la guerre et de l’aprèsguerre et au milieu des ferments de renouvellement social: Mystici Cor­
poris (1943), Mediator Dei (1947), Musteae sacrae disciplina (1955), le
discours au Congrès international de liturgie pastorale d’Assise (1956),
l’instruction de la Congrégation des Rites sur la Musique sacrée et la
Liturgie (1958). Ces interventions renforcent le développement du mou­
vement liturgique, en approuvent les ferments, lui indiquent le chemin
sûr. Aux documents de grand souffle, s’ajoutent les deux regardant les
ordinations: la définition de la fonction des deux évêques qui consacrent
XXIV

CARLO BRAGA

(1944) et la détermination des éléments essentiels dans l’ordination de
l’évêque, du presbytre et du diacre (1947).
Puis vient le courant des réformes. La première, quand au temps et
à la valeur, est la restauration de la Veillée Pascale (1951) on pourrait
dire que, de la part de la Commission instituée par lui trois années aupa­
ravant, cela a été un coup d’éclat pour attirer l'attention sur la réforme
La réforme de toute la Semaine Sainte (1955) a suivi quatre années plus
tard. On n’oublie pas la simplification des rubriques, la réglementation
regardant le jeûne eucharistique et les Messes du soir, l’approbation et la
concession, pour l’usage liturgique, de la nouvelle version du psautier
(1944).
L’introduction progressive de la langue vulgaire dans les célébra­
tions, mérite une note à part. Les pas ont été lents mais incisifs. Les
premières concessions regardent les lectures. On donne la possibilité de
les proclamer en langue vulgaire après la lecture en latin, donc directe­
ment en langue vulgaire, enlin on arrive à la suppression de la lecture
individuelle et silencieuse de la part des ministres pour une écoute
commune à toute l’assemblée. Suivent les Rituels: tout d’abord comme
concessions individuelles et pour divers rites; puis, en cascade, les Ri­
tuels bilingues, concédés tout au plus en forme stéréotypée, mais organi­
que, qui regardent la totalité des Conférences épiscopales. Dans mon
travail on ne rappelle, selon la nécessité, que les principales aires linguis­
tiques.
Jean XXIII a complété les travaux préparés par la Commission pour
la réforme, nommée par Pic XII, et demeurés en suspens avec sa mort
Puis est survenu le Concile Vatican II, grâce auquel la réforme de la li­
turgie, après la brève pause imposée par les travaux conciliaires, a repris
vigueur pour des entreprises plus amples. Pourtant la série de réformes
de Jean XXIII, n’est pas négligeable. Le bloc principal concerne les li­
vres liturgiques d’usage plus commun, le Bréviaire et le Missel, avec le
Codex rubricarum et les nouvelles éditions subséquentes des livres res­
pectifs. On n’oublie pas la réforme de la seconde partie du Pontifical
romain: de nombreux évêques, engagés dans la reconstruction de tant
d’églises dans l’après-guerre, demandaient une simplification des rites
traditionnels de consécration. Elles ne manquent pas non plus, les con­
cessions de caractère contingent, mais capables de faire progresser la ré­
forme ou d’éclairer sur sa convenance.

Les documents liturgiques de Paul VI appartiennent tous à la pé­
riode qui suit la promulgation de Sacrosanctum Concilium, et sont re­
groupés dans d’autres Enchiridion. J’ai conservé, pour la richesse de
contenu et en mémoire de l’esprit liturgique du pape, trois documents,
PRÉSENTATION

XXV

écrits par lui comme archevêque de Milan, qui regardent la formation li­
turgique, la célébration de Pâques et le dixième anniversaire de Mediator
Dei. Le Père Bugnini les avait déjà signalés (ci Ephemerides hturgicae 77
[1963] 217-344). J’ai voulu recueillir, par la suite, bien qu’en dehors de
la période fixée pour mon travail, les schèmes des Messes célébrées dans
la salle conciliaire pendant la dernière période (1965) du Concile. Ils ne
sont pas connus, alors qu’ils constituent un témoignage précieux des
premiers pas de la réforme de la liturgie, offerte comme expérience con­
crète aux évêques, pour la vivre personnellement dans la salle conciliaire
et l’utiliser comme exemple pour d’autres réalisations dans leurs diocè­
ses. Ils proposent la participation de toute l’assemblée par le moyen du
dialogue, du chant, de l’écoute de la Parole de Dieu en forme de lecture
continue, qui devait enrichir la communion des sessions conciliaires.

Le chemin de la participation à la liturgie, par la formation du cler­
gé et des fidèles, et la réforme des rites, a été long et laborieux, mais aus­
si plein de nombreuses réalisations courageuses, significatives et fécon­
des. Rendons grâce à l’Esprit du Seigneur et à tous ceux qui en ont été
les instruments: papes, évêques, commissions liturgiques, en particulier
les membres de la Commission de Pie XII, et tout le peuple de Dieu.
J’espère que la connaissance des pages d’histoire, que les documents
permettent de relire, sera utile pour apprécier le chemin parcouru et
pour en tirer une nouvelle impulsion à le continuer avec la même ferveur
et la même capacité de répondre aux valeurs de la vie chrétienne qui
sont profondément impliquées dans la participation à la liturgie.
Rome, le 2 février 2000
Carlo BRAGA, c.m.

XXVI

CARLO BRAGA

IBUIU -W

INDEX DOCUMENTORUM
ORDINE CHRONOLOGICO DISPOSITUS

t

DOCUMENTA PONTIFICATUS PII X

2.

8.

9.
10.
11.

12.
13.

14.
15.
16.

17.
18.
19.
20.
21.

Dc cantu sacro restaurando (01-05-1895)....................................... 3
Cantus favet pietati et devotioni (27-08-1903)............................. 11
« Fra le sollecitudini » — Instructio de musica sacra
(22-11-1903)..................................................................................... 12
Societas Caeciliana pro cantu gregoriano probatur
(01-12-1903)..................................................................................... 28
De musica sacra in Urbeinstauranda (08-12-1903)...................... 29
Instructio de musica sacra sedulo servanda (08-01-1904)............ 37
Bene accepti sensus animi Abbatis losephi Pothier
(14-02-1904)..................................................................................... 38
Laudatur Societas pro cantus gregoriani propagatione
(21-04-1904)..................................................................................... 39
De editione librorum liturgicorum cantum gregorianum
continentium typis vaticanis imprimenda (25-04-1904)............... 40
Coenobii Solesmensis opera laudatur in gregoriano cantu
restaurando (22-05-1904).............................................................. 44
Vota pro generali cantus gregoriani conventu Argentinae
habendo (23-01-1905).................................................................... 46
Normae ad parandam editionem librorum liturgicorum
cum cantu gregoriano (24-06-1905)............................................. 47
Normae pro edendis libris cantum gregorianum conti­
nentibus (11-08-1905).................................................................... 51
Editio typica librorum cantum gregorianum continentium
(14-08-1905).................................................................................... 53
De frequenti et cotidiana eucharistica communione
(20-12-1905).................................................................................... 55
De forma et valore notularum in melodiis gregorianis
(14-02-1906)..................................................................................... 60
Vaticana editio Kyrialis gregoriani authentica declaratur
(26-02-1906)..................................................................................... 62
De s. communione infirmis non ieiunis (07-12-1906).............
63
De usu linguae slavonicae in sacra liturgia (18-12-1906)............. 65
Opiniones erroneae de Sacramentis (07-07-1907)........................ 68
Editio typica Vaticana Gradualis Romani (07-08-1907).............. 70
INDEX DOCUMENTORUM

XXVII

SLu.-w - «------ -

-

'

B
B
B

22.

B

24.

B
B

25.
26.

B
B
B
B
B
B

27.
28.

B
B
B
B
B
B
B
B
B

31. De reproductione editionis typicae Vaticanae librorum liturgicorum cum cantu gregoriano (25-01-1911)............................ 93
32. De edendis Propriis cantum liturgicum continentibus
(24-02-1911).....................................................................................95
33. Facultas apponendi signa rythmica melodiis gregorianis
(11-04-1911).....................................................................................97
34. Normae pro editionibus librorum liturgicorum (17-05-1911)............ 98
35. De diebus festis de praecepto imminuendis (02-07-1911)............100
36. De nova Psalterii in Breviario Romano dispositione
(01-11-1911)................................................................................... 107
37. Rubricae ad normam Constitutionis Apostostolicae « Divino afflatu » (01-11-1911)............................................................ 111
38. Editio typica novi Psalterii (15-11-1911)........................................120
39. Quanam ratione Propria particularia reformanda sint
(15-05-1912)....................................................................................121
40. De celebrationibus post Beatificationes vel Canonizationes (22-05-1912)............................................................................ 122
41. Circa modulandas monosyllabas vel hebraicas voces
(08-07-1912)................................................................................ 124
42.
De calendariis particularibus (25-07-1912)................................ 125
43.
De sanctissima Eucharistia promiscuo ritu sumenda
(14-09-1912)................................................................................ 126
44.
Editio typica Antiphonahs diurni Romani (08-12-1912).............132
45.
De calendariis propriis reformandis (12-12-1912)......................133
46.
Circa usum veteris Psalterii in recitatione privata
(10-03-1913)................................................................................ 135
47.
Nova editio typica Martyrologii Romani (23-04-1913)............. 136

B

B

B

■

B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
B
■
B

23.

29.

30.

De commissariatibus dioecesanis in Italia constituendis ad
documenta et monumenta ecclesiastica tuenda (12-12-1907)........... 72
De lingua latina in seminariis sedulo excolenda et adhibenda (01-07-1908)......................................................................... 74
De editione typica Vaticana Gradualis Romani fideliter
accipienda (08-04-1908).................................................................. 75
Reformatio Curiae Romanae (29-09-1908).....................................77
Una eademque sit melodia gregoriana in libris universali·
bus et in Propriis (27-11-1908)....................................................... 80
Approbantur Litaniae in honorem S. loseph (18-03-1909).......... 81
De editionibus Propriorum cum cantu gregoriano
(24-03-1909).................................................................................... 83
Forma rythmica cantus gregoriani in editione typica
servetur (18-02-1910)...................................................................... 85
De aetate puerorum ad primam eucharisticam communionem admittendorum (08-08-1910)................................................. 87

XXVIII

INDEX DOCUMENTORUM

48.
49.
50.

52.
54.

56.
58.

Nova editio typica Ritualis Romani (11-06-1913)
137
De Officiis divinis novo modo ordinandis (MP “Abhinc
duos annos”) (23-10-1913)........................................................... 138
Rubricae generales iuxta Motu Proprio « Abhinc duos
annos » (28-10-1913).....................................................................141
De novo ordine Consultorum pro re liturgica instituendo
(16-01-1914)............................................................
148
De festis localibus a Religiosis recolendis(28-02-1914)............... 150
Editio typica Breviarii Romani (25-03-1914)............................... 152
De insuetis cultus titulis pro ecclesiis et imaginibus non
adhibendis (28-03-1914)............................................................... 153
Circa quaedam festa propria Religiosorum (22-05-1914)...........155
De luce electrica super altari non adhibenda (24-06-1914)...... 157
De vi approbationis Propriorum (28-11-1914)........................... 158
Circa syllabas hypermetricas in hymnis (14-05-1915)................. 159

DOCUMENTA PONTIFICATUS BENEDICTI XV

2.

8.
9.
10.

12.

13.
14.
15.
16.

Actuosa fidelium participatio liturgiae (15-03-1915).................. 163
Super cultu sacratissimi Cordis lesu Eucharistici
(03-04-1915)....................................................................................164
Facultas Missam ter celebrandi in Commemoratione
omnium Fidelium Defunctorum (10-08-1915)............................ 166
De sacerdotum et sacrorum ministrorum numero in bene­
dictione et consecratione sanctorum Oleorum (23-02-1916)........169
De lampade coram Ss.mo Sacramento (23-02-1916).................. 171
B.V. Maria vestimentis sacerdotalibus induta repraesen­
tari prohibetur (08-04-1916)......................................................... 172
Gradus celebrationis Commemorationis omnium Fide­
lium Defunctorum (28-02-1917).................................................. 173
Codex iuris canonici (27-05-1917)............................................... 174
De benedictionibus et sacramentalibus pro catechumenis
(08-03-1919)................................................................................... 273
Varii ritus ornamentum Ecclesiae (14-05-1919).......................... 274
Editio typica Antiphonalis diurni (23-10-1919).......................... 277
Index festorum in universa Ecclesia suppressorum
(28-12-1919)................................................................................... 278
Missionariorum accommodatio linguae et usibus localibus
(06-01-1920)................................................................................... 279
Editio typica “Memorialis rituum" (14-01-1920)........................281
Approbatio editionis Breviarii Bracarensis (06-02-1920)........... 282
Sacrae Liturgiae studium in Seminariis (26-04-1920)................ 283
INDEX DOCUMENTORUM

XXIX

17.
18.
19.
20.

21.
22.
23.

Editio typica Missalis Romani (25-07-1920)................................ 284
Instructio pro sacerdote caecutiente (12-01-1921)...................... 285
De addenda invocatione S. loscph laudi « Dio sia Bene­
detto » (23-02-1921)...........................................................288
Editio Missalis pro fidelibus lingua italica laudatur
(10-11-1921).......
289
Editio typica altera Martyrologii Romani(11-02-1922)............... 290
Facultates concessaecappellanis castrensibus(1914-1918).......... 291
Facultates Nuntiis, Internuntiis et Delegatis /Xpostolicis
pro locis suae missionis concessae (1920).................................... 295

DOCUMENTA PONTIFICATUS PII XI
1.

2.
3.

4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.

14.
15
16
17.

18.

XXX

De cineribus benedictis imponendis extra feriam IV Ci­
nerum (30-06-1922)........................................................... 303
De Missae dialogatae moderatione (04-08-1922)........................ 304
Urbana Musicae Sacrae altior Schola Pontificia constabili­
tur (22-11-1922)................................................................. 305
Super ieiunio eucharistico ante Missam (22-03-1923)................308
De bibliothecarum et archivorum custodia et usu
(15-04-1923)............................................................................... 310
De facultate celebrandi Missam sub dio ad normam can.
822 C.I.C. (26-07-1924)............................................................. 317
Pontificia Commissio Centralis pro Arte Sacra in Italia
constituitur (01-09-1924).............................................................319
De celebrationibus post Beatificationes vel Canonizationes (25-03-1925).......................................................................... 322
Editio typica Ritualis Romani (10-06-1925)................................324
De patrinis Baptismatis (25-11 -1925)......................................... 325
De forma paramentorumnon mutanda (09-12-1925)..................330
Efficacitas annuae celebrationis sacrorum mysteriorum
(11-12-1925)................................................................................ 331
Constituitur Pont. Commissio sacrae Archaeologiae et
Pont. Institutum Archaeologiae christianae (11-12-1925)......... 333
Normae pro impetrandis novis Officiis ac Missis
(20-02-1926)................................................................................339
De crematione cadaverum (19-06-1926).................................... 341
Approbatio Missalis Romano-Slavonici (09-03-1927)................ 343
De consecratione virginum pro mulieribus in saeculo vi­
ventibus (25-03-1927)....................................................... 344
De repraesentatione Spiritus Sancti in forma humana
(16-03-1928)............................................................................... 345
INDEX DOCUMENTORUM

if.

19.
20.
21.

23.
24.

26.
27.
28.
30.

34.
36.
37.

38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.

46.
47.
48.

De musica sacra restauranda (17-04-1928)
346
Sacrificium Christi et sacrificium Ecclesiae (08-05-1928).......... 348
De liturgia deque cantu gregonano et musica sacra cotidie
magis provehendis (20-12-1928).................................................. 349
De quibusdam vitandis et observandis circa Ss.mam Eu­
charistiam (26-03-1929)................................................................ 355
Sectio historica penes SRC constituitur (06-02-1930)................ 366
De sacrarum campanarum usu (20-03-1931)............................ 367
Normae pro petenda mitigatione ieiunii eucharistici pro
sacerdotibus ante Missae celebrationem (01-06-1931)............... 368
De musica sacra in ecclesiis adhibenda (25-02-1932)................ 370
De aetate confirmandorum (30-06-1932)................................... 371
De arte Christiana in Sinis fovenda (15-07-1932)........................373
lura et officia artis sacrae huius temporis (27-10-1932)............. 375
De presbytero sacramentum Confirmationis ministrante
(20-05-1934)................................................................................... 378
Liturgia fons doctrinae et unitatis (07-11-1934)..........................389
De arte sacra in India (17-12-1934)............................................ 390
Rituum varietas « quasi modulatae unius concentus vo­
ces » (21-12-1934)......................................................................... 392
Reditus ad fontes vitae christianae (1934)................................... 393
De postulatoriis litteris conficiendis (15-01-1935)...................... 394
Collectio Rituum in usum cleri Archidioecesis Vindobonensis (10-04-1935)........................................................................396
De participatione catholicorum in publicis obsequii signis
in honorem Confucii et in aliis publicis caeremoniis
(28-05-1935)................................................................................... 398
De arte sacra in laponia (01-06-1935)......................................... 403
Missam dialogatam locorum Ordinarii moderentur
(30-11-1935)................................................................................... 404
Liturgia, didascalia Ecclesiae (12-12-1935)................................. 405
Vis et virtus precationis Ecclesiae (20-12-1935).......................... 406
De moderandis piis fidelium peregrinationibus ad
Sanctuaria (11-02-1936)................................................................407
Participatio catholicorum caeremoniis publicis amorem
erga patriam exprimentibus (26-05-1936).............................
409
De arte sacra in Congo Belgico (14-12-1936)......................... .414
De novis cultus formis non introducendis et de abusibus
tollendis (26-05-1937)....................................................................416
/\rs indigena laudes Deo concinit (14-09-1937)..........................418
Varietas rituum catholicitatem Ecclesiae testatur
(25-03-1938)................................................................................... 420
De Ss.ma Eucharistia sedulo custodienda (26-05-1938)............ 422
INDEX DOCUMENTORUM

XXXI

49.

50.

54.
54a.

54b.
54c.
54d.
54e.

Specialis devotio erga sacrum Caput D.N.I.C. non intro­
ducenda (18-06-1938)................................................................. 43 1
Ritus in traditione populorum usitati a superstitionibus
purgandi (14-07-1938).................................................................432
De Communione quotidiana in seminariis et collegiis
(08-12-1938)................................................................................. 434
leiunii eucharistici mitigatio pro operariis fodinis addictis
(10-01-1939)................................................................................. 4 3 9
Benedictio nuptialis extra Missam(28-02-1939)...........................440
Facultates speciales quibusdamregionibusconcessae................ 441
Privilegia et facultates dioecesibus Americae Latinae con­
cessa (30-04-1929)........................................................................ 443
Privilegia et facultates Ordinariis Missionum concessa ( 1931 )....... 447
Facultates dioecesibus lugoslaviae concessae (1931)..................455
Facultates pro Missionaries Apostolicis (11-07-1935).................459
Facultates pro Alumnis proficiscentibus ex Collegio Urba­
no destinatis ad territoria subiecta jurisdictioni S.C. de
Propaganda Fide.......................................................................... 461

DOCUMENTA PONTIFICATUS PII XII
1.

2.

6.

8.

10.
11.
12.

13

Speciales facultates Ordinariis Americae latinae concessae
ad decennium renovantur (28-04-1939)..................................... 465
De custodiendis rebus ad historiam et artem sacram
spectantibus (24-05-1939)........................................................... 466
De rebus missionalibus prudentius tractandis (09-06-1939)....... 469
Notae proprietatesque populorum servandae (20-10-1939)....... 471
Circa quasdam caeremonias et iuramentum super ritibus
sinensibus (08-12-1939).............................................................. 474
Facultates concessae cappellanis castrensibus(08-12-1939)....... 477
Institutum Ambrosianum Musicae sacrae constituitur
(12-03-1940)............................................................................... 482
De iuramento super ritibus malabaricis (09-04-1940)............... 483
Missa in nocte Nativitatis Domini propter bellum vespere
484
pervigilii celebrari permittitur (01-12-1940)........................
486
De SS.ma Eucharistia sedulo custodienda (10-02-1941).....
487
Quaedam facultates pro dioecesibus Brasiliae (14-02-1941)..
Sacerdotibus custodia detentis facultas conceditur confes­
siones audiendi eorum qui sunt in eadem captivitate
(22-02-1941).............................................................................. 489
Indultum celebrandi Missam sine ministro pro dioecesi­
bus Germaniae (24-03-1941).................................................... 490

XXXI!

INDEX DOCUMENTORUM

i

14.
15.
16.

17.
18.
19.

20.
21.
22.
23.
24.

25.
26.
27.
28.

29.

30.
31.
32.
33.
34.
35.

36.
37.
38.

39.

> ·' -:2/ ’

Dispensatio super lege abstinentiae et ieiunii perdurante
bello universali (19-12-1941).......................................................492
Indultum Missam iterandi diebus ferialibus pro dioecesi­
bus Germaniae (1941).................................................................. 493
Mitigatio ieiunii eucharistici pro femineo servitio addictis
(1941)....................................................................................... ......494
De fidelibus hortandis ut Missae sacrificio frequenter ac
devote intersint (14-07-1941)........................................................495
Psalmorum explicatio in seminariis tradenda (05-08-1941).......498
De lampade SS.mi Sacramenti et de luminibus in sacris
functionibus adhibendis (13-03-1942)......................................... 501
Mitigatio ieiunii eucharistici pro militibus (12-08-1942)............ 503
Eucharistia centrum vitae christianae (13-03-1943)................... 504
Facultas sumendi aliquid liquidi antequam ad Euchari­
stiam accedatur (25-05-1943)......................................................506
Sacramentis et oratione Mysticum Christi Corpus succre­
scit ct alitur (29-06-1943)............................................................. 507
De custodia et protectione Eucharistiae adversus bellicos
incursus (15-09-1943)................................................................... 512
Liturgia sensum spiritualem S. Scripturae declarat
(30-09-1943)................................................................................... 515
Liturgia ab Ecclesiae auctoritate moderanda (24-12-1943)...... .516
De usu salivae in administratione Baptismi (14-01-1944)...... .519
Facultas adhibendi Olea sacra anno praecedenti benedicta
(28-01-1944)................................................................................... 520
Circa sacramcntalem absolutionem generali modo pluri­
bus impertienda (25-03-1944)...................................................... 521
De duobus Episcopis qui espiscopali consecrationi adsunt
(30-11-1944)................................................................................... 523
De clericorum institutione ad Officium divinum debite
persolvendum (02-02-1945).......................................................... 525
De nova psalmorum conversione latina (25-03-1945)............ ... 531
Sancta Sancte! (1945)................................................................... 534
De forma sacrarum vestium (14-06-1945)................................... 536
Prorogatur indultum dispensationis super lege abstinen­
tiae et ieiunii ecclesiastici (22-01-1946).................
537
De facultate novam psalmorum versionem assumendi in
Breviariis (26-07-1946).................................................................. 538
De facultate edendi libros liturgicos (10-08-1946)..................... 539
De Confirmatione ministranda iis qui ex gravi morbo in
mortis periculo sunt constituti (14-09-1946)............................... 541
Circa Missas vespertinas et ieiunium eucharisticum in
Gallia (20-11-1946)........................................................................550
DOCUMENTORUM

XXXIII

40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.

50.
51.
52.

53.
54.
55.
56.
57.
58.

59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68

69.

Celebratio Missae horis postmeridianis pro Belgio
(28-01-1947).................................................................................. 554
De cantu introitus (29-01-1947)................................................... 557
De quibusdam in arte sacra vitandis (25-02-1947)...................... 560
Concessio Antimensii Missionariis latinis (12-03-1947)............. 562
Liturgia quidpiam durabile et vivum (18-09-1947)..................... 563
De novae psalmorum conversionis usu (22-10-1947)................. 564
« Mediator Dei » (20-11-1947).....................................................565
Rituale lingua vulgari pro Gallia (28-11-1947)............................ 629
De sacris Ordinibus Diaconatus, Presbyteratus et Episco­
patus (30-11-1947)............................................................. 633
De Confirmatione administranda iis qui ex gravi morbo
sunt in mortis pericolo constituti in regionibus Missionum
(18-12-1947)................................................................................ 636
Facultas Missam iterandi diebus fenalibus pro Matrimo­
niis et Exsequiis (08-03-1948)........................................... 637
De institutione liturgica in Seminariis Sinensibus
(24-03-1948)................................................................................ 638
Confirmatio administranda fidelibus Orientalium Rituum
a presbyteris Latini Ritus (01-05-1948)...................................... 646
De sensu locutionis « perfidi iudaei » (10-06-1948).................. 648
Paroecia, domus populi christiani (10-07-1948)........................649
Lectiones lingua vernacula in Missa sollemni pro dioecesi
Carnutensi (20-07-1948).............................................................. 651
Concessio pro Confirmatione in U.S.A. (23-10-1948)............... 652
Iteratio Sacri diebus ferialibus pro dioecesi Cincinnatcnsi
(16-11-1948).................................................................................653
De recta interpretatione Encyclicae « Mediator Dei »
(25-11-1948).................................................................................654
De abstinentiae et ieiunii lege observanda (28-01-1949)............ 656
Facultates et gratiae pro America Latina (26-03-1949).............. 657
Effectus religiosi et sociales sacrificii Missae (23-03-1949)........ 660
Concessio Missalis lingua Sinensi (12-04-1949)..........................663
De cantu Vesperarum (12-04-1949)........................................... 665
Rituale Romanum lingua Indica (08-07-1949)............................666
Dc organo electrophonico (13-07-1949).....................................668
De musicae sacrae studio in seminariis fovendo (15-08-1949)........ 669
Dc lampade SS.mi Sacramenti et de luminibus in sacris
celebrationibus (18-08-1949)..................................................... 671
Circa Ss.mae Eucharistiae celebrationem et asservationem
(01-10-1949).................................................................... 672
De ordinanda Commissione pro Arte sacra in Italia
(26-10-1949).................................................................... 689

XXXIV

INDEX DOCUMENTORUM

70.

71.
72.
73.

74.

76.

77.
78.

79.
80.
81.

82.
83.
84.
85.
86.
87.

88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.

97.

De validitate Baptismi in quibusdam sectis collati
(28-12-1949)................................................................................... 691
Variationes in rubricis Pontificalis Romani circa ritus
sacrarum Ordinationum (28-02-1950)......................................... 692
Usus “Parvi Breviarii” pro Religiosis (21-02-1950).................... 698
Rituale lingua vernacula pro dioecesibus Germaniae
(21-03-1950)...................................................................................699
Facultates decennales Ordinariis Missionum concessae (1950)........ 701
Renovantur particulares facultates Ordinariis Missionum
Americae Latinae (15-09-1950)...................................................709
De sacerdotalis vitae sanctitate promovenda per Euchari­
stiae et Officii divini celebrationem (23-09-1950)......................711
Liturgia fidem Ecclesiae testatur in dogma Assumptionis
B. Mariae Virginis (01-11-1950)................................................ 716
Instauratio Vigiliae paschalis (Ordo Sabbati sancti 1951)
(09-02-1951).................................................................................. 720
« Quidquid boni, quidquid honesti ac pulchri variae gen­
tes habent » accipiendum (02-06-1951)..................................... 729
De appellatione « Divino Operaio » Christo Domino tri­
buta (28-12-1951).......................................................................... 732
Celebratio instauratae Vigiliae Paschalis ad triennium pro­
rogatur (Ordo Sabbati sancti 1952) (11-01-1952)...................... 733
Approbatio novae editionis Ritualis Romani (25-01-1952)........ 747
De quadam affinitate inter artem et religionem (08-04-1952)......... 748
« Dc arte sacra » (30-06-1952)...................................................... 750
Fideles optime orant ubi cum Ecclesia orant (15-11-1952)....... 754
Liturgia Adventus (08-12-1952)...................................................755
Additio invocationis in honorem B.M.V. in laudibus pro
reparatione blasphemiarum (23-12-1951)................................... 757
leiunii eucharistici nova disciplina (06-01-1953)......................... 758
Usus linguae italicae in celebratione Baptismi (02-02-1953)...... 770
Nova editio “Parvi Officii B.M.V.'' (12-03-1953)..................... -774
De Missa vespertina fcria V in Cena Domini (21-03-1953)....... 776
Pietas liturgica, anima vitae christianae (30-06-1953)................ 777
Paroecia, cellula socialis et centrum vitae liturgicae
(14-08-1953).......................................................................... 778
Ritualis lingua vernacula pro dioecesibus Galliae editio
altera (30-10-1953)........................................................................ 779
Studium Musicae sacrae alacriter fovendum (22-11-1953).... ...785
Disciplina ieiunii eucharistici in celebratione instauratae
788
Vigiliae paschalis (07-04-1954).............................................
Rituale lingua vernacula pro dioecesibus Americae Sep­
tentrionalis (03-06-1954)............................................................... 789
INDEX DOCUMENTORUM

XXXV

98.
99.
100.

101.
102.
103.
104.
105.

106.
107.
108.
109.
110.
111.
112.
113.

114.
115.
116.
117.
118.

119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.

Natura ei fructus sacrificii Missae (02-11-1954).......................... 793
Secundus Congressus internationales Musicae sacrae
(1955)........................................................................................... 797
Regalem B. Mariae Virginis dignitatem sacra Liturgia te­
statur (11-10-1954)............................................................. 800
Facultativa celebratio Vigiliae Paschalis prorogatur
(15-01-1955)................................................................................. 802
Lectiones lingua vernacula in Missa sollemni in dioecesi
Parisiensi (02-02-1955).................................................................803
De Missis horis postmeridianis celebrandis (22-03-1955).......... 804
De rubricis ad simpliciorem formam redigendis (23-03-1955)....... 805
Usus linguae vulgaris in Missis in cantu pro Germania
(29-04-1955)................................................................................. 815
Rituale lingua vernacula pro dioecesi Luganensi (11-11-1955)....... 816
Hebdomada sancta instaurata (16-11-1955)................................ 821
Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus (30-11-1955)................831
« Musicae sacrae disciplina » (25-12-1955)................................. 861
Approbantur cantus gregoriani ad Ordinem 1 lebdomadae
Sanctae pertinentes (11-02-1956)............................................... 878
De usu grammophonii et de choris mixtis in ecclesiis
(07-03-1956)................................................................................ 879
Ubinam actiones liturgicae Tridui sacri celebrari possint
(15-03-1956)................................................................................. 881
Interrogatio Episcoporum circa Breviarii Romani emenda­
tionem (17-05-1956)........................................................... 883
Cantus lingua vulgari in Missa (01-07-1956).............................. 884
Liturgia, Ecclesia, Christus (22-09-1956)................................... 885
Lectiones Missae lingua vernacula in dioecesibus Galliae
(17-10-1956).................................................................................899
Ordinationes et declarationes circa Ordinem Hebdoma­
dae Sanctae instauratum (01-02-1957)..............................900
Ampliatio indultorum circa ieiunium eucharisticum
(19-03-1957)................................................................................ 905
Quid requiratur ad validam concelebrationem (23-05-1957)....... 907
De forma et collocatione tabernaculi (01-06-1957).................... 908
De Missis vespertinis (19-03-1957)............................................. 910
De forma paramentorum (20-08-1957)...................................... 911
De ordine Diaconatus laicis forte conferendo (05-10-1957)........ 912
De lingua latina rite excolenda (27-10-1957)............................. 913
De institutione Musicae sacrae in seminariis Italiae
(22-11-1957)................................................................................917
De parte cerae apum aut olei in candelis in usum liturgicum adhibendis (13-12-1957)................................................. 923

XXXVI

INDEX DOCUMENTORUM

127.

128.
129.
130.
131.

132.
133.

134.

Instructio pro sacerdote infirmo vel caecutiente circa Mis­
sarum celebrationem eidem ex induito apostolico con­
cessam (15-12-1957).................................................................... 924
Facultas benedictionem cinerum iterandi in Missa vesper­
tina (05-02-1958)........................................................................... 927
Novi ritus in divina oificiane inducantur (14-02-1958)...............928
Infantes quamprimumbaptizandi (18-02-1958).......................... 929
Indulta pro Provincia Ecclesiastica Agracnsi (India)
(24-02-1958)................................................................................... 932
Rituale lingua vernacula pro dioecesibus Brasiliae
(14-03-1958)................................................................................... 934
Verba « mysterium fidei » in formula consecrationis ca­
licis non omittenda (24-07-1958)................................................. 938
Instructio de Musica sacra et sacra Liturgia (03-09-1958)......... 939

DOCUMENTA PONTIFICATUS IOANNIS XXIII

8.
9.
10.

12.
13.

14.
15.

Epistola paschalis Domini Patriarchae (18-04-1957)................. 973
Liber et calix (23-11-1958)...........................................................978
Confirmantur privilegia dioecesibus Germaniae quoad
usum linguae vernaculae (23-12-1958)........................................ 982
Celebratio Vigiliae paschalis sub fine noctis dominicae
Resurrectionis (28-01-1959)..........................................................983
Lectiones lingua vernacula in Missa pro dioecesibus Ger­
maniae (11-02-1959)..................................................................... 984
Sacerdos et hodierna rcnascentia liturgie a (18-02-1959)........ 985
Facultas pro Germania lectiones Hebdomadae Sanctae
lingua vernacula proferendi (09-03-1959)................................... 986
Liturgia unitatem Ecclesiae indicat ac promovet (29-06-1959)....... 987
Facultates et gratiae pro America Latina et Insulis Philippinis (08-08-1959)..........................................................................988
Nova editio Ritualis lingua vernacula pro dioecesibus
Americac Septentrionalis (11-10-1959).................
991
Variationes in Missali et in Rituali Romano in precibus
proludacis (27-11-1959).............................................................995
De recipiendis elementis culturae populorum ad iidem
accedentium (28-11-1959).......................................................... 9%
Rituale lingua Anglica et Gadelica pro dioecesibus 1 liber·
niae (12-12-1959)......................................................................... 998
Facultates decennales Ordinariis Missionum concessae (1959) ... 1001
Litaniae Pretiosissimi Sanguinis D.N. lesu Christi
(04-02-1960)
.......................................... 1010
INDEX DOCUMENTORUM

XXXVII

De S. Communionis distributione postmeridianis horis
(21-03-1960)............................................................................... 1012
17. De cultu Pretiosissimi Sanguinis D.N.I.C. promovendo
(30-06-1960)............................................................................... 1014
18. “Rubricarum instructum” (25-07-1960)................................... 1017
19. Novus rubricarum Breviarii ac Missalis Romani Codex
(26-07-1960)...............................................................................1020
20. De servandis in calendariis particularibus inde ab anno
1961 (26-07-1960)......................................................................1104
21. Ordinationes ad librorum liturgicorum editores
(26-07-1960)............................................................................. 1106
22. Ordinationes ad librorum liturgicorum editores directe a
S. Rituum Congregatione datae (11-1960)............................... 1109
23. Laudibus in blasphemiarum reparationem additur invo­
catio de Pretiosissimo Sanguine ( 12-10-1960)................1118
24. De benedictione Oleorum extra feriam V in Cena Domini
(14-11-1960).............................................................................. 1119
25. Applicatio novi Codicis rubricarum anticipari nequit
(26-11-1960).............................................................................. 1121
26. Novus index dierum festorum, cum obligatione litandi
Sacrum pro populo (03-12-1960)............................................. 1122
27. De servitio chorali novo rubricarum codici accommodan­
do (03-12-1960)............................................................... 1124
28. Laudes matutinae non possunt anticipari nec in recitatio­
ne a solo (28-12-1960).................................................... 1125
29. De calendariis particularibus et Officiorum ac Missarum
Propriis ad normam et mentem codicis rubricarum revi­
sendis (14-02-1961)................................................................... 1126
30. “Collectio rituum" pro dioecesibus linguae hungaricae
(17-03-1961).............................................................................. 1137
31. Approbatio editionis typicae Breviarii Romani (05-04-1961).... 1139
32. Editio typica emendata II Partis Pontificalis Romani
(13-04-1961)............................................................................. 1140
33. Instructio pro sacerdote infirmo vel caecutiente circa
Missarum votivarum celebrationem eidem /Xpostolico
induito concessam (15-04-1961).............................................. 1143
34. Pont. Institutum Liturgicum Anselmianum canonice
erigitur (17-06-1961)................................................................ 1146
35. Momentum Marialis Rosarii in vita christiana (29-09-1961)........ 1148
36
De Communione infirmis distribuenda horis postmeridia­
nis (21-10-1961).............................................................. 1152
37. In Quinquagesimum annum a condito Pont. Instituto
Musicae sacrae in Orbe (08-12-1961)............................ 1153
16.

XXXVIII

INDEX DOCUMENTORUM

38.

39.
40.

41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.

Divinum Officium est sacerdotum praestantissima sibique
propria supplicandi ratio (06-01-1962)................................ 1156
De latinitatis studio provehendo (22-02-1962)....................
1169
Editio « typica » emendata I Partis Pontificalis Romani
(28-02-1962)................................................................................. H76
“Collectio rituum pro America Latina” (1962)......................... 1178
Ordo Baptismi adultorum in varios gradus distribuitur
(16-04-1962)................................................................................. 1180
Approbatio editionis typicae Missalis Romani (23-06 1962)..... 1201
Hortatio ad paenitentiam ad Dei auspicandam protectio­
nem super Oecumenicum Concilium (01-07-1962).................. 1202
Facultas delegandi ministros extraordinarios Confirmatio­
nis tempore Concilii Oecumenici Vaticani II (04-10-1962) 1211
De S. loseph nomine Canoni Missae inserendo (13-11-1962)..... 1213
S. Communio claustralibus distribuenda extra Actionem
Liturgicam Feriae VII lebdomadae Sanctae (01-02-1963)...... 1214

"i

DOCUMENTA PONTIFICATUS PAULI VI
De institutione liturgica (07-02-1957)........................................1217
Decennium Litterarum Encyclicarum “Mediator Dei”
(14-09-1957)..................................................................................1237
Pascha nostrum (03-1959)......................................................... 1251
Missae in quarta periodo Concilii Oecumenici Vaticani II
celebrandae (1965)....................................................................... 1273

IBI

INDEX DOCUMENTORUM

XXXIX

SIGLARIO

Riportiamo solamento le sigle più correntemcnte usate nell’indicazione
delle fonti dei documenti. Altre citazioni sono indicate più completamente ncl corso deUopera. Per i libri liturgici, poi, è indicato il titolo
completo dell’cdizione.

AAS
Ambr.
ASS
Boll. Cec.
DP

DSRC

EL
Ench. Cler.

ME
Periodica
QLP

Rass. Greg.

SyHoge

Acta Apostolicae Sedis, Città dei Vaticano, 1908 ss.
Ambrosius, Milano, 1925 ss.
Acia Sanctae Sedis, Roma, 1872-1909
Bollettino Ceciliano dell’AISC, Roma, 1909 ss.
A. BUGNINI, Documenta Pontificia ad instaurationem liturgicam spectantia, 2 voll., Edizioni Liturgiche, Roma,
1953,1959
Decreta authentica Congregationis Sacrorum Rituum, Ί
voll., Roma, 1898-1926. Collectio decretorum ad S Liturgiam spectantium, Edizioni Liturgiche, Roma, 1947
Ephemerides Lilurgicae, Roma, 1887 ss.
S. Congr. de Institutione Catholica. Enchiridion Clerico­
rum. Documenta Ecclesiae futuris sacerdotibus formandis,
Ed. II, Typis Pol. Vaticanis, 1975
// Monitore Ecclesiastico (dal 1950, Monitor Ecclesiasti­
cus), Roma, 1876 ss.
Periodica de re morali, canonica, liturgica, Roma. 1911 ss.
Questions Liturgiques et Paroissiales, Louvain (Belgio),
1911 ss.
Rassegna Grcgonana, Roma, 1902 ss.
Rivista Liturgica, Abbazia di Finalpia 1914-1963, LDC,
Torino, 1964-1995; Abbazia S. Giustina, Padova, 1996 ss.
Sylloge praeciporum documentorum recentium Summorum
Pontificum et S. Congr de Propaganda Fide necnon alia­
rum Congregationum Romanarum, ad usum Missionariorum, Typis Pol. Vaticanis, 1939

SIGLARIO

XLI

De cantu sacro restaurando

Litterae pastorales Card. Joseph Sarto, Patriarchae Veneriarum, 1 maii 1895
EL 18 (1904) App. 1-12; Rass. Creg. 1903, App., 12 pp. (DP I, 1-9). Etsi
hoc documentum haud sit proprie « pontificium », illud maluimus inte­
grum referre, cum contineat principia et normas, quae a. 1903 toti
instaurationi praefuerunt; immo quaedam in Motu proprio « Tra le sollecitudini » ad litteram inveniuntur, uti ex collatione textuum patet.
Quapropter hae litterae vere prima et genuina manifestatio mentis Pp.
Pii X dicendae sunt.
/5/ Le leste centenarie, che abbiamo teste celebrate nella basilica Mar- 1
ciana, e che furono per tuiti i titoli da Dio benedette, mi oftrono
Topportunita di richiamarc la vostra attenzione sopra uo argomento di
somma importanza, che deve impegnare la sollccitudine, come dei Patriarca, cosi di tutti coloro, ai quali deve star a cuore Tonore della reli­
gione e la santificazione delle anime, vale a dire sui Canto ecclesiastico.
Secondo la dottrina tradizionale dei Padri della Chiesa, i canoni det
Concilii, le bolle dei Papi, i decreti disciplinari della S. Congregazione
dei Riti e la natura stessa della cosa, la s. Chiesa non ammette nella sua
liturgia, se non quel canto e quella musica, che corrispondano ptenamente, sia al fine generale della stessa liturgia, che e 1’onore di Dio e
Tedilicazione dei fcdeli, sia al fine speciale dei canto e della musica sacra,
che è di eccitare per mezzo della mclodia i fedeli alia dcvozione, e disporli ad accogliere con maggiore alacrità in se medesimi i i rutri della
grazia, che sono proprii dei santi misteri solennemente celebrati.
Per conseguenza la musica sacra, per la stretta unione che ha con la li­
turgia e coi testo liturgico, deve partecipare in grado somnio delle qualità, che sono proprie di esso, e possono ridursi a queste tre principali: la
santità, la bontà dell'arte e l'universalità.

La Chiesa ha costaniemente condannato tutto ciô, che nella musica sacra 2
è leggero, volgare, triviale e ridicolo; tutto ciô che è profano e teatrale sia
nella forma della composizione, sia nel modo con cui essa viene propo­
sta dagli csecutori: sancta sancte. Essa ha in ogni tempo fatto valere nelle
sue musiche le ragioni dell’arte vera, per cui ha meritato sommamente
DE CANTU SACRO RESTAURANDO

3

della civilté, perché si deve al benefico influsso della Chiesa, se Parte
musicale si svolse a poco a poco durante i secoli, e si perfeziono nei suoi
varii sistemi. Per ultimo la Chiesa ha avuto costante riguardo aU’universalità délia musica da essa prcscritta in forza di quel principio tradizio
nale, che come è una la legge del credere, cosi sta una la forma della pregbtera, e, per quanto è possibile, la norma del canto.

3 E la Chiesa ha saputo creare e proporre un doppio genere di musica, che
corrisponde pienamente aile ire qualité della musica sacra pur ora indi­
cate.
11 primo è il canto strettamente liturgico, ossia il canto gregoriano, che la
Chiesa romana, come consta dalla iradizionc di ben dodici secoli, ricevette dal grande pontefice S. Gregorio e sparse uni-f6Jformemente in­
sterne alla sua liturgia in tutte le chiese del mondo: canto, che per la santità della sua origine e delle sue forme è il solo, che la Chiesa propone
come veramente suo, e quindi il solo che accoglie e prescrive nei suoi li­
bri liturgici; che come cosa d'arte ha formato sempre e forma tuttavia
I’ammirazione profonda di tutu i dotti cultori delle discipline musicali,
ed è cost superiore ad ogni privato gusto nazionale, che tutto il mondo
lo accolse sempre, e lo accoglie tuttavia come musica veramente univer­
sale Perché, anche non aiutato da ritmo o misura, offre agit intelligent!
imparziali un caraltere di grandezza, una armonia piena di nobilté e una
féconda variété di affetti nella stessa ripetizione della melodia, che risponde perfettamente ai sentiment! della natura.
4 L’altro genere è la classica polifonia propria in modo particolarc della
scuola romana, la quale nel secolo XVI ottenne il massimo della sua perfezione per opera di Pier Luigi da Palestrina, e continuo poi in quel se­
colo e anche nel seguente a produrre composizioni di cosi eccellente
bonté liturgica e musicale, che formano anch’esse fino ai nostri giorni, c
nonostante il progresso della musica moderna, I’ammirazione del mondo
intero Questa classica polifonia ispirandosi al canto gregoriano ha nelle
suc forme un carattere di santité c di misticismo cosi spiccato, che la
Chiesa la giudico sempre convenire al tempio, anzi la sola veramente degna di stare a lato dei canto gregoriano; ed essendo somnio il suo valore
come cosa d’arte. appartiene percio, non meno dei canto gregoriano, al
patrimonio universale d’ogni nazione.
5 Per questo la Sacra Congregazione dei Riti coi regolamento dei 24 scttembre 1884 e con l’altro del 6 luglio 1894 riconoscendo la somma
sconvenienza, che nelle lunziom liturgiche siano introdotte certe forme
musicali, che disonorano la santité del tempio, non solo le ha condannate. ma ha dato agit Ordinari uno speciale precetto di curare la musica sa­
cra. ed ha anchc loro intimato di usare le pene ecclesiastiche per ottenere, che sia bandita dalle chiese ogni musica profana.
;

PIUSX

E di questo genere è propriamente quello stile teatrale, che prese voga in 6
Italia durante il nostro secolo. Esso non présenta affatto nulla, che rtcordi il canto gregoriano e le forme più severe della polifonia; il suo ca­
rattere intrinseco è la leggerezza senza nserva; la sua forma melodica.
sebbene sommamente gradita all’orecchio, è sdolcinata all'eccesso, il suo
ritmo è quello della poesia italiana nelle forme più saltanti; il suo fine c il
piacere del senso, e quindi non mira ad altro che all cffeito musicale, il
quale torna tanto più gradito all’orecchio del volgo, quanto più è manicrato nei pezzi di concerto e più clamoroso nei cori; il suo andamento è il
massimo del cosiddetto convenzionalismo, che si scorge sia nella composizionc c tessitura dei singoli pezzi, sia nel complesso di uno spartito:
l’aria del basso, la romanza dei tenore, il duetto, la cavatina, la cabaletta
e il coro finale, /7/ tutti pezzi di convenzione, che non mancano mai. E
non si aggiunge, che tante volte si presero le stesse mélodie teatrali acconciandole malamente sui testo sacro; più spesso se ne composero delle
nuove, ma sempre sulla loggia del teatro, o con reminiscenze di quoi
motivi, riducendo le lunzioni più auguste della Religione a rappresentazioni profane, cambiando la chiesa in teatro, profanando i misteri della
nostra fede a tal punto da meritare il rimprovero di Cristo ai profanatori
del tempio di Gerusalemme: Vos autem fecistis illam speluncam latronum
Né è a dire che, la Chiesa colle sue ultime prcscrizioni intimi soltanto il
canto gregoriano o il canto polifonico, vietando assolutamente le produzioni moderne. No, questa madré dei vero progresso non impedisce, che
anche il nostro secolo si faccia ricco di opere proprie di vera musica sa­
cra, purché le nuove produzioni, e ne abbiamo pur tante, gareggino colle
antiche di perfetto stile religioso, e siano bandite per sempre dai templi
le musiche lussuriose e clamorose del teatro: ogni musica per canto c per
suono d'indole profana.

So bene, che gli awersari dei vero canto ecclesiastico non mancano di 7
produrre argomenti per mantenersi nella loro deplorevole ostinazione.
ma basteré solo accennarli per averli confutati.
11 primo argomento è la moka slima che godettero i maestri composi­
tori, alcuni dei quali erano ferventi cattolici, e scrissero le loro musi
che con ispirito di pieté, sforzandosi di dare musicalmente ogni migliore espressione alie parole del sacro Testo. Ma se cio basta a
scusare i maestri, non basta a salvare le loro composizioni Essi non
awcrtirono la falsa correntc che seco li trascinava, e credettero in
buona fede, che ogni forma musicale, purché fosse capace di esprimere in qualchc modo il senso delle parole, potesse per cio solo adoperarsi anche in chiesa.
Un secondo argomento: la grande facilité che si trova nell’escguire tali 8
musiche moderne, ottenendosi effetti molto chiassosi con pochi mezzi
DP CANTU SACRO RESTAURANDO

5

Di latte bastano due o ire voci dt concerto per inlilzare l’uno dopo
l’altro gli assoit’, i duetti e con akre poche voci clamorose nei cori di in­
termezzo e finali, le musiche anche assai lunghe sono allestite. Ma taie
facilita di eseeuzione non è sufficiente a giustificare la mancanza prcssoché
assoluta dei carattere sacro nella musica liturgica, tanto più che si possono avere cogli stessi mezzi delle musiche egualmente facili, ma dignitose,
non assordanti col loro strepito, ma conformi allo spuito della Chiesa.
9 z\nche il piacere del gusto depravato sorge nemico alia musica sacra, non
potendosi negare che le musiche profane per essere di facile comprendimento, e sovra tutto molto ritmiche, tanto più sono gradite quanto c
minore in chi le ascolta la vera e buona educazione musicale. Per questo
si dice, che esse piacciono al popolo, e si ha il coraggio di asserire, che
modificando e sopprimendo nelle chiese [8] tale stile, dimmuira la frequenza dei fedeli allé funzioni liturgiche. Ma senza notare, che il solo
piacere non è mai stato il retto criterio per giudicare delle cose sacre, e
che il popolo non dev’essere secondato nelle cose non buone, ma educa­
to c istruito; io dire», che troppo si abusa di questa parola popolo, il quale
si dimostra ncl iatto ben più serio e devoto di quel che d’ordinario si
crede, gusta le musiche sacre, né lascia di frequentare le chiese, dove
quelle si cseguiscono. E una prova luminosa si è avuta durante le feste
centenarie nella Basilica patriarcale di S. Marco, dove per quattro giorni
continui, essendosi eseguita con tutto rigore di termine musica sacra o
del canto Gregoriano o del canto polifonico alla Palestrina, il popolo vi
assistette entusiasmato e devoto; e non solo gli insigni Prelati, che le decorarono di loto presenza, ma anche dei maestri, distinti cultori della
musica profana, non si peritarono di lodare e di lar pubblica nei giornali
la loro ammirazione per le armonie sublimi del canto chiesastico, santo,
artisiico, e tale da innalzarci dalle miserie di questa terra e larci pregustare le bellezze dei canti del cielo.

10 (Jn’altra obbiezione al canto liturgico è quella di esser breve assai, per
cui in ire quarti d’ora si finiscc una Messa solenne, Sicuro! Il popolo
sempre si stanca delle lunghe funzioni, ma per secondare il gusto del
popolo (attend alia logica) la Messa solenne dev’essere lunga, al canto si
devono premettere lunghi preludii di sinlonia, il canto dev’essere interrotto con eterni intermezzi, e, perché piaccia la musica, almeno venti
volte dev’essere ripetuto il gloria, il laudamus, il gratias, il Domine senza
dire delle mille ripelizioni del credo con pericolo tante voile di lar dire ai
canton, che dovrebbero lare con esso la professione di fede, i più ma·
dornali spropositi e le eresie più spavenlevoli. E il popolo cost è conten­
to, perché linito il credo, per esso è finita la Messa, e inlilza la porta fa­
sciando il tempio quando proprio comincia l'azione augusta del
sacrificio. Ma intanto è invalso nef popolino il pregiudizio, che la Messa
6

PIUS X

in canto non vale a soddisfare il precetto, e il clero, quasi persuaso della
profanazione di tali Messe con tali musiche, concorre a confermare la
falsa opinione; c voi vedrete, che in quasi tutte le chiese, durante la Mes­
sa solenne, si celebra una Messa piana: nuovo argomento del popolo di
abbandonare il tempio in qualunque punto si trovi la Messa solenne. che
in via ordinaria per il popolo specialmente viene applicata.

Un ultimo argomento finalmente per far la guerra alia musica sacra è tolto dall’amor di patria, e si osleggia il canto liturgico, sia pur gregoriano
o polifonico, perché musica tedesca. E qui si arriva proprio al ridicolo,
perché san Gregorio Magno, a cui tra le moite opere si attribuisce il me­
rito di aver composto l’antiionario ed istituita una scuola particolare del
canto, che dal suo nome gregoriano lu detto, non era tedesco ma romano
della famosa famiglia patrizia Anicia - come sono italiani Pier Luigi da
Palestrina, il [91 Viadana, il Lotti, il Gabrieli e cento altri, che special­
mente nei tre secoli passati ci hanno lasciate tante opere di musica sacra
polifonica. - Diciamo piuttosto a nostra grande vergogna, che noi, non
tenendo conto di questi capi d opera, che ammuffivano nei nostri archi­
vi, coperti di polverc, li lasciammo asportare come cianciairuscole dagli
studiosi alemanni, che ne fecero tesoro, li studiarono, li imitarono. c pochi mesi la arrivavano a Venezia da Lipsia dov’erano nuovamente im­
pressi, 32 volumi delle opere musicali di Palestrina, e in molti di questi
volumi in loglio nella seconda pagina c stampato: Veneliis apud Haere­
dem HieronymiScoti M DC.

I

Né si dica, che se Palestrina vivesse in questi giorni scriverebbc tutt'altra
musica. Pier Luigi da Palestrina se fosse tra noi, come perlecto conoscitore delle regole liturgiche cd artistiche, non potrebbe darci che una
musica corrispondcntc alla santità del luogo, ed attinta a quella fonte pe­
renne di ogni musica sacra, che è il canto ecclesiastico.
Sciolte le più o meno série obbiezioni latte dagli awersari della musica
sacra, a togliere, com’è del mio dovere, per quanto c possibile, gli abusi,
che in taie argomento si sono introdotti anche nei Patriarcale di Vene­
zia, sono venuto nella determinazione di nominare una Comissione, la
quale debba vegliare sull’esatta osservanza del regolamcnto dato dalla
Sacra Congregazione dei Riti il 21 luglio 1894’ e sopra altre disposizioni,
che a maggior intelligenza di quelle sono per dare.

1. Essendo in ogni lunzione liturgica determinati i testi e l’ordine con
cui devono proporsi, non è lecito, né di confondere quest’ordine, né di
cambiare i lesti prescritti, né di omettcrli. E quindi in ogni Messa solen­
ne devono essere cantati non solo il Kyrie, il Gloria, il Credo, il Sanctus, e
Γ/lg/n/i Dei, ma anche l’introito, il graduate, l’offertorio e il communio;
1 EL8 (1894) 498-504.

DE CANTU SACRO RESTAURANDO

e soltanto dopo le parti variabili saré permesso un mottetto toko dalle
parole della liturgia o della sacra Scrittura.

14 2. Nell’officiatura dei Vespri si dcve seguire la norma del Caeremoniale
episcoporum, che prescrive il canto gregoriano per la salmodia, e permet­
te la musica figurata per 1’inno. Sara hello perd, specialmente nelle maggiori solennité, di alternare il canto gregoriano del coro coi cosi detti falsibordoni.

15 3 Le antilone dei Vespri devono essere escguite nel canto gregoriano lo­
ro proprio, e sc pure si cantassero in musica polifonica, non devono mai
avere né la forma, né l’ampiezza di un mottetto o di una cantata.

16 4 Negli inni dev’essere conservata la forma tradizionale dell’inno e
quindi proibito di cantare p. es. il Tantum ergo per modo, che rappresenti una romanza, una cavatina, un adagio, e il Genitori un [ 10] al­
legro.
17 5. Sebbcne la musica propria délia Chiesa sia la musica puramentc vo­
cale, nondimeno e permessa eziandio la musica con accompagnamento
d'organo, c con licenza speciale dellOrdinario, giusta la prescrizione del
Caeremoniale episcoporum, anche dcll’orchestra limitata solamente agli
strumenti d'arco, csclusi sempre i iragorosi o leggcri, quali sono il tamburo, i piatti, i tromboni, i campanelli, gli uccelletti e simili.

18 6. Siccome il canto dcve sempre primeggiare, cosi l’organo e la orchestra
devono scmplicemente sostcnerlo e non mai opprimerlo; e nei preludii,
intcrludii e finali tanto l’organo corne l’orchestra devono partecipare di
tuile le qualité, che ha la vera musica sacra, e che si sono precedentemente annoverate.
19 7. È proibito in Chiesa l’uso del pianoforte e il suono delle bande, che
potranno soltanto essere permcssc nelle processioni esterne, quando ne
sia fatta a tempo debito dimanda al Patriarca, che potré accordare, ma
sempre colla condizione, che non si suonino pezzi profani.

20 8. Non si ammettano a far parte della cappella di chiesa se non uomini
di conosciuta pieté c probité di vita, i quali col loro devoto contegno du­
rante le funzioni liturgiche si mostrino degni dell’ako ufficio che esercitano Sara pur conveniente che i cantori, menlre cantano in chiesa, vestano Γabito ecclesiastico e la cotta, e se iossero raccolti in cantorie
troppo esposte al pubblico, sicno difesi da grate o da cortine.

21 9. Le donne non possono far parle del coro o della cappella musicale; e
quindi, se si vogliono adoperare le voci acute dei soprani e dei contrahi,
si abbia cura speciale di educare ragazzi secundo l’uso antichissimo della
Chiesa, corne evidentemente ce lo dimostra la vita di san Gregorio Ma­
gno. - /\lle religiose e alie persone, che appartcngano alie congregazioni
β

PIUS X

femminili, è permesso soltanto di cantarc da sole le parti, che spettano al
corn, c cio solamente nelle chiese e cappelle dei loro monasteri cd istituti.

10. Si eviti, come abuso gravissimo, che nelle sacre funzioni la liturgia 22
apparisca secundaria e quasi a servizio della musica, mentre Ia musica ê
semplice parte della liturgia e sua umilc ancclla.

Premesso questo, ordino:
1. Che da qui innanzi, cominciando dal prossimo venturo settembre,
non si canti in qualsiasi chiesa del Patriarcato musica alcuna né per Mes­
se, né per Vespri o benedizioni, la quale non sia stata prima presentata
alla Commissione, che avrà il suo ufficio nel Patriarcato, ivi sarà lasciata
un certo tempo pel relativo esame, c dalla Commissione stessa e da me
munita della approvazione.
2. Che tuiti i Molio Rev.di Picvani entro un quadrimestre mi notifichino
il nome, il cognome e l’abitazione dell’organista delle loro chiese, e li
obblighino a portare alia Commissione le musiche, che [11/ di solito
suonanp. Che se suonassero a fantasia, esigano da essi la dichiarazione di
esser pronti a dar la prova della loro abililà innanzi alla Commissione
Quando si rifiutassero di cio fare, i R.mi Picvani riferiranno la cosa a me,
ed io prendero gli opportuni p rowed i ment i, non potendosi tollerare lo
stato attuale delle cose.

*

3. Non si ascoltino le querimonie dei caniori, i quali lamcntano, che con
questo regolamento si loglie loro Punico mezzo a procurarsi il necessario
alia vita. Come per il passato cost in awenire, eseguendo musica liturgica, possono esserc adoperati per qualunquc funzione pochi e molli can­
tori a secunda dei mczzi. dei quali possono disporre le labbricerie. Basta
soltanto che i signori cantori si rivolgano alia Commissione patriarcale,
la quale indicherà sparlili senza numero di musica sacra, anche di facilissima esecuzione, con cui compicrc il loro doverc di cristiani ossequenti
alie leggi della Chiesa, e corrispondere altrest alie esigenzc dei commit­
tenti.
4. La S. Congrcgazione dei Riti giustamente osserva, che una composi- 26
zionc anche ot tinia di musica polifonica puô divenire sconvcniente per una
caltiva esecuzione, e prescrive apertamente, che quando o non si abbiano
buone musiche, o non si sappiano eseguir bene, si adoperi nelle funzioni
strettamente liturgiche il canto gregoriano

5. Impongo a tutti i sacerdoti dei Patriarcato Pobbligo di nolificarmi gli 27
abusi, dei quali potessero essere testimonii in qualsiasi chiesa; c sappiano
tutti, che il Patriarca in iorza del 3° articulo della 2* parte dei regola­
mento emanato dalla S. Sede e deciso di applicare le pene canoniche
contro coloro, che non si conlormasscro ad ogni singolo articulo dei reDE CAN TU SACRO RESTAURANDO

9

■ * J

a»

golamento della S. Scde e delle norme, che impongo colla presente in
virtu di santa obbedienza.
28 Nessuno di voi, o ven sacerdoti, farà certo le meraviglie per questa mia
lettera, nclla quale non ho latto altro che richiamare le ingiunzioni autorevoli della S. Cpngregazione dei Riti, e quanto per voi, prima ancora di
questa lu in gran parte stabilito nel Sinodo diocesano Veneto del 1865.2*
29 D’ahronde voi sapete quanto influisca il culto csterioie per eccitare negli
animi la pietà e la divozione; e tra gli atli dei culto esercita un’azione potentissima il canto, che, al dir di s. Bernardo, in Ecclesia mentes homi­
num laetificat, fastidiosos oblectat, pigros sollicitat, peccatores ad lamenta
invitat, nam quantumvis dura sint corda saecularium hominum, statim ac
dulcedinem Psalmorum audierint, ad amorem pietatis convertuntur (Ad
sororem, cap. LU, n. 122). Ma per avere questi effctli salutari è assolutamente necessario, che il canto sia quale lo prescrive la Chiesa, perché
altrimenti, come disdicono alia maesta dei tempio gli ornamenti profani
delle sale, cost, e molto piii, disdice la leggcrezza dei canto e dei suono,
pel quale potremmo provocare lo stesso castigo, onde furono colpiti i figli di Aronne, Nadab ed Abiu, che usando fuoco profano pel sacrificio,
furono da un fuoco celeste [12] consumait: Egressusque ignis a Domino
devoravit eos, et mortui sunt coram Domino) E questo castigo lo po­
tremmo provocare anche per lo scandalo, che da tali musiche profane
soffrono non solo i buoni distrait! nella loro divozione, ma anche gli eterodossi, gli scismatici, che io stesso ho sentiti tante volte deplorare cotali
profanaziom, per le quali in nobis patitur opprobrium Christus, in nobis
Christiana lex maledictum.

30 Oh, venerabili sacerdoti, non ci rendiamo rei di tanto sacrilegio; e Vene­
zia. che fu per si lungo tempo cultrice dei bello nell’arte, sia anche in seguito, come nei tempi del suo massimo splendore, cultrice della musica
sacra cosi, che quanti visiteranno le nostre chiese e assisteranno alie sa­
cre funzioni debbano ripetere: Oh quanto cari, o Signore, sono i tuoi ta­
bernaculi! La mia anima vi sospira e vien meno per dolcezza nei tuoi
atrii santissimi. Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! Concu­
piscit et deficit anima mea in atria Domini4

2 Parte V. c IV. n 9, 10, 11

1 Lev 10, 2.
1.

10

PIUSX

Cantus favet pietati et devotioni

Ex autographo Pii X ad Rcdactores periodici Rassegna gregoriana, 27
aug. 1903

Kass. grcg. 2 (1903), App., p. 2; DP I, 9

Convint i anche dalla lunga esperienza, che mirabilmente influiscono alia
picta e alia devozione, e quindi al vero culto di Dio le pure armonie dei
canto ecclesiastico, quale si esige dalla santità del tcmpio c dalle sacre
funzioni, che ivi si compiono, approviamo e benediciamo di gran cuore
quanti si impegnano alia necessaria riforma della musica ncllc chiese, e
tra questi non ultimi gli scrittori del periodico L; Rassegna gregoriana

CANTUS FAVET PIETA T! ET DEVOTIONI

« Tra le sollecitudini »
Instructio de musica sacra

Motu proprio « Tra le sollecitudini », Pii Pp X, 22 nov. 1903

EL 18 (1904) 129-142 textus originalis italicus, et latinus « authenticus»;
ASS 36 ( 1903-4) 329-339, textus officialis italice exaratus; 387-95, versio
«fidelis» latina; SRC 4121; Rass. gregor. 2 (1903), Append., pp. 6-11;
comm. ibid. 159-161,386-92,459-63,516-20, 644-45; ME 16 (1904) 19-27
Interpretatio latina huius Documenti a los. Ferrari est redacta: EL 1904,
p. 256; DP I, 10-26
32 [129] TR/\ I I SOLLECITUDINI dei [129] Inter pastoralis officii sol­
1’officio pastorale, non solamento licitudines non modo de Supre­
di questa Suprema Cattcdra, che ma hac Cathedra, quam inscru­
per inscrutabile disposizione della tabili
Providentissimi
Dei
Provvidenza scbbenc indegni occu- voluntate, licet indigni, (enemus,
piamo, ma di ogni Chiesa partico- sed etiam de Ecclesiis singulis, ea
lare, senza dubbio è précipita quel- proculdubio est praecipua, ut
la di mantenere e promuovere il decorem domus Dei servemus
decoro della Casa di Dio, dove gli atque promoveamus, ubi augusta
augusti misteri della religione si ce­ Religionis mysteria celebrantur,
lebratio e dove il popolo Cristiano populusque Christianus cogitur
si raduna, onde riccvere la grazia ad Sacramentorum gratiam ex­
dei Sacramenti, assistere al santo Sa­ cipiendam, sancio Altaris Sacrifi­
crificio dell’Altare, adorare Γaugu­ cio adstandum, augustissimam
stissimo Sacramento del Corpo dei Eucharistiam adorandam, ut de­
Signore ed unirsi alia preghiera co- nique in publicis iisque solemnimune della Chiesa nclla pubblica e bus sacris liturgicis communium
solenne officiatura liturgica. Nulla Ecclesiae precum particeps fiat.
adunque deve occorrere ncl tem- Ne quid igitur occurrat in tem­
(130/pio che turbi od anche solo plo necesse est, unde fidelium
diminuisca la pietà e la devozione pietas ac devotio avocef 130/tur,
dei ledeli, nulla che dia ragionevole vel tantum imminuatur, nihil in
motivo di disgusto o di scandalo, primis quod sacrarum caeremo­
nulla soprattutto che direttamente niarum gravitatem sanet itatem12

PIUS X

olfenda il decoro e la santilà delie que offcrulat, atque ideo Domus
sacre funzioni e pero sia indegno Orationis Deique maiestate indi­
della Casa di Orazione e della mae­ gnum evadat.
sta di Dio.
Non locchiamo partitamente degli Abusus, qui ex hac parte incidere 33
abusi che in questa parte possono possunt, omnes non attingimus;
occorrere. Oggi Tattenzione Nostra hodie enim animus ad unum ex
si rivolge ad uno dei più comuni, frequentioribus convertitur, cum­
dei più difficili a sradicare e che que inter difficillimos qui evellatur,
talvolta si deve deplorare anche là, talem immo ut vel illic sit interdum
dove ogni altra cosa è degna del deplorandus, ubi celera omnia tum
massimo encomio per la bellezza c ob templi pulchritudinem atque
sontuosita del tempio, per lo splen­ magnificentiam, tum ob caeremo­
dore e per 1’ordine accurato delle niarum splendorem ordinemque
ceremonie, per la frequenza del accuratum, et cleri frequentia, et
clero, per la gravita e per la pictà administrorum sacra agentium di­
dei ministri che celebrano. Tale è gnitate ac pietate, maximam lau­
1’abuso nelle cose del canto e della dem mereantur. Abusum dicimus,
musica sacra. Ed invero, sia per la de rebus quae ad cantum sacramnatura di quest’arte per se medesi- que musicam spectant. Re quidem
ma fluttuante e variabile, sia per la vera, sive huius artis ipsa natura
successiva allcrazione del gusto e nutanti atque varia, sive iudicii ac
delle abitudini lungo il corrcr dci morum per saeculorum cursum se­
tempi, sia pel funesto influsso che cuta immutatione, sive funesta illa
sull’arte sacra esercita Tarte profa­ vi, quae in artem sacram ars profana
na e teat rale, sia pel piacere che la atque theatralis exercet, sive volup­
musica direttamente produce e tate quam musica directo producit,
[131] che non sempre torna facile neque facile debitis [131J finibus
contenere nei giusli termini, sia in­ potest contineri; sive denique
fine per i molti pregiudizi che in praeiudicatis opinionibus levi opera
tale materia di leggeri s’insinuano e in rem sese ingerentibus ac deinde
si mantengono poi tenacemente anche vel in cordatis usque piis ho­
presso persone autorevol i e pie, minibus tenacius adhaerentibus,
v'ha una continua tendenza a de­ voluntas in id usque contendit, ut a
viare dalla retta norma, stabilita dal recta via commode aberret, quam
fine, per cui Tarte è ammessa al sibi statuit consilium, unde ars ad
servigio del culto, ed espressa assai cultus famulatum adhiberetur, et
chiaramente nei canoni ecclesiastici, Ecclesiastici canones, Conciliorum
nelle Ordinazioni dei Concilii gene­ generalium provincialiumque iussa,
rali e provinciali, nelle prescrizioni praecepta pluries edita a SS. Con
a più riprese emanate dalle Sacre gregationibus et a Summis Pontili
Congregazioni romane e dai Som- cibus qui Nobis praecessere, satis
mi Pontefici Nostri Prodecessori.
aperte declararunt.
·· TRA LE SOLLECITUDINI -

13

' (

34 Con vera soddisfazione dell’animo Bono, nec eodem parvo, quod ulti­
Nostro Ci c grato riconoscere il mis hisce decenniis et in ipsa no­
molto bene che in tai parte si c fat· stra alma Urbe pluribusque patriae
to ncgli ultimi decenni anche in nostrae Ecclesiis curatum est, valde
questa Nostra alma Città di Roma quidem delectamur eoque prae­
ed in moke Chiese della patria No­ sertim cui nonnullae nationes pro­
stra, ma in modo più particolare spexere, ubi clarissimi viri divini
presso alcunc nazioni, dove uomini cultus studiosi, ac Sancta Sede
egregi e zelanti dal culto di Dio, approbante et Episcopis moderan­
con 1’approvazione di questa Santa tibus, in florentes coctus quum
Sede e sotto la direzione dei Vesco- convenissent, musicam sacram
vi, si unirono in fiorenti Società e apud singulas fere Ecclesias sive
rimisero in pienissimo onorc la Oratoria amplissimo honore reti­
musica sacra pressoché in ogni loro nuerunt. Hoc tamen bonum longe
chiesa e cappella. [132] Codesto abest ut commune sit om-f 132/nibene tuttavia c ancora assai lontano bus; itaque Nostra ipsi experientia
dall’essere comune a tutti, e se con- edocti et morem gerentes plurimis
sukiamo I'csperienza Nostra perso­ querelis brevi hoc temporis spatio
nale c teniamo conto delle mollissi­ ex quo Domino placuit humilitatem
me lagnanze che da ogni parte Ci Nostram ad supremum Romani
giunsero in questo poco tempo, Pontificatus apicem evehere, undi­
dacché piacque al Signore di eleva­ que Nobis oblatis, diuturnioris
re 1’umile Nostra Persona al supre­ morae impatientes muneris Nostri
mo apicc del Pontificato romano, inter curas praecipuas hanc duci­
senza differire più a lungo, credia- mus, in ea obloqui, eaque damna­
ino Nostro primo dovere di alzare re, quae in cultus caeremoniis et
subito la voce a riprovazione e con- ecclesiasticis officiis a recta norma
danna di tutto cio che nelle funzio- divertant. Cum enim vehementer
ni del culto e nell’officiatura eccle­ Nobis cordi sit ut spiritus vere
siastica si riconosce difforme dalla christianus in fidelibus omnibus
rctta norma indicata Essendo in- undequaque reflorescat inviolatuslatti Nostro vivissimo desiderio que servetur, ante omnia sacrarum
che il vero spirito Cristiano rifiori- aedium sanctitati dignitatique pro­
sca per ogni modo e si mantenga videamus oportet, ubi scilicet fideles
nei iedeli tutti, è necessario prov- congregantur ad eundem spiritum
vederc prima di ogni altra cosa alia ex primo eoque necessario fonte
santità e dignità del tempio, dove hauriendum, hoc est ex actuosa
appunto i fcdeli si radunano per at­ cum sacrosanctis mysteriis, publicis
tingere tale spirito dalla sua prima solemnibusque Ecclesiae precibus
ed indispensabile fonte, che è la communicatione. Atqui frustra
participazionc attiva ai sacrosanti sperabimus fore ut ad huiusmodi
mtsteri c alla preghiera pubblica e finem assequendum Dei benedictio
solenne della Chiesa Ed è vano abunde in nos demittatur, si Dei
PIUSX

sperare che a lal fine su noi discenda
copiosa la benedizione dei Cielo,
quando il nostro ossequio alTAltissimo, anzi-f133/ché ascendere in
odore di soavità, rimette invece
nella mano del Signore i flagelli,
onde altra volta il Divin Redentore
caccio ilal lernpio gli indegni pro­
fanatori.

obsequium, potius quam cum odore
suavitatis ascendat, contra in ma­
nus Domini /J33J flagella commit­
tat, unde alias divinus Redemptor
indignos e templo violatores eiecit.

Per la quai cosa, affinché niuno
possa d’ora innanzi recare a scusa
di non conoscerc chiaramente i!
dover suo c sia tolta ogni indeterminatezza nell'interpretazione di
alcune cose già comandate, abbiamo stimato espediente additare
con brevita quei principii che regolano la musica sacra nelle funzioni
del culto e raccogliere insiemc in
un quadro generale le principali
prescrizioni della Chiesa contro gli
abusi più comuni in tale materia. E
pero di moto proprio e certa scienza pubblichiamo la presente No­
stra Islruzione, alia quale, quasi a
codice giuridico della musica sacra,
vogliamo dalla picnezza della No­
stra Autorilà Apostolica sia data
forza di legge imponendone a tutti
col présenté Nostro Chirografo la
più scrupolosa osservariza.

Ne quis igitur in posterum officii
sui ignorantiam excuset utque, circa
praescripta de re nonnulla, ambi­
guitas quaevis tollatur, opportunum
existimavimus brevi ea principia
indicare, quae in cultus caeremo­
niis musicam sacram moderantur,
atque simul, veluti in unica tabula,
praecipua Ecclesiae praecepta in
abusus magis frequentes describere
Itaque motu proprio et certa scien­
tia Nostram hanc Instructionem edi
curavimus, cui tanquam codici mu­
sicae sacrae iuridico ex plenitudine
Auctoritatis Nostrae Apostolicac
vim legis tribui volumus, Nostro
hoc chirographo observantiam om­
nibus praecipientes.

ISTRUZIONE

Instructio de Musica Sacra

SULLA MUSICA SACRA

I. - Principii generali

I - Principia generalia

1. La musica sacra, come parte in­
tegrante della solenne liturgia,
1134] ne partecipa il line generale,
che è la gloria di Dio c la santiiicazione ed cdilicazione dei ledeli.
Essa concorre ad accrescere il de-

1. Musica sacra, utpote solemnis li­
turgiae pars necessaria, hu-/I34/ius
finem generalem participat, qui
gloria Dei est, sanctificatio exem­
plumque fidelium. Ad sacrarum
caeremoniarum decus ac splendo- TRA LE SOLLECITUDINI *

15

coro e Io splendore delle cerimonie
ecclesiastiche, e siccome suo officio
principale è di rivestite con acconcia melodia il testo liturgico che
viene proposto all’intelligenza dei
icdeli, cosi il suo proprio fine è di
aggiungere maggiore efficacia al te­
sto medesimo, affinché i fedeli con
tale mezzo siano più facilmente
eccitati alla devozione e meglio si
dispongano ad accogliere in sé i
frutti della grazia, che sono propri
della celebrazione dei sacrosanti
misteri.

rem augendum ipsa concurrit,
quumque peculiare eius officium in
hoc versetur, ut aptis concentibus
liturgicum textum exornet fidelium
menti propositum, proprium ei
munus addicitur maiorem vim
eidem textui adiungendi, quo facilius
inde fideles ad pietatem excitentur,
meliusque animum disponant ad
gratiae fructus consequendos, qui a
celebratis divinis mysteriis prove­
niunt.

37 2. La musica sacra deve per conse- 2. Itaque musica sacra proprias liguenza possedere nel grado miglio- turgiae qualitates possideat necesse
re le qualité che sono proprie della est, in primisque sanctitatem ac bo­
liturgie, e precisamente la sanlilà e nitatem formae; unde alia nota
la bouta delle forme, onde sorge suapte exoritur, universitas.
spontaneo l’altro suo carattere, che
è Γ imiversaltlà.
Deve essere sauta, e quindi esclu- Cum sancta esse debeat, quidvis
dere ogni profanità, non solo in se profanum occurrat non modo ex re
medesima, ma anche nel modo on­ ipsa amovendum est, sed etiam ex
de viene proposta per parte dcgli ratione, quae per exequutores pro­
ponitur.
esccutori.
Deve essere arte vera, non essendo Verae insuper artis specimen exhi­
possibile che altrimenti abbia sul- beat; neque enim aliter in audien­
l’animo di chi l’ascoka [135/ quel- tium animos influere tantum [735/
l’efficacia, che la Chicsa intende ot- potest, quantum Ecclesia, concen­
tenere accogliendo nella sua liturgia tuum artem in liturgiam admittens,
sibi pollicetur.
Parte dei suoni.
Ma dovrà insieme essere universale At simul universalis esto, ita qui­
in questo senso, che pur conce- dem ut, concessa singulis nationi­
dendosi ad ogni nazione di ammet- bus facultate in sacris modis certas
tere nelle composizioni chiesasti- formas adhibendi, quae peculiarem
che quelle (orme particolari che quodammodo notam suae cuius­
costituiscono in certo modo il ca­ que musices constituant, hae tamen
rattere specifico della musica loro eo ritu musicae sacrae naturae
propria, queste pero devono essere generali subiiciantur, ut nemo ex
in tal maniera subordinate ai carat- exieris gentibus, eas accipiens, in­
teri generali della musica sacra, che grate ferat.
16

PIUSX

nessuno di altra nazione all'udirle
debba provarne impressione non
buona.

1 [. - Generi di musica sacra.

3. Queste qualità si riscontrano in
grado sommo nel canto gregoriano,
che è per conseguenza il canto
proprio della Chiesa Romana, il
solo canto ch’essa ha ereditato dagli antichi padri, che ha custodito
gelosamente lungo i secoli nei suoi
codici liturgici, che corne suo direttamente propone ai fedeli, che in
alcune parti délia liturgia esclusivamente prescrive e che gli studi
più recenti hanno si lelicemente re­
stituito alla sua integrità e purezza.
Per tali motivi il canto gregoriano
fu sempre considerato come 1136]
il supremo modello della musica
sacra, potendosi stabilire con ogni
ragione la seguente legge generale:
tanto una composizione per chiesa è
più sacra e liturgica, quanto più
nell'andamento, nelia ispirazione e
nel sapore si accosta alla melodia
gregoriana, e tanto è mena degna
del tempio, quanto più da quel su­
premo modello si riconosce difforme.
L’antico canto gregoriano tradizionale dovrà dunque restiluirsi
largamente nelle funzioni dei cul­
to, tenendosi da tutti per fermo,
che una tunzione ecclesiastica
nulla perde della sua solennilà,
quando pure non venga accompagnata da altra musica che da que­
sto soltanto.
In particolarc si procuri di restitui­
te il canto gregoriano ncll’uso del

II. - Musicae sacrae genera

3. Qualitates hae in Gregorianis 38
concentibus maxime inveniuntur;
igitur huiusmodi cantus Ecclesiae
Romanae proprius est: unum hunc
ab antiquis patribus haereditaie
accepit, hunc summa cura longo
saeculorum cursu in codicibus liturgicis custodivit, hunc tamquam
suum directo fidelibus proponit,
hunc in nonnullis liturgiae partibus
unice constituit, quem recentissima
studia ad pristinam integritatem
puritatemque tam feliciter reddi­
derunt.
I Iis de causis Gregorianus canius
tamquam musicae sacrae supremum/236] exemplar ita habitus est,
ut iure lex haec generalis enuntiari
queat: eo magis musicum opus Ec­
clesiae inserviens sacrum esse atque
liturgicum, quo magis ratione sua,
afflatu, sapore ad melos Gregorianum accedat; contra eo minus tem­
plo dignum esse, quo magis ab
exemplo illo recedat.
Itaque vetus Gregorianus canius
traditione perceptus late in sacris
restituendus est, quum omnes pro
certo habeant divinam rem nihil
magnificentiae suae amittere, licet
unice cum hoc musico genere con­
societur.

Nominatim autem Gregorianus
cantus in populi usum restituendus
. IRA LE SOLLECITUDINI -

17

popolo, affinché i fedeli prendano
di nuovo parte più attira all’ofiiciatura ecclesiastica, come anticamente solevasi.

39 4. Le anzidette qualità sono pure
possedute in ottimo grado dalla
classica polifonia, specialmcnte
della Scuola Romana, la quale nel
secolo XVI ottenne il massimo del
la sua perfezionc per opera di Pier
Luigi da Palestrina e continuô poi
a produrre anche [137] in seguito
composizioni di eccellente bontà
liturgica e musicale. La classica po­
lifonia assai bene si accosta al su­
premo modello di ogni musica sa­
cra che c il canto gregoriano, e per
questa ragione merito di essere accolta insieme col canto gregoriano,
nelle funzioni più solenni della
Chiesa, quali sono quelle della
Cappella Pontificia. Dovrà dunque
anche essa restituirsi largamente
nelle funzioni ecclesiastiche, specialmente nelle più insigni basiliche, nelle chiese cattcdrali, in quel­
le dei seminari c degli altri istituti
ecclesiastici, dove i mezzi ncccssari
non sogliono fare difetto.

curetur, quo ad divinas laudes
mysteriaque celebranda
magis
agentium partem antiquorum
more, fideles conferant.

4. Memoratas hactenus notas prae­
ter modum possidet quoque classica,
prouti vulgo dicitur, polyphonie,
Romanae scholae praesertim, cuius
saec. XVI Petrus-Aloisius Praene­
stinus exstitit perfector; nec desiit
postea exquisitae excellentiae, tum
liturgicae [137] tum musicae, opera
proferre. Classica enim polyphonie
ad Gregorianos concentus, exem­
plum unicum musicae sacrae omnis,
plane accedit, atque inde una cum
Gregoriano cantu ad sollemnia
Ecclesiae maxima, quae in caere­
moniis Pontificiis habentur excipi
meruit. Quare et ipsa late in sacris
restituenda erit, apud insigniores
basilicas praesertim, apud cathé­
drales ecclesias, apud seminaria
aliaque ecclesiastica collegia, ubi
ad rem necessaria minime deside­
rentur.

40 5. La Chiesa ha sempre riconosciuto e favorito il progresso delle
arti, ammettendo a servizio del
culto tutto cio che il genio ha sapulo trovare di buono e di bello
nel corso dei secoli, salve perô
sempre le leggi liturgiche. Per
consegucnza la musica più mo­
derna è pure ammessa in chiesa,
offrendo anch’essa composizioni
di taie bontà, serietà e gravita, che
non sono per nulla indegne delle
lunzioni liturgiche.
18

PIUSX

5. Ecclesia artium progressum in­
desinenter coluit, eique favit, ad
religionis usum omnia admittens,
quae hominis mens bona pulchraque
per saeculorum cursum invenit,
salvis tamen liturgicis legibus. Recentissimum itaque musicae genus
et ipsum probatur, quippe quod
opera excellentiae, sapientiae, gra­
vitatis plena exhibeat, sacris cae­
remoniis non indigna.

Nondimeno, siccome Ia musica
moderna è sorta precipuamente a
servigio profano, si dovrà atlen-/13<S’Jdere con maggior cura,
perché le composizioni musicali di
stile moderno, che si ammettono in
chiesa, nulla contengano di profa­
no, non abbiano reminiscenze di
motivi adoperati in teatro, e non
siano foggiatc neppure nelle loro
forme esterne sulPandamento dei
pezzi profani.

Quia vero recentioris musicae genus
ad profanum usum praecipue or­
tum sit, in hoc maior erit [1)8]
collocanda cura, ne eiusmodi opera
hodierno stylo accommodata quid­
quam profani afferant, neve thea­
tralia argumenta redoleant, neu
denique in ipsis formis externis ad
exemplum profani canius effingan­
tur.

6. Fra i vari generi dclla musica
moderna, quello che apparve mono
acconcio ad accompagnare le fun­
zioni dei culto è lo stile teatrale,
che durante il sccolo seorso fu in
massima voga, specie in Italia. Esso
per sua natura présenta la massima
opposizione al canto gregoriano ed
alia classica poliionia e pero alia
legge più importante di ogni buona
musica sacra. Inoltre 1’iniima struttura, il ritmo e il cosiddetto convcnzionalismo di tale stile non si
piegano, se non malamente, alie
esigenze della vera musica liturgica.

6. Inter varia recentioris musicae
genera theatralia stylus, superiore
saeculo cum maxime in Italia vul­
gatus, ad divinas res prosequendas
minus idoneus visus est; natura
enim sua Gregorianae rationi classicaeque polyphoniae, atque ideo
supremae legi sacrae musices
cuiusvis opponitur. Praeterea inti­
ma structura, rythmus, conventionalismus, ut aiunt, recentioris huius
artis, nonnisi male respondet iis,
quae cantus vere liturgicus postulat.

III.- Testo liturgico.

Il I. - De textu liturgico.

7. La lingua propria della Chiesa
Romana è la latina. E quindi proibito nelle solenni funzioni liturgi­
che di cant arc in volgare qualsivoglia cosa; molto più poi di can­
tare in volgare le parti variabili o
comuni della Messa c dell’Officio.

7. Proprius Romanae Ecclesiae
sermo latinus est; itaque in sol­
lemnibus sacris liturgicis prohiben­
tur omnino canius volgari eloquio
editi, eoque magis circa partes va
riabiles, vel communes tum Missae,
tum Officii.

[1)9] 8. Essendo per ogni lunzione
liturgica determinati i testi che
possono proporsi in musica, e l’ordine con cui devono proporsi, non
c lecito né di conlondcre quest'or-

[1)9] 8. Quum in sacris liturgicis
singulis textus musices proponendi
ac propositionis ordo apprime lue­
rint constituti, neque licet ordinem
hunc subvertere neque praescripTRA LE SOLLECITUDINI -

19

dine, ne di cambiare i testi prescritti in altri di propria scelta, né
di ometterli per intero od anche
solo in parte, se pure le rubriche liturgiche non consentait© di supplire con 1’organo alcuni versetti del
testo, ment re questi vengono sempliccmente recitati in coro. Soltanto
è permesso, giusta la consuetudine
della Chiesa Romana, di cantare un
mottetto al SS. Sacramento dopo il
Benedicius della Messa solenne. Si
permette pure che, dopo cantato il
prescrit!© offertorio della Messa, si
possa eseguire, nel tempo che rimane, un breve mottetto sopra parole
approvate dalla Chiesa.

tos textus ad nutum mutare, neque
ex integro, vel tantum in parte
omittere, nisi forte rubricae conce­
dant textus aliquot versus, dum
simpliciter in choro recitantur,
suppleri organo. Unum, iuxta Ec­
clesiae Romanae consuetudinem,
conceditur, post sollemnis Missae
v. Benedictus, canticulum SS. Eu­
charistiae. Permittitur etiam, post
rite cantatum Missae Offertorium,
reliquum tempus dare brevi canticulo super verba ab Ecclesia ap­
probata.

44 9. II testo liturgico deve essere can­
tato come sta nei libri, senza alterazione o posposizione di parole,
senza indebite ripetizioni, senza
spezzarne le sillabe e sempre in
modo intclligibilc ai fedeli che
ascoltano.

9. Textus liturgicus canendus est
prout exstat in libris, nullo verbo
corrupto, nullo postposito, inde­
bitis iterationibus cl syllabarum
abruptionibus prorsus amotis, at­
que ita semper, ut ab audientibus
percipi possit.

1140] IV. - Forma esterna delle
sacre composizioni.
45 10. Le singole parti della Messa e
dell’officiatura devono conservare
anche musicalmente quel concetto
e quella forma che la tradizione
ecclesiastica ha loro dato, e che
trovasi assai bene espressa nel
canto gregoriano. Diverso dunque
c il modo di comporte un introito,
un graduait·, un’antifona, un sal­
mo, un inno, un Gloria in excelsis,
ecc.

[140] IV. - De forma externa sacrae
musicae operum.
10. Singulae tum Missae tum divini
Officii partes, musicae quoque sen­
sum formamque servare debent,
qualem traditio ecclesiastica in­
vexit, atque optime cantu Grego­
rian© exprimitur. Alia est igitur
ratio qua Introitus, alia qua Gra­
duait·, Antiphona, Psalmus, Hymnus,
Gloria in excelsis, etc. componan­
tur.

46 11 In particolare si osservino le 11. Peculiares autem hae normae
norme seguenti:
serventur:
a) Il Kyrie, Gloria, Credo, ecc. della a) Kyrie, Gloria, Credo, etc. in Mis20

PIUS X

Messa devono mantenere Punita di
composizione, propria del loro te­
sto. Non c dunque lecito di coniporli a pezzi separati, cosi che ciascuno di tali pezzi formi una com­
posizione musicale compiuta e tale
che possa staccarsi dal rimanente e
sostituirsi con altra.

sa unitatem praeseferant sui cuius­
que textus propriam Non itaque
licet ea partibus separatis compo­
nere, quasi unaquaeque pars musi­
cum opus absolutum efficiat, quod
a reliquis secerni possit in eorumve
locum substitui.

b) NeH’officiaiura dei Vesperi si b) In Vesperarum sacris peragen- 47
deve ordinariamente seguire la dis, standum communiter normis
norma dei Caeremoniale Episcopo­ Caeremonialis Episcoporum cantum
rum, che prescrive il canto grego­ Gregorianum in psalmodia iubenriano per la salmodia, e permette la tis et musicam figuratam permit­
musica figurata pe’ versetti dei tentis in v. Gloria Patri et Hymno.
Gloria Patri e per 1’inno.
[1411 Sara nondimeno lecito, nelle [141] Licebit tamen in sollemnio­
maggiori solennité, di alternare il ribus alternis psallere et Gregoriacanto gregoriano del coro coi co- num cantum, et concentus eos, qui
siddetti falsibordoni o con versi in falsibordoni Italice nuncupantur,
simile modo convenientemente sive versus simili modo apte dispo­
composti.
sitos.
Si potrà eziandio concedere qualche Interdum etiam concedi potent ut
volta che i singoli salmi si propon- singuli psalmi ex integro musice
gano per intero in musica, purché in proponantur, dummodo hisce in
tali composizioni sia conservata la operibus psalmodiae forma pro­
forma propria della salmodia; cioe, pria servetur, id est talis ut canto­
purché i cantori sembrino salmeg- res psallere inter sese videantur
giare tra loro, o con nuovi motivi, o sive novis concentibus, sive modis
con quelli presi dal canto gregoria­ e cantu Gregoriano depromptis,
no, o secondo questo imitati.
vel cius similitudinem praeseferentibus.
Restano dunque per sempre esclusi Psalmi igitur symphoniaci (Italice
e proibiti i salmi cosidctti di con­ di concerto) excluduntur prorsus ac
certo.
vetantur.

c) Negli inni della Chiesa si con­
servi Ia forma tradizionale dell’inno. Non c quindi lecito di compor­
te p. es. il Cantum ergo per modo
che la prima strofa present! una
romanza, una cavatina, un adagio,
e il Genitori un allegro.

c) In Ecclesiae hymnis forma anti­
quitus tradita servetur. Quamob
rem non licet cantico - ex. gr. Tan
lutu ergo - eos modos aptare, qui
in stropha priore flebiles illas formas
exhibeant, vulgo romanza, cavaltna
adagio appellatas, in altera vero Genitori, etc. - festivum genus.
·· TRA LE SOLLEClTUD/NI ·

21

d) Le antifonc dei Vesperi devono
essere propostc d’ordinario con la
melodia gregoriana loro propria.
Se pero in qualche caso particolare
si cantassero in musica, non dovranno mai avere [ 142] né la forma
di una melodia di concerto, né
l’ampiezza di un mottetlo e di una
cantata.

d) Vesperarum antiphonae Gregorianis modis sibi propriis genera·
tim proponantur, Quod si inter­
dum, singulari aliquo in casu,
musice canantur, numquam iis erit
symphoniacus modus, [142] neque
canticuli vel cantionis amplitudo.

V. - Cantori.

V. - De canioribus.

50 12. Tranne le mélodie proprie del 12. Exceptis modis, qui sacerdotis
celebrante all’altare e dei ministri, ad altare sacra peragentis admini­
le quali devono essere sempre in strorumque proprii sunt, ac semper
solo canto gregoriano senza alcun ex uno Gregoriano cantu nullaque
accompagnamcnto d'organo, tutto organi modulatione constabunt,
il resto del canto liturgico e pro­ reliquus cantus liturgicus chori le­
prio dei coro dei leviti, e pero i vitatum est, quorum vice ecclesia­
cantori di chiesa, anche se sono se- stici cantores proprie funguntur.
colari, fanno propriamente le veci Quae igitur musica opera ipsi fe­
del coro ecclesiastico. Per conse- runt, maxima saltem ex parte, ad
guenza le musiche che propongono choralis musicae normam procede­
devono, almeno nella loro massima re debent.
parte, conservare il carattere di
musica da coro.
Con cio non s’intende del tutto Non tamen unius vocis melos pror­
esclusa la voce sola. Ma questa non sus arcetur; ea vero ne in sacris ita
deve mai predominate nella fun- unquam praevaleat, ut maxima tex­
zione, cosî che la più gran parte del tus pars hoc ritu perficiatur; sit
testo liturgico sia in tale modo ese- imo ei nota significationis aut har­
guita; piuttosto deve avere il carat­ monici indicii, arctequc cum reli­
tere di semplice acccnno o spunto qua chorali compositione colligetur.
melodico ed essere strettamente le­
gata al resto della composizione a
forma di coro.

51 13. Dal medesimo principio segue
che i cantori hanno in chiesa vero
officio liturgico e che {Nil pero le
donne, essendo incapaci di tale of­
ficio, non possono essere ammesse
a far parte del coro o della cappella
PiUSX

13. Quum cantoribus in Ecclesia
munus vere liturgicum sil, conse­
quitur mulieres, talis officii [143]
exspertes, ad chori partem agen­
dam, aut ullo modo in musicum
chorum admitti non posse. Quod

Λ

musicale. Se dunque si vogliono si aculae, vel acutis proximae voces
adoperare le voci acute dei soprani adhiberi velint, antiquissimo Ec­
e contrahi, queste dovranno essere clesiae more, id pueri praestabunt.
sostenute dai fanciulli, secondo
1’uso anlichissimo della Chiesa.

14. Per ultimo non si ammettano a
far parte della cappella di chiesa se
non uomini di conosciuta pietà e
probità di vita, i quali, coi loro mo­
desto e devolo contegno durante le
funzioni liturgiche, si mostrino dcgni dei santo officio che esercitano.
Sara pure conveniente che i canto­
ri, montre cantano in chiesa, vestano Γ abito ecclesiastico e la cotta, e
se trovansi in cantorie troppo esposte agli occhi dei pubblico, siano
difesi da grate.

14. Ne quis denique cantor in Ec- 52
clesiae chorum inducatur nisi constiterit de eius pietate atque integritate vitae, eumque modestiam
religionemque praeferre, quae
sanctum decent officium, cui ipse
addicitur. - Rei insuper conveniet,
cantores, dum in templis canunt,
vestibus ecclesiasticis ac superpelliceo indui; quod si in suggestu lo­
cum habeant, fidelium oculis ultra
modum patente, eos clathris ab­
scondi.

VI. - Organo
cd istruinenti musicati.

15. Sebbene la musica propria del­
la Chiesa sia la musica puramente
vocale, nondimeno è permessa
eziandio la musica con accompagnamento d'organo. In qualche ca­
so particolare, nei debiti termini e
coi convenienti riguardi, potranno
anche ammet-[144jtersi altri strumenti, ma non mai senza licenza
speciale dell’Ordinario, giusta la
prescrizione dei Caeremoniale Epi­
scoporum.

I

16. Siccomc il canto deve sempre
primeggiare, cosi 1’organo o gli
strumenti devono semplicemente
sostenerlo e non mai opprimerlo.

VI. - De organo
et musicis instrumentis.
15. Quamvis musica Ecclesiae pro- 53
pria solummodo vocalis sit, licet
tamen musicam organo moderari.
Speciali ratione, debitis terminis,
servatisque tutelis servandis, alia
musica instrumenta adhiberi pote­
runt; nunquam vero sine speciali
venia Ordinarii, [144] iuxta Caeremonialis Episcoporum praescripta

16. Quum cantus primum semper 54
locum obtinere debeat, organum
aliaque musica instrumenta cantum
adiuvent, nunquam opprimant.

17. Non è permesso di premette- 17. Non licet cantui instrumentis 55
re al canto lunghi preludi o d’in- late praeludere, neque iisdem exor­
terromperlo con pezzi di inter­ diorum moram facere.
mezzo.

56 18. II suono dell’organo negli accompagnamenti del canto, nei preludi, interludi e simili, non solo
deve essere condotto secondo la
propria natura di talc strumento,
ma deve partecipare di tuttc le
qualité che ha la vera musica sacra
e che si sono precedentemente annoveratc.

18. Organi sonus cantum socians,
vel eidem praeludens, interludens,
etc., non modo iuxta naturam
huius instrumenti propriam perdu­
catur, sed omnium qualitatum,
quibus musica vere sacra pollet,
quamque superius memoravimus,
particeps esto.

57 19. È proibito in chiesa 1’uso del
pianoforte, come pure quello degli
strumenti fragorosi o leggeri, quali
sono il tamburo, la grancassa, i
piatti, i campanelli e simili.

19. In templis tum musici instru­
menti, cui vulgo pianoforte nomen
inditum est, tum instrumentorum
omnium maiorem vel minorem
strepitum edentium, utpote tym­
panorum cuiusvis formae et molis,
crotalium, tintinnabulorum et simi­
lium, usus vetatur.

58 20. È rigorosamentc proibito alie
cosidettc bande musicali di suonare in chiesa; e solo in /145] qualche
caso speciale, posto il consenso
deirOrdinario, sarà permesso di
ammettere una scelta limitata, giudiziosa e proporzionata all’ambientc, di strumenti a fiato, purché la
composizione e 1’accompagnamento da eseguirsi sia scritto in istile
grave, conveniente e simile in tutto
a qucllo proprio dell’organo.

20. Severe prohibetur symphonia­
corum catervis (vulgo bande musi­
cali) in templis psal-f 145]\ere\ tan­
tum speciali aliqua ratione, ex ve­
nia Ordinarii licebit admitti eorum
manipulum delectum, numero
circumscriptum, catum, loco con­
gruentem, qui spiritalibus instru­
mentis ludant, dummodo et mu­
sicum opus et collata ad tibias vox
gravem stylum redoleant, eumdemque comparem et omnino similem
vocis organi propriae.

59 21. Nelle processioni fuori di chie­
sa puo essere permessa dall’Ordinario la banda musicale, purché
non si eseguiscano in nessun modo
pezzi profani. Sarebbe desiderabile
in tali occasioni che il concerto
musicale si restringessc ad accompagnare qualche cantico spirituale
in latino o volgare, proposto dai
cantori o dalle pie Congregazioni
che prendono parte alia processione.

24

PIUSX

21. In pompis extra templum ab
Ordinario permitti potest sympho­
niacorum catervae participatio,
dummodo ne quovis modo profa­
nos psallat concentus. - Optandum
est, in huiusmodi vicibus, sym­
phoniacis munus hoc unum tribui,
ut spirituale aliquod canticum mo­
derentur, sive latino sive vulgari
eloquio a cantoribus propositum,
aut a piis congregationibus, quae
pompae adsunt.

VII. - Ampiezza
della musica liturgica.

22. Non è lecito, per ragione dei
canto o del suono, fare attendere
il sacerdote all’altare più di quello
che comporti la ceremonia litur­
gica. Giusta le prescrizioni ecclesiastiche, il Sanctus dclla Messa
deve essere compiuto [146] prima
della elevazione, e pero anche il
celebrante deve in questo punto
avere riguardo ai cantori. 11 Gloria
ed il Credo, giusta la tradizione
gregoriana, devono essere relativamente brevi.

22. Minime licet, cantus sive sonus 60
causa, sacerdotem ad altare ultra
tempus caeremoniae liturgicae con­
veniens immorari. Iuxta ecclesia­
stica monita, v. Sanctus in Missa
ante « elevationem » absolvendus
est; quam-1146]quam et ipse sa­
cerdos, sacra peragens cantorum
rationem habere debet. Gloria et
Credo, ad Gregorianae traditionis
normam, breviora sunto.

23. In generale è da condannare
come abuso gravissimo, che nelle
funzioni ecclcsiastiche la liturgia
apparisca secondaria e quasi a servizio della musica, mentre la musi­
ca è semplicemcnte parte della li­
turgia e sua umile ancella.

23. Damnandum denique haben- 61
dumque loco abusus gravissimi
quod in sacris caeremoniis secun­
dae partes deferri liturgiae videan­
tur, quasi haec famulatum musicae
praestet: quum contra nonnisi pars
liturgiae musica sit, humilisque
eiusdem ancilla.

VIII. - Mezzi precipui

w

VII,- Liturgicae
musicae amplitudo

24. Per 1’esatta csecuzione di quan­
to viene qui stabilito, i Vescovi, se
non l’hanno già latro, istituiscano
nelle loro diocesi una Commissione
speciale di persone veramente
competenti in cose di musica sacra,
alia quale, nel modo che giudicheranno più opportuno, sia affidato
l’incarico d'invigilarc suile musiche
che si vanno eseguendo nelle loro
chicse. Ne badino soltanto che le
musiche siano per sé buone, ma
che rispondano altresi alie forze dei
cantori e vengano sempre bene
eseguite.

VIII.- Modi ad rem exsequendam
praecipui.

24. Ut constituta heic ad amussim 62
perficiantur. Episcopi, ni iam id
praestiterint, in suis dioecesibus
coetum virorum constituant ap­
prime musicam sacram callentium,
quibus, opportuniore quo poterunt
modo, munus committant inqui­
rendi in musica opera, quae suis in
templis canantur. Neque id solum
curent, ut sint ipsa probabilia, sed
etiam ut cantorum virtuti respon­
deant, atque optime exhibeantur.

- TRA LE SOLLECITUDINI -

25

65 [147] 25. Nci seminari dei chierici
e ncgli istituti ecclesiastici, giusta le
prescrizioni tridentine, si coitivi da
tutti con diligenza ed amore il
prelodato canto gregoriano tradizionale, ed i superiori siano in que­
sta parte larghi di incoraggiamento
e di encomio coi loro giovani sudditi. Alio stesso modo, dove torni
possibile, si promuova tra i chierici
la fondazione di una Schola Canto­
rum per l’esecuzione della sacra
polifonia e della buona musica li­
turgies.

[147] 25. In clericorum seminariis
atque in ecclesiasticis collegiis, ex
Tridentinis decretis, magna cum
diligentia et amore ab omnibus
colatur quem supra laudavimus
Gregorianus cantus traditione ac­
ceptus; quique praesunt rem adiuvent late sublectorum animos con­
firmando, laudibusque cumulantes.
Item, ubi fieri poterit, inter cleri­
cos Scholae Caniorum institutio
provehatur ad sacram polyphoniam
bonamque musicam lilurgicam
optime exsequendam.

64 26. Nelle ordinarie lezioni di litur­
gia, di morale, di gius canonico che
si danno agli studenti di leologia,
non si tralasci di toccare quei punti
che più particolarmente riguardano
i principii e le leggi della musica
sacra, e si cerchi di compierne la
dottrina con qualche particolare
istruzione circa l'estctica dell'arte
sacra, affinché i chierici non cscano
dal seminario digiuni di tutte que­
ste nozioni, pur necessarie alia ple­
na cultura ecclesiastica.

26. In ordinariis praeceptionibus
liturgiae, moralis disciplinae, iuris
canonici, quae theologiae tironibus
impertiuntur, ea ne omittantur,
quae ad principia legesque musicae
sacrae propius accedant; imo cure­
tur ut eiusmodi institutio peculiari
eruditione de pulchri specie, seu
de aesthetica artis sacrae perficia­
tur, ne clerici e seminariis dimit­
tantur harum cognitionum ignari,
quae necessariae sunt ad cultum
ecclesiasticum integre absolvendum.

65 27 Si abbia cura di restituire, almeno presso le chiese principali, le
antiche Scholae Cantorum, come si
c già praticato con [148] ottimo
frutto in buon numero di luoghi.
Non è difficile al clero zelante
d’istituire tali Scholae perlino nelle
chiese minori e di campagna, anzi
trova in esse un mezzo assai facile
dadunare intorno a sé i fanciulli e
gli adulti, con profitto loro proprio
ed cdificazione dei popolo.

27. Curae quoque sit ut, apud
templa saltem praecipua, antiquae
Scholae Cantorum restituantur,
quemadmodum optimo [ 148] fruc­
tu pluribus in locis factum est.
I laud tamen divinae rei studioso
clero difficile erit scholas has vel in
templis minoribus et rusticis con
dere; quin etiam modum facilli­
mum inde inveniet apud se con­
gregandi pueros atque grandiores
natu ad ipsorum utilitatem populi­
que optimum exemplum.

66 28 Si procuri di sostenere e pro- 28 Superiores musicae sacrae
muovere in ogni miglior modo le scholae pro viribus sustineantur

scuole superiori di musica sacra
dove già sussistono, e di concorrere
a fondarle dove non si possiedono
ancora. Troppo è importante che la
Chiesa stessa proweda all’istruzione dei suoi maestri, organisti e
cantori, secondo i veri principii
dell’arte sacra.

atque evehantur; ubi autem non
sint, ad ea constituenda opus con­
feratur. Maximi enim momenti est
Ecclesiam ipsam ad suorum magi­
strorum organicorum et cantorum
institutionem incumbere, iuxta ve­
ra artis sacrae praecepta.

IX. - Conclusione.

IX. - Conclusio.

29. Per ultimo si raccomanda ai
maestri di cappella, ai cantori, alie
persone dei clero, ai superiori dei
seminari, degli istituti ecclesiastici
e delle comunità religiose, ai parroci e rettori di chiese, ai canonici
delle colleggiate e delle cattedrali, e
soprattutto agli Ordinari diocesani
di favori re con tutto lo zelo queste
sagge riforme, da molto tempo de­
siderate e da tutti concordemente
invocate, affinché non cada in dispregio la stessa autorità della
Chiesa, che ripetutamente le pro­
pose ed ora di nuovo le inculca.

29. Denique chori magistris, can- 6/
toribus, ecclesiasticis viris, semi­
nariorum, collegiorum, sodalium­
que religiosorum moderatoribus,
curionibus, templorum rectoribus,
collegialium cathedraliumque eccle­
siarum canonicis, atque praecipue
dioecesium Ordinariis commenda­
tur ut omni diligentia sapientibus
hisce reformationibus faveant,
iamdiu desideratis, atque ab omni­
bus constanter invocatis, ne ipsa
Ecclesiae auctoritas, quae non semel
eas proposuit, nunc autem rursus
suadet, in contemptionem adducatur.

- TRA LE SOLLECITUDINI *

4

Societas Caeciliana
pro cantu gregoriano probatur

Epistola ad Card. Ubertum Antonium Fischer, Archiepiscopum Coloniensem, 1 decembris 1903
ASS 36 (1903-1904) 463

68 [463] Societatem Caecilianam iamdudum apud vos ex instituto id agentem, ut Cantus Gregoriani scientiam peritiamque in usum sacrorum late
promoveat, merito tu quidem ac iure Nobis commendasti. Dignum enim
omni commendatione studium est hominum, in re elaborantium, quae
quum ad sanctissimas caeremonias, ea qua par est religione, peragendas
conferat, magnopere ad fovendam pietatem publicam valet. Ex istorum
autem a S. Caecilia sodalium sollertia industriaque fructus evenire, ubi­
cumque germanicus sermo obtinet, laetos atque uberes, quamquam non
ignotum Nobis erat, iucundum fuit ex tuis quoque litteris cognoscere.
Nommattm didicimus libenter ipsorum operam in finibus dioecesis tuae
proficere et valere plurimum. Itaque non potest esse dubium, quin
Caeciliana Societas aeque probetur Nobis, ac decessoribus Nostris Pio
IX et Leoni XIII fel. rec. probaretur: nec Nos minus habemus certum,
fore ut illa novis praescriptionibus, quas in hoc genere dandas censucrimus, eadem voluntate et fide obsequatur, qua obsequi Sedis Apostolicae
mandatis consuevit. Eidem interea non exiguas nec vulgares laudes, quas
meretur, Nostro etiam nomine tribuas, volumus...

28

PIUSX

'

De musica sacra in Urbe instauranda

Epistola Pii X ad Card. P. Respighi, Vicarium in Urbe, 8 dec. 1903
EL 18 (1904) 707-17 textus originalis italicus, et latinus « authenticus »;
ASS 36 (1903-1904) 325-29, textus officialis italice exaratus, 395-98,
versio « fidelis » latina, quae tamen non est authentica SRC 4125; Rass.
gregor. 2 (1903), Append., pp. 1-5; ME 16 (1904) 15-19; DP I, 26-34
[707] IL DESIDERIO di veder rifiorire
in ogni luogo il decoro e la dignità
e santità delle funzioni liturgiche
Ci ha determinato di far conoscere
con un Nostro particolare Chirografo, quale sia la volontà Nostra
rispetto alia musica sacra, che si
largamente si adopera a servigio
de! culto. Nutriamo fiducia che
tutti ci asseconderanno in questa
desiderata restaurazione, né già so­
lamento con quella cieca sommessione, pur sempre lodevolc anch’essa, onde si accettano per puro
spirito di obbedienza i comandi
onerosi e contrari al proprio modo
di pensare e di sentire, si bene con
quella prontezza di volontà, che
nasce dall’intima persuasione di
dover cosi fare per ragioni debita·
mente appresc, chiare, evidenti, irrepugnabili.

[707] Quod Nobis est in votis, ut 69
detur ubique terrarum decorem et
dignitatem nec non sanctitatem
liturgicarum 1 unctionum reflore­
scentes videre; id Nos permovit, ut
Nostro peculiari Chirographo,
quaenam sii Nostra voluntas de
musica sacra, quae passim ad cul­
tus famulatum adhibetur, notum
faceremus. In hac optata instaura­
tione omnes Nobis obsecundaturos
confidimus, nec modo caeca illa
subtectione, laude quidem et ipsa
semper digna, qua, ex solo obedientiae studio, iussa onerosa et
propriae cogitandi et sentiendi
rationi contraria accipiuntur, verum
et illa voluntatis alacritate, quae ab
intima persuasione oritur, ita esse
agendum ex rationibus debito
modo conceptis, claris, evidentibus
atque inexpugnabilibus.

Per poco infatti che si riflelta al fi­
ne santissimo, per cui Parte è ammessa a servigio dei culto, e alia
somma convenienza di non offrire
[708] al Signore, se non cose per sc

Si vel parum sane ad finem sane- 70
tissimum intendatur, ob quem ars
ad cultus famulatum admittitur, ac
summae convenientiae, non offef70SJrendi Domino, nisi res per se

MUSICA SACRA IN URBE INSTAURANDA

29

buone, e dove torni possibile, ec- bonas, et qua Heri possit, optimas,
ccllenti, si riconoscerà subito, che illico suasum habebitur, Ecclesiae
le prescrizioni della Chiesa a ri- praescriptiones de musica sacra
guardo della musica sacra, non sono nonnisi immediatam applicationem
che l’immediata applicazione di esse duorum, de quibus loquimur,
fundamentalium.
quei due principi fondamentali. principiorum
Quando il clero cd i maestri di cap­ Siquando clerus et chori magistri
pella ne siano penetrati, la buona hisce fuerint plane imbuti, bonum
musica sacra rifiorisce spontanca- musicae sacrae genus sponte flore­
mente, come si è osservato e di con­ scit, prout plurimis in locis tum
tinuo si osserva in gran numero di praeterita tum in dies repetita facta
luoghi; quando invece quei principi testantur; sin autem ab iis princi­
si trascurano, non bastano né pre- piis declinetur, non preces, non
ghicre, né ammonizioni, né ordini hortamenta, non iussa severiora vel
severi e ripetuti, né minacce di pene repetita, non poenarum commina­
canonichc a far si che nulla si cangi: tio canonicarum efficient, ut quid­
tanto la passione, c se non questo, quam immutetur: sic passio, aut
una vergognosa e incscusabile igno- saltem vituperabilis atque inexcu­
ranza trova modo di eludere la sabilis ignorantia Ecclesiae volita
[709] volontà della Chiesa, e di eludere [709] contendit, et per
continuare per anni cd anni nel me- annos plurimos in eodem vitupe­
rabili rerum statu permanere.
dcsimo biasimevole stato di cose.
71 Tale prontezza di volontà Ci pro- Talem voluntatis alacritatem a cle­
mettiamo in modo particolarissimo ro et a fidelibus Nostrae dilectae
dal clero e dai fedeli di questa No­ Urbis, Christianae Reipublicae cen­
stra diletta Città di Roma, centro tri et supremae Ecclesiae Auctori­
del cristianesimo c sede della Su­ tatis sedis, omni prorsus ratione
prema Autorità della Chiesa. Sem- opperimur. Minime sane inficianbra invero, che niuno dovrebbe dum videtur, neminem magis Nosentir meglio l’influsso della No­ strae vocis vim persentire debere,
stra parola, quanto coloro che di­ quam qui recta ex ipso Nostro ac­
rettamente l’ascoltano dalla bocca cipit ore; neminem insuper exem­
Nostra, e che Tesempio di amorosa plum officiosae ac filialis sublec­
e filiale sommessione ai Nostri in­ tionis Nostris paternis invitationi­
viti paterni da niun altro dovrebbe bus maiore sollicitudine exhibere,
essere dato con maggiore soiled - quam primum nobiliusque Christi
tudine, quanto dalla prima c più gregis agmen, Romanam scilicet
nobile porzione del gregge di Cri­ Ecclesiam, nostris pastoralibus
sto, che c la Chiesa di Roma, spe-- Episcopi curis specialiter commis­
cialmente commcssa alia Nostra sam. Hisce addatur, istiusmodi
cura pastorale di Vescovo. S’ag- exemplum universum per orbem
giunga, che tale esempio dev’essere clarescere oportere. 1 lue undique
dato al cospetto dei mondo tutto conveniunt iugiter Pastores et fide30

PIUSX

Da ogni parte qua vengono continuamente c Vescovi e fedeli per riverire il Vicario di Cristo c per ritemprare lo spirito, visitando le
nostre venerande basiliche e le
tombe dei Martiri ed assistendo
con raddoppiato fervore alie solcnnità, che con ogni pompa e splen­
dore [710] qui si celebrano in ogni
tempo dell’anno. « Optamus ne
moribus nostris offensi recedant »,
diceva fin dai suoi tempo Benedetto
XIV, Nostro Prodecessore, nclla
sua Lettera enciclica « Annus qui »,
pariando appunto della musica
sacra: bramiamo che non ritornino
alie patrie loro scandolczzati dalle
nostre consuetudini. E toccando
più innanzi dell‘abuso degi i stra­
menti, allora invalso, ii medesimo
Pontefice diceva: « Qual concetto,
si formera di noi, chi venendo da
paesi dove gli strumenti non st adoperano in chiesa, gli tidira nelle
chiese nostre, né più né meno di
quel che si soglia fare net teatri e
negli altri luoghi profani? Verranno
pure da luoghi c paesi, dove nelle
chiese si canta e suona, come si fa
ora nelle chiese nostre. Ma se sono
uomini di buon senno, si dorranno
di non trovare nclla nostra musica
quel rimedio al male delle chiese lo­
ro, che erano qua venu!i cercando ».

In altri tempi nelle musiche, soli­
te eseguirsi in chiesa, si avvertiva
forsc assai meno la loro dif­
formité dalle leggi e dalle pre[71 J/scrizioni ecclcsiastiche, e
lo scandalo per awentura era più
ristretto, appunto perche 1’in-

les, ut Christi Vicarium reverean­
tur, atque spiritum reficiant, no­
stras venerandas Basilicas et Mar­
tyrum sepulcra visitantes, atque
ardentissimo studio sacris solemniis, quae magnifica pompa ac
splendore hic per anni cursum ce­
lebrantur, adstantes. Optamus, ne
moribus nostris offensi rece-[710]danf,
iam sua aetate aiebat Benedictus
XIV praedecessor Noster in Litte­
ris cncyclicis «Annus qui», cum
nimirum de musica sacra loquere­
tur: optamus, ne moribus nostris offensi recedant Et ulterius, attingens
abusum, qui tunc invaluerat musicalium instrumentorum, idem Pon­
tifex aiebat: Quam igitur opinionem
de nobis accepturi sunt, qui ex illis
regionibus ubi nullus musicorum in­
strumentorum usus est, ad nos, nostrasque urbes proficiscuntur, in
quarum ecclesiis concentus musicos
audient, non secus ac in theatris
ahisque profanis locis, facili quisque
per se conicctura assequi potest Ve­
nient etiam, baud dubium est, exteri
ex illis regionibus, in quarum eccle­
siis cantus et musica instrumenta
adhibentur, perinde ac in aliquibus
nostris fieri solet Sed si isti homines
prudentes et pu sint, dolebunt qui­
dem, in cantu et sono nostrarum ec­
clesiarum remedium illud, quod ma­
lo suarum ecclesiarum curando afferri optabant, non invenisse
Anteacta aetate, in musicis com­
positionibus, quae in ecclesiis sole­
bant proponi, valde minus forsan
quam hac nostra, earum [711] difformitas a legibus et praescriptionibus
ecclesiasticis persentiebatur, et
scandalum forte minus patebat.

^MUSICA SACRA IN URBE INSTAURANDA
i

31

μ»*

conveniente era più diffuso c più quod esset nimirum inordinatio
dilfusa magis et frequentior.
generale.
Ma ora, poiché tanto studio si è Nunc tamen, cum tantum studium
messo da uomini egregi nell’illu- egregii viri, in rationibus Liturgiae
strare le ragioni della liturgia e atque artis in cultus servitium illu­
quelle dcll’arte a servigio del culto, strandis, impenderint; cum tot in
poiché in tante chiese del mondo si orbis ecclesiis, in sacrae musicae
sono ottenuti nella restaurazione restauratione, plane consolatorii et
della musica sacra cosi consolanti e haud raro exquisiti 1 ructus sint
non di rado cosi splendidi risultati, parti, gravissimis, quae intercipe­
non ostante le dit f icoltà gravissime rent opus quaeque feliciter sunt
che si opponevano e che Îurono devictae, difficultatibus minime
felicemente superate, poiché inline obstantibus; cum denique necessi­
la nécessita di un pieno mutamento tas omnimodae rerum immutatio­
di cose è entrata univcrsalmente nis animos universim pervaserit,
negli animi, ogni abuso in questa abusus omnis, hac ex parte, intole­
parte diviene intollerabile, e rabilis factus est, idemque remo­
vendus.
’
dev’essere rimosso.
Ella pertanto, sig. Cardinale, nel- Tu igitur, pro eo, quod tibi, de­
l’alto suo ufticio di Nostro Vicario mandatum est, Nostri in Urbe Vi­
in Roma per le cose spirituali, con carii in spiritualibus generalis,
la soavità che le è propria, ma con praenobili officio, ea ipsa suavitate,
non minore fermezza, si adoptera, quae tua est, sed non minori forti­
ne siamo certi, perché le musiche, tudine, efficies, nullum Nobis du­
che si eseguiscono nellc chiese e bium, ut musicae, quae in ecclesiis
cappellc si del clero secolare che et cappellis tam cleri saecularis
regolarc di questa Ciltà, risponda- quam regularis huius Urbis propo­
no pienamente aile Nostre Istru- nuntur, Nostris plene, respondeant
Instructionibus.
zioni.
73 [712] Moite cose si dovranno o ri- [712] Multa, in cantibus Missarum,
muovere o correggere nei canti del­ Litaniarum, quae laurctanae nuncu­
le Messe, delle litanie lauretane, pantur, hymni eucharistici, remo­
dell'inno eucaristico; ma cio che venda erunt aut corrigenda; ast qui
abbisogna di un compiuto rinnova- omnimoda instauratione indiget est
mento è il canto dei Vesperi nellc cantus Vesperarum in festis, quae
(este che si celebrano nelle varie in variis ecclesiis et in Basilicis ce­
chiese e basilichc. Le prescrizioni lebrantur. Liturgicae praescriptio­
liturgiche del Caeremoniale Episco­ nes « Caeremonialis Episcoporum »
porum, e le belle tradizioni musicali nec non scholae classicae romanae
della classica scuola romana non vi pulchrae traditiones frustra in iis
si riscontrano più. Alla devota requirerentur. Devotae cleri psal­
salmodia del clero, alla quale parte- modiae locum, cuius et populus
cipava anche il popolo, si sono so- particeps erat, interminabiles muPIUSX

stituite interminabili composizioni
musicali suile parole dei salmi, lutte
foggiate alla maniera delle vecchie
opere teatrali, e per lo più di si
meschino valore d’artc, che non si
tollererebbero affatto neppure nei
concerti profani di minor conto.
Ladevozione e la pietà cristiana
non ne vanno certo promesse; si
pasce la curiosità di alcuni meno
intelligent!, ma i più ne ricevono
disgusto e scandalo, e si meravigliano che un tanto abuso perduri
ancora. Noi dunque vogliamo chessosia interamente tolto di mezzo, e
che la solennità dei Vesperi sia per
tutto celebrata secondo le norme
liturgiche da Noi indicate.
[713] Preccderanno nelTesempio
le basilichc patriarcale per la cura
sollecita e lo zelo illuminato dei si­
gnori Cardinali alie medesime preposti, e con quelle gareggeranno
anzitutto le basilichc minori, le
chicse collegiate e parrocchiali, co­
me pure le chiese c cappelle degli
Ordini religiosi.
Ed Elia, sig. Cardinale, non adope­
ri indulgenza, non concéda dilazioni. Col differire, la difficoltà
non isminuisce, anzi aumenta, e
poiché il taglio è da fare, si faccia
immediatamente,
risolutamente.
Abbiano tutti fiducia in Noi e nella
Nostra parola, con la quale va congiunta la grazia e la benedizione
celeste.
Sulle prime la novità produira in
alcuni qualche meraviglia; si troverà
forsc alquanto impreparato qualcuno tra i maestri di cappella c tra’
direttori del coro; ma a poco a po-

sicalcs compositiones super verba
psalmorum pervaserunt, omnes ad
normam actae veterum operum
theatralium, et, ut plurimum, quoad
operis pretium, adeo infeliciter, ut
ne inter peioris notae symphonicos
profanos concentus quidem tole­
rari possent. Devotio et christiana
pietas exinde certe non proficiunt;
pascitur quidem nonnullorum mi­
nori ingenio pollentium curiositas,
maior tamen pars offensionem et
scandalum patitur, ac quomodo
tam malus usus usque perseveret
miratur. Nos igitur volumus, illum
radicitus exstirpari, et solemnitatem Vesperarum, iuxta liturgicas
leges a Nobis indicatas ubique ce­
lebrari.
[713] Basilicae patriarchales, ob 74
Eminentissimorum
Cardinalium
ipsis praepositorum sollicitam
curam providumque zelum prae­
cedent exemplo; casque aemula­
buntur, prae ceteris, basilicae
minores; ecclesiae collegiatae ac
parochiales, itidemque ecclesiae et
cappellae regularium Ordinum.
Et tu, vide, ne indulgentia utaris,
ne moras concesseris. Difficultas,
cunctando, non minuitur, quinimo
augetur; et quoniam manus secure
apponenda, immediate firmiterque
ictus feratur. Esto cunctis in Nobis
Nostrisque verbis fides, quacum
gratia ac caelestis benedictio co­
njungitur.
Inter initia, ob novitatem, quidam
forte mirabuntur? inter musices
magistros et chori directores, qui­
dam forte impraeparatus exsistet;
sed paulatim se res in bonam viam

MUSICA SACRA IN URBE INSTAURANDA

33

â

co la cosa riprcnderà da sc mede- recipiet, et in perlecta musicae
sima, c nella perfetta rispondenza cum liturgicis legibus et cum psal­
della musica aile norme liturgiche modiae natura convenientia, omnes
ed alla natura della salmodia tutti pulchritudinem bonitatemque con­
rawiscranno una bellezza c bontà, spicient, numquam antea fortasse
perpensas.
lorse non mai dapprima awertite.
75 Invcro la solennité dei Vesperi sarà Equidem Vesperarum solemnitas,
cosi notabilmente raccorciata. Ma hac de ratione, notabiliter contrahe­
se i rettori delle chiese 1714) vor- tur. At, si ecclesiarum [714] rectores
ranno in qualche circostanza pro- velint aliquando functiones aliqua­
lungare alquanto le funzioni, affine tenus protrahere, ut populum de­
di trattenere il popolo, che cosi lo- tineant, qui tam laudabiliter, horis
devolmente suol renders! nelle ore vespertinis, ad ecclesiam solet ac­
vespertine alla chiesa dove celebra- cedere, ubi festum celebratur; nil
si la festa, nulla vieta, anzi sarà tan­ vetat, imo maximo id liet cum pie­
to di guadagnato per la pietà e la tatis emolumento ac cum fidelium
edilicazione dei fedeli, se al Vespe­ aedificatione, quominus aptus ser­
ro succéda un acconcio sermone, e mo Vesperas excipiat, ct festum
si chiuda poi con una solenne bc- coronet solemnis SS.mi Sacramenti
benedictio.
nedizione del SS.mo Sacramento.
76 Desideriamo infine, che la musica Percupimus tandem, ut sacra mu­
sacra sia coltivata con cura speciale sices singulari tractetur cura ac iue nei debiti termini in tutti i semi­ stis modis in omnibus et singulis
nari e collegi ecclesiastici di Roma, Urbis Seminariis et Collegiis ecdove una si numerosa c tanto eletta clesiaticis, ubi ingens illudque elec­
schiera di giovani chierici di ogni tissimum iuvenum clericorum ag­
parte dei mondo si vengono edu­ men ex omni mundi regione, scien­
cando alie scicnze sacre, cd al vero tiis sacris et vero spiritu ecclesiasti­
spirito ecclesiastico. Sappiamo, e co foecundatur. Novimus, et id
questo grandemente Ci conforta, Nobis magno est solatio, in pluri­
che in parccchi istituti la musica bus Institutis sacram musicen adeo
sacra c in tiore cosi che essi posso- florere, ut eadem aliis esse possit
no servire altrui di modello. Ma al- exemplo. Sed nonnulla Seminaria,
cuni seminari ed alcuni collegi, sia nonnulla Collegia aut superiorum
per la noncuranza dei superiori, sia neglectu, aut minima idoneitate
per la poca capacité e pel gusto gustuque haud sano eorum, quibus
non buono dellc persone, alie quali cantus instructio et musices sacrae
1’istruzione dei canto c la direzione directio commissa sunt, plurimum
della musica sacra sono affidate, la- desiderare sinunt.
sciano molto a desiderare.
77 [715] Elia, sig. Cardinale, vorrà [715] Tuum erit, sollicite et huic
provvederc con sollecitudinc anche rei omnem curam impendere,
a questo, insistendo soprattutto instando maxime, ut cantus grego34

PIUSX

perché il canto gregoriano, secon­
de le prescrizioni ciel Concilio Tridentino e d’innumerevoli altri
Concili provinciali e diocesani di
ogni parte del tnondo, sia studiato
con diligenza speciale, e per solito
prelerito nelle funzioni pubbliche e
private dell’istituto.
In altri tempi, a dir vero, il canto
gregoriano dai più non si conosceva, se non sui libri scorrctti, altéra­
it, raccorciati. Ma lo studio accura­
to e diuturno, postovi intorno da
uomini insigni e grandemente benemeriti dell’arte sacra, ha cambia­
to faccia alie cose.
11 canto gregoriano restituito in
modo tanto soddisfacente alia sua
primiera purczza, quale ci fu tramandato dai padri, e si trova nei
codici delle varie Chiese, appare
dolce, soave, facilissimo ad apprendere, e di una bellezza si nuova ed
inaspettata, che dovesso fu introdotto, non tardo ad cccitare vero
entusiasmo nei giovani caniori. Or
quando ncU’adempimento del dovere entra il diletto, tut to si opera
con mag-[7161giore alacrità e con
frutto più duraturo.
Vogliamo adunque, che in tutti i
collegi e seminari di quest’alma
Cilla s’introduca di nuovo I’antichissimo canto romano, che già risonava nellc nostre chiese e basilichc, c formô la delizia delle passatc
generazioni nei più bei tempi della
pictà cristiana. E come altra volta
dalla Chiesa di Roma quel canto si
era sparso nelle altre Chiese d’Occidentc, cosi bramiamo, che i gio­
vani chierici, istruiti sotto i Nostri

rianus, iuxta Concilii Tridentini, ct
innumerabilium aliorum, ex omni
regione Provincialium et Dioecesanorum. praescriptiones, peculiari
apprehendatur diligentia, et, ut
plurimum, in publicis privatisque
Instituti functionibus praeferatur.
Altas, ut verum fateamur, cantum
gregorianum pars maior non nove­
rat nisi libris erratis, corruptis,
contractis. Verumtamen sedulum
diuturnumque studium, quod circa
illud insignes viri, iidemque de arte
sacra maxime meriti, posuerunt,
res penitus immutavit.
Cantus gregorianus suae primaevae
puritati tam concinne, iuxta vota,
restitutus, qualis a maioribus trans­
missus est, et in codicibus plu­
rium ecclesiarum invenitur, dulcis,
suavis, facillimus intellectu appa­
ret, et pulchritudine adeo nova ac
inopinata praeditus, ut, ubi intro­
ductus fuit, veram in iuvenibus
cantoribus animi voluptatem exci­
tare minime retardaverit. Nunc au­
tem, cum in iussis exsequendis
vo-/7J6/luptas immiscetur, cuncta
maiore fiunt alacritate, fructuque
durabiliori.
Volumus igitur, in omnibus Coi- 78
legiis et Seminariis huius almae
Urbis, perantiquum cantum romanum rursus introduci, qui iamdudum in nostris ecclesiis et Basilicis
resonabat, et deliciae fuerunt prae­
teritarum generationum, pulchrio­
re christianae pietatis aetate. Et
quemadmodum olim e romana
Ecclesia ille cantus in alias occi­
dentis Ecclesias diffusus erat, ita est
in votis, iuvenes clericos, sub Nostris

MUSICA SACRA IN URBE INSTAURANDA

35

occhi, lo rechino e lo diffondano di
nuovo nelle diocesi loro, quando vi
ritorneranno Sacerdoti ad operare
per la gloria di Dio.

ipsismet oculis instructos, rursus
illum in suis dioecesibus invehere
ac dii fundere; eo cum reversi fue­
rint Sacerdotes, pro Dei gloria
operaturi.
Ci gode Γanimo di dare queste di- Nostrum oblectat animum hisce
sposizioni mentre stiamo per cele­ ordinationibus instare, proxime ce­
brare il XIII centenario della morte lebraturi centenarias tertia et deci­
dei glorioso ed incomparabile ma vice redeuntes solemnitates ab
Pontelice san Gregorio Magno, al obitu gloriosi et incomparabilis
quale una tradizione ecclesiastica Pontificis S Gregorii Magni, cui
di molti secoli ha attribuito la com- ecclesiastica plurium saeculorum
posizione di queste sante melodie, traditio harum sanctarum compo­
e donde alie medesime è derivato il sitionem tribuit melodiarum, et a
quo ipsis inditum nomen.
nome.
Si esercitino diligentemente in Diligenter in illis Nostri carissimi
quelle i Nostri carissimi giovani, iuvenes exerceantur, quos [717]
[717] ché Ci sarà caro udirli, se, audientes laetabimur, si, prout Nobis
come Ci viene riferito, essi si rac- relatum est, una simul convenient,
coglieranno insieme nelle prossime in proximis centenariis solemniis
feste centenarie presso la tomba ad sancti Pontificis sepulcrum in
del santo Ponteficc nella Basilica Vaticana Basilica, ut gregorianas
Vaticana, a fine di eseguire le me­ melodias exsequantur, Liturgiae
lodie gregoriane durante la sacra tempore, quam Deo iuvante, Nos
Liturgia, che a Dio piacendo, sarà hac fausta opportunitate celebra­
da Noi in tale fausta occasione ce­ bimus.
lebrata.

Instructio de musica sacra sedulo servanda

Decretum SRC, 8 ian. 1904

ASS 36 (1903-1904) 426-427; EL 18 (1904) 158-159; ME 16 (1904) 27-28
[426] Sanctissimus Dominus Noster Pius Papa X Motu proprio diei 22 79
Novembris 1903 sub forma Instructionis de musica sacra venerabilem
Cantum Gregorianum iuxta codicum fidem ad pristinum Ecclesiarum
usum feliciter restituit, simulque praecipuas praescriptiones, ad sacro­
rum concentuum sanctitatem et dignitatem in templis vel promovendam
vel restituendam, in unum corpus collegit, cui tamquam Codici juridico
musicae sacrae ex plenitudine Apostolicae Suae Potestatis vim legis pro
universa Ecclesia habere voluit. Quare idem Sanctissimus Dominus No­
ster per hanc Sacrorum Rituum Congregationem mandat et praecipit, ut
Instructio praedicta ad omnibus accipiatur Ecclesiis sanctissimeque ser­
vetur, non obstantibus privilegiis atque exemptionibus quibuscumque,
etiam speciali nomine dignis, ut sunt privilegia et exemptiones ab Apostolica Sede maioribus Urbis Basilicis, praesertim vero Sacrosanctae Ec­
clesiae Lateranensi concessa. Revocatis pariter sive privilegiis sive com
mendationibus, quibus aliae quaecumque cantus liturgici recentiores
formae pro rerum ac temporum circumstantiis [427] ab Apostolica Sede
et ab hac Sacra Congregatione inducebantur, eadem Sanctitas Sua beni­
gne concedere dignata est, ut praedictae cantus liturgici recentiores for­
mae, in iis Ecclesiis ubi iam invectae sunt, licite retineri et cantari
queant, donec quamprimum fieri poterit venerabilis cantus Gregorianus
iuxta codicum fidem in eorum locum sufficiatur. Contrariis non obstan­
tibus quibuscumque.

V

i

36

PIUS X

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA SEDULO SERVANDA

Bene accepti sensus animi
Abbatis losephi Pothier

Epistola Pii X ad Abbatem losephum Pothier, 14 februarii 1904
ASS 39 (1906) 20
80 [20] Litteras accepimus, quibus gratum Nobis animum significabas ob
ea quae nuper de musica sacra ad veteres liturgiae leges exigenda, ac
praesertim de cantu Gregoriano ad pristinos modulos revocando prae­
scripsimus. lucundum fuit istud a te exhibitum officium, in quo obse­
quium agnovimus pietatemque erga Nos tuam: eo iucundius, quod a vi­
ro exhibitum erat, liturgiae in primis perito ac de Gregoriani cantus
disciplina praeclare merito. Quod .autem polliceris non defuturam dein­
ceps in hac causa navitatem Nobis tuam, paterno studio istam complec­
timur voluntatem, Deumque, ut labores tuos benignus adiuvet, preca­
mur. Horum porro laborum novum fructum gratulamur; Cantus
Mariales intclligimus, a te Nobis muneri missos; de quo munere et suavi
et opportuno gratiam habemus.

piusx

8

Laudatur Societas
pro cantus gregoriani propagatione

Epistola Pii X ad Card. Petrum Couillé, Archiep. LugdunensemViennensem, 21 aprilis 1904
ASS 39 (1906) 24
124] Quod tibi vehementer ista probetur consociatio, cui nomen Société 81
de secours mutuels pour la Propagation du Plain Chant, equidem non mi­
ramur. Tale enim persequitur propositum, quod valde cordi sit Episco­
po, curanti, prout officium postulat, ut augustae Altaris caeremoniae rite
usquequaque peragantur. Cognitionem autem usumque Gregoriani can­
tus vulgando, operam apprime utilem navat christiano populo, quem ad
sustinendas melius in sacrorum celebratione rituum suas partes adducit,
magno cum pietatis publicae incremento. Nobis vero facile intelligis
pergratas accidisse eiusdem Societatis litteras, quas, tua ipsius commen­
datione auctas, perferendas ad Nos proxime curasti. Itaque dilecto filio
loscpho Lucien-Brun, praesidi, universisque sodalibus gratias Nostro
nomine agas cupimus de studiosae obsequentisque voluntatis testimo­
niis, gratuleris de perceptis adhuc suae diligentiae fructibus, significes
Nos cis, ut bene de Ecclesia mereri pergant, lectissima quaeque a Deo
precari munera.

LAUDA TUR SOCIETAS PRO CANTUS GREGORIAN! PROPAGATIONE

De editione librorum liturgicorum
cantum gregorianum continentium
typis vaticanis imprimenda

Motu proprio Pii Pp. X, 25 apriliis 1904
EL 18 (1904) 321-325, ASS 36 (1903) 586-590; ME (1904) 128-129

82 /321] Coi. Nostro Motu proprio [32Ί] Nostro Motu proprio
dei 22 Novembre 1903, e coi sus- diei 22 Novembris a. 1903, ac
seguenle Decreto, pubblicato per subsequent! Decreto, iussu No­
Nostro ordine dalla Congregazione stro edito a Sacrorum Rituum
dei Sacri Riti, 1’8 Gennaio 1904, Congregatione die 8 lanuarii a. 1904,
abbiamo restituito alia Chiesa Ro­ Romanae Ecclesiae vetustum can­
mana 1’antico suo canto gregoria­ tum gregorianum restituimus, quem
no, quel canto che essa ha ereditato ipsa a patribus accepit, quem in
dai padri, che ha custodito gelosa- suis liturgicis codicibus fideliter
mente ne’ suoi codici liturgici e che servavit, quemque novissima studia
gli studi più recenti hanno assai fe- ad pristinam puritatem felicissime
licemente ricondotto alia sua pri­ revocarunt. Ut autem opus incoep­
mitiva purezza. A fine pero di tum, sicuti decet, perficiatur, Nocompiere, come è conveniente, stracque Romanae Ecclesiae omni1'opera incominciata, e di fornire busque eiusdem ritus Ecclesiis
alia Nostra Chiesa Romana ed alie communis textus liturgici canius
Chiese tuite dei medesimo rito il gregoriani suppeditetur, typis No­
testo comune delle melodie liturgi- stri Typographei Vaticani, libros liche gregoriane, abbiamo decretato turgicos, in quibus cantus Sacro­
d’imprendere, coi tipi [322] della sanctae Romanae Ec-/322/clcsiae a
Nostra Tipografia Vaticana, la Nobis restitutus continetur, eden­
pubblicazione dei libri liturgici dos decrevimus.
contenenti il canto della Sacrosanta
Chiesa Romana da Noi restituito.
E perché ogni cosa procéda con Quo vero omnia eveniant pleno
piena intelligenza di tutti coloro eorum omnium consensu, qui a
che sono o saranno chiamati da Nobis vocantur vel vocabuntur ut
Noi ad offrirc il tributo dei loro rei tanti momenti operam suis
40

PIUSX

studi ad un’opera di tanta importanza, e il lavoro procéda con la
debita diligenza ed alacrita, stabiliamo le norme seguenti:

studiis navent, et opus debita cum
diligentia atque alacritate procedat,
normas, quae sequuntur, statui­
mus:

a) Le melodie della Chiesa, cosi
dette gregoriane, saranno ristabilite
nella loro integrità e purezza secondo la fede dei codici più antichi, cosi pero che si tenga particolare conto eziandio della legittima
tradizione, contenuta nei codici
lungo i secoli, e dell’uso pratico
della odierna liturgia.

a) Ecclesiae concentus, qui grego- 83
riani dicuntur, in sua integritate ac
puritate iuxta vetustiorum codi­
cum fidem restituentur, ita tamen
ut peculiaris etiam ratio habeatur
legitimae traditionis, quae in variis
codicibus continetur, atque praxeos
hodiernae liturgiae.

b) Per la speciale Nostra predilezione verso 1’Ordine di san Bene­
detto, riconoscendo 1’opera prestata dai monaci benedettini nella restaurazione delle genuine melodie
della Chiesa Romana, particolarmente poi da quelli della Congre­
gazione di Francia e dei Monastero
di Solesmes, vogliamo che per que­
sta /323/ edizione, Ia redazione
delle parti che contengono il canto,
sia affidata in modo particolare ai
monaci della Congregazione di Fran­
cia ed al Monastero di Solesmes.

b) Ob specialem Nostram erga 84
Ordinem S. Benedicti praedilectionem, perspectam habentes operam
a monachis benedictinis adhibitam
in genuinis Romanae Ecclesiae
concentibus restaurandis, praeser­
tim vero a monachis Congregatio­
nis Gallicae et Monasterii Solesmensis, volumus ut pro hac edi­
tione, redactio partium cantum
continentium peculiari modo mo­
nachis Congregationis Gallicae et
Monasterii Solesmensis concredatur

c) I lavori cosi preparati saranno
sottomessi all’esame ed alia revi­
sione della speciale Commissione
romana, da Noi recentemcnlc a
questo fine istituita. Essa ha
1’obbligo dei segreto giurato per
tutto ciô che riguarda la compilazione dei testi ed il corso della
stamps; il quale obbligo dovrà
estendersi anche aile alt re persone
fuori della Commissione, che iosscro chiamate a prestare al mede­
simo fine I’opera loro. Dovrà inoltre procedere nel suo csame con la
massima diligenza. non permetten-

c) Opera sic parata examini ac re­ 85
visioni subiicientur particularis
Commissionis Romanae, a Nobis
nuper in hunc finem institutae Ip­
sa, quoad omnia, quae textuum
compilationem et typographicam
redactionem respiciunt, secreto iurato adstringitur; quae obligatio ad
illos quoque extraneos extendenda
erit, qui ad suam operam eidem
fini dandam requirentur. Maxima
insuper cum diligentia in suo
examine procedet, cavens ne quid
evulgetur, de quo sufficiens atque
conveniens ratio reddi nequeat, et.

DE EDITIONE LIBRORUM LITURGICORUM CUM CANTU GREGORIANO

41

4

do che nulla sia pubblicato, di cui
non si possa dare ragione conve­
niente e sufficiente; e nei casi
dubbi, chiedendo il parere di alt re
persone, fuori della Commissione e
della Redazione, che siano riconosciute valenti in questo genere di
studi, c capaci di pronunziare un
giudizio autorevole. Che se nella
revisione delle melodic occorressero difficoltà per ragione del tcsto
liturgico, la Commis-(324/sione
dovrà consultare 1'altra Commis­
sione storico-Iiturgica, già prccedcntemcnte istituita presso la No­
stra Congrcgazione dei Sacri Riti,
in guisa che ambedue proccdano
concordi in quelle parti dei libri
che formano oggetto ad ambedue
comune.

in rebus dubiis, consilium exqui­
rens aliorum virorum, extra Com­
missionem et Redact ionem, qui
quoad hoc studiorum genus prae­
stantes habeantur, atque in suis
iudiciis auctoritate polleant. Quod
si in melodiae revisione difficulta­
tes ratione liturgici textus occur­
rerint, Commissioni consulenda
erit altera Commissio historicoliturgica, iam antea apud Nostram
Congregationem SS. Rituum insti­
tuta, ita ut ambae concordes pro­
cedant quoad eas librorum partes,
quae obiectum utrique commune
constituunt.

86 d) L’approvazione da darsi da Noi
e dalla Nostra Congrcgazione dei
Sacri Riti ai libri di canto cosi
composti e pubblicati, sarà di tai
natura, che a niuno sarà più lecito
di approvare libri liturgici, se que­
sti, cziandio nelle parti che contengono il canto, o non siano del tutto
conformi all’edizione pubblicata
dalla Tipografia Vaticana sotto i
Nostri auspici, o per lo mcno, a
giudizio della Commissione, non
siano per tai modo conformi, che
le varianti introdotte si dimostrino
provenire dall’autorità di altri
buoni codici gregoriani,

d) Approbatio per Nos Nostramque SS. Rituum Congregatio­
nem danda libris cantus ita exaratis
atque editis, eiusmodi erit, ut dein­
ceps nemini liceat libros hturgicos
approbare, nisi hi, etiam in parti­
bus cantum continentibus, vel sint
omnino conformes editioni a Typographeo Vaticano editae sub
Nostris auspiciis, vel saltem, iuxta
Commissionis iudicium, sint ita
conformes, ut allatae variantes ex
auctoritate bonorum aliorum co­
dicum gregorianorum provenire
ostendatur.

87 e) La proprietà letteraria deU'edizione Vaticana è riservata alla San­
ta Sede. Agli editori e tipografi di
ogni nazione, che ne faranno dimanda, e che sotto determinate
condizioni offriranno sicura gua-

e) Litteraria vaticanae editionis
proprietas Sanctae Sedi reservatur.
Editoribus
atque
typographis
cuiusvis regionis, qui id petierint et
sub statutis conditionibus sponsio­
nem dederint se opus rite absolu-

rentigia di saper ben condurre il la­
voro, accordcremo la grazia di po­
teria riprodurre /325/ liberamento
come loro meglio aggrada, di fame
estratti, e di spargerne ovunque le
copie.

tu ros esse, permittemus, ut eam li­
bere rursus imprimant meliori quo
libeat mo-/325/do, ex ca partes
extrahant, eiusque exemplaria
ubique divulgent.

Cost, con l’aiuto di Dio, confidiamo di poter restituire alla Chiesa
l’unità del suo canto tradizionale in
modo rispondente alla setenza, alla
storia, all’artc e alla dignilà del cul­
to liturgico, per quanto almeno
conscntono gli studi odierni, e riservando a Noi ed ai Nostri suc­
cessori la facoltà di altrimenti di­
spone.

Sic, Deo adjuvante, Ecclesiae Nos 88
restituturos esse confidimus unita­
tem traditionalis cantus iuxta
scientiam, historiam, artem digni­
tatemque liturgici cultus, prouti
saltem hodierna studia sinunt.
Nobis Nostrisque Successoribus
facultatem aliter disponendi reser­
vantes.

COMMISSIONE PONTIFICIA PER L’EDIZIONE VATICANA
DEI LIBRI LITURGICI GREGORIAN1

Membri della Commissione

Rev. P. D. Giuseppe Pothier
O.S.B., abate di Saint-Wandrille, Présidente.
Mons. Carlo Respighi, cerimoniere pontificio.
Mons. Lorenzo Perosi, dircitore
perpetuo della Cappella Sistina.
Rev. D. Antonio Rella, di Roma.
Rev. P. D. Andrea Mocquereau
O.S.B., priore di Solesmcs.
Rev. P. D. Lorenzo Janssens
O.S.B., rctlore di S. Anselmo de
Urbe.
Rev. P. Angelo De Santi S.l.
Prof, barone RODOLFO KANZLER,
di Rom a.
Prof. don. PlETRO WAGNER, di
Friburgo (Svizzera).
Prof. I LG. WORTH, di Londra.

89

Consultori della Commissione

Rev. D. RAI-FAELLO BaRALLI, di
Lucca.
Rev. D. F. PERRIOT, di Langres.
Rev.
D.
Alessandro GroSPELLIER, di Grenoble.
Rev. D. Renato Moisse.net, di
Dijon.
Rev. D. Normanno Holly, di
New York.
Rev. P. D. Am brogio Amelli
O.S.B., priore di Montecassino.
Rev. P. D. UGO GaissER O.S.B.,
del Collegio Greco di Roma.
Rev. P. D. Micheli Horn O.S.B.,
del Monastero di Seckau.
Rev. P. D. Raitaello Molitor
O.S.B., del Monastero di Beu­
ron.
Prof. Amedeo GastoOî, di Parigi.

DE EDITIONE LIBRORUM LITURGICORUM CUM CANTU GREGORIANO

43

10

Coenobii Solesmensis opera laudatur
in gregoriano cantu restaurando

Litterae Apostolicae Pii X ad D um Paulum Delatte Antistiti Abbati
Solesmensi, die 22 maii 1904
EL 19 (1905) 3-6; Rassegna Gregoriana 3 (1904) 389-390; ME 16 (1904)
505-506

90 [3] Ex quo tempore praeclarae vir memoriae Prosper Guéranger, pri­
mus decessor tuus, quum sese ad sacrae liturgiae scientiam totum con­
tulisset, vestra studio suo excitavit inflammavitque studia, nobilitatum
nemo ignorat coenobii Solesmensis nomen, maxime ob datam so-[4]\ertissimc operam redintegrandae in gregorianis concentibus veteri discipli­
nae. Uniusmodi incoeptum, laboriosum aeque ac frugiferum, vobis
urgentibus, non defuere ab Apostolica Sede, nec sane poterant, testimo­
nia laudis. Illud enim plus semel Leo XIII fel. rec. nominatim anno 1901
scriptis ad te litteris (cf. textum infra) probavit: proxime autem mense
Februario editos vestris curis rituales de cantu libros sacrum Consilium
Ritibus praepositum et ratos habuit et late iam usu receptos libenter
agnovit. Nos vero, qui mature officii Nostri duxerimus esse hoc aggredi
ex auctoritate opus, id est gregorianos modos ad rationem restituere an­
tiquitus traditam, permagni vestros in hoc genere labores facere, saepe
alias professi, novissime ostendimus. Namque in solemnibus caeremo­
niis, quibus ad magni Gregorii cineres saecularem eius natalem celebra­
vimus, quum vellemus instaurandi cantus gregoriani tanquam consecrare
initia, ipsos Solesmcnses concentus adhiberi ad exemplum iussimus.
Nunc autem peculiaris Nobis est causa cur, praeter hanc tantam in vobis
sollertiam, deditissimum Romano Pontifici animum dilaudemus. Etenim
cogitantibus Nobis Vaticanam decernere liturgicorum concentuum editio­
nem, quae auspiciis adornata Nostris ubique usurpanda foret, ac ve­
stram in hoc propositum navitatem advocantibus, periucundae a te, di­
lecte fili, allatae sunt mense Martio litterae, quae vos non modo promp­
tos paratosque nuntiarent esse ad elaborandum in re, qua cupcremus,
sed, eiusdem 15] rei gratia, velle admodum vulgatos iam vestrarum vigi­
liarum fructus Nobis concedere.
44

PIUS X

Facile enimvero est intelligere, quanto vobis steterit, istud amoris et 91
obsequii praebere specimen, quamque gratum propterea Nobis acciderit.
Itaque, quo meritam pro singulari beneficio referremus gratiam, quum
subinde authenticam, quam dicimus, editionem delectis viris curandam
Motu proprio commisimus, simul Congregationis istius, cui praesides,
potissimeque familiae Solesmensis has voluimus esse partes, universam
quae extet, veterum de hac re monumentarum segetem more instituto­
que suo explorare, indeque elaboratam digestamque editionis huius
materiam ministrare iis, quos designavimus, probandam. De quo man­
dato vobis munere, operoso quidem, sed perhonorifico, tametsi iam
acceperas, libenter Nos ipsi te facimus, dilecte fili, certiorem, ad quem
cura summa, ut illud sodales exequantur tui, pertinet. Novimus
quantopere Apostolicam Sedem Ecclesiamquc diligas, divini cultus
decori studeas, sanctae monasticae vitae instituta custodias. Harum
porro exercitatio virtutum, sicut dedit vobis usque adhuc, ita dabit de
reliquo felicem doctorum laborum exitum·, siquidem non inepte cadit in
vos alumnos quod de patre legifero Gregorius praedicavit: nullo modo
aliter docere potuit quam vixit. Ceterum vobis, ad rem perficiendam
concreditam, confidimus fore ut opportuna abunde suppetant studio­
rum adiumenta, maximeque vetustos codices conquirentibus ne quid
obstet: non defutura, quod caput est, divina quae enixe precamur auxilia,
[6] certum habemus.

Referre hic libet epistolam Leonis XIII P Paolo Delattt, Abbati Soleimcnsi, die 17 mais I9QJ
ictiplani

« Nos quidem et novimus et alias laudavimus positam a vobis intelligenter operam m scientia
eorum concentuum sacrorum, dc quibus memoriae est proditum, ad magnum Grcgonum re­
ferendos esse auctorem.
Similique ratione non potest Nobis non probari vester dic in conquirendis vulgandisque vete­
ribus de eo genere monumentis tam operose tamque constanter insumptus labor. Quorum la
borum fructus varios videmus iis consignatos voluminibus, nec sane paucis, quae nobis grato
admodum munere diversis temporibus misistis, quaeque late iam, ut accepimus, ui luce atque
oculis hominum versantur, ac multifariam quotidiano recipiuntur usu Omnino quidquid su­
scipitur studii in hac illustranda augendaque rituum sanctissimorum comite atque adiutnee di
sciphna. dandum laudi est, non solum propter ingenium et industriam, sed etiam, quod longe
manis, propter speratum divini cultus incrementum Siquidem gregortant concentus pruden
tissime sunt sapientissimequc ad illuminandum verborum sententias inventi, atque most in eis.
si motio adhibeantur perite, magna vis et mirifica quaedam mixta gravitati suavitas, quae facile
illapsa audientium m animos pios ciere motus cogitationesque salutares alere tempestive
queat. Quotquot igitur sunt, praesertim ex alterutro ordine Cleri, qui se posse aliquid in hac
vel scientia vel arte sentiant, pro sua quemque facultate elaborare omnes convenit sollerter et
libere. Salva quippe caritate mutua et ea, quae debetur Ecclesiae obtemperatione ac reveren­
tia, multum prodesse multorum in eadem re studia possunt, ut vestra ad hanc diem » (ASS 33
(1900 01) 642-643).

COENOBII SOL· ESMENSIS OPERA L A UDA TUR

45

Vota pro generali cantus gregoriani conventu
Argentinae habendo

Epistola Pii X ad Doni. Petrum Wagner, Conventus moderatorem, 23
ianuarii 1905

ASS 37 (1904-1905)485
92 /4S5/ Quemadmodum servari praecepta gaudemus quae fidelium utili­
tati subinde damus, ita nunciato a te conventu delectamur, in quem
studiosi gregoriani concentus viri ex omni populo confluent, hac una
vehementer permoti re, ut quae Nos de musica sacra monuimus, ad
usum fideliter adducantur. Coelum autem et frequentem coniici fu­
turum et e viris coaliturum censeri, qui non modo musicae peritiam ar­
tis, sed etiam, id quod magni in re sacra interest, pietatem sensumque al­
te teneant christianae fidei, valde profecto laetamur, capimusque inde
argumentum explorati faustique exitus certum. At illud uberiorem No­
bis fructum e laboribus vestris portendit, deliberatum vobis esse non
modo voluntatem erga avitum Ecclesiae Romanae cantum admovere
atque excitare verbis, sed exempla etiam, adiuvandae praxi perutilia, ob
oculos ponere, unde probe ac rite possint studiosi perspicere, quantum
et artis et elegantiae et religionis in servandis musicae sacrae praeceptis
insit. Animatis egregie vobis multam sese ac facilem impertiat gratia di­
vina illudque ex alacritate vestra eliciat optatissimum commodum, ut ea
demum existât in catholico orbe voluntas, praeceptis de sacro concentu
Nostris parere diligenter.

46

PIUSX

12

Normae ad parandam editionem
librorum liturgicorum cum cantu gregoriano

Epistola Secrctariae Status ad P. Joseph Pothier, praesidem Commissio­
nis pro edendis libris cantus gregoriani, 24 iunii 1905

EL 19 (1905) 519-523; ASS 37 (1904-1905) 770-772 (textus italicus);
ME 17 (1905) 213-214 (it.)
Reverendissimo Padre,

Peu. me Paler,

[519] Dal lavoro preparatorio della
Commissione Pontificia per la edizione Vaticana dei Libri Liturgici
Gregoriani vengono posti in rilievo
i molteplici vantaggi che offre una
semplificazione nclTopera di compilazione, onde rendere più profi­
cui i risultati ottenuti finora dalla
iniziata riforma dei Canto Grego­
riano,

/5797 Ex praeventivo opere Com­
missionis Pontificiae pro Editione
Vaticana librorum liturgicorum
cantus gregoriani multiplicia emer­
gunt emolumenta, quae aliqua in
opere compilationis simplificatio
offert, unde prosint magis hucus­
que obtenti effectus ab incepta
gregoriani cantus restauratione.

[520] Il Santo Padre adunque, dopo aver nuovamente rivolto il meri­
tato encomio ai monachi Benedcttini, specialmente a quelli della
Congregazione di Francia e dei
Monastcro di Solesmes per 1’opera
illuminata c proficua prestata dai
medesimi nella riforma delle sacre
melodic della Chiesa, si è benignamente compiaciuto di decidere
che la pubblicanda edizione Vati­
cana sia basata sull edizione bene
dettina pubblicata a Solesmes nel
1895, riconoscendo per tal modo il
giusto valore di quelle bene intra-

[520] Summus Pontilex igitur, 94
post noviter, pro meritis, monachis
benedictinis tributum elogium,
alumnis praesertim Congregationis
Galliae et Monasterii Solesmensis,
ob lucide ac fructuose impensum
ab iisdem opus in Sacrarum Eccle­
siae melodiarum restauratione, be­
nigne decernere dignatus est, ut
publicanda Editio Vaticana super
editione benedictina fundetur, So
lesmis, anno 1895 edita, hac ratio­
ne ingens illius bene auspicatae re­
formationis pretium recognoscens.
P.V. autem, tanquam Commissio-

DE PARANDA EDITIONE LIBRORUM CUM CANTU GREGORIANO

47

presa riforma. Alla S.V. poi, come
Présidente della Commissione
Pontificia, il Santo Padre alfida il
delicato incarico di rivederc e correggere 1’edizione in parola, ed in
questo lavoro Ella si farà coadiuvare dai diversi membri della Com­
missione, valendosi all’uopo dei
preziosi studi paleografici eseguiti
sotto la sapiente direzione dei Rmo
Abate di Solesmes. Ed affinché
l’importante lavoro procéda maggiormente alacre e concorde, la
Santità Sua si riserva di fare ap­
pello ai vari componenti la Com­
missione perché questi più direttamente applichino l’opcra del loro
studio a quei libri liturgici, la cui
riforma melodica è ancora meno
inoltrata.

nis Pontificiae Praesidi, beatissi­
mus Pater caute diligenterque trac­
tandum munus tradit, revisendi ct
corrigendi Editionem de qua lo­
quimur; atque eiusmodi operis so­
cios ipsa accipiet varios Commis­
sioni addictos viros, utens, qua­
tenus opus sil, pretiosis palaeo­
graphies studiis, sub sapienti R.mi
Abbatis Solesmensis directione ha­
bitis. Et ut tanti momenti opus ala­
crius et convenientius procedat,
Sanctitas Sua sibi onus reservat va­
ria Commissionis membra appe­
tendi, ut eadem pressius suorum
studiorum opus iis libris liturgicis
impendant, quorum melodica re­
stauratio minus adhuc progressa
est.

95 A garantire poi l’attuazionc di tali
disposizioni, il Santo Padre [521]
si è ulteriormente degnato di stabi­
lire quanto qui appresso Le notifi­
ée a nome della prelodata Santità
Sua:
1) La Santa Sede prenderà sotto la
sua autorevoie e suprema protezione 1’edizione speciale dei libri li­
turgici che raccomanda corne tipi­
ca, lasciando per altro il campo li­
bero agli studi dei competenti nella
disciplina Gregoriana.

Ad tuendum autem istiusmodi di­
spositionum effectum, Beatissimus
Pater, [521] ulterius dignatus est
ea quae hic subiiciuntur, praclaudatae Sanctitatis Suae nomine notificanda, statuere:
1. Sancta Sedes ea qua praestat su­
prema auctoritate, sub sua protec­
tione editionem specialem libro­
rum liturgicorum accipiet, quam
uti typicam commendat, linquens
de cetero studiis peritorum in di­
sciplina gregoriana liberam agendi
rationem.

96 2) Per evitare qualsiasi monopolio,
sia di diritto che di fatto, 1’edizione
Vaticana tipica potra esserc libera­
mento riprodotta dagli editori, pur­
ché osservino Ic condizioni fissate
nel Motu Propno dei 25 Aprile 1904.

2. Ad vitandum quodcunque, sive
iuris sive facti monopolium, editio
vaticana typica, libere poterit ab
editoribus recudi, dummodo con­
ditiones in Motu Proprio diei 25
Aprilis 1904 statutae observentur.

97 3) I Membri ed i Consultori della 3. Commissionis membra, eiusque
Commissione si presteranno di Consultores, libenti animo ad onus
48

PIUS X

buon grado per agevolare il compi­
to del Présidente, col concorso dei
loro lumi e della loro scienza, e saranno a disposizionc della Santa
Sede per eseguire gli altri lavori af­
fini e per esaminare le pubblicazioni da approvarsi dalla S. Congregazione dei Riti.

Praesidis levandum concurrent,
suo ingenio suaquc scientia, seque
Sanctae Sedis mandatis subiicient,
ad cetera similia opera exequenda,
ac editiones a S. Rituum Congrega­
tione approbandas examini subji­
ciendas.

4) Onde salvaguardarc alla S. Sede,
al présenté ed in awenire, i suoi
indiscutibili diritti sui canto sacro,
parte integrante dei patrimonio
della Chiesa Cattolica, 1’alta direzione dellopera, sia [522] per la
composizione dei libri liturgici, sia
per 1’approvazione da darsi alie va­
rie pubblicazioni liturgiche, specialmente ai propri ed agit Uffici
nuovi, viene affidata all’Emo Car­
dinale Prefetto della S. Congregazione dei Riti, che si concertera col
Présidente della Commissione per
1c opportune disposizioni e misure:
e queste saranno poi attuate d’accordo col sottoscritto Cardinale
Segrctario di Stato.

4. Ad sarta tecta S. Sedis iura sua
indiscutibilia, nunc et in posterum,
servanda, circa sacrum cantum,
partem integrantem patrimonii Ec­
clesiae Catholicae, suprema operis
directio, cum ob librorum liturgicorum comf522jpositionem, tum
ob approbationem variis liturgicis
publicationibus tribuendam, prae­
sertim Propriis et novis Officiis,
E.mo Cardinali S. Rituum Congre­
gationi Praefecto committitur, qui
una cum Commissionis Praeside ad
opportunas dispositiones et nor­
mas conveniet; hac porro, acceden­
te subscripto Cardinali Secretario
Status, in actum deducentur.

5) I diritti di proprietà della Santa
Sede, cioc la stampa per la Santa
Sede medesima e per gli editori da
essa già autorizzati a riprodurre
I’cdizione Vaticana, sono garantit!
dal carattere della pubblicazione,
dalla fisionomia propria della edi­
zione stessa e dalla formale rinuncia generosamente emessa in favore
della Santa Sede dal Padre Abate
di Solesmes e dalla P.V. di tutti i
risultati già pubblicati dei loro pre­
cedent! lavori.

5. lura proprietatis Sanctae Sedis,
impressio scilitet pro ipsamet Sanc­
ta Sede ac pro editoribus ab eadem
iam ad reimprimendam Editionem
Vaticanam auctoritate donatis, ab
indole publicationis, a physionomia eiusdem Editionis propria et a
formali renunciatione in favorem
Sanctae Sedis, a Patre Abbate Solesmensi et a P.V. magnanimiter
emissa, omnium fructuum iam in
publicum emissorum praeceden­
tium suarum elucubrationum, tu­
tantur.

6) Queste disposizioni, e special- 6. 1 lac dispositiones, ac praesertim 100
mcntc la base della edizione Vati- Editionis Vaticanae basis. Editio
DE ΡΑΠANDA EDI HONE LIBRORUM CUM CANTU GREGORIANO

49

cana, cioè l’edizione fatta a Solesmes nel 1895, serviranno a tu­
telare la Jettera e lo spirito degli an­
teriori documenti Pontifici, compreso il Breve indirizzato al Padre
Abate di Solesmes il 22 Maggio
1904, e ad addivenire alla migliore
soluzione scientifica e pratica.

PIUSX

nempe quae Solesmis anno 1895
prodiit, ad tuendum litteram et
spiritum praecedentium documen­
torum pontificalium inservient,
haud secluso Brevi ad P. Abbatem
Solesmcnsem, die 22 Maii 1904
transmisso, et ad meliorem scientificam practicamque solutionem
perveniendum.

1

13
Normae pro edendis libris
cantum gregorianum continentibus

Decretum seu Instructiones SRC, 11 augusti 1905

EL 19 (1905) 516-519; DSRC 4166; ASS 38 (1905) 114-116; ME 17
(1905)300-302
/5/6/ Quum Sanctissimus Dominus Noster Pius divina Providentia 101
Papa X suis litteris Motu Proprio datis sub die 25 Aprilis anni 1904
disposuerit, ut editores cantum gregorianum a Se restitutum typis
mandare possint iuxta Vaticanam editionem, opportunum huic Sacrae
Rituum Congregationi visum est nonnullas instructiones seu leges evul­
gare a praedictis editoribus observandas, quandocumque novam ali­
quam impressionem canius liturgici parare voluerint. Hae autem leges,
in audientia dici 7 vertentis mensis Augusti ab eodem SSmo Domino
Nostro admissae et approbatae, sunt quae sequuntur:

I. Editores seu typographi cuiuscumque loci vel regionis, qui gregorianas 102
melodias in Vaticana editione contentas imprimere voluerint, sive
aequali forma sive /5/7/ grandiori vel minori, sive omnes, sive aliquas
tantum, ab eadem Sede Apostolica prius facultatem obtinere curabunt.
II. Ab unoquoque ex editoribus, qui huiusmodi pontificiam facultatem 103
obtinuerint, haec erunt diligentissime attendenda:
a) Forma notularum aliorumque gregoriani cantus signorum ea debet
servari quam maiores instituerunt et editio Vaticana adamussim exhibet.
b) Nihil praesertim mutari potest in ordine quo eaedem notulae pro va­
riis sonorum intervallis sibi succedunt.
c) Neque pariter in modo quo ipsae notulae pro diversis neumarum, ut
aiunt, formulis copulantur.
d) Absolutissima quoque verborum sacri textus relatio ad notulas canius
observetur, ita ut unaquaeque syllaba notulae vel notulis suis penitus
subiaceat.

III. Editione parata ac confecta, nefas erit ipsam evulgare et in sacris 104
functionibus adhibere cuique, nisi eam Ordinarius loci declaratione
munierit, qua de eius concordantia constet cum editione typica Vaticana
NORMAE PRO EDENDIS LIBRIS LITURGICIS CUM CANTU GREGORIANO

51

105 IV. Ordinarius vero declarationem huiusmodi non concedat, nisi prius
censores in cantu gregoriano periti, collatione facta diligentissime, in
scriptis, onerata conscientia, testentur novam editionem cum Vaticana
omnino concordare.

106 V. Illis officii liturgici partibus quae cantus diversos pro diversitate diei
vel festivitatis admittunt, ut v. g. hymni et Ordinarium Missae, melodiae
possunt [518] adaptari, quae in editione typica non reperiantur, et a
Sacra Rituum Congregatione approbari, servatis debitis conditionibus,
iis maxime quae in § d) Motus Proprii 25 Aprilis 1904 apponuntur.
Minime vero tonorum seu cantuum huiusmodi varietates admittantur in
caeteris partibus, v. g. in Antiphonis et Responsoriis sive Officii sive
Missae.
107 VI. Si autem agatur de Officiis propriis alicuius ecclesiae vel Ordinis
regularis Romanum ritum sectantis, aut de Officiis noviter concessis,
gregorianae eorum cantilenae, a viris peritis restitutae vel concinnatae
item Sacrae Rituum Congregationis approbationi subiiciantur; qua
obtenta, Ordinarius loci certior factus, ut supra, de concordantia cum
originalibus a S. C. recognitis, declarationem requisitam concedet.
108 VII. Tolerari potest quod cantus gregorianus notulis musicalibus mo­
dernis edatur, dummodo periculum sedulo amoveatur, quominus ordo
notularum ac neumarum quomodocumque deturbetur. Ordinarius ita­
que pro hisce editionibus in commodum fidelium approbationem suam
concedere poterit, si ei constiterit, iuxta art. 4 et 6, de fideli conforma­
tione cum editione typica vel melodiis approbatis.
109 VIII. Quandocumque liber sacrum cantum continens vel melodia quae­
libet liturgica Sacrae Rituum Congregationi ad approbationem obtinen­
dam subjiciuntur, tria exemplaria ad eamdem mittenda sunt.

110 IX. Melodia gregoriana ad usum liturgicum a [519] S. R. C. secundum
normas praedictas destinata et commendata, ad sacrum Ecclesiae Roma­
nae thesaurum seu patrimonium, sicut ipse textus, pertinet. Itaque
quando novus textus fidelibus ab ipsa proponitur seu conceditur, cantus
textui respondens ita simul concessus reputatur, ut nullus editor vel auc­
tor querelam de eo movere possit, quod Apostolica Sedes easdem melodias ad alias extendat ecclesias.

PIUSX

14

Editio typica
librorum cantum gregorianum continentium

Decretum SRC , 14 augusti 1905'
EL 19 (1905) 644-646; ASS 38 (1905-1906) 240-241; ME 17 (1905)
440-441

[644] Post Aposiolicas Litteras SSmi D. N. Pii divina Providentia Pa­ 111
pae X, Motu proprio datas [645] dic 25 Aprilis 1904, quibus decerni­
tur nova committenda typis Vaticanis editio librorum, cantum grego­
rianum S. R. Ecclesiae proprium continentium, prout ab ipsomet
Pontifice restitutus fuit, Commissio Pontificia, mandata et desideria
eiusdem Pontificis adimplens, ipsam editionem summo studio ac dili­
gentia paravit, atque perfecit.
Haec vero S. Rituum Congregatio, hanc ipsam editionem uti typicam
ab omnibus habendam esse declarat atque decernit; ita ut in posterum
melodiae gregorianae, in futuris huiusmodi librorum editionibus con­
tentae, praedictae typicae editioni, nihil prorsus addito, dempto vel
mutato, adamussim sint conformandae, etiamsi agatur de excerptis ex
libris iisdem.
Nulli tamen fas erit, librorum cantus gregoriani sic restituti in totum vel
ex parte editionem suscipere aut evulgare, nisi prius a S. Sede facultatem
obtinuerit, normis servatis et instructionibus, quae in Decreto Sacrae
huius Congregationis, n. 4166, dici 11 Augusti 1905, continentur.
Denique haec eadem S. Rituum Congregatio, de mandato SSmi. decla­ 113
rat, vivissimum esse eiusdem Sanctitatis Suae desiderium, quod ubique
locorum Ordinarii curent, ut quilibet libri hucusque editi cantum liturgicum referentes, etiamsi quocumque Pontificio privilegio muniti, aut
quavis adprobationc commendati, sensim sine sensu, quamprimum ta1 Hoc decretum invenitur initio editionù Kynahs Romani EL illud evulgando haec adnota
runt « Kyrulc Roin.inum scu Ordinarium Missae, typis Vaticanis editum, venale non prostat,
nisi absoluta editione totius Gradualis Romani. 1 labebitur quamprimum illius editio, iuxta
typicam, curante Domo editioriali Detclcc, Lefebvre et Soc » De facto, ncccsse fuit Epistola
Secretariac Status ad Card Λ. Eischcr (cf. n 17).

EDITIO TYPICA LIBRORUM CANTUM GREGORIANUM CONTINENTIUM

53

X. · ·

men, ab Ecclesiis, etiam Regularium, Romanum ritum sectantibus amo­
veantur, [646] ita ut libri liturgici gregorianos concentus continentes ii
tantummodo adhibeantur, qui, iuxta normas supradictas compositi, huic
typicae editioni plane fuerint conformes.

»

54

PIUSX

15

De frequenti et cotidiana
eucharistica communione

Deer. « Sacra Tridentina Synodus » S. Congr. Concilii, 20 dec. 1905
AAS 2 (1910) 894-898; ASS 38 (1905) 400-406; EL 20 (1906) 183-190;
ME 17 (1905) 536-540; DP I, 35-38
[894] SACRA Tridentina Synodus, perspectas habens ineffabiles quae
Christifidelibus obveniunt gratiarum divitias, sanctissimam Euchari­
stiam sumentibus (Sess. 22, cap. 6), ait: Optaret quidem sacrosancta Syn­
odus, ut in singulis Missis fideles adstan tes non solum spirituali affectu, sed
sacramentali etiam Eucharistiae perceptione communicarent. Quae verba
satis aperte produnt Ecclesiae desiderium ut omnes Christifideles illo
coelesti convivio quotidie reficiantur, et pleniores ex eo sanctificationis
hauriant effectus.

Huiusmodi vero vota cum illo cohaerent desiderio, quo Christus Domi­
nus incensus hoc divinum Sacramentum instituit. Ipse enim nec semel
nec obscure necessitatem innuit suae carnis crebro manducandae suique
sanguinis bibendi, praesertim his verbis: llic est panis de coelo descen­
dens; non sicut manducaverunt patres vestri manna et mortui sunt: qui
manducat hunc panem vivet in aeternum (loan. VI, 59). Ex qua compa­
ratione cibi angelici cum pane et manna facile a discipulis intelligi poterat,
quemadmodum pane corpus quotidie nutritur, et manna in deserto
Hebraei quotidie refecti sunt, ita animam christianam caelesti pane vesci
posse quotidie ac recreari. Insuper quod in oratione Dominica exposci
iubet panem nostrum quotidianum, per id Ss. Ecclesiae Patres fere una­
nimes docent, non tam materialem panem, corporis escam, quam panem
eucharisticum quotidie sumendum intelligi debere.
Desiderium vero Icsu Christi et Ecclesiae, ut omnes Christifideles quo­
tidie ad sacrum convivium accedant, in eo potissimum est ut Christifide­
les, per sacramentum Deo coni unet i, robur inde capiant ad compescen­
dam libidinem, ad leves culpas quae quotidie occurrunt abluendas, et ad
graviora peccata, quibus humana fragilitas est obnoxia, praecavenda:
non autem praecipue ut Domini honori ac venerationi consulatur, nec ut
DE FREQUENTI ET COTIDIANA EUCHARISTICA COMMUNIONE

i « IH

sumentibus id quasi merces aut praemium sit suarum virtutum (S. Au­
gust. Serm. 57 in Maith., De Oral. Doni. n. 7). Unde„S. Tridentinum
Concilium Eucharistiam vocat antidotum quo liberemur a culpis quoti­
dianis et a peccatis mortalibus praeservemur (Sess. 13, 2).
117 [895] Hanc Dei volutantem priores Christifideles probe intelligentes,
quotidie ad hanc vitae ac fortitudinis mensam accurrebant. Erant perse­
verantes in doctrina Apostolorum et communicatione fractionis panis
(Act., II, 42). Quod saeculis posterioribus etiam factum esse, non sine
magno perfectionis ac sanctitatis emolumento, Sancti Patres atque eccle­
siastici Scriptores tradiderunt.

118 Defervescente interim pietate, ac potissimum postea, lanseniana lue undequaque grassante, disputari coeptum est de dispositionibus, quibus ad
frequentem et quotidianam Communionem accedere oporteat, atque alii
prae aliis maiores ac difficiliores, tamquam necessarias, expostularunt.
Huiusmodi disceptationes id effecerunt, ut perpauci digni haberentur
qui SS. Eucharistiam quotidie sumerent, et ex tam salutifero sacramento
pleniores effectus haurirent; contentis ceteris eo refici aut semel in anno,
aut singulis mensibus, vel unaquaque ad summum hebdomada. Quin
etiam eo severitatis ventum est, ut a frequentanda caelesti mensa integri
coetus excluderentur, uti mercatorum, aut eorum qui essent matrimonio
contundi.
119 Nonnulli tamen in contrariam abierunt sententiam. Eli arbitrati Com­
munionem quotidianam iure divino esse praeceptam, ne dies ulla prae­
teriret a Communione vacua, praeter alia a probato Ecclesiae usu aliena,
etiam feria VI in Parasceve Eucharistiam sumendam censebant, et mini­
strabant.
120 Ad haec Sancta Sedes officio proprio non defuit. Nam per decretum
huius Sacri Ordinis, quod incipit Cum ad aures, diei 12 mensis Februarii
anni 1679, Innocentio PP. XI adprobante, errores huiusmodi damnavit
et abusus compescuit, simul declarans omnes cuiusvis coetus, mercato­
ribus atque coniugatis minime exceptis, ad Communionis frequentiam
admitti posse, iuxta singulorum pietatem et sui cuiusque Confessarii iudicium. Die vero 7 mensis Decembris anni 1690, per decretum Sanctis­
simus Dominus noster Alexandri PP. VIII, propositio Baii, purissimum
Dei amorem absque ullius defectus mixtione requirens ab iis qui ad sa­
cram mensam vellent accedere, proscripta fuit.

121 Virus tamen iansenianum, quod bonorum etiam animos infecerat, sub
specie honoris ac venerationis Eucharistiae debiti, haud penitus evanuit.
Quaestio de dispositionibus ad frequentandam recte ac legitime Com­
munionem Sanctae Sedis declarationibus supervixit; quo factum est ut
nonnulli etiam boni nominis Theologi, raro ct positis compluribus condi56

PIUS X

tionibus, quotidianam Communionem fidelibus permitti posse censuerint.
Non defuerunt aliunde viri doctrina ac pietate praediti, qui facifi96)liorem aditum praeberent huic tam salubri Deoque accepto usui,
docentes, auctoritate Patrum, nullum Ecclesiae praeceptum esse circa
maiores dispositiones ad quotidianam, quam ad hebdomadariam aut
menstruam Communionem; fructus vero uberiores longe fore ex quoti­
diana Communione, quam ex hebdomadaria aut menstrua.
Quaestiones super hac re diebus nostris adauctae sunt et non sine acri- 122
monia exagitatae; quibus Confessariorum mentes atque fidelium con­
scientiae perturbantur, cum christianae pietatis ac fervoris haud medio­
cri detrimento. A viris idcirco praeclarissimis ac animarum Pastoribus
SS.mo D.no Nostro Pio PP. X enixae preces porrectae sunt, ut suprema
Sua auctoritate quaestionem de dispositionibus ad Eucharistiam quoti­
die sumendam dirimere dignaretur: ita ut haec saluberrima ac Deo ac­
ceptissima consuetudo non modo non minuatur inter fideles, sed potius
augeatur et ubique propagetur, hisce diebus potissimum, quibus Religio
ac fides catholica undequaque impetitur, ac vera Dei caritas et pietas
haud parum desideratur. Sanctitas vero Sua, cum Ipsi maxime cordi sit,
ea qua pollet sollicitudine ac studio, ut christianus populus ad Sacrum
Convivium perquam frequenter et etiam quotidie, advocetur eiusque
fructibus amplissimis potiatur, quaestionem praedictam huic Sacro
Ordini examinandam ac definiendam commisit.
Sacra igitur Concilii Congregatio in plenariis Comitiis diei 16 mensis
Dec. 1905 hanc rem ad examen accuratissimum revocavit, et rationibus
hinc inde adductis sedula maturitate perpensis, ea quae sequuntur sta­
tuit ac declaravit:

1. Communio frequens et quotidiana, utpotc a Christo Domino et a 123
Catholica Ecclesia optatissima, omnibus Christifidelibus cuiusvis ordinis
aut conditionis pateat; ita ut memo, qui in statu gratiae sit et cum recta
piaque mente ad s. mensam accedat, prohiberi ab ea possit.1

1 Conira usus huic articulo contrarios circa communionem puerorum, S Congr. Concilii, dic

I

15 sept. 1906, sequentem declarationem evulgavit (ci. EL 21 (1907] 252):
S. Concilii Congregatio, in articulo primo Decreti generalis Saaa Tndentma Synodus, d 20
dee. 1905, statuit ac declaravit. « Communio frequens et quotidiana, utpotc a Christo Domino
et » Catholica Ecclesia optatissima, omnibus Christifidchbus cuiusvis ordinis aut conditionis
pateat; ita ut nemo, qui in statu gratiae sit et cum recta piaque mente ad sacram Mensam accedat,
prohiberi ab ea possit ».
Nihilominus in pluribus dioecesibus mos hucusque fuit quod pueri et puellae, ad primam
Communionem semel admissi, prohibebantur de S Synaxi cito iterum participare; imo alicubi
nonnisi post annum ad novam cuchansticac Mensae participationem accedere permitteban
tur. in nova nempe solemni functione primae Communionis.
Unde S. Concilii Congregationi sequens dubium exhibitum est. quod peculiarem considera

DE FREOUENTl ET COTIDIANA EUCHARISTICA COMMUNIONE

57

■'ï
<ί|

124 2. Recta autem mens in eo est, ut qui ad sacram mensam accedit non
usui, aut vanitati, aut humanis rationibus indulgeat, sed Dei placito satis­
facere velit, ei arctius caritate coniungi, ac divino illo pharmaco suis in­
firmitatibus ac defectibus occurrere.
125 3. Etsi quam maxime expediat ut frequenti et quotidiana Communione
utentes, venialibus peccatis, saltem plene deliberatis, eorumque affectu
sint expertes, sufficit nihilominus ut culpis mortalibus vacent, cum pro­
posito se nunquam in posterum peccaturos: quo sincero animi proposi­
to, fieri non potest quin quotidie communicantes a peccatis etiam venia­
libus, ab eorumque affectu sensim se expediant.
.■ !’·

126 4. Cum vero Sacramenta Novae Legis, etsi effectum suum ex opere ope­
rato sortiantur, maiorem tamen producant effectum quo maiores dispofi?97jsitiones in iis suscipiendis adhibeantur, idcirco curandum est ut
sedula ad sacram Communionem praeparatio antecedat, et congrua
gratiarum actio inde sequatur, iuxta uniuscuiusque vires, conditionem ac
officia.

127 5. Ut frequens et quotidiana Communio maiori prudentia fiat uberiorique
merito augeatur, oportet ut Confessarii consilium intercedat. Caveant
tamen Confessarii ne a frequenti seu quotidiana Communione quem­
quam avertant, qui in statu gratiae reperiatur et recta mente accedat.
128 6. Cum autem perspicuum sit ex frequenti seu quotidiana S. Euchari­
stiae sumptione unionem cum Christo augeri, spiritualem vitam uberius
ali, animam virtutibus effusius instrui, et aeternae felicitatis pignus vel
firmius sumenti donari, idcirco Parochi, Confessarii et Concionatores,
iuxta probatam Catechismi Romani doctrinam (Part. II, cap. 4, η. 60),
christianum populum ad hunc tam pium ac tam salutarem usum crebris
admonitionibus multoque studio cohortentur.

129 7. Communio frequens et quotidiana praesertim in religiosis Institutis
cuiusvis generis promoveatur; pro quibus tamen firmum sit decretum
Quemadmodum diei 17 mensis Decembris 1890 a S. Congr, Episcopo­
rum et Regularium latum. Quam maxime quoque promoveatur in cleri­
corum Seminariis, quorum alumni altaris inhiant servitio; item in aliis
christianis omne genus ephebeis.
tioncm meretur, videlicet:
Quotidiana Eucharistiae sumptio in catholicis ephebeis suadenne debet etiam pueris quibus*
cumque post susceptam prunam Communionem?
Sacra vero Concilii Congregatio, omnibus rite perpensis, die 15 Septembris 1906, decernen­
dum ccnsuit:
« Sacrae Communionis frequentiam commendari iuxta articulum primum Decreti etiam pueris,
qui. ad sacram Mensam iuxta normas in Catcchismo Romano, cap. IV, n 63, semel admissi,
ab cius frequenti participatione prohiberi non debent» sed potius eos ad id hortari, reprobata
praxi contraria alicubi vigente ».
58

PIUSX

8. Si quae sint Instituta, sive votorum solemnium sive simplicium, quo- 150
rum in regulis aut constitutionibus, vel etiam calendariis, Communiones
aliquibus diebus affixae et in iis iussae rcperiantur, hae normae
tamquam mere directivae non tamquam praeceptivae putandae sunt.
Praescriptus vero Communionum numerus haberi debet ut quid mini­
mum pro Religiosorum pietate. Idcirco frequentior vel quotidianus ac­
cessus ad eucharisticam mensam libere eisdem patere semper debebit,
iuxta normas superius in hoc decreto traditas. Ut autem omnes utriusque sexus Religiosi huius decreti dispositiones rite cognoscere queant,
singularum domorum moderatores curabunt, ut illud quotannis vernacula
lingua in communi legatur intra Octavam festivitatis Corporis Christi.
9. Denique, post promulgatum hoc Decretum, omnes ecclesiastici scrip- 131
tores a quavis contentiosa disputatione circa dispositiones ad frequen­
tem et quotidianam communionem abstineant.

de FREQUENTI et cotidiana eucharistica COMMUNIONE

59

De forma et valore notularum
in melodiis gregorianis

Decretum Congr. Rituum, 14 februarii 1906

ASS 39 (1906) 53; EL 20 (1906) 132-133
132 A nonnullis Editoribus proponitur subinde quaestio de modo interpre­
tandi Dispositiones Art. II et IV Decreti seu Instructionum Sacrae
Rituum Congregationis, dic 11 Augusti 1905, circa editionem et appro­
bationem librorum cantum gregorianum continentium. Ad hanc autem
quaestionem solvendam eadem Sacra Congregatio, de mandato Sanctis­
simi Domini Nostri Pii Papae X, quae sequuntur declarat:

133 1. Forma notularum cantus sic debet integra servari, ut omnes ex cis
quae eamdem habent rationem vel significationem, ac proinde in editione
typica Vaticana unam eamdemque figuram referunt, pariter in alia editione, quae ab Ordinario possit approbari, necessario quoad formam
omnino inter se similes extent et coaequales. Ideoque signa, quae forte
fuerint, permittente Ordinario, superinducta, nullatenus notularum
formam, vel modum quo ipsae coniunguntur, allicere debent.1

1 De hac re Secretarial Congr Rituum sequentem epistolam misit ad editores Parmenses Biais,

Lethielleux et Lecoffre, die 2 mati 1906 (cf /155 40 [1907] 52*5i)
« En réponse i votre lettre du 9 avril dernier, fai l’honneur, de la part de mes supérieurs, de
vous confirmer que, pour ce qui est des signes rythmiques, le décret de la Sacrée Congréga­
tion des Rites du 14 février est très clair et très précis L’édition Vaticane typique, avec sa no­
tation la plus purement traditionnelle, donnant le rythme de la tradition, renferme sans doute
les indications nécessaires et suffisantes pour la pratique. Néanmoins le Très Saint Père a cru
devoir tolérer, sous certaines garanties et réserves spécialement exigées, l'adjonction de cer­
tains signes supplémentaires avec la permission des Ordinaires, permittente Ordinario, et en­
core avec une grande circonspection. Le decret du 14 février ne condamne donc pas d’une
manière absolue toute édition contenant des signes de ce genre; mais il ne peut être, d’autre
part, regarde comme une approbation Ce qui résulte des termes mêmes du décret, c’est que
celui-ci oblige de respecter toujours l’intégrité de la notation typique. Les commentaires er­
ronés qui ont présenté ce décret comme une approbation de la Sacrée Congrégation des Rites
ne pourraient avoir aucune valeur, ni ne sauraient tirer à aucune conséquence ».

PIUSX

|

i

2. Quamvis editio aliqua fuerit recognita, ab Ordinario vel ab ipsa Sacra 134
Rituum Congregatione, tanquam de cetero, videlicet exceptis signis,
cum typica conformis, oportet tamen ut deinceps normas supra statutas
exacte servet; quatenus, inter notulas typicas ct signa quae superveniunt,
iam amplius confusio oriri nequeat.

r ici

DE FORMA ET VALORE NOTULARUM IN MELODIIS GREGORIANlS

18

Vaticana editio Kyrialis gregoriani
authentica declaratur

De s. communione infirmis non ieiunis

Deer. S. Congr. Concilii, 7 decembris 1906

Epistola Sccretariac Status ad Card. Antonium Fischer, Archiep. Coloniensem, 26 februarii 1906
ASS 39 (1906) 95; EL 20 (1906) 172; ME 18 (1906) 169-170
135 [95] Vaticana Kyrialis editio multas, ut Eminentiae Tuae compertum est,
disceptationes, apud editores ceteros praesertim, commovit, ita quidem,
ut pronum sit credere, minus iustas de eius indole opiniones fuisse dif­
fusas. Hisce ut occurreret, illud Beatissimus Pater iussit me declarare
Tibi, Vaticanam editionem Kyrialis non equidem esse emissam, ut ad
tempus tantummodo inserviret, sed esse vere et proprie authenticam, ita
ut hic et nunc in usum deveniat apud omnes ecclesias. Huiusmodi autem
authenticitatis character communisque pro praesenti tempore usus nihil
obstare dicendi sunt quominus, si quando, Sanctae Sedis iudicio, muta­
tiones aliquae afferendae esse videantur, eaedem induci in laudatum
Kyriale, non proximo tamen tempore, possint. Interim Pontifex Sum­
mus non dubitat quin recentibus sacrorum concentuum formis Germa­
nia omnis obsecundet, eo vel magis quod eadem in natione, id est Ar­
gentorati, habita est non multo ante congressio de sacro gregoriano cantu,
qua quidem congressione Beatissimus Pater iucunde est affectus.

AAS2Ü910) 898; EL 21 (1907) 143-144; ME 18 (1906)493-494

[898] Post editum de frequenti et quotidiana SS. Eucharistiae sumptione 136
decretum dic 20 mensis Decembris 1905, concessasque a SSmo D. N.
Pio PP. X dic 30 mensis Maii eiusdem anni indulgentias omnibus Christi
fidelibus, qui certas preces devote recitaverint pro quotidianae Commu­
nionis propagatione1; post additum praeterea decretum Urbis el Orbis,
die 14 mensis Februarii 1906 a S. C. Indulgentiarum et Reliquiarum,
cuius decreti vi possent Christifidelcs per quotidianam Communionem
lucrari omnes indulgentias, absque onere confessionis hebdomadariae,
vix dicere est, quanta laetitia benigne huiusmodi S. Sedis dispositiones
exceptae sint, praesertim ab Episcopis et moderatoribus religiosorum
Ordinum. Excitato inde studio fovendae pietatis, quaesitum est, si quo
forte modo consuli posset aegrotis diuturno morbo laborantibus et eu­
charistico Pane haud semel confortari cupientibus, qui naturale ieiunium
in sua integritate servare nequeant.
Quare supplices ad hoc preces delatae sunt SSmo D.N. Pio PP X; qui, re 137
mature perpensa auditoque consilio S. Congregationis Concilii, benigne
concessit ut infirmi2, qui iam a mense decumberent absque certa spe ut
1 EL 19 (1905) 535-536.
*’ Ad dubium quinam sint infirmi, dc quibus in hoc Decreto agitur. Congr. Concilii sic cxpli-

civit: « Proposito’m S Congregatione dubio: An nomine infirmorum qui in mense dccum
bunt, et idcirco iuxta Decretum diei 7 Decembris 1906. S. Eucharistiam non iciuni sumere
possunt, intclligantur solummodo infirmi qui in lecto decumbunt, an potius comprehendantur
quoque qui, quamvis gravi morbo correpti et ex medici iudicio naturale ieiunium servare non
valentes, nihilominus in lecto decumbere non possunt. aut ex eo aliquibus horis dici surgerc
queunt
Eadem S. Congregatio dici 6 Martii 1907 respondendum ccnsuit Comprehendi, facto vtrbo
cum Sanctiuimo ad cautelam,
Djc vero 25 Martii currentis anni SS.mus D nus Noster Pius PP X. audite relatione infra
κπριι Secretarii S.C. Concilii, resolutionem eiusdem S.C. ratam habere et confirmare benigne
dignatus est et publicari mandavit, contrariis quibuscumque minime obstantibus » ASS 40
(1907) 344. EL 21 (1907) 383.
62

PIUS X

DE S COMMUNIONE INFIRMIS NON IEIUNIS

cito convalescant, de confessarii consilio SSmam Eucharistiam sumere
possint semel aut bis in hebdomada, si agatur de infirmis qui degunt in
piis domibus, ubi SSmum Sacramentum adservatur, aut privilegio
fruuntur celebrationis Missae in Oratorio domestico; semel vero aut bis
in mense pro reliquis, etsi aliquid per modum potus antea sumpserint,
servatis de cetero regulis a Rituali Romano et a S. Rituum Congregatione
ad rem praescriptis.

64

pius x

19

De usu linguae slavonicae in sacra liturgia

Decretum SRC, 18 decembris 1906
EL 24 (1909) 623-627 (comment.), ASS 40 (1907) 54-58; SRC 4196;
ME 19 (1907) 13-16; DP 1,39-40

[623] Acres de liturgico palaeoslavici seu glagolitici sermonis usu con- 138
troversias, quae diu iam in Provinciis Goritiensi, ladrensi et Zagrabiensi
Dioeceses plures commoverunt, compositas atque adeo sublatas omnino
esse oportuit, post ea quae Sacrum hoc Consilium, itemque illud ex­
traordinariis Ecclesiae Negotiis praepositum, Pontificis Maximi nomine
et auctoritate, decreverat. Sed tamen nondum ipsas conquievisse dolendum est; siquidem hic sermo etiamnunc multifariam contra praescrip­
tum usurpatur in perfunctione Sacrorum; id quod non modo magnam
affert et admirationem et offensionem pietati publicae, verum, cum gravi
etiam caritatis pacisque christianae detrimento, christifideles fidelibus,
vel intra domesticos parietes, hostiles facit.

1

Tanta obtemperationis debitae oblivio quantae sit aegritudini SSmo 139
D.N. Pio Pp. X, facile aestimari potest; isque, Apostolici officii sui esse
intelligens, huiusmodi controversiis imponere finem, nuper huic Sacrae
Congregationi mandavit, ut, datis ad Rmos Archiepiscopos, Episcopos
et Ordinarios coeteros Provinciarum memoratarum Litteris, quaecumque
Decreto diei 5 Augusti 1898, n. 3999, aliisque deinceps praescripta fuis­
sent, omnia, nonnullis opportune mutatis, revocaret, eaque sancte inviolateque, onerata ipsorum Antistitum conscientia, observari iuberet.
Primum igitur, quum eo ipso Decreto cautum luerit, [624] ut Ordinarii 140
singuli indicem conficerent atque exhiberent omnium suae Dioecesis
Ecclesiarum, quas certum esset privilegio linguae glagoliticae in praesens
uti; quumque ei praescriptioni satisfactum non sit, quippe talis index, li­
cet studiose expetitus, desideratur tamen adhuc, eundem Sacra haec
Congregatio praecipit ut Ordinarii omnes intra mensem iulium anni
proximi Apostolicae Sedi exhibeant, his quidem legibus confectum:

a) ut eae dumtaxat Ecclesiae, tamquam hoc privilegio auctae, notentur,
in quibus non coniectura aliqua, sed certis monumentis ac testibus conDE USU LINGUAE SLAVONICAE IN SACHA LITURGIA

65

stiterit, linguam glagoliticam ab anno 1860 ad praesens tempus, sine in­
termissione, in Sacris peragendis adhibitam esse;

b) ut, eiusdem privilegii nomine, nullae istis adseribantur Ecclesiae, ubi,
in solemnibus Missis latina lingua celebrandis, Epistolam et Evangelium
cantari glagolitice mos fuerit, eoque minus ubi ista sermone croatico
vulgari canantur.
141 Praeterea, Sacra haec Congregatio, quae infra scripta sunt, approbante
item Summo Pontifice, religiosissime observanda edicit:

142 I. Quandoquidem Apostolica Sedes de usu glagoliticae linguae liturgico
opportunum factu censuit, certis terminare linibus quod olim indulserat,
usus huiusmodi considerari et haberi ab omnibus debet ut privilegium
locale, quibusdam adhaerens ecclesiis, minime vero ut personale, quod
ad nonnullos sacerdotes pertineat. Quamobrem sacerdotes, qui palaeoslavicae dictionis periti sint, eam adhibere non poterunt, Sacrum facien­
tes in ecclesia, quae hoc privilegio careat.
143 II. Semel confecto et publicato ecclesiarum privilegiatarum indice, nulli
prorsus licebit in aliis ecclesiis, quacumque causa aut praetextu, linguam
palaeoslavicam in sacram liturgiam inducere. Si quis vero, saecularis
[625] aut regularis sacerdos, secus fecerit, aut id attentaverit, ipso facto
a celebratione Missae ceterorumque sacrorum suspensus maneat, donec
ab Apostolica Sede veniam impetrabit.
144 III. In ecclesiis, quae privilegio fruuntur, Sacrum facere et Officium per­
solvere publica et solemni ratione, permissum exclusive erit palaeoslavico idiomate, quacumque seclusa alterius linguae immixtione, salvis ta­
men praescriptis ad § XI huius decreti. Libri autem ad Sacra et ad
Officium adhibendi characteribus glagoliticis sint excusi, atque ab /\postolica Sede recogniti et approbati: alii quicumque libri liturgici, vel alio
impressi charactere, vel absque approbatione Sanctae Sedis, vetiti omni­
no sint et interdicti.
145 IV. Ubicumque populus sacerdoti celebranti respondere solet, aut non­
nullas Missae partes canere, id etiam nonnisi lingua palaeoslavica, in ec­
clesiis privilegiatis fieri licebit. Idque ut facilius evadat, poterit Ordina­
rius, fidelibus exclusive, permittere usum manualis libri latinis
characteribus, loco glagoliticorum, exarati.

146 V. In praefatis ecclesiis, quae concessione linguae palaeoslavicae indubi­
tanter fruuntur, Rituale, slavico idiomate impressum, adhiberi poterit in
Sacramentorum et Sacramentalium administratione, dummodo illud
fuerit ad Apostolica Sede recognitum et approbatum.
147 VI Sedulo curent Episcopi in suis Seminariis studium provehere cum
latinae linguae, tum palaeoslavicae, ita ut cuique dioecesi necessarii sa­
cerdotes praesto sint ad ministerium in utroque idiomate.
PIUS X

^yn

-A 41-·!

VII. Episcoporum officium erit, ante ordinationem sacram, designare 148
clericos, qui latinis vel qui palaeoslavicis ecclesiis destinentur, explorata
in antecessum promovendorum voluntate et dispositione, nisi aliud exi­
gat ecclesiae necessitas.

1626] VIII. Si quis sacerdos, addictus ecclesiae, ubi latina adhibetur lin- 149
gua, alteri debeat ecclesiae inservire, quae palaeoslavici fruitur idiomatis
privilegio, Missam solemnem ibi celebrare Horasque canere tenebitur
lingua palaeoslavica: attamen illi fas erit privatim Sacra peragere et Ho­
ras canonicas persolvere latina lingua.
Sacerdos vero, palaeoslavici idiomatis ecclesiae adseriptus, cui forte latinae
ecclesiae deservire contigerit, non solemnem tantummodo, sed privatam
etiam Missam celebrare, itemque Horas canere tenebitur latina lingua; re­
licta illi solum facultate, Officium privatim persolvendi glagoliticc.
IX. Licebit pariter sacerdotibus, latini eloquii ecclesiae inscriptis, in 150
aliena ecclesia, quae privilegio linguae palaeoslavicae potitur, Missam
privatam celebrare latino idiomate. Sacerdotes vero, linguae palaeoslavi­
cae ecclesiis addicti, eodem hoc idiomate ne privatum quidem Sacrum
facere poterunt in ecclesiis, ubi latina lingua adhibetur.
X. Ubi usus invaluit in Missa solemni Epistolam et Evangelium slavice 151
canendi, post eorundem cantum latino ecclesiae ipsius idiomate absolu­
tum, huiusmodi praxis servari poterit. In Missis autem parochialibus tas
erit post Evangelii recitationem illud perlegere vulgari idiomate, ad pa­
storalem fidelium instructionem.
XI. In ipsis paroeciis, ubi viget linguae palaeoslavicae privilegium, si 152
quis fidelis ostenderit se cupere aut velle, ut Baptismus vel Sacramenta
cetera, Matrimonio non excepto, sibi suisve administrentur secundum
Rituale romanum latinum, et quidem publice, eademque lingua habean­
tur rituales preces in sepultura mortuorum, huic desiderio aut voluntati
districte prohibentur sacerdotes ullo pacto obsistere.
XII. In praedicatione verbi Dei, aliisve cultus actio[627/nibus, quae 155
stricte liturgicae non sunt, lingua slavica vulgaris adhiberi permittitur ad
fidelium commodum et utilitatem, servatis tamen generalibus decretis
huius sacrae Rituum Congregationis.
XIII. Episcopi illarum regionum, ubi eadem in usu est lingua vernacula, 154
studeant uniformi curandae versioni precum et hymnorum, quibus po­
pulus indulget in propria ecclesia: ad hoc ut qui ex una ad aliam tran­
seunt dioeccsim vel paroeciam, in nullam offendant precationum aut
canticorum diversitatem.
XIV. Pii libri, in quibus continetur versio vulgata liturgicarum precum, 155
ad usum tantummodo privatum cbristifidelium, ab Episcopis rite recogniti
sint et approbati.
DE USU LINGUAE SLAVONICAE IN SACRA LITURGIA

67

Itu

20

Opiniones erroneae de Sacramentis

Ex Decreto « Lamentabili » S. Congr. S. Officii, 7 iulii 1907
ASS 40 (1907) 470-478; EL 21 (1907)505-506

... propositiones quae sequuntur reprobandas ac proscribendas esse ju­
dicarunt, prouti hoc generali Decreto reprobantur ac proscribuntur:

156 [475] 39. Opiniones de origine sacramentorum, quibus Patres Tridentini imbuti erant quaeque in eorum canones dogmaticos procul dubio
influxum habuerunt, longe distant ab iis quae nunc penes historicos rei
christianae indagatores merito obtinent.

157 40. Sacramenta ortum habuerunt ex eo quod Apostoli eorumque succes­
sores ideam aliquam et intentionem Christi, suadentibus et moventibus
circumstantiis et eventibus, interpretati sunt.
158 41. Sacramenta eo tantum spectant ut in mentem hominis revocent prae­
sentiam Creatoris semper beneficam.

159 42. Communitas christiana necessitatem baptismi induxit, adoptans il­
lum tamquam ritum necessarium, eique professionis christianae obliga­
tiones adnectens.
160 43. Usus conferendi baptismum infantibus evolutio fuit disciplinaris,
quae una ex causis extitit ut sacramentum resolveretur in duo, in bapti­
smum scilicet et poenitentiam.

161 44. Nihil probat ritum sacramenti confirmationis usurpatum fuisse ab
Apostolis: formalis autem distinctio duorum sacramentorum, baptismi
scilicet et confirmationis, haud spectat ad historiam christianismi primitivi.

162 45. Non omnia, quae narrat Paulus de institutione Eucharistiae (1 Cor.
11, 23-25), historice sunt sumenda.
163 46. Non adfuit in primitiva Ecclesia conceptus de christiano peccatore
auctoritate Ecclesiae reconciliato; sed Ecclesia nonnisi admodum lente
huiusmodi conceptui assuevit Imo etiam postquam poenitentia tanquam Ecclesiae institutio [476] agnita fuit, non appellabatur sacramenti
nomine, eo quod haberetur uti sacramentum probrosum.

47. Verba Domini: Accipite Spiritum Sanctum; quorum remiseritis pecca- 164
ta, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt (lo 20, 22 et 23)
minime referuntur ad sacramentum poenitentiae, quidquid Patribus
Tridentinis asserere placuit.

48. lacobus in sua epistola (5, 14 et 15) non intendit promulgare aliquod 165
sacramentum Christi, sed commendare pium aliquem morem, et si in
hoc more forte cernit medium aliquod gratiae, id non accipit eo rigore,
quo acceperunt theologi qui notionem et numerum sacramentorum sta­
tuerunt.
49. Coena christiana paullatim indolem actionis liturgicae assumente, hi, 166
qui Coenae praeesse consueverant, characterem sacerdotalem acquisiverunt.
50. Seniores qui in Christianorum coetibus invigilandi munere fungeban­ 167
tur, instituti sunt ab Apostolis presbyteri aut episcopi ad providendum
necessariae crescentium communitatum ordinationi, non proprie ad
perpetuandam missionem et potestatem Apostolicam.

51. Matrimonium non potuit evadere sacramentum novae legis nisi se­ 168
rius in Ecclesia; siquidem ut matrimonium pro sacramento haberetur
necesse erat ut praecederet plena doctrinae de gratia et sacramentis
theologica explicatio.
52. Alienum fuit a mente Christi Ecclesiam constituere veluti societatem 169
super terram per longam saeculorum seriem duraturam; quin imo in
mente Christi regnum coeli una cum fine mundi iamiam adventurum erat.

OPINIONES ERRONEAE DE SACRAMENTIS

21

Editio typica Vaticana Gradualis Romani

Decretum SRC, 7 augusti 1907
EL 21 (1907) 525-527 (α»ί.); ASS 41 (190S) 290-291; SRC 4203;
ME 19(1907)391-392

GRADUAI.E ROMANUM Sacrosanctae Ecclesiae Romanae de Tempore et
de Sanctis Ss.mi D.N. Pii X Pontificis Maximi iussu restitutum et editum,
cui addita sunt festa novissima. Romae, Typis Polyglottis Vaticanis 1908.

170 [5251 Hanc Vaticanam Gradualis Sacrosanctae Ecclesiae Romanae edi­
tionem, Sacra Rituum Congregatio, attentis atque confirmatis Decretis
suis, datis diebus II et 14 Augusti anni 1905, uti authenticam ac typicam
declarat et decernit; quippe quae pro Missis de Tempore et de Sanctis,
necnon et pro Missarum Ordinario, Cantum gregorianum exhibet, prout
is fuit a SSmo D.N. Pio Papa X feliciter restitutus, ipsiusque iussu et
auctof526]ritate diligenter ac rite revisus et recognitus. Ea quidem fuit
totius operis norma, quam varia plane instituerant et iniunxerant docu­
menta Pontificia, et perspicue rursus ac plenius exponit et inculcat
Commentarium de ratione editionis Vaticanae Cantus Romani, quod
Graduait praemittitur.*1

171 I laec autem editio, ut in usum apud omnes Ecclesias hic et nunc deve­
niat, ita sancitum est, ut ceterae quaelibet cantus Romani editiones, ad
tempus tantummodo iuxta Decreta praedicta toleratae, nullo iam in fu­
turum iure gaudeant, quo typicae substitui possint.2
172 Quo vero forma cantus aptius posset restitui, restitutae sunt etiam non­
nullae hic illic quoad verba lectiones, quamvis ab hodierno textu Missa­
lis alienae. Quarum restitutio, quum ab ipso Summo Pontifice, in
1 In ironte Gradualis cxtai praevium commentarium, in quo redditur ratio laboris praestiti in

hac editione curanda. Dein vero ut consulatur eorum commodis, qui libris choralibus usuri
sunt, nonnulla addita sunt de notularum canius figuris cl usu, ncc non dc ritibus servandis m
cantu Missae.

2 Editio Gradualis praescribitur omnibus ecclesiis ritus romani, non exclusis Regularibus; m

posterum proinde quicumquc liber Gradualis, qualibet etiam Pontificia approbatione munitus,
sensim sine sensu et quamprimum amoveri debet a locorum Ordinariis.
70

PIUS X

Audientia, die 14 Martii 1906, Emo Cardinali Pro-Praciccto huius Sa­
crae Congregationis indulta, expresse fuerit approbata atque praescrip­
ta, in futuris Gradualis editionibus omnino erit observanda?
luxta tenorem quoque utriusque Decreti suprascripti, ad eos tantum 173
editores seu typographos, quibus id a Sede Apostolica conceditur, perti­
net privilegium evulgandi eundem cantum, qui, quum sit vetus Ecclesiae
Romanae patrimonium, eiusdem prorsus exstat proprietas.4 Cautum est
insuper, ne quid, quovis praetextu, editores praesumant addere, demere
aut mutare, quod ipsius cantus integritati atque uniformitati discrimen
inferat. Qualiscumquc igitur editio cantus gregonani [527] ad usum liturgicum destinata, ut sit legitima, et ab Ordinario queat permitti, debet
esse typicae huic omnino conformis, quoad ea praesertim, quibus sive in
praefatis Decretis, sive in alio diei 14 Februarii anni 1906 specialiter
provisum est.

' Aii servandam melodiac antiquae integritatem etiam textus hturgicus iuxta antiquos codices

restitutus fuit /\t quamvis nonnullae habeantur lectiones variantes inter novum Gradualc ct
vetus Missalc, tamen, tisquedum abler S Sedes statuent, ml prohibet quominus Celebrans sub
missa voce legat Missam iuxta textum Missalis, ct cantores decantent iuxta textum Gradualis
4 Hinc etiam in fronte Gradualis legitur haec adnotatio dici 12 Manti 1908 « luxta tenorem

authenticorum decrctonim, tus proprietatis sibi vindicat Typography Vaticana Privilegium
typis evulgandi cantum, qui in hoc Graduait typico continetur, ad cos tantum editores seu
typographos pertinet, quibus id a Sede Apostolica conceditur, hoc tamen privilegio ipsis nullo
pacto itu proprietatis confertur in hunc cantum ».

EDITIO TYPICA VATICANA GRADUALIS ROMANI

M

22
De commissariatibus dioecesanis in Italia
constituendis ad documenta et monumenta
ecclesiastica tuenda

Epistola Secretariae Status, 12 decembris 1907

EL 22 (1908) 206-209; ASS 41 (1908) 67-69 (textus italicus)

174 [206] Instans necessitas id efficiendi, quo archiva, monumenta, opera­
que bonarum artium a clero asservata cautius ordinatiusque habeantur,
Summum Pontificem permovit, ut in hanc tanti momenti rem Reveren­
dissimi Itali Episcopatus peculiarem attentionem ac sollicitudinem revo­
caret. Munus igitur a Sanctitate Sua mihi com[207]missum perficio,
Λ.Τ. sequentes pontificias dispositiones et commendationes communicans.
175 1. In qualibet Dioecesi permanens ab Ordinario constituetur Commissanaius dioecesanus, tuendis documentis ac monumentis a clero asservatis,
ad hunc statum finem, ut cautius atque opportunius res praedictae as­
servari queant, ne scilicet abalienentur, quinimo recte optimeque custo­
diantur.
176 2. Prima Commissariatus cura haec erit, ut simplicem et absolutissimum
redigat catalogum, tam documentorum, quae in Dioeceseos archivis ec­
clesiasticis asservantur, quam monumentorum bonarumque artium ope­
rum, quae clerus dioecesanus custodit. Uterque catalogus, a respectivo
Commissariatu pro singulis ecclesiasticis entibus (Capitulo, Paroecia,
etc.) ac pro quolibet ad cultum adhibito publico aedificio redigetur.
Istiusmodi catalogi exemplar, alterum in locali archivo (capitulari, paroeciali, etc.), alterumque apud Commissariatum ipsum, in Ordinariatus
Curia, asservabitur.
177 3 Quaelibet immutatio rei cuiuscumque, in catalogo descriptae, ob
quam catalogus ipse minus evaderet circa illam fidelis, extemplo, ante­
quam perficiatur, ab eo cuius erit (Capitulo, Paroecia, etc.), respectivo
Commissariatui denunciabitur, qui ciusmodi immutationem describet,
integro tamen servato ture, opportunas laciendi animadversiones, quibus
obsequi paratissimum quilibet se ostendere debet.
72

PIUSX

4. Erit insuper Commissariatus, continenter invigilare, ut asscrvationi 178
praedictae religiosissime, ex parte cleri, cui spectat, consulatur. Ubi de
aliquo defectu constiterit, illico sontem monebit; et, si res id poscat,
certis [208] argumentis edoctum faciet Ordinarium, qui neque deerit
inquirere, neve quamprimum deliberare. Ceterum Ordinarius, occasione
5. Visitationis, rerum statum, de quibus haec agit epistola, comprobare
sataget, praemonito, pro opportunis dispositionibus, Commissariats
5. Constabit Commissariatus dioecesanus uno saltem Commissario pro 179
documentis, et altero pro monumentis. Curabit igitur A.T. ut sollicite ad
hanc electionem deveniat, ac pariter, si quidem potuerit, Commissionem
utrique adiungat ex idoneis ecclesiasticis laicisque viris, qui praedictos in
opere coadiuvent.
6. Nullam praeteribit occasionem R.mus Ordinarius, ut usu obvias tra­ 180
dat instructiones, opportunasque faciat commendationes clero custodi,
ut supra, quo valeat ipse melius suo muneri satisfacere. Quod Commissariatum attinet, hic sibi curam suscipiet, diffusionem manualium, quae
sint ad rem, commendandi, aeque ac brevium compendiorum norma­
rum usu cognitarum, ad eundem finem. Praeterea, frequentibus ac saepenumero subdolis artificiis acquisitionum, commutationum, etc., ex
parte negotiatorum obsistens. Ordinarius sartas, tectas vigentes canoni­
cas sanctiones, de alienationibus, commutationibus, etc., nec non pro­
prium ius et debitum recognitionis et consensus, quemlibet extraordi­
narium actum eiusmodi administrationis respicientia, severe custodiet.
Has dispositiones beatissimus Pater zelo committit R.mi Itali Episcopa­ 181
tus, tamquam normas, fundamenti instar, ut rite magis recteque gravi,
eidemque honorifico, cleri muneri provideatur, circa thesaurorum histo­
riae et artis custodiam. Confidit Sanctitas Sua, has normas, non modo
confestim planeque in rem deductas iri, sed et valituras ad meliorem iugiter rerum conditionem reddcnf2O97dam, ad honorem et tutelam in­
clytarum traditionum Ecclesiae.

DE COMMISSARIA TIBUS DIOECESANIS IN ITALIA CONSTITUENDIS

De lingua latina
in seminariis sedulo excolenda et adhibenda

Ex Epistola Congr. Studiorum ad Episcopos universos, 1 iulii 1908

Enchiridion Clericorum, Typis Polyglottis Vaticanis 1975, nn. 1260-1262
182 [445] In primis, quod maximi momenti ct ponderis est, notari atque
animadverti volumus, linguam latinam iure meritoque dici ct esse lin­
guam Ecclesiae propriam. Et profecto hac lingua, si quando necessitas
exigat, Sacerdotes disiunctarum diversarumque civitatum colloqui et
scribere inter se solent ad sensa mentis pandenda, quae aliter inter se
pandere non possent. Hac lingua, in quam sacri libri veteris novique Te­
stamenti versi sunt, Clerus canonicas recitat precationes, Sacrum facit
omnesque sacros ritus et caeremonias, quas Liturgia praescribit, exequa­
tur. Quin etiam hac lingua Summus Pontifex ct sacra Consilia Ecclesiae
negotiis curandis in litteris actisque omnibus edendis utuntur. Accedit
quod quos doctissimos libros sancti Patres Ecclesiaeque Doctores latini
scripsere, cos et huic linguae commendarunt.
Sed praeterea lingua latina cum Philosophiae tum sacrarum disciplina­
rum lingua facile di-[446Jcenda est. Cum enim ipsius vis et natura ea sit,
ut aptissima existimetur ad difficillimas subtilissimasque rerum formas
ct notiones valde commode ct perspicue explicandas, hac perpetuo usi
sunt a media quae vocatur aetate usque ad totum saeculum XVIII cademque usque adhuc uti solent et scriptores in libris scribendis sive de
Theologia, sive de Iure Canonico, sive de ipsa Philosophia, ct magistri in
iisdem docendis disciplinis. Quapropter, quum ex his quae diximus satis
appareat summa sacrorum alumnis huius linguae cognitione opus esse,
hoc S Consilium Studiis regundis etiam atque etiam hortatur cum magi­
stros, ut ad normam Constitutionis Leonis Pp. XII Quod divina Sapien­
tia, a tit VI, cap. 82-84, hac lingua disciplinas tradant, tum discipulos,
quo alacrius pleniusque, secundum Litteras Encyclicas Depuis le jour,
dic 8 mens Sept. a. 1899 a Summo Pontifice Leone Pp. XIII datas, in
huius linguae studium incumbant, prout sacra studia potissimum apud
Archigymnasia requirunt.

24
De editione typica Vaticana
Gradualis Romani fideliter accipienda

Decretum scu litterae SRC ad Archicpiscopos, Episcopos aliosque Or­
dinarios, 8 aprilis 1908
EL22 (1908) 291-293; ASS 41 (1908) 348-350; ME 20(1908) 110-111 ~

[291] Postquam Sanctissimus D.nus noster Pius Papa X Motu Proprio
diei 22 Novembris 1903 sacram musicen reformari mandavit; ut coeptum
opus, qua par est ratione, absolveretur, decrevit Motu Proprio dici 25
/Xprilis 1904 ut typica Editio librorum cantum Gregorianum continentium
in vulgus prodiret typis vaticanis: qua Editione antiquo usu recepti Ec­
clesiae concentus pristinae integritati ac puritati redderentur, in cum po­
tissimum finem, ut Romanae Ec/292jclesiae ceterisquc romani ritus Ec­
clesiis communem liturgicorum concentuum probatum textum suppedi­
taret.
Quare, iuxta hanc Summi Pontificis voluntatem, typica Editio Gradualis
Romani, numeris omnibus feliciter absoluta, modo in lucem prodit.
Quoniam vero ad R.mos Locorum Ordinarios pertinet eiusmodi Gra­
dualis usum ac diffusionem promovere ac regere apud Clerum et Po­
pulum sibi commissos; Sacra Rituum Congregatio, de mandato sanctis­
simi Domini nostri, animadvertendas proponit iisdem R.mis Ordinariis
normas ct mandata praecipua circa huiusce typicae Editionis introduc­
tionem, ciusque novas typographicas impressiones, quae liant ab Edito­
ribus facultate impetrata ab Apostolica Sede, scilicet Decreta huius S
Congregationis d.d. 11 ct 14 Augusti 1905, 14 Februarii 1906, et 7 Augusti
1907.

Porro c primo eiusmodi documentorum colligitur 1. Vaticanam Editio­
nem Gradualis, vel quamlibet aliam quae legitime statisque sub condi­
tionibus eamdem typicam referat, substitui debere editionibus, quae
modo adhibeantur; itemque 2. ad R.mos Ordinarios pertinere munus
efficiendi, ut suae cuiusque dioecesis Propria sic restaurentur, ut con­
formia reddantur gregorianis concentibus typicae vaticanae Editionis.
Per novissimum Decretum hic et nunc ita praescribitur usus huius Gra­
dualis, ut quibuslibet editionibus (minime excepta, quae Medicca vocaDE EDI ΠΟΝΕ TYPICA VA TICANA GRADUAL IS ROMANI FIDELITER ACCIPIENDA

75

■■

1

tur) huc usque adhibitis quamprimum substituenda sit Editio vaticana,
vel eius legitime peracta nova impressio: ideoque ceterae Gradualis edi­
tiones a typica discrepantes, rursus imprimi nequeunt, multoque minus a
R.mis Ordinariis [293] approbari. Quae vero, antequam integra typica
Gradualis Editio prodiret, benigne datae fuerint concessiones, nullimode
prorsus contra memoratas universales praescriptiones debent praevalere.
Denique ad cantus traditionalis instaurationem facilius exequendam,
praeterquam quod iuverit (adiuvante Commissione, uti vocant, dioecesana) animos adiicere eorum quotquot Summi Pontificis menti ac bene­
placito libenter cupiant respondere, nil procul dubio magis efficax erit,
quam si vigilantissime intendant R.mi Ordinarii, ut exeeutio sacrorum
concentuum in Chatedralibus et potioribus Ecclesiis adeo fiat plena ac
perfecta ut, forma et exemplar ceteris habeatur.
186 Oportet insuper, ut qui ad Cantoris officium eliguntur, congruis dotibus
revera sint praediti et superato idoneitatis periculo probati, quod multo
magis dici debet de chori Magistro seu de Praefecto musicae uti aiunt,
qui necessaria polleat auctoritate ad suum implendum officium, iuxta
Summi Pontificis praecepta de musica sacra et cantu gregoriano instau­
randis.

76

PIUS X

25
Reformatio Curiae Romanae

E Const. Apost. “Sapienti consilio” Pii X, 29 iunii 1908; et ex Ordine
servando (vulgo “Regolamento”) Curiae Romanae, 29 septembris 1908

Const. Apost. AAS 1 (1909) 7-19; Ordo servandus: AAS 1 (1909) 36-108
E documentis reformationis Curiae Romanae a Pio X peractae, competen­
tia super re liturgica ex parte diversarum Congregationum ita apparet:

Congregatio Sancti Officii
[9] 1. Haec sacra Congregatio, cui Summus Pontifex praeest, doctrinam 187
fidei et morum lutatur.

3. Ad ipsam quoque devoluta est universa res de indulgentiis, sive quae 188
doctrinam spectet, sive quae usum respiciat.
5. Etsi peculiaris Congregatio sil constituta de disciplina Sacramento- 189
rum, nihilominus integra manet Sancti Officii facultas ea cognoscendi
quae circa privilegium, uti aiunt, Paulinum, et impedimenta disparitatis
cultus et mixtae religionis versantur, praeter ea quae attingunt dogmati­
cam de matrimonio, sicut etiam de aliis Sacramentis doctrinam.

Congregatio de disciplina Sacramentorum
[10] 1. Est huic sacrae Congregationi proposita universa legislatio circa 190
disciplinam septem Sacramentorum, incolumi iure Congregationis Sancti
Officii, secundum ea quae superius statuta sunt, et sacrorum Rituum
Congregationis circa caeremonias quae in Sacramentis conficiendis,
ministrandis et recipiendis servari debent.
[86] 9. Potestas huius Congregationis propria statuta est a Constitutione 191
Sapienti consilio
10. Peculiariter vero ad eam pertinet has concedere facultates, quae ad 192
omnem tollendam ambiguitatem heic recensentur, hoc est:
a) adservandi SSmam Eucharistiam in templis aut in sacellis eo iure ca­
rentibus;
b) celebrandi Sacrum in sacellis privatis, et cetera largiendi privilegia
quae in hac re concedi solent, ipsius decori sacelli advigilans;
REFORMA TIO CURIAE ROMANAE

77

[87] c) erigendi altaris ad litandum sub dio;
d) celebrandi ante auroram et post meridiem;
e) legendi Missam feria V in Coena Domini, itemque tres Missas Nativitatis
Domini, noctu, in sacellis privatis, cum distributione SSmae Eucharistiae;
f) utendi pileolo vel capillamento in celebratione Missae aut in deferen­
da SSma Eucharistia;
g) cocco aut coecutienti ut litare possit cum facultate legendi Missam
votivam B.M. Virginis aut pro defunctis;
h) celebrandi Sacrum in navibus;
i) Episcopum consecrandi die alio ab iis qui in Pontificali Romano statuti sunt;
k) sacros Ordines extra tempora conferendi;
l) eximendi fideles, ipsosque sodales religiosos, quoties opus sit, a lege
ieiunii eucharistici.

Congregatio Concilii
193 [11] 1. 1 luic sacrae Congregationi ea pars est negotiorum commissa, quae
ad universam disciplinam cleri saecularis populique christiani refertur.
194 2. Quamobrem ipsius est curare ut Ecclesiae praecepta serventur, cuius
generis sunt ieiunium (excepto eucharistico, quod ad Congregationem
de disciplina Sacramentorum pertinet), abstinentia, decimae, observatio
dierum festorum, cum facultate opportune relaxandi ab his legibus fide­
les; moderari quae parochos et canonicos spectant; item quae pias soda­
litates, pias uniones, pia legata, pia opera, Missarum stipes, beneficia aut
officia, bona ecclesiastica, arcas nummarias, tributa dioecesana, aliaque
huiusmodi attingunt. Videt quoque de iis omnibus, quae ad immunita­
tem ecclesiasticam pertinent. Eidem Congregationi facultas est reservata
eximendi a conditionibus requisitis ad assecutionem beneficiorum, quo­
ties ad Ordinarios eorum collatio spectet.

195 /937 4 Potestas huius Congregationis propria statuta est in Constitutio­
ne Sapienti consilio.
Ad omnem tamen tollendam ambiguitatem, quae forte in aliquibus casi­
bus oriri posset, nonnullae heic peculiares singillatim recensentur
facul/94/tates, quae uni Concilii Congregationi reservantur. Eius itaque
dumtaxat erit in posterum concedere:
a) collegiis canonicorum, seu Capitulis, dispensationes ab obligatione
celebrandi Missam feriae ac vigiliae; Missae canendae et applicandae
conventualis; canendi atque in choro recitandi horas canonicas;
b) tum Capitulis, tum singulis e clero saeculari, anticipationem recita­
tionis officii matutini;
c) Capitulis anticipationem Vesperarum et Completorii ante meridiem;
d) sacerdotibus e clero saeculari commutationem recitationis officii di­
vini cum aliis precibus;
78

PIUSX

e) dispensationem a ieiunio praescripto ante consecrationem sacrarum
aedium;
/) facultatem in interno templi vel publici sacelli pariete fenestram fa
ciendi exstruendique parvi chori, aut aperiendi ostii, quo privatus aditus
patefiat.

Congregatio sacrorum Rituum
[13] 1. Haec sacra Congregatio ius habet videndi et statuendi ea omnia, 196
quae sacros ritus et caeremonias Ecclesiae latinae proxime spectant, non
autem quae latius ad sacros ritus referuntur, cuiusmodi sunt praeceden­
tiae iura, aliaque id genus, de quibus, sive servato iudiciario ordine sive
ratione disciplinae, hoc est, uti aiunt, in linea disciplinari disceptetur.
2. Eius proinde est praesertim advigilare ut sacri ritus ac caeremoniae 197
diligenter serventur in Sacro celebrando, in Sacramentis administrandis,
in divinis officiis persolvendis, in iis denique omnibus quae Ecclesiae la­
tinae cultum respiciunt; dispensationes opportunas concedere; insignia
et honoris privilegia tam personalia et ad tempus, quam localia et perpe­
tua, quae ad sacros ritus vel caeremonias pertineant, elargiri, et cavere ne
in haec abusus irrepant.
4. Huic Congregationi adiungitur coetus liturgicus, coetus historico- 198
liturgicus et coetus pro sacro Concentu)

[98] 1. Suam, quam hactenus, constitutionem retinet atque naturam, sal­ 199
vis praescriptionibus Const. Sapienti consilio atque huius legis, in iis
quae ad Congregationem hanc referuntur.
[99] 2. Itaque, quum huius proprium et cum aliis non commune sit mu­ 200
nus curandi ut in universa Ecclesia latina, sacri ritus ac caeremoniae dili­
genter serventur in Sacro celebrando, in Sacramentis administrandis, in
divinis officiis persolvendis; idcirco debet:
a) advigilare liturgicis omne genus libris Ecclesiae latinae, eos inspicere,
corrigere aut reprobare, salva Sancti Officii competentia in iis quae fidei
capita, seu dogmata, respiciunt;
b) excutere atque approbare nova officia divina et calendaria;
c) dubia de ritibus iudicare ac dirimere;
d) quae hac in re necessaria videantur temperamenta, indulta, facultates
concedere, veteri retento catalogo, novis tamen disciplinae normis cir­
cumscripto, iis praesertim quae superius allata sunt num. 10 de Congre­
gatione Sacramentorum, et num 4 et 5 de Congregatione Concilii

1 Constitutionem huius triplicis coctus Consultorum idem Pius X pressius determinavit per
Motu proprio “Quanta scm|>cr cura", diet 16 i.muani 1914. quod infra referimus (n. 51)

REFORMA TIO CURIAE ROMANAE

79

Una eademque sit melodia gregoriana
in libris universalibus et in Propriis

Instructio SRC, 27 novembris 1908

AAS 1 (1909) 159-160; EL 23 (1909) 42; ME 20 (1908) 536

~~~

201 [159] Quo tutius pleniusque possit obtineri in sacra liturgia etiam quoad
cantum optanda uniformitas, merito statutum est, ut, in iis etiam quae
ad singula ecclesiarum Propria pertinent, eidem Officio vel Missae ea­
dem regulariter adoptetur melodia, ac proinde ut ante approbationem a
sacra [160] Rituum Congregatione rite petendam, iisdem revisoribus
cuncta subiiciantur, quatenus illi testari possint non tantum de servatis
artis gregorianae regulis, sed etiam de constante melodiarum ea, quae
requiritur, unitate.

80

PIUSX

27

Approbantur Litaniae in honorem S. loseph

Decretum Congr. Rituum, 18 mardi 1909
AAS 1 (1909) 290-292; EL 23 (1909) 240-41 et 109-110

[290] Sanctissimus Dominus noster Pius Pp. X, inclytum patriarcham S. 202
loseph, divini Redemptoris patrem putativum, Deiparae Virginis sponsum
purissimum, et catholicae Ecclesiae potentem apud Deum patronum,
cuius glorioso nomine a nativitate decoratur, peculiari atque constante
religione ac pietate complectitur. Hinc, supplicibus enixisque votis et
precibus plurium sacrorum Ecclesiae Antistitum et Praepositorum ordinum
religiosorum, praecunte Abbate generali Cisterciensium reformatorum,
libenter obsecundans, suorum Decessorum fel. rec. Pii IX et Leonis
XIII exempla, acta et decreta de cultu ipsius S. loseph edita, toto animo
ac voluntate per hoc novum decretum prosequi statuit. Eapropter, quo
omnes et singuli christifidelcs, cuiusvis sexus, status et conditionis, cum
filiali ac religioso affectu ac firma solidaque spe eximias Nazarenae
Familiae nutritii et custodis virtutes frequenter recolant ac studiose
imitentur, validamque opem, praesenti tempore, humanae familiae ac
societati congruentem, iteratis invocationibus ferventes implorent. Litanias
in honorem S. loseph, sacrorum Rituum Congregationis examini ac
iudicio subiectas, atque ab ipsa dignas adprobatione recognitas, de eius­
dem sacrae Congregationis consulto, ac referente infrascripto Cardinali
Praefecto et Ponente, apostolica sua auctoritate adprobavit; casque in
vulgus edi, atque in libris liturgicis, post alias Litanias iam adprobatas,
inseri ita induisit, ut in universa Ecclesia, tum private tum publice, reci­
tari et decantari valeant. Insuper eadem Sanctitas Sua omnibus et singu­
lis christifidelibus has Litanias in honorem sancti patriarchae loseph
persolventibus, tercentum dierum indulgentiam, semel in die lucran­
dam, et animabus in expiatorio carcere detentis applicabilem, benigne
concessit.
[291] Litaniae de S. Ioseph

Kyrie, eleison.
Christe, eleison.
Kyrie, eleison.
LITANIAE S IOSEPH

81

Christe, audi nos.
Christe, exaudi nos.
Pater de coelis, Deus,
Fili, Redemptor mundi, Deus,
Spiritus sancte, Deus,
Sancta Trinitas unus Deus,
ora pro nobis
Sancta Maria,
u
Sancte Joseph,
Proles David inclyta,
Lumen Patriarcharum,
Dei Genitricis sponse,
u
Custos pudice Virginis,
u
Filii Dei nutritie,
u
Christi defensor sedule,
Almae Familiae praeses,
u
Joseph iustissime,
U
Joseph castissime,
U
Joseph prudentissime,
Joseph fortissime,
U
Joseph obedientissime,
U
Speculum patientiae,
U
Amator paupertatis,
U
Exemplar opificum,
U
Domesticae vitae decus,
U
Custos virginum,
U
Familiarum columen,
U
Solatium miserorum,
U
Spes aegrotantium,
·<
Patrone morientium,
U
Terror daemonum,
U
Protector sanctae Ecclesiae,
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, parce nobis, Domine.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, exaudi nos, Domine.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis,
«

14
U

U

a

V. Constituit eum dominum domus suae.
R, Et principem omnis possessionis suae.
Oremus

Deus, qui ineffabili providentia beatum Joseph sanctissimae Genitricis
tuae sponsum eligere dignatus es; praesta, quaesumus: ut quem protec­
torem veneramur in terris, intercessorem habere mereamur in coelis:
Qui vivis et regnas in saecula saeculorum. Arnen,
82

PIUSX

De editionibus
Propriorum cum cantu gregoriano

Decretum seu Instructiones SRC, 24 martii 1909

AAS 1 (1909) 293-294; EL 23 (1909) 233-235; ME 21 (1909) 66-67

1293] Sacra Rituum Congregatio necessarium atque opportunum indi­ 203
cavit, quasdam instructiones seu leges circa cantus concinnandos atque
edendos, Officia propria alicuius Ecclesiae vel Instituti respicientes, sta­
tuere ac evulgare. Quae quidem instructiones seu leges, in Audientia diei
24 vertentis mensis martii a Sanctissimo Domino nostro Pio Papa X ap­
probatae ac sancitae, sunt quae sequuntur:

1. Praeter cantus, qui in editione Vaticana habentur, alii exstant non 204
pauci, qui, quum et ipsi ad usum liturgicum, licet peculiaris tantum loci,
pertineant, propterea omnino debent (Decretum 11 Augusti 1905, ad V
et VI) ad formam gregorianam concinnari, au certe reduci, ut inde pos­
sint Sacrorum Rituum Congregationis approbatione muniri.
2. Istiusmodi cantus, quamvis non universam spectent Ecclesiam, nihi­ 205
lominus in potestatem cedunt Sedis Apostolicae, quae eos approbando
facit suos, ac pleno prorsus iure potitur de forma usuque eorum admit­
tendis, tollendis, limitandis, et ita quidem moderandis, ut cantus etiam
proprii singularum Ecclesiarum cum typicis et inter se concordent.
3. Nec tamen ista suprema Sedis Apostolicae potestas super liturgicas 206
cantilenas impedit, quominus firma maneant possessoribus consueta
proprietatis iura, scilicet:
a) Ordinario, super Ecclesiae suae Proprium, sumptum quidem univer­
se; minime vero in partes, nisi omnino speciales;
1294] b) auctori vel editori primo, si agatur de melodiis vel de aliquo Proprio
cuipiam Ecclesiae non reservatis, ut esset, v.g., Kyrie in Ordinario Missae
extra editionem typicam approbatum, aut Proprium regionale, quae tamen,
decennio elapso, publici iuris fiant, salvo semper Sedis Apostolicae dominio
4. Praedictorum autem iurium usus sic temperetur, ut nullus Ordinarius,
auctor vel editor, obstare queat, quominus alii, si conditiones infra notaDE EDITIONIBUS PROPRIORUM CUM CANTU GREGORIANO

83

tas impleant, aliquem cantum proprium, suo verborum contextu, ut par
est, instructum, typis pariter evulgent.

208 5. Quivis editor, cantus huiusmodi typis mandare cupiens, ad id admit­
tatur a legitimo possessore, dummodo huic fidem faciat: a) de sufficienti
ad rem perficiendam facultate et peritia; b) de praestanda eidem posses­
sori debita remuneratione, cuius scilicet pretium excedere nequeat du­
plum expensae ad primam confectionem requisitae.
209 6. De moderatoribus supremis alicuius religiosi Instituti idem valeat
quod supra de Ordinariis sancitum est, peculiaribus tamen servatis privi­
legiis a Sancta Sede antehac concessis.

84

PIUS X

29
Forma rythmica cantus gregoriani
in editione typica servetur

Epistola SRC ad Rev. E). Franciscum Xav. Haberi, Consociationis a S.
Caecilia in Germania Praesidem, 18 februarii 1910
zX/XS 2 (1910) 145-146; ME 22 (1910) 264-265

[145] La Santità di N.S. è venuta a conoscere, che particolarmente in 210
Germania e Ira i connazionali tedeschi degli Stati Uniti d’America, si va
spargendo un’opinione intorno all’edizione vaticana del canto liturgico
assolutamente falsa in se stessa e molto pregiudizicvole alla restaurazione uniforme del medesimo canto in tutta la Chiesa. Si va cioè insinuando
che il S. Padre, nel pubblicare la prefata edizione non ha inteso di accogliere in essa alcuna forma speciale di ritmo, ma di lasciare ai singoli
maestri di musica la facoltà di applicare alla serie di note, prese materialmente, quel ritmo che essi stimano più conveniente.
Quanto sia falsa questa sentenza si dedurrà anche dal semplice esame del- 211
l’edizionc vaticana, dove le mélodie sono evidentemente disposte secondo
il sistema del cosidetto ritmo libero, del quale nella prefazione del Gradua­
te Romano si riportano c si inculcano perlino le regole principali di esecuzione, perché tutti vi si attengano ed il canto della Chiesa sia per tutto uniiormemente eseguito. Inoltre, corne è ben noto, la Commissione pontificia
deputata alla compilazione dei libri liturgici gregoriani. fin dal principio e
con aperta approvazionc della Santa Scde ha inteso espressamentc di segnare le singole melodic dcll’edizione vaticana in taie ritmo determinato.
In fine l’approvazione data per ordine del S. Padre dalla S. Congregazione
dei Riti al Graduate Romano, corne si estende a lutte le norme speciali onde
l’edizionc vaticana c stata composta, cosî anche inchiude la forma ritmica
delle mélodie, la quale per conscgucnza c inseparabile dalledizione stessa.
Per conseguenza nella présenté rcstaurazionc gregoriana, è stato sempre ed
è ancora del tutto alieno dalla mente del S. Padre e della S. Congregazione
dei Riti di lasciare all’arbitrio dei singoli un cost importante e sostanziale
elemento, quale c il ritmo delle melodic della Chiesa

La S.V., per la moka autorità che gode, corne Présidente generale della 212
benemerita Associazione tedesca di S. Cecilia, è invitata a far conoscere
FORMA RYTHMICA CANTUS GREGORIANI IN EDITIONE TYPICA SERVETUR

85

a tutti i membri della predetta Associazione la presente comunicazione,
esortando insieme i cultori della musica sacra a desistere da tentativi, i
quali, nel présente stato dcgli studi archeologici, letterari e storici, non
possono dare nessun serio ed accettevole risultato. Essi servono solo a
confondere le menti dei meno esperti e ad [146] alienare gli animi dalla
restaurazione gregoriana, quale fu intesa dal S. Padre, e quale anche per
rispetto al ritmo, non solo è accettata e con nuovi ed utili studi sempre
meglio illustrata da tutti i più insigni teorici gregoriani, ma oramai praticata con pieno e consolante successo da innumerevoli scuole in ogni par­
te del mondo.

213 Praeter quam de servanda forma rythmica canins gregoriani, Summus Ponlitex sollicitus fuit de servanda pronuntiatione linguae latinae more rornano De hac re scripsit, die 10 tuiti 1912, ad Exc. D Ludovicum Ernesltitn
Dubois, Archiepiscopum Btluricensem:

« C’est qu’en effet la question de la prononciation du latin est intime­
ment liée à celle de la restauration du chant grégorien, objet constant de
Nos pensées et de Nos recommandations, depuis le commencement de
Notre Pontificat.
L’accent et la prononciation du latin eurent une grande influence dans la
formation mélodique et rythmique de la phrase grégorienne: et par suite
il est important que ces mélodies soient reproduites, dans l’exécution,
de la manière dont elles furent artistiquement conçues à leur origine.
Enfin la diffusion de la prononciation romaine aura encore cet autre
avantage, comme vous l'avez fort bien remarqué, de consolider de plus
en plus l’oeuvre de l’unité liturgique en France, unité accomplie par
l’heureux retour à la liturgie romaine et au chant grégorien.
C’est pourquoi Nous souhaitons que le mouvement de retour à la pro­
nonciation romaine du latin se continue avec le même zèle et les mêmes
succès consolants qui ont marqué jusqu’à présent sa marche progressive;
et pour les motifs énoncés plus haut, Nous espérons que, sous votre
direction et celle des autres membres de l’épiscopat, cette réforme puisse
heureusement se propager dans tous les diocèses de la France » (/\AS 4
(1921] 577-578; EncA. clericorum, n 1500; ME 24 [1912] 357-538).

PIUSX

30
De aetate puerorum ad primam
eucharisticam communionem admittendorum

Decretum « Quam singulari » Congr. de Disciplina Sacramentorum, 8
augusti 1910

AAS 2 (1910) 577-583; EL 24 (1910) 586-592; ME 22 (1910) 250-256;
DP 1,41-46
[577] QUAM SINGULARI Christus amore parvulos in terris fuerit prose- 214
quutus, Evangelii paginae plane testantur. Cum ipsis enim versari in de­
liciis habuit; ipsis manus imponere consuevit; ipsos complecti, ipsis be­
nedicere. Idem indigne tulit repelli eos a discipulis, quos gravibus his
dictis reprehendit: Sinite parvulos venire ad me, et ne prohibueritis eos;
talium est enim regnum Deid Quanti vero eorundem innocentiam ani­
mique candorem faceret, satis ostendit quum, advocato parvulo, disci­
pulis ait: Arnen dico vobis, nisi efficiamini sicut parvuli, non intrahitis in
regnum coelorum. Quicumque ergo humiliaverit se sicut parvulus iste, hic
est maior in regno coelorum. Et qui susceperit unum parvulum talem m
nomine meo me suscipit.2

[578] Haec memorans catholica Ecclesia, vel a sui primordiis, admovere 215
Christo parvulos curavit per eucharisticam Communionem, quam iis­
dem subministrare solita est etiam lactentibus. Id, ut in omnibus fere
antiquis libris ritualibus ad usque saeculum XIII praescriptum est, in
baptizando fiebat, caquc consuetudo alicubi diutius obtinuit; apud
Graecos et Orientales adhuc perseverat. Ad summovendum autem peri­
culum, ne lactentes praesertim panem consecratum eiicerent, ab initio
mos invaluit, Eucharistiam iisdem sub vini tantum specie ministrandi.
Neque in baptismate solum, sed subinde saepius divino epulo refi­
ciebantur infantes. Nam et ecclesiarum quarundam consuetudo fuit, Eu­
charistiam praebendi puerulis continuo post clerum, et alibi post adul­
torum Communionem residua fragmenta iisdem tradendi.
1 Mc 10.1314.16.

2 Mt 18,3-4-5.

DE A ETA TE PRO PUERORUM PRIMA COMMUNIONE

87

216 Mos hic deinde in Ecclesia latina obsolevit, nec sacrae mensae participes
fieri coeperunt infantes, nisi illucescentis rationis usum aliquem habe­
rent, et Augusti Sacramenti notitiam quandam. Quae nova disciplina, ab
aliquot Synodis particularibus iam recepta, solcmmi sanctione firmata
est oecumenici Concilii Lateranensis IV, anno 1215, promulgato celebri
canone XXI, quo fidelibus, postquam aetatem rationes attigerint, sacramentalis Confessio praescribitur et Sacra Communio, hisce verbis:
« Omnis utriusque sexus fidelis, postquam ad annos discretionis perve­
nerit, omnia sua solus peccata confiteatur fideliter, saltem semel in anno
proprio sacerdoti, et iniunctam sibi poenitentiam studeat pro viribus
adimplere, suscipiens reverenter ad minus in Pascha Eucharistiae sacra­
mentum, nisi forte de consilio proprii sacerdotis ob aliquam rationabi­
lem causam ad tempus ab eius perceptione duxerit abstinendum ».

217 Concilium Tridentinum,’ nullo pacto reprobans antiquam disciplinam
ministrandae parvulis Eucharistiae ante usum rationis, Lateranense de­
cretum confirmavit, et anathema dixit in eos qui contra sentirent: « Si
quis negaverit omnes et singulos Christi fideles utriusque sexus, quum
ad annos discretionis pervenerint, teneri singulis annis, saltem in Paschate,
ad communicandum, iuxta praeceptum S. Matris Ecclesiae, anathema sit ».4
Igitur vi allati et adhuc vigentis decreti Lateranensis, Christi fideles, ubi
primum ad annos discretionis pervenerint, obligatione tenentur acce­
dendi, saltem semel in anno, ad Poenitentiae et Eucharistiae sacramenta.
[579] Verum in hac rationis seu discretionis aetate statuenda haud pauci
errores plorandique abusus decursu temporis inducti sunt. Fuerunt
enim qui aliam sacramento Poenitentiae, aliam Eucharistiae suscipien­
dae discretionis aetatem assignandam esse censerent. Ad Poenitentiam
quidem eam esse aetatem discretionis iudicarunt, in qua rectum ab in­
honesto discerni posset, adeoque peccari; ad Eucharistiam vero seriorem
requiri aetatem, in qua rerum fidei notitia plenior animique praeparatio
posset afferri maturior. /\tque ita, pro variis locorum usibus hominumve
opinionibus, ad primam Eucharistiae receptionem hinc decem annorum
aetas vel duodecim, hinc quatuordecim vel maior etiam est constituta,
prohibitis interim ab eucharistica Communione pueris vel adolescenti­
bus praescripta aetate minoribus.
218 Istiusmodi consuetudo, qua per speciem tutandi decoris augusti Sacra­
menti arcentur ab ipso fideles, complurium extitit causa malorum.
Fiebat enim ut puerulis aetatis innocentia a Christi complexu divulsa,
nullo interioris vitae succo aleretur; ex quo illud etiam consequebatur, ut
praevalido destituta praesidio inventus, tot insidiis circumventa, amisso
' Scss XXI, Je Communione, c 4.

4 Scm ΧΙΠ, Jc Eucharistia, c. 8, can. 9.
88

PIUS X

candore, ante in vitia rueret, quam sancta mysteria delibasset. Etiamsi
vero primae Communioni diligentior institutio et accurata sacramcntalis
Confessio praemittatur, quod quidem non ubique fit, dolenda tamen
semper est prima innocentiae iactura, quae, sumpta tenerioribus annis
Eucharistia, poterat fortasse vitari.
Nec minus est reprobandus mos pluribus vigens in locis, quo sacramentalis Confessio inhibetur pueris nondum ad eucharisticam mensam ad­
missis, aut iisdem absolutio non impertitur. Quo fit ut ipsi peccatorum
fortasse gravium laqueis irretiti magno cum periculo diu iaceant.
Quod vero maximum est, quibusdam in locis pueri nondum ad primam
Communionem admissi, ne instante quidem mortis discrimine, Sacro
muniri Viatico permittuntur, atque ita, defuncti et more infantium illati
tumulo, Ecclesiae suffragiis non iuvantur.

Eiusmodi damna inferunt qui extraordinariis praeparationibus primae 219
Communioni praemittendis plus aequo insistunt, forte minus animad­
vertentes, id genus cautelae a lansenianis erroribus esse profectum, qui
Sanctissimam Eucharistiam praemium esse contendunt, non humanae
fragilitatis medelam. Contra tamen profecto sensit Tridentina Synodus
quum docuit, eam esse « antidotum quo liberemur a culpis quotidianis
et a peccatis mortalibus praeservemur»;5 quae doctrina [580] nuper a
Sacra Congregatione Concilii pressius inculcata est decreto die 26 men­
sis decembris an. 1905 lato, quo ad Communionem quotidianam aditus
universis, tum provectioris tum tenerioris aetatis patuit, duabus tan­
tummodo impositis conditionibus, statu gratiae et recto voluntatis pro­
posito.
Nec sane iusta causa esse videtur quamobrem. quum antiquitus sacra­
rum specierum residua parvulis etiam lactentibus distribuerentur, ex­
traordinaria nunc praeparatio a puerulis exigatur qui in primi candoris
et innocentiae felicissima conditione versantur, mysticoque illo cibo,
propter tot huius temporis insidias et pericula indigent maxime.
Quos reprehendimus abusus ex eo sunt repetendi, quod nec scite nec 220
recte definiverint, quaenam sit aetas discretionis, qui aliam Poenitentiae,
aliam Eucharistiae assignarunt. Unam tamen eandemque aetatem ad utrumque Sacramentum requirit Lateranense Concilium, quum coniunctum Confessionis et Communionis onus imponit. Igitur, quemadmodum
ad Confessionem aetas discretionis ea censetur, in qua honestum ab in­
honesto distingui potest, nempe qua ad usum aliquem rationis perveni­
tur; sic ad Communionem ea esse dicenda est, qua Eucharisticus panis
queat a communi dignosci; quae rursus eadem est aetas in qua puer
usum rationis est assequutus.
5 Scss XIII. Je Eucharntid, c. 2

DE AETA TE PRO PUERORUM PRIMA COMMUNIONE

89

221 Nec reni aliter acceperunt praecipui Concilii Lateranensis interpretes et
aequales illorum temporum. Ex historia enim Ecclesiae constat, synodos
plures et episcopalia decreta, iam inde a saeculo XII, paulo post Latera­
nense Concilium, pueros annorum septem ad primam Communionem
admississe. Exstat praeterea summae auctoritatis testimonium, Doctor
Aquinas, cuius haec legimus: « Quando iam pueri incipiunt aliqualem
usum rationis habere, ut possint devotionem concipere huius Sacramenti
(Eucharistiae), tunc potest eis hoc Sacramentum conferri ».6 Quod sic
explanat Ledesma: « Dico ex omnium consensu, quod omnibus haben­
tibus usum rationis danda est Eucharistia, quantumcumque cito habeant
illum usum rationis; est quod adhuc confuse cognoscat ille puer quid
faciat ».7 Eundem locum his verbis explicat Vasquez: « Si puer semel ad
hunc usum rationis pervenerit, statim ipso iure divino ita obligatur, ut
Ecclesia non possit ipsum omnino liberare ».8 Eadem docuit S. Anto­
ninus, scribens: « Sed cum est doli capax (puer), cum scilicet potest pec­
care mortaliter, tum obligatur ad praeceptum [581] de Confessione, et
per consequens de Communione ».9 Tridentinum quoque Concilium ad
hanc impellit conclusionem. Dum enim memorat Sess. XXI, c. 4:
« parvulos usu rationis carentes nulla obligari necessitate ad sacramcntalem Eucharistiae Communionem », unam hanc rei rationem assignat,
quod peccare non possint: « Siquidem, inquit, adeptam filiorum Dei
gratiam in illa aetate amittere non possunt ». Ex quo patet hanc esse
Concilii mentem, tunc pueros Communionis necessitate atque obligatione
teneri quum gratiam peccando possunt amittere. His consonant Concilii
Romani verba, sub Benedicto XIII celebrati ac docentis, obligationem
Eucharistiae sumendae incipere « postquam pueruli ac puellae ad an­
num discretionis pervenerint, ad illam videlicet aetatem in qua sunt apti
ad discernendum hunc sacramentalcm cibum, qui alius non est quam
verum lesu Christi corpus, a pane communi et profano, et sciunt accedere
cum debita pietate ac religione ».10 Catechismus Romanus autem
qua aetate, inquit, sacra mysteria danda sint, nemo melius constituere
potest quam pater ct sacerdos, cui illi confiteantur peccata. Ad illos
enim pertinet explorare, et a pueris percunctari, an huius admirabilis
Sacramenti « cognitionem aliquam acceperint et gustum habeant ».H

6 Summ Theol3 pan., q. 80, a. 9, ad 3.
7 In S. Thom.. 3 p., q 80, a. 9, dub 6.

K In 3 P., S. Thom., disp. 214, c. 4, n. 43.

®

9 P. III. tit. 14. c. 2. S 5.
10 htruzione per quet che debbono ta prima volta ammettersi alla S Comunione, Append
XXX. P XI

11 P. II. DeSacr Euchar., n 63
90

PIUS X

Ex quibus omnibus colligitur aetatem discretionis ad Communionem 222
eam esse, in qua puer panem Eucharisticum a pane communi et corpo­
rali distinguere sciat ut ad altare possit devote accedere. Itaque non per­
fecta rerum Fidei cognitio requiritur, quum aliqua dumtaxat elementa
sint satis, hoc est aliqua cognitio; neque plenus rationis usus, quum suf­
ficiat usus quidam incipiens, hoc est aliquahs usus rationis Quapropter
Communionem ulterius differre, ad eamque recipiendam maturiorem
aetatem constituere, improbandum omnino est, idque Apostolica Sedes
damnavit pluries. Sic fel. rec. Pius Pp. IX litteris Cardinalis Antonelli ad
episcopos Galliae datis die 12 martii anno 1866 invalescentem in qui­
busdam dioecesibus morem protrahendae primae Communionis ad ma­
turiores eosque praefixos annos acriter improbavit. Sacra vero Congre­
gatio Concilii, die 15 mensis martii anno 1851 Concilii Provincialis
Rothomagensis caput emendavit, quo pueri vetabantur infra duodeci­
mum aetatis annum ad Communionem accedere. Nec absimili ratione se
gessit haec S. Congregatio de disciplina Sacramentorum in causa Argentinensi die 25 mensis martii anno 1910; in qua cum [582] ageretur, admittine possent ad sacram Communionem pueri vel duodecim vel qua
tuordecim annorum, rescripsit: « Pueros et puellas, cum ad annos
discretionis seu ad usum rationis pervenerint, ad sacram mensam admit­
tendos esse ».
Hisce omnibus mature perpensis, Sacer hic Ordo de disciplina Sacra­
mentorum, in generali Congregatione habita die 15 mensis iulii anno
1910, ut memorati abusus prorsus amoveantur et pueri vel a teneris an­
nis lesu Christo adhaereant, eius vitam vivant, ac tutelam inveniant con­
tra corruptelae pericula, sequentem normam de prima puerorum Com­
munione, ubique servandam statuere opportunum censuit.
I. Aetas discretionis tum ad Confessionem tum ad S. Communionem ea 223
est, in qua puer incipit ratiocinari, hoc est circa septimum annum, sive
supra, sive etiam infra. Ex hoc tempore incipit obligatio satisfaciendi utrique praecepto Confessionis et Communionis.
II Ad primam Confessionem et ad primam Communionem necessaria 224
non est plena et perfecta doctrinae christianae cognitio. Puer tamen po­
stea debebit integrum catechismum pro modo suae intelligentiae gradatim addiscere.

III. Cognitio religionis quae in puero requiritur, ut ipse ad primam 225
Communionem convenienter se praeparet, ea est qua ipse fidei mysteria
necessaria necessitate medii pro suo captu percipiat, atque eucharisticum
panem a communi et corporali distinguat, ut ea devotione quam ipsius
fert aetas ad ss. Eucharistiam accedat.
IV. Obligatio praecepti Confessionis et Communionis, quae puerum gra­ 226
vat, in eos praecipue recidit qui ipsius curam habere debent, hoc est in paDE AETA TE PRO PUERORUM PRIMA COMMUNIONE

91

rentes, in confessarium, in istitutores et in parochum. Ad patrem vero, aut
ad illos qui vices eius gerunt, et ad confessarium, secundum Catechismum
Romanum, pertinet admittere puerum ad primam Communionem.

227 V. Semel aut pluries in anno curent parochi indicere atque habere
Communionem generalem puerorum, ad eamque, non modo novensiles
admittere, sed etiam alios, qui parentum confessariive consensu, ut su­
pra dictum est, iam antea primitus de altari sancta libarunt. Pro utrisque
dies aliquot instructionis et praeparationis praemittantur.
228 VI. Puerorum curam habentibus omni studio curandum est ut post pri­
mam Communionem iidem pueri ad sacram mensam saepius accedant,
et, si fieri possit, etiam quotidie, prout Christus lesus et mater Ecclesia
desiderant, utque id agant ea animi devotione quam talis fert aetas.
Meminerint praeterea quibus ea cura est gravissimum quo tenentur of­
ficium providendi ut publicis catechesis praeceptionibus pueri ipsi inté­
resse [583] pergant, sin minus, eorundem religiosae institutioni alio
modo suppleant.

229 VII. Consuetudo non admittendi ad Confessionem pueros, aut numquam eos absolvendi, quum ad usum rationis pervenerint, est omnino
improbanda. Quare Ordinarii locorum, adhibitis etiam remediis iuris,
curabunt ut penitus de medio tollatur.
230 VIII. Detestabilis omnino est abusus non ministrandi Viaticum et Ex­
tremam Unctionem pueris post usum rationis eosque sepeliendi ritu
parvulorum. In eos, qui ab huiusmodi more non recedant, Ordinarii lo­
corum severe animadvertant.

De reproductione editionis typicae Vaticanae
librorum liturgicorum cum cantu gregoriano

Decretum seu declaratio SRC, 25 ianuarii 1911

AAS 3 (1911) 67-68; EL 25 (1911) 131-133; ME 23 (1911) 15-16; SRC
4259
[67] Per Decretum diei 11 Augusti 1905, Sacra Rituum Congregatio 231
statuit ac declaravit, editionis Vaticanae, libros liturgicos gregorianos re­
spicientis, reproductiones adamussim esse conformandas eidem typicae
editioni, nihil prorsus addito, dempto vel mutato. Quod si ex quadam
S. Sedis tolerantia, et permittente Ordinario, aliquoties praefatis reproductionibus addita fuere quaedam signa, rythmica nuncupata, atque ita
ipsae reproductiones in vulgus editae ac venditae, tamen in seligendis
atque adhibendis eiusmodi signis pluries conquestum est, per ea ali­
quantum variari ac immutari notulas traditionales Vaticanas: et ad hos
abusus removendos idem Sacrum Consilium evulgandum censuit alte­
rum Decretum sub die 14 Februarii 1906. Quum tamen non omnes
abusus cessaverint, et alii recentiores adiecti sint, sive ob titulum adhibi­
tum Editionis rythmicae, sive ob interpretationem haud rectam Decreto[6S]rum, necessaria iuit nova declaratio authentica, expressa per
Epistolam Sccretari S.R.C., datam die 2 Maii 1906. Quae Epistola typographis facultatem et licentiam rite habentibus reproducendi editionem
typicam Vaticanam clare significabat, hanc solam editionem ab Apostolica Sede esse approbatam atque praescriptam pro usu cantus gregoriani,
una cum subsequentibus editionibus eidem plane conformibus; ceterasque
editiones rythmicas nuncupatas, ob signa adiuncta, habendas tantum
toleratas; atque hoc sensu esse intelligendum Decretum latum die 14
Februarii 1906.

Quae quum ita sint, ut removeantur abusus exsistentes, et praecludatur
via tum enunciatis tum aliis quae facile irrepere possent, Sacra eadem
Congregatio sequentia decernere atque enucleatius declarare voluit:
1 Editionem Vaticanam de libris liturgicis gregorianis, prouti evulgata 232
fuit Auctoritate Apostolica, cum suis notulis traditionalibus, et cum reDE REPRODUCTIONE EDITIONIS TYPICAE VATICANAE

93

gulis Graduali Romano praefixis, satis superque continere quae ad rec­
tam cantus liturgici exsecutionem conferunt.

233 II. Reproductiones eiusdem editionis typicae, quae praeseferunt signa
superinducta, rythmica dicta, per abusum vocari editiones rythmicas,
atque uti tales haud fuisse approbatas, sed tantum precario toleratas:
hanc vero tolerantiam, attentis rerum adiunctis, amplius non admitti,
nisi pro solis editionibus iam factis, Gradualis et Officii Defunctorum,
ideoque nullatenus extendi sive ad editiones cum notulis gregorianis sive
ad transumpta cum eisdem notulis Antiphonarii et aliorum quorumcum­
que librorum, cantum liturgicum continentium, quae ad normam Motus
proprii diei 25 Aprilis 1904, et Decretorum huius S.R.C., tum pro uni­
versali Ecclesia, tum pro singulis Dioecesibus vel Congregationibus,
adhuc instauranda sunt et evulganda.
234 III. Rmis Ordinariis locorum ac Superioribus Ordinum seu Congrega­
tionum interim licere, editiones precario a S. Sede toleratas permittere
intra limites propriae iurisdictionis, quin tamen ipsi eas in locis sibi sub­
lectis praecipere, atque usum editionis adprobatae inhibere valeant.

De edendis Propriis
cantum liturgicum continentibus

Decretum SRC, 24 februarii 1911
AAS 3 (1911) 105-106; SRC 4260; EL 25 (1911) 260-262; ME 23 (1911)

[105] Fridericus Pustet, Sanctae Sedis Apostolicae et S. Rituum Congre- 235
gationis typographus, de consensu Rmi sui Ordinarii Ratisbonensis,
humiliter expetivit a Sacra Rituum Congregatione, ut ipsa declarare di­
gnaretur, quis modus servandus sit de expetenda approbatione Proprio­
rum alicuius Dioecesis vel Ordinis ad Gradualc vel z\ntiphonale Roma­
num Vaticanae editionis, et praesertim:
I. Utrum Propria, quae exhibent canium gregorianum, indigeant appro­
batione Sacrae Rituum Congregationis pro prima editione?
II. Et quatenus affirmative ad I, utrum etiam pro sequentibus editionibus?
III. Et quatenus negative ad II, utrum praeter licentiam Ordinarii loci,
in quo praedicta Propria evulgantur, requiratur insuper licentia Antisti­
tis respectivi Ordinis vel Dioecesis?
IV. Qua approbatione indigeant illa Propria ad Gradualc vel Antiphonale Romanum Vaticanae editionis, quae exhibent cantum gregorianum
notis modernis transcriptum?
[106] Et Sacra eadem Congregatio, ad relationem subscripti Secretarii,
audita Commissionis Liturgicac sententia, una cum voto Praesidis
Commissionis de musica et cantu sacro, reque sedulo perpensa ac dis­
cussa, ita respondendum ccnsuit:
z\d I. Affirmative: ct singula cuiuslibet Proprii seu novi Officii aut Missae 236
folia, apud quemlibet typographum composita, in triplici exemplari vel
singillatim vel simul sumpta ad Sacram Rituum Congregationem pro revi­
sione et definitiva approbatione trasmittantur;1 praehabita quidem licentia
1 Ad modum procedendi in ha rc amplius explicandum. SRC dic 3 iunii 1914 haec declarant

(AAS 6 [1914] 316. SRC 4319; EL 28 [1914] 460-461): « Evulgatis Sacrae Rituum Congrega
tionis Decretis n. 4166. dici 11 Augusti 1905. circa editionem ct approbationem librorum canium
gregonanurn continentium» ct n. 4260. dici 24 Februarii 1911, circa modum servandum m ex­
petenda approbatione Propriorum alicuius Dioecesis. Ordinis seu Instituti cum cantu grego
94

PIUSX

DE EDENDIS PROPRIIS CANTUM LITURGICUM CONTINENTIBUS

illius Ordinarii loci vel Moderatoris supremi Ordinis sive Instituti, in cuius
usum paratur editio, quae veluti typica pro futuris editionibus inserviet.

237 Ad II. Négaltue, dummodo subséquentes editiones cum prima typica edi­
tione sive Proprii sive novi Officii aut Missae fideliter concordent; prouti
Decretum sacrae Rituum Congregationis sub die 11 Augusti 1905, quod
Instructiones circa editionem et approbationem librorum cantum liturgicum gregorianum continentium exhibent, omnino declarat et iubet.
238 Ad III. Requiritur pro subsequentibus editionibus tam approbatio Or­
dinarii Dioecesis vel Moderatoris Supremi Ordinis seu Congregationis,
in cuius usum ipsae editiones parantur, quam licentia Ordinarii loci, in
quo huiusmodi editiones conficiuntur et evulgantur.
239 z\d IV. Requiritur et sufficit approbatio Ordinarii Dioecesis vel Moderatoris
Ordinis sive Instituti, atque licentia Ordinarii illius loci, ubi tales editiones pa­
rantur sive evulgantur, prouti in responsione ad dubium III superius indicatur.

240 Declarat autem sacra Rituum Congregatio tum Decretum approbationis
a se dandum primae editioni alicuius Proprii sive novi Officii aut Missae
cantum gregorianum liturgicum exhibenti cum approbationem Ordi­
narii Dioecesis aut Moderatoris Supremi Ordinis sive Instituti atque li­
centiam Ordinarii loci, ut supra, in scriptis praevie ab editoribus expe­
tendam et obtinendam, omnino debere integre et fideliter in principio
vel in fine Proprii vel Officii novi aut Missae publicari.
nano ad normam Gradualis vel Antiphonulis Romani Vaticanae editionis. Sacra eadem Con
grcgatio opportunum atque utile nunc declarare ccnsuit ac declarat quod tum praedicta
Propria cum cantu tum alia Propria sine cantu in triplici exemplari revisioni ct approbationi
huius Sacri Consilii una cum postulato respective Episcopi. Ordinarii vel Superioris subiicicn·
da, tanquam opus non definitivum sed adumbratum atque uti schema manuscriptum, etsi
typis impressum, esse habenda. Revisione autem peracta ct induit* approbatione, unum ex
dictis exemplaribus remittetur ad Episcopum seu Ordinarium vel Superiorem cum testimonio
authentico revisionis ct approbationis, adiccta clausula posse ab iis ad quos spectat, eisdem
Propriis approbatis concedi Imprimatur in usum respective Dioecesis. Ordinis scu Instituti
Huiuscc vero Proprii typis definitive impressi, cum testificatione tum approbationis S. Sedis
tum licentiae Ordinarii scu Superioris praefixa, duplex exemplum ad Sacram Rituum Congre­
gationem transmittatur ».
Subsequent! vero dic 24 iunii 1914 (AAS 6 [1914] 351; SRC 4320; EL 28 [1914] 462-46}),
haec additit: Normis circa Officia propria per Decretum n. 4319, dici 3 Iunii 1914, traditis
inhaerens, nunc Sacra Rituum Congregatio opportune declarat ac statuit:
« Quum ad mentem Sacrae Congregationis Officia particularia ritus duplicis maioris, minoris ct
scmiduplicis tantummodo Lectionibus II Nocturni cum Oratione propria gaudere soleant, eadem
Sacra Congregatio ad maiorem uniformitatem praesenti Decreto libentissime concedit, ut, iuxta
prudens cuiusvis Ordinant vel Supcnoris. ad quem spectat, indicium, Officia Ecclesiae universalis
in Breviario Romano inserta substitui valeant, absque peculiari Induito, respective Officiis partial·
laribus nugis propriis hucusque aliquibus dioecesibus seu Institutis a S Sede concessis Item Rmis
Ordinams scu Supcnonbus supradictu fu potestas aliquas tantum partes proprias ex Officiis par
uculanbus uni induitis. quae nullo modo vel tantum ritu simplici in Breviario reponuntur. amodo
retinendi, ceteris partibus de Psalterio ct de Communi adhibitis ».

PIUS X

33
Facultas apponendi
signa rythmica melodiis gregorianis

Decretum SRC, 11 aprilis 1911

EL 25 (1911)577; ME 24 (1912) 507; SRC 4263
Cum postulatum fuerit, an Episcopi possint propriam approbationem 241
donare libris cantus gregoriani, melodias Vaticanae editionis adamussim
reproductas continentibus, sed cum signorum rythmicorum indicatione,
privata auctoritate additorum?
Sacra Rituum Congregatio, ad maiorem declarationem Decreti 25 ianuarii vertentis anni, respondendum ccnsuit:
Editionibus in subsidium scholarum cantorum, signis rythmicis, uti vo­
cant, privata auctoritate ornatis, poterunt Ordinarii, in sua quisque
Dioecesi, apponere Imprimatur, dummodo constet, cetera, quae in De­
cretis Sacrae Rituum Congregationis iniuncta sunt, quoad cantus grego­
riani restaurationem, fuisse servata.1

1 Postulanti R D Rousseau, alteri cx Directoribus novae Revue grégorienne, Diocccscos

Camutcnsis, Congr. Rituum, die 29 aprilis 1911, respondit:

An sibi liceret declarare, posse Episcopos propriam approbationem donare libris cantus
gregoriani. melodias Vaticanae editionis adamussim reproductae continentibus, sed cum
signorum rythmicorum indicatione privata auctoritate additorum i*
Sacra Rituum Congregatio respondit.
Editionibus in subsidium scholarum caniorum signis rythmicis, uti vocant, privata auctoritate
omam, poterunt Ordinarii apponere Imprimatur, dummodo constet, cetera, quae in Decretis
S. Rituum Congregationis iniuncta sunt, quoad cantus gregoriani restaurationem, fuisse
servata (Ex Audientia Sf mi, die 11 aprilit 1911)
FACUL 7AS APPONENDI SIGNA RYTHMICA MEL ODIIS GREGORIANIS

97

«j

34
Normae
pro editionibus librorum liturgicorum

Decretum SRC, 17 mail 1911

AAS 3 (1911) 242-243; SRC 4266; EL 25 (191 1) 389-392; ME 23 (1911)
164-165
242 [242] Pluries a Sacra Rituum Congregatione normae traditae sunt Typo­
graphie pro editione Librorum Liturgicorum, praesertim per decreta dd.
11 Augusti 1905, 14 Februarii 1906 ac 25 lanuarii vertentis anni quod
postremum respicit editionem vaticanam eiusque reproductionem super
Libris cantum gregorianum continentibus. Quo vero eiusmodi normae
latius pleniusque compleantur, Sacra eadem Congregatio, ad praecaven­
dos et impediendos abusus, haec quae sequuntur, accurate discussa et
perpensa, statuere voluit, atque servanda decrevit:
243 I. Editiones Librorum Sacram Liturgiam spectantium, sive Ritus et Pre­
ces in Sacris Functionibus peragendis contineant, sive Sacras Caeremo­
nias supradictos Ritus Precesquc comitantes praescribant, sive huius Sa­
crae Congregationis Decreta in unum collecta referant, sunt vel Typicae,
vel iuxta Typicas.

244 II. Editiones Typicae excudere tantum possunt vel Pontificia Typographia Polyglotta Vaticana, vel alii Typographi Pontificii, qui a Sacra
Rituum Congregatione veniam obtinuerint.
245 III. Singula editionis typicae folia revisioni huius Sacrae Rituum Con­
gregationis submittentur, quae seu Commissionis Liturgicae, seu Com­
missionis de Musica et Cantu Sacro, iuxta opportunitatem, sententiam
exquiret,

246 IV. Quaevis typica editio approbationis referet Decretum, talem editio­
nem esse typicam declarans, simulque omnibus editoribus praescribens,
ut praedictae editioni typicae futuras editiones omnino conforment.
247 V. Editores, aliqua editione typica completa, duo exemplaria huic [243]
Sacrae Rituum Congregationi tradent, in Archivo ipsius Sacrae Congre­
gationis maxima cura ct studio conservanda.
98

PIUS X

VI. Quivis Typographus, accedente consensu et approbatione respective 248
Ordinarii, editiones iuxta typicas, quae nempe adamussim praedictis
editionibus typicis respondeant, excudere potest.
VII. Rmi locorum Ordinarii, diligenti rerumque liturgicarum perito con­ 249
stituto revisore, qui videat an praefatae editiones plane cum typicis con­
cordent, talem concordandam declarent et imprimatur apponant.

VIII. Quoad editiones Missarum aut Officiorum alicuius Dioecesis Pro­ 250
priorum, de quibus editio typica non extat, si in ipsa Dioecesi cudendae
sint, Rmi locorum Ordinarii concordandam cum originalibus declarent
ct imprimatur apponant. Quoad vero editionis Propriorum tum alienae
Dioecesis, tum Ordinum Regularium seu Congregationum, Rmi locorum
Ordinarii, quorum iurisdictioni Typographi subiacent, imprimatur
apponant, postquam vel Ordinarius Dioecesis, vel Superior Ordinis seu
Congregationis, ad quos praedicta Officia seu Propria pertinent, de
harum editionum concordantia cum originalibus a Sacra Rituum Con­
gregatione approbatis Rescriptum, quod pariter edendum est, sibi remi­
serint.
IX. Inter Libros Sacram spectantes Liturgiam, ad effectum praesentis
Decreti, sequentes praecipue adnumerandi sunt:
ii) Breviarium Romanum
b) Missale Romanum
eorumquc excerpta.
c) Rituale Romanum
d) Pontificale Romanum
e) Martyrologium Romanum.
f) Caeremoniale Episcoporum.
Propria tum Officiorum, tum Missarum alicuius Dioecesis, Ordinis,
seu Congregationis Religiosae.
h) Memoriale Rituum Benedicti Papae XIII pro minoribus Ecclesiis.
t) Instructio Clementina pro expositione Sanctissimi Sacramenti.
j) Collectio Decretorum Sacrae Rituum Congregationis.

NORMAE PRO EDITIONIBUS LIBRORUM LITURGICORUM

35

De diebus festis de praecepto imminuendis

Motu proprio “Supremi disciplinae” Pii X, 2 iulii 1911

AAS 3 (1911)305-307; SRC 4272; EL 25 (1911)449-451
252 Î305J SUPREMI Disciplinae Ecclesiasticae custodes et Moderatores Pon­
tifices Romani, si quanto christiani populi bonum id Ipsis suaderet, sa­
crorum Canonum sanctiones relaxare benigne consueverunt. Nos qui­
dem Ipsi, quemadmodum iam alia, ob mutatas temporum et civilis so­
cietatis conditiones, immutanda existimavimus, ita etiam in praesens
ecclesiasticam legem de festis diebus ex praecepto servandis, ob pecu­
liaria aetatis adiuncta, opportune temperandam censemus. Lata enim
terrarum marisque spatia, mira nunc celeritate homines percurrunt, facilioremque per expeditoria itinera aditum ad eas nationes nanciscuntur,
quibus minor est festivitatum de praecepto numerus. Aucta etiam com­
mercia, et citatae negotiorum tractationes videntur ex interposita fre­
quentium festorum dierum mora aliquid pati. Succrescens denique in
dies rerum ad vitam necessariarum pretium stimulos addit, ne saepius
servilia opera ab illis intermittantur quibus est victus labore comparandus.
His de causis iteratae preces, praesertim postremis hisce temporibus, Sanc­
tae Sedi adhibitae sunt ut festivitatum de praecepto numerus minueretur.
253 [306] Haec omnia Nobis animo repententibus, qui unam christiani po­
puli salutem cordi habemus, opportunum maxime consilium visum est
festos dies ex Ecclesia mandato servandos imminuere.
Itaque, Motu Proprio et matura deliberatione Nostra, adhibitoque con­
silio Venerabilium Fratrum Nostrorum S.R.E. Cardinalium qui ad Ec­
clesiae leges in Codicem redigendas incumbunt, haec quae sequuntur de
festis diebus edicimus observanda.

254 I. Ecclesiastico praecepto audiendi Sacri et abstinendi ab operibus ser­
vilibus hi tantum, qui sequuntur, dies subiecti manebunt: Omnes et sin­
guli dies dominici, festa Nativitatis, Circumcisionis, Epiphaniae et
Ascensionis Domini Nostri lesu Christi, Immaculatae Conceptionis et
Assumptionis Almae Genitricis Dei Mariae, Beatorum Petri et Pauli
Apostolorum, Omnium denique Sanctorum.
255 II. Dies festi Sancti loseph, Sponsi Beatae Mariae Virginis, et Nativitatis
Sancti loannis Baptistae, uterque cum octava, celebrabuntur, tamquam
100

PIUSX

in sede propria, prior, Dominica insequente dicm XIX Martii, immoto
permanente festo si dies XIX Martii in Dominicam incidat; alter, Do­
minica quae festum Sanctorum Petri et Pauli Apostolorum antecedat. Fe­
stum vero Sanctissimi Corporis Christi, idemque cum octava privilegiata,
Dominica post Sanctissimam Trinitatem, tamquam in sede propria, cele­
brabitur, statuta pro festo Sacratissimi Cordis lesu feria VI intra octavam.

III. Ecclesiastico praecepto, quod supra diximus, dies festi Patronorum 256
non subjacent. Locorum autem Ordinarii possunt solemnitatem exterio­
rem transferre ad Dominicam proxime sequentem.

IV. Sicubi aliquod festum ex enumeratis legitime sit abolitum vel trans­
latum, nihil inconsulta Sede /Xpostolica innovetur. Si qua vero in natione
vel regione aliquod ex abrogatis festis Episcopi conservandum censuerint, Sanctae Sedi rem deferant.
V. Quod si in aliquod ex festis quae servata volumus, dies incidat abstinentiae 258
vel ieiunio consecratus, ab utroque dispenf307jsamus; eamdemque dispensa­
tionem etiam pro Patronorum festis, hac Nostra lege abolitis, concedimus, si
tamen solemniter et cum magno populi concursu ea celebrari contingat.

Novum Apostolicae sollicitudinis argumentum huiusmodi praebentes, 259
spem Nos certam fovemus, fideles universos iis etiam diebus, quos nunc
de numero festivitatum praecepto obstrictarum expungimus, suam in
Deum pietatem et Sanctos venerationem, non minus quam antea, fore
testaturos, ceterisque diebus festis, qui in Ecclesia servandi supersunt,
diligentiore, quam antehac, studio observandum praeceptum curaturos.
Normis in Motu Proprio statutis quaedam accomodationes allatae sunt se­
quentibus Decretis, quae utilitatis causa una simul continuo referimus.

Decretum SRC, 24 iulii 1911
AAS 3 (1911) 350-351; EL 25 (1911)451-453
D50] Evulgato Motu Proprio Sanctissimi Domini Nostri Pii Papae X De 260
diebus festis, diei 2 Iulii vertentis anni, nonnulli Sacrorum Antistites, ne
accidat, ut dies Octava S. Ioseph, in Dominicis privilegiatis Quadrage­
simae occurrens, nullam in Officio ct Missa commemorationem accipiat,
et Officium dierum infra Octavam, Tempore Passionis adveniente, sae­
pius omitti debeat, ab Ipso Sanctissimo Domino Nostro instantissime
petierunt, ut ad augendum cultum erga S. loseph, Ecclesiae Universalis
Patronum, Festum Eius dic 19 Martii sine feriatione ct sine Octava reco­
latur; Festum vero Patrocinii Eiusdem turibus ct privilegiis omnibus.
DE DIEBUS FESTIS DE PRAECEPTO IMMINUENDIS

101

ilh

quae Patronis principalibus competunt, augeatur, et sub ritu duplici
primae classis cum Octava celebretur, prout iam in aliquibus locis et in­
stitutis recoli legitime consuevit; eo vel magis quod Tempus Paschale
aptius recolendae solemnitati conveniat, et Festum idem in Dominica III
post Pascha numquam impediri valeat.
Item Rmi Episcopi, quoad Solcmnitatem Sanctissimi Corporis Christi,
ab Eodem Sanctissimo Domino Nostro humillimis precibus postularunt,
quod, remanente Feria V post Dominicam SSmac Trinitatis /351/ Eius
Festo, absque tamen feriatione, externa Solemnitas ad insequentem
Dominicam transferatur.

Sanctissimus Dominus Noster, referente infrascripto Sacrorum Rituum
Congregationis Secretario, audito Commissionis Liturgicae suffragio,
huiusmodi votis clementer deferens, firmo remanente Motu Proprio
quoad reliqua Festa, statuit et decrevit:
261 I. Festum Natale S. loseph, die 19 Martii, sine feriatione et sine Octava,
sub ritu duplici primae classis recolatur, adhibito titulo: Commemoratio
Solemn is S. loseph, Sponsi B.M.V., Confessoris.
262 II. Festum Patrocinii eiusdem S. loseph Dominica III post Pascha, sub
ritu duplici I classis cum Octava, addita Festi primarii qualitate, recola­
tur sub titulo: Solemnitas S loseph, Sponsi B.M.V., Confessoris, Ecclesiae
Universalis Patroni.

263 III. Diebus infra Octavam et dic Octava Solemnitatis S. loseph adhibea­
tur Officium, uti prostat in Appendice Octavarii Romani,

264 IV. Festum Sanctissimae Trinitatis, Dominicae I post Pontecosten af­
fixum, amodo sub ritu duplici primae classis recolatur.
265 V. Festum Sanctissimi Corporis Christi celebretur, absque feriatione, sub
ritu duplici primae classis et cum Octava privilegiata, ad instar Octavae
Epiphaniae, Feria V post Dominicam Ssmae Trinitatis, adhibito titulo:
Commemoratio Solemnis Sanctissimi Corporis Domini Nostri lesu Christi.

266 VI. Dominica infra Octavum huius festivitatis, in Ecclesiis Cathedralibus
et Collegiatis, recitato Officio cum relativa Missa de eadem Dominica,
unica Missa solemnis cani potest, uti in Festo, cum Gloria, unica Oratio­
ne, Sequentia, Credo et Evangclio S. loannis in fine. Ubi vero non adsit
Missae Conventualis obligatio, addatur sola commemoratio Dominicae
sub distincta conclusione, ciusque Evangelium in fine. 1 lac vero Domi­
nica peragatur solemnis Processio cum Ssmo Sacramento, praescripta in
Caeremoniali Episcoporum, lib. II, cap. XXXIII.
267 VII. Feria VI post Octavam celebretur, ut antea. Festum Sacratissimi
Cordis lesu, sub ritu duplici primae classis.
Valituro praesenti Decreto etiam pro Familiis Regularibus et Ecclesiis,
ritu latino a Romano diverso utentibus.

Decretum SRC, 28 iulii 1911
r\AS 3 (1911) 352-353; EL 25 (1911) 453-455

/352J Ail quasdam liturgicas quaestiones de diebus Festis nuper propo- 268
sitas enodandas, inspecto Motu Proprio Sanctissimi Domini Nostri Pii
Papae X diei 2 Iulii vertentis anni 1911, una cum subsequent! Decreto
Urbis et Orbis Sacrorum Rituum Congregationis diei 24 eiusdem mensis
et anni, Sacra eadem Congregatio, ad relationem subscripti Secretarii,
audito Commissionis Liturgicae suffragio, atque approbante Ipso Sanctis­
simo Domino Nostro, haec statuit ac declaravit:
1 Quum Festum Nativitatis S. loannis Baptistae in posterum celebran­ 269
dum sit Dominica immediate antecedente Festum Sanctorum Apostolo­
rum Petri et Pauli, ac proinde duae Octavae simul occurrere possint;
hoc in casu agatur Officium de Octava Nativitatis S, loannis cum com­
memoratione Octavae Ss. Apostolorum.
II. Vigilia Nativitatis S. loannis Baptistae affigatur Sabbato ante Domi­ 270
nicam quae praecedit Festum Ss. Apostolorum Petri et Pauli. Quando in
hoc Sabbato simul occurrant Vigilia Nativitatis S. loannis et Viglia Ss
/\postolorum, fiat Officium de prima, cum commemoratione alterius in
Missa tantum. Si vero in hoc Sabbato incidat Festum sive Olficium ritus
duplicis aut semiduplicis, nona lectio erit de Vigilia Nativitatis S. loan­
nis, et in Missa fiat commemoratio utriusque Vigiliae.

III. In Ecclesiis Cathcdralibus et Collegiatis, in casu praecedenti, dicatur 271
post Nonam Missa de Vigilia Nativitatis S. loannis cum commemoratio­
ne Vigiliae Ss Apostolorum. Si vero occurrat Festum IX lectionum, di­
cantur duae Missae Conventualcs, una de Officio currenti post Tertiam,
altera de Vigilia Nativitatis S. loannis post Nonam, cum commemora­
tione Vigiliae Ss Apostolorum.
IV. Si Festum Nativitatis S. loannis Baptistae incidat in diem 28 lunii, 272
secundae Vesperae integrae erunt de hac solemnitate, cum commemora­
tione sequentis Festi Ss Apostolorum, iuxta Rubricas.

V. Quum ex Decreto supracitato diei 24 Iulii 1911 ad instar Octavae
Epiphaniae sit privilegiata Octava Commemorationis solemnis Sanctis­
simi Corporis D.N.I.C., infra hanc Octavam prohibentur etiam, tum
Missae votivae pro sponsis, tum Missae cum cantu de Requic pro prima
vice post obitum, vel eius acceptum nuntium; die vero Octava prohiben­
tur Missae privatae de Requie, quae die, vel pro die obitus alias cum
exsequiali Missa permittuntur.
DE DIEBUS FES TIS DE PRAECEPTO IMMINUENDIS

103

274 [353] VI. Missa cum cantu de Requic die, vel pro die obitus, aut depo­
sitionis, praesente, insepulto, vel etiam sepulto, non ultra biduum, cada­
vere, vetita est in sequentibus Festis nuper suppressis, nempe Comme­
morationis solemnis Sanctissimi Corporis Christi, Annuntiationis
B.M.V., Commemorationis solemnis S. loscph, et Patroni loci.
275 VII. Item praedicta Missa inhibetur in Festis Solemnitatis S. loseph,
Santissimae Trinitatis, et in Dominica in quam transfertur solemnitas ex­
terna Commemorationis Ssmi Sacramenti.

Decretum SRC, 7 augusti 1911

276 [516] Quum ex Motu proprio Sanctissimi Domini nostri Pii Papae X,
diei 2 elapsi mensis Iulii, Festum Nativitatis S. loannis Baptistae, a die
24 lunii perpetuo translatum, assignatum fuerit Dominicae ante Solemnia Ss Apostolorum Petri et Pauli, tamquam in sede propria, nonnulli
[517] Rmi Episcopi, paragraphum quartum eiusdem Motus proprii per­
pendentes, quo cautum est, in locis peculiari Induito Apostolico utenti­
bus nihil esse innovandum inconsulta Sede Apostolica, huic dispositioni
obtemperantes, ipsam Sanctam Sedem adierunt, reverenter postulantes a
S. Rituum Congregatione:
Utrum Dioeceses, ubi hucusque Festum Nativitatis S. loannis Baptistae
quotannis celebratum est die 24 lunii, cum /Xpostolica dispensatione a
feriatione, possint hunc diem retinere, vel potius debeant sumere praefa­
tam Dominicam in Calendario universali nuper assignatam Nativitati
Sancti Praecursoris Domini?
Et Sacra eadem Congregatio, ad relationem Secretarii, attento novissimo
Motu proprio De diebus festis, una cum subsequentibus Declarationibus,
propositae quaestioni rescribendum ccnsuit: Negative ad primam par­
tem; affermative ad secundam.

Decretum SRC, 9 februarii 1912
’

277 [1051 Quum ex novis Rubricis Festa diebus Dominicis affixa, nisi sint
Festa Domini aut Duplicia primae vel secundae classis, amplius in ipsis
celebrari nequeant: Sacra Rituum Congregatio, attentis etiam Praescrip104

PIUSX

1. Festum Commemorationis Omnium Ss S.R.E. Summorum Pontificum 278
in locis, quibus idem Festum, sub ritu duplici minori vel maiori, pro
Dominica prima libera post Octavam Ss Apostolorum Pe/ 106]tn et
Pauli iam concessum est, adhuc celebrari licet, die prima mensis Iulii
fixe adsignata.
2. Item Festum Commemorationis Ss Reliquiarum in locis quibus idem 279
Festum pro aliqua Dominica, sub ritu duplici minori vel maiori, iam in­
dultum est, in posterum celebrari adhuc potest, die quinta mensis No­
vembris fixe adsignata.
3. Si aliquod Festum Ecclesiae Universalis, sive Beatae Mariae Virginis, 280
sive Sanctorum, sub ritu duplici minori vel maiori, alicubi die Dominica
concessum fuerit celebrari, amodo in die sua omnino reponendum est.

EL 25 (1911) 516-517; SRC 4276

AAS 4 (1912) 105-106; EL 26 (1912) 226-227

tiombus Temporariis memoratis Rubricis adiectis, insequentes declara­
tiones evulgare ccnsuit:

5
Litterae S. Congr. Concilii, 3 maii 1912

AAS 4 (1912) 340-341; EL 25 (1912) 370-372

[340] Plurimis ex locis pervenerunt ad hanc S. Congregationem Concilii 281
supplices libelli, quibus instantissime postulatur ut omnes aut nonnulli
dies festi de numero festivitatum sub praecepto per litteras Apostolicas
diei 2 iulii 1911 expuncti, in pristinum restituantur, tum ad satisfacien­
dum pietati fidelium id enixe expetentium, tum ob alias peculiares cuius­
que loci rationes. Potissimum vero supplicatum fuit ut festum SSmi
Corporis Christi celebrari possit cum solemni processione et pompa, ut
antea, feria V post Dominicam SSmae Trinitatis, eam praesertim ob cau­
sam quod huiusmodi processionis defectum non sine animi moerore et
spirituali iactura pati videantur populi, qui eam diem specialiter solemnem habere et miro splendore celebrare consueverunt.

Porro, Ssmus Dfius N. Pius PP. X, Cui relatio de praemissis facta fuit ab
infrascripto Cardinali huius S. Congregationis Praefecto, plane cupiens
nc, cx praepostera aut non recta interpretatione praedictarum littera­
rum, fidelium pietas ac debitus Deo cultus imminuantur; volens immo
ut, quoad fieri possit, augeantur, haec quae sequuntur declarari, praecipi
atque indulged mandavit:
1’ Quum, perpensis temporum rerumque novarum adiunctis, Summus 282
Pontifex nonnullos dies expunxit e numero festivitatum sub praecepto.
DE DIEBUS FESTIS DE PRAECEPTO IMMINUENDIS

105

quemadmodum non semel a Suis Decessoribus lactum fuit, minime sane
intellexit ut eorum dierum festivitas omnino supprimeretur: vult immo
Sanctitas Sua ut iidem dies in sacris templis celebrentur non minori
quam antea, solemnitate, ci, si fieri potest, eadem populi frequentia. Ea
vero fuit et est Sanctitatis Suae mens, ut relaxata maneat tantummodo
sanctio qua fideles tenebantur iis diebus audire Sacrum et abstinere ob
operibus servilibus; idque potissimum ad evitandas fréquentions prae­
cepti transgressiones et ne forte contingeret ut, dum a multis Deus ho­
norificatur, ab aliis non sine gravi animarum detrimento offenderetur,
Praecipit itaque Eadem Sanctitas Sua omnibus et singulis animarum cu­
ram gerentibus ut ipsi, dum haec commissis sibi gregibus significant, ne
cessem eos hortari vehementer ut, iis etiam diebus, pcr[341 Jgant suam
in Deum pietatem et in Sanctos venerationem, quantum maxime pote­
runt, testari praesertim per frequentiam in ecclesiis ad audienda sacra
aliaque pia exercitia peragenda.
283 2° Quo autem Christifideles magis excitentur ad supradictos dies festos
pie sancteque excolendos, vigore praesentium litterarum, conceditur
omnibus locorum Ordinariis ampla facultas dispensandi cum suis sub­
ditis super lege ieiunii et abstinentiae, quoties dies abstinentiae vel ieiunio consecratus incidat in festum quod, licet praecepto non subiectum,
cum debita populi frequentia devote celebratur.
284 3° Item, per praesentes litteras conceditur ut festum Ssmi Corporis
Christi, ubi Sacrorum Antistites ita in Domino expedire censuerint, etsi
praecepto non obstrictum, celebrari possit cum solemni processione et
pompa, prout antea, feria V post Dominicam Ssmae Trinitatis; contrariis
quibuscumque non obstantibus.

PIUSX

36
De nova Psalterii
in Breviario Romano dispositione

Const. Apost. « Divino afflatu » Pii X, 1 novembres 1911
AAS 3 (1911) 633-650; SRC 4279; EL 26 (1912) 7-13; ME 23 (1911)
433-437; DP I, 47-50

[633] DIVINO AFFLATU compositos Psalmos, quorum est in sacris litteris 285
collectio, inde ab Ecclesiae exordiis non modo mirifice valuisse constat
ad fovendam fidelium pietatem, qui offerebant hostiam laudis semper
Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini eius1, verum etiam ex
more iam in veterc Lege recepto in ipsa sacra Liturgia divinoque Officio
conspicuam habuisse partem. 1 line illa, quam dicit Basilius, nata Eccle­
siae vox,2 atque psalmodia, eius hymnodiae filia, ut a decessore Nostro
Urbano VIII appellatur/ quae canitur assidue ante sedem Dei et Agni,
quaeque homines, in primis, divino cultui addictos docet, ex /Xthanasii
sententia, qua ratione Deum laudare oporteat quibusque verbis decenter
confiteantur.4 Pulchre ad rem 1634] Augustinus: U/ bene ab homine
laudetur Deus, laudavit se ipse Deus; et quia dignatus est laudare se, ideo
invenit homo quemadmodum laudet eum.5
Accedit quod in Psalmis mirabilis quaedam vis inest ad excitanda in 286
animis omnium studia virtutum. Etsi enim omnis nostra Scriptura, cum
vetus tum nova, divinitus inspirata utiltsquc ad doctrinam est, ut scriptum
habetur, ... at Psalmorum liber, quasi paradisus omnium reliquorum (li­
brorum fructus) in se continens, cantus edit, et proprio insuper cum ipsis
inter psallendum exhibet Haec iterum Athanasius,6 qui recte ibidem
addit: Mihi quidem videtur, psallenti Psalmos esse instar speculi, ut et
1 Hebr I), 15.

' Homil. in Ps 1 n. 2.

’ Bulb < Divinam ptabnodiam »
4 Epist. ad Marccllinum in interpret. Psalmor. n. 10.
5InPj 144, n. 1.

6 Epist. ad Marccll., cit., n. 2.

DE NOVA PSAL TERII IN BREVIARIO ROMANO DISPOSITIONE

seipsum el proprii animi motus in ipsis contempletur, atque ita affectus eos
recitet1 Itaque Augustinus in Confessionibus: Quantum, inquit, flevi in
hymnis et canticis tuis suave sonantis Ecclesiae tuae vocibus commotus
acriter! Voces illae influebant auribus meis et eliquabatur veritas in cor
meum et exaestuabat inde affectus pietatis et currebant lacrimae et bene
mihi erat cum eis.6 Etenim, quem non moveant frequentes illi Psalmo­
rum loci, in quibus de immensa maiestate Dei, de omnipotentia, de ine­
narrabili iustitia aut bonitate aut clementia de ceterisque infinitis laudi­
bus eius tam alte praedicatur? Cui non similes sensus inspirent illae pro
acceptis a Deo beneficiis gratiarum actiones, aut pro expectatis humiles
fidentesque preces, aut illi de peccatis clamores paenitentis animae?
Quem non admiratione psaltes perfundat, cum divinae benignitatis mu­
nera in populum Israel atque in omne hominum genus profecta narrat,
cumque caelestis sapientiae dogmata tradit? Quem denique non amore
inflammet adumbrata studiose imago Christi Redemptoris, cuius qui­
dem Augustinus9 vocem in omnibus [635] Psalmis vel psallentem, vel
gementem, vel laetantem in spe, vel suspirantem in re audiebat?

287 lure igitur optimo provisum est antiquitus, et per decreta Romanorum
Pontificum, et per canones Conciliorum, et per monasticas leges, ut
homines ex utroque clero integrum Psalterium per singulas hebdomadas
concinerent vel recitarent. Atque hanc quidem legem a patribus traditam
decessores Nostri S. Pius V, Clemens VIII, Urbanus VIII in recogno­
scendo Breviario Romano sancte servarunt. Unde etiam nunc Psalterium
intra unius hebdomadae spatium recitandum foret integrum, nisi mutata
rerum condicione talis recitatio frequenter impediretur.

288 Etenim procedente tempore continenter crevit inter fideles eorum ho­
minum numerus, quos Ecclesia, mortali vita defunctos, caelicolis accensere et populo christiano patronos et vivendi duces consuevit proponere.
In ipsorum vero honorem Officia de Sanctis sensim propagari coepe­
runt, unde fere factum est, ut de Dominicis diebus deque Feriis Officia
silerent ideoque non pauci neglegerentur Psalmi, qui sunt tamen, non
secus ac ceteri, ut Ambrosius ait10, benedictio populi, Dei laus, plebis lau­
datio, plausus omnium, sermo universorum, vox Ecclesiae, fidei canora
confessio, auctoritatis plena devotio, libertatis laetitia, clamor jucunditatis,
laetitiae resultatio. De huiusmodi autem omissione non semel graves fue­
runt prudentum piorumque virorum querimoniae, quod non modo
hominibus sacri ordinis tot subtraherentur praesidia ad laudandum
7 Op al., n. 12.

s Lib. IX. cap. 6.

9 In Ps 42, n. 1.
10 Enarrat, in Ps 1, n. 9.
108

PIUSX

1

Dominum et ad intimos animi sensus ei significandos aptissima; sed
etiam quod optabilis illa in orando varietas desideraretur, ad digne, at­
tente, devote precandum imbecillitati nostrae quam maxime opportuna.
Nam, ut Basilicis habet, in aequalitate torpescit saepe, nescio quomodo,
animus, atque praesens absens est: mutatis vero et variatis psalmodia et
cantu per singulas horas, renovatur eius desiderium et attentio instauratur11

[6)6] Minime igitur mirum, quod complures c diversis orbis partibus 289
sacrorum Antistites sua in hanc rem vota ad Apostolicam Sedem detule­
runt, maximeque in Concilio Vaticano, cum hoc inter cetera postula­
runt, ut, quoad posset, revocaretur consuetudo vetus recitandi per heb­
domadam lotum Psalterium, ita tamen ut clero, in sacri ministerii vinea
ob imminutum operariorum numerum iam gravius laboranti, non maius
imponeretur onus. Hisce vero postulationibus et votis, quae Nostra
quoque ante susceptum Pontificatum fuerant, itemque precibus, quae
deinceps ab aliis Venerabilibus Fratribus piisque viris admotae sunt.
Nos equidem concedendum duximus, cauto tamen, ne recitatione inte­
gri Psalterii hebdomadae spatio conclusa, ex una parte quicquam de
Sanctorum cultu decederet, neve ex altera molestius Divini Officii onus
clericis, immo temperatius evaderet. Quapropter, implorato suppliciter
Patre luminum, corrogatisque in id ipsum suffragiis sanctarum precum.
Nos vestigiis insistentes decessorum Nostrorum, aliquot viros delegimus
doctos et industrios, quibus commisimus, ut consiliis studiisque collatis
certam aliquam reperirent rei efficiendae rationem, quae Nostris optatis
responderet. Illi autem commissum sibi munus c sententia exsequentes
novam Psalterii dispositionem elaborarunt; quam cum S. R. E. Cardina­
les sacris ritibus cognoscendis praepositi diligenter consideratam pro­
bassem, Nos, utpote cum mente Nostra admodum congruentem, ratam
habuimus in rebus omnibus, id est, quod ad ordinem ac partitionem
Psalmorum, ad Antiphonas, ad Versiculos, ad 1 lymnos attinet cum suis
Rubricis et Regulis, eiusque editionem authenticam in Nostra typographia Vaticana adornari et indidem evulgari iussimus.
Quoniam vero Psalterii dispositio intimam quamdam habet cum omni 290
Divino Officio et Liturgia coniunctionem, nemo non videt, per ea. quae
hic a Nobis decreta sunt, primum Nos fecisse gradum ad Romani Bre­
viarii et Missalis emendationem: sed super tali causa proprium mox
Consilium seu Commissionem, ut aiunt, eruditorum constituemus. Inie­
rim, opportunitatem hanc nacti, nonnulla iam in praesenti instauranda
cen-[637/suimus, prout in appositis Rubricis praescribitur: atque im­
primis quidem ut in recitando Divino Officio Lectionibus statutis sacrae
Scripturae cum Responsoriis de tempore occurrentibus debitus honor
11 Regulae fusius tractatae, interrog. 57. n 5.

DE NOVA PSAL TERII IN BREVIARIO ROMANO DISPOSITIONE

109

frequentiore usu restitueretur, dein vero ut in sacra Liturgia Missae an­
tiquissimae de Dominicis infra annum et de Feriis, praesertim quadra·
gesimalibus, locum suum recuperarent.
291 Itaque, harum auctoritate litterarum, ante omnia Psalterii ordinem, qua­
lis in Breviario Romano hodie est, abolemus eiusque usum, inde a Kalendis lanuariis anni millesimi nongentesimi decimi tertii, omnino in­
terdicimus. Ex illo autem die in omnibus ecclesiis Cleri saecularis et re­
gularis, in monasteriis, ordinibus, congregationibus, institutisque religio­
sorum ab omnibus et singulis, qui cx officio aut ex consuetudine Horas
canonicas iuxta Breviarium Romanum, a S. Pio V editum et a Clemente
VIII, Urbano VIII, Leone XIII recognitum, persolvunt, novum Psalterii
ordinem, qualem Nos cum suis Regulis et Rubricis approbavimus typisque
Vaticanis vulgandum decrevimus, religiose observari iubemus. Simul ve­
ro poenas in iure statutas iis denuntiamus, qui suo officio persolvendi
quotidie Horas canonicas defuerint; qui quidem sciant se tam gravi non
satisfacturos officio, nisi Nostrum hunc Psalterii ordinem adhibeant.

110

PIUSX

37

Rubricae ad normam
Constitutionis Apostolicae « Divino afflatu »

Adnexum Const. Apost. « Divino afflatu », 1 novembres 1911
AAS 3 (1911) 639-650; EL 26 (1912) 29-114 (comm.)·, ME 23 (1911)
437-447

RUBRICAE SERVANDAE
IN RECITATIONE DIVINI OFFICII
ET IN MISSARUM CELEBRATIONE
AD NORMAM CONSTITUTIONIS APOSTOLICAE

« DIVINO AFFLATU »

Titulus I
De ratione Divini Officii recitandi iuxta novum Psalterii ordinem
[6)9] 1. In recitatione Divini Officii, iuxta Romanum Ritum, Psalmi 292
quotidie sumendi sunt, ad singulas Horas canonicas, de occurrente heb­
domadae die, prout distribuuntur in Psalterio noviter disposito; quod
deinceps, loco veteris dispositionis, in novis Breviarii Romani editioni­
bus vulgandum erit.
2. Excipiuntur tamen omnia Festa Domini corumque integrae Octavae, 293
dominicae infra Octavas Nativitatis, Epiphaniae, Ascensionis et Corpo­
ris Domini, Vigilia Epiphaniae et Feria VI post Octavam Ascensionis,
quando de eis persolvendum sit Officium; itemque Vigilia Nativitatis ad
Laudes et ad reliquas Horas minores usque ad Nonam, et Vigilia Pente­
costes; nec non omnia Festa Beatae Mariae Virginis, SS. Angelorum. S.
loannis Baptistae, S. loseph et SS. Apostolorum et Duplicia I et II clas­
sis, eorumque omnium integrae Octavae, si de cis fiat Officium, quod
recitandum erit prout assignatur, vel in Breviario, vel in Proprio
Dioecesis vel Instituti, hac lege tamen ut Psalmi ad Laudes, Horas et
Completorium semper sumendi sint ex Dominica, ut in novo Psalterio;
RURRICAE AD NORMAM CONST APOST

DlVW ) AEFLATU -

111

ad Matutinum vero et ad Vesperas dicantur ut in Communi, nisi specia­
les Psalmi sint assignati. - Tribus autem ultimis diebus maioris hebdo­
madae, nil erit innovandum, [640] sed Officium integre persolvendum
erit, prout nunc habetur in Breviario, sumptis tamen ad Laudes Psalmis
de Feria currenti, ut in novo Psalterio, excepto Cantico Sabbati Sancti,
quod ctiamnum est « Ego dixi: In dimidio ». Ad Completorium suman­
tur Psalmi de Dominica, uti in novo pariter Psalterio.

294 3. In quolibet dio Festo Duplici, etiam maiore, vel Semiduplici, vel Simpli­
ci, et in Feriis Tempore Paschali semper dicantur Psalmi, cum Antiphonis
in omnibus Horis, et Versibus ad Matutinum, ut in Psalterio de occurrenti
hebdomadae die; reliqua omnia, et /Xntiphonae ad Magnificat et Benedic­
tas, ut in Proprio aut Communi. Quod si aliquod ex Festis huiusmodi pro­
prias vel peculiariter assignatas habeat Antiphonas in aliqua Hora maiori,
eas in eadem ipsa retineat cum suis Psalmis, prout habetur in Breviario: in
ceteris Horis Psalmi et Antiphonae dicantur de Feria occurrente.

295 4. Lectiones ad Matutinum in I Nocturno semper legendae erunt de
Scriptura occurrente, licet aliquando in Breviario Lectiones de Com­
muni assignentur, nisi sit Festum Domini aut Festum cuiusvis ritus B.
Mariae Virginis, vel Angelorum, vel S. loannis Baptistae, vel S. loseph,
vel Apostolorum, aut Duplex I vel II classis, aut agatur de Festo, quod
vel Lectiones habeat proprias, non vero de Communi, vel occurrat in
Feriis Lectiones de Scriptura non habentibus, ideoque Lectiones de
Communi necessario recipiat. In Festis vero, in quibus hucusque erant
Lectiones de Communi, Responsoria vero propria, retineantur eaedem
Lectiones cum propriis Responsoriis.
296 5. Porro sic erit persolvendum Officium in Festis Duplicibus et Semiduplicibus superius non exceptis;
Ad Matutinum Invitatorium, Hymnus, Lectiones II et III Nocturni ac
Responsoria trium Nocturnorum propria, vel de Communi: Antiphonae
vero, Psalmi et Versus trium Nocturnorum, nec non Lectiones I Noc­
turni de Feria occurrente.
Ad Laudes et ad Vesperas Antiphonae cum Psalmis de Feria; Capi­
tulum, Hymnus, Versus et Antiphona ad Benedictus vel ad Magnificat
cum Oratione aut ex Proprio, aut de Communi.
[641] Ad Horas minores et Completorium Antiphonae cum Psalmis
semper dicuntur de occurrente Feria. Ad Primam pro Lectione brevi le­
gitur Capitulum Nonae ex Proprio, vel de Communi. Ad Tertiam, Sex­
tam cl Nonam Capitulum, Responsorium breve et Oratio pariter sumun­
tur vel ex Proprio, vel de Communi.

297 6. In Officio S. Mariae in Sabbato et in Festis Simplicibus sic Officium
persolvendum est: ad Matutinum Invitatorium et I lymnus dicuntur de

X-- -

de Feria occurrente; 1 et II Lectio de Feria, cum Responsoriis propriis,
vel de Communi; III vero Lectio de Officio vel Festo, duabus Lectioni­
bus in unam iunctis, si quando duae pro Festo habeantur: ad reliquas
autem Horas omnia dicuntur, prouti supra, n. 5, de Festis Duplicibus
expositum est.

7. In Feriis et in Festis Simplicibus Psalmi ad Matutinum, qui in novo 298
Psalterio in tres Nocturnos dispositi inveniuntur, dicantur sine inter­
ruptione cum suis novem Antiphonis usque ad tertium Versum inclusi­
ve. omissis Versibus primo et secundo.

Titulus Π
De Festorum praestantia
1. Ut recte dignoscatur quale ex pluribus Officiis sit praestantius et 299
proinde sive in occurrentia, sive in concurrentia, sive in ordine reposi­
tionis aut translationis praeferendum, sequentes praestantiae characteres
considerandi sunt:
a) Ritus altior, nisi occurrat Dominica, vel Feria, vel Octava privilégiai»,
vel etiam quaelibet dies Octava iuxta Rubricas.
b) Ratio Primarii aut Secundarii.
c) Dignitas Personalis, hoc ordine servato: Festa Domini, B. Mariae Vir­
ginis, Angelorum, S. loannis Baptistae, S. loseph, SS. Apostolorum et
Evangelistarum.
d) Sollemnitas externa, scilicet si Festum sit feriatum, aut celebretur cum
Octava.

2. In occurrentia, et in ordine repositionis aut translationis, alius quoque 300
character considerandus est, nempe:
[642] e) Proprietas Festorum. Dicitur Festum alicuius loci proprium, si
agatur de Titulo Ecclesiae, de loci Patrono etiam secundario, de Sancto
(in Martyrologio vel in eius appendice approbata descripto), cuius habe­
tur corpus vel aliqua insignis et authentica reliquia, vel de Sancto, qui
cum Ecclesia, vel loco, vel personarum coetu specialem habeat rationem
Igitur Festum quodvis istiusmodi proprium, celeris paribus, praefertur
Festo Universalis Ecclesiae. Excipiuntur tamen Dominicae, Feriae, Oc­
tavae et Vigiliae privilegiatae, nec non Festa primaria Duplicia I classis
Universalis Ecclesiae, quae uniuscuiusque loci propria considerantur et
sunt. Festum autem Universalis Ecclesiae, cuiusvis ritus, quia est prae­
ceptivum, ceteris paribus, praeferri debet Festis aliquibus locis ex mero
Induito S. Sedis concessis, quae tamen propria, sensu quo supra, dici
nequeunt.

RUBRICAE AD NORMAM CONS Γ APOST - DIVINO AFFLA TU-

113

Titulus III
De Festorum occurrentia accidentali eonimque translatione
301 1. De Dominicis maioribus I classis, quodvis Festum in eis occurrat, semper
faciendum est Officium: Dominicae vero II classis cedunt tantummodo
Festis Duplicibus I classis, quo in casu de Dominica fit commemoratio in
utrisque Vesperis, Laudibus et Missa cum IX Lectione ad Matutinum.

302 2. De Dominicis minoribus, seu per annum, semper fieri debet Offi­
cium, nisi occurrat Festum quodeumque Domini, aut aliquod Duplex I
vel II classis, aut dies Octava Festorum Domini, quo in casu in Officio
Festi vel diei Octavae fit commemoratio Dominicae in utrisque Vesperis
et Laudibus et Missa cum IX Lectione ad Matutinum. Si Dominica infra
Octavam Nativitatis occurrat in Festo S. Thomae Ep. M. aut in Festo S.
Silvestri P.C., fit Officium de ipsa Dominica cum commemoratione Fe­
sti occurrentis; quo in casu die 30 Decembris, in Officio diei infra Octa­
vam, Lectiones I et II Nocturni sumuntur e Festo Nativitatis, cum Re­
sponsoriis Dominicae. Quoad Dominicam vero, quae [643] occurrit a
Festo Circumcisionis usque ad Epiphaniam, nihil innovetur.
303 3. Duplicia I et II classis, quae seu ab aliqua Dominica maiori, seu a no­
biliori Officio impediuntur, transferenda sunt in proximiorem insequentem diem, quae libera sit ab alio Festo Duplici I vel II classis, vel ab
Olficiis huiusmodi Festa excludentibus, salvo tamen privilegio a Rubri­
cis concesso Festivitatibus Purificationis et Annuntiationis B.M.V., nec
non Commemorationis sollemnis S. loseph.
304 4. Festa Duplicia maiora cuiusvis dignitatis et Duplicia minora Docto­
rum Ecclesiae non amplius transferri possunt, sed quando impediuntur,
de eis fiat commemoratio, uti de aliis Duplicibus minoribus impeditis
Rubricae disponunt (salvo quod numero sequenti statuitur de omittenda
in Dominicis IX Lectione historica), nisi forte occurrant in Duplicibus I
classis, in quibus nullius Officii agenda est commemoratio, nisi de oc­
currenti Dominica, vel de Fena, aut Octava privilegiata.

305 5. Porro si in Dominica maiori occurrat Officium Duplex maius aut mi­
nus, vel Scmiduplex, vel Simplex, fiat de Dominica cum commemora­
tione Officii occurrentis in utrisque Vesperis (de Simplici tamen in
primis Vesperis tantum) Laudibus et Missa, sine IX Lectione historica.
Idem fiat in Dominicis minoribus, nisi in cis occurrat Festum quodeum­
que Domini, aut quodvis Duplex I vel II classis, aut dies Octava Festo­
rum Domini, quo in casu, ut supra n. 2 dictum est, liat de Festo, vel de
Octava cum commemoratione et IX Lectione Dominicae.
306 6. Dies, in qua celebratur Commemoratio omnium Fidelium Defuncto­
rum, excludit translationem cuiusvis Festi.
114

PIUSX

Titulus IV
De Festorum occurrentia perpetua eorumque repositione

I. Festa omnia ritus Duplicis sive maioris sive minori, aut Scmiduplicis, si 307
perpetuo impediantur, reponuntur in primam diem liberam, iuxta Rubricas.

[644] 2. Festa Duplicia I et II classis perpetuo impedita reponuntur, 308
tamquam in sedem propriam, in primam diem liberam ab alio Festo
Duplicis I aut II classis, vel ab aliqua die Octava, vel ab Officiis huiusmodi Festa excludentibus, salvo privilegio Festivitati Purificationis
B.M.V. concesso.
3. Dominicae maiores excludunt assignationem perpetuam cuiusvis Festi 309
Duplicis etiam I classis: Dominicae vero minores assignationem exclu­
dunt cuiuscumque Duplicis maioris aut minoris, nisi sit Festum Domini.
Festum SS. Nominis Mariae perpetuo assignatur diei duodecimae men­
sis Septembris.
4. Dies II Novembris excludit tum Festa occurrentia quae non sint 310
Duplicia I classis, tum Festa perpetuo reponenda cuiusvis ritus.

Titulus V
De concurrentia Festorum

1. Dominicae maiores Vesperas habent integras in concurrentia cum quo­ 311
vis Festo, nisi sit ritus Duplicis I aut II classis: ideoque in primis Vesperis
sumuntur Antiphonae cum Psalmis de Sabbato; in Adventu tamen dicun­
tur Antiphonae de Laudibus Dominicae cum iisdem Psalmis de Sabbato.
2. Dominicae minores cedunt Vesperas tum Duplicibus I aut II classis, 312
tum omnibus Festis Domini, tum diebus Octavis Festorum Domini: in­
tegras autem habent Vesperas in concursu cum aliis Festis, sumptis in I
Vesperis Antiphonis et Psalmis de Sabbato.

3. Leges, quibus ordinantur Vesperae infra Octavam Nativitatis Domini, 313
immutatae manent.

Titulus VI
De Commemorationibus

1. In Duplicibus I classis non liat commemoratio de praecedenti, nisi
fuerit aut Dominica quaevis, etiam per annum, aut Duplex 1 vel II clas­
sis, aut dies Octava alicuius Festi Domini primarii, aut dies infra Octa­
vam privilegiatam, aut Feria maior.
RUBRICAE AD NORMAM CONST APOST - DIVINO AFFLATU -

115

5·

[645] In occurrentia fiat tantum commemoratio de Dominica quacum­
que, de Octava privilegiata et de Feria maiori. De sequenti vero Officio
(etiam ad modum Simplicis redacto) fiat semper commemoratio, mini­
me autem de die infra Octavam non privilegiatam aut de Simplici.
2. In Duplicibus II classis de praecedenti Officio semper fieri debet
commemoratio, nisi luerit de aliquo Festo Semiduplici, vel de die in­
fra Octavam non privilegiatam. In occurrentia fit commemoratio de
quavis Dominica, de quolibet Duplici vel Semiduplici ad modum
Simplicis redacto, de Octava privilegiata, de Feria maiori et de Vigilia:
de Simplici vero fit tantum in Laudibus et in Missis privatis. De se­
quenti autem Officio quolibet, etiam Simplici vel ad modum Simplicis
redacto, fit semper commemoratio, ac etiam de die infra Octavam, si
in crastino Officium de ea agendum sit; et tunc cum Antiphona ct
Versiculo e I Vesperis Festi.
316 3. Licet Festa Domini eorumque Octavae privilegio gaudeant ut in oc­
currentia praevaleant Dominicis minoribus, nihilominus, quando plures
fieri debeant commemorationes (cauto quod in Vesperis semper fiat
prima commemoratio de Officio concurrenti, cuiusvis ritus et dignitatis), tam
in Vesperis, quam in Laudibus et Missa hic ordo servetur l.° de Dominica
qualibet; 2.° de die infra Octavam Epiphaniae aut Corporis Christi; 3.° de dic
Octava; 4.° de Duplici maiore; 5.° de Duplici minore; 6.° de Semiduplici;
° de die infra Octavam communem; 8.° de Feria VI post Octavani
7.
Ascensionis; 9.° de Feria maiore; 10.° de Vigilia; 11.° de Simplici.

Titulus VII
De conclusione propria Hymnorum et Versu proprio ad Primam,
de Suffragiis Sanctorum, de Precibus,
de Symbolo Athanasiano et de tertia oratione in Missa
317 1. Quando eadem die occurrunt plura Officia, quae propriam habeant
conclusionem Hymnorum vel proprium Versum ad [646] Primam, con­
clusio et Versus dicantur, quae propria sunt Officii, quod ea die recitatur.
318 2. Deinceps, quando facienda erunt Suffragia Sanctorum, unum tantum
fiet Suffragium, iuxta formulam propositam in Ordinario novi Psalterii.
319 3 Symbolum Athanasianum additur ad Primam in Festo SS. Trinitatis et
in Dominicis tantummodo post Epiphaniam et post Pentecosten, quando
de cis persolvendum est Officium salva exceptione, de qua n. sequenti.
320 4. Quando in Dominica fit commemoratio de aliquo Officio Duplici, vel
de die Octava, vel de dic infra Octavam, omittuntur Suffragium, Preces,
Symbolum Quicumque ct tertia Oratio in Missa.
116

PIUSX

Titulus VIII
De Officiis votivis deque aliis Officiis addititiis

1. Cum per hanc novam Psalterii dispositionem causae cessaverint In- 321
dulti Generalis d.d. 5 Iulii 1883 pro Officiis votivis, haec ipsa Officia, et
alia similia ex particularibus induitis concessa, tolluntur omnino et
sublata declarantur.
2. Cessat pariter obligatio recitandi in Choro, diebus a Rubricis hucus- 322
que vigentibus praescriptis, Officium parvum B. Mariae Virginis, Offi­
cium Defunctorum, nec non Psalmos Graduates ac Pacnitentiales. Capi­
tula vero, quae ad ista Officia addititia ex peculari constitutione aut legato
tenentur, a Sancta Sede eorum commutationem impetrabunt.
V In Festo S. Marci et in Triduo Rogationum integrum manet onus reci- 323
tandi Litanias Sanctorum, etiam extra Chorum.

Titulus IX
De Festis Dedicationis ac Tituli Ecclesiae et de Patronis

1. Festum Dedicationis cuiuslibet Ecclesiae est semper primarium, et 324
Festum Domini.

2. Anniversarium Dedicationis Ecclesiae Cathcdralis ct Fe/6477stum Ti- 325
tularc eiusdem celebranda sunt sub ritu Duplici I classis cum Octava per
totam Dioecesim ab universo Clero saeculari et etiam regulari Kalendarium Dioecesanum adhibente: a Regularibus vero utriusque sexus in ea­
dem Dioecesi commorantibus ac proprium Kalendarium habentibus,
pariter sub ritu duplici I classis, absque tamen Octava.

y Quum Sacrosancta Lateranensis Archibasilica omnium Ecclesiarum 326
Urbis ct Orbis sit mater ct caput, tum ipsius Dedicationis /Vnniversarium.
tum Festum Transfigurationis Domini, quod, praeter magnam Resur­
rectionis Dominicae sollemnitatem, tamquam Titulare ab ipsa recoli solet,
ab universo Clero tam sacculari quam regulari, etiam ab illis qui peculiarem
ntum sequuntur, sub ritu Duplici II classis dcicenps celebrabitur.
4. Festum Patroni principalis Oppidi, vel Civitatis, vel Dioecesis, vel 327
Provinciae, vel Nationis, Clerus saecularis, et regularis ibi degens et Ka­
lendarium Dioecesanum sequens sub ritu Duplici 1 classis cum Octava
celebrabit: Regulares vero ibidem commorantes et Kalendarium pro­
prium habentes, idem Festum, quamvis feriatum numquam fuerit, eo­
dem ritu celebrabunt, absque tamen Octava.
RUBRICAE AD NORMAM CONST APOST * DIVINO AFFLA TU-

117

Titulus X
De Missis in Dominicis el Feriis deque Missis pro Defunctis

328 1. In Dominicis, etiam minoribus, quodcumque Festum occurrat, dummo­
do non sit Festum Domini, vel cius dies Octava, aut Duplex 1 vel II classis,
Missa semper dicenda erit de Dominica cum commemoratione festi. Quod
si Festum commemorandum sii Duplex, tunc omittenda est III Oratio.
329 2. In Feriis Quadragesimae, Quatuor Temporum, II Rogationum, et in Vigi­
liis, si occurrat fieri Officium alicuius Festi Duplicis (non tamen I vel II clas­
sis) aut Semiduplicis, Missae privatae dici poterunt ad libitum, vel de Festo
cum commemoratione ultimoque Evangelic Feriae aut Vigiliae, vel de Feria
aut Vigilia cum commemoratione Festi: prohibentur tamen [648] Missae vo­
tivae privatae, aut privatae pro Defunctis: quae item prohibentur in Feria, in
qua anticipanda vel reponenda est Missa Dominicae. In Quadragesima vero
Missae privatae Defunctorum celebrari tantum poterunt prima die cuius­
cumque hebdomadae libera in Kalendario Ecclesiae, in qua Missa celebratur.
330 3. Si alicubi aliquod Festum impeditum a Dominica minore, celebratur
ex voto, vel cum populi concursu (cuius rei iudex erit Ordinarius), Mis­
sae de eodem festo impedito celebrari poterunt, dummodo una Missa de
Dominica ne omittatur. Quoties extra ordinem Officii cantetur vel lega­
tur aliqua Missa, si facienda sit commemoratio aut Dominicae, aut Feriae,
aut Vigiliae, semper de hisce etiam Evangelium in fine legatur.

331 4. Ad Missam Dominicae etiam minoris, cum commemoratione Festi
Duplicis tum maioris tum minoris ac diei infra Octavam quomodolibet
celebrandam, retinetur color proprius Dominicae, cum Praefatione SSmac
Trinitatis, nisi adsit propria Temporis, vel Octavae alicuius Festi Domini.
332 5 Leges pro Missis Defunctorum in cantu, immutatae manent. Missae vero
lectae permittuntur in Duplicibus tantummodo in die obitus, aut pro dic
obitus, dummodo ne sit Festum de praecepto, aut Duplex I vel II classis,
vel Feria excludens Duplicia I classis. Quoad vero Missas lectas Defuncto­
rum dicendas diebus ritus Semiduplicis aut Simplicis, in posterum numquam celebrari poterunt in Feriis n. 2 enumeratis, salva tamen exceptione
ibidem admissa. Licebit tamen in huiusmodi Missis de Feria orationem
addi pro Defunctis, pro quibus Sacrificium applicatur, pacnultimo loco,
prout permittit Rubrica Missalis. Cum autem ut applicari possint Indul­
gentiae Altaris privilégiât!, Missae Defunctorum debuerint hucusque in
nigris celebrari, Summus Pontifex easdem indulgentias in posterum beni­
gne concedit, licet Missa dicatur de Feria, cum oratione pro Defunctis. In
reliquis autem Feriis per annum n. 2 non exceptis, nec non in Semiduplicibus, infra Octavas non privile[649/giatas et in Simplicibus, Missae De­
functorum sicut et aliae Missae votivae dici poterunt iuxta Rubricas.
118

PIUSX

Titulus XI
De Collectis in Missis
Quod ad Collectas ab Ordinariis locorum imperatas attinet, deinceps 333
prohibentur (nisi sint pro re gravi praescriptae) non tantum in Vigiliis
Nativitatis et Pentecostes et in Duplicibus 1 classis, sed etiam in Dupli­
cibus II classis, in Dominicis Maioribus, infra Octavas privilegiatas, et
quandocumque in Missa dicendae sint plus quam tres Orationes a Ru­
brica eo die praescriptae.

Titulus XII
De Missis Conventualibus
In Ecclesis, in quibus adest obligatio Chori, una tantum Missa cum assi- 334
stentia Choralium semper celebretur; et quidem de Officio diei, nisi ali­
ter Rubricae disponant; aliae Missae, quae hucusque cum praedicta assi­
stentia celebrabantur, in posterum extra Chorum legantur, post
propriam Horam Canonicam; excipiuntur tamen ab hac regula Missae in
Litaniis maioribus et minoribus, et Missae in Festo Nativitatis Domini.
Excipiuntur pariter Missae in anniversariis Creationis et Coronationis
Summi Pontificis, Electionis ct Consecrationis seu Translationis Epi­
scopi, nec non anniversario ultimi Episcopi defuncti, et omnium Epi­
scoporum aut Canonicorum; omnesque Missae ex fundatione.

Titulus XIII
De Commemoratione Omnium Fidelium Defunctorum
1. In Commemoratione Omnium Fidelium Defunctorum, omissis Officio 335
ct Missa diei currentis, fit tantum Officium cum Missa pro Defunctis,
prout in Appendice novi Psalterii praescribitur.
2. Si die 2 Novembris occurrat Dominica vel aliquod Du/650jplex I 336
classis, Commemoratio Defunctorum celebrabitur die proxime sequenti,
similiter non impedita; in qua, si forte occurrat Duplex II classis, hoc
transfertur iuxta regulam traditam Tit. III n. 3.

N.B. - "Praescriptiones temporariae' quae sequuntur (AAS, ibidem 650-651) 337
consulto omittuntur. Item omittitur decretum SRC diei 23 ianuarit 1912
(AAS 4 [1912] 57-82) variationes indicans inserendas Breviario et Missali,
necfion decretum eiusdem SRC diei 11 iunii 1913 (AAS 5 [1913] 278-279)
circa introductionem earumdem variationum in libros hturgicos proxime
imprimendos Item omittimus plura alia decreta quae explanandis singulis
rubricis data sunt (c/ AAS [1912] 145, 274, 322,446).
RUBRICAE AD NORMAM CONST APOST - DIVINO AFFLA TU-

119

·

• -Ur·

·-—-♦-*·**······ ·* *>

ww »w«w

HflWflM^» ·

38

Editio typica novi Psalterii

Decretum SRC, 15 novembres 1911
AAS4 (1912) 83-84; EL 26 (1912) 176-77

Psalterium Breviarii Romani cum Ordinario divini Officii iussu SS
D.N. Pii Pp. X novo ordinc per hebdomadam dispositum ct editum.
Romae, Typis Polyglottis Vaticanis 1911.
338 [84] « Praesentem Psalterii cum Ordinario Divini Officii editionem Vatica­
nam diligenter revisam et recognitam, ac iuxta recentes Rubricarum im­
mutationes, ad normam Constitutionis Apostolicae Divino afflatu Ss. D.
N. Pii Pp X, accuratissime dispositam, Sacra Rituum Congregatio typi­
cam declaravit; statuitque, ut novae eiusdem Psalterii editiones huic in
omnibus sint conformes, et non imprimantur, nisi a Typographis huius
Sacrae Congregationis, servatisque praescriptionibus ab hac Secretaria
tradendis ».

339 Circa editionem eiusdem Psalterii ab aliis editoribus, Congregatio Rituum,
die 15 ianuarii 7972, declaravit:
[83] Cum nuper nonnulli R.mi locorum Ordinarii Sacram Rituum Con­
gregationem interrogaverint, utrum sibi liceat facultatem concedere
typographis rcspcctivae Dioecesis imprimendi « Psalterium Breviarii
Romani cum Ordinario Divini Officii iussu SS. D. N. Pii Pp. X novo
ordine per hebdomadam dispositum et editum » necne; Sacra ipsa Con­
gregatio respondit: «Detur Decretum diei 15 novembris 1911, in edi­
tione typica Vaticana relatum ».

120

PIUSX

’’•‘Q

39
Quanam ratione
Propria particularia reformanda sint

Litterae circulares SRC ad locorum Ordinarios et ad Praepositos Gene­
rales Religiosorum, 15 maii 1912
AAS 4 (1912) 376; SRC 4291; EL 26 (1912) 737-738; DP I, 50
1376] Quum Sanctissimo Domino nostro Pio Papae X magnae curae sit, 340
ut Breviarii Romani reformatio ad unguem perficiatur; operae pretium
erit, etiam lectiones historicas cuique dioecesi proprias ad trutinam re­
vocare. Quamobrem gratissimum Summo Pontifici fecerit Amplitudo
Tua, si pro virili curabit, ut in ista dioecesi Tibi commissa, viri periti eli­
gantur qui, conlatis consiliis, historicas lectiones quas supra dixi, diligen­
ter examinent, casque cum vetustis codicibus, si praesto sint, aut cum
probata traditione conferant. Quod si repererint eas historias contra fi­
dem codicum et solidae traditionis in aliam formam a nativa degeneras­
se, omni ope adlaborent ut vera narratio restituatur.
Omnia vero maturius expendenda sunt, ne quid desit ex ea diligentia, 341
quae collocanda est in reperiendis codicibus, in eorum variis lectionibus
conferendis et in vera traditione observanda. Nec profecto opus est fe­
stinatione: putamus enim spatium ad minus triginta annorum necessa­
rium, ut Breviarii reformatio feliciter absolvatur. Interea cum opus in
ista dioecesi perfectum fuerit, Amplitudo Tua ut illud ad hanc Sacrorum
Rituum Congregationem mittatur, pro sua pietate satagat: ita tamen, ut
si quid in lectionibus historicis additum vel demptum aut mutatum fue­
rit, rationes quae ad id impulerunt, brevi sed lucida oratione afferantur

QUANAM RATIONE PROPRIA PARTICULARIA REFORMANDA SINT

121

40
De celebrationibus
post Beatificationes vel Canonizationes

Instructio SRC, 22 maii 1912
/\AS 4 (1912) 417-418; EL 26 (1912) 667-670

342 1417] I. In solemniis, sive triduanis sive octiduanis quae in honore alicuius
Sancti vel Beati celebrari permittuntur, Missae omnes de ipsa festivitate ob
peculiarem celebritatem dicantur cum Gloria et Credo, et cum Evangelio S.
loannis in fine, nisi legendum luerit ultimum Evangelium Dominicae aut
feriae, aut vigilae, quoties de his facta fuerit commemoratio.
343 II Missa solemnis seu cantata, ubi altera Missa saltem lecta de Officio
currenti celebretur, dicatur cum unica Oratione; secus fiant illae tan­
tummodo commemorationes quae in duplicibus primae classis permit­
tuntur. Missae vero lectae dicantur cum omnibus commemorationibus
occurrentibus, sed orationibus de tempore et collectis exclusis. Quoad
Praefationem serventur Rubricae ac Decreta.
344 III Missam cantatam impediunt tantum Duplicia primae classis, eiusdemque classis Dominicae, nec non feriae, vigiliae et octavae privilcgiatae quae praefata duplicia excludunt. Missas vero lectas impediunt
etiam Duplicia secundae classis, et eiusdem classis Dominicae, et feriae,
vigiliae atque octavae quae eiusmodi Duplicia primae et secundae classis
item excludunt. In his autem casibus impedimenti, Missae dicendae sunt
de occurrente Festo vel Dominica, aliisve diebus ut supra privilegiatis,
prouti ritus diei postulat, cum commemoratione de Sancto vel Beato et
quidem sub unica conclusione cum Oratione dici in duplicibus primae
et secundae classis; aliis autem diebus commemoratio de Sancto vel Bea­
to fiat sub distincta conclusione post orationem diei.

345 IV In Ecclesiis ubi adest onus celebrandi Missam conventualcm, vel parochialcm cum applicatione pro populo, eiusmodi Missa de occurrente
Officio numquam omittenda erit.
346 V Si Pontificalia Missarum de Festivitate ad thronum liant, haud Tertia
canenda erit, episcopo paramenta sumente, sed Hora Nona: quae 1418]
122

PIUSX

tamen 1 lora de ipso Sancto vel Beato semper erit; substitui nihilominus
eidem 1 lorae de dic pro satisfactione non poterit.
VI. Quamvis Missae omnes vel privatae tantum impediri possint, semper 547
nihilominus secundas Vesperas de ipsa Festivitate solemniores facere li­
cebit absque ulla commemoratione; quae Vesperae tamen de Festivitate
pro satisfactione inservire non poterunt.

VII. Aliae functiones ecclesiasticae praeter recensitas, de Ordinarii con- 348
sensu, semper habere locum poterunt, uti Homilia inter Missarum solemnia, vel vespere Oratio panegyrica, analogae in honorem Sancti vel
Beati fundendae preces, et maxime solemnis cum Venerabili Benedictio.
Postremo vero Tridui vel Octidui die Hymnus Te Deum cum versiculis
Benedicamus Patrem, Benedictus es, Domine exaudi, Dominus vobiscum
et oratione Deus cuius misericordiae cum sua conclusione numquam
omittetur ante Tantum ergo et orationem de Ssmo Sacramento.

VIII. Ad venerationem autem et pietatem in novensiles Sanctos vel Bea- 549
tos impensius fovendam, Sanctitas Sua, thesauros Ecclesiae aperiens,
omnibus et singulis utriusque sexus Christifidelibus qui vere poenitentes, confessi ac Sacra Synaxi refecti, ecclesias vel oratoria publica, in
quibus praedicta triduana vel octiduana solemnia peragentur, visita­
verint, ibique iuxta mentem eiusdem Sanctitatis Suae per aliquod tem­
poris spatium pias ad Deum preces fuderint, indulgentiam plenariam in
forma Ecclesiae consueta, semel lucrandam, applicabilcm quoque animabus igne piaculari detentis benigne concedit: iis vero qui corde saltem
contrito, durante tempore enunciate, ipsas ecclesias vel oratoria publica
inviserint, atque in eis uti supra oraverint, indulgentiam partialem cen­
tum dierum semel unoquoque dic acquirendam, applicabilem pari modo
animabus in purgatorio existentibus, indulget.

DE CELEBRATIONIBUS POST BEA TIFICA TIONES VEL CANONIZA TIONES

123

41

Circa modulandas
monosyllabas vel Hebraicas voces

Decretum SRC, 8 iulii 1912

AAS 4 (1912) 539; SRC 4295; EL 26 (1912) 616-617
350 /539/ A quibusdam cantus gregoriani magistris Sacrae Rituum Con­
gregationi sequens dubium pro opportuna solutione expositum fuit;
nimirum:
An in cantandis Lectionibus et Versiculis, praesertim vero in Psalmorum
mediantibus ad asteriscum, quando vel dictio monosyllaba vel hebraica
vox occurrit, immutari possit clausula, vel cantilena proferri sub modu­
latione consueta?
Et Sacra eadem Congregatio, approbante Sanctissimo Domino nostro
Pio Papa X, rescribere statuit: Affirmative ad utrumque.

PIUSX

42
De calendariis particularibus

Instructio SRC ad Ordinarios locorum ct Superiores Religiosorum, 25
iulii 1912

AAS 4 (1912)538; EL 26(1912)614
[5J8] Mens sacrae Rituum Congregationis est, ut, rite postulante Rmo 351
Ordinario loci, seu Superiore Ordinis vel Sodalitatis, in posterum, de
apostolica venia, relicto proprio kalendario, adhiberi valeat kalendarium
Ecclesiae universalis, additis tantummodo Festis quae stricto sensu
propria dici possunt, ad normam Constitutionis apostolicae Divino
afflatu et recentium rubricarum, tit. II, num. 2, lilt. e. Quo in casu elen­
chus Festorum, adductis rationibus de eorum proprietate, ad sacram
Rituum Congregationem cum supplici libello transmittatur.

Ui
hUCM ί

DE CALENDARIIS PARTICUL ARIBUS

125

43

De sanctissima Eucharistia
promiscuo ritu sumenda

Const. Apost. “Tradità ab antiquis" Pii X, 14 septembres 1912
AAS 4 (1912) 609-617; EL 26 (1912) 673-681; ME 24 (1912) 385-390

[609] TRADITA AB ANTIQUIS, haec diu in Ecclesia consuetudo tenuit, ut
ad varios, pro diversis locis, mores ritusque sacrorum, modo supersti­
tionis et idololatriae suspicio omnis eis abesset, fideles peregrini nullo
negotio sese accomodarent. Quod quidem usu veniebat, pacis et coniunctionis gratia, inter multiplicia unius Ecclesiae Catholicae membra,
seu particulares ecclesias, confovendae, secundum illud sancti Leonis
IX, « nihil obsunt saluti credentium diversae pro loco ct tempore con­
suetudines, quando una fides per dilectionem operans bona quae potest,
uni Deo commendat omnes ».*

Huc accedebat necessitatis causa, cum, qui in exteras regiones advenis­
sent, iis plerumque nec sacrae ibi aedes, nec sacer-f610]dotes ritus pro­
prii suppeterent. Id autem cum in ceteris rebus fiebat, quae ad divinum
cultum pertinent, tum in ministrandis suscipiendisque sacramentis maximeque Sanctissima Eucharistia. Itaque clericis et laicis, qui formatas,
quae dicebantur, litteras peregre afferrent, patens erat aditus ad eucharisticum ministerium aut epulum in templis alieni ritus; ct Episcopi, pre­
sbyteri ac diaconi latini cum graecis hic Romae, graeci cum latinis in
Oriente divina concelebrabant mysteria: quod usque adeo evasit sollemme, ut si secus factum esset, res posset argumento esse discissae vel
unitatis fidei vel concordiae animorum.

354 At vero, postquam magnam Orientis christiani partem a centro catholi­
cae unitatis lamentabile schisma divellerat, consuetudinem tam laudabi­
lem retinere iam diutius non licuit. Quum enim Michaël Caerularius non
solum mores caeremoniasque latinorum maledico dente carperet, verum
etiam ediceret aperte consecrationem panis azymi illicitam irritamque
esse, Romani Pontifices, Apostolici officii memores, latinis quidem, ad
1 Epist ad Michacletn Constantinopolitanum Patriarcham.
126

PIUSX

avertendum ab eis periculum erroris, interdixerunt, ne in pane fermentato
sacramentum conficerent neu sumerent; graecis vero, ad catholicam
lidem unitatemque redeuntibus, veniam fecerunt communicandi in
azymo apud latinos: id quod pro iis temporibus et locis opportunum sa
ne erat, imo necessarium. Quum enim nec saepe graeci tunc invenirentur
episcopi huic beati Petri cathedrae coniuncti, nec ubique adessent
catholica orientalium templa, timendum valde erat, ne orientales catho­
lici ad schismaticorum ecclesias ac pastores cum certo fidei periculo ac­
cederent, nisi apud latinos communicare ipsis licuisset.
lamvero felix quaedam rerum commutatio, quae postea visa est fieri, 355
cum in Concilio Florentino pax Ecclesiae graecae cum latina convenit,
veterem disciplinam paulisper revocavit. Nam statuerunt quidem eius
Concilii Patres: « in azymo sive fermentato pane triticeo Corpus Christi
veraciter confici, sacerdotesque in alterutro ipsum Domini Corpus con­
ficere debere, unumquemque scilicet iuxta suae Ecclesiae sive occiden[611/talis sive orientalis consuetudinem»,2 sed hoc decreto volue­
runt sane catholicam veritatem de valida utriusque panis consecratione
in tuto collocare, minime vero promiscuam communionem interdicere
fidelibus; quibus contra, quin eam confirmandae pacis causa conces­
serint, non est dubium. Exstat Isidori, metropolitae Kioviensis et totius
Russiae, luculentissima epistola, quam, absoluta Florentina Synodo,
cuius pars magna fuerat ct in qua Dorothei patriarchae Antiocheni per­
sonam gesserat, Legatus a Latere in Lithuania, Livonia et universa Russia
dedit anno 1440 Budae ad omnes qui sub ditione essent Ecclesiae
Constantinopolitanae: qua in epistola, de reconciliata feliciter graecorum
cum latinis concordia praefatus, haec habet: « Adiuro vos in D.N.I.C ne
qua divisio vos inter et latinos amplius subsistat, cum omnes sitis
D.N.I.C. servi, in nomine eius baptizati... Itaque graeci qui in latinorum
regione degant aut in sua regione habeant latinam ecclesiam, omnes di­
vinam liturgiam adeant et corpus D.N.I.C. adorent, ac corde contrito
venerentur, non secus ac id in propria ecclesia quisque faceret, nec non
ct confitendi gratia latinos sacerdotes adeant, ct corpus Domini Nostri
ab eisdem accipiant. Similiter ct latini debent ecclesias graecorum adire
et divinam liturgiam auscultare, iide firma corpus Icsu Christi ibidem
adorare. Utpotc quod sit verum I.C. corpus, sive illud a graeco sacerdote
in fermentato, sive a latino sacerdote in azymo consecratum fuerit;
utcumque enim aequa veneratione dignum est, sive azymum, sive fer­
mentatum. Latini quoque confiteantur apud sacerdotes graecos et divinam
communionem ab eisdem accipiant, cum idem sit utrumque. Ita nempe statuit
Cone. Florentinum in publica Sessione die 6 lunii a. 1439 ».

‘ Ex Bulla Eugcnii IV « Laetentur Côelt ».

DE SANCTISSIMA EUCHARISTIA PROMISCUO RITU SUMENDA

127

356 Etsi autem Isidori testimonio evincitur factam esse a Florentina Synodo
facultatem fidelibus promiscuo ritu communicandi, tamen facultas huius­
modi subsecutis temporibus nec ubi/6I2/quc nec semper fuit in usu;
ideo praesertim quia, cum male sartam unitatem mature Graeci rescidis­
sent, iam non erat, cur Pontifices Romani quod Isidores a Florentina
Synodo indultum refert, curarent observandum. Pluribus nihilominus in
locis promiscuae Communionis consuetudo mansit usque ad Benedicti
XIV Decessoris Nostri aetatem, qui primus Constitutione Etsi pastoralis
pro Italo-Graecis die 26 maii anni 1742 graves ob causas vetuit, ne
laici latini Communionem a graecis presbyteris sub fermentati specie
acciperent; graecis autem propria paroecia destitutis facultatem reliquit,
ut in azymo apud latinos communicarent. Ubi vero, graecis et latinis
una simul commorantibus suasque habentibus ecclesias, usus inva­
luisset Communionis promiscuae, commisit Ordinariis, ut, si huiusmodi
consuetudo removeri sine populi offensione animorumve commotione
non posset, omni cum lenitate curam operamque in id impenderent, ut
semper latini in azymo communicarent, graeci in fermentato. Quae autem
pro Italo-Graecis Decessor Noster statuit, eadem ipse postea ad Melchitas
quoque et ad Coptos pertinere iussit: eaque paullatim ad omnes transie­
runt Orientales, consuetudine potius quam legis alicuius praescripto;
non ita tamen, ut quandoque Apostolica Sedes idem non induisent
latinis, quae etiam orientales non destituti ecclesia propria, neque ulla
urgente necessitate, ut communicarent in azymo, pluries passa est, immo
permisit.
357 Quod praecipue factum est, posteaquam, animarum studio flagrantes,
nonnullae religiosae Familiae tum virorum tum mulierum ex variis Eu­
ropae regionibus ad Orientis oras advectae, auxilium catholicis diverso­
rum rituum, multiplicatis apud ipsos christianae caritatis operibus col­
legiisque ad institutionem juventutis ubique apertis, praebuerunt. Cum
autem hae Familiae ob frequentem Eucharistiae usum quietam et tran­
quillam inter difficultates et aerumnas vitam agerent, ex orientalibus,
quod genus valde ad pietatem proclive est, facile ad imitationem sui
multos excitarunt: qui cum aegre apud suos vel ob distantiam [613] lo­
corum vel ob penuriam sacerdotum et templorum, vel etiam ob diversas
rituum rationes huic desiderio possent satisfacere, ab Apostolica Sede
instanter gratiam postularunt accipiendae Eucharistiae, more latinorum.
1 lisce postulationibus Apostolica Sedes aliquando concessit: atque ephebis, qui in latinorum collegiis educarentur, item ceteris fidelibus, qui
eorum templa celebrarent ac piis consociationibus essent adseripti,
permisit, salvis quidem iuribus parochorum, potissime quoad paschalem
Communionem et Viaticum, ut pietatis causa intra annum in templis latinorum eucharistico pane a latinis presbyteris consecrato reficerentur.
Quin etiam in ipso Concilio Vaticano Commissio peculiaris negotiis Ri128

PIUSX

tuum Orientalium praeposita hoc inter alia sibi proposuit dubium, an
expediret relaxare aliquantulum legum ecclesiasticarum severitatem de
non permiscendis ritibus maxime in Communione Eucharistica, ve­
niamque tribuere fidelibus communicandi utrovis ritu: cumque eius
Commissionis Patres adnuendum censuissent, decretum confecerunt in
eam sententiam; quod tamen, abrupto temporum iniquitate Concilio,
Patribus universis probandum subiicere non licuit. Post id temporis S.
Congregatio Fidei Propagandae pro negotiis Rituum Orientalium, ut
solatto consuleret eorum, qui ob inopiam ecclesiarum vel sacerdotum
proprii ritus a Communione saepius abstinere cogebantur, decretum die
18 augusti anni 1893 edidit, quo, ad promovendam Sacramentorum fre­
quentiam, omnibus fidelibus ritus sive latini sive orientalis, habitantibus
ubi ecclesia aut sacerdos proprii ritus non adsit, facultas in posterum
tribuitur communicandi, non modo in articulo mortis et in Paschate ad
observandum praeceptum, sed quovis tempore, suadente pietate, iuxta
ritum ecclesiae loci, dummodo sit catholica.
Decessor autem Noster, Leo XIII fel. rec. in Constitutione Orientalium 358
Jignilas Ecclesiarum, eiusdem gratiae participes fecit, quicumqe propter
longinquitatem ecclesiae suae, nisi gravi cum incommodo, eam adire non
possent. Simul vero prohibuit, ne in collegiis latinis, in quibus plures
alumni orientales 1614] numerarentur, latino more hi communicarent;
praecepitque ut accirentur eiusdem ritus sacerdotes qui sacrum facerent
et sacratissimam Eucharistiam illis distribuerent, saltem diebus dominicis
ccterisque de praecepto occurrentibus festis, quovis sublato privilegio. Sed
tamen experiendo est cognitum, non ubique facile inveniri sacerdotes
orientales, qui, cum alibi occupati sint in ministerio animarum, diebus
dominicis et festis, atque adeo ipsis profestis diebus queant collegia
adire latinorum, ut pueris puellisque esurientibus panem angelicum mi­
nistrent.

Quamobrem non raro supplicatum est huic Apostolicae Sedi, ut disci- 359
plinam Ecclesiae tanta in re indulgentius temperaret Quae preces sup­
plices, post editum dic 20 Decembris 1905 per S. Congregationem
Concilii decretum Nostrum Sacra Tridentina Synodus de quotidiana
Communione Eucharistica, multo frequentiores fuerunt ab orientalibus,
qui veniam petebant transeundi ad ritum latinum, quo facilius possent
caelesti dape recreari; in eisque non pauci numerabantur pueri ac puel­
lae, qui hoc ipsum beneficium participare percuperent.
Itaque, considerantibus Nobis fidem catholicam de valida consecratione 360
utriusque panis, azymi et fermentati, tutam esse apud omnes; insuper
compertum habentibus complures esse, tum latinos tum orientales, qui­
bus illa promiscui ritus interdictio et fastidio et offensioni sit, exquisita
sententia sacri Consilii christiano nomini propagando pro negotiis
DE SANCTISSIMA EUCHARISTIA PROMISCUO RITU SUMENDA

129

□ r

Orientalium Rituum, re mature perpensa, visum est omnia illa antiquare
decreta, quae ritum promiscuum in usu Sanctissimae Eucharistiae prohi­
bent vel coangustant; atque omnibus et latinis et orientalibus facultatem
facere sive in azymo sive in fermentato apud sacerdotes catholicos, in
ecclesiis cuiusvis ritus catholicis, secundum pristinam Ecclesiae consue­
tudinem, augusto Corporis Domini Sacramento sese reficiendi, ut « omnes
et singuli qui christiano nomine censentur, in hoc concordiae symbolo
iam tandem aliquando conveniant et concordent »?
361

7 57 Equidem confidimus, quae hic praescribuntur a Nobis, ea dilectis
filiis, quot habemus in Oriente, ex quovis ritu, admodum fore utilia non
solum ad inflammandum in eis pietatis ardorem, sed etiam ad mutuam
eorum concordiam confirmandam. Etenim quod ad pietatem attinet,
nemo non videt divinam Eucharistiam, a Patribus Ecclesiae latinis
graecisque quotidianum christiani hominis panem solitam appellari, utpote qua sustentetur et alatur tamquam valetudo animae, multo magis
frequentandam eis esse, quorum caritas vel fides, seu ipsa supernaturalis
vitae principia, maiore in discrimine versentur. Quare catholici orienta­
les, quibus est in media multitudine schismaticorum habitandum, non
ex periculoso eorum convictu aliquod fidei caritatisque detrimentum
capient, si hoc se cibo caelesti roborare consueverint, sed magnum et
perpetuum in se vitae spiritualis sentient incrementum. Quod spectat
alterum, patet proclive factu usque adhuc fuisse, ut inter homines unius
fidei sed diversorum rituum, ex eo quod alii aliis facilius possent Corpo­
ris Christi esse participes, causae aemulationum et discordiarum exsi­
sterent. Nunc autem, cum huius mensae, quae symbolum, radix atque
principium est catholicae unitatis, promiscuam esse omnibus fidelibus
communicationem volumus, pronum est debere inter ipsos increscere
animorum concordiam, « quoniam unus panis, ait Apostolus, unum
corpus multi sumus, omnes qui de uno pane participamus »?
Haec Nos igitur de Apostolicae potestatis plenitudine statuimus et san­
cimus:

362 I. Sacris promiscuo ritu operari sacerdotibus ne liceat: propterea suae
quisque Ecclesiae ritu Sacramentum Corporis Domini conficiant et mi­
nistrent.
363 II. Ubi necessitas urgeat, nec sacerdos diversi ritus adsit, licebit sacer­
doti orientali, qui fermentato utitur, ministrare Eucharistiam consecra­
tam in azymo, vicissim latino aut orientali [616] qui utitur azymo, mini­
strare in fermentato; at suum quisque ritum ministrandi servabit.
1 Cone Trident. Sess. XIII
4 I Cor 10. 17.
130

PIUSX

III, Omnibus fidelibus cuiusvis ritus datur facultas, ut, pietatis causa. 364
Sacramentum Eucharisticum quolibet ritu confectum suscipiant.

IV. Quisque fidelium praecepto Communionis paschalis ita satisfaciet, si 365
eam suo ritu accipiat et quidem a parocho suo: cui sane in ceteris
obeundis religionis officiis addictus manebit.

V. Sanctum Viaticum moribundis ritu proprio de manibus proprii paro­ 366
chi accipiendum est: sed, urgente necessitate, fas esto a sacerdote quoli­
bet illud accipere; qui tamen ritu suo ministrabit.
VI, Unusquisque in nativo ritu permanebit, etiamsi consuetudinem diu 367
tenuerit communicandi ritu alieno; neque ulli detur facultas mutandi ri­
tus, nisi cui iustae et legitimae suffragentur causae, de quibus Sacrum
Consilium Fidei Propagandae pro negotiis Orientalium iudicabit. In his
vero causis numeranda non erit consuetudo quamvis diuturna ritu alieno
communicandi.

DE SANCTISSIMA EUCHARISTIA PROMISCUO RITU SUMENDA

Editio typica Antiphonalis diurni Romani

Decretum SRC, 8 decembris 1912
AAS 4 (1912)727; EL 27 (1913)65

Antiphonale Sacrosanctae Romanae Ecclesiae pro diurnis Horis
SS. D.N. Pii X Pontificis Maximi iussu restitutum et editum. Typis
Polyglottis Vaticanis 1912.

368 [727] Antiphonale diurnum sacrosanctae Ecclesiae Romanae, ad normam
Constitutionis apostolicae Divino afflatu diei I novembris MCMXI iuxta
novum psalterii cursum diligenter dispositum, typis Vaticanis nunc de­
mum feliciter prodiit. Cum autem cantum gregorianum exhibeat vel a
Patribus acceptum vel, ubi opus erat, eodem stylo concinnatum iuxta
apostolicas Litteras sanctissimi Domini nostri Pii divina providentia Pa­
pae X Motu proprio datas die 25 aprilis 1904, sacra Rituum Congregatio
hanc ipsam editionem uti typicam ab omnibus Romanae Ecclesiae ritu
utentibus habendam esse declarat, atque decernit ut in posterum
melodiae gregorianae in futuris editionibus contentae, praedictae typicae
editioni sint conformandae, quin derogetur ipsius sacrae Rituum Con­
gregationis decretis datis diebus 11 apriliis 1911, n. 4263, super editione
Vaticana eiusque reproductione quoad libros hlurgicos gregorianos, et 8
iulii 1912 circa modulandas monosyllabas vel hebraicas voces in lectionibus,
versiculis et psalmis.

369 N.B. Pars Antiphonalis continens Officium et Missam defunctorum tam
approbata fuerat decreto Congr. Rituum diei 12 maii 1909: « De mandato
Ss.mi D.ni Nostri Pii Papae X, sacra Rituum Congregatio declarat ac
statuit praesentem Officii defunctorum editionem Vaticanam, quae can­
tum gregorianum exhibet, uti authenticam ac typicam habendam esse,
atque ab omnibus Romanae Ecclesiae ritum utentibus in posterum ob­
servandam. Quaevis ideo eiusdem Officii nova editio, typis evulganda,
huic adamussim conformis esse debet » (AAS 1 [1909] 469).
132

PIUSX

45

De calendaris propriis reformandis

Instructio SRC, 12 decembris 1912
z\AS 5 (1913) 67-68; EL 27 (1913) 198-199; ME 25 (1913)28-29

[67] Evulgata Instructione sacrae Rituum Congregationis die 25 iulii ver- 370
tentis anni 1912, quum nonnulli Rmi locorum Ordinarii et Superiores generales Ordinum seu Congregationum religiosarum, expostulantes reformationem proprii Kalcndarii, preces porrexerint haud omnino
conformes memoratae Instructioni, sacra Rituum Congregatio, ut labor
expeditior evadat, opportunum indicavit ulteriorem edere instructionem, cui in posterum se conformare debeat quisque Kalendarii reformationem exoptat.

I Supplex libellus ad S. Rituum Congregationem transmittatur, in quo, 371
consentiente Capitulo ecclesiae cathedralis seu Consilio Ordinis, postuletur ut, relicto Kalcndario hucusque adhibito, servari possit Kalendarium Ecclesiae universalis, additis tantummodo festis stricto sensu propriis, quae cum dioecesi aut instituto religioso particularem habeant
relationem.
II. Supplici libello addatur elenchus praedictorum festorum, quae sunt 372
stricto sensu propria.

III. In memorato elencho sequentia festa particularia praesertim inserantur:

373

Pro Dioecesibus

374

a) Dedicatio ecclesiae cathedralis, aut omnium ecclesiarum (si collective
recolatur),
b) Titulus ecclesiae cathedralis,
c) Patronus principalis diocccseos, provinciae, nationis,
d) Patronus principalis civitatis episcopalis,
e) Patroni minus principales,
[68] f) Sancti qui in dioecesi orti sunt, vel vixerunt, aut obierunt,
g) Sancti, de quibus habentur corpora, aut reliquiae insignes,
h) Cetera festa, quae cum dioecesi specialem habent relationem.
DE CALENDARIS PROPRIIS REFORMANDIS

133

·. !, M
1 II.
I Iju
III.
IIIB ; 'H
1UM
Bl 1
■
' J
|| '·
I
I |κ41·
II· I
♦

Pro Ordinibus sen Congregationibus

a) Dedicatio omnium ecclesiarum (si collective recolatur),
b) Titulus principalis,
c) Sancti fundatores,
d) Sancti qui Ordinis, seu Congregationis, regulam professi sunt,
e) Cetera festa, quae cum instituto religioso specialem habent relationem.
IV. De unoquoque festo sequentia praesertim, referantur:
a) Dies, in qua nunc celebratur,
h) Dies natalis, si constet,
c) Ritus, quo gaudet,
d) Relatio cum dioecesi aut Ordine seu Congregatione.
V. Mittatur ad hanc S.C. Proprium Officiorum dioecescos vel instituti
religiosi, et Kalendarium perpetuum hucusque adhibitum, vel saltem,
huius loco, ultimus Ordo divini Officii, etc. typis cusus.
Ad quaedam solvenda dubia quae in calendariis propriis redigendis inveni­
ri poterant, SPC, hanc Instructionem explanans, die 28 aprilis 1914 haec
declaravit: [235] In Kalendariis perpetuis et Propriis ... aliquando Sancti
vel Beati notantur qui neque in Romano Martyrologio descripti sunt,
neque publico cultu a [236] sancta Sede certe decreto vel confirmato
potiuntur ... Sacra Rituum Congregatio ... declarat ex hac inscriptione
nullo pacto fas esse arguere ipsos Sanctos vel Beatos nuncupatos beatificationem formalem vel aequipollentem obtinuisse, eorumque cultum ...
recognitum et confirmatum fuisse, sed tantum concludere licet horum
Sanctorum vel Beatorum cultum manere in statu suae possessionis, ac
proinde neque augeri neque extendi posse inconsulta S. Sede. Demum
hortantur Rmi Ordinarii ut memorati Sancti vel Beati in suis Kalendariis
et Propriis particularibus aliquo signo seu asterisco distinguantur ab aliis
Sanctis vel Beatis in Martyrologio Romano descriptis vel rite canonizatis
aut beatificatis, uti laudabiliter fit in aliquibus locis (AAS 6 [1914] 235236; EL 28 [1914] 458-459).

134

PHJSX

46
Circa usum veteris Psalterii
in recitatione privata

Decretum Congr. Concilii, 10 martii 1913

AAS 5 (1913) 96-97; ME 25 (1913) 18

[96] Edita Constitutione apostolica Divino afflatu de nova Psalterii in 379
Breviario Romano dispositione, non pauci ex iis quos obligatio tenet
persolvendi Horas canonicas, ob peculiares causas, impetrarunt pontifi­
cium indultum retinendi veterem Psallterii ordinem, pro privata earumdem Horarum recitatione. Quum autem exortum subinde sit dubiun
num qui eiusmodi indultum obtinuerunt possint ad libitum sequi alter­
utrum Psalterii ordinem, adbibendo nempe modo veterem modo novum
[97] iuxta propriam cuiusque commoditatem, haec S. Congregatio
Concilii, de speciali mandato Ssmi D. N. Pii divina providentia PP X,
declarat atque decernit id non licere, sed omnes et singulos cuiuscumque
gradus, conditionis et dignitatis, qui impetrato, prout supra, induito uti
velint, quotiescumque privatim Officium divinum persolverint, debere
recitare pro singulis Horis omnes psalmos et reliqua prout distribuuntur
in Breviario Romano a S. Pio V edito et a Clemente VIII, Urbano pariter
VIII, et Leone XIII recognito, servato tamen quotidie novo ordine sive
Kalendario iuxta praedictam Constitutionem apostolicam et regulas seu
rubricas eidem adiunctas praescripto pro dioecesi, capitulo seu clero cui
quisque est adseriptus, ac firma abolitione indulti generalis dati die 5
iulii 1883 pro Officiis votivis.

CIRCA USUM VETERIS PSAL TERII IN RECI TA TIONE PRIVA TA

, MI

I

47
Nova editio Martyrologii Romani

Decretum SRC, 23 aprilis 1913

AAS 5 (1913) 278; EL 27 (1913) 449
M/\RTYRO LOGIUM ROMANUM Gregorii XIII iussu editum, Urbani VIII et
Clementis X auctoritate recognitum ac deinde anno 1749 Benedicti XIV
opera et studio emendatum et auctum. Editio typica Vaticana auspice
SS. D.N. Pio Papa X confecta, in qua Sanctorum et Beatorum exstant
elogia a S. Rituum Congregatione ad haec usque tempora adprobata.
Typis Polyglottis Vaticanis 1913.

380 [278] Praesentem Martyrologii Romani editionem Vaticanam, a sacra
Rituum Congregatione revisam et recognitam, sanctissimus Dominus
noster Pius Papa X suprema auctoritate Sua adprobavit atque typicam
declaravit; statuitque, ut novae eiusdem Martyrologii editiones huic in
omnibus sint conformes.
N.B. Die 26 novembris 1913, S. Rituum Congregatio quasdam variationes
et additiones in Martyrologium et in alios libros liturgicos inducendas
significavit (AAS 6 [1914] 10-12). Die 14 ianuarii 1914, S. Rituum
Congregatio novam Martyrologii editionem curavit, in cuius decreto ap­
probationis mentio fit variationum de quibus supra. Inscriptio tamen
voluminis eadem remansit ac illa anni praecedentis.

136

PIUSX

48
Nova editio typica Ritualis Romani

Decretum SRC, 11 iunii 1913

AAS 5 (1913) 434, EL 27 (1913) 641
RITUALE Romanum Pauli V Pontificis Maximi editum, a Benedicto XIV
et a Pio X castigatum et auctum, cui accedunt Benedictionum et In­
structionum appendices duae. Ratisbonae et Romae 1913.

[434] De mandato sanctissimi Domini nostri Pii Papae X, praesens Ri- 381
tuale Romanum novissime recognitum, auctum et diligenter revisum a
sacra Rituum Congregatione, Sanctitas Sua, referente infrascripto Cardi­
nali ipsius sacri Consilii Praefecto, ratum habere ac probare dignatus
est, atque huic editioni, tanquam typicae, futuras eiusdem Ritualis Ro­
mani editiones conformes esse debere edixit.

NOVA EDITIO TYPICA RI TUALIS ROMANI

137

6

: ■*

Motu proprio “Abhinc duos annos” Pii X, 23 octobris 1913
AAS 5 (1913 ) 449-451, 457-464; SRC 4307; EL 27 (1913) 705-725
(Cowwew/.); ME 25 (1913) 385-387; DP I, 51

382 [449] ABHINC DUOS ANNOS, cum Constitutionem Apostolicam ederemus
Divino afflatu, qua id proprie spectavimus, ut, quoad fieri posset, et recitalio psalterii absolveretur intra hebdomadam, et vetera dominicarum
Officia restituerentur, Nobis quidem alia multa versabantur in animo,
partim meditata, partim etiam inchoata consilia quae ad Breviarii roma­
ni, susceptam a Nobis, emendationem pertinerent; sed ea tamen, cum ob
multiplices difficultates tunc exsequi non liceret, differre in tempus ma­
gis commodum compulsi sumus. Etenim ad compositionem Breviarii sic
corrigendam ut talis exsistat, qualem volumus, id est numeris omnibus
absoluta, illa opus sunt: kalendarium Ecclesiae universalis ad pristinam
revocare descriptionem et formam, salvis tamen pulchris accessionibus,
quas ei mira semper Ecclesiae, Sanctorum matris, fecunditas attulerit;
Scripturarum et Patrum Doctorumquc idoneos locos, ad genuinam lec­
tionem redactos, adhibere; sobrie sanctorum vitas ex monumentis re­
tractare; liturgiae plurcs tractus, supervacaneis rebus expeditos, aptius
disponere. lam vero haec omnia, doctorum ac prudentum iudicio, labo­
res desiderant cum magnos, tum diuturnos; ob camque causam longa
annorum series intercedat neccsse est, antequam hoc quasi aedificium li­
turgicum, quod mystica Christi [450] Sponsa, ad suam declarandam pie­
tatem et fidem, inlelligenti studio conformavit, rursus, dignitate splen­
didum et concinnitate, tamquam deterso squalore vetustatis, appareat.
383 Interca ex litteris et sermone multorum Venerabilium Fratrum cogno­
vimus ipsis et permultis sacerdotibus esse optatissimum, ut in Breviario
una cum Psalterio nova ratione disposito suisque rubricis adsint muta­
tiones omnes, quae ipsum novum Psalterium vel iam secutae sunt vel se­
qui possunt. Quod cum instanter a Nobis peterent, simul significarunt
se vehementer cupere, ut et Psalterium novum usurpetur frequentius, ct
Officia Dominicarum serventur co studiosius, et incommodis Officio­
rum translationibus occurratur, et alia quaedam quae bonum videatur
138

----------

|

mutari, mutentur. Huiusmodi Nos vota, utpote rerum veritati innixa
Nostraeque admodum consentanea voluntati, grate equidem accepimus:
iis autem obsecundandi nunc esse tempus arbitramur. Certiores enim
(acti sumus officinatores librarios, qui sacrorum Rituum Congregationi
inserviunt, exspectantes dum Breviarium Romanum decretorio modo ac
definitivo corrigatur, in eo esse ut novam interim ipsius Breviarii editio­
nem adornent. Hac uti occasione visum Nobis est; propterea, implorato
divinae Sapientiae lumine, consultatione habita cum aliquot S.R.E. Car­
dinalibus, rogataque proprii cuiusdam Consilii sententia, haec Motu
Proprio statuimus, edicimus:

I. Secundum priscam Ecclesiae consuetudinem, ne facile Officia Domi­
nicarum praetermittantur. - Itaque nullum festum, ne Domini quidem,
statuatur posthac Dominicis celebrandum; ex his tamen excipiatur, ob
peculiarem ipsius naturam, ea quae a die prima ad quintam lanuarii oc­
currat: quam recolendo sanctissimo Nomini lesu, propter coniunctionem quam habet cum mysterio Circumcisionis, assignamus. - Festa vero,
quibus usque adhuc dies Dominica attributa erat, omnia, praeter festum
sanctissimae Trinitatis, in aliam diem perpetuo transferantur. - Ne torte
autem per Quadragesimam aliquod omittatur ex Dominicarum Officiis,
quae mire facta sunt ad excitandam in animis christianam paenitentiam,
eius temporis secundam, tertiam et quartam Dominicam ad gradum I
Classis promovemus.
II. Cum recitationi Psalterii celebratio Octavarum sil impedimento, id ut 385
rarius contingat, in posterum sola duplicia I Classis, quae Octavas inte­
gras habent, eas conservent: verum in hisce ipsis Octavis, exceptis privilegiatis, Psalmi de Feria [451] currenti usurpentur. - Octavae autem
duplicium II Classis solo Octavo die celebrentur et quidem ritu simplici.

III. Lectionibus de Scriptura occurrenti semper adhaereant Responsoria 386
dc Tempore.
IV. Nulla, ne perpetua quidem, Festorum, quae in Ecclesia universali 387
celebrantur, translatio fiat, nisi duplicium I et II Classis.

lam, quae hic a Nobis praescripta sunt, ea quemadmodum adduci ad ef­ 388
fectum debeant, ct quid praeterea novi non modo in Breviarium, sed
etiam in Missalc, quod cum illo congruat oportet, indidem emanet, sacra
Rituum Congregatio, peculiaris Commissionis a Nobis institutae consulta
sequens, propriis decretis constituet, eademque tum Breviarii tum Mis­
salis novam editionem typicam faciendam curabit.
Has ipsas quidem praescriptiones volumus, statim ut hoc Motu Proprio
promulgatae sint, valere. Sed tamen, ratione habita vel Kalendariorum
quae iam sunt confecta in annum proximum, vel temporis quod typo­
graphy requirunt, sinimus eos, qui ad officium persolvendum Romano
DE OFFICIIS DIVINIS NOVO MODO ORDINANDIS

139

utuntur Breviario, tum c Clero saeculari tum e regulari utriusque sexus,
his praescriptionibus non teneri nisi a Kalendis anni 1915. Qui vero
aliud legitime usurpant Breviarium a Romano diversum, iis sacra Rituum
Congregatio definiet intra quos terminos ad easdem praescriptiones ac­
commodare sese debeant.

389 Cuilibet autem liceat comparare sibi atque ad horas canonicas recitandas
etiam nunc adhibere Breviaria quae sunt in usu, dummodo tamen pecu­
liari in libello habeat, unde Constitutioni Divino afflatu ac decretis quae
illam subsecuta sunt, obtemperare possit, ac simul quae hoc Motu Pro­
prio Nos statuimus et quidquid eandem in rem sacra Rituum Congrega­
tio decreverit, diligenter observet.

140

Pius X

50
Rubricae generales iuxta Motu proprio
« Abhinc duos annos »

Deer. Congr. Rituum, 28 octobris 1913
AAS5 (1913) 457-464; EL 26 (1913) 709-727; ME 25 (1913) 407-412

DECRETUM GENERALE

Super Motu Proprio « Abhinc duos annos »
[457] Cum Ssmus Dnus noster Pius Papa X mandaverit, ut quae Motu
Proprio Abhinc duos annos, dic 23 praesentis mensis octobris decrevit,
ab hac sacra Rituum Congregatione, iuxta votum specialis Commissionis
liturgicae, opportune apteque applicarentur, haec eadem S.R.C., volun­
tati Sanctitatis Suae, qua par est observantia, obsequens, haec declaran­
da ct statuenda censuit:

I - De Dominicis
et

Festis hucusque Dominicis Diebus affixis

[458] 1. Dominicae quaevis assignationem perpetuam cuiuslibet Festi 391
excludunt: idcirco Festa tam universalis Ecclesiae quam alicuius loci
propria, quae hucusque Dominicis assignata fuerunt, celebrentur die
fixa mensis qua in Martyrologio inscribuntur, si haec habeatur, secus
prima die qua occurrere potest’ Dominica in qua hucusque celebrata
sunt. Excipiuntur tamen:
a) Festum Ssmae Trinitatis, quod Dominicae I post Pentecosten assigna
tum manet.
b) Festum Ssmi Nominis lesu, quod ab omnibus celebrabitur in Domi­
nica quae occurrat a die 2 ad 5 ianuarii, et, si ea non occurrerit vel im­
pedita fuerit ab Officio nobiliori, die 2 eiusdem mensis.
d Solemnitas S. loseph, Sponsi B. Mariae Virg., Coni, et Ecclesiae uni­
versalis Patroni, quae assignabitur Feriae IV ante Dominicam III post
RUBRICAE AD NORMAM MOTU PROPRIO - ABHINC DUOS ANNOS -

141

Pascha occurrenti, et in ea cum sua integra Octava recoletur, redacto ad
ritum Duplicem II classis alio Festo S. loscph diei 19 martii.
(1) Festum S. loachim, fixe celebrandum dic 16 augusti, inde in sequen­
tem diem 17 translato Festo S. I lyacinthi.
e) Anniversarium Dedicationis Ecclesiae Cathedralis, quod, seorsim ab
Anniversario Dedicationis aliarum Ecclesiarum Dioecesis, in tota
Dioecesi die ipsa anniversaria celebrabitur, si ea innotescat: secus alia
dic fixa arbitrio Episcopi, audito tamen Capitulo Cathedrali, semel pro
semper designanda.
f) Anniversarium Dedicationis propriae Ecclesiae, quod pariter, si hucus­
que sua propria die a singulis Dioecesis Ecclesiis celebratum est, ipsa die
celebrari pergat: si vero in tota Dioecesi vel Instituto unica die recoli con­
suevit Dedicatio omnium Ecclesiarum Diocceseos, haec, extra Ecclesiam
Cathedralem, in Ecclesiis consecratis tantum, non vero in aliis recoli pot­
erit, die ab Ordinario, ut supra, designanda, quae tamen alia sit a die Dedi­
cationi Ecclesiae Cathedralis recolendae assignata. Quae item observentur
de Anniversario Dedicationis omnium Ecclesiarum alicuius Ordinis seu
Congregationis, quod hucusque in Dominica celebrari consueverit.
g) Festa Sanctorum vel Beatorum, quorum mentio non fit in Martyrologio,
quae tamen celebranda sunt, iuxta Rubricas, die eorum natali, si agnosca­
tur, dummodo per Litteras Apostolicas alius dies non fuerit assignatus.
/459J h) Festa quae certis Dominicis post Pascha vel post Pentecosten
affixa sunt, quae semel ab Ordinario, ut supra, assignanda erunt congruentiori Feriae infra Hebdomadam immediate praecedentem.

392 2. Ubi Solemnitas externa Festorum quae hucusque alicui Dominicae
perpetuo affixa erant, in ipsa Dominica celebratur, de Solemnitate Festi
Duplicis I classis permittuntur Missae omnes, praeter Conventualem et
Parochialem. semper de Officio diei dicendas; de Solemnitate vero Festi
Duplicis II classis permittitur tantum unica Missa solemnis vel lecta.
Excipitur Solemnitas externa Ssmi Rosarii, quae Dominica 1 Octobris
celebrari poterit cum omnibus Missis, praeter Conventualem ct Paro­
chialem, de Ssmo Rosario, ut supra dictum est de Duplicibus I classis.
Omnes Missae de his Solemnitatibus in Dominica celebratis semper dican­
tur ut in ipso Festo de quo agitur Solemnitas, addita Oratione de Officio
diei et aliis omnibus quae dicendae essent, si Festum ipsa Dominica inci­
disset. Prohibentur tamen in omnibus Dominicis maioribus, et in aliis
Dominicis in quibus fiat Officium nobilius ipso Festo cuius Solemnitas ex­
terna peragitur; sed in casu, praeterquam in Duplicibus I classis Domini
Ecclesiae universalis, in omnibus Missis quae alioquin de Solemnitate ex­
terne celebrata permitterentur, addatur eius Oratio sub unica conclusione
cum prima. Ubi tamen adest obligatio Missae conventualis, non permitti­
tur in casu alia Missa solemnis, sed Oratio de Festo externe tantum cele­
brato addi poterit, uti supra, in ipsa Missa Conventuali.
142

PIUSX

3. Dominicae II, HI ct IV Quadragesimae, ad gradum Dominicarum I classis 593
evectae, nulli in posterum cedent Festo, neque etiam Duplici I classis.
Dominica autem quae occurrat die 2, 3 vel 4 Januarii, si in ea celebran­
dum non sii, iuxta Rubricas, Festum Ssmi Nominis lesu aut aliud Fe­
stum Domini, et dummodo de ipso Domino nulla fiat Commemoratio
neque occurrens neque concurrens, commemoretur in utrisque Vesperis,
Laudibus et Missa, per Antiphonas, Versus et Orationes Dominicae in­
fra Octavam Nativitatis, sed de ea non dicitur IX Lectio Homiliae nec
legitur Evangelium in fine Missae.
Officium vero Dominicae quae post Epiphaniam, superveniente Septua­
gesima, vel post Pcntecostem, superveniente Dominica XXIV, anticipari
debet, celebretur in Sabbato praecedenti ritu Semiduplici, cum omnibus
privilegiis Dominicae tam in occursu quam in concursu ad I Vesperas.
Omnia dicentur de Sabbato, et in 1 Vesperis, de Feria VI praecedenti,
praeter Orationem, Lectiones, Antiphonam ad Benedictus et Missam pro­
priam; et post Nonam nil fit amplius de Dominica anticipata.

II-De Octavis

[460] 1. Octavae Paschalis, Pentecostes, Epiphaniae, Ssmi Corporis 394
Christi, Nativitatis Domini et Ascensionis sunt privilegiatae, et de eis, si
quando integrum faciendum non sit Officium, semper tamen fit Com­
memoratio in Laudibus, Missa ct Vesperis. Eorum Olficium integre
recitatur ut in die Festo praeter ea quae suis locis adsignantur.
2. In Officio autem tum de die infra Octavam, tum de die Octava alio- 395
rum quorumlibet Duplicium I classis, etiam Domini, Antiphonae et
Psalmi ad omnes Horas et Versus Nocturnorum dicantur de occurrenti
hebdomadae die, et Lectiones I Nocturni, nisi habeantur propriae, vel.
Lectionibus de Scriptura deficientibus, sumi debeant de Festo aut de
Communi, dicuntur cum suis Responsoriis de Tempore, ut infra dicetur.
Die autem Octava huiusmodi, etiam Domini, tam in occursu, quam in
concursu, cedit cuilibet Dominicae.
3. De Octavis vero Duplicium 11 classis universalis Ecclesiae nihil Iit nisi 396
in die Octava, et quidem sub ritu Simplici: ita ut si occurrat in eo ali­
quod Officium Duplex vel Semiduplex, etiam repositum vel translatum,
aut Feria maior vel Vigilia, de die Octava huiusmodi fiat tantum Com­
memoratio iuxta Rubricas. Festa vero Simplicia occurrentia commemo­
rantur in Officio de die Octava: cui cedit etiam Olficium S Mariae in
Sabbato, in casu omittendum.
Idem servatur de Octavis Duplicium II classis alicuius Dioecesis vel par­
ticularis Ecclesiae, quae pariter, nisi penitus omitti velint, tantum in die
Octava, ct sub ritu Simplici celebrandae erunt.
RUBRICAE AD NORMAM MO TU PROPRIO ■ ABHINC DUOS ANNOS ·

143

397 4. Octavae Festorum particularium post diem Nativitatis Domini non
amplius impediuntur.

398 5. Lectiones II et III Nocturni singulis diebus per Otavas Festorum Du­
plicium II classis Ecclesiae universalis hucusque assignatae inserantur in
Octavario Romano: non vero Lectiones I Nocturni, etiam si habeantur
propriae.

III. - De Responsoriis de Tempore,
de Lectionibus e Scriptura occurrenti,
et de aliis partibus Officiorum propriis

399 1. In Officiis tam novem quam trium Lectionum, quandocumque su­
muntur Lectiones de Scriptura occurrenti, cum eis adhibeantur Respon­
soria de Tempore: ita tamen ut Lectiones Dominicae cuiuslibet, etiam si
reponantur infra hebdomadam et simul cum Lectionibus de [461 ] Feria
dicantur, sumant semper Responsoria de I Nocturno ipsius Dominicae,
Lectiones vero de Feria, si transferantur vel anticipentur, dummodo ta­
men simul cum Lectionibus Dominicae non dicantur, sumant Reponsoria de Feria currenti, in Feriis Temporis Paschalis noviter disponenda.
Excipiuntur tamen:
a) Lectiones de Scriptura occurrenti infra Octavas privilegiatas Ecclesiae
universalis recitandae, quae semper dicuntur cum Responsoriis de Octava.
b) Lectiones de aliquo Initio Scripturae occurrentis, quae necessario po­
nendae sint, iuxta Rubricas, in Officiis Lectiones proprias vel de Com­
muni assignatas habentibus, quaeque dicuntur cum Responsoriis pro­
priis de huiusmodi Officiis, si habeantur, secus cum Responsoriis dc
Tempore, numquam vero dc Communi.
c) Lectiones dc Scriptura in Dominicis post Epiphaniam positae, quae si infra
hebdomadam transferantur, dicuntur cum Responsoriis de Feria currenti.
d) Responsoria Feria II infra Hebdomadam I post Epiphaniam et Feriae
II infra I lebdomadam I post Octavam Pentecostes, quae, si sua dic im­
pediantur, ulterius transferuntur, iuxta proprias Rubricas.
400 2. Responsoria quae in Festis S. Luciac Virg. ct Mart., Ss. loannis et Pauli
Mm., et S. Clementis Papae et Mart in I Nocturno habentur propria, po­
nantur in II Nocturno, loco Responsoriorum dc Communi, ct in I Nocturno
dicantur Lectiones de Scriptura occurrenti cum Responsoriis de Tempore,

401 3. Similiter omnia quae in Festo S. Elisabeth Reginae ct Viduae, haben­
tur propria, praeter invitatorium, Hymnos, Lectiones II Nocturni, Ver­
sus ad utrasque Vesperas et Laudes, /Xntiphonas ad Magnificat et ad Be­
nedictus, ct Orationem, expungantur, et in I Nocturno item dicantur
Lectiones de Scriptura occurrenti cum Responsoriis de Tempore.
144

PIUSX

4. In Commemoratione Omnium Fidelium Defunctorum, Psalmi ad 402
Completorium et alias Horas minores, non amplius sumantur de occur­
renti hebdomadae die, sed proprii assignentur.

IV. - De occurrentia et translatione Festorum,
EORUMQUE CONCURRENTIA

1. Festa Duplicia I et II classis, tam Ecclesiae universalis quam alicuius 403
loci propria, impedita etiam perpetuo, quocumque sublato privilegio
hucusque certis Festis concesso, transferantur in primam sequentem
diem non impeditam a Dominica quavis vel Vigilia Epiphaniae, ab [462]
alio Festo Duplici I vel II classis, vel ab Officiis eiusmodi Festa respecti­
ve excludentibus. Eadem Festa, tam I quam II classis, in II Vesperis non
admittunt Commemorationem sequentis diei infra Octavam, neque
cuiusvis Officii Simplicis, etiam si postera die integrum dc eis celebran­
dum sit Officium.

2. Festa vero Duplicia maiora vel minora aut Semiduplicia, quae in uni- 404
versa Ecclesia celebrantur, si accidentalitcr vel perpetuo impedita
fuerint, non trasferuntur, sed de eis fit Commemoratio iuxta Rubricas, et
legitur IX Lectio historica. Si tamen Festum impediens fuerit Duplex I
classis Domini universalis Ecclesiae, nil fit de Festo ut supra impedito: si
vero fuerit aliud Duplex I classis, dc Officio impedito fit Commemora­
tio tantum in Laudibus et in Missis privatis, et non legitur IX Lectio.
Idem servatur dc Festis propriis alicuius Nationis, Dioecesis, Ordinis vel
Instituti, quae pariter, si in aliqua particulari Ecclesia suo dic fuerint
impedita, commemorantur vel omittuntur, ut supra. Festa autem pro­
pria alicuius Nationis, Dioecesis, Ordinis, Instituti vel particularis Ec­
clesiae, quae in tota Natione, Dioecesi, Ordine, Instituto vel sua particu­
lari Ecclesia impediantur, si impedimentum sit accidentale, pariter
commemorentur vel omittantur ut supra: si empedimentum sit perpe­
tuum, reponantur in proximiorem diem, ab Officio Duplici, a Festo
Semiduplici, a Vigiliis privilegiatis ct ab Octavis II ordinis non impeditam.
De huiusmodi vero Festis Duplicibus maioribus seu minoribus vel Semiduplicibus, quae perpetuo vel etiam accidentalitcr impediantur, dici
poterunt Missae privatae ad libitum sacerdotis, dummodo Officium im­
pediens non fuerit Duplex I vel 11 classis. Dominica quaevis, Octava I et
II ordinis, dies Octava 111 ordinis, Feria aut Vigilia privilegiata. Haec
Missa dicitur ritu festivo, cum 2* Oratione de Officio dici et aliis de
Commemorationibus forte occurrentibus.
3. Festa quae hucusque tam in Ecclesia universali, quam in particulari- 405
bus locis sub ritu Semiduplici ad libitum sunt celebrata, reducantur ad
RUBRICAE AD NORMAM MOTU PROPRIO - ABHINC DUOS ANNOS -

145

If'

IHR i

•y

ritum Simplicem, de eisque fiat Commemoratio quoties impediantur, ut
fit de aliis Simplicibus iuxta Rubricas. Festum tamen S. Canuti cedit Fe­
sto Ss. Marii, etc. Mm., ideoque in eius Officio commemoratur.

406 4. Si Patronus loci secundarius, vel alius Sanctus proprius, descriptus sit
in Kalendario cum aliis Sanctis, ab eis non separetur, sed de omnibus
simul celebretur Festum sub ritu Duplici maiori vel minori, aut Semiduplici, iuxta Rubricas, nisi sub altiori ritu in Kalendario sit descriptum.

407 5. Quando Festum aliquod Duplex maius aut minus, vel Semiduplex oc­
currat in die Octava Duplici maiori non privilegiata eiusdem [46)] Per­
sonae, Officium fiat de Festo, sub ritu diei Octavae convenienti, omissa
vel addita Commemoratione eiusdem Octavae, iuxta Rubricas.

V. - De reformatione Kalendariorum particularium

408 1. Ut vero omnia quae hoc decreto praescribuntur rite exsecutioni man­
dentur, singuli Ordinarii, etiam Ordinum Regularium, et Moderatores
generales Institutorum cuiusvis generis quae Kalendario proprio utun­
tur, supplicem libellum, iuxta Instructionem huius S.R.C. diei 12 de­
cembris 1912, in Actis Apostolicae Sedis die 1 martii praesentis anni edi­
tam, ad eamdem S.C. infra proximum mensem martium anni 1914
transmittant. Qui tamen post editam Constitutionem Dtvino afflatu,
proprii Kalendari iam obtinuerint reformationem, ex officio novam ab
eadem S. Congregatione sine ullis expensis recipient.
409 2. In hac Kalendariorum reformatione, praeter ea quae superius disposi­
ta sunt de Festis quae hucusque Dominicis affixa erant, sequentes ser­
ventur normae:
a) Anniversarium Dedicationis Ecclesiae Cathedralis, etiam ubi hucus­
que die fixa celebrari consuevit una cum Dedicatione aliarum Ecclesia­
rum, seorsim celebretur, iuxta superius decreta de eisdem Anniversariis
hucusque diei Dominicae affixis.
b) Festa propria, nisi aliter per Apostolicas Litteras dispositum fuerit,
celebranda erunt ipsa die natali, si agnoscatur, secus, ponantur in aliqua
die quae libera sit in Kalendario.
c) Duo vel tres Sancti qui sub eodem Communi comprehendantur, sicubi occurrant eadem die et sub eodem ritu sint celebrandi, unico Festo
recolantur, adhibitis iis singulorum Communium partibus, quae pro
pluribus Sanctis qualitatis eiusdem assignantur, et contractis Lectionibus
historici III Nocturni, quae tamen huic S.R.C. adprobandae submitten
tur. Eadem norma servetur pro Festis eiusdem Communis, quae ab an­
terioribus diebus sint reponenda.
d) Festa S. Bartholomaei Ap. et S. Ludovici Regis Conf., in omnibus ct
146

PIUS X

singulis Kalendariis, Romano non excluso, fixe diebus 24 et 25 augusti
respective assignentur, nonobstante quacumque consuetudine aut privi­
legio. Ubi vero solemnitas externa die 25 et 26 respective celebretur, his
diebus permittitur unica Missa cantata vel lecta de ea Solemnitate, ut
supra statutum est pro Festis diei Dominicae hucusque affixis.
e) Privilegium quibus nonnullae Dioeceses vel Instituta gaudent, sese
scilicet conformandi Kalendario Cleri Romani, aut alicuius Ordinis seu
Congregationis, et alia huiusmodi, penitus aboletur.
1464] Quae omnia, per infrascriptum huius S. Rituum Congregationis 410
Secretarium, sanctissimo Domino nostro Pio Pp. X in audientia diei 26
praesentis mensis octobris relata, Sanctitas Sua dignatus est approbare,
et ab omnibus servari mandavit. Consulens autem eadem Sanctitas Sua
pauperum praesertim clericorum indemnitati, Apostolica benignitate
permittit, ut hi, pro prudenti arbitrio Episcopi, Breviaria quibus in prae­
senti utuntur, sine novi libelli additione, adhibere adhuc valeant, dum­
modo, iuxta Rubricarum praescriptum, novum ordinem Psalterialem
omnino servent.

RUBRICAE AD NORMAM MOTU PROPRIO - ABHINC DUOS ANNOS -

147

51

De novo ordine Consultorum
pro re liturgica instituendo

Motu proprio “Quanta semper cura”, 16 ianuarii 1914

A/\S 6 (1914) 25-27; ME 26 (1914) 49-51

411 [25] QUANTA SEMPER CORA Decessores Nostri advigilaverint, ut ea qua par
est pietate, religione et magnificentia coleretur Deus atque laudaretur in
Sanctis suis, facile deprehendat quisquis reputet quae templa ab ipsis
excitata fuerint, quae leges ad sacra facienda sancitae, qui denique ritus
divinorum officiorum pro diversitate temporum praescripti. Quae ut in­
tegra manerent, vel sapienter et sancte temperarentur f.r. Sixtus V ?\postolica Constitutione « Immensa » sacrorum Rituum Congregationem in­
stituit, cui duplex praecipue demandavit munus, videndi statuendique
de iis, quae ad sacros ritus latinae Ecclesiae spectant, et curandi quae ad
beatificationem et canonizationem Sanctorum referuntur. Quae omnia
Nosmet ipsi in Costitutione Nostra « Sapienti consilio » confirmavimus.
412 Quo autem facilius utriusque generis negotia expedirentur, et Consulto­
rum inductus est ordo, praelatorum nempe et theologorum, qui praeci­
pue in singulis causis beatificationis et cano(26]nizationis suffragium
ferrent super virtutibus, martyrio et miraculis Servorum Dei; et asciti
sunt caerimoniarum magistri, a quibus sententia exquireretur de iis quae
sacros ritus et caerimonias attingunt. Verum exortis quaestionibus et
gravibus ct arduis circa veteres Ecclesiae ritus ct normas a patribus tra­
ditas, quibus et divina officia ordinanda sunt et concentus sacer regen­
dus, itemque circa historias Sanctorum, cum caerimoniarum magistri ad
omnia haud sufficerent, res ipsa postulavit, ut viri consulerentur rei liturgicae ct christianae antiquitatis specialiter periti: quo factum est ut
tres peculiares Commissiones sacrae Congregationi Rituum adiunctae
sint, liturgica, historico-liturgica1 ct pro sacro concentu, - de quibus in
1 Commissio historico «liturgica constituta est per Deer SRC dici 28 ηογ. 1902 (/\SS 35

[1902 1903] 372: * Sacra Rituum Congregatio, probante SS mo D no nostro Leone Papa
XIII, peculiarem Commissionem historico bturgicam constituit, quam constare voluit ex sex
eximus Sacerdotibus RR DD. Aloisio Duchesne, losepho Wilpcrt, Francisco Ehrlc. loscpho
148

PIUSX

■

commemorata modo Constitutione mentionem fecimus - quae tamen
essent tamquam externa instrumenta ad investigationem veri, non ipsius
Congregationis membra; cum harum commissionum participes numquam in consultorum numerum relati sint. Quod si ad tempus hunc
commissionum statum retineri placuit, iam integritas Congregationis
exigit, ut illae funditus mutentur, atque ad ipsam roborandam expoliendamque Congregationem convertantur.

.

Igh™
I I

Quapropter, in consilium adhibitis aliquot S.R.C. Cardinalibus, non- 413
nulla decernere visum est, quae nunc Motu-proprio observanda statuimus, edicimus.

I
I
H
I|[| Q·

Sacrorum Rituum Congregationis Consultores in duas classes seu sectio- 414
nes sint divisi, alii ad suffragium ferendum in causis beatificationis et canonizationis, alii pro rebus ad liturgiam ct reliquias Sanctorum quoquo
modo pertinentibus. Sed nihil prohibet, quominus unus idemque Consuitor in utraque sectione numeretur. Erit autem Cardinalis Praefecti eos
Nobis proponere ad munus Consultoris assumendos, qui non solum vitae honestate, sed ea quoque scientia sint instructi, ut idonei ad suffragium in quaestionibus sibi commissis recte ferendum videantur.

I ·'
||U·
I Ib.lH
| H
l'||H
|*||M
[M
'

Igitur qui in primam sectionem ascribendi erunt, doctrina, integritate 415
spectati atque aetate provecti homines intelligant [27] onus sibi demandari maximi momenti, in quo cauta diligentia ac magna maturitate procedendum est.

Ii vero qui in altera sectione erunt annumerandi, pollere debent in pri- 416
mis scientia liturgiae, tum rerum affinium, ut historiae, hagiographiae,
cantus ecclesiastici et aliarum huiusmodi. Cum autem difficile admodum
sit plures invenire qui in omnibus his excellant, curandum erit, ut non­
nulli saltem sint, qui in aliqua ex doctrinis liturgiae finitimis vere sint
excellentes.
Itaque, cum ex una parte volumus ut ii omnes, qui in praesenti nume- 417
rantur Consultores, in eodem munere perseverent et primae sectioni
maneant aderipti, tum ex alia parte omnes et singulas Commissiones
quae Congregationi sacrorum Rituum hucusque fuerunt adicctae, hoc
Nostro Motu-Proprio supprimimus et omnino suppressas declaramus
Dilecto autem Filio Nostro Cardinali huius S. Congregationis Praefecto 418
in mandatis damus ut quamprimum Nobis viros proponat, qui secun­
dum praescripta Nostra possint a Nobis assumi ad munus Consultorum
sectionis secundae.
Robert!, Humberto Benigni ct loanne Mercati, Atque insuper, annuente eodem SS mo D no
nostro, Sacra eadem Congregatio sibi facultatem resonavit seligendi m posterum nonnullos
socios consulentes, qui ad opus apti videantur*.
DE NOVO ORDINE CONSUL TORUM PRO RE LITURGICA INSTITUENDO

149

ΠπηΜ

. Ifl*1
I

:

·
' ' dM

De festis localibus a Religiosis recolendis

Decretum SRC, 28 februarii 1914

AAS 6 (1914) 118-119; EL 28 (1914) 257-259; ME 26 (1914) 68-69

[Ί18] Rubricae in recitatione Divini Officii et Missarum celebratione
servandae ad normam Bullae Divino afflatu, tit. IX, num. 2 et 4, perspi­
cue docent quaenam Festa localia sub competenti ritu ex lege generali
Regulares, Kalendarium sive dioccesanum sive proprium habentes, cele­
brare teneantur. Quum tamen constet, anteactis temporibus ex mero
Induito sanctae Sedis nonnulla Festa pro utroque Clero alicui regno, aut
provinciae, aut dioecesi concessa fuisse, de quibus in memoratis Rubricis
et titulo nulla mentio, inde suborta est quaestio de obligatione Regula­
rium ad haec quoque festa celebranda.
420 Sacra porro Rituum Congregatio hanc quaestionem dirimere volens, et
insuper decernere quo Kalcndario uti debeant sive Ordines Regulares,
sive Religiosorum Congregationes aut Instituta, itemque alia nonnulla
circa eandem rem opportune definire, audito suffragio Commissionis
pro ordine psalteriali reformando constitutae, attentis tenore et mente
Bullae Divino afflatu et subsequendum Rubricarum et Decretorum,
omnibusque accurate perpensis, sequentia statuere censuit:

421 I. Ordines Regulares proprium omnino habere debent Kalendarium, quod
pariter adhibendum est a Monialibus et Sororibus eorumdem Ordinum.
422 II. Congregationes seu Instituta utriusque sexus a S. Sede approbata et
sub regimine unius praesidis generalis constituta, si ad recitationem di­
vini Officii teneantur, proprium pariter habeant Kalendarium.
423 III. Congregationes et Instituta, quae sive Ordinaria sive Apostolica auc­
toritate sint approbata, non tamen comprehendantur paragraphe prae­
cedenti, uti debenti Kalcndario dioecesano prouti iacet, additis iuxta
Rubricas, Officiis, quae ipsis peculiariter concessa sunt.

424 IV. Ordines, Congregationes et Instituta, proprio Kalcndario gaudentes,
amodo celebrare tantummodo debent officia localia Dedicationis et
Titularis ecclesiae cathedralis, nec non Festa solemniora Patronorum
principalium, ita ut non amplius teneantur ad Officia alicui regno, pro150

PIUSX

vinciae aut dioecesi concessa; neque ad Officia localia quae adnexam
habuerunt feriationem, nunc autem habent suppressam,

V. Quoad Festa localia, quae a Regularibus ut supra servanda sunt ipsi 425
uti debent Officio et Missa Clero saeculari concessis, nisi eadem 1119]
Festa ab ipsis Regularibus iam habeantur cum Officio et Missa magis
propriis.
VI. Si graves extent rationes ad aliqua Festa localia praeter recensita, pro 426
aliqua Religiosa familia conservanda, sacrae Rituum Congregationis iudicio subiiciantur, ut praedicta festa, quatenus opus sit, in Kalcndario
inseri possint.

DE FESTIS LOCAL IBUS Λ RELIGIOSIS RECOLENDIS

53

Editio typica Breviarii Romani

BREVIARIUM ROMANUM ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini resti­
tutum, S. Pii V Pontificis Maximi iussu editum aliorumque Pontificum
cura recognitum, Pii Papae X auctoritate reformatum. Romae, Typis
Polyglottis Vaticanis 1914.

427 [672] Cum pontificia Commissio per chirographum Ssmi D.N. Pii PP.
X die 2 iulii 1911 instituta ad novum Psalterii ordinem in Breviario
Romano disponendum et retractandas congruenter eidem ordini
Rubricas, ipsi Ssmo Domino nostro retulerit in Vaticana editione
Breviarii Romani, quae uno volumine continetur, esse omnia disposita et
impressa ad normam Bullae Divino afflatu et Motu proprio Abhinc duos
annos ac consequentium Decretorum, sacra Rituum Congregatio, de
mandato sanctissimi Domini nostri, ipsam editionem uti typicam ha­
bendam esse decernit, cui reliquae omnes editiones conformandae erunt
quaeque in posterum prorsus immutata manebit, donec praesidio opti­
morum codicum et veterum monumentorum absolutis omnibus, quibus
perficiendis longius tempus requiritur, nempe textu sacro recognito,
lectionibus historicis emendatis hymnisque revisis, Patrum et Doctorum
homiliis et sermonibus ad veram lectionem revocatis, extremam manum
operi adponendam Sedes apostolica iusserit.

N.B. - SRC, decreto diei 25 martii 1914, tamquam typicam approbavit
editionem Breviarii Ratisbonensem a domo editoriali Pustet apparatam;
die vero 27 martii editiones approbavit ceterorum Typographorum ip­
sius SRC, nempe Desclée, Marne, Dessain et Marietti (cf. AAS 6 [1914]
192-193; EL 28 [1914] 382-383).

152

PIUSX

54
De insuetis cultus titulis
pro ecclesiis et imaginibus non adhibendis

Decretum Congr. Rituum, 28 martii 1914

AAS6U914) 146-147,382; EL 28 (1914) 455456,521-522

[146] Nuper a sacra Rituum Congregatione exquisitum fuit: « An eccle- 428
sia dicari possit sacratissimo Cordi lesu eucharistico ciusque tituli Imago
seu Statua in altari maiori collocari?». Et sacra eadem Congregatio re­
spondendum censuit: « Episcopus Ordinarius loci in casu substituat ti­
tulum liturgicum tam pro ecclesia quam pro Imagine seu Statua cum respectivo festo die propria recolendo et Officio adprobato, ex. gr. Ssmi
Redemptoris, vel sacratissimi Cordis lesu, aut Ssmi Corporis Christi,
etc.: iuxta alia ipsius sacrae Congregationis responsa in similibus casi­
bus: quae omnino consonant praescriptioni sa. me. Pii Papae IX dici 13
ianuarii 1875 et decreto S. Universalis Inquisitionis feriae IV 27 maii
1891: servatis de celero quoad sacras imagines seu statuas decreto Tridentino sess. 25, de veneratione sanctorum et imaginum, et Constitutione
fel. rec. Urbani Papae VIII Sacrosancta Tridentina, 15 martii 1642 (Decr.
S. R. C. n. 810)».

En textus Decreti diei 27 maii 1891, ad calcem huius Decreti appositus:
[147] Decreto S. U. I. fcria IV 27 maii 1891 per litteras diei 30 eiusdem
mensis et anni communicato sacrae Rituum Congregationi, sancitum
fuit: Nova emblemata sacratissimi Cordis lesu in Eucharistia non esse ab
Apostolica Sede approbanda. Ad fovendam fidelium pietatem satis esse
imagines Ssmi Cordis lesu in Ecclesia iam usitatas et adprobatas; quia
cultus erga Ssmum Cor lesu in Eucharistia non est perfectior cultu erga
ipsam Eucharistiam, neque alius cultus erga Ssmum Cor lesu. Insuper
ad memoriam et normam revocata fuit praescriptio sa. me. Pii Papae IX
diei 13 ianuarii 1875, nempe « monendos esse fideles, etiam scriptores,
qui ingenia sua acuunt super iis aliisque id genus argumentis quae novi­
tatem sapiunt, ac sub pietatis specie insuetos cultus titulos, etiam
per ephemerides, promovere student, ut ab eorum proposito desistant
DE INSUETIS CUL TUS TITULIS NON ADHIBENDIS

ιίτίί· Ff jrwr

153

ac perpendant periculum quod subest pertrahendi fideles in errorem
etiam circa Fidei dogmata, et causam praebendi Religionis osoribus ad
detrahendum puritati doctrinae catholicae ac verae pietati ».

De eadem re ipsa SRC alium Decretum seu Declarationem tulit die 15 iulii
1914:

Super insuetos cultus titulos
1

430 [382] Edito decreto S. R C dic 28 martii 1914 « De insuetis cultus titu­
lis » Subdirector generalis consociationis, quam vocant a Corde lesu eu­
charistico, opportunum putavit secretis litteris significare multis Rmis
locorum Ordinariis nonnulla circa interpretationem ipsius decreti, non
adeo veritati innixa, et quae facile confusionem ingerunt. Quod quum
ad aures Ssmi Dni nostri Pii Papae X pervenerit, de cuius mandato
[383] decretum una cum altero S. Officii diei 27 maii 1891 evulgatum
fuerat, earumque litterarum tenorem Ipse noverit, agendi rationem prae­
dicti Subdirectoris eiusque incongruum zelum improbans, ad omnem
ambiguitatem praecavendam, quae ex illis secretis litteris oriri poterit,
haec quae sequuntur publicari iussit:

431 I. Decretum S. R. C. diei 28 martii 1914 iterum confirmari cum senten­
tia: In decisis et amplius.
432 II. Titulum « Cordis lesu eucharistici » permitti tantum posse in appro­
batis sub eo titulo confraternitatibus; dummodo idem hoc sensu accipia­
tur quo intelligitur sacratissimum Cor lesu prouti praesens est in Ssmo
Eucharistiae Sacramento.

433 III. Quum vero eiusmodi titulus non sit canonicus et liturgicus immo
novitatem sapiat, nunquam eum esse recognoscendum et admittendum
in sacra liturgia.

434 IV. Confraternitates autem quae eo titulo nuncupantur, nullum aliud fe­
stum tamquam proprium celebrare posse, nisi festum sacratissimi Cor­
dis lesu cum Ecclesia universali, vel festum Ssmi Corporis Christi.

154

PIUSX

Circa quaedam festa propria Religiosorum

Decretum SRC, 22 maii 1914
AAS 6 (1914) 283-284; EL 28 (1914) 387-390; ME 26 (1914) 171-172
(283) Ut debitae uniformitati in Ordinibus et Congregationibus religio­ 435
sis quoad rem liturgicam consulatur, et quaedam incommoda, quae ex
reformatione Kalendariorum generalium in Religiosorum provinciis,
conventibus, monasteriis aut domibus oriri possunt, propulsentur, sacra
Rituum Congregatio, audito suffragio Commissionis pro ordine psalteriali reformando constitutae, sequentia statuere censuit:

I. Festa Sanctorum Ordinis seu Congregationis, in ecclesiis coenobii, 436
monasterii aut domus, in quibus obierunt, vel eorum corpus aut insignis
reliquia asservatur, sub ritu Duplici secundae classis recolantur. Festis
vero Beatorum, sive solemniter sive aequipollentcr beatificationis honores
adepti sint, ritus duplex maius, in casu exposito, tribuatur: ritu tamen
duplici minori assignato Festis Beatorum huiusmodi pro reliquis eius­
dem religiosae provinciae conventibus, monasteriis seu Dominibus, quatenus
in Ordinis seu Congregationis Kalendario eis ritus tantummodo Semiduplex aut Simplex fuerit adseriptus. Servatis tamen legibus de occur­
rentia et concurrentia, et abolito, in casibus expositis, ritu superiori,
sicubi fuerit concessus.
II. Festa Sanctorum Ordinis seu Congregationis, qui sive in tota Ecclesia
sive in universo Ordine aut Congregatione extra diem obitus celebren­
tur, in die assignata iugiter recolantur, etiamsi eisdem Festis ritus altior
competat et qualitas Titularis propriae ecclesiae vel Patroni religiosae
provinciae accedat; servata tamen uniformitate cum clero saeculari,
quoties ab hoc iidem Sancti qua Patroni locorum principales, vel eccle­
siarum cathedralium Titulares extra diem pro tota Ecclesia vel pro uni­
verso Ordine aut Congregatione assignatam, celebrentur, ut uniformitas
inter utrumque clerum habeatur.
III. Festa Sanctorum Ordinis aut Congregationis, qui Patroni locorum 438
principales vel cathedralium ecclesiarum Titulares sint, a Religiosis
utriusque sexus eiusdem Ordinis aut Congregationis ibidem sub ritu
Duplici primae classis cum Octava, uti a clero sacculari, recolantur. Item
CIRCA QUAEDAM FESTA PROPRIA RELIGIOSORUM

155

·- ··*

w·

si Pesta Sanctorum vel Beatorum Ordinis aut Congregationis ritu supe­
riori a clero saeculari alicuius dioecesis aut loci recolantur, ibidem etiam
a Religiosis utriusque sexus eiusdem Ordinis aut Congregationis eodem
ritu [284] superiori celebrari poterunt, dummodo in dioecesi vel loco
eadem dic de huiusmodi Sanctis vel Beatis fiat Officium, qua fit in
Ordine aut Congregatione.

439 IV. Festa Beatorum, etiam sicubi sub ritu altiori, quam apud Ordinem
universum aut Congregationem, celebrentur, in die quo apud Kalendarium generale Ordinis aut Congregationis inscribuntur, inviolate reco­
lenda sunt, et a Sociis minime separentur; attamen Beati proprii nomen
et gesta, quae seiuncta sint, nomini et gestis Sociorum praeferantur.
440 V. Si Festa Sanctorum aut Beatorum Ordinis vel Congregationis, quae
hucusque in die obitus et cum magno populi concursu agebantur, in po­
sterum, ob Kalendarii reformationem, extra eamdem diem celebranda
sint; poterit Superior generalis permittere ut in ecclesiis conventuum,
monasteriorum aut domorum, in quibus iidem Sancti aut Beati obierunt,
vel eorum corpus aut insignis reliquia asservantur, unica Missa cantata et
alia lecta more festivo de iisdem in praefato die obitus celebrentur,
dummodo non occurrat Festum Duplex primae classis, aut aliquod ex
Officiis Duplicia primae classis impedientibus.

156

PIUS X

56
De luce electrica super altari non adhibenda

Decretum Congr. Rituum, 24 iunii 1914

AAS 6 (1914) 352-353; EL 28 (1914) 465-467

(352/ Expostulatum est a sacra Rituum Congregatione utrum lux elec- 441
trica, quemadmodum vetita est una cum candelis ex cera super altari
iuxta declarationem seu decretum n. 4206 diei 22 novembris 1907, ita
etiam in gradibus superioribus ipsius altaris vel ante sacras imagines seu
statuas super eisdem gradibus et altari positas prohibita sit?
Et sacra eadem Congregatio, audito etiam specialis Commissionis voto,
rescribendum censuit: Affirmative et ad mentem.
[551] Mens est: S. R. C. hanc nacta occasionem, cum innotuerit nonnul­
lis in locis tales abusus invaluisse, ut circa aediculas Sanctorum in pariete
super altare positas, et vel in ipsis altaris gradibus ubi candelabra collo­
cantur, parvae lampades electricae variis distinctae coloribus disponan­
tur- quod profecto minus convenit gravitati et dignitati sacrae Liturgiae
propriae et decori Domus Dei - facto verbo cum Sanctissimo, etiam atque
etiam Rmos Ordinarios in Domino hortatur ut pro sua religione invigi­
lent ne S. C. decreta posthabeantur, et ecclesiarum rectores doceant
quae in casu, iuxta decreta, permissa quaeque vetita sunt.
Summa autem Decretorum haec est: Lux electrica vetita est, non solum
una cam candelis ex cera super altaribus (4097), sed etiam loco candelarum
vel lampadum, quae coram Ssmo Sacramento vel Reliquiis Sanctorum
praescriptae sunt. Pro aliis ecclesiae locis et ceteris casibus, illuminatio
electrica, ad prudens Ordinarii iudicium, permittitur, dummodo in omnibus
servetur gravitas, quam sanctitas loci et dignitas S. Liturgiae postulant
(3869, 4206 et 4210 ad 1). Nec licet tempore expositionis privatae vel
publicae interiorem partem ciborii cum lampadibus electricis in ipsa
parte interiori collocatis illuminare, ut Ssma Eucharistia melius a fideli­
bus conspici possit (4275).

DE L UCE EL EC TRICA SUPER AL TARI NON ADHIBENDA

15 7

De vi approbationis Propriorum

Deer. SRC, 28 novembres 1914
AAS 6 (1914) 673. EL 28 (1914) 706; ME 27 (1915) 17-18

Etsi hoc documentum chronologice ad Pontificatum Pii X non pertineat,
tamen hic ponitur ad colligenda omnia quae ad reformationem librorum li­
turgicorum spectant.
442 [673] Quum R.mi Ordinarii locorum et Moderatores Ordinum Regularium
aliorumquc Institutorum, obtenta adprobatione respectivi Kalendarii
proprii vel Variationum seu Additionum particularium, ad normam de­
creti generalis S. R. C. diei 28 octobris 1913, etiam Propria Officiorum
reformata ipsimet sacrae Congregationi examinanda et adprobanda subiecerint, sacra eadem Congregatio, pro Officiorum Propriis iam adprobatis vel in posterum adprobandis, necessarium et opportunum decla­
rare censuit, prouti expresse declarat: Per huiusmodi adprobationem,
praesertim Lectionum secundi nocturni, nullo modo intclligi ac dici
posse diremptas quaestiones hixtoricas circa res gestas, in eisdem Pro­
priis et Lectionibus commemoratas, ac potissimum circa Sanctorum vel
Beatorum, maxime antiquioris aevi, monachatum eorumque pertinen­
dam ad unum vel alium Ordinem.

158

PIUSX

58
Circa syllabas hypermetricas in hymnis

Responsio ad dubium, SRC 14 maii 1915
AAS 7 (1915) 237; SRC 4329; EL 29 (1915) 321; ME 27 (1915) 300
Etsi hoc documenum chronologice ad Pontificatum Pii X non pertineat,
tamen hic ponitur ad colligenda omnia quae ad reformationem cantus gre­
goriani spectant.

[2)7] t\ Sacra Rituum Congregatione pluries expostulatum fuit: Utrum 443
regula descripta in Antiphonario Vaticano circa syllabas hypermetricas,
quae frequenter occurrunt in cantu hymnorum, scilicet quod ipsae non
elidantur, sed distinctae pronuncientur propriaque nota cantentur,
stricte et rigorose interpretanda sit, an e contra liceat etiam ipsas syllabas
elidere, praesertim si in praxi id facilius et convenientius censeatur?
Et Sacra eadem Congregatio, audita specialis Commissionis pro cantu li­
turgico gregoriano sententia, propositae quaestioni, re sedulo perpensa,
ita rescribendum consuit: Negative ad primam partem, affirmative ad
secundam.

CIRCA SYLLABAS HYPERMETRICAS IN HYMNIS

159

Actuosa fidelium participatio liturgiae

Ex epist. card. P. Gaspard, S.S. a Secretis Status, ad P./X.M. Marcet, OSB,
Montis Serrati abbatem, occasione Congressus liturgici, 15 mardi 1915

Segreteria di Stato di S.S. n. 4820; Vida cristiana (Montserrat), num
Pentecostes 1915; QLP 5 (1920) 258-59; DP I, 52

Diltondere tra i fedeli la conoscenza esatta della Liturgia, istillare nei 444
cuori il gusto sacro per le formule, riti e canti, con cui, uniti alia loro
Madré comune, la Chiesa, prestano culto a Dio, attrarli ad una partecipazione attiva dei misteri sacri e delle feste ecclesiastiche, tutto questo
deve servire mirabilmcnte ad associare il popolo al Sacerdote, portario
alia Chiesa, nutrirgli la picta, infervorargli la fede e migliorargli la vita.

ACTUOSA FIDELIUM PARTICIPATIO LITURGIAE

163

Super cultu
sacratissimi Cordis lesu Eucharistici

Litterae Congr. S. Officii ad Emum D. Card. Archiepiscopum Parisiensem, 3 aprilis 1915

AAS 7 (1915) 205-206

445 [205] Ad omnes dubietates et anxietates tollendas quae post evulgata
sacrae Rituum Congregationis Decreta dierum 28 martii et 15 iulii anni
superioris istic inter fideles exortae perhibentur, flagitabat nuper Emi­
nentia Tua explicitam Sanctae Sedis declarationem super dubio: « Num
titulus Cor lesu Eucharisticum servet sensum, quibuscumque non ob­
stantibus, quem habet in ultima Collectione (Raccolta) Indulgentiarum
anni 1898 et in Brevi dato a Leone XIII die 16 februarii 1903 ».

tur. Nil igitur mirum si, inolescente postea devotione erga sacratissimum
Cor lesu Eucharisticum, constanter ab Apostolica Sede declaratum
fuerit « cultum erga sacratissimum Cor lesu in Eucharistia non esse
perfectiorem cultu erga ipsam Eucharistiam neque alium a cultu erga
sacratissimum Cor lesu ».

Ex quibus omnibus plane consequitur devotionem erga sacratissimum 448
Cor lesu Eucharisticum nedum unquam a Sancta Sede improbatam
haud fuisse, quin immo pluries positive recognitam: hoc tamen omnino
et non alio sensu, nova vero circa eam emblemata, imagines, titulos ac
festivitates liturgicas ideo potissimum vetitas fuisse, ne forte simplicium
animis, novitatis amore captis, devotionem ipsam in erroneos vel minus
opportunos sensus deflectentibus, res tam sancta obloquentium dicteriis
exponeretur.
Dum Te igitur precor ut huius adeo salutaris devotionis frequentatores,
veram et genuinam /Xpostolicae Sedis mentem prudenter edoctos, in
sancto proposito confirmare satagas, honori mihi duco...

446 Re delata ad supremam hanc sacram Congregationem sancti Officii,
cuius est curare ne fidei puritas cocni quacumque permixtione turbetur,
omnibus eadem mature perpensis, in plenario conventu habito feria IV
die 24 martii anni currentis, respondendum censuit: « Adfirmative; et ad
mentem. Mens est ut firma et immutata remanere debeant Decreta Sanctae
Sedis quoad emblemata, imo etiam quoad partem liturgicam [206] de­
votionis erga Cor lesu Eucharisticum; attamen devotio ipsa erga Cor
lesu Eucharisticum haberi debeat ut adprobata ab Apostolica Sede in
sensu declarationis quae continetur in ultima Collectione Indulgentia­
rum anno 1898 edita ».

447 Quam quidem responsionem perpetuo hac super re Ecclesiae sensui
apprime consonam facile inveniet quisquis paulisper secum reputet in
ipsis Breviarii Romani lectionibus pro Officio festi sacratissimi Cordis
lesu iamdiu concesso, commendari praecipue « caritatem Christi pa­
tientis et pro humani generis redemptione morientis atque in suae mor­
tis commemorationem instituentis sacramentum corporis et sanguinis
sui, ut [eam] fideles sub sacratissimi Cordis symbolo devotius ac ferven­
tius recolant, eiusdemque fructus uberius percipiant »; et festum Ssmi
Corporis Christi cum eiusdem sacratissimi Cordis festo in sacra Liturgia
ita coniungi ut alterum alterius quasi sequela et complementum videa164

BENEDICTUS XV

I

SUPER CUL TU SACRA TISSIMI CORDIS IESU EUCHARISTICI

165

8'1

Facultas Missam ter celebrandi
in Commemoratione
omnium Fidelium Defunctorum

Const. Apost. “Incruentum akaris sacrificium” Benedicti XV, 10 augusti
1915
AAS 7 (1915) 401-404; EL 29 (1915) 449-453
449 [401] INCRUENTUM ALTzXRIS SACRIFICIUM, utpote quod a sacrificio Crucis
nihil natura ipsa differat, non modo caelitibus afferre gloriam, et iis qui
in miseriis huius vitae versantur ad remedium et salutem prodesse, sed
etiam ad animas fidelium qui in Christo quieverint expiandas quamplurimum valere, perpetua et constans Ecclesiae sanctae doctrina fuit.
1 luius vestigia et argumenta doctrinae, quae quidem, saeculorum decur­
su, tum christianorum universitatem praeclarissimis affecit solaciis, tum
optimum quemque in admirationem infinitae Christi caritatis rapuit, in
pervetustis latinac et orientalis Ecclesiae Liturgiis, in scriptis Sanctorum
Patrum, denique in pluribus antiquarum Synodorum decretis expressa
licet et manifesta deprehendere. Id ipsum autem Oecumcnica Tridentina
Synodus sollemniore quadam definitione ad credendum proposuit, cum
docuit «animas in Purgatorio detentas fidelium suffragiis, po[402]tissimum vero acceptabili Altaris sacrificio iuvari », eosque anathemate
perculit, qui dicerent, sacrum non esse litandum « pro vivis et defunctis,
pro peccatis, poenis satisfactionibus et aliis necessitatibus ». Neque vero
rationem agendi huic docendi rationi dissimilem unquam secuta est pia
Mater Ecclesia; nullo enim tempore destitit Christifideles vehementer
hortari, ne paterentur, defunctorum animas iis carere utilitatibus, quae
ab eodem Missae sacrificio uberrime profluerent. Qua tamen in re hoc
laudi Christiano populo verti debet, nunquam eius pro defunctis stu­
dium industriamque defuisse: ac testis Ecclesiae historia est, cum fidei
caritatisque virtutes altius insiderent animis, actuosiorem tunc operam ct
reges ct populos, ubicumque patebat catholicum nomen, in eluendas
Purgatorii animas contulisse.
450 Ea ipsa profecto effecit tam incensa maiorum pietas, ut, plura ante sae­
cula, in Regno Aragoniac, consuetudine paulatim inducta, die Sollemnis
166

BENEDICTUS XV

hn'

Commemorationis omnium defunctorum sacerdotes saeculares sacrum
bis peragerent, ter vero regulares, quod privilegium Decessor Noster
immortalis memoriae Benedictus XIV non modo, justis de causis, con­
firmavit, verum etiam, rogatu Ferdinandi VI I lispaniarum Regis Catho­
lici, itemque loannis V Lusitaniae Regis, Litteris Apostolicis, die 26 mensis
Augusti a. 1748 datis, ita produxit, ut cuilibet sacerdoti e regionibus
utrique Principi subicctis facultatem faceret ter eadem in Sollemni
Commemoratione litandi.

Procedente autem tempore, permulti, tum sacrorum Antistites, tum ex
omni ordine cives, iterum et saepius supplices preces Apostolicae Sedi
adhibuerunt, ut eiusmodi privilegio ubique gentium liceret uti: eademque de re a proximis Decessoribus Nostris et a Nobismetipsis, in hi­
sce Pontificatus Nostri primordiis, postulatum est haud semel. Nec vero
dixeris, causas, quae ad propositum olim afferrentur, iam nunc defecis­
se: quin immo et exstant adhuc ct ingravescunt in dies. Etenim Christifidelium, qui Missas in defunctorum solacium celebrandas vel quovis
modo statuerint vel testamento legaverint, pia haec in/4O3jstituta et le­
gata dolendum est partim deleta esse, partim ab iis neglegi qui minime
omnium debeant. Huc accedit, ut ex iis ipsis, quorum explorata religio
est, non pauci redituum imminutione cogantur, ad contrahendum Mis­
sarum numerum, supplices Apostolicam Sedem adire.
Nos igitur, denuo conscientiam eorum graviter onerantes, qui suo hac in
rc officio non satisfaciant, caritate in defunctorum animas, qua vel a
pueris incensi sumus, vehementer impellimur, ut omissa cum ingenii ea­
rum detrimento suffragia, quantum in Nobis est, aliquo pacto supplea­
mus. Ea quidem miseratio hodie maiorem in modum Nos permovet,
cum, luctuosissimi belli facibus Europae fere omni admotis, cernimus
ante Nostros paene oculos tantam hominum copiam, aetate florentium,
immaturam in proelio mortem occumbere; quorum animabus expiandis
etsi defutura non est propinquorum pietas, eam tamen necessitati parem
quis dixerit? Quandoquidem vero communis omnium Pater divino
consilio facti sumus, filios vita functos, Nobis carissimos et desideratis­
simos, volumus, paterna cum largitate, congesti e Christi lesu meritis
thesauri abunde participes efficere.

Itaque, invocato caelestis Sapientiae lumine auditisque aliquot Patribus
S.R.E. Cardinalibus e Sacris Congregationibus de disciplina Sacramento­
rum et Sacrorum Rituum, haec quae sequuntur in perpetuum statuimus.

1. Liceat omnibus in Ecclesia universa Sacerdotibus, quo die agitur Sol­
lemnis Commemoratio omnium fidelium defunctorum, ter sacrum face­
re; ea tamen lege, ut unam e tribus Missis cuicumque maluerint applica­
re et stipem percipere queant; teneantur vero, nulla stipe percepta,
FACUL TAS TER CELEBRANDI IN COMM OMNIUM DEFUNCTORUM

167

icare alteram Missam in suffragium omnium fidelium defunctorum,
tertiam ad mentem Summi Pontificis, quam satis superque declaravimus

454 II. Quod Decessor Noster Clemens XIII Litteris die 19 mensis Maii a.
1761 datis concessit, id est ut omnia altaria essent eo ipso Sollemnis
Commemorationis die privilegiata, id, quatenus opus sit, auctoritate
Nostra confirmamus.

455 [404] III. Tres Missae, de quibus supra diximus, sic legantur, quemad­
modum fel. rec. Decessor Noster Benedictus XIV pro Regnis Hispaniae
et Lusitaniae praescripsit.
Qui unam tantummodo Missam celebrare velit, eam legat quae in Missa// inscribitur legenda in Commemoratione omnium fidelium defunctorum;
eandem adhibeat qui Missam cum cantu celebraturus sit, facta ei pot­
estate anticipandae alterius et tertiae.
456 IV. Sicubi acciderit, ut Augustissimum Sacramentum sit expositum pro
Oratione XL Horarum, Missae de Requie, cum vestibus sacerdotalibus
coloris violacei necessario dicendae (Decr. Gen. S.R.C. 3177-3864 ad 4),
ne celebrentur ad Altare Expositionis.
457 Quod reliquum est, pro certo habemus fore, ut omnes catholici orbis
Sacerdotes, quamquam sibi licebit die Sollemnis Commemorationis om­
nium fidelium defunctorum semel tantum litare, velint libenter studioseque insigni privilegio uti quod largiti sumus. Impense vero omnes
Ecclesiae filios hortamur, ut, memores officii, quo erga fratres, Purga­
torii igne cruciatos, non uno ex capite obligantur, frequentes eo die sa­
cris, summa cum religione, intersint. Ita futurum certe est, ut, immensa
refrigerationis unda ex tot salutaribus piaculis in Purgatorium defluente,
frequentissimae quotannis defunctorum animae inter beatos triumphan­
tis Ecclesiae caelites feliciter cooptentur.

458 Die 10 octobris 1915, Congr. Rituum hanc concessionem extendit ad
cerdotcs ritus ambrosiani: AAS 7 (1915) 497; ME 28 (1916) 11-12.
Die vero 22 martii 1916, Congr. pro Ecclesiis Orientalibus declaravit
hanc eandem concessionem extendi non posse ad sacerdotes ritus orien­
talis: AAS 8 (1916) 104-105; ME 28 (1916) 182.

168

BENEDICTUSXV

4

De sacerdotum et sacrorum ministrorum
numero in benedictione
et consecratione sanctorum Oleorum

Decretum Congr. Rituum, 23 februarii 1916
AAS 8 (1916) 73; EL 30 (1916) 130-131

[7)] Quum ob praesens immane diuturnumque bellum sacerdotes et 459
sacri ministri, qui ad benedictionem et consecrationem sanctorum Oleo­
rum peragendam iuxta Pontificale Romanum requiruntur, utpote mili­
tiae addicti et obstricti ita deficiant, ut pauci tantum sacrae caeremoniae
intéressé possint, nonnulli sacrorum antistites SSmum Dominum no­
strum Benedictum Papam XV suppliciter exorarunt, ut in hisce circum­
stantiis a praescripto sacerdotum et sacrorum ministrorum numero, in
casu et ad effectum enunciatum, dispensare dignaretur. Sanctitas porro
Sua, has preces ab infrascripto Cardinali Sacrae Rituum Conregationi
Pro-Praefecto relatas peramanter excipiens, indulgerc dignata est, ut
Rmi Archiepiscopi et Episcopi intra fines nationum belligerantium, tum
hoc anno, tum durante clericorum defectu proveniente ex hoc bello,
consecrationem sanctorum oleorum conficere valeant eo presbyterorum
et sacrorum ministrorum numero, qui pro loci rerumque adiunctis
reperiri poterit; dummodo tamen minor non sit ternario numero ex
quolibet gradu, cum facultate deficientibus subdiaconis substituendi
acolythos.
Nola - Haec concessio habitualiter invenietur in facultatibus Ordinariis
Missionum datis. Sed L. Buijs in commentario ad has facultates adnotat,
notitiam desumens a P. Cappello in opere qui inscribitur Tractatus canomco-morahs de Sacramentis, Vol. Ill De extrema Unctione, ed. 2°,
Romae 1942: « Benedictus XV die 21 martii 1916, pro quibusdam
regionibus concessit Adminitratoribus Apostolicis et Vicariis Capitulari­
bus, charactere episcopali destitutis, itemque Vicariis Generalibus, qui
dioeceses regebant, a quibus episcopi aberant, privilegium conficiendi
olea sacra perdurante bello ct per tres menses ab inita pace, servatis
omnibus de iure servandis. Notandum hic non tantum fieri sermo de
DE SACERDO TUM NUMERO IN CONSECRA TIONE OL EORUM

169

oleo infirmorum (ut in facultatibus pro Missionibus), sed de omnibus
oleis sacris. - In ecclesiis orientalibus oleum infirmorum benedici solet
ab ipso sacerdote qui administrat extremam unctionem. Post extremam
unctionem quod reliquum est comburitur » (Periodica 49 [1960] 358).
Sed huius concessionis mentio non invenitur in Acta Apostolicae Sedis
illius anni.

De lampade coram Ss.mo Sacramento

Decretum Congr. Rituum, 23 februarii 1916

AAS 8 (1916) 72-73; EL 30 (1916) 129
Instantibus pluribus Ordinariis locorum, in quibus ad nutriendam 460
lampadem coram Ss.mo Sacramento ardentem, ob peculiares circum­
stantias, sive ordinarias sive extraordinarias, oleum olivarum non habe­
tur vel ob gravem penuriam aut summum pretium, non absque magna
difficultate, comparari potest, S. Rituum Congregatio, inhaerens decreto
n. 3121, Plurium Dioecesium, d. d. 14 iunii 1864, aliisque subsequentibus
declarationibus etiam rccentioribus, rescribendum censuit: « Inspectis
circumstantiis cnunciatis iisque perdurantibus, remittendum prudentiae
Ordinariorum, ut lampas, quae diu noctuque collucere debet coram
Sanctissimo Sacramento, nutriatur, in defectu olei olivarum, aliis oleis,
quantum fieri potest, vegetalibus, aut cera apum pura vel mixta, et ulti­
mo loco etiam luce electrica adhibita; si Sanctissimo placuerit ».
Quibus omnibus Sanctissimo Domino Nostro Benedicto Papae XV per
infrascriptum Cardinalem Sacrae Rituum Congregationi Pro-Praefectum
relatis, Sanctitas Sua rescriptum eiusdem sacri Consilii ratum habens,
quoad lampadem accensam ad Ss.mum Sacramentum debite honoran­
dum praescriptam, in casibus et modis superius expositis, rem omnem
prudenti iudicio Ordinariorum, cum facultatibus necessariis et oppor­
tunis, benigne remisit.

BENEDICTUS XV

DE LAMPADE CORAM SS MO SACRAMENTO

B. V. Maria vestimentis sacerdotalibus induta
repraesentari prohibetur

Decretum Congr. S. Officii, 8 aprilis 1916
AAS8(1916) 146

461 Cum recentioribus praesertim temporibus pingi atque diffundi coepissent
imagines exhibentes Beatissimam Virginem Mariam indutam vestibus
sacerdotalibus, Emi ac Rmi DD. Cardinales Inquisitores Generales, re
diligenter perpensa, fer. IV, die 15 ianuarii 1913, decreverunt: « imaginem
B. Mariae Virginis vestibus sacerdotalibus indutae esse reprobandam ».
Feria vero IV, die 29 martii 1916, huiusmodi Decretum publicandum
mandarunt.

172

BENEDICTUS XV

7

Gradus celebrationis Commemorationis
omnium Fidelium Defunctorum

Decretum SRC, 28 februarii 1917

AAS 9 (1917) 186; EL 32 (1917) 193-194; SRC 4341; ME 29 (1917) 168

[186] Quo universi Cleri Populique fidelis in Commemoratione omnium 462
fidelium defunctorum par et consors ferveat pietas, atque coniuncta suffra­
gia magis prosint animabus in Christo quiescentibus; itemque sacra Li­
turgia in Eucharistico sacrificio litando divinoque Officio persolvendo,
uniformi ac solemni ritu in universa Ecclesia peragatur, Sanctissimus
Dominus noster Benedictus Papa XV, ex Sacrae Rituum Congregationis
consulto, suprema auctoritate Sua, statuit ac decrevit: Solemnem Com­
memorationem omnium fidelium defunctorum, ex Constitutione Apostolica Incruentum Altaris, die 10 Augusti 1915 edita, ampliori privilegio
trium Missarum de Requie auctam, Festis solemnioribus primariis ritus
duplicis primae classis et Ecclesiae universalis amodo esse aequiparandam, adeo ut omnia et singula Festa propria locorum, Ecclesiarum, Or­
dinum seu Congregationum aliorumque Institutorum particularium ex­
cludat, excepta tamen Dominica, quae die secunda Novembris occurrat;
quo in casu eadem Commemoratio cum suis privilegiis in diem imme­
diate sequentem de more transferatur. Sancivit insuper Sanctitas Sua, ut
Kalendaria et Propria particularia, nullo excepto, huic Decreto confor­
mari debeant.

GRADUS CELEBRA TIONIS COMM OMNIUM FIDELIUM DEFUNCTORUM

173

8

Codex iuris canonici

Evulgatus a Benedicto XV per Const. zXpost. “Providentissime Mater
Ecclesia”, 27 maii 1917. I lie referuntur canones ad Liturgiam spectantes
AAS 9 (1917) II pars, pp. 1-593

Liber I. - NORMAE GENERALES
463 Can. 2. - Codex, plerumque, nihil decernit de ritibus et caeremoniis
quas liturgici libri, ab Ecclesia Latina probati, servandas praecipiunt in
celebratione sacrosancti Missae sacrificii, in administratione Sacramen­
torum et Sacramentalium aliisque sacris peragendis. Quare omnes liturgicae leges vim suam relinent, nisi earum aliqua in Codice expresse cor­
rigatur.

Liber II.-DE PERSONIS
464 Can 87. - Baptismate homo constituitur in Ecclesia Christi persona cum
omnibus Christianorum iuribus et officiis, nisi, ad iura quod attinet, ob­
stet obex, ecclesiasticae communinois vinculum impediens, vel lata ab
Ecclesia censura.
465 Can 107. - Ex divina institutione sunt in Ecclesia clerici a laids distincti,
licet non omnes clerici sint divinae institutionis; utrique autem possunt
esse religiosi.

Pars. I - DE CLERICIS

Sectio I. - De clericis in genere

466 Can. 108. - § 1. Qui divinis ministeriis per primam saltem tonsuram
mancipati sunt, clerici dicuntur.
§ 2. Non sunt omnes in eodem gradu, sed inter eos sacra hierarchia est
in qua alii aliis subordinantur.
§ 3. Ex divina institutione sacra hierarchia ratione ordinis constat Epi­
scopis, presbyteris et ministris; ratione jurisdictionis, pontificatu supremo
174

BENEDICTUS XV

et episcopatu subordinate; ex Ecclesiae autem institutione alii quoque
gradus accessere.
Can. 109. - Qui in ecclesiasticam hierarchiam cooptantur, non ex populi 467
vel potestatis saecularis consensu aut vocatione adleguntur; sed in gradi­
bus potestatis ordinis constituuntur sacra ordinatione; in supremo ponti­
ficatu, ipsomet iure divino, adimpleta conditione legitimae electionis
ciusdemque acceptationis, in reliquis gradibus iurisdictionis, canonica
missione.

Titulus I. - De clericorum adscript! one alicui dioecesi

Can. 111. - § 1. Quemlibet clericum oportet esse vel alicui dioecesi vel 468
alicui religioni adseriptum, ita ut clerici vagi nullatenus admittantur.
§ 2. Per receptionem primae tonsurae clericus adseribitur seu, ut aiunt,
incarJinalnr dioecesi pro cuius servitio promotus fuit.
Titulus II. - De iuribus et privilegiis clericorum

Can. 118. - Soli clerici possunt potestatem sive ordinis sive iurisdictionis 469
ecclesiasticae ct beneficia ac pensiones ecclesiasticas obtinere.
Can. 119. - Omnes fideles debent clericis, pro diversis eorum gradibus 470
et muneribus, reverentiam, seque sacrilegio delicto commaculant, si
quando clericis realem iniuriam intulerint.

Titulus III. - De obligationibus clericorum
Can. 124. - Clerici debent sanctiorem prae laicis vitam interiorem et ex­ 471
teriorem ducere eisque virtute et recte factis in exemplum excellere.
472
Can. 125. - Curent locorum Ordinarii:
1° Ut clerici omnes poenitentiae sacramento frequenter conscientiae ma­
culas eluant;
2° Ut iidem quotidie orationi mentali per aliquod tempus incumbant,
sanctissimum Sacramentum visitent, Deiparam Virginem mariano rosa­
rio colant, conscientiam suam discutiant.

Can. 126. - Omnes sacerdotes saeculares debent tertio saltem quoque 473
anno spiritualibus exercitiis, per tempus a proprio Ordinario determi­
nandum, in pia aliqua religiosave domo ab eodem designata vacare ne­
que ab eius quisquam eximatur, nisi in casu particulari, iusta de causa ac
de expressa eiusdem Ordinarii licentia.
CODEX IURIS CANONICI

175

tm

474 Can. 127. - Omnes clerici, praesertim vero presbyteri, speciali obligatione
tenentur suo quisque Ordinario reverentiam et obcdientiam exhibendi.
Titulus IV. - De officiis ecclesiasticis

475 Can. 145 - § 1. Officium ecclesiasticum lato sensu est quodlibet munus
quod in spiritualem linem legitime exercetur; stricto autem sensu est
munus ordinatione sive divina sive ecclesiastica stabiliter constitutum, ad
normam sacrorum canonum conferendum, aliquam saltem secumferens
participationem ecclesiasticae potestatis sive ordinis sive jurisdictionis.
Titulus VI. - De reductione clericorum ad statum laicalem

476 Can. 211. — § 1. Etsi sacra ordinatio, semel valide recepta, numquam ir­
rita fiat, clericus tamen maior ad statum laicalem redigitur rescripto
Sanctae Sedis, decreto vel sententia ad normam can. 214, demum poena
degradationis.
§ 2. Clericus minor ad statum laicalem regreditur, non solum ipso facto
ob causas in iurc descriptas, sed etiam sua ipsius voluntate, praemonito
loci Ordinario, aut eiusdem Ordinarii decreto iusta de causa lato, si
nempe Ordinarius, omnibus perpensis, prudenter iudicaverit clericum
non posse cum decore status clericalis ad ordines sacros promoveri.

SECTIO II. - De clericis in specie
Titulus VII - De suprema potestate deque iis qui eiusdem
sunt ecclesiastico iurc participes
Caput IV. - De Curia Romana
477 Can. 249. - § 1. Congregationi de disciplina Sacramentorum proposita
est universa legislatio circa disciplinam septem Sacramentorum, incolu­
mi iurc Congregationis S. Officii circa ea quae in can. 247 statuta sunt,
et Sacrorum Rituum Congregationis circa ritus et caeremonias quae in
Sacramentis conficiendis ministrandis et recipiendis servari debent.
§ 2. Ad illam itaque spectant ea omnia, quae decerni concedique solent
tum in disciplina matrimonii, tum in disciplina aliorum Sacramentorum
nec non in celebratione Sacrificii Eucharistici, iis tantum exceptis quae
aliis Congregationibus reservata sunt.
478 Can. 253. - § 1. Congregatio Sacrorum Rituum ius habet videndi et sta­
tuendi ea omnia quae sacros ritus et caeremonias Ecclesiae Latinae
proxime spectant, non autem quae latius ad sacros ritus referuntur,
176

BENEDICTUS XV

cuiusmodi sunt praecedentiae iura aliaquc id genus, de quibus sive ser­
vato ordine iudiciario sive in linea disciplinari disceptetur.
§ 2. Eius proinde est praesertim advigilare, ut sacri ritus ac caeremoniae
diligenter serventur in Sacro celebrando, in Sacramentis administrandis,
in divinis officiis persolvendis, in iis denique omnibus quae Ecclesiae
Latinae cultum respiciunt; dispensationes concedere opportunas; insi­
gnia et honoris privilegia tam personalia et ad tempus, quam localia et
perpetua, quae ad sacros ritus vel caeremonias pertineant, elargiri et ca­
vere ne in haec abusus irrepant.
§ 3. Denique ea omnia agit quae ad beatilicationem et canonizationem
Servorum Dei vel ad sacras reliquias quoquo modo referuntur.

Caput V. - De Legatis Romani Pontifias

Can. 269. - § 1. Legati Ordinariis locorum liberum suae iurisdictionis 479
exercitium relinquant.
§ 2. Licet forte charactere episcopali careant, praecedunt tamen omni­
bus Ordinariis qui non sint cardinalitia dignitate insigniti.
§ 3. Si charactere episcopali sint aucti, possunt sine Ordinariorum licen­
tia in omnibus eorum ecclesiis, excepta cathedrali, populo benedicere et
officia divina etiam in pontificalibus, adhibito quoque throno et baldachino, peragere.
Caput VI. - De Patriarchis, Primatibus, Metropolitis

Can. 272. - Provinciae ecclesiasticae praeest Metropolita seu Archiepi- 480
scopus; quae dignitas coniuncta est cum sede espiscopali a Romano Pon­
tifice determinata vel probata.
Can. 275. - Metropolita obligatione tenetur, intra tres menses a conse­ 481
cratione vel, si iam consecratus luerit, a provisione canonica in Concistorio, per se vel per procuratorem a Romano Pontifice pallium petendi,
quod significat potestatem archicpiscopalem.
Can. 276. - Quare ante pallii impositionem, excluso speciali induito 482
apostolico, ipse illicite poneret actus sive iurisdictionis metropolitanae,
sive ordinis episcopalis in quibus, ad normam legum liturgicarum, usus
pallii requiritur.
Can. 277. - Metropolita uti potest pallio intra quamlibet ecclesiam etiam 483
exemptam suae provinciae in Missarum sollemnibus, diebus in Pontifi­
cali Romano designatis aliisque lorte sibi concessis; nullatenus vero extra
provinciam, etsi Ordinarii loci consensus accedat.
CODEX IURIS CA NONICI

17 7

Μ.
N’

*/

484 Can. 278. - Si Metropolita pallium amittat vel ad aliam sedem archiepiscopalem transferatur, novo indiget pallio.
485 Can. 279. - Pallium neque commodari potest neque donari nec in morte
alicui relinqui, sed omnia pallia quae Metropolita obtinuit, cum eodem
sunt sepelienda.

Titulus VIII. - De potestate episcopali
deque iis qui de eadem participant

Caput I. - De Episcopis

486 Can. 329. - § 1. Episcopi sunt Apostolorum successores atque ex divina
institutione peculiaribus ecclesiis praeficiuntur quas cum potestate ordi­
naria regunt sub auctoritate Romani Pontificis.
§ 2. Eos libere nominat Romanus Pontifex.
§ 3. Si cui collegio concessum sit ius eligendi Episcopum, Servetur prae­
scriptum can. 321.
487 Can. 333. - Nisi legitimo impedimento prohibeatur, promotus ad epi­
scopatum, etiamsi S. R. E. sit Cardinalis, debet, intra tres menses a re­
ceptis apostolicis litteris, consecrationem suscipere, et infra quatuor ad
suam dioccesim pergere, salvo praescripto can. 238, § 2.

488 Can. 334. - § 1. Episcopi residentiales sunt ordinarii et immediati pasto­
res in dioecesibus sibi commissis.
§ 2. In regimen tamen dioecesis neque per se neque per alios, nec ullo
sub titulo sesc ingerere possunt, nisi prius eiusdem dioecesis possessio­
nem canonice ceperint; sed si ante suam ad episcopatum designationem
vicarii capitulares, officiales, oeconomi fuerint renuntiati, haec officia
etiam post designationem retinere et exercere possunt.
§ 3. Canonicam dioecesis possessionem capiunt Episcopi residentiales
simul ac in ipsa dioecesi vel per se vel per procuratorem apostolicas lit­
teras Capitulo ecclesiae cathedralis ostenderint, praesente in secretario
Capituli vel cancellario Curiae qui rem in acta referat.

489 Can. 335. - § 1 Ius ipsis et officium est gubernandi dioecesim tum in
spiritualibus tum in temporalibus cum potestate legislative, iudiciaria,
coactiva ad normam sacrorum canonum exercenda.
§ 2 Leges episcopales statim a promulgatione obligare incipiunt, nisi
aliud in ipsis caveatur; modus autem promulgationis ab ipsomet Episco­
po determinatur.
178

BENEDICTUSâ

Can. 336. — § 1. Observantiam legum ecclesiasticarum Episcopi urgeant; 490
nec in iure communi dispensare possunt, nisi ad normam can. 81.
§ 2 Advigilent ne abusus in ecclesiasticam disciplinam irrepant, praeser­
tim circa administrationem Sacramentorum et Sacramentalium, cultum
Dei et Sanctorum, praedicationem verbi Dei, sacras indulgentias, imple­
mentum piarum voluntatum: curcntque ut puritas fidei ac morum in
clero et populo conservetur, ut fidelibus, praecipue pueris ac rudibus,
pabulum doctrinae christianae praebeatur, ut in scholis puerorum ac iuvenum institutio secundum catholicae religionis principia tradatur.
§ 3. Circa praedicationis munus, servetur praescriptum can. 1327.

Can. 337. - § 1. Episcopus in tota dioecesi, ne exceptis quidem locis 491
exemptis, potest pontilicalia exercere, non vero extra dioecesim sine es­
presso vel saltem rationabiliter praesumpto consensu Ordinarii loci, et,
si agatur de ecclesia exempla, de consensu Superioris religiosi.
§ 2. Exercere pontificalia in iure est sacras functiones peragere quae
ex legibus liturgicis requirunt insignia pontificalia, idest baculum et
mitram.
§3. Episcopus, licentiam concedens pontificalia exercendi in suo territo­
rio, potest quoque permittere usum throni cum baldachino.
Can. 338. - § 1. Etiamsi Episcopi Coadiutorcm habeant, tenentur lege 492
personalis in dioecesi residendae.
§ 3. Ab ecclesia cathedrali ne absint tempore Adventus et Quadragesimae, diebus Nativitatis, Resurrectionis Domini, Pentecostes et Corporis
Christi, nisi ex gravi et urgenti causa.
Can. 339. - § 1. Debent quoque, post captam sedis possessionem, omni 493
exiguitatis redituum excusatione aut alia quavis exceptione remota, omnibus dominicis aliisque festis diebus de praecepto, etiam suppressis,
Missam pro populo sibi commisso applicare.
§ 2 In festo Nativitatis Domini, et si quod festum de praecepto in diem
dominicam incidat, satis est ut Missam unam pro populo applicent.
§ 3. Si testum ita transferatur ut in die ad quem non solum fiat officium
cum Missa festi translati, sed serventur quoque obligationes audiendi
Missam et abstinendi a servilibus. Missa pro populo applicanda est in
die ad quem; secus in die a quo.
S 4. Episcopus Missam pro populo diebus supra indicatis per se ipse applicare debet; si ab eius celebratione legitime impediatur, statis diebus
applicet per alium, si neque id praestare possit, quamprimum vel per se
vel per alium applicet alia die.
5 5. Licet Episcopus duas vel plures dioeceses aeque principaliter unitas
regat aut, praeter propriam dioecesim, aliam vel alias in administratioCODEX IURIS CA NONfCl

179

1
■

UI

|Η·Ο·Η.|
Η1
II]II
|
Î
p
D|'

'if

■

ij’
‘-'Ϊ

'

kliJ]IΗHDI

' 'ijcihb'LIII
n

|||

;|CB<|B|jl

H M

! ·

nem habeat, obligatione tamen satisfacit per celebrationem et applicatio
nem unius Missae pro universo populo sibi commisso.
§ 6. Episcopus, qui obligationi de qua in superioribus paragraphis, non
satisfecerit, quam citius pro populo tot applicet Missas quot omisit.
Caput II. - De Coadiutoribus et Auxiliaribus Episcoporum

494 Can 352. - Coadiutor sedi datus potest in territorio ea quae sunt or­
dinis episcopali exercere, excepta sacra ordinatione; aliis in rebus tan­
tum potest, quantum eidem a Sancta Sede vel ab Episcopo fuerit
commissum.
Caput V. - De Capitulis canonicorum

495 Can. 391. - § 1. Capitulum canonicorum sive cathédrale sive collegiale
seu collegiatum est clericorum collegium ideo institutum ut sollemnio­
rem cultum Deo in ecclesia exhibeat et, si agatur de Capitulo cathedrali,
ut Episcopum, ad normam sacrorum canonum, tanquam eiusdem sena­
tus et consilium, adiuvet ac, sede vacante, eius vices suppleat in dioecesis
regimine.
496 Can. 412. - § 1. Canonici sive ecclesiae cathedralis sive collegialis Epi­
scopo sollemniter Missam celebranti aut alia pontificalia exercenti,
etiam in aliis ecclesiis civitatis aut suburbii, ab eodem invitati, assistere
et inservire debent, dummodo iudicio Episcopi sufficiens canonicorum
et ministrorum in ecclesia numerus maneat: et eundem accedentem ad
ecclesiam cathedralem et redeuntem comitari ad normam Caeremonialis
Episcoporum.
§ 2 Episcopus potest duos e Capitulo sive cathedrali sive collegiali assu­
mere ac retinere ut sibi in ecclesiastico ministerio ac dioecesis servitio as­
sistant.
497 Can. 413. - § 1. Quodlibet Capitulum obligatione tenetur quotidie divi­
na officia in choro rite persolvendi, salvis fundationis legibus.
§ 2. Divinum officium comprehendit psalmodiam horarum canonicarum
et celebrationem cum cantu Missae conventualis, praeter alias Missas vel
secundum rubricas Missalis vel ex piis fundationibus celebrandas.
§ 3. Missam conventualem sine cantu celebrare licet hebdomadario, cum
in ecclesia, pontificali ritu Episcopus vel alius loco Episcopi celebrat.

498 Can. 414. - Omnes et singuli qui chorale beneficium obtinent, tenentur
in ipso choro divina officia persolvere singulis diebus, nisi servitium per
turnum a Sede Apostolica aut fundationis legibus fuerit indultum.
180

BENEDICTUS

K»

Can. 415. — § 1. Si ecclesia cathedralis aut collegialis simul sit paroecia- 499
lis, relationes iuridicae inter Capitulum et parochum reguntur normis
quae sequuntur, nisi aliud ferat aut Sedis Apostolicae indultum aut par­
ticularis conventio in erectione paroeciae inita et a loci Ordinario legiti­
me probata.
§ 3. Ad Capitulum spectat:
1° Custodire sanctissimum Eucharistiae Sacramentum; sed altera sacri
ciborii clavis apud parochum servari debet;
2° Invigilare ut in functionibus a parocho in capitulari ecclesia peragen­
dis leges liturgicae observentur;
3° Ecclesiae curam habere eiusque bona administrare cum piis legalis.
§ 4. Nec parochus capitulares nec Capitulum paroeciales functiones et
munera impediat; exorto autem condictu, quaestionem dirimat loci Or­
dinarius qui in primis curare debet ut catechetica instructio et Evangelii
explicatio hora fidelibus commodiore semper habeatur.
§ 5. Non solum Capitulum impedire nequit parochum in exercenda paroeciali cura, sed insuper sciant capitulares se ex caritate teneri, maxime
si designati coadiutores desint, eidem adiutricem operam navare, secun­
dum modum ab Ordinario loci determinandum.

Can. 416. - In statutis capitularibus iusta designetur norma, ad quam 500
canonici et beneficiarii in servitio altaris Jungantur per turnum tum
officio celebrantis tum etiam ministerio diaconi ac subdiaconi, exclusis
tamen ab hoc ministerio dignitatibus, canonico theologo, poenitentiario
ct, si praebendae distinctae habeantur, canonicis ordinis presbyteralis.

Can. 418. - § 1. Reprobata contraria consuetudine canonici ac beneficia- 501
rii quotidiano choro adstricti, possunt singuli abesse 1res tantum menses
in anno, sive continuos sive intermissos, dummodo propriae ecclesiae
statuta aut legitima consuetudo servitium diuturnius non requirant.
§ 2. Sine causa liegitima et speciali Episcopi licentia nec feriali licet Qua­
dragesimae et Adventus tempore, aut in praecipuis anni sollemnitatibus
dc quibus in can. 338, § 3; nec permittitur uno eodemque tempore capi­
tulares ultra tertiam partem abesse.
Caput VIII. - De vicariis foraneis
Can. 447. — § 1. Vicario foraneo, praeter facultates quas ei tribuit Syn- 502
odus provincialis vel dioecesana et secundum normas in eadem Synodo
legitime statutas vel ab Episcopo statuendas, ius ct officium est invigi­
landi potissimum:
4° Num decor et nitor ecclesiarum et sacrae supellectilis, maxime in
custodia sanctissimi Sacramenti et in Missae celebratione, accurate
CODEX IURIS CA NONICI

181

serventur; an sacrae functiones secundum sacrae liturgiae praescripta
celebrentur; bona ecclesiastica diligenter administrentur, adnexaque illis
onera, in primis Missarum, rite impleantur; rectene conscribantur ct
asserventur libri paroeciales.
§ 3. Pertinet etiam ad vicarium foraneum, statim atque audierit aliquem
sui districtus parochum graviter aegrotare, operam dare ne spiritualibus
ac materialibus auxiliis honestoque funere, cum decesserit, careat; et cu­
rare ne, eo aegrotante vel decedente, libri, documenta, sacra supellex
aliaque quae ad ecclesiam pertinent, depereant aut asportentur.
Caput IX. - De parochis

503 Can. 451. - § 1. Parochus est sacerdos vel persona moralis cui paroecia
collata est in titulum cum cura animarum sub Ordinarii loci auctoritate
exercenda.
§ 2. Parochis aequiparantur cum omnibus iuribus et obligationibus paroecialibus et parochorum nomine in iure veniunt;
1° Quasi-parochi, qui quasi-paroecias regunt, de quibus in can. 216, § 3;
2° Vicarii paroeciales, si plena potestate parocciali sint praediti.

504 Can. 453. - § 1. Ut quis in parochum valide assumatur, debet esse in sa
cro presbyteratus ordine constitutus.
§ 2. Sit insuper bonis moribus, doctrina, animarum zelo, prudentia,
ceterisque virtutibus ac qualitatibus praeditus, quae ad vacantem pa­
roeciam cum laude gubernandam iure tum communi tum particulari
requiruntur.
505 Can. 462. - Functiones parocho reservatae sunt, nisi aliud iure caveatur
1° Baptismum conferre sollemniter;
2° Sanctissimam Eucharistiam publice ad infirmos in propria paroecia
deferre;
3° Sanctissimam Eucharistiam publice aut privarim tanquam Viaticum
ad infirmos deferre atque in periculo mortis constitutos extrema unctio­
ne roborare, salvo praescripto can. 397, n 3, 514, 848, § 2, 938, § 2;
4° Sacras ordinationes ct ineundas nuptias denuntiare; matrimoniis assi­
stere, nuptialem benedictionem impertiri;
5° lusta funebria persolvere ad normam can. 1216;
6° Domibus ad normam librorum liturgicorum benedicere Sabbato
Sancto vel alia die pro locorum consuetudine;
7°Fontem baptismalem in Sabbato Sancto benedicere, publicam proces­
sionem extra ecclesiam ducere, benedictiones extra ecclesiam cum pompa
ac sollemnitate impertiri, nisi agatur de ecclesia capitulari et Capitulum
has functiones peragat.
182

BENEDICTUS XV

----- _

Can. 464. § 1. Parochus ex officio tenetur curam animarum exercere in 506
omnes suos paroecianos, qui non sint legitime exempti.
§ 2. Potest Episcopus iusta et gravi de causa religiosas familias et pias
domos, quae in paroeciae territorio sint et a iure non exemptae, a paro­
chi cura subducere.

Can. 466. - § 1. Applicandae Missae pro populo obligatione tenetur 507
parochus ad normam can. 339; quasi-parochus ad normam can. 306.
§ 2. Parochus qui plures forte paroecias aeque principaliter unitas regat
aut, praeter propriam paroeciam, aliam vel alias in administrationem
habeat, unam tantum debet Missam pro populis sibi commissis diebus
praescriptis applicare.
§ 3. Ordinarius loci iusta de causa permittere potest ut parochus Missam
pro populo alia die applicet ab ea qua iure adstringitur.
§ 4. Parochus Missam pro populo applicandam celebret in ecclesia parocciali,
nisi rerum adiuncta Missam alibi celebrandam exigant aut suadeant.
§ 5. Legitime absens parochus potest Missam pro populo applicare vel
ipse per se in loco in quo degit, vel per sacerdotem qui eius vices gerat in
paroecia.

Can. 467. - § 1. Debet parochus officia divina celebrare, administrare 508
Sacramenta fidelibus, quoties legitime petant, suas oves cognoscere et
errantes prudenter corrigere, pauperes ac miseros paterna caritate com­
plecti, maximam curam adhibere in catholica puerorum institutione.
§ 2. Monendi sunt fideles ut frequenter, ubi commode id fieri possit, ad
suas paroeciales ecclesias accedant ibique divinis officiis intersint et ver­
bum Dei audiant.
Can. 468. - § 1. Sedula cura et effusa caritate debet parochus aegrotos in 509
sua paroecia, maxime vero morti proximos, adiuvarc, eos sollicite Sacra­
mentis reficiendo eorumque animas Deo commendando.
§ 2. Parocho aliive sacerdoti qui infirmis assistat, facultas est eis conce­
dendi benedictionem apostolicam cum indulgentia plenaria in articulo
mortis, secundum formam a probatis liturgicis libris traditam, quam
benedictionem impertiri ne omittat.
Can. 469. - Parochus diligenter advigilet ne quid contra fidem ac mores 510
in sua paroecia, praesertim in scholis publicis et privatis, tradatur, et
opera caritatis, fidei ac pietatis foveat aut instituat.
Can. 470. - § !. I labcat parochus libros paroeciales, idest librum baptizatorum, confirmatorum, matrimoniorum, defunctorum; etiam librum
de statu animarum accurate conticere pro viribus curet; et omnes hos
CODEX IURIS CANONICI

183

libros, secundum usum ab Ecclesia probatum vel a proprio Ordinario
praescriptum, conscribat ac diligenter asservet.
§ 2. In libro baptizatorum adnotetur quoque si baptizatus confirmatio­
nem receperit, matrimonium contraxerit, salvo praescripto can. 1107,
aut sacrum subdiaconatus ordinem susceperit, vel professionem sollem­
nem emiserit, eaeque adnotationes in documenta accepti baptismatis
semper referantur.
Caput XI. - De ecclesiarum rectoribus

512 Can. 479. - § 1. Nomine rectorum ecclesiarum hic veniunt sacerdotes
quibus cura demandatur alicuius ecclesiae, quae nec paroccialis sit nec
capitularis, nec adnexa domui communitatis religiosae, quae in eadem
officia celebret.
§ 2. De capellano religiosarun, sodalium virorum religionis laicalis, confraternitatis vel alius legitimae associationis, serventur particularium ca­
nonum praescripta.
513 Can. 481. - In ecclesia sibi commissa rector functiones paroeciales
peragere nequit.
514 Can. 482. - Ecclesiae rector potest divina officia etiam sollemnia ibidem
celebrare, salvis legitimis fundationis legibus et dummodo non noceam
ministerio paroeciali; in dubio autem utrum huiusmodi detrimentum
contingat, necne, Ordinarii loci est rem dirimere et opportunas normas
praescribere ad illud evitandum.
515 Can. 483. - Si ecclesia, Ordinarii loci iudicio, ita a paroeciali distet ut
paroeciani non sine gravi incommodo possint paroecialem ecclesiam
adire ibique divinis officiis interesse:
1° Loci Ordinarius, gravibus quoque statutis poenis, potest rectori
praecipere ut horis populo commodioribus officia celebret, fidelibus
dies lestos ac ieiunia denuntiet et catecheticam instructionem et Evangelii explicationem tradat;
2° Parochus potest ex eadem sanctissimum Sacramentum, inibi ad nor­
mam can. 1265 forte asservatum, pro infirmis desumere.

516 Can. 484. - § 1. Sine rectoris vel alius legitimi Superioris licentia saltem
praesumpta, nemini licet in ecclesia Missam celebrare. Sacramenta mini­
strare aliasve functiones sacras peragere; haec vero licentia dari vel nega­
ri debet ad normam iuris.
§ 2. Quod attinet ad conciones in ecclesia habendas, serventur prae­
scripta can. 1337-1342.
184

BENEDICTUS XV

Can. 485. - Rector ecclesiae, sub auctoritate Ordinarii loci servatisque 517
legitimis statutis ac quaesitis iuribus, debet curare seu advigilare ut divi­
na officia ad sacrorum canonum praescripta ordinate in ecclesia cele­
brentur, onera fideliter adimpleantur, bona rite administrentur, sacrae
supellectilis atque aedium sacrarum conservationi et decori prospiciatur,
et ne quidpiam fiat quod sanctitati loci ac reverentiae domo Dei debitae
quoquo modo repugnet.

Pars. II. - De RELIGIOSIS

Can. 487. - Status religiosus seu stabilis in communi vivendi modus, quo
fideles, praeter communia praecepta, evangelica quoque consilia servan­
da per vota obedientiae, castitatis et paupertatis suscipiunt, ab omnibus
in honore habendus est.
Titulus I. - De erectione et suppressione religionis, provinciae, domus

Can. 497. - § 2. Constituendae novae domus permissio facultatem se- 519
cunfert pro religionibus clericalibus habendi ecclesiam vel publicum
oratorium, domui adnexum, salvo praescripto can. 1162, § 4, et sacra
ministeria peragendi, servatis de iure servandis; pro omnibus religioni­
bus, pia opera exercendi religionis propria, salvis conditionibus in ipsa
permissione appositis.

Titulus XIII. - De obligationibus et privilegiis religiosorum
Caput I. - De obligationibus

Can. 592. - Obligationibus communibus clericorum, de quibus in can. 520
124-142, etiam religiosi omnes tenentur, nisi ex contextu sermonis vel
ex rei natura aliud constet.
521
Can. 595. - § 1. Curent Superiores ut omnes religiosi:
1° Quotannis spiritualibus exercitiis vacent;
2° Legitime non impediti quotidie Sacro intersint, orationi mentali
vacent, et in alia pietatis officia, quae a regulis et constitutionibus prae­
scripta sint, sedulo incumbant;
3° Ad poenitentiae sacramentum semel saltem in hebdomada accedant
§ 2. Superiores suos inter subditos promoveant frequentem, etiam quoti­
dianam, sanctissimi Corporis Christi receptionem; frequens autem, imo
etiam quotidianus accessus ad sanctissimam Eucharistiam religiosis rite
dispositis libere pateat.
CODEX IURIS CANONICI

185

§ 3. Si autem post ultimam sacramentalem confessionem religiosus com­
munitati gravi scandalo fuerit aut gravem et externam culpam patraverit,
donec ad poenitentiae sacramentum denuo accesserit, Superior potest
eum, ne ad sacram communionem accedat, prohibere.
§ 4. Si quae sint religiones votorum sive sollemnium sive simplicium,
quorum in regulis aut constitutionibus vel etiam calendariis communio­
nes aliquibus diebus affixae aut iussae reperiantur, hae normae vim
dumtaxat directivam habent.
522 Can. 608. - § 1. Curent Superiores ut religiosi subditi, a se designati,
praesertim in dioecesi in qua degunt, cum a locorum Ordinariis vel pa­
rochis eorum ministerium requiritur ad consulendum populi necessitati,
tum intra tum extra proprias ecclesias aut oratoria publica, illud, salva
religiosa disciplina, libenter praestent.
§ 2. Vicissim locorum Ordinarii ac parochi libenter utantur opera reli­
giosorum, praesertim in dioecesi degentium, in sacro ministerio et maxi­
me in administrando sacramento poenitentiae.

523 Can. 609. - § 1. Si ecclesia, apud quam residet communitas religiosa, sit simul
paroecialis, senetur, congrua congruis referendo, praescriptum can. 415.
§ 2. In ecclesia religiosarum a votis sive sollemnibus sive simplicibus par­
oecia erigi nequit.
§ 3. Advigilent Superiores ne divinorum officiorum in propriis ecclesiis
celebratio catecheticae instructioni aut Evangelii explanationi in ecclesia
paroeciali tradendae nocumentum afferat; iudicium autem utrum nocu­
mentum afferat, necne, ad loci Ordinarium pertinet.
524 Can. 610. - § 1. In religionibus sive virorum sive mulierum, quibus est
chori obligatio, m singulis domibus ubi quatuor saltem sint religiosi
choro obligati et actu legitime non impediti, et etiam pauciores si ita fe­
rant constitutiones, debet ad normam constitutionum quotidie divinum
officium communiter persolvi.
§ 2. Missa quoque officio diei respondens secundum rubricas quotidie
celebrari debet in religionibus virorum et etiam, quoad fieri possit, in re­
ligionibus mulierum.
§ 3. In eisdem religionibus sive virorum sive mulierum, sollemniter pro­
fessi qui a choro abfuerunt debent, exceptis conversis, horas canonicas
privatim recitare.

525 Can. 612. - Praeter praescriptum can. 1345, si loci Ordinarius ob cau­
sam publicam sonitum Campanarum, preces aliquas vel sacra sollemnia
indicat, religiosi omnes, etiam exempti, obedire debent, salvis constitu­
tionibus et privilegiis suae cuiusque religionis.
186

BENEDICTUS XV

Pars. ΙΠ. - De LAICIS

Can. 682. - Laici ius habent recipiendi a clero, ad normam ecclesiasticae 526
disciplinae, spiritualia bona et potissimum adiumenta ad salutem necessaria
Can. 683. - Non licet laicis habitum clericalem deferre nisi agatur vel de 527
Seminariorum alumnis aliisque adspirantibus ad ordines de quibus in
can. 972, § 2, vel de laicis, servitio ecclesiae legitime addictis, dum intra
eandem ecclesiam sunt aut extra ipsam in aliquo ministerio ecclesiastico
partem habent.

Titulus XVIII. - De fidelium associationibus in genere

Can. 684. - Fideles laude digni sunt, si sua dent nomina associationibus 528
ab Ecclesia erectis vel saltem commendatis; caveant autem ab associatio­
nibus secretis, damnatis, seditiosis, suspectis aut quae studeant sese a le­
gitima Ecclesiae vigilantia subducere.
Can. 685. - Associationes distinctae a religionibus vel societatibus de 529
quibus in can. 487-681, ab Ecclesia constitui possunt vel ad perfectiorem
vitam christianam inter socios promovendam, vel ad aliqua pietatis aut
caritatis opera exercenda, vel denique ad incrementum publici cultus.
Titulus XIX. - De fidelium associationibus in specie

Caput I. - De tertiis Ordinibus saecularibus

Can. 702. - § 1. Tertiarii saeculares sunt qui in saeculo, sub moderatione 530
alicuius Ordinis, secundum eiusdem spiritum, ad christianam perfectio­
nem contendere nituntur, modo saeculari vitae consentaneo, secundum
regulas ab Apostolica Sede pro ipsis approbatas.

Can. 706. - Publicis processionibus, funeribus aliisque ecclesiasticis
functionibus tertiarii possunt, sed non tenentur collegialiter intéressé; at
si intersint, cum suis insignibus sub cruce propria incedant necesse est
Caput II. - De confraternitalibus et pits unionibus

Can. 707. - § 1. Associationes fidelium quae ad exercitium alicuius ope­
ris pietatis aut caritatis erectae sunt, nomine veniunt piarum unionum;
quae, si ad modum organici corporis sint constitutae, sodalitia audiunt.
§ 2. Sodalitia vero in incrementum quoque publici cultus erecta, speciali
nomine confraternitatcs appellantur.
CODEX IURIS CANONICI

187

wa<i

535 Can. 708. - Confraternitates nonnisi per formale erectionis decretum
constitui possunt; pro piis autem unionibus sufficit Ordinarii approba­
tio, qua obtenta, ipsae, licet morales personae non sint, capaces tamen
sunt obtinendi gratias spirituales ac praesertim indulgentias.

554 Can. 709. - § 1. Confratres nequeunt sacris functionibus operam prae­
stare, nisi confraternitatis habitum seu insignia deferant.
§ 2. Mulieres confraternitatibus adseribi tantum possunt ad lucrandas
indulgentias et gratias spirituales confratribus concessas.

555 Can. 712. - § 1. Confraternitates vel piae uniones ne erigantur, nisi in
ecclesia aut oratorio publico vel saltem semi-publico.
§ 2. Ne instituantur, sine Capituli consensu, in ecclesia cathedrali aut collegiali.
§ 5. In ecclesiis vel oratoriis religiosarum Ordinarius loci permittere pot­
est erectionem associationis mulierum tantum, aut piae unionis quae
nonnisi precationibus incumbat et gratiarum dumtaxat spiritualium
communicatione gaudeat.
556 Can. 715. - § 1. Religiosi cum confraternitatibus piisve unionibus a se
erectis possunt et debent communicare omnes et solas gratias spirituales,
quae in facultatibus a Sede /Xpostolica receptis specifice et nominatim
communicabiles declarentur, eaeque in actu erectionis manifestandae
sunt singulis, servato praescripto can. 919.
§ 2. Confraternitatibus, ab iisdem erectis, non licet vestem propriam seu
insignia, quae in publicis processionibus aliisque sacris functionibus de­
ferenda sunt, assumere sine speciali Ordinarii loci licentia.
557 Can. 714. - Confraternitas proprium habitum vel insignia, sine licentia
Ordinarii loci, ne dimittat neve immutet.
558 Can. 716. - § I. Confraternitates et piae uniones, in propriis ecclesiis
erectae, functiones non paroeciales, servatis servandis, independenter a
parocho exercere possunt, dummodo ministerio paroeciali in paroeciali
ecclesia non noceant.
§ 2. Idem servetur etiam in casu quo paroecia erecta sit in ipsa confrater­
nitatis ecclesia.
§ 5. In dubio utrum functiones confraternitatis vel piae unionis noceant,
necne, ministerio paroeciali, ad Ordinarium loci spectat ius decidendi,
itemque statuendi practicas normas servandas.

559 Can. 717. — § 1. Si in ecclesiis non suis erectae sint, proprias functiones
ecclesiasticas in sacello tantum vel altari, in quo sunt erectae, peragere
possunt ad normam can. 716 et pcculiarum statutorum.
188

BENEDICTUS XV

Can. 718. - Confraternitates processionibus consuetis et aliis, quas Or­ 540
dinarius loci indixerit, tenentur collegialiter cum propriis insignibus et
sub proprio vexillo intéressé, nisi Ordinarius aliud praescripserit.

Liber III.-DE REBUS
Can. 726. - Res de quibus in hoc libro agitur quaeque totidem media 541
sunt ad Ecclesiae linem consequendum, aliae sunt spirituales, aliae tem­
porales, aliae mixtae.
Can. 727. - § 1. Studiosa voluntas emendi vel vendendi pro pretio tem­ 542
porali rem intrinsece spiritualem, ex gr., Sacramenta, ecclesiasticam iunsdictionem, consecrationem, indulgentias, etc., vel rem temporalem rei
spirituali adnexam ita ut res temporalis sine spirituali nullo modo esse
possit, ex. gr., beneficium ecclesiasticum, etc., aut res spiritualis sit
obiectum, etsi partiale, contractus, ex. gr., consecratio in calicis conse­
crati venditione, est simonia iuris divini.
$2. Dare vero res temporales spirituali adnexas pro temporalibus spiri­
tuali adnexis, vel res spirituales pro spiritualibus, vel etiam temporales
pro temporalibus, si id ob periculum irreverentiae erga res spirituales ab
Ecclesia prohibeatur, est simonia iuris ecclesiastici.

Can. 728. - Cum de simonia agitur, emptio-venditio, permutatio, etc., 543
late accipiendae sunt pro qualibet conventione, licet ad effectum non
deducta, etiam tacita, in qua scilicet animus simoniacus expresse non
manifestetur, sed ex circumstantiis colligatur.

1

(

Can. 729. - Firmis poenis in simoniacos iure statutis, contractus ipse si- 544
moniacus et, si simonia committatur circa beneficia, officia, dignitates,
subsequens provisio omni vi caret, licet simonia a tertia persona com­
missa fuerit, etiam inscio proviso, dummodo hoc non liat in traudem
eiusdem provisi aut eo contradicente. Quare:
1 Ante quamlibet iudicis sententiam res simoniace data et accepta, si re­
stitutionis sit capax nec obstet reverentia rei spirituali debita, restitui debel, et beneiicium, officium, dignitas dimitti;
2’ Simoniace provisus non facit fructus suos; quod si eos bona fide per­
ceperit, prudentiae iudicis vel Ordinarii permittitur fructus perceptos ex
toto vel ex parte eidem condonare.

(.an. 730. - Non habetur simonia, cum temporale datur non pro re spiri­
tuali, sed eius occasione ex iusto titulo a sacris canonibus vel a legitima
consuetudine recognito; item cum datur res temporalis pro re temporali.
CODEX IURIS CANONICI

189

quae tanquam subicctum habeat adnexum aliquid spirituale, ex. gr., ca­
lix consecratus, dummodo pretium non augeatur propter adnexam rem
spiritualem.

Pars I. - DE SACRAMENTIS

546 Can. 731. - § 1. Cum omnia Sacramenta Novae Legis, a Christo Domino
Nostro instituta, sint praecipua sanctificationis et salutis media, summa
in iis opportune riteque administrandis ac suscipiendis diligentia et re­
verentia adhibenda est.
§ 2. Vetitum est Sacramenta Ecclesiae ministrare haereticis aut schisma­
ticis, etiam bona fide errantibus eaque petentibus, nisi prius, erroribus
reicctis, Ecclesiae reconciliati fuerint.
547 Can. 732. - § 1. Sacramenta baptismi, confirmationis et ordinis, quae
characterem imprimunt, iterari nequeunt.
§2. Si vero prudens dubium exsistat num revera vel num valide collata
fuerint, sub conditione iterum conferantur.

548 Can. 733. - § 1. In Sacramentis conficiendis, administrandis ac susci­
piendis accurate serventur ritus et caeremoniae quae in libris ritualibus
ab Ecclesia probatis praecipiuntur.
§ 2. Unusquisque autem ritum suum sequatur, salvo praescripto can.
851, §2, 866.
549 Can. 734. - § 1. Sacra olea quae quibusdam Sacramentis administrandis
inserviunt, debent esse ab Episcopo benedicta feria V in Coemi Domini
proxime superiore; neque adhibeantur vetera, nisi necessitas urgeat.
§ 2. Mox deficienti oleo benedicto aliud oleum de olivis non benedic­
tum adiiciatur, etiam iterato, minore tamen copia.
550 Can. 735. - Parochus olea sacra a suo Ordinario petere debet et in eccle­
sia in tuta ac decenti custodia sub clavi diligenter asservare; nec ea domi
retineat, nisi propter necessitatem aliamve rationabilem causam, acce­
dente Ordinarii licentia.

551 Can. 736 - Pro administratione Sacramentorum minister nihil quavis de
causa vel occasione sive directe sive indirecte exigat aut petat, praeter
oblationes dc quibus in can. 1507, § 1.

190

BENEDICTUS XV

Titulus I. - Dc Baptismo

Can. 737. - § 1. Baptismus, Sacramentorum ianua ac fundamentum,
omnibus in re vel saltem in voto necessarius ad salutem, valide non
confertur, nisi per ablutionem aquae verae et naturalis cum praescripta
verborum forma.
§ 2. Cum ministratur servatis omnibus ritibus et caeremoniis quae in
ritualibus libris praecipiuntur, appellatur sollemnis; secus, non sollemnis
seu privatus.

Caput I. - De ministro baptismi

Can. 738. - § 1. Minister ordinarius baptismi sollemnis est sacerdos; sed
eius collatio reservatur parocho vel alii sacerdoti dc eiusdem parochi vel
Ordinarii loci licentia, quae in casu necessitatis legitime praesumitur.
i 2. Etiam peregrinus a parocho proprio in sua paroecia sollemniter
baptizetur, si id facile et sine mora fieri potest; secus peregrinum quili­
bet parochus in suo territorio potest sollemniter baptizare.

Can. 739. - In alieno territorio nemini licet, sine debita licentia, baptismum 554
sollemnem conferre ne sui quidem loci incolis.
Can. 740. - Ubi paroeciae aut quasi-parocciae nondum sunt constitutae, 555
statutorum peculiarium et receptarum consuetudinum ratio habenda est,
ut constet cuinam sacerdoti, praeter Ordinarium, in universo territorio
vel in cius parte ius insit baptizandi.
Can. 741. - Extraordinarius baptismi sollemnis minister est diaconus; 556
qui tamen sua potestate ne utatur sine loci Ordinarii vel parochi licentia,
iustade causa concedenda, quae, ubi necessitas urgeat, legitime praesu­
mitur.
Can. 742. - §.l. Baptismus non sollemnis, de quo in can. 759, § 1, potest 557
a quovis ministrari, servata debita materia forma et intentione; quatenus
vero fieri potest, adhibeantur duo testes vel saltem unus, quibus bapti­
smi collatio probari possit.
$ 2. Si tamen adsit sacerdos, diacono praeferatur, diaconus subdiacono,
clericus laico et vir feminae, nisi pudoris gratia deceat feminam potius
quam virum baptizare, vel nisi femina noverit melius formam et modum
baptizandi.
$ 3. Patri aut matri suam prolem baptizare non licet, praeterquam in
mortis periculo, quando alius praesto non est. qui baptizet.
CODEX IURIS CANONICI

191

<

558 Can. 743. - Curet parochus ut fideles, praesertim obstetrices, medici et
chirurgi, rectum baptizandi modum pro casu necessitatis probe ediscant.
559 Can. 744 - Adultorum baptismus, ubi commode fieri possit, ad loci
Ordinarium deferatur, ut, si voluerit, ab eo vel ab eius delegato sollemnius
conferatur.
Caput II. - De subtecto baptismi

560 Can. 745. - § 1. Subiectum capax baptismi est omnis et solus homo via­
tor, nondum baptizatus.
§ 2. Cum agitur dc baptismo:
Γ Parvulorum seu infantium nomine veniunt, ad normam can. 88, § 3,
qui nondum rationis usum adepti sunt, cisdemque accensentur amentes
ab infantia, in quavis aetate constituti;
2° Adulti autem censentur, qui rationis usu fruuntur; idque salis est ut
suo quisque animi motu baptismum petat et ad illum admittatur.

561 Can. 746. - § 1. Nemo in utero matris clausus baptizetur, donec proba­
bilis spes sit ut rite editus baptizari possit.
§ 2. Si infans caput emiserit et periculum mortis immineat, baptizetur in
capite; nec postea, si rivus evaserit, est iterum sub conditione baptizandus.
§ 3 Si aliud membrum emiserit, in illo, si periculum immineat, baptize­
tur sub conditione; at tunc, si natus vixerit, est rursus sub conditione
baptizandus.
§ 4 Si mater praegnans mortua fuerit, foetus ab iis ad quos spectat ex­
tractus, si certo vivat, baptizetur absolute; si dubie, sub conditione.
§ 5. Foetus, in utero baptizatus, post ortum denuo sub conditione bapti­
zari debet.
562 Can. 747. - Curandum ut omnes foetus abortivi, quovis tempore editi, si
certo vivant, baptizentur absolute; si dubie, sub conditione.
563 Can. 748. - Monstra et ostenta semper baptizentur saltem sub conditio­
ne; in dubio autem unusne an plures sint homines, unus absolute bapti­
zetur, ceteri sub conditione.

564 Can 749. - Infantes expositi et inventi nisi, re diligenter investigata, de
eorum baptismo constet, sub conditione baptizentur.
565 Can. 750. — § 1. Infans infidelium, etiam invitis parentibus, licite bapti­
zatur, cum in eo versatur vitae discrimine, ut prudenter praevideatur
moriturus, antequam usum rationis attingat.
192

BENEDICTUS XV

m

■■

§ 2. Extra mortis periculum, dummodo catholicae eius educationi cau­
tum sit, licite baptizatur:
Γ Si parentes vel tutores, aut saltem unus eorum consentiat;
2’Si parentes, idest pater, mater, avus, avia, vel tutores desint, aut ius in
eum amiserint, vel illud exercere nullo pacto queant.
Can. 751. - Circa baptismum infantium duorum haereticorum aut schi­ 566
smaticorum, aut duorum catholicorum qui in apostasiam vel haeresim
vel schisma prolapsi sint, generatim serventur normae in superiore cano­
ne constitutae.

Can. 752. - § 1. Adultus, nisi sciens et volens probeque instructus, ne 567
baptizetur; insuper admonendus ut de peccatis suis dolcat.
$2. In mortis autem periculo, si nequeat in praecipuis fidei mysteriis
diligentius instrui, satis est, ad baptismum conferendum, ut aliquo modo
ostendat se eisdem assentire serioque promittat se christianae religionis
mandata servaturum.
§ 3. Quod si baptismum ne petere quidem queat, sed vel antea vel in
praesenti statu manifestaverit aliquo probabili modo intentionem illum
suscipiendi, baptizandus est sub conditione; si deinde convaluerit et
dubium de valore baptismi collati permaneat, sub conditione baptismus
rursus conferatur.
Can. 753. - § 1. Tam sacerdotem qui adultos baptizaturus est, quam 568
ipsos adultos qui sani sint, decet esse iciunos.
$ 2. Nisi graves urgentesque causae obsint, adultus baptizatus statim
Missae sacrificio assistat et sacram communionem percipiat.

Can 754. — § 1. Amentes ct furiosi ne baptizentur, nisi tales a nativitate 569
vel ante adeptum rationis usum fuerint: ct tunc baptizandi sunt ut intantes.
S 2. Si autem dilucida habeant intervalla, dum mentis compotes sunt,
baptizentur, si velint.
S 3. Baptizentur quoque, imminente periculo mortis, si, antequam insa­
nirent, suscipiendi baptismi desiderium ostenderint.
$4. Qui lethargo aut phrenesi laborat, vigilans tantum et volens baptizetur;
at si periculum mortis impendeat, servetur praescriptum § 3.
Caput HI. - De ritibus et caeremoniis baptismi
Can 755. - § 1. Baptismus sollemniter conferatur, salvo praescripto can. 759.
S 2 Loci Ordinarius potest gravi et rationabili de causa indulgere ut
caeremoniae praescriptae pro baptismo infantium adhibeantur in baptismo
adultorum.
CODEX IURIS CANONICI

193

571 Can. 756. - § 1. Proles ritu parentum baptizari debet.
§ 2. Si alter parentum pertineat ad ritum latinum, alter ad orientalem,
proles ritu patris baptizetur, nisi aliud iure speciali cautum sit.
§ 3. Si unus tantum sit catholicus, proles huius ritu baptizanda est.

572 Can. 757. - § 1. In baptismo sollemni adhibenda est aqua ad hoc benedicta.
§ 2. Si aqua benedicta in baptisterio adeo sit imminuta, ut minus videatur suf­
ficere, alia non benedicta admisceatur, etiam iterato, minore tamen copia.
§ 5. Si vero corrupta fuerit, aut effluxerit, aut quovis modo defecerit,
parochus in fontem, bene mundatum ac nitidum, recentem aquam
infundat ac proprio ritu in suis liturgicis libris praescripto benedicat.
575 Can. 758. - Licet baptismus conferri valide possit aut per infusionem,
aut per immersionem, aut per aspersionem, primus tamen vel secundus
modus, aut mixtus ex utroque, qui magis sit in usu, retineatur, secundum
probatos diversarum Ecclesiarum rituales libros.
574 Can. 759. - § 1. In mortis periculo baptismum privarim conferre licet;
ct, si conferatur a ministro qui nec sacerdos sit nec diaconus, ea tantum
ponantur, quae sunt ad baptismi validitatem necessaria; si a sacerdote
vel diacono, serventur quoque, si tempus adsit, caeremoniae quae
baptismum sequuntur.
§ 2. Extra mortis periculum baptismum privatum loci Ordinarius per­
mittere nequit, nisi agatur de haereticis qui in adulta aetate sub conditio­
ne baptizentur.
§ 3. Caeremoniae autem quae in baptismi collatione praetermissae qua­
vis ratione fuerint, quamprimum in ecclesia suppleantur, nisi in casu de
quo in § 2.

575 Can. 760. - Cum baptismus sub conditione iteratur, caeremoniae, si qui­
dem in priore baptismo omissae fuerunt, suppleantur, salvo praescripto
can. 759, § 3; sin autem in priore baptismo adhibitae sunt, repeti in alte­
ro aut omitti possunt.
576 Can. 761. - Curent parochi ut ei qui baptizatur, christianum imponatur
nomen; quod si id consequi non poterunt, nomini a parentibus imposito
addant nomen alicuius Sancti ct in libro baptizatorum utrumque nomen
perscribant.

Caput IV. - De pa tri ms

577 Can 762. - § 1. Ex vetustissimo Ecclesiae more nemo sollemniter bapti­
zetur, nisi suum habeat, quatenus fieri possit, patrinum.
194

BENEDICTUS XV

I

§ 2. Eliam in baptismo privato patrinus, si facile haberi queat, adhibea­
tur; si non interfuerit, adhibeatur in supplendis baptismi caeremoniis,
sed hoc in casu nullam contrahit spiritualem cognationem.

Can. 763. — § 1. Cum baptismus iteratur sub conditione, idem patrinus, 578
quatenus fieri possit, adhibeatur, qui in priore baptismo forte adfuit; ex­
tra hunc casum in baptismo conditionato patrinus non est necessarius.
§ 2. Iterato baptismo sub conditione, neque patrinus qui priori bapti­
smo adfuit, neque qui posteriori, cognationem spiritualem contrahit, nisi
idem patrinus in utroque baptismo adhibitus fuerit.
Can. 764. - Patrinus unus tantum, licet diversi sexus a baptizando, vel 579
ad summum unus et una adhibeantur.
Can. 765. - Ut quis sit patrinus, oportet:
580
1° Sit baptizatus, rationis usum assecuius et intentionem habeat id mu­
nus gerendi;
2° Ad nullam pertineat haereticam aut schismaticam sectam, nec senten­
tia condemnatoria vel declaratoria sit excommunicatus aut infamis infa­
mia iuris aut exclusus ab actibus legitimis, nec sit clericus depositus vel
degradat us;
3’ Nec sit pater vel mater vel coniux baptizandi;
4° Ab ipso baptizando eiusve parentibus vel tutoribus aut, his deficienti­
bus, a ministro sit designatus;
5’ Baptizandum in actu baptismi per se vel per procuratorem physice
teneat aut tangat vel statim levet seu suscipiat de sacro fonte aut de
manibus baptizantis.
Can. 766. - Ut autem quis licite patrinus admittatur, oportet:
581
1° Decimum quartum suae aetatis annum attigerit, nisi aliud iusta de
causa ministro videatur;
2’ Non sit propter notorium delictum excommunicatus vel exclusus ab
actibus legitimis vel infamis infamia iuris, quin tamen sententia interces­
serit, nec sit interdictus aut alias publice criminosus vel infamis infamia
facti;
3’ Fidei rudimenta noverit;
4° In nulla religione sit novitius vel professus, nisi necessitas urgeat et
expressa habeatur venia Superioris saltem localis;
5° In sacris ordinibus non sit constitutus, nisi accedat expressa Ordinarii
proprii licentia.
Can. 767. - In dubio utrum quis valide vel licite admitti possit, necne, 582
ad patrini munus, parochus, si tempus suppetat, consulat Ordinarium.
CODEX IURIS CANONICI

195

583 Can. 768. - Ex baptismo spiritualem cognationem contrahunt tantum
cum baptizato baptizans et patrinus.
584 Can. 769. - Patrinorum est, ex suscepto munere, spiritualem filium per­
petuo sibi commendatum habere, atque in iis quae ad christianae vitae
institutionem spectant, curare diligenter ut ille talem in tota vita se prae­
beat, qualem futurum esse sollemni caeremonia spoponderunt.
Caput V. - De tempore et loco baptismi conferendi

585 Can. 770. - Infantes quamprimum baptizentur; et parochi ac concionatores frequenter fideles de hac gravi eorum obligatione commoneant.
586 Can. 771. - Baptismus privatus, urgente necessitate, quovis tempore et
loco administrandus est.
587 Can. 772. - Etiam sollemnis baptismus qualibet die administrari potest;
decet tamen adultorum baptismum, secundum antiquissimum Ecclesiae
ritum, conferri, si fieri commode queat, in pervigilio Paschatis et Pente­
costes, praecipue in mctropolitanis aut cathedralibus ecclesiis.

588 Can. 773. - Proprius baptismi sollemnis administrandi locus est bapti­
sterium in ecclesia vel oratorio publico.
589 Can. 774. - § 1. Quaelibet paroecialis ecclesia, revocato ac reprobato
quovis contrario statuto vel privilegio vel consuetudine, baptismalem ha­
beat fontem, salvo legitimo iurc cumulativo aliis ecclesiis iam quaesito.
§ 2. Loci Ordinarius potest pro fidelium commoditate permittere vel
iuberc ut fons baptismalis ponatur etiam in alia ecclesia vel publico ora­
torio intra paroeciae fines.
590 Can. 775 - Si ad ecclesiam paroecialem, aut ad aliam quae iure fontis
gaudeat, baptizandus, propter locorum distantiam aliave adiuncta, sine
gravi incommodo aut periculo, accedere aut transferri nequeat, bapti­
smus sollemnis a parocho conferri potest et debet in proxima ecclesia
aut oratorio publico intra paroeciae fines, licet haec baptismali fonte careant.

591 Can 776. - § 1. In domibus autem privatis baptismus sollemnis admini­
strari non debet, nisi hisce in adiunctis:
Γ Si baptizandi sint filii aut nepotes eorum qui supremum actu tenent
populorum principatum vel ius habent succedendi in thronum, quoties
isti id rite poposcerint;
196

BENEDICTUS XV

■

2° Si loci Ordinarius, pro suo prudenti arbitrio ct conscientia, iusta ac
rationabili de causa, in casu aliquo extraordinario id concedendum censuerit.
§ 2. In memoratis casibus baptismus conferendus est in sacello domus
aut saltem in alio decenti loco, et aqua baptismal· de more benedicta.

Caput VI. - De collati baptismi adnotatione et probatione

Can. 777. - § 1. Parochi debent nomina baptizatorum, mentione facta
de ministro, parentibus ac patrinis, de loco ac die collati baptismi, in
baptismati libro sedulo et sine ulla mora referre.
§ 2. Ubi vero de illegitimis filiis agatur, matris nomen est inserendum, si
publice eius maternitas constet, vel ipsa sponte sua scripto vel coram
duobus testibus id petat; item nomen patris, dummodo ipse sponte sua a
parocho vel scripto vel coram duobus testibus id requirat, vel ex publico
authentico documento sit notus; in ceteris casibus inscribatur natus tanquam filius patris ignoti vel ignotorum parentum.

Can. 778. - Si baptismus nec a proprio parocho nec eo praesente admi­
nistratus fuerit, minister de ipso collato quamprimum proprium ratione
domicilii parochum baptizati certiorem reddat.
Can. 779. - Ad collatum baptismum comprobandum, si nemini fiat
praeiudicium, satis est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius
baptizati iusiurandum, si ipse in adulta aetate baptismum receperit.
Titulus II. - De Confirmatione
Can 780. - Sacramentum confirmationis conierri debet per manus impo­
sitionem cum unctione chrismatis in Ironte et per verba in pontificalibus
libris ab Ecclesia probatis praescripta.

Can. 781. - § 1. Chrisma, in sacramento confirmationis adhibendum,
debet esse ab Episcopo consecratum, etiamsi sacramentum a presbytero,
ex iurc vel ex apostolico induito, ministretur.
§2. Unctio autem ne liat aliquo instrumento, sed ipsa ministri manu
capiti confirmandi rite imposita.
Caput I. - De ministro confirmationis

Can. 782. - § 1. Ordinarius confirmationis minister est solus Episcopus.
$ 2. Extraordinarius minister est presbyter, cui vel iurc communi vel
peculiari Sedis Apostolicae induito ea facultas concessa sit.
CODEX IURIS CANONICI

19 7

§ 3. Hac facultate ipso iure gaudent, praeter S. R. E Cardinales ad nor­
mam can. 239, § 1, n. 23, Abbas vel Praelatus nullius, Vicarius et Prae­
fectus Apostolicus, qui tamen ea valide uti nequeunt, nisi intra fines sui
territorii et durante munere tantum.
§ 4. Presbyter latini ritus cui, vi indulti, haec facultas competit, confir­
mationem valide confert solis fidelibus sui ritus nisi in induito aliud
expresse cautum fuerit.
§ 5. Nefas est presbyteris ritus orientalis, qui facultate vel privilegio gau­
dent confirmationem una cum baptismo infantibus sui ritus conferendi,
eandem ministrare infantibus latini ritus.

598 Can. 783. - § I. Episcopus in sua dioecesi hoc sacramentum etiam extra­
neis legitime ministrat, nisi obstet expressa proprii eorum Ordinarii pro­
hibitio.
§ 2. In aliena dioecesi indiget licentia Ordinari loci saltem rationabiliter
praesumpta, nisi agatur de propriis subditis quibus confirmationem con­
ferat privatim ac sine baculo et mitra.
599 Can. 784. - Presbytero quoque licet, si apostolico locali privilegio sit
munitus, in designato sibi territorio confirmare etiam extraneos, nisi
id ipsorum Ordinarii expresse vetuerint.
600 Can. 785. - § 1. Episcopus obligatione tenetur sacramentum hoc subdi­
tis rite et rationabiliter petentibus conferendi, praesertim tempore visita­
tionis dioecesis.
§ 2. Eadem obligatione tenetur presbyter, privilegio apostolico donatus,
erga illos quorum in favorem est concessa facultas.
§ 3. Ordinarius, legitima causa impeditus aut potestate confirmandi ca­
rens, debet, quoad fieri possit, saltem intra quodlibet quinquennium
providere ut suis subditis hoc sacramentum administretur.
§ 4. Si graviter neglexerit sacramentum confirmationis suis subditis per
se vel per alium ministrare, servetur praescriptum can. 274, n. 4.

Caput II. - De subieclo confirmationis

601 Can. 786. - /\quis baptismi non ablutus valide confirmari nequit;
praeterea, ut quis licite et fructuose confirmetur, debet esse in statu gra­
tiae constitutus et, si usu rationis polleat, sufficienter instructus.
602 Can. 787. - Quanquam hoc sacramentum non est de necessitate medii
ad salutem, nemini tamen licet, oblata occasione, illud negligere; imo
parochi curent ut fideles ad illud opportuno tempore accedant.
198

BENEDICTUS XV

Can. 788. - Licet sacramenti confirmationis administratio convenienter 603
in Ecclesia Latina differatur ad septimum circiter aetatis annum, nihilo­
minus etiam antea conferri potest, si infans in mortis periculo sit consti
tutus, vel ministro id expedire ob iustas et graves causas videatur
Can. 789. - Confirmandi, si plurcs sint, adsint primae manuum imposi­ 604
tioni seu extensioni, nec nisi expleto ritu discedant.

Caput III. - De tempore et loco confirmationis conferendae
Can. 790. - Hoc sacramentum quovis tempore conferri potest; maxime 605
autem decet illud administrari in hebdomada Pentecostes.

Can. 791. - Licet proprius confirmationis administrandae locus ecclesia 606
sit, ex causa tamen quam minister iustam ac rationabilem iudicaverit,
potest hoc sacramentum in quolibet alio decenti loco conferri.
Can. 792. - Episcopo ius est intra fines suae dioecesis confirmationem 607
administrandi in locis quoque exemptis.
Caput IV. - De patrinis
Can. 793. - Ex vetustissimo Ecclesiae more, ut in baptismo, ita etiam in 608
confirmatione adhibendus est patrinus, si haberi possit.

Can. 794. - § 1. Patrinus unum tantum confirmandum aut duos prae­ 609
sentet, nisi aliud iusta de causa ministro videatur.
§ 2. Unus quoque pro singulis confirmandis sil patrinus.

1

610
Can. 795. - Ut quis sit patrinus, oportet:
1° Sit ipse quoque confirmatus, rationis usum assecutus et intentionem
habeat id munus gerendi;
2’ Nulli haereticae aut schismaticae sectae sil adseriptus, nec ulla ex
poenis de quibus in can. 765, n. 2 per sententiam dcclaratoriam aut condemnatoriam notatus;
Y Non sit pater, mater, coniux confirmandi;
4' Λ confirmando eiusve parentibus vel tutoribus vel. hi si desint aut re­
nuant, a ministro vel a parocho sit designatus;
5° Confirmandum in ipso confirmationis actu per se vel per procurato­
rem physice tangat.
Can. 796. - Ut quis licite ad patrini munus admittatur, oportet:
1’ Sit alius a patrino baptismi, nisi rationabilis causa, iudicio ministri,
aliud suadeat, aut statim post baptismum legitime confirmatio conferatur;
CODEX IURIS CANONICI

199

2° Sit eiusdem sexus ac confirmandus, nisi aliud ministro in casibus par­
ticularibus ex rationabili causa videatur;
3° Serventur praeterea praescripta can. 766.
612 Can. 797. - Etiam ex valida confirmatione oritur inter confirmatum et
patrinum cognatio spiritualis, ex qua patrinus obligatione tenetur confir­
matum perpetuo sibi commendatum habendi eiusque christianam edu­
cationem curandi.

Caput V. - De collatae confirmationis adnotatione et probatione

613 Can. 798. - Nomina ministri, confirmatorum, parentum et patrinorum,
diem ac locum conlirmationis parochus inscribat in peculiari libro prae­
ter adnotationem in libro baptizatorum de qua in can. 470, § 2.
614 Can 799. - Si proprius confirmati parochus praesens non fuerit, de
collata confirmatione minister vel per se ipse vel per alium quamprimum
eundem certiorem faciat.
615 Can 800. - Ad collatam confirmationem probandam, modo nemini fiat
praeiudicium, satis est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius con­
firmati iusiurandum, nisi confirmatrus fuerit in infantili aetate.

616 Can. 801. - In sanctissima Eucharistia sub speciebus panis et vini ipsemet Christus Dominus continetur, offertur, sumitur.

617 Can. 802. - Potestatem offerendi Missae sacrificium habent soli sacerdotes.

618 Can. 803. - Non licet pluribus sacerdotibus concelebrare, praeterquam
in Missa ordinationis presbyterorum et in Missa consecrationis Episco­
porum secundum Pontificale Romanum.

619 Can. 804. - § 1. Sacerdos extraneus ecclesiae in qua celebrare postulat,
exhibens authenticas et adhuc validas litteras commendatitias sui Ordi­
narii, si sit saecularis, vel sui Superioris, si religiosus, vel Sacrae Congre­
gationis pro Ecclesia Orientali, si sit ritus orientalis, ad Missae celebra200

BENEDICTUS XV

tioncm admittatur, nisi interim aliquid eum commisisse constet, cur a
Missae celebratione repelli debeat.
§ 2. Si iis litteris careat, sed rectori ecclesiae de cius probitate apprime
constet, poterit admitti; si vero rectori sit ignotus, admitti adhuc potest
semel vel bis, dummodo, ecclesiastica veste indutus, nihil ex celebra­
tione ab ecclesia in qua litat, quovis titulo percipiat, et nomen, officium
suamque dioecesim in peculiari libro signet.
§ 3. Peculiares hac de re normae, salvis huius canonis praescriptis, ab
Ordinario loci datae, servandae sunt ab omnibus, etiam religiosis
exemptis, nisi agatur de admittendis ad celebrandum religiosis in eccle­
sia suae religionis.
Can. 805. - Sacerdotes omnes obligatione tenentur Sacrum litandi 620
pluries per annum; curet autem Episcopus vel Superior religiosus ut
iidem saltem singulis diebus dominicis aliisque festis de praecepto divinis
operentur.
Can. 806. - § 1. Excepto die Nativitatis Domini et die Commemorationis 621
omnium fidelium defunctorum, quibus facultas est ter offerendi Eucharisticum Sacrificium, non licet sacerdoti plures in die celebrare Missas,
nisi ex apostolico induito aut potestate facta a loci Ordinario.
§ 2. Hanc tamen facultatem impertiri nequit Ordinarius, nisi cum,
prudenti ipsius iudicio, propter penuriam sacerdotum die festo de
praecepto notabilis fidelium pars Missae adstarc non possit; non est
autem in eius potestate plures quam duas Missas eidem sacerdoti
permittere.

Can. 807. - Sacerdos sibi conscius peccati mortalis, quantumvis se 622
contritum existimet, sine praemissa sacramentali confessione Missam
celebrare ne audeat, quod si, deliciente copia confessarii et urgente
necessitate, elicito tamen perfectae contritionis actu, celebraverit, quam­
primum confiteatur.
Can. 808. - Sacerdoti celebrare ne liceat, nisi ieiunio naturali a media 623
nocte servato.
Can 809. - Integrum est Missam applicare pro quibusvis tum vivis, tum 624
etiam defunctis purgatorio igne admissa expiantibus, salvo praescripto
can. 2262, § 2, n. 2.

Can. 810. - Sacerdos ne omittat ad Eucharistici Sacrificii oblationem 625
sese piis precibus disponere, coque expleto, gratias Deo pro tanto bene­
ficio agere.
CODEX IURIS CA NONICI

201

·-

,

_-------------- ------——

626 Can. 811. - § 1. Sacerdos, Missam celebraturus, deferat vestem conve­
nientem quae ad talos pertingat et sacra ornamenta a rubricis sui ritus
praescripta.
§ 2. Abstineat autem a pileolo et annulo, nisi sit S. R. E. Cardinalis, Epi­
scopus vel Abbas benedictus, aut nisi apostolicum indultum, eorundem
usum in Missa celebranda eidem permittat.

627 Can. 812. - Nulli sacerdoti celebranti, praeter Episcopos aliosque prae­
latos usu pontificalium fruentes, licet, sola honoris aut sollemnitatis causa,
habere presbyterum assistentem.
628 Can. 813. - § 1. Sacerdos Missam ne celebret sine ministro qui eidem
inserviat et respondeat.
§ 2. Minister Missae inserviens ne sit mulier, nisi, deficiente viro, iusta
de causa, caque lege ut mulier ex longinquo respondeat nec ullo pacto
ad altare accedat.

Art. II. - De Missae ritibus et caeremoniis
629 Can. 814. - Sacrosanctum Missae sacrificium offerri debet ex pane et
vino, cui modicissima aqua miscenda est.
630 Can. 815. - § 1. Panis debet esse mere triticeus et recenter confectus ita
ut nullum sit periculum corruptionis.
§ 2. Vinum debet esse naturale de genimine vitis et non corruptum.

631 Can. 816. - In Missae celebratione sacerdos, secundum proprium ritum,
debet panem azymum vel fermentatum adhibere ubicumque Sacrum litet.
632 Can. 817. - Nefas est, urgente etiam extrema necessitate, alteram materiam
sine altera, aut etiam utramque, extra Missae celebrationem, consecrare.
633 Can. 818. - Reprobata quavis contraria consuetudine, sacerdos cele­
brans accurate ac devote servet rubricas suorum ritualium librorum,
caveatquc ne alias caeremonias aut preces proprio arbitrio adiungat.

634 Can. 819. - Missae sacrificium celebrandum est lingua liturgica sui
cuiusque ritus ab Ecclesia probati.
Art. III. - De tempore et loco Missae celebrandae
635 Can. 820. - Missae sacrificium omnibus diebus celebrari potest, exceptis
iis qui proprio sacerdotis ritu excluduntur.
202

BENEDICTUS XV

Can. 821. - § 1. Missae celebrandae initium ne fiat citius quam una hora
ante auroram vel serius quam una hora post meridiem.
§ 2. In nocte Nativitatis Domini inchoari media nocte potest sola
Missa conventualis vel paroecialis, non autem alia sine apostolico
induito.
§3. In omnibus tamen religiosis seu piis domibus oratorium habentibus
cum facultate sanctissimam Eucharistiam habitualiter asservandi, nocte
Nativitatis Domini, unus sacerdos tres rituales Missas vel, servatis
servandis, unam tantum quae adstantibus omnibus ad praecepti quoque
satisfactionem valeat, celebrare potest et sacram communionem petentibus
ministrare.
Can. 822. — § 1. Missa celebranda est super altare consecratum et in
ecclesia vel oratorio consecrato aut benedicto ad normam iuris, salvo
praescripto can. 1196.
§ 2. Privilegium altans portatihs vel iure vel induito Sedis tantum Λροstolicae conceditur.
§ 3. Hoc privilegium ita intelligendum est, ut secumferat facultatem ubique
celebrandi, honesto tamen ac decenti loco et super petram sacram, non
autem in mari.
§ 4. Loci Ordinarius aut, si agatur de domo religionis exemptae, Supe­
rior maior, licentiam celebrandi extra ecclesiam et oratorium super
petram sacram et decenti loco, nunquam autem in cubiculo, concedere
potest iusta tantum ac rationabili de causa, in aliquo extraordinario casu
et per modum actus.

Can. 823. - § 1. Non licet Missam celebrare in templo haereticorum vel 638
schismaticorum, etsi olim rite consecrato aut benedicto.
§2. Deficiente altari proprii ritus, sacerdoti las est ritu proprio celebrare
in altari consecrato alius ritus catholici, non autem super Graecorum
aiitimensiis.
§3. In altaribus papalibus nemo celebret sine apostolico induito.

/\rt. IV. - De Missarum eleemosynis seu stipendiis

Can. 824. - § 1. Secundum receptum et probatum Ecclesiae morem 639
atque institutum, sacerdoti cuilibet Missam celebranti et applicanti licet
eleemosynam seu stipendium recipere.
§ 2. Quoties autem pluries in die celebrat, si unam Missam ex titulo
iustitiae applicet, sacerdos, praeterquam in die Nativitatis Domini, pro
alia eleemosynam recipere nequit, excepta aliqua retributione ex titulo
extrinscco.
CODEX IURIS CANONICI

203

C' *

640 Can. 825. - Nunquam licet:
1° Missam applicare ad intentionem illius qui applicationem, oblata
eleemosyna, petiturus est, sed nondum petiit, et eleemosynam postea
datam retinere pro Missa antea applicata;
2° Eleemosynam recipere pro Missa quae alio titulo debetur et applicatur;
3° Duplicem eleemosynam pro eiusdem Missae applicatione accipere;
4° Alteram recipere eleemosynam pro sola celebratione, alteram pro
applicatione eiusdem Missae, nisi certo constet unam stipem oblatam
esse pro celebratione sine applicatione.
641 Can. 826. - § 1. Stipendia quae a fidelibus pro Missis offeruntur sive ex
propria devotione, veluti ad manum, sive ex obligatione etiam perpetua
a testatore propriis heredibus facta, manualia dicuntur.
§ 2. Ad instar manualium vocantur stipendia Missarum fundatarum,
quae applicari non possunt in proprio loco, aut ab iis qui eas applicare
deberent secundum tabulas fundationis, et ideo de iure aut Sanctae
Sedis induito aliis sacerdotibus tradendae sunt ut iisdem satisfiat.
§ 3. Alia stipendia quae ex fundationum reditibus percipiuntur, ap­
pellantur fundata seu Missae fundatae.

642 Can. 827. - A stipe Missarum quaelibet etiam species negotiationis vel
mercaturae omnino arceatur.
.643 Can. 828. - Tot celebrandae et applicandae sunt Missae quot stipendia
etiam exigua data et accepta fuerint.

644 Can. 829. - Licet sine culpa illius qui onere celebrandi gravatur, Missarum
elemosynac iam perceptae perierint, obligatio non cessat.
645 Can. 830. - Si quis pecuniae summam obtulerit pro Missarum applica­
tione, non indicans earundem numerum, hic supputetur secundum
eleemosynam loci in quo oblator morabatur, nisi aliam fuisse eius inten­
tionem legitime praesumi debeat.
646 Can. 831. - § 1. Ordinarii loci est manualem Missarum stipem in sua
dioecesi definire per decretum, quantum fieri potest, in dioeccsana
Synodo latum; nec sacerdoti licet ea maiorem exigere.
§ 2. Ubi desit Ordinarii decretum, servetur consuetudo dioecesis.
§ 3 Etiam religiosi, licet exempti, circa stipem manualem stare debent
decreto Ordinarii loci aut dioecesis consuetudini.
647 Can. 832. - Sacerdoti fas est oblatam ultro maiorem stipem pro Missae
applicatione accipere; et, nisi loci Ordinarius prohibuerit, etiam minorem.
204

BENEDICTUS XV

Can. 833. - Praesumitur oblatorem petiisse solam Missae applicationem; si 648
tamen oblator expresse aliquas circumstantias in Missae celebratione
servandas determinaverit, sacerdos, eleemosynam acceptans, eius voluntati
stare debet.
Can. 834. - § 1. Missae pro quibus celebrandis tempus ab oblatore 649
expresse praescriptum est, eo omnino tempore sunt celebrandae.
§ 2. Si oblator nullum tempus pro Missarum manualium celebratione
expresse praescripserit:
Ie .Missae pro urgenti causa oblatae quamprimum tempore utili sunt
celebrandae;
2° In aliis casibus Missae sunt celebrandae intra modicum tempus pro
maiore vel minore Missarum numero.
§ 3. Quod si oblator arbitrio sacerdotis tempus celebrationis expresse
reliquerit, sacerdos poterii tempore quo sibi magis placuerit, eas cele­
brare, firmo praescripto can. 835.

Can. 835. - Nemini licet tot Missarum onera per se celebrandarum reci­ 650
pere quibus intra annum satisfacere nequeat.
Can. 836. - In ecclesiis in quibus ob fidelium peculiarem devotionem 651
Missarum elemosynae ita affluunt, ut omnes Missae celebrari ibidem de­
bito tempore nequeant, moneantur fideles, per tabellam in loco patenti
et obvio positam, Missas oblatas celebratum iri vel ibidem, cum commo­
de poterit, vel alibi.
Can. 837. - Qui Missas per alios celebrandas habet, eas quamprimum 652
distribuat, firmo praescripto can. 841; sed tempus legitimum pro earundem celebratione incipit a die quo sacerdos celebraturus easdem recepenit, nisi aliud constet.
Can. 838. - Qui habent Missarum numerum de quibus sibi liceat libere 653
disponere, possunt eas tribuere sacerdotibus sibi acceptis, dummodo
probe sibi constet cos esse omni exceptione maiores vel testimonio pro­
prii Ordinarii commendatos.
Can. 839. - Qui Missas a fidelibus receptas aut quoquo modo suae fidei 654
commissas aliis celebrandas tradiderint, obligatione tenetur usque dum
acceptatae ab eisdem obligationis et recepti stipendii testimonium obti­
nuerint.

Can. 840. - § 1. Qui Missarum stipes manuales ad alios transmittit, debet 655
acceptas integre transmittere, nisi aut oblator expresse permittat aliquid
CODEX IURIS CANONICI

205

retinere, aut certo constet excessum supra taxam dioecesanam datum
fuisse intuitu personae.
§ 2. In Missis ad instar manualium, nisi obstet mens fundatoris, legitime
retinetur excessus et satis est remittere solam eleemosynam manualem
dioecesis in qua Missa celebratur, si pinguis eleemosyna locum pro parte
tenet dotis beneficii aut causae piae.
656 Can. 841. - § 1. Omnes et singuli administratores causarum piarum aut
quoquo modo ad Missarum onera implenda obligati, sive ecclesiastici
sive laici, sub exitum cuiuslibet anni, Missarum onera quibus nondum
fuerit satisfactum, suis Ordinariis tradant secundum modum ab his defi­
niendum.
§ 2. Hoc autem tempus ita est accipiendum ut in Missis ad instar manua­
lium obligatio eas deponendi decurrat a fine illius anni intra quem opera
impleri debuissent; in manualibus vero, post annum a die suscepti one­
ris, salva diversa offerentium voluntate.

657 Can. 842. - lus et officium advigilandi ut onera Missarum adimpleantur,
in ecclesiis saecularium pertinet ad loci Ordinarium; in religiosorum
ecclesiis, ad eorum Superiores.
658 Can. 843. - § 1. Rectores ecclesiarum aliorumque piorum locorum sive
saecularium sive religiosorum in quibus eleemosynae Missarum recipi
solent, peculiarem babeant librum in quo accurate notent Missarum
receptarum numerum, intentionem, eleemosynam, celebrationem.
§ 2. Ordinarii tenentur obligatione singulis saltem annis huiusmodi
libros sive per se ipsi sive per alios recognoscendi.
659 Can. 844. - § 1. Ordinarii quoque locorum et Superiores religiosi qui
propriis subditis aliisve Missas celebrandas committunt, quas acceperint
Missas cum suis eleemosynis cito in librum per ordinem referant curentque pro viribus ut quamprimum celebrentur.
§ 2. Imo omnes sacerdotes sive saeculares sive religiosi debent accurate
adnotare quas quisque Missarum intentiones receperit, quibusve satisfecerit.

Caput II. - De sanctissimo Eucharistiae sacramento
Art. I. - De ministro sacrae communionis

660 Can. 845 - § 1. Minister ordinarius sacrae communionis est solus sacerdos.
§ 2. Extraordinarius est diaconus, de Ordinarii loci vel parochi li­
centia, gravi de causa concedenda, quae in casu necessitatis legitime
praesumitur.
206

BENEDICTUS XV

Can. 846. - § 1. Quilibet sacerdos intra Missam ct, si privatim celebrat, 661
etiam proxime ante et statim post, sacram communionem ministrare
potest, salvo praescripto can. 869.
§2. Etiam extra Missam quilibet sacerdos eadem facultate pollet ex
licentia saltem praesumpta rectoris ecclesiae, si sit extraneus.
Can. 847. - Ad infirmos publice sacra communio deferatur, nisi iusta et 662
rationabilis causa aliud suadeat.

Can. 848. - § 1. Ius et officium sacram communionem publice ad 663
infirmos etiam non paroecianos extra ecclesiam deferendi, pertinet ad
parochum intra suum territorium.
§ 2. Ceteri sacerdotes id possunt in casu tantum necessitatis aut de licentia
saltem praesumpta eiusdem parochi vel Ordinarii.
Can. 849. - § 1. Communionem privatim ad infirmos quilibet sacerdos 664
deferre potest, de venia saltem praesumpta sacerdotis, cui custodia sanc­
tissimi Sacramenti commissa est.
§ 2. Quando privatim sacra communio infirmis ministratur, reverentiae
ac decentiae tanto sacramento debitae sedulo consulatur, servatis a Sede
Apostolica praescriptis normis.
Can. 850. - Sacram communionem per modum Viatici sive publice sive 665
privatim ad infirmos deferre, pertinet ad parochum ad normam can.
848, salvo praescripto can. 398, n. 3 et can. 514, §§ 1-3.
Can. 851. - § 1. Sacerdos sacram communionem distribuat azymo pane 666
vel fermentato, secundum proprium ritum.
§2. Ubi vero necessitas urgeat nec sacerdos diversi ritus adsit, licet sacer­
doti orientali qui fermentato utitur, ministrare Eucharistiam in azymo,
vicissim latino aut orientali qui utitur azymo, ministrare in fermentato; at
suum quisque ritum ministrandi servare debet.

667

Can. 852. - Sanctissima Eucharistia sub sola specie panis praebeatur.
Art. II. - De subtecto sacrae communionis

Can 853. - Quilibet baptizatus qui iure non prohibetur, admitti potest 668
ct debet ad sacram communionem.

Can. 854. - § 1 Pueris, qui propter aetatis imbecillitatem nondum huius 669
sacramenti cognitionem ct gustum habent, Eucharistia ne ministretur
$ 2. In periculo mortis, ut sanctissima Eucharistia pueris ministrari possit
CODEX IURIS CANONICI

Â

2Ό7

ac debeat, satis est ut sciant Corpus Christi a communi cibo discernere
illudque reverenter adorare.
§ 3. Extra mortis periculum plenior cognitio doctrinae christianae et ac­
curatior praeparatio merito exigitur, ea scilicet, qua ipsi lidei saltem my­
steria necessaria necessitate medii ad salutem pro suo captu percipiant,
et devote pro suae aetatis modulo ad sanctissimam Eucharistiam accedant.
§ 4. De sufficienti puerorum dispositione ad primam communionem in­
dicium esto sacerdoti a confessionibus eorumque parentibus aut iis qui
loco parentum sunt.
§ 5. Parocho autem est officium advigilandi etiam per examen, si oppor­
tunum prudenter iudicaverit, ne pueri ad sacram Synaxim accedant ante
adeptum usum rationis vel sine sufficienti dispositione; itemque curandi
ut usum rationis assecuti et sufficienter dispositi quamprimum hoc divi­
no cibo reficiantur.

670 Can. 855. - § 1. /Xrcendi sunt ab Eucharistia publice indigni, quales sunt
excommunicati, interdicti manifestoque infames, nisi de eorum poeni­
tentia et emendatione constet et publico scandalo prius satisfecerint
§ 2. Occultos vero peccatores, si occulte petant et eos non emendatos
agnoverit, minister repellat; non autem, si publice petant et sine scan­
dalo ipsos praeterire nequeat.

671 Can. 856. - Nemo quem conscientia peccati mortalis gravat, quantumcumque etiam se contritum existimet, sine praemissa sacramentali con­
fessione ad sacram communionem accedat; quod si urgeat necessitas ac
copia confessarii illi desit, actum perfectae contritionis prius eliciat.
672 Can. 857. - Nemini liceat sanctissimam Eucharistiam recipere, qui eam
eadem die iam receperit, nisi in casibus de quibus in can. 858, § 1.
I

673 Can. 858. - § 1 Qui a media nocte ieiunium naturale non servaverit, ne­
quit ad sanctissimam Eucharistiam admitti, nisi mortis urgeat periculum,
aut necessitas impediendi irreverentiam in Sacramentum.
§ 2. Infirmi tamen qui iam a mense decumbunt sine certa spe ut cito
convalescant, de prudenti confessarii consilio sanctissimam Eucharistiam
sumere possunt semel aut bis in hebdomada, etsi aliquam medicinam vel
aliquid per modum potus antea sumpserint.
674 Can. 859. - § 1 Omnis utnusque sexus fidelis, postquam ad annos
discretionis, idest ad rationis usum, pervenerit, debet semel in anno,
saltem m Paschate, Eucharistiae sacramentum recipere, nisi forte dc
consilio proprii sacerdotis, ob aliquam rationabilem causam, ad tempus
ab eius perceptione duxerit abstinendum.
206

BENEDICTUS XV

§ 2. Paschalis communio fiat a dominica Palmarum ad dominicam in
albis; sed locorum Ordinariis fas est, si ita personarum ac locorum
adiuncta exigant, hoc tempus etiam pro omnibus suis fidelibus anticipare,
non tamen ante quartam diem dominicam Quadragesimae, vel prorogare,
non tamen ultra festum sanctissimae Trinitatis.
§ 3. Suadendum fidelibus ut huic praecepto satisfaciant in sua quisque
paroecia; et qui in aliena paroecia satisfecerint, curent proprium paro­
chum de adimpleto praecepto certiorem facere.
§ 4. Praeceptum paschalis communionis adhuc urget, si quis illud prae­
scripto tempore, quavis de causa, non impleverit.
Can. 860. - Obligatio praecepti communionis sumendae, quae impuberes 675
gravat, in eos quoque ac praecipue recidit, qui ipsorum curam habere
debent, idest in parentes, tutores, confessarium, institutores et parochum.
Can. 861. - Praecepto communionis recipiendae non satisfit per sacrile­ 676
gam communionem.

Can. 862. - Expedit ut feria V maioris hebdomadae omnes clerici, etiam 677
sacerdotes qui ea die a Sacro litando abstinent, sanctissimo Christi Cor­
pore in Missa sollemni seu conventual» reficiantur.
Can. 863. - Excitemur fideles ut frequenter, etiam quotidie, pane 678
Eucharistico reficiantur ad normas in decretis Apostolicae Sedis traditas,
utque Missae adstantes non solum spirituali affectu, sed sacramentali
etiam sanctissimae Eucharistiae perceptione, rite dispositi, communicent.
Can. 864. - § 1. In periculo mortis, quavis ex causa procedat, fideles 679
sacrae communionis recipiendae praecepto tenentur.
§ 2. Etiamsi eadem die sacra communione fuerint relecti, valde tamen
suadendum, ut in vitae discrimen adducti denuo communicent.
§3. Perdurante mortis periculo, sanctum Viaticum, secundum prudentis
confessarii consilium, pluries, distinctis diebus, administrari et licet et
decet.

Can. 865. - Sanctum Viaticum infirmis ne nimium differatur; et qui ani­ 680
marum curam gerunt, sedulo advigilent ut eo infirmi plene sui compotes
reficiantur.
Can. 866. § 1. Omnibus fidelibus cuiusvis ritus datur facultas ut, pietatis 681
causa, sacramentum Eucharisticum quolibet ritu confectum suscipiant.
§2. Suadendum tamen ut suo quisque ritu fideles praecepto communionis
paschalis satisfaciant.
CODEX lURIS CANONICI

209

§ 3. Sanctum Viaticum moribundis ritu proprio accipiendum est; sed,
urgente necessitate, fas esto quolibet ritu illud accipere.

zXrt. ΠΙ. - De tempore et loco quo sacra comm un to distribui potest

682 Can 867. - § 1. Omnibus diebus licet sanctissimam Eucharistiam di­
stribuere.
§ 2. Fena tamen VI maioris hebdomadae solum licet sacrum Viaticum
ad infirmos deferre.
§ 3. In Sabbato Sancto sacra communio nequit fidelibus ministrari nisi
inter Missarum sollemnia vel continuo ac statim ab iis expletis.
§ 4 Sacra communio iis tantum horis distribuatur, quibus Missae sacrifi­
cium offerri potest, nisi aliud rationalibilis causa suadeat.
§ 5. Sacrum tamen Viaticum quacumque diei aut noctis hora ministrari
potest.
683 Can 868. - Sacerdoti celebranti non licet Eucharistiam intra Mis­
sam distribuere fidelibus adeo distantibus ut ipse altare e conspectu
amittat.

684 Can. 869. - Sacra communio distribui potest ubicunque Missam cele­
brare licet, etiam in oratorio privato, nisi loci Ordinarius, iustis de causis,
in casibus particularibus id prohibuerit.
Titulus IV. - De poenitentia

685 Can. 870. - In poenitentiae sacramento, per judicialem absolutionem a
legitimo ministro impertitam, fideli rite disposito remittuntur peccata
post baptismum commissa.
Caput I - De ministro sacramenti poenitentiae
686 Can. 871. - Minister huius sacramenti est solus sacerdos.
687 Can 872. - Praeter potestatem ordinis, ad validam peccatorum absolutio­
nem requiritur in ministro potestas lurisdictionis, sive ordinaria sive
delegata, in pocnitcntem.

688 Can 873. - § 1. Ordinaria iurisdictione ad confessiones excipiendas pro
universa Ecclesia, praeter Romanum Pontificem, potiuntur S. R. E. Car­
dinales; pro suo quisque territorio Ordinarius loci, et parochus aliique
qui loco parochi sunt.
$ 2 Hac eadem iurisdictione gaudent etiam canonicus pocnitentiarius
210

SENEDiCTUSXV

ecclesiae quoque collegiatae, ad normam can. 401, § 1, et Superiores
religiosi exempti pro suis subditis, ad normam constitutionum.
§ 3. Haec iurisdictio cessat amissione officii, ad normam can. 183, et,
post sententiam condemnatoriam vel declaratoriam, excommunicatione,
suspensione ab officio, interdicto.
Can. 874. - § 1. lurisdictioncm delegatam ad recipiendas confessiones 689
quorumlibet sive saecularium sive religiosorum confert sacerdotibus
tum saecularibus tum religiosis etiam exemptis Ordinarius loci in quo
conlessiones excipiuntur; sacerdotes autem religiosi eadem ne utantur
sine licentia saltem praesumpta sui Superioris, firmo tamen praescripto
can. 519.
§ 2. Locorum Ordinarii iurisdictionem ad audiendas confessiones habitualiter ne concedant religiosis qui a proprio Superiore non praesentan­
tur; iis vero qui a proprio Superiore praesentantur, sine gravi causa eam
ne denegent, iirmo tamen praescripto can. 877.
Can. 875. - § 1. In religione clericali exempta ad recipiendas confessio- 690
nes professorum, novitiorum aliorumve de quibus in can. 514, § 1, iuris­
dictionem delegatam confert quoque proprius eorundem Superior, ad
normam constitutionum; cui fas est eam concedere etiam sacerdotibus e
clero saeculari aut alius religionis.
§ 2. In religione laicali exempta, Superior proponit confessarium, qui
tamen iurisdictionem obtinere debet ab Ordinario loci, in quo religiosa
domus repentur.
Can. 876. - § 1. Revocata qualibet contraria particulari lege seu privilegio, 691
sacerdotes tum saeculares tum religiosi, cuiusvis gradus aut officii, ad
confessiones quarumcumque religiosarum ac novitiarum valide et licite
recipiendas peculiari jurisdictione indigent, salvo praescripto can. 239, §
l.n. 1,522,523.
§ 2. Hanc iurisdictionem confert loci Ordinarius, ubi religiosarum
domus sita est, ad normam can. 525.
Can. 877. - § I. Tum locorum Ordinarii iurisdictionem, tum Stipe- 692
riores religiosi iurisdictionem aut licentiam audiendarum confes­
sionum ne concedant, nisi iis qui idonei per examen reperti fuerint,
nisi agatur de sacerdote cuius theologicam doctrinam aliunde comper­
tam habeant.
5 2. Si post concessam iurisdictionem aut licentiam prudenter dubitent
num probatus a sc antea sacerdos pergat adhuc idoneus esse, eum ad
novum doctrinae periculum adigant, etsi agatur de parocho aut canonico
poenitentiario.
CODEX IURIS CANONICI

211

693 Can. 878. - § 1. lurisdictio delegata aut licentia audiendarum confessionum
concedi potest certis quibusdam circumscripta finibus.
§ 2. Caveant tamen locorum Ordinarii ac religiosi Superiores ne iurisdictionem aut licentiam sine rationabili causa nimis coarctcnt.

694 Can. 879. - § 1. Ad confessiones valide audiendas opus est iurisdictione
scripto vel verbis expresse concessa.
§ 2. Pro concessione iurisdictionis nihil exigi potest.
695 Can. 880. - § 1. Loci Ordinarius vel Superior religiosus iurisdictionem
vel licentiam ad audiendas confessiones ne revocent aut suspendant, nisi
gravem ob causam.
§ 2. At graves ob causas Ordinarius potest etiam parocho aut poenitentiario confessarii munus interdicere, salvo recursu in devolutivo ad
Sedem Apostolicam.
§ 3. Non tamen licet Episcopo, inconsulta Sede Apostolica, si de domo
formata agatur, omnibus alicuius religiosae domus conlessariis una simul
iurisdictionem adimere.
696 Can. 881. - § 1. Omnes utriusque cleri sacerdotes ad audiendas confes­
siones approbati in aliquo loco, sive ordinaria sive delegata iurisdictione
instructi, possunt etiam vagos ac peregrinos ex alia dioecesi vel paroecia
ad sese accedentes, itemque catholicos cuiusque ritus orientalis, valide et
licite absolvere.
§ 2. Qui ordinariam habent absolvendi potestatem, possunt subditos
absolvere ubique terrarum.

697 Can. 882. - In periculo mortis omnes sacerdotes, licet ad confessiones
non approbati, valide et licite absolvunt quoslibet poenitentes a quibus­
vis peccatis aut censuris, quantumvis reservatis et notoriis etiamsi prae­
sens sit sacerdos approbatus, salvo praescripto can. 884, 2252.
698 Can. 883. - § 1. Sacerdotes omnes maritimum iter arripientes, dummodo
vel a proprio Ordinario, vel ab Ordinario portus in quo navim conscen­
dunt, vel etiam ab Ordinario cuiusvis portus intericcti per quem in iti­
nere transeunt, facultatem rite acceperint confessiones audiendi, possunt,
toto itinere, quorumlibet fidelium secum navigantium confessiones in
navi excipere, quamvis navis in itinere transeat vel etiam aliquandiu con­
sistat variis in locis diversorum Ordinariorum iurisdictioni subiectis.
§ 2. Quoties vero navis in itinere consistat, possunt confessiones excipere
tum fidelium qui quavis dc causa ad navim accedant, tum eorum qui
ipsis ad terram obiter appellentibus confiteri petant eosque valide ac
licite absolvere etiam a casibus Ordinario loci reservatis.
212

BENEDICTUS XV

Can. 884. - Absolutio complicis in pcccato turpi invalida est, praeter- 699
quam in mortis periculo; et etiam in periculo mortis, extra casum
necessitatis, est ex parte confessarii illicita ad normam constitutionum
apostolicarum et nominatim constitutionis Benedicti XIV Sacramentum
Poenitentiae, 1 lun. 1741.
Can. 885. - Etsi preces, ab Ecclesia formulae absolutoriae adiunctae, ad 700
ipsam absolutionem obtinendam non sint necessariae, nihilominus, nisi
lusta de causa, ne omittantur.

Can. 886. - Si conlessarius dubitare nequeat de poenitentis dispositionibus 701
et hic absolutionem petat, absolutio nec deneganda, nec differenda est.

Can. 887. - Pro qualitate et numero peccatorum et conditione poeniten- 702
tis salutares et convenientes satisfactiones conlessarius iniungat; quas
poenitens volenti animo excipere atque ipse per se debet implere.
Can. 888. - § 1. Meminerit sacerdos in audiendis confessionibus sc iudi- 703
cis pariter et medici personam sustinere ac divinae iustitiae simul et
misericordiae ministrum a Deo constitutum esse ut honori divino et
animarum saluti consulat.
§ 2. Caveat omnino ne complicis nomen inquirat, ne curiosis aut inutilibus
quaestionibus, maxime circa sextum Decalogi praeceptum, quemquam
detineat, et praesertim ne iuniores de iis quae ignorant imprudenter
interroget.
Can. 889. - § 1. Sacramentale sigillum inviolabile est; quare caveat dili- 704
genter confessarius ne verbo aut signo aut alio quovis modo et quavis de
causa prodat aliquatenus peccatorem.
§ 2. Obligatione servandi sacramentale sigillum tenentur quoque interpres
aliique omnes ad quos notitia confessionis quoquo modo pervenerit.

Can. 890. - § 1. Omnino prohibitus est confessario usus scientiae ex 705
confessione acquisitae cum gravamine poenitentis, excluso etiam quovis
revelationis periculo.
§ 2. Tam Superiores pro tempore exsistentes, quam confessarii qui postea
Superiores fuerint renuntiati, notitia quam dc peccatis in confessione
habuerint, ad exteriorem gubernationem nullo modo uti possunt.

Can. 891. - Magister novitiorum eiusque socius, Superior Seminarii coi 706
legiive sacramentales confessiones suorum alumnorum secum in eadem
domo commorantium ne audiant, nisi alumni ex gravi et urgenti causa in
casibus particularibus sponte id petant.
CODEX IURIS CANONICI

213

707 Can. 892. - § 1. Parochi aliique quibus cura animarum vi muneris est
demandata, gravi iuslitiac obligatione tenentur audiendi sive per se sive
per alium confessiones fidelium sibi commissorum, quoties ii audiri ra­
tionabiliter petant.
§ 2. Urgente necessitate, omnes confessarii obligatione tenentur ex caritate
confessiones fidelium audiendi, et in mortis periculo omnes sacerdotes.

quo meliore eis videatur modo, caedem deducantur, nec facultatem a re­
servatis absolvendi cuivis et passim impertiant.
§ 2. At huiusmodi absolvendi facultas ipso iure competit canonico poenitentiario ad normam can. 401, § 1, et habitualiter impertiatur saltem
vicariis foraneis, addita, praesertim in locis dioecesis a sede episcopali
remotioribus, facultate subdelegandi toties quoties confessarios sui districtus,
si et quando pro urgentiore aliquo determinato casu ad cos recurrant.
§ 3. Ipso iure a casibus, quos quoquo modo sibi Ordinarii reservaverint,
absolvere possunt tum parochi, aliive qui parochorum nomine in iure
censentur, toto tempore ad praeceptum paschale adimplendum utili, tum
singuli missionarii quo tempore missiones ad populum haberi contingat.

Caput II. - De reservation e peccatorum

708 Can, 893 - § 1. Qui ordinario iure possunt audiendi confessiones pote­
statem concedere aut ferre censuras, possunt quoque, excepto Vicario
Capitulari et Vicario Generali sine mandato speciali, nonnullos casus ad
suum avocare iudicium, inferioribus absolvendi potestatem limitantes.
§ 2. Haec avocatio dicitur reservatio casuum.
§ 3. Quod attinet ad reservationem censurarum, servetur praescriptum
can.2246,2247.

Can. 900. - Quaevis reservatio omni vi caret:
715
l°Cum confessionem peragunt sive aegroti qui domo egredi non valent,
sive sponsi matrimonii ineundi causa;
2° Quoties vel legitimus Superior petitam pro aliquo determinato casu
absolvendi facultatem denegaverit, vel, prudenti confessarii iudicio, ab­
solvendi facultas a legitimo Superiore peti nequeat sine gravi poenitentis
incommodo, aut sine periculo violationis sigilli sacramentalis;
3° Extra territorium reservantis, etiamsi dumtaxat ad absolutionem obti­
nendam pocnitcns ex eo discesserit.

709 Can. 894. - Unicum peccatum ratione sui reservatum Sanctae Sedi est
falsa delatio, qua sacerdos innocens accusatur de crimine sollicitationis
apud iudices ecclesiasticos.

710 Can 895. - Locorum Ordinarii peccata ne reservent, nisi re in Synodo
dioecesana discussa, vel extra Synodum auditis Capitulo cathedrali et
aliquot ex prudentioribus ac probatioribus suae dioecesis animarum cu­
ratoribus, vera reservationis necessitas aut utilitas comprobata fuerit.

Caput III. - De subtecto sacramenti poenitentiae

Can. 901. - Qui post baptismum mortalia perpetravit, quae nondum per 716
claves Ecclesiae directe remissa sunt, debet omnia quorum post diligen­
tem sui discussionem conscientiam habeat, confiteri et circumstantias in
confessione explicare, quae speciem peccati mutent.

711 Can. 896. - Inter Superiores religionis clericalis exemptae unus Superior
generalis, et in monasteriis sui iuris Abbas, cum proprio cuiusque Consi­
lio, peccata, ut supra, subditorum reservare possunt, firmo praescripto
can. 518, § 1,519.
712 Can 897. - Casus reservandi sint pauci omnino, tres scilicet, vel, ad
summum, quatuor ex gravioribus tantum ct atrocioribus criminibus
externis specifice determinatis; ipsa vero reservatio ne ultra in vigore
maneat, quam neccssc sit ad publicum aliquod inolitum vitium exstir­
pandum et collapsam forte christianam disciplinam instaurandam.
713 Can. 898. - Prorsus ab iis peccatis sibi reservandis omnes abstineant quae
iam sint Sedi Apostolicae etiam ratione censurae reservata, et regulariter
ab iis quoque quibus censura, etsi nemini reservata, a iure imposita est.

714 Can. 899. - § 1. Statutis semel reservationibus quas vere necessarias aut
utiles judicaverint, curent locorum Ordinarii ut ad subditorum notitiam,
214

BENEDICTUS X

Can. 902. - Peccata post baptismum commissa, sive mortalia directe po- 717
testate clavium iam remissa, sive venialia, sunt materia sufficiens, sed
non necessaria, sacramenti poenitentiae.

I

Can 903. - Qui aliter confiteri non possunt, non prohibentur, si velint, 718
per interpretem confiteri, praecavendo abusus et scandala, firmo praescripto can. 889, § 2.
Can. 904. - Ad normam constitutionum apostolicarum et nominatim 719
constitutionis Benedicti XIV Sacramentum Poenitentiae, 1 lun. 1741,
debet pocnitens sacerdotem, reum delicti sollicitationis in confessione,
intra mensem denuntiare loci Ordinario, vel Sacrae Congregationi S Of
fteii, ct confessarius debet, graviter onerata eius conscientia, de hoc onere
poenitentem monere.
CODFX IURIS CANONICI

215

720 Can. 905. - Cuivis fideli integrum est confessario legitime approbato
etiam alius ritus, cui maluerit, peccata sua confiteri.

721 Can. 906 - Omnis utriusque sexus fidelis, postquam ad annos discretio­
nis, idest ad usum rationis, pervenerit, tenetur omnia peccata sua saltem
semel in anno fideliter confiteri.

722 Can. 907. - Praecepto confitendi peccata non satisfacit, qui confessio­
nem facit sacrilegam vel voluntarie nullam.

723 Can. 908. - Sacramentalis confessionis proprius locus est ecclesia vel
oratorium publicum aut semipublicum.
724 Can. 909. - § 1 Sedes confessionalis ad audiendas mulierum confessio­
nes semper collocetur in loco patenti et conspicuo, et generatim in eccle­
sia vel oratorio publico aut semi-publico mulieribus destinato.
§ 2. Sedes confessionalis crate fixa ac tenuiter perforata inter poenitentem et confessarium sit instructa.
725 Can. 910. - § 1. Feminarum confessiones extra sedem confessionalem ne
audiantur, nisi ex causa infirmitatis aliave verae necessitatis et adhibitis
cautelis quas Ordinarius loci opportunas indicaverit.
§ 2. Confessiones virorum etiam in aedibus privatis excipere licet.
Caput V. - De indulgentiis

Art. 1. - Dc indulgentiarm concessione
726 Can. 911. - Omnes magni faciant indulgentias seu remissionem coram
Deo poenae temporalis debitae pro peccatis, ad culpam quod attinet iam
deletis, quam ecclesiastica auctoritas ex thesauro Ecclesiae concedit pro
vivis per modum absolutionis, pro defunctis per modum suffragii.
727 Can 912. - Praeter Romanum Pontificem, cui totius spiritualis Ecclesiae
thesauri a Christo Domino commissa est dispensatio, ii tantum possunt
potestate ordinaria indulgentias elargiri, quibus id expresse a iure con­
cessum est.

728 Can. 913. - Inferiores Romano Pontifice nequeunt:
1° Facultatem concedendi indulgentias aliis committere, nisi id eis a
Sede Apostolica expresse fuerit indultum;
216

BENEDIC TUS

2° Indulgentias concedere defunctis applicabiles;
3° Eidem rei seu actui pietatis vel sodalitio, cui iam a Sede Apostolica
vel ab alio indulgentiae concessae sint, alias adiungere, nisi novae condi­
tiones adimplendae praescribantur.
Can. 914. - Benedictionem papalem cum indulgentia plenaria, secun- 729
dum praescriptam formulam, impertiri possunt Episcopi in sua quisque
dioecesi bis in anno, hoc est die sollemni Paschatis Resurrectionis et alio
die festo sollemni ab ipsis designando, etiamsi iidem Missae sollemni
adstiterint tantum; Abbates autem vel Praelati nullius, Vicarii et Praefec­
ti Apostolici, etsi episcopali dignitate careant, id possunt in suis territo­
riis uno tantum ex sollemnioribus per annum diebus.

Can. 915. - Regulares, qui privilegium habent impertiendi benedictio- 730
nem papalem, non solum obligatione tenentur servandi formulam prae­
scriptam, sed hoc privilegio uti nequeunt, nisi in suis ecclesiis et in eccle­
siis monialium vel tertiariorum suo Ordini legitime aggregatorum; non
autem eodem dic et loco quo Episcopus eam impertiat.

Can. 916. - Episcopi, Abbates vel Praelati nullius, Vicarii ac Praefecti 731
Apostolici et Superiores maiores Religionis clericalis exemptae, possunt
designare et declarare unum altare privilegiatum quotidianum perpe­
tuum, dummodo aliud non habeatur, in suis ecclesiis cathedralibus,
abbalialibus, collegiatis, conventualibus, paroecialibus, quasi-paroecialibus; non autem in oratoriis publicis vel semi-publicis, nisi sint ecclesiae
paroeciali unita seu eiusdem subsidiaria.
Can. 917. — § 1. Die Commemorationis omnium fidelium defunctorum, omnes 732
Missae gaudent privilegio ac si essent ad altare privilegiatum celebratae.
§ 2. Omnia altaria ecclesiae per eos dies quibus in ea peragitur supplica­
tio Quadraginta Horarum sunt privilegiata.

Can. 918. - § 1. Ut indicetur altare esse privilegiatum, nihil aliud inseri- 733
batur, nisi: altare privilegiatum, perpetuum vel ad tempus, quotidianum
vel non, secundum concessionis verba.
§ 2. Pro Missis celebrandis in altari privilegiato nequit, sub obtentu
privilegii, maior exigi Missae eleemosyna.

Can. 919. - § 1. Novae indulgentiae, ecclesiis etiam regularium concessae. 734
quae Romae promulgatae non sint, ne pervulgentur, inconsulto Ordi­
nario loci.
§ 2 In edendis libris, libellis, etc., quibus concessiones indulgentiarum pro
variis precibus aut piis operibus recensentur, sen etur praescriptum can. 1388.
CODEX IURIS CANONICI

217

735 Can. 920. - Qui a Summo Pontifice impetraverint indulgentiarum con­
cessiones pro omnibus fidelibus, obligatione tenentur, sub poena nullitatis gratiae obtentae, authentica exemplaria earundem concessionum ad
Sacram Pocnitentiariam deferendi.
736 Can. 921. - § 1. Indulgentia plenaria concessa pro festis Domini Nostn
lesu Christi vel pro festis Beatae Mariae Virginis, intelligitur concessa
dumtaxat pro festis quae in calendario universali reperiuntur.
§ 2. Concessa indulgentia plenaria vel partialis pro festis Apostolorum,
intelligitur concessa dumtaxat pro eorum festo natali.
§ 3. Indulgentia plenaria concessa ut quotidiana perpetua vel ad tempus
visitantibus aliquam ecclesiam vel publicum oratorium ita intelligenda
est ut quacunque die, sed semel tantum in anno, ab unoquoque fideli ac­
quiri possit, nisi aliud in decreto expresse dicatur.
737 Can. 922. - Indulgentiae adnexae festis vel sacris supplicationibus vel
precibus novendialibus, septenariis, triduanis, quae ante aut post festum
vel etiam eius octavario perdurante peraguntur, translatae intelliguntur
in eum diem, quo festa huiusmodi legitime transferantur, si festum trans­
latum habeat officium cum Missa sine sollemnitate et externa celebra­
tione ac translatio fiat in perpetuum, vel si transferatur sive ad tempus
sive in perpetuum solemnitas et externa celebratio.
738 Can 923. - Ad lucrandam indulgentiam alicui diei affixam, si visitatio
ecclesiae vel oratorii requiratur, haec fieri potest a meridie diei praece­
dentis usque ad mediam noctem quae statutum diem claudit.
739 Can. 924. - § 1. Ad normam can. 75, indulgentiae adnexae alicui eccle­
siae non cessant, si ecclesia funditus evertatur rursusque intra quin­
quaginta annos aedificetur in eodem vel fere eodem loco ct sub eodem
titulo.
§ 2. Indulgentiae coronis aliisve rebus adnexae tunc tantum cessant, cum
coronae aliaeve res prorsus desinant esse vel vendantur.

Art. II. - De indulgentiis acquirendis

740 Can 925. - §1 Ut quis capax sit sibi lucrandi indulgentias, debet esse
baptizatus, non cxcommunicatus, in statu gratiae saltem in fine operum
praescriptorum, subditus concedentis.
§ 2. Ut vero subiectum capax eas revera lucretur, debet habere intentio­
nem saltem generalem eas acquirendi et opera iniuncta implere statuto
tempore ac debito modo secundum concessionis tenorem.
218

BENEDICTUS XV

Can. 926. - Plenaria indulgentia ita concessa intelligitur ut si quis eam 741
plenarie lucrari non possit, eam tamen partialiter lucretur pro disposi­
tione quam habet.
Can. 927. - Nisi aliud ex concessionis tenore appareat, indulgentias ab 742
Episcopo concessas lucrari possunt tum subditi extra territorium, tum
peregrini, vagi, omnesque exempti in territorio degentes.

Can. 928. - § 1. Indulgentia plenaria, nisi aliud expresse cautum sit, ac­ 743
quiri potest semel tantum in die, etsi idem opus praescriptum pluries
ponatur.
§ 2. Partialis indulgentia, nisi contrarium expresse notetur, saepius per
diem, eodem opere repetito, potest lucrifieri.
Can. 929. - Fideles utriusque sexus qui, perfectionis studio vel institu­ 744
tionis seu educationis aut etiam valetudinis causa in domibus ecclesia vel
publico sacello carentibus, de consensu Ordinariorum constitutis, vitam
communem agunt, itemque personae omnes ad illis ministrandum ibidem
commorantes, quoties ad lucrandas indulgentias praescribatur visitatio
alicuius ecclesiae non determinatae, vel indeterminati alicuius publici
oratorii, visitare queunt propriae domus sacellum in quo obligationi
audiendi Sacrum iure satisfacere possunt, dummodo cetera opera iniuncta
rite praestiterint.
Can. 930. - Nemo indulgentias acquirens potest eas aliis in vita degen­ 745
tibus applicare; animabus autem in purgatorio detentis indulgentiae
omnes a Romano Pontifice concessae, nisi aliud constet, applicabilcs
sunt.

Can. 931. - § 1. Ad quaslibet indulgentias lucrandas confessio forte re­ 746
quisita peragi potest intra octo dies qui immediate praecedunt diem cui
indulgentia fuit affixa; communio autem in pervigilio eiusdem diei; utra­
que vero etiam intra subsequentem totam octavam.
§2. Pariter ad lucrandas indulgentias pro piis exercitiis in triduum, heb­
domadam, etc., ductis concessas, confessio et communio fieri etiam pot­
est intra octavam quae immediate sequitur exercitium expletum.
§ 3 Christi!ideles qui solent, nisi legitime impediantur, saltem bis in
mense ad poenitentiae sacramentum accedere, aut sanctam communio­
nem in statu gratiae et cum recta piaque mente recipere quotidie, quam­
vis semel aut iterum per hebdomadam ab eadem abstineant, possunt
omnes indulgentias consequi, etiam sine actuali confessione quae ceteroquin ad eas lucrandas necessaria foret, exceptis indulgentiis sive iubilaci
ordinarii et extraordinarii sive ad instar iubilaci.
CODEX IURIS CANONICI

219

747 Can. 932. - Opere, cui praestando quis lege aut praecepto obligatur, ne­
quit indulgentia lucrifieri, nisi in eiusdem concessione aliud expresse di­
catur; qui tamen praestat opus sibi in sacramentalem poenitentiam
iniunctum et indulgentiis forte ditatum, potest simul et poenitentiae satis­
facere et indulgentias lucrari.

748 Can. 933. - Uni eidemque rei vel loco plures ex variis titulis adnecti pos­
sunt indulgentiae; sed uno eodemque opere, cui ex variis titulis indul­
gentiae adnexae sint, non possunt plures acquiri indulgentiae, nisi opus
requisitum sit confessio vel communio, aut nisi aliud expresse cautum
fuerit.
749 Can. 934. - § 1. Si ad lucrandas indulgentias oratio in genere ad mentem
Summi Pontificis praescribatur, mentalis tantum oratio non sufficit; ora­
tio autem vocalis poterit arbitrio fidelium deligi, nisi peculiaris aliqua as­
signetur.
§ 2. Si peculiaris oratio assignata fuerit, indulgentiae acquiri possunt
quocunque idiomate oratio recitetur, dummodo de fidelitate versionis
constet ex declaratione vel Sacrae Poenitentiariae vel unius ex Ordinariis
loci ubi vulgaris est lingua in quam vertitur oratio; sed indulgentiae penitus
cessant ob quamlibet additionem, detractionem, vel interpolationem.
§ 3. Ad indulgentiarum acquisitionem satis est orationem alternis cum
socio recitare, aut mente eam prosequi, dum ab alio recitatur.
750 Can. 935. - Pia opera ad lucrandas indulgentias iniuncta, confessarii
possunt in alia commutare pro iis qui, legitimo detenti impedimento, eadem
praestare nequeant.

751 Can. 936. - Muti lucrari possunt indulgentias adnexas publicis precibus,
si una cum ceteris fidelibus in eodem loco orantibus mentem ac pios
sensus ad Deum attollant; et si agatur de privatis orationibus, satis est ut
eas mente recolant signisve effundant vel tantummodo oculis percurrant.
Titulus V. - De extrema unctione

752 Can. 937. - Extremae unctionis sacramentum conferri debet per sacras
unctiones, adhibito oleo olivarum rite benedicto, et per verba in rituali­
bus libris ab Ecclesia probatis praescripta.

Caput 1. - De ministro extremae unctionis

753 Can. 938. - § 1. Hoc sacramentum valide administrat omnis et solus sa­
cerdos.
BENEDICTUS XV

§ 2. Salvo praescripto can. 397. η. 3, 514, §§ 1-3, minister ordinarius est
parochus loci, in quo degit infirmus; in casu autem necessitatis, vel de li­
centia saltem rationabiliter praesumpta eiusdem parochi vel Ordinarii
loci, alius quilibet sacerdos hoc sacramentum ministrare potest.

Can. 939. - Minister ordinarius ex iustitia tenetur hoc sacramentum per 754
se ipse vel per alium administrare et in casu necessitatis ex caritate quili­
bet sacerdos.
Caput II. - De subtecto extremae unctionis

Can. 940. - § 1. Extrema unctio praeberi non potest nisi fideli, qui post 755
adeptum usum rationis ob infirmitatem vel senium in periculo mortis
versetur.
§ 2. In eadem infirmitate hoc sacramentum iterari non potest, nisi infir­
mus post susceptam unctionem convaluerit et in aliud vitae discrimen
inciderit.
Can. 941. - Quando dubitatur num infirmus usum rationis attigerit, 756
num in periculo mortis reipsa versetur, vel num mortuus sit, hoc sacra­
mentum ministretur sub conditione.
Can. 942. - Hoc sacramentum non est conferendum illis qui impoeni· 757
tentes in manifesto peccato mortali contumaciter perseverant; quod si
hoc dubium fuerit, conferatur sub conditione.

Can. 943. - Infirmis autem qui, cum suae mentis compotes essent, 758
illud saltem implicite petierunt aut verisimiliter petiissent, etiamsi
deinde sensus vel usum rationis amiserint, nihilominus absolute
praebeatur.
Can. 944. - Quamvis hoc sacramentum per se non sit de necessitate 759
medii ad salutem, nemini tamen licet illud negligere; et omni studio
et diligentia curandum ut infirmi, dum sui plene compotes sunt, il­
lud recipiant.
Can. 945. - Oleum olivarum, in sacramento extremae unctionis adhihen- 760
dum, debet esse ad hoc benedictum ab Episcopo, vel a presbytero qui
facultatem illud benedicendi a Sede Apostolica obtinuerit.

Can. 946. - Oleum infirmorum parochus loco nitido et decenter ornato 761
in vase argenteo vel stamneo diligenter custodiat, nec domi retineat nisi
ad normam can. 735.
CODEX IURIS CANONICI

221

T3PS35

762 Can. 947. - § 1. Unctiones verbis, ordine et modo in libris ritualibus
praescripto, accurate peragantur; in casu autem necessitatis sufficit unica
unctio in uno sensu seu rectius in fronte cum praescripta forma brevio­
re, salva obligatione singulas unctiones supplendi, cessante periculo.
§ 2. Unctio renum semper omittatur.
§ 3. Unctio pedum ex qualibet rationabili causa omitti potest.
§ 4. Extra casum gravis necessitatis, unctiones ipsa ministri manu nullo­
que adhibito instrumento fiant.
Titulus VI. - De ordine

763 Can 948. - Ordo ex Christi institutione clericos a laicis in Ecclesia di­
stinguit ad fidelium regimen et cultus divini ministerium.
764 Can 949. - In canonibus qui sequuntur, nomine ordinum maiorum vel
sacrorum intelliguntur presbyteratus, diaconatus, subdiaconatus; mino­
rum vero acolythatus, exorcistatus, lectoratus, ostiariatus.
765 Can. 950 - In iure verba: ordinare, ordo, ordinatio, sacra ordinatio com­
prehendunt, praeter consecrationem episcopalem, ordines enumeratos
in can. 949 ct ipsam primam tonsuram, nisi aliud ex natura rei vel ex
contextu verborum eruatur.

Caput I. - De ministro sacrae ordinationis

766 Can. 951.- Sacrae ordinationis minister ordinarius est Episcopus conse­
cratus; extraordinarius, qui, licet charactere episcopali careat, a iure vel
a Sede Apostolica per peculiare indultum potestatem acceperit aliquos
ordines conferendi.
767 Can. 952. - Nemini licet ordinatum a Romano Pontifice ad altiorem or­
dinem promovere sine Sedis Apostolicae facultate.

768 Can. 953. - Consecratio episcopalis reservatur Romano Pontifici ita ut
nulli Episcopo liceat quemquam consecrare in Episcopum, nisi prius
constet de pontificio mandato.

769 Can 954. - Episcopus consecrator debet alios duos Episcopos adhibere,
qui sibi in consecratione assistant, nisi hac super re a Sede Apostolica
dispensatum fuerit.
770 Can. 955. - § 1. Unusquisque a proprio Episcopo ordinetur aut cum le­
gitimis eiusdem litteris dimissoriis.
222

BENEDICTUS XV

* Hi- J

KSiV

§2. Episcopus proprius, iusta causa non impeditus, per se ipse suos sub­
ditos ordinet; sed subditum orientalis ritus, sine apostolico induito, licite
ordinare non potest.
Can. 956. - Episcopus proprius, quod attinet ad ordinationem saecula­
riam, est tantum Episcopus dioecesis in qua promovendus habeat domi­
cilium una cum origine aut simplex domicilium sine origine; sed in hoc
altero casu promovendus debet animum in dioecesi perpetuo manendi
iureiurando firmare, nisi agatur de promovendo ad ordines clerico qui
dioecesi per primam tonsuram iam incardinatus est, vel de promovendo
alumno, qui servitio alius dioecesis destinatur ad normam can. 969, § 2,
vel de promovendo religioso professo, de quo in can. 964, n. 4.

Can. 957. - § 1. Vicarius ac Praefectus Apostolicus, Abbas vel Praelatus
nullius, si charactere episcopali polleant, Episcopo dioecesano aequiparanturquod pertinet ad ordinationem.
§ 2. Si episcopali charactere careant, possunt nihilominus in proprio ter­
ritorio ct durante tantum munere, conferre primam tonsuram et ordines
minores tum propriis subditis saecularibus ad normam can. 956, tum
aliis qui litteras dimissorias iure requisitas exhibeant; ordinatio extra hos
fines ab eisdem peracta irrita est.
Can. 964. - Quod attinet ad ordinationem religiosorum:
Γ Abbas regularis de regimine, etsi sine territorio nullius, potest con­
ferre primam tonsuram et ordines minores, dummodo promovendus sit
ipsi subditus vi professionis saltem simplicis, ipse vero sit presbyter et
benedictionem abbatialem legitime acceperit. Extra hos lines, ordinatio,
ab eodem collata, revocato quolibet contrario privilegio, est irrita, nisi
Ordinans charactere episcopali polleat;
2° Religiosi exempti a nullo Episcopo ordinari licite possunt sine litteris
dimissoriis proprii Superioris maioris;
3' Superiores professis votorum simplicium, de quibus in can. 574. litte­
ras dimissorias concedere possunt dumtaxat ad primam tonsuram et or­
dines minores;
4° Ordinatio ceterorum omnium alumnorum cuiusvis religionis regitur
iure saecularium, revocato quolibet induito Superioribus concesso dandi
professis a votis temporariis litteras dimissorias ad ordines maiores.
Caput 11. - De subtecto sacrae ordinalionts

Can. 965. - Episcopus ad quem Superior religiosus litteras dimissorias
mittere debet, est Episcopus dioecesis, in qua sita est domus religiosa,
ad cuius familiam pertinet ordinandus.
CODEX IURIS CANONICI

223

77 5 Can. 968. - § 1. Sacram ordinationem valide recipit solus vir baptizatus;
licite autem, qui ad normam sacrorum canonum debitis qualitatibus, iu­
dicio proprii Ordinarii, praeditus sit, neque ulla detineatur irregularitate
aliove impedimento.
§ 2. Qui irregularitate aliove impedimento detinentur, licet post ordina­
tionem etiam sine propria culpa exorto, prohibentur receptos ordines
exercere.

776 Can. 969 - § 1, Nemo ex saecularibus ordinetur, qui indicio proprii
Episcopi non sit necessarius vel utilis ecclesiis dioecesis.
§ 2. Non prohibetur tamen Episcopus proprium promovere subditum,
qui in futurum, praevia legitima excardinatione et incardinatione, servi­
tio alius dioecesis destinetur.

Art. I - De requisitis in subtecto sacrae ordinationis

Can. 973. - § 1 Prima tonsura et ordines illis tantum conterendi sunt,
qui propositum habeant ascendendi ad presbyteratum et quos merito
coniicere liceat aliquando dignos futuros esse presbyteros.
§ 2. Ordinatus tamen qui superiores ordines recipere recuset, nec potest
ab Episcopo ad eos recipiendos cogi, nec prohiberi a receptorum ordi­
num exercitio, nisi impedimento canonico detineatur aliave gravis, iudi­
cio Episcopi, obsit causa.
§ 3. Episcopus sacros ordines nemini conferat quin ex positivis argu­
mentis moralitcr certus sit de eius canonica idoneitate; secus non solum
gravissime peccat, sed etiam periculo sese committit alienis communi­
candi peccatis.

778 Can. 974. - § I. Ut quis licite ordinari possit, requiruntur:
1° Recepta sacra confirmatio;
2° Mores ordini recipiendo congruentes;
o
Aetas canonica;
o
Debita scientia;
o
Ordinum interiorum susceptio;
Interstitiorum observatio;
7° Titulus canonicus, si agatur de ordinibus maioribus.
§ 2. Quod pertinet ad consecrationem episcopalem, servetur praescrip­
tum can. 331.
779 Can. 975. - Subdiaconatus ne conferatur ante annum vicesimum pri­
mum completum; diaconatus ante vicesimum secundum completum;
presbyteratus ante vicesimum quartum completum.
224

BENEDICTUS XV

Can. 976. — § 1. Nemo sive saecularis sive religiosus ad primam tonsu- 780
ram promoveatur ante inceptum cursum theologicum.
§ 2. Firmo praescripto can. 975, subdiaconatus ne conferatur, nisi
excuntc tertio cursus theologici anno; diaconatus, nisi incepto quarto
anno; presbyteratus nisi post medietatem eiusdem quarti anni.
§ 3. Cursus theologicus peractus esse debet non pnvatim, sed in scholis
ad id institutis secundum studiorum rationem can. 1365 determinatam
Can. 977. - Ordines gradatim conferendi sunt ita ut ordinationes per 781
saltum omnino prohibeantur.

Can. 978. - § 1. In ordinationibus serventur temporum interstitia quibus 782
promoti in receptis ordinibus, secundum Episcopi praescriptum, sese
exerceant.
§ 2. Interstitia primam tonsuram inter et ostiariatum vel inter singulos
ordines minores prudenti Episcopi iudicio committuntur; acolythus vero
adsubdiaconatum, subdiaconus ad diaconatum, diaconus ad presbytera­
tum ne antea promoveantur, quam acolythus unum saltem annum, sub­
diaconus et diaconus tres saltem menses in suo quisque ordine luerint
versati, nisi necessitas aut utilitas Ecclesiae, iudicio Episcopi, aliud exposcat.
$ 3. Nunquam tamen, nisi de peculiari licentia Romani Pontificis, mino­
res ordines cum subdiaconatu duove sacri ordines uno eodemque die,
reprobata quavis contraria consuetudine, conferantur, imo nec primam
tonsuram conferre licet una cum aliquo ex ordinibus minoribus, neque
omnes ordines minores una simul.
Caput IV. - De ritibus et caeremoniis sacrae ordinationis

Can. 1002. - In quovis conferendo ordine, minister proprios ritus 783
in Pontificali Romano aliisve ritualibus libris ab Ecclesia probatis
descriptos, adamussim servet, quos nulla ratione licet praeterire
vel invertere.
Can. 1003. -. Missa ordinationis vel consecrationis episcopalis semper 784
debet ab ipsomet ordinationis vel consecrationis ministro celebrari.
Can. 1004. - Si quis, ritu orientali ad aliquos ordines iam promotus, a 785
Sede Apostolica indultum obtinuerit superiores ordines suscipiendi ritu
latino, debet prius ritu latino recipere ordines quos ritu orientali non
receperit.
Can. 1005. - Omnes ad maiores ordines promoti obligatione tenentur 786
sacrae communionis in ipsa ordinationis Missa recipiendae.
CODEX IURIS CANONICI

225

Caput V. - De tempore et loco sacrae ordinationis

787 Can. 1006. - § 1. Consecratio episcopalis conferri debet intra Missarum
sollemnia, die dominico vel natalitio Apostolorum.
§ 2 Ordinationes in sacris celebrentur intra Missarum sollemnia sabbatis
Quatuor Temporum, sabbato ante dominicam Passionis, et Sabbato
Sancto.
§ 3. Gravi tamen causa interveniente, Episcopus potest eas habere etiam
quolibet die dominico aut festo de praecepto.
§ 4. Prima tonsura quolibet die et hora conferri potest; ordines minores
singulis diebus dominicis et lestis duplicibus, mane tamen.
§ 5. Reprobatur consuetudo contra ordinationum tempora praecedentibus
paragraphes praescripta; quae servanda quoque sunt, cum Episcopus latini
ritus ordinat ex apostolico induito clericum ritus orientalis aut contra.
788 Can. 1007. - Quoties ordinatio iteranda sit, vel aliquis ritus supplendus,
sive absolute sive sub conditione, id fieri potest etiam extra tempora ac
secreto.

789 Can. 1008. - Episcopus extra proprium territorium, sine Ordinarii loci
licentia, nequit ordines conferre, in quorum collatione pontificalia exer­
centur, salvo praescripto can. 239, § 1, n. 15.
790 Can. 1009. - § 1. Ordinationes generales in cathedrali ecclesia, vocatis
praesentibusque ecclesiae canonicis, publice celebrentur; si autem in alio
dioecesis loco, praesente clero loci, dignior, quantum fieri poterit, eccle­
sia adeatur.
§ 2. Non prohibetur autem Episcopus, iusta suadente causa, ordinatio­
nes particulares habere in aliis etiam ecclesiis itemque in oratorio domus
episcopalis aut Seminarii aut religiosae domus.
§ 3. Prima tonsura ct ordines minores conferri possunt etiam in privatis
oratoriis.

Caput VI. - De adnotat tone ac testimonio peractae ordinationis

791 Can. 1010. - § 1. Expleta ordinatione, nomina singulorum ordinatorum
ac ministri ordinantis, locus ct dies ordinationis notentur in peculiari libro
in Curia loci ordinationis diligenter custodiendo, et omnia singularum
ordinationum documenta accurate serventur.
§ 2. Singulis ordinatis detur authenticum ordinationis receptae testimo­
nium, qui. si ab Episcopo extraneo cum litteris dimissoriis promoti fue­
rint, illud proprio Ordinario exhibeant pro ordinationis adnotatione in
speciali libro in archivo servando.
226

BENEDICTUS XV

Can. 1011, - Praeterea loci Ordinarius, si agatur de ordinatis e clero sac- 792
culari, aut Superior maior, si de religiosis ordinatis cum suis litteris di­
missoriis, notitiam celebratae ordinationis uniuscuiusque subdiaconi
transmittat ad parochum baptismi, qui id adnotet in suo baptizatorum
libro ad normam can. 470, § 1.
Titulus VII. - De matrimonio
Can. 1012. - §1. Christus Dominus ad sacramenti dignitatem evexit ipsum 793
contractum matrimonialem inter baptizatos,
§2. Quare inter baptizatos nequit matrimonialis contractus validus con­
sistere, quin sit eo ipso sacramentum.
Can. 1013. - § 1. Matrimonii finis primarius est procreatio atque educatio 794
prolis: secundarius mutuum adiutorium et remedium concupiscentiae.
§ 2. Essentiales matrimonii proprietates sunt unitas ac indissolubilitas,
quae in matrimonio christiano peculiarem obtinent firmitatem ratione
sacramenti.

Can. 1014. - Matrimonium gaudet favore iuris; quare in dubio standum 795
est provalore matrimonii, donec contrarium probetur, salvo praescripto
can. 1127.
Can. 1015. - § 1. Matrimonium baptizatorum validum dicitur ratum, si 796
nondum consummatione completum est, ratum et consummatum, si inter
coniuges locum habuerit coniugalis actus, ad quem natura sua ordinatur
contractus matrimonialis et quo coniuges fiunt una caro.
§ 2. Celebrato matrimonio, si coniuges simul cohabitaverint, praesumi­
tur consummatio, donec contrarium probetur.
§ 3. Matrimonium inter non baptizatos valide celebratum, dicitur legitimum.
§ 4. Matrimonium invalidum dicitur putativum, si in bona fide ab una
saltem parte celebratum fuerit, donec utraque pars de eiusdem nullitatc
certa evadat.
Can. 1016. - Baptizatorum matrimonium regitur iure non solum divino, 797
sed etiam canonico, salva competentia civilis potestatis circa mere civiles
eiusdem matrimonii effectus.
Can. 1017. - § 1. Matrimonii promissio sive unilateralis, sive bilateralis 79S
seu sponsalitia, irrita est pro utroque foro, nisi facta fuerit per scriptu­
ram subsignatam a partibus et vel a parocho aut loci Ordinario, vel a
duobus saltem testibus.
$2. Si utraque vel alterutra pars scribere nesciat vel nequeat, ad validita­
tem id in ipsa scriptura adnotetur et alius testis addatur qui cum paroCODEX IURIS CANONICI

22 7

cho aut loci Ordinario vel duobus testibus, de quibus in § 1 scripturam
subsignet.
§ 3. At ex matrimonii promissione, licet valida sit nec ulla iusta causa ab
eadem implenda excuset, non datur actio ad petendam matrimonii cele­
brationem; datur tamen ad reparationem damnorum, si qua debeatur.

799 Can. 1018. - Parochus ne omittat populum prudenter erudire de matri­
monii sacramento eiusque impedimentis.

Caput I. - De iis quae matrimonii celebrationi praemitti debent
et praesertim de publicationibus matrimonialibus
800 Can. 1019. - § I. Antequam matrimonium celebretur, constare debet
nihil eius validae ac licitae celebrationi obsistere.
§ 2. In periculo mortis, si aliae probationes haberi nequeant, sufficit, nisi
contraria adsint indicia, affirmatio iurata contrahentium, se baptizatos
fuisse et nullo detineri impedimento.

801 Can. 1020. - § I. Parochus cui ius est assistendi matrimonio, opportuno
antea tempore, diligenter investiget num matrimonio contrahendo ali­
quid obstet.
§ 2. Tum sponsum tum sponsam etiam seorsum ct caute interroget num
aliquo detineantur impedimento, an consensum libere, praesertim mu­
lier, praestent, ct an in doctrina christiana sufficienter instructi sint, nisi
ob personarum qualitatem haec ultima interrogatio inutilis appareat.
§ 3. Ordinarii loci est peculiares normas pro huiusmodi parochi investi­
gatione dare.
i

802 Can. 1022. Publice a parocho denuntietur inter quosnam matrimonium
sit contrahendum.
803 Can. 1027. Omnes fideles tenentur impedimenta, si qua norint, parocho
aut loci Ordinario, ante matrimonii celebrationem, revelare.

804 Can. 1033. Ne omittat parochus, secundum diversam personarum con­
ditionem, sponsos docere sanctitatem sacramenti matrimonii, mutuas
coniugum obligationes ct obligationes parentum erga prolem; eosdemque vehementer adhortetur ut ante matrimonii celebrationem sua pecca­
ta diligenter confiteantur, et sanctissimam Eucharistiam pie recipiant.
Caput V. - De consensu matrimoniali

805 Can. 1081 - § 1. Matrimonium facit partium consensus inter personas iure
habiles legitime manifestatus, qui nulla humana potestate suppleri valet.
228

BENEDICTUS XV

___

§2. Consensus matrimonialis est actus voluntatis quo utraque pars tradit
et acceptat ius in corpus, perpetuum et exclusivum, in ordine ad actus
per se aptos ad prolis generationem.

Can. 1082. - § 1. Ut matrimonialis consensus haberi possit, necesse est 806
ut contrahentes saltem non ignorent matrimonium esse societatem per­
manentem inter virum et mulierem ad filios procreandos.
§2. Haec ignorantia post pubertatem non praesumitur.
Can. 1083. - § 1. Error circa personam invalidum reddit matrimonium. 807
§ 2. Error circa qualitatem personae, etsi det causam contractui, matri­
monium irritat tantum:
1° Si error qualitatis redundet in errorem personae;
2° Si persona libera matrimonium contrahat cum persona quam liberam
putat, cum contra sit serva, servitute proprie dicta.
Can. 1084. - Simplex error circa matrimonii unitatem vel indissolubili- 808
tatem aut sacramentalem dignitatem, etsi det causam contractui, non vi­
tiat consensum matrimonialem.
Can. 1085. - Scientia aut opinio nullitatis matrimonii consensum matri- 809
monialem necessario non excludit.
Can. 1086. - § 1. Internus animi consensus semper praesumitur confor- 810
mis verbis vel signis in celebrando matrimonio adhibitis.
§ 2. At si alterutra vel utraque pars positivo voluntatis actu excludat
matrimonium ipsum, aut omne ius ad coniugalem actum, vel essentialem
aliquam matrimonii proprietatem, invalide contrahit.
Can. 1087. - § 1. Invalidum quoque est matrimonium initum ob vim vel 811
melum gravem ab extrinseco ct iniustc incussum, a quo ut quis se libe­
ret, eligere cogatur matrimonium.
§ 2. Nullus alius metus, etiamsi det causam contractui matrimonii nulli tatem secumfert.

Can. 1088. - § 1. Ad matrimonium valide contrahendum necesse est ut S12
contrahentes sint praesentes sive per se ipsi sive per procuratorem.
§ 2. Sponsi matrimonialem consensum exprimant verbis, nec aequipollentia signa adhibere ipsis licet, si loqui possint.
Can. 1089. - § 1. Firmis dioecesanis statutis desuper additis, ut matri- 813
monium per procuratorem valide ineatur, requiritur mandatum speciale
ad contrahendum cum certa persona, subscriptum a mandante et vel a
CODEX IURIS CANONICI

229

parocho aut Ordinario loci in quo mandatum iit, vel a sacerdote ab alter­
utro delegato, vel a duobus saltem testibus.
§ 2. Si mandans scribere nesciat, id in ipso mandato adnotetur et alius
testis addatur qui scripturam ipse quoque subsignet; secus mandatum ir­
ritum est.
§ 3. Si, antequam procurator nomine mandantis contraxerit, hic manda­
tum revocaverit aut in amentiam inciderit, invalidum est matrimonium,
licet sive procurator sive alia pars contrahens haec ignoraverint.
§ 4. Ut matrimonium validum sit, procurator debet munere suo per se
ipse fungi.
814 Can. 1090. - Matrimonium per interpretem quoque contrahi potest.

815 Can. 1091. - Matrimonio per procuratorem vel per interpretem contra­
hendo parochus ne assistat, nisi adsit iusta causa et de authenticitatc
mandati vel de interpretis fide dubitari nullo modo liceat, habita, si tem­
pus suppetat, Ordinarii licentia.
816 Can. 1092. - Conditio semel apposita et non revocata:
1° Si sit de futuro necessaria vel impossibilis vel turpis, sed non contra
matrimonii substantiam, pro non adiecta habeatur,
2° Si de futuro contra matrimonii substantiam, illud reddit invalidum;
3° Si de futuro licita, valorem matrimonii suspendit;
4° Si de praeterito vel de praesenti, matrimonium erit validum vel non,
prout id quod conditioni subest, exsistit vel non.

i

817 Can. 1093. - Etsi matrimonium invalide ratione impedimenti initum
fuerit, consensus praestitus praesumitur perseverare, donec de eius revo­
catione constiterit.

Caput VI. - De forma celebrationis matrimonii

818 Can. 1094. - Ea tantum matrimonia valida sunt quae contrahuntur co­
ram parocho, vel loci Ordinario, vel sacerdote ab alterutro delegato ct
duobus saltem testibus, secundum tamen regulas expressas in canonibus
qui sequuntur, et salvis exceptionibus de quibus in can. 1098, 1099.

819 Can. 1095. - § 1. Parochus et loci Ordinarius valide matrimonio assistunt:
1° Λ die tantummodo adeptae canonicae possessionis beneficii ad nor­
mam can. 334, § 3, 1444, § 1, vel initi officii, nisi per sententiam fuerint
excommunicati vel interdicti vel suspensi ab officio aut tales declarati;
2° Intra fines dumtaxat sui territorii, in quo matrimoniis nedum suorum
subditorum, sed etiam non subditorum valide assistunt;
230

BENEDICTUS XV

3° Dummodo neque vi neque metu gravi constricti requirant excipiantque contrahentium consensum.
§2. Parochus et loci Ordinarius qui matrimonio possunt valide assistere,
possunt quoque alii sacerdoti licentiam dare ut intra fines sui territorii
matrimonio assistat.

Can. 1096. - § 1. Licentia assistendi matrimonio, concessa ad normam 820
can. 1095, § 2, dari expresse debet sacerdoti determinato ad matrimo­
nium determinatum, exclusis quibuslibet delegationibus generalibus, ni­
si agatur de vicariis cooperatoribus pro paroecia cui addicti sunt; secus
irrita est.
$ 2. Parochus vel loci Ordinarius licentiam ne concedat, nisi expletis
omnibus quae ius constituit pro libertate status comprobanda.
Can. 1097. - § 1. Parochus autem vel loci Ordinarius matrimonio licite 821
assistunt:
1’Constito sibi legitime de libero statu contrahentium ad normam iuris;
2’Constito insuper de domicilio vel quasi-domicilio vel menstrua com­
moratione aut, si de vago agatur, actuali commoratione alterutrius con­
trahentis in loco matrimonii;
V Habita, si conditiones deficiant de quibus n. 2, licentia parochi vel
Ordinarii domicilii vel quasi-domicilii aut menstruae commorationis
alterutrius contrahentis, nisi vel de vagis actu itinerantibus res sit, qui
nullibi commorationis sedem habent, vel gravis necessitas intercedat
quae a licentia petenda excuset.
$2. In quolibet casu pro regula habeatur ut matrimonium coram sponsae
parocho celebretur, nisi iusta causa excuset; matrimonia autem catho­
licorum mixti ritus, nisi aliud particulari iure cautum sit, in ritu viri et
coram eiusdem parocho sunt celebranda.
$3 Parochus qui sine licentia iure requisita matrimonio assistit, emolu­
menta stolae non facit sua, caque proprio contrahentium parocho remittat.

i

Can. 1098. - Si haberi vel adiri nequeat sine gravi incommodo parochus
vel Ordinarius vel sacerdos delegatus qui matrimonio assistant ad nor­
mam canonum 1095,1096:
Γ In mortis periculo validum et licitum est matrimonium contractum
coram solis testibus; et etiam extra mortis periculum, dummodo prudenter
praevideatur eam rerum conditionem esse per mensem duraturam;
2° In utroque casu, si praesto sit alius sacerdos qui adesse possit, vocari
et, una cum testibus, matrimonio assistere debet, salva coniugii validitate
coram solis testibus.

Can. 1099. - § I. Ad statutam superius formam servandam tenentur:
CODEX IURIS CA NONICI

231

1° Omnes in catholica Ecclesia baptizati et ad eam ex haeresi aut schi­
smate conversi, licet sive hi sive illi ab eadem postea delecerint, quoties
inter se matrimonium ineunt;
2° lidcm, de quibus supra, si cum acatholicis sive baptizatis sive non
baptizatis etiam post obtentam dispensationem ab impedimento mixtae
religionis vel disparitatis cultus matrimonium contrahant;
3° Orientales, si cum latinis contrahant hac forma adstrictis.
§ 2. Firmo autem praescripto § 1, n. 1, acatholici sive baptizati sive non
baptizati, si inter se contrahant, nullibi tenentur ad catholicam matrimo­
nii formam servandam; item ab acatholicis nati, etsi in Ecclesia catholica
baptizati, qui ab infantili aetate in haeresi vel schismate aut infidelitate
vel sine ulla religione adoleverunt, quoties cum parte acatholica contra­
xerint.
824 Can. 1100. - Extra casum necessitatis, in matrimonii celebratione ser­
ventur ritus in libris ritualibus ab Ecclesia probatis praescripti aut lauda­
bilibus consuetudinibus recepti.

825 Can. 1101 - § 1. Parochus curet ut sponsi benedictionem sollemnem ac­
cipiant, quae dari eis potest etiam postquam diu vixerint in matrimonio,
sed solum in Missa, servata speciali rubrica et excepto tempore feriato.
§ 2. Sollemnem benedictionem ille tantum sacerdos per se ipse vel per
alium dare potest, qui valide et licite matrimonio potest assistere.
826 Can 1102. - § 1. In matrimoniis inter partem catholicam et partem acatholicam interrogationes de consensu fieri debent secundum praescrip­
tum can. 1095, § 1, n. 3.
§ 2 Sed omnes sacri ritus prohibentur; quod si ex hac prohibitione
graviora mala praevideantur, Ordinarius potest aliquam ex consuetis
ecclesiasticis caeremoniis, exclusa semper Missae celebratione, per­
mittere.
827 Can. 1103. - § 1. Celebrato matrimonio, parochus vel qui eius vices ge­
rit. quamprimum describat in libro matrimoniorum nomina coniugum
ac testium, locum et diem celebrati matrimonii atque alia secundum mo­
dum in libris ritualibus et a proprio Ordinario praescriptum, idque licet
alius sacerdos vel a se vel ab Ordinario delegatus matrimonio adstiterit.
§ 2. Praeterea, ad normam can. 470, § 2, parochus in libro quoque baptizatorum adnotet coniugem tali dic in sua paroecia matrimonium contra­
xisse. Quod si coniux alibi baptizatus fuerit, matrimonii parochus notitiam
initi contractus ad parochum baptismi sive per se sive per Curiam epi­
scopalem transmittat, ut matrimonium in baptizatorum librum referatur.
§ 3 Quoties matrimonium ad normam can. 1098 contrahitur, sacer232

BENEDICTUS XV

dos, si eidem adstiterit, secus testes tenentur in solidum cum con­
trahentibus curare ut initum coniugium in praescriptis libris quam­
primum adnotetur.
Caput VII. - De matrimonio conscientiae
Can. 1104. - Nonnisi ex gravissima et urgentissima causa et ab ipso
loci Ordinario, excluso Vicario Generali sine speciali mandato, per­
mitti potest ut matrimonium conscientiae ineatur, idest matrimonium
celebretur omissis denuntiationibus et secreto, ad normam canonum
qui sequuntur.

Can. 1106. - Permissio celebrationis matrimonii conscientiae secumfert 829
promissionem et gravem obligationem secreti servandi ex parte sacerdo­
tis assistentis, testium, Ordinarii eiusque successorum, et etiam alterius
coniugis, altero non consentiente dlivulgationi.

Can. 1106. - Huius promissionis obligatio ex parte Ordinarii non exten­ 830
ditur ad casum quo vel aliquod scandalum aut gravis erga matrimonii
sanctitatem iniuria ex secreti observantia immineat, vel parentes non cu­
rent filios ex tali matrimonio susceptos baptizari aut eos baptizandos cu­
rent falsis expressis nominibus, quin interim Ordinario intra triginta
dies notitiam prolis susceptae et baptizatae cum sincera indicatione pa­
rentum praebeant, vel christianam liliorum educationem negligant.
Can. 1107. - Matrimonium conscientiae non est adnotandum in consue­ 831
to matrimoniorum ac baptizatorum libro, sed in peculiari libro servando
in secreto Curiae arcbivo de quo in can. 379.

Caput VIII. - De tempore et loco celebrationis matrimonii

832
Can. 1108. - § 1. Matrimonium quolibet anni tempore contrahi potest.
§ 2. Sollemnis tantum nuptiarum benedictio vetatur a prima dominica
Adventus usque ad diem Nativitatis Domini inclusive, et a feria IV Cine­
rum usque ad dominicam Paschalis inclusive.
5 3. Ordinarii tamen locorum possunt, salvis legibus liturgicis, etiam
praedictis temporibus eam permittere ex iusta causa, monitis sponsis ut
a nimia pompa abstineant.
Can. 1109. — § 1. Matrimonium inter catholicos celebretur in ecclesia 833
parocciali; in alia autem ecclesia vel oratorio sive publico, sive semipublico, nonnisi de licentia Ordinarii loci vel parochi celebrari pot­
erit.
CODEX IURIS CANONICI

233

; -·/!

§ 2. Matrimonium in aedibus privatis celebrari Ordinarii locorum in ex­
traordinario tantum aliquo casu ct accedente semper iusta ac rationabili
causa permittere possunt; sed in ecclesiis vel oratoriis sive Seminarii sive
religiosarum, Ordinarii id ne permittant, nisi urgente necessitate, ac op
portunis adhibitis cautelis.
§ 3. Matrimonia vero inter partem catholicam et partem acatholicam extra
ecclesiam celebrentur, quod si Ordinarius prudenter iudicet id servari
non posse quin graviora oriantur mala, prudenti cius arbitrio committi­
tur hac super re dispensare, firrno tamen praescripto can. 1102, § 2.

Caput IX. - De matrimonii effectibus

834 Can. 1110. - Ex valido matrimonio enascitur inter coniuges vinculum
natura sua perpetuum ct exclusivum; matrimonium praeterea Christia­
num coniugibus non ponentibus obicem gratiam confert.
835 Can. 1111 - Utrique coniugi ab ipso matrimonii initio aequum ius et of­
ficium est quod attinet ad actus proprios comugalis vitae.
836 Can 1112. - Nisi iure speciali aliud cautum sit uxor, circa canonicos
effectus, particeps efficitur status mariti.

837 Can. 1113. - Parentes gravissima obligatione tenentur prolis educationem
tum religiosam et moralem, tum physicam et civilem pro viribus curandi,
ct etiam temporali eorum bono providendi.
Caput X. - De separatione coniugum

Art. I. - De dissolutione vinculi

838 Can. 1118. - Matrimonium validum ratum et consummatum nulla
humana potestate nullaque causa, praeterquam morte, dissolvi po­
test.
839 Can. 1119. - Matrimonium non consummatum inter baptizatos vel inter
partem baptizatam et partem non baptizatam, dissolvitur tum ipso iure
per sollemnem professionem religiosam, tum per dispensationem a Sede
Apostolica ex iusta causa concessam, utraque parte rogante vel alterutra,
etsi altera sit invita.

840 Can. 1120. - § 1. Legitimum inter non baptizatos matrimonium, licet
consummatum, solvitur in favorem fidei ex privilegio Paulino.
§ 2. Hoc privilegium non obtinet in matrimonio inter partem baptizatam
234

BENEDICTUS XV

H

-|

et partem non baptizatam inito cum dispensatione ab impedimento
disparitatis cultus.

Can. 1121. - § 1. Antequam coniux conversus et baptizatus novum ma­
trimonium valide contrahat, debet, salvo praescripto can. 1125, partem
non baptizatam interpellare:
Γ An velit et ipsa converti ac baptismum suscipere;
2° An saltem velit secum cohabitare pacifice sine contumelia Creatoris.
§2. Hae interpellationes fieri semper debent, nisi Sedes Apostolica aliud
declaraverit.
Caput XI. - De matrimonii convalidatione

Art. I. - De convalidatione simplici
Can. 1133. - § 1. Ad convalidandum matrimonium irritum ob impedi­
mentum dirimens, requiritur ut cesset vel dispensetur impedimentum ct
consensum renovet saltem pars impedimenti conscia.
§ 2. Haec renovatio iure ecclesiastico requiritur ad validitatem, etiamsi
initio utraque pars consensum praestiterit nec postea revocaverit

Can. 1134. - Renovatio consensus debet esse novus voluntatis actus in
matrimonium quod constet ab initio nullum fuisse.

843

Can. 1135. — § 1. Si impedimentum sit publicum, consensus ab utraque
parte renovandus est forma iure praescripta.
§ 2. Si sit occultum et utrique parti notum, salis est ut consensus ab
utraque parte renovetur privarim et secreto.
§ 3. Si sit occultum ct uni parti ignotum, satis est ut sola pars impedi­
menti conscia consensum privarim et secreto renovet, dummodo altera
in consensu praestito perseveret.
Can. 1136. - § 1. Matrimonium irritum ob defectum consensus convalidatur, si pars quae non consenserat, iam consentiat, dummodo consen­
sus ab altera parte praestitus perseveret.
§ 2. Si defectus consensus luerit mere internus, satis est ut pars quae non
consenserat, interius consentiat.
§ 3. Si fuerit etiam externus, necesse est consensum etiam exterius mani­
festare, vel forma iure praescripa, si defectus luerit publicus, vel alio
modo privato et secreto, si fuerit occultus.

Can. 1137. - Matrimonium nullum ob defectum formae, ut validum fiat,
contrahi denuo debet legitima forma.
CODEX IURIS CA NONICI

235

næc-g

Art. II. - De sanatione in radice
847 Can. 1138. - § 1. Matrimonii in radice sanatio est eiusdem convalidatio,
sccumferens, praeter dispensationem vel cessationem impedimenti, di­
spensationem a lege de renovando consensu, et retrotractionem, per fic­
tionem iuris, circa effectus canonicos, ad praeteritum.
§ 2. Convalidatio fit a momento concessionis gratiae; retrotractio vero
intelligitur facta ad matrimonii initium, nisi aliud expresse caveatur.
§ 3. Dispensatio a lege de renovando consensu concedi etiam potest vel
una tantum vel utraque parte inscia.
848 Can. 1139. - § 1. Quodlibct matrimonium initum cum utriusque partis
consensu naturaliter sufficiente, sed iuridice inefficaci ob dirimens impe­
dimentum iuris ecclesiastici vel ob defectum legitimae formae, potest in
radice sanari, dummodo consensus perseveret.
§ 2. Matrimonium vero contractum cum impedimento iuris naturalis vel
divini, etiamsi postea impedimentum cessaverit, Ecclesia non sanat in radice,
ne a momento quidem cessationis impedimenti.

849 Can. 1140. - § 1. Si in utraque vel alterutra parte deficiat consensus,
matrimonium nequit sanari in radice, sive consensus ab initio defuerit,
sive ab initio praestitus, postea fuerit revocatus..
§ 2. Quod si consensus ab initio quidem defuerit, sed postea praestitus
fuerit, sanatio concedi potest a momento praestiti consensus.
850 Can. 1141 - Sanatio in radice concedi unice potest ab zXpostolica Sede.

Caput XII. - De secundis nuptiis

851 Can 1142. - Licet casta viduitas honorabilior sit, secundae tamen et
ulteriores nuptiae validae et licitae sunt, firmo praescripto can. 1069, § 2.
852 Can. 1143. - Mulier cui semel benedictio sollemnis data sit, nequit in
subsequentibus nuptiis eam iterum accipere.
Titulus VIII. — De Sacrainentalibus

853 Can 1144 - Sacramcntalia sunt res aut actiones quibus Ecclesia, in ali­
quam Sacramentorum imitationem, uti solet ad obtinendos ex sua impe­
tratione effectus praesertim spirituales.
854 Can. 1145. - Nova Sacramcntalia constituere aut recepta authentice inter­
pretari, ex eisdem aliqua abolere aut mutare, sola potest Sedes Apostolica.
236

BENEDICTUS XV

Can. 1146. - Legitimus Sacramentalium minister est clericus, cui ad id 855
potestas collata sit quique a competente auctoritate ecclesiastica non sit
prohibitus eandem exercere.
Can. 1147. - $ 1. Consecrationes nemo qui charactere episcopali ca- 856
reat, valide peragere potest nisi vel rure vel apostolico induito id ei
permittatur.
§ 2. Benedictiones autem impertire potest quilibet presbyter, exceptis iis
quae Romano Pontifici aut Episcopis aliisve reserventur.
§ 3. Benedictio reservata quae a presbytero detur sine necessaria licentia,
illicita est, sed valida, nisi in reservatione Sedes Apostolica aliud expresserit
§ 4. Diaconi et lectores illas tantum valide et licite benedictiones dare
possunt, quae ipsis expresse a iure permittuntur.

Can. 1148. - § 1. In Sacramentalibus conficiendis seu administrandis ac­ 857
curate serventur ritus ab Ecclesia probati.
§ 2. Consecrationes ac benedictiones sive constitutivae sive invocativae
invalidae sunt, si adibita non fuerit formula ab Ecclesia praescripta

Can. 1149. - Benedictiones, imprimis impertiendae catholicis, dari 858
quoque possunt catechumenis, imo, nisi obstet Ecclesiae prohibitio,
etiam acatholicis ad oblinendum fidei lumen vel, una cum illo, corpo­
ris sanitatem.
Can. 1150. - Res consecratae, vel benedictae constitutiva benedictione, 859
reverenter tractentur neque ad usum profanum vel non proprium adhi­
beantur, etiamsi in dominio privatorum sint.

Can. 1151. - § 1. Nemo, potestate exorcizandi praeditus, exorcismos in 860
obsessos proferre legitime potest, nisi ab Ordinario peculiarem et ex­
pressam licentiam obtinuerit.
§ 2. Haec licentia ab Ordinario concedatur tantummodo sacerdoti pietate,
prudentia ac vitae integritate praedito; qui ad exorcismos ne procedat,
nisi postquam diligenti prudentique investigatione competent exorci­
zandum esse revera a daemone obsessum.
Can. 1152. - Exorcismi a legitimis ministris licri possunt non solum 861
in fideles et catechumenos, sed etiam in «catholicos vel excommunicatos.

Can. 1153. - Ministri exorcismorum qui occurrunt in baptismo et in 862
consecrationibus vel benedictionibus, sunt iidem qui eorundem sacro­
rum rituum legitimi ministri sunt.
CODEX IURIS CANONICI

237

Pars II. - DE LOCIS ET TEMPORIBUS SACRIS
Sectio I. - De locis sacris
863

Can. 1154. - Loca sacra ea sunt quae divino cultui fideliumve sepulturae
deputantur consecratione vel benedictione quam probati liturgici libri
ad hoc praescribunt.

864

Can. 1155. - § 1. Consecratio alicuius loci, quanquam ad regulares perti­
nentis, spectat ad Ordinarium territorii in quo locus ipse reperitur, dum­
modo Ordinarius charactere episcopali sit insignitus, non tamen ad
Vicarium Generalem sine speciali mandato, firmo iure S. R. E. Cardina­
lium consecrandi ecclesiam et altaria sui tituli.
§ 2. Ordinarius territorii, licet charactere episcopali careat, potest cuili­
bet eiusdem ritus Episcopo licentiam dare consecrationes peragendi in
suo territorio.

865

Can. 1156. - Ius benedicendi locum sacrum, si hic pertineat ad clerum
saecularem vel ad religionem non exemptam, vel ad laicalem, spectat ad
Ordinarium territorii in quo locus reperitur. si ad religionem clericalem
exemptam, ad Superiorem maiorem; uterque vero potest alium sacerdo­
tem ad hoc delegare.

866

Can. 1157. - Non obstante quolibet privilegio, nemo potest locum sacrum
consecrare vel benedicere sine Ordinarii consensu.

867

Can. 1158. - De peracta consecratione vel benedictione redigatur docu­
mentum, cuius alterum exemplar in Curia episcopali, alterum in eccle­
siae archivo servetur.

868

Can 1159. - § 1. Consecratio vel benedictio alicuius loci, modo nemini dam­
num fiat, satis probatur etiam per unum testem omni exceptione maiorem.
§ 2. Si de ea legitime constet, nec consecratio nec benedictio iterari pot­
est: in dubio autem, peragatur ad cautelam.

869

Can 1160. - Loca sacra exempta sunt a iurisdictione auctoritatis civilis
et in eis legitima Ecclesiae auctoritas jurisdictionem suam libere exercet.
Titulus IX. - De ecclesiis

870

Can. 1161 - Ecclesiae nomine intclligitur aedes sacra divino cultui dedi­
cata eum potissimum in finem ut omnibus Christifidelibus usui sit ad
divinum cultum publice exercendum.
238

BENEDICTUS XV

Can. 1162. - § 1. Nulla ecclesia aedificetur sine expresso Ordinarii loci 871
consensu scriptis dato, quem tamen Vicarius Generalis praestare nequit
sine mandato speciali.
§ 2. Ordinarius consensum ne praebeat, nisi prudenter praeviderit ne­
cessaria non defututa ad novae ecclesiae aedificationem et conservatio­
nem, ad ministrorum sustentationem aliasque cultus impensas.
§ 3. Ne nova ecclesia ceteris iam exsistentibus detrimentum afferat, ma­
iore fidelium spiritualium utilitate non compensatum, Ordinarius, ante­
quam consensum praebeat, audire debet vicinarum ecclesiarum rectores
quorum intersit, firmo praescripto can. 1676.
§4. Etiam sodales religiosi, licet consensum constituendae novae domus
in dioecesi vel civitate ab Ordinario loci retulerint, antequam tamen ec­
clesiam vel oratorium publicum in certo ac determinato loco aedificent,
Ordinarii loci licentiam obtinere debent.

Can. 1163. - Benedicere et imponere primarium ecclesiae lapidem, ad 872
eos spectat, de quibus in can. 1156.

Can. 1164. — § 1. Curent Ordinarii, audito etiam, si opus fuerit, peritorum 873
consilio, ut in ecclesiarum aedificatione vel refectione serventur formae a
traditione christiana receptae et artis sacrae leges.
§ 2. In ecclesia nullus aperiatur aditus vel fenestra ad laicorum domus;
locaque, si adsint, subter ecclesiae pavimentum aut supra ecclesiam, ad
usum mere profanum ne adhibeantur.
Can. 1165. - § 1. Divina officia celebrari in nova ecclesia nequeunt, 874
antequam eadem vel sollemni consecratione vel saltem benedictione
divino cultui fuerit dedicata.
S2. Si prudenter praevideatur ecclesiam conversum iri ad usus profanos,
Ordinarius consensum eius aedificationi ne praebeat, aut saltem, si forte
aedificata fuerit, eam ne consecret neve benedicat.
5 3. Sollemni consecratione dedicentur ecclesiae cathédrales ct, quantum
fieri potest, ecclesiae collcgiatae, convcntualcs, paroeciales.
54. Ecclesia ex ligno vel ferro aliove metallo benedici potest, non autem
consecrari.
5 5. /Vitare consecrari potest etiam sine ecclesiae consecratione·, sed una
simul cum ecclesia debet saltem altare maius consecrari aut altare secun­
darium, si maius sit iam consecratum.

Can 1166. - § 1. Ecclesiarum consecratio, quamvis quolibet die fieri pos­
sit, decentius tamen diebus dominicis aliisve festis de praecepto peragitur.
? 2 Episcopus consecrans et qui petunt ecclesiam sibi consecrari, per
eum diem qui consecrationem praecedit, ieiunent.
CODEX IURIS CANONICI

239

§ 3. Cum consecratur ecclesia vel altare, Episcopus consecrator, licet
jurisdictione in territorio careat, indulgentiam concedit unius anni ec­
clesiam vel altare visitantibus in ipsa consecrationis die; in die vero anni­
versaria quinquaginta dierum, si sit Episcopus; centum, si Archiepiscopus; biscentum, si S. R. E. Cardinalis.
876 Can. 1167. - Festum consecrationis ecclesiae quotannis celebretur ad
normam legum liturgicarum.

877 Can. 1168. - § 1. Unaquaeque ecclesia consecrata vel benedicta suum
habeat titulum; qui, peracta ecclesiae dedicatione, mutari nequit.
§ 2. Etiam festum tituli quotannis celebretur ad normas legum liturgicarum.
§ 3. Ecclesiae dedicari Beatis nequeunt sine Sedis Apostolicae induito.
878 Can. 1169. - § 1. Cuilibet ecclesiae campanas esse convenit, quibus fide­
les ad divina officia aliosque religionis actus invitentur.
§ 2. Etiam ecclesiarum campanae debent consecrari vel benedici secundum
ritus in probatis liturgicis libris traditos.
§ 3. Earum usus unice subest ecclesiasticae auctoritati.
§ 4. Salvis conditionibus, probante Ordinario, appositis ab illis qui Cam­
panam ecclesiae forte dederint, campana benedicta ad usus mere profa­
nos adhiberi nequit, nisi ex causa necessitatis aut ex licentia Ordinarii
aut denique ex legitima consuetudine.
§ 5. Quod ad campanarum consecrationem vel benedictionem attinet,
servetur praescriptum can. 1155, 1156.

879 Can. 1170. - Consecrationem vel benedictionem ecclesia non amittit, nisi
tota destructa fuerit, vel maior parietum pars corruerit, vel in usus pro­
fanos ab Ordinario loci redacta sit, ad normam can. 1187.
880 Can. 1171. - In sacra aede legitime dedicata omnes ecclesiastici ritus
perfici possunt, salvis iuribus paroecialibus, privilegiis et legitimis con­
suetudinibus; Ordinarius autem, praesertim horas sacrorum rituum, pot­
est, iusta de causa, praefinire, dummodo ne agatur dc ecclesia quae ad
religionem exemptam pertineat, firmo praescripto can. 609, § 3.

881 Can 1172. - § 1. Ecclesia violatur infra recensitis tantum actibus, dum­
modo certi sint, notorii, et in ipsa ecclesia positi:
1° Delicto homicidii;
2° Iniuriosa et gravi sanguinis effusione;
3° Impiis vel sordidis usibus, quibus ecclesia addicta fuerit;
4° Sepultura infidelis vel excommunicari post sententiam declaratoriam
vel condemnatoriam.
240

BENEDICTUS XV

____

fi 2. Violata ecclesia, non ideo coemeterium, etsi contiguum, violatum
censetur, et viceversa.

Can. 1173. - § 1. In violata ecclesia, antequam reconcilietur, nefas est 882
divina celebrare officia, Sacramenta ministrare, mortuos sepelire.
§ 2. Si violatio accidat tempore divinorum officiorum, haec statim
cessent; si ante Missae canoncm vel post communionem, Missa dimittatur,
secus sacerdos Missam prosequatur usque ad communionem.
Can. 1174. - § 1. Ecclesia violata reconcilietur, quam citissime poterit, 883
secundum ritus in probatis liturgicis libris descriptos.
§ 2. Si dubitetur num ecclesia sit violata, reconciliari potest ad cau­
telam.
Can. 1175. - Ecclesia violata ob sepulturam excommunicat! vel infidelis 884
ne reconcilietur antequam cadaver exinde removeatur, si remotio sine
gravi incommodo fieri possit.
Can. 1176. - § 1. Ecclesiam benedictam reconciliare potest rector eius- 885
dem vel quilibet sacerdos de consensu saltem praesumpto rectoris.
§2. Ecclesiae consecratae valida reconciliatio ad eos spectat de quibus in
can. 1156.
§ 3. In casu tamen gravis et urgentis necessitatis, si Ordinarius adiri
nequeat, rectori ecclesiae consecratae eandem reconciliare fas est, certiore
facto postea Ordinario.
Can. 1177. - Reconciliatio ecclesiae benedictae fieri potest aqua lustrali 886
communi; reconciliatio vero ecclesiae consecratae liat aqua ad hoc bene­
dicta secundum leges liturgicas; quam tamen non solum Episcopi, sed
etiam presbyteri qui ecclesiam réconciliant, benedicere possunt.
Can. 1178. - Curent omnes ad quos pertinet, ut in ecclesiis illa munditia 887
servetur, quae domum Dei decet; ab iisdem arceantur negotiationes et
nundinae, quanquam ad finem pium habitae; et generatim quidquid a
sanctitate loci absonum sit.
Can. 1179. - Ecclesia iurc asyli gaudet ita ut rei, qui ad illam confuge- 888
rint, inde non sint extrahendi, nisi necessitas urgeat, sine assensu Ordi­
narii, vel saltem rectoris ecclesiae.
Can. 1180. - Nulla ecclesia potest basilicae titulo decorari, nisi ex apo- 889
stolica concessione aut immemorabili consuetudine; cuiusque vero pri­
vilegia ex alterutro capite colligantur.
CODEX IURIS CA NONICI

241

890 Can. 1181. - Ingressus in ecclesiam ad sacros ritus sil omnino gratuitus,
reprobata qualibet contraria consuetudine.

891 Can. 1182. — § 1. Firmo praescripto can. 1519-1528, administratio bono
rum quae destinata sunt reparandae decorandaeque ecclesiae divinoque
in eadem cultui exercendo, pertinet, nisi aliud ex speciali titulo vel le­
gitima consuetudine constet, ad Episcopum cum Capitulo, si de ecclesia
cathedrali agatur; ad Capitulum ecclesiae collegiatae, si de collegiata; ad
rectorem, si de alia ecclesia.
§ 2. Etiam oblationes factas in commodum paroeciae aut missionis, aut
ecclesiae sitae intra paroeciae vel missionis fines, administrat parochus
vel missionarius, nisi agatur de ecclesia propriam administrationem ha­
bente, distinctam ab administratione paroeciae vel missionis, aut nisi
aliud ferat ius peculiare aut legitima consuetudo.
§ 3. Parochus, missionarius, rector saecularis ecclesiae, sive saecularis is
sit sive religiosus, debet huiusmodi oblationes administrare ad normam
sacrorum canonum, deque eis rationem loci Ordinario reddere ad nor­
mam can.1525.
892 Can. 1183. - § 1. Si alii quoque, sive clerici sive laici, in administratio­
nem bonorum alicuius ecclesiae cooptentur, iidem omnes una cum ad­
ministratore ecclesiastico, de quo in can. 1182, aut eius vicem gerente,
eoque praeside, constituant Consilium fabricae ecclesiae.
§ 2. Huius Consilii sodales, nisi aliter legitime constitutum fuerit, nomi­
nantur ab Ordinario eiusve delegato et ab eodem possunt ob gravem
causam removeri.

893 Can. 1184. - Consilium fabricae curare debet rectam bonorum ecclesiae
administrationem, servato praescripto can. 1522, 1523; sed nullatenus
sese ingerat in ea omnia quae ad spirituale munus pertinent, praesertim:
1° In exercitium cultus in ecclesia;
2° In modum et tempus pulsandi campanas et in curam tuendi ordinis in
ecclesia atque in coemeterio;
3° In definiendam rationem qua collectae, denuntiationes aliique actus
ad divinum cultum ornatumque ecclesiae quoquo modo spectantes in
ecclesia fieri possint;
4° In dispositionem materialem altarium, mensae pro distributione sanc­
tissimae Eucharistiae, cathedrae sive suggestus e quo ad populum verba
fiunt, organorum, loci cantoribus assignati, sedilium, scamnorum, cap­
sularum oblationibus recipiendis aliarumque rerum quae ad exercitium
religiosi cultus spectent;
5° In admissionem vel reiectionem sacrorum utensilium aliarumque re­
rum quae sive ad usum, sive ad cultum, sive ad ornatum in ecclesia vel
sacrario destinentur;
242

BENEDICTUS XV

6° Inscriptionem, dispositionem, custodiam librorum paroecialium aliorumque documentorum quae ad archivum paroeciale pertineant.

Can. 1185. - Sacrista, cantores, organorum moderator, pueri chorales, 894
campanae pulsator, sepulcrorum fossores, ceterique inservientes a solo
ecclesiae rectore, salvis legitimis consuetudinibus et conventionibus et
Ordinarii auctoritate, nominantur, pendent, dimittuntur.
Can. 1186. - Salvis peculiaribus legitimisque consuetudinibus et conven­ 895
tionibus, ct firma obligatione quae ad aliquem spectet etiam ex constituto
legis civilis:
Γ Onus reficiendi ecclesiam cathcdralem incumbit ordine qui sequitur:
Bonis fabricae, salva ea parte quae necessaria est ad cultum divinum ce­
lebrandum et ad ordinariam ecclesiae administrationem;
Episcopo ct canonicis pro rata proventuum, detractis necessariis ad ho­
nestam sustentationem;
Dioecesanis, quos tamen Ordinarius loci suasione magis quam coactione
inducat ad sumptum necessarios, pro eorum viribus, praestandos;
2C Onus reficiendi ecclesiam paroecialem incumbit ordine qui sequitur:
Bonis fabricae ecclesiae, ut supra;
Patrono;
lis qui fructus aliquos ex ecclesia provenientes percipiunt secundum taxam
pro rata redituum ab Ordinario statuendam;
Paroccianis, quos tamen Ordinarius loci, ut supra, magis hortetur quam
cogat;
3° Haec cum debita proportione serventur etiam quod attinet ad alias
ecclesias.
Can. 1187. - Si qua ecclesia nullo modo ad cultum divinum adhiberi 896
possit et omnes aditus interclusi sint ad eam reficiendam, in usum profa­
num non sordidum ab Ordinario loci redigi potest, et onera cum rediti­
bus titulusque paroeciae, si ecclesia sit paroecialis, in aliam ecclesiam ab
eodem Ordinario transferantur.
Titulus X. - De oratoriis

Can. 1188. - § 1. Oratorium est locus divino cultui destinatus, non ta- 897
men eo potissimum line ut universo fidelium populo usui sit ad religio­
nem publice colendam.
§ 2. Est vero oratorium:
Γ Publicum, si praecipue erectum sit in commodum alicuius collegii aut
etiam privatorum, ita tamen ut omnibus fidelibus, tempore saltem divi­
norum officiorum, ius sit, legitime comprobatum, illud adeundi;
CODEX IURIS CANONICI

243

■fl

2° Semi-publicum, si in commodum alicuius communitatis vel coetus fide­
lium eo convenientium erectum sit, neque liberum cuique sit illud adire;
3° Privatum seu domesticum, si in privatis aedibus in commodum alicuius
tantum familiae vel personae privatae erectum sit.
898 Can, 1189. - Oratoria S. R. E. Cardinalium et Episcoporum sive residcntialium sive titularium, licet privata, fruuntur tamen omnibus iuribus
et privilegiis quibus oratoria semi-publica gaudent.
899 Can. 1190. - Aediculae in coemeterio a familiis seu personis privatis ad
suam sepulturam erectae sunt oratoria privata.
900 Can. 1191. - § I. Oratoria publica eodem iure quo ecclesiae reguntur.
§ 2. Quare in oratorio publico, dummodo auctoritate Ordinarii ad pu­
blicum Dei cultum perpetuo per benedictionem vel consecrationem, ad
normam can. 1155, 1156, dedicatum fuerit, omnes sacrae functiones ce­
lebrari possunt, salvo contrario rubricarum praescripto.

901 Can. 1192. - § 1. Oratoria semi-publica erigi nequeunt sine Ordinarii
licentia.
§ 2. Ordinarius hanc licentiam ne concedat, nisi prius per se vel per
alium ecclesiasticum virum oratorium visitaverit et decenter instructum
repcrcrit.
§ 3. Data autem licentia, oratorium ad usus profanos converti nequit
sine eiusdem Ordinarii auctoritate.
§ 4. In collegiis aut convictibus iuventuti instituendae, in gymnasiis, lyceis, arcibus, praesidiis militum, carceribus, xenodochiis, etc., praeter
oratorium principale, alia minora ne erigantur, nisi, Ordinarii iudicio,
necessitas aut magna utilitas id exigat.
902 Can. 1193. - In oratoriis semi-publicis, legitime erectis, omnia divina of­
ficia functionesve ecclesiasticae celebrari possunt, nisi obstent rubricae
aut Ordinarius aliqua exceperit.
903 Can. 1194. - In privatis coemeteriorum aediculis, de quibus in can
1190, Ordinarius loci permittere habitualiter potest etiam plurium Mis­
sarum celebrationem, in aliis oratoriis domesticis, nonnisi unius Missae
per modum actus, in casu aliquo extraordinario, iusta et rationabili de
causa, Ordinarius autem has permissiones ne elargiatur, nisi ad normam
can. 1192, § 2.

904 Can. 1195. — § 1. In oratoriis domesticis ex induito Apostolicae Sedis,
nisi aliud in eodem induito expresse caveatur, celebrari potest, post244

BENEDICTUS XV

Λ

quam Ordinarius oratorium visitaverit ct probaverit ad normam can.
1192, § 2, unica Missa, caque lecta, singulis diebus, exceptis festis sol­
lemnioribus; sed aliae functiones ecclesiasticae ibidem ne fiant.
§ 2. Ordinarius vero, dummodo iustae adsint et rationabiles causae,
diversae ab eis ob quas indultum concessum fuit, etiam sollemnioribus
festis permittere potest per modum actus Missae celebrationem.

Can 1196. - § 1. Oratoria domestica nec consecrari nec benedici pos- 905
sunt more ecclesiarum.
§ 2. Licet oratoria domestica et semi-publica communi locorum domorumve benedictione aut nulla benedictione donentur, debent tamen esse
divino tantum cultui reservata et ab omnibus domesticis usibus libera.
Titulus XI. - De akaribus

Can. 1197. — § 1. Sensu liturgico intelligitur:
906
Γ Nomine altaris immobilis seu fixi, mensa superior una cum stipitibus
per modum unius cum eadem consecratis;
2° Nomine altaris mobilis seu portatilis, petra, ut plurimum, parva, quae
sola consecratur, quaeque dicitur etiam ara portatilis seu petra sacra; vel
eadem petra cum stipite qui tamen non fuit una cum eadem consecratus.
§ 2. In ecclesia consecrata saltem unum altare, praesertim maius, debet esse
immobile; in ecclesia autem benedicta omnia altaria possunt esse mobilia.

Can. 1198. - § 1. Tum mensa altaris immobilis tum petra sacra ex unico 907
constent lapide naturali, integro et non friabili.
§ 2. In altari immobili tabula seu mensa lapidea ad integrum altare pro­
tendi debet, et apte cum stipite cohaerere; stipes autem sit lapideus vel
saltem latera seu columellae quibus mensa sustentatur sint ex lapide.
§ 3. Petra sacra sit tam ampla ut saltem hostiam et maiorem partem cali­
cis capiat.
$ 4. Tum in altari immobili tum in petra sacra sit, ad normam legum
liturgicarum, sepulcrum continens reliquias Sanctorum, lapide clausum.
Can 1199. — § 1 Ut Missae sacrificium super illud celebrari possit, alta- 908
re debet esse, secundum liturgicas leges, consecratum; idest vel totum, si
agatur de immobili, vel ara tantum portatilis, si de mobili.
$ 2. /\ras portatiles, salvis peculiaribus privilegiis, omnes Episcopi con­
secrare possunt; quod vero spectat ad altaria immobilia, servetur prae­
scriptum can. 1155
§ 3. Consecratio altaris immobilis, quae fit sine ecclesiae dedicatione,
quamvis omni dic fieri possit, magis tamen decet ut fiat die dominico
aliove festo de praecepto.
CODEX /URIS CANONICI

245

909 Can. 1200. - § 1. Altare immobile amittit consecrationem, si tabula seu
mensa a stipite, etiam per temporis momentum, separetur; quo in casu
Ordinarius potest permittere ut presbyter altaris consecrationem rursus
perficiat ritu formulaque breviore.
§ 2. Tum altare immobile tum petra sacra amittunt consecrationem:
1° Si frangantur enormiter sive ratione quantitatis fractionis sive ratione
loci unctionis;
2° Si amoveantur reliquiae aut frangatur vel amoveatur sepulcri opercu­
lum, excepto casu quo ipse Episcopus vel eius delegatus operculum
amoveat ad illud firmandum vel reperandum vel subrogandum, aut ad
visitandas reliquias.
§ 3. Levis fractio operculi non inducit exsecrationem et quilibet sacerdos
potest rimulam cemento firmare.
§ 4. Exsecratio ecclesiae non secumfert exsecrationem altarium sive im­
mobilium sive mobilium; et viceversa.
%
910 Can. 1201. - § 1. Sicut ecclesia, ita quodlibet etiam ecclesiae altare, sal­
tem immobile, proprium sibi titulum habeat.
§ 2. Titulus primarius altaris maioris idem debet esse ac titulus ecclesiae.
§ 3. De Ordinarii licentia mutari quidem potest altaris mobilis, non autem
altaris immobilis titulus.
§ 4. Altaria Beatis etiam in ecclesiis et oratoriis quibus eorum officium et
Missa concessa sunt, dedicari nequeunt sine Sedis Apostolicac induito.

911 Can. 1202. - § 1. Altare tum immobile tum mobile debet esse divinis
tantum officiis et praesertim Missae celebrationi reservatum, quolibet
profano usu prorsus excluso.
§ 2. Subtus altare nullum sit reconditum cadaver; cadavera autem quae
prope altare sepulta forte sunt, distent ab eo saltem spatio unius metri;
secus Missam in altari celebrare non licet, donec cadaver removeatur.

Titulus XII. - Dc sepultura ecclesiastica

912 Can. 1203. - § 1. Fidelium defunctorum corpora sepelienda sunt, repro­
bata eorundem crematione.
§ 2. Si quis quovis modo mandaverit ut corpus suum cremetur, illicitum
est hanc exsequi voluntatem; quae si adiecta fuerit contractui, testamento
aut alii cuilibet actui, tanquam non adiecta habeatur.
913 Can. 1204 - Sepultura ecclesiastica consistit in cadaveris translatione ad
ecclesiam, exsequiis super illud in eadem celebratis, illius depositione in
loco legitime deputato fidelibus defunctis condendis.
246

BENEDICTUS XV

Caput I. - De coemeteriis

Can. 1205. - § 1. Cadavera fidelium sepelienda sunt in coemeterio quod, 914
secundum ritus in probatis liturgicis libris traditos, sit benedictum, sive
sollemni sive simplici benedictione ab iis data de quibus in can. 1155, 1156.
§ 2. In ecclesiis cadavera ne sepeliantur, nisi agatur de cadaveribus Epi­
scoporum residcntialium, Abbatum vel Praelatorum nullius in propria
ecclesia sepeliendis, vel Romani Pontificis, regalium personarum aut S.
R. E. Cardinalium.

Can. 1206. - § 1. Ius est catholicae Ecclesiae possidendi propria coemeteria. 915
§ 2. Sicubi hoc Ecclesiae ius violetur nec spes sit ut violatio reparetur, cu­
rent locorum Ordinarii ut coemeteria, societatis civilis propria, benedi­
cantur, si, qui in eis condi solent, sint maiore ex parte catholici, aut saltem
ut in cis catholici spatium habeant, idquc benedictum, sibi reservatum.
5 3. Si ne hoc quidem obtineri possit, toties quoties benedicantur,
secundum ritus in probatis liturgicis libris traditos, singuli tumuli.
Can. 1207. - Quae de interdicto, violatione, reconciliatione ecclesiarum 916
canones praescribunt, etiam coemeteriis applicentur.
Can. 1208. - § 1. Paroeciae suum quaeque coemeterium habeant, nisi 917
unum pluribus commune ab Ordinario loci sit legitime constitutum.
§2. Religiosi exempti possunt habere coemeterium proprium, a commu­
ni coemeterio distinctum.
> 3. Etiam aliis personis moralibus vel familiis privatis permitti potest ab
Ordinario loci peculiare sepulcrum, extra commune coemeterium posi­
tum, et ad instar coemeterii benedictum.

I

Can. 1209. - § 1. Tum in coemeteriis paroccialibus, ex licentia scripta 918
Ordinarii loci eiusve delegati, tum in coemeterio proprio alius personae
moralis, ex licentia scripta Superioris, fideles sibi suisque exstruere pos­
sunt sepulcra particularia; quae, de consensu eiusdem Ordinarii aut
Superioris, possunt quoque alienare.
§ 2 Sepulcra sacerdotum et clericorum, ubi fieri potest, a sepulcris laicorum
separata sint ac dccentiore loco sita; praeterea, ubi id commodum luerit, alia
pro sacerdotibus, alia pro inferioris ordinis Ecclesiae ministris parentur.
$ 3. Etiam infantium corpuscula, quatenus commode fieri potest, spe­
ciales et separatos ab aliis loculos et sepulturas habeant.
Can 1212. - Praeter coemeterium benedictum alius, si haberi queat, sit 919
locus, clausus item et custoditus, ubi ii humentur quibus sepultura eccle­
siastica non conceditur.
CODEX IURIS CANONICI

24 7

920 Can. 1214. - § 1. Nullum cadaver perpetuae sepulturae ecclesiasticae
ubivis traditum exhumate licet, nisi de licentia Ordinarii.
§ 2. Ordinarius licentiam nunquam concedat, si cadaver ab aliis corpori­
bus certo discerni nequeat.

Caput II. - De cadaveris translatione ad ecclesiam, funere ac depositione
921 Can. 1215. - Nisi gravis causa obstet, cadavera fidelium, antequam
tumulentur, transferenda sunt e loco in quo reperiuntur, in ecclesiam,
ubi funus idest totus ordo exsequiarum quae in probatis liturgicis libris
describuntur, persolvatur.

922 Can. 1216. — § 1. Ecclesia in quam cadaver pro funere transferri debet,
ex iure ordinario est ecclesia propriae deiuncti paroeciae, nisi defunctus
aliam funeris ecclesiam legitime elegerit.
§ 2. Si defunctus plures habuerit paroecias proprias, ecclesia funeris est
ecclesia paroeciae in cuius territorio decessit.
923 Can. 1219. - § 1. Si S. R. E. Cardinalis in Orbe decesserit, corpus trans
ferendum est, funeris causa, in ecclesiam quam Romanus Pontifex desi­
gnaverit·, si extra Urbem, in ecclesiam insigniorem civitatis seu loci ubi
mors accidit, nisi Cardinalis aliam elegerit.
§ 2. Defuncto Episcopo residential!, etiam cardinalitia dignitate aucto,
aut Abbate vel Praelato nullius, corpus, funeris causa, transferri debet in
ecclesiam cathedralem, abbatialem vel praelatitiam, si id commode fieri
possit; secus, in ecclesiam insigniorem civitatis seu loci, nisi in utroque
casu defunctus aliam ecclesiam elegerit.
924 Can. 1230. — § 1. Proprius defuncti parochus non solum ius sed etiam
officium habet, excepto gravi necessitatis casu, levandi per se vel per
alium cadaver, illud comitandi ad suam ecclesiam paroecialem ibique
exsequias persolvendi, firmo praescripto can. 1216, § 2.

925 Can. 1231. - § 1. Expletis in ecclesia exsequiis, cadaver tumulandum est
ad normam librorum liturgicorum in coemeterio ecclesiae funeris, salvis
praescriptis can. 1228, 1229.
§ 2. Qui exsequias in ecclesia peregit, non solum ius, sed etiam officium
habet, excepto gravi necessitatis casu, comitandi per se vel per alium
sacerdotem cadaver ad locum sepulturae.

926 Can. 1238. - Expleta tumulatione, minister in libro defunctorum de­
scribat nomen et aetatem defuncti, nomen parentum vel coniugis,
tempus mortis, quis et quae Sacramenta ministraverit, locum ct tempus
tumulationis.
248

BENEDICTUS XV

Caput III. - De iis quibus sepultura ecclesiastica
concedenda est aut neganda

Can. 1239. - § 1. Ad sepulturam ecclesiasticam non sunt admittendi qui 927
sine baptismo decesserint.
§ 2. Catechumeni qui nulla sua culpa sine baptismo moriantur, baptiza­
tis accensendi sunt.
§ 3. Omnes baptizati sepultura ecclesiastica donandi sunt, nisi eadem a
iure expresse priventur.

Can. 1240. — § I. Ecclesiastica sepultura privantur, nisi ante mortem 928
aliqua dederint poenitentiae signa:
Γ Notorii apostatae a christiana fide, aut sectae haereticae vel schismaticae
aut sectae massonicae aliisve eiusdem generis societatibus notorie addicti;
2° Excommunicat! vel interdicti post sententiam condemnatoriam vel
declaratoriam;
3° Qui se ipsi occiderint deliberato consilio;
4° Mortui in duello aut ex vulnere inde relato;
5° Qui mandaverint suum corpus cremationi tradi;
6° Alii peccatores publici et manifesti.
§ 2. Occurrente praedictis in casibus aliquo dubio, consulatur, si tempus
sinat, Ordinarius; permanente dubio, cadaver sepulturae ecclesiasticae
tradatur, ita tamen ut removeatur scandalum.
Can. 1241. - Excluso ab ecclesiastica sepultura deneganda quoque sunt 929
tum quaelibet Missa exsequialis, etiam anniversaria, tum alia publica of­
ficia funebria.

Can. 1242. - Si fieri sine gravi incommodo queat, cadaver excommunicat! 930
vitandi qui, contra canonum statuta, sepulturam in loco sacro obtinuit,
exhumandum est, servato praescripto can. 1214, § 1, et in loco profano
de quo in can. 1212, reponendum.
Sectio II. - Dc temporibus sacris

Can. 1243. - Tempora sacra sunt dies festi; iisque acccnsentur dies absti­ 931
nentiae et ieiunii.
Can 1244. - § 1. Dies festos itemque dies abstinentiae et ieiunii, universae 932
Ecclesiae communes, constituere, transferre, abolere, unius est supremae
ecclesiasticae auctoritatis.
S 2. Ordinarii locorum peculiares suis dioecesibus seu locis dies festos
aut dies abstinentiae et ieiunii possunt, per modum tantum actus, indicere.
CODEX IURIS CA NONICI

249

—---------------------------------------------------------------- 1--------------------‘-<<1

933 Can. 1245 - § 1. Non solum Ordinarii locorum, sed etiam parochi, in
casibus singularibus iustaque de causa, possunt subiectos sibi singulos
fideles singulasvc familias, etiam extra territorium, atque in suo territo­
rio, etiam peregrinos, a lege communi de observantia festorum itemque
de observantia abstinentiae et ieiunii vel etiam utriusque dispensare.
§ 2 Ordinarii, ex causa peculiari magni populi concursus aut publicae
valetudinis, possunt totam quoque dioecesim seu locum a ieiunio et ab
abstinentia vel etiam ab utraque simul lege dispensare.
§ 3. In religione clericali exempta eandem dispensandi potestatem ha­
bent Superiores ad modum parochi, quod attinet ad personas, de quibus
in can. 514, § 1.
934 Can. 1246. - Supputatio diei festi, itemque diei abstinentiae et ieiunii, facien­
da est a media nocte usque ad mediam noctem, salvo praescripto can. 923.

Titulus XIII. - De diebus festis
935 Can. 1247. - § 1 Dies festi sub praecepto in universa Ecclesia sunt tan­
tum: omnes et singuli dies dominici, festa Nativitatis, Circumcisionis,
Epiphaniae, Ascensionis et sanctissimi Corporis Christi, Immaculatae
Conceptionis et Assumptionis Almae Genitricis Dei Mariae, sancti Ioseph eius sponsi, Beatorum Petri et Pauli Apostolorum, Omnium deni­
que Sanctorum.
§ 2. Ecclesiastico praecepto dies festi Patronorum non subjacent; loco­
rum autem Ordinarii possunt sollemnitatem exteriorem transferre ad
dominicam proxime sequentem.
§ 3. Sicubi aliquod festum ex enumeratis legitime sit abolitum vel trans­
latum, nihil inconsulta Sede Apostolica innovetur.

936 Can. 1248. - Festis de praecepto diebus Missa audienda est; et abstinen­
dum ab operibus servilibus, actibus forensibus, itemque, nisi aliud fe­
rant legitimae consuetudines aut peculiaria indulta, publico mercatu,
nundinis, aliisque publicis emptionibus et venditionibus.
937 Can. 1249. - Legi de audiendo Sacro satisfacit qui Missae adest quocum­
que catholico ritu celebretur, sub dio aut in quacumque ecclesia vel ora­
torio publico aut semi-publico et in privatis coemeteriorum aediculis dc
quibus in can. 1190, non vero in aliis oratoriis privatis, nisi hoc privile­
gium a Sede Apostolica concessum fuerit.

Titulus XIV. - Dc abstinentia ct ieiunio

938 Can 1250. - Abstinentiae lex vetat carne iureque ex carne vesci, non
autem ovis, lacticims et quibuslibet condimentis etiam ex adipe animalium.
250

BENEDICTUS XV

Can. 1251. - § 1. Lex ieiunii praescribit ut nonnisi unica per diem comestio 939
fiat; sed non vetat aliquid cibi mane et vespere sumere, servate tamen
circa ciborum quantitatem et qualitatem probata locorum consuetudine.
§ 2. Nec vetitum est carnes ac pisces in eadem refectione permiscere;
nec serotinam refectionem cum prandio permutare.

Can. 1252. - § 1. Lex solius abstinentiae servanda est singulis sextis feriis. 940
§ 2. Lex abstinentiae simul et ieiunii servanda est feria quarta Cinerum,
feriis sextis et sabbatis Quadragesimae et feriis Quatuor Temporum,
pervigiliis Pentecostes, Deiparae in caelum Assumptae, Omnium Sanc­
torum et Nativitatis Domini.
§ 3. Lex solius ieiunii servanda est reliquis omnibus Quadragesimae diebus.
§4. Diebus dominicis vel festis de praecepto lex abstinentiae, vel absti­
nentiae et ieiunii, vel ieiunii tantum cessat, excepto festo tempore Qua­
dragesimae, nec pervigilia anticipantur; item cessat Sabbato Sancto post
meridiem.

Can. 1253. - Ilis canonibus nihil immutatur de induitis particularibus, 941
de votis cuiuslibet personae physicae vel moralis, de constitutionibus ac
regulis cuiusvis religionis vel instituti approbati sive virorum sive mulie­
rum in communi viventium etiam sine votis.
Can. 1254. - § 1. Abstinentiae lege tenentur omnes qui septimum aetatis 942
annum expleverint.
§2. Lege ieiunii adstringuntur omnes ab expleto vicesimo primo aetatis
anno ad inceptum sexagesimum.

PARS TERTIA. - DE CULTU DIVINO

Can. 1255. — § 1. Sanctissimae Trinitati, singulis eiusdem Personis, Chri­ 943
sto Domino, etiam sub speciebus sacramentalibus, debetur cultus latriae; Beatae Mariae Virgini cultus hyperduliae; aliis cum Christo in cae­
lo regnantibus cultus duliae.
§ 2. Sacris quoque reliquiis atque imaginibus veneratio et cultus debetur
relativus personae ad quam reliquiae imaginesque referuntur
Can. 1256. - Cultus, si deferatur nomine Ecclesiae a personis legitime ad 944
hoc deputatis et per actus ex Ecclesiae institutione Deo, Sanctis ac Bea­
tis tantum exhibendos, dicitur publicus; sin minus, privatus.

Can. 1257. - Unius Apostolicae Sedis est tum sacram ordinare liturgiam, 945
tum liturgicos approbare libros.
CODEX IURIS CANONICI

251

946 Can. 1258. - § 1. Haud licitum est fidelibus quovis modo active assistere
seu partem habere in sacris acatholicorum.
§ 2. Tolerari potest praesentia passiva seu mere materialis, civilis officii
vel honoris causa, ob gravem rationem ab Episcopo in casu dubii pro­
bandam, in acatholicorum funeribus, nuptiis similibusque sollemniis,
dummodo perversionis et scandali periculum absit.
947 Can. 1259. - § 1. Orationes et pietatis exercitia ne permittantur in eccle­
siis vel oratoriis sine revisione ct expressa Ordinarii loci licentia, qui in
casibus difficilioribus rem totam Sedi /Xpostolicae subiiciat.
§ 2. Loci Ordinarius nequit novas litanias approbare publice reci­
tandas.

948 Can. 1260. - Ecclesiae ministri in cultu exercendo unice a Superioribus
ecclesiasticis dependere debent.

949 Can. 1261. - § 1. Locorum Ordinarii advigilent ut sacrorum canonum
praescripta de divino cultu sedulo observentur, et praesertim ne in cul­
tum divinum sive publicum sive privatum aut in quotidianam fidelium
vitam superstitiosa ulla praxis inducatur, aut quidquam admittatur a fi­
de alienum vel ab ecclesiastica traditione absonum vel turpis quaestus
speciem praeseferens.
§ 2. Si loci Ordinarius leges pro suo territorio hac in re tulerit, etiam
religiosi omnes, exempti quoque, obligatione tenentur easdem servandi;
et Ordinarius potest eorundem ecclesias vel publica oratoria in hunc
finem visitare.
950 Can. 1262. - § 1. Optandum ut, congruenter antiquae disciplinae,
mulieres in ecclesia separatae sint a viris.
§ 2. Viri in ecclesia vel extra ecclesiam, dum sacris ritibus assistunt,
nudo capite sint, nisi aliud ferant probati populorum mores aut peculia­
ria rerum adiuncta; mulieres autem, capite cooperto et modeste vestitae,
maxime cum ad mensam Dominicam accedunt.

951 Can. 1263. - § 1. Potest magistratibus, pro eorum dignitate ct gradu, lo­
cus in ecclesia esse distinctus, ad normam legum liturgicarum.
§ 2. Sine expresso Ordinarii loci consensu nemo fidelis locum habeat
in ecclesia sibi suisque reservatum; Ordinarius autem consensum ne
praebeat, nisi ceterorum fidelium commoditati sit sufficienter con­
sultum.
§ 3. Ea semper factis in concessionibus inest tacita conditio, ut Ordina­
rius possit, ex iusta causa, concessionem revocare, non obstante quolibet
temporis decursu.

Can. 1264. - § 1. Musicae in quibus sive organo aliisve instrumentis sive 952
cantu lascivum aut impurum aliquid misceatur, ab ecclesiis omnino ar­
ceantur; et leges liturgicae circa musicam sacram serventur.
> 2. Religiosae mulieres, si eisdem liceat, ad normam suarum constitutionum
vel legum liturgicarum ac de venia Ordinarii loci, in propria ecclesia aut
oratorio canere, tali e loco canant, ubi a populo conspici nequeant.

Titulus XV. - De custodia et cultu sanctissimae Eucharistiae
Can. 1265. - § 1. Sanctissima Eucharistia, dummodo adsit qui eius cu- 953
ram habeat et regulariter sacerdos semel saltem in hebdomada Missam
in sacro loco celebret:
1° Custodiri debet in ecclesia cathedrali, in ecclesia principe Abbatiae
vel Praelaturae nullius, Vicariatus et Praefecturae Apostolicae, in quali­
bet ecclesia paroeciali vel quasi-paroeciali et in ecclesia adnexa domui
religiosorum exemptorum sive virorum sive mulierum.
2° Custodiri potest, de licentia Ordinarii loci, in ecclesia collegiata et in
oratorio principali sive publico sive semi-publico tum domus piae aut
religiosae, tum collegii ecclesiastici quod a clericis saecularibus vel a reli­
giosis regatur.
$2. Ut in aliis ecclesiis seu oratoriis custodiri possit, necessarium est indul­
tum apostolicum; loci Ordinarius hanc licentiam concedere potest tan­
tummodo ecclesiae aut oratorio publico ex iusta causa et per modum actus.
§3. Nemini licet sanctissimam Eucharistiam apud se retinere aut secum
in itinere deferre.

I
Can. 1266. - Ecclesiae in quibus sanctissima Eucharistia asservatur, 954
praesertim paroeciales, quotidie per aliquot saltem horas fidelibus pa­
teant.

i

Can 1267. - Revocato quolibet contrario privilegio, in ipsa religiosa vel 955
pia domo sanctissima Eucharistia custodiri nequit, nisi vel in ecclesia vel
in principali oratorio; nec apud moniales intra chorum vel septa monasterii.
I

...
Can. 1268. - § 1. Sanctissima Eucharistia continuo seu habitualiter cu- 956
stodiri nequit, nisi in uno tantum eiusdem ecclesiae altari.
§ 2. Custodiatur in praccellentissimo ac nobilissimo ecclesiae loco ac
proinde regulariter in altari maiore, nisi aliud venerationi et cultui tanti
sacramenti commodius et decentius videatur, servato praescripto legum
liturgicarum quod ad ultimos dies hebdomadae maioris attinet.
S 3 Sed in ecclesiis cathedralibus, collegiatis aut conventualibus in quibus
ad altare maius chorales functiones persolvendae sunt, ne ecclesiasticis
CODEX IURIS CANONICI

253

officiis impedimentum alfcratur, opportunum est ut sanctissima Eucharistia
regulariter non custodiatur in altari maiore, sed in alio sacello seu altari.
§ 4. Curent ecclesiarum rectores ut altare in quo sanctissimum Sacra­
mentum asservatur sit prae omnibus aliis ornatum, ita ut suo ipso appa­
ratu magis moveat fidelium pietatem ac devotionem.

957 Can. 1269. - § 1. Sanctissima Eucharistia servari debet in tabernaculo
inamovibili in media parte akaris posito.
§ 2. Tabernaculum sit affabre exstructum, undequaque solide clausum,
decenter ornatum ad normam legum liturgicarum, ab omni alia re
vacuum, ac tam sedulo custodiatur ut periculum cuiusvis sacrilegae
profanationis arceatur.
§ 3 Gravi aliqua suadente causa ab Ordinario loci probata, non est veti­
tum sanctissimam Eucharistiam nocturno tempore extra altare, super
corporali tamen, in loco tutiore et decenti, asservari, servato praescripto
can. 1271.
§ 4. Clavis tabernaculi, in quo sanctissimum Sacramentum asservatur,
diligentissime custodiri debet, onerata graviter conscientia sacerdotis qui
ecclesiae vel oratorii curam habet.
958 Can. 1270. - Particulae consecratae, eo numero qui infirmorum et aliorum
fidelium communioni satis esse possit, perpetuo conserventur in pyxide
ex solida deccntique materia, eaque munda et suo operculo bene clausa,
cooperta albo velo serico et, quantum res feret, ornato.
959 Can 1271. - Coram tabernaculo, in quo sanctissimum Sacramentum as­
servatur, una saltem lampas diu noctuque continenter luceat, nutrienda
oleo olivarum vel cera apum; ubi vero oleum olivarum haberi nequeat,
Ordinarii loci prudentiae permittitur ut aliis oleis commutetur, quantum
fieri potest, vegetabilibus.

960 Can. 1272. - Hostiae consecratae, sive propter fidelium communionem,
sive propter expositionem sanctissimi Sacramenti, et recentes sint ct fre­
quenter renoventur, veteribus rite consumptis, ita ut nullum sit pericu­
lum corruptionis, sedulo servatis instructionibus quas Ordinarius loci
hac de re dederit.
961 Can. 1273. - Qui in religiosam fidelium institutionem incumbunt, nihil
omittant ut pietatem erga sanctissimam Eucharistiam in eorum animis
excitent, cosque praesertim hortentur ut, non modo diebus dominicis ct
festis de praecepto, sed etiam diebus ferialibus intra hebdomadam, fre­
quenter, quantum fieri potest, Missae sacrificio assistant et sanctissimum
Sacramentum visitent.
254

BENEDICTUS XV

Can. 1274. - § 1. In ecclesiis aut oratoriis quibus datum est asservare 962
sanctissimam Eucharistiam, fieri potest expositio privata seu cum pyxide
ex qualibet iusta causa sine Ordinarii licentia; expositio vero publica seu
cum ostensorio die festo Corporis Christi et intra octavam fieri potest in
omnibus ecclesiis inter Missarum sollemnia et ad Vesperas; aliis vero
temporibus nonnisi ex iusta et gravi causa praesertim publica et de Or­
dinarii loci licentia, licet ecclesia ad religionem exemptam pertineat.
§ 2. Minister expositionis et repositionis sanctissimi Sacramenti est sa­
cerdos vel diaconus, minister vero benedictionis Eucharisticae est solus
sacerdos, nec eam impertire diaconus potest, nisi in casu quo ad nor­
mam can. 845, § 2, Viaticum ad infirmum detulerit.
Can. 1275. - Supplicatio Quadraginta Horarum in omnibus ecclesiis 963
paroecialibus aliisque, in quibus sanctissimum Sacramentum habitualiter
asservatur, statutis de consensu Ordinarii loci diebus, maiore qua fieri
potest sollemnitate quotannis habeatur; et sicubi ob peculiaria rerum
adiuncta nequeat sine gravi incommodo et cum reverentia tanto Sacramento
debita fieri, curet loci Ordinarius ut saltem per aliquot continuas horas,
statis diebus, sanctissimum Sacramentum sollemniori ritu exponatur.

Titulus XVI. - De cultu Sanctorum, sacrarum imaginum, et reliquiarum
Can. 1276. - Bonum atque utile est Dei Servos, una cum Christo regnan- 964
tes, suppliciter invocare eorumque reliquias atque imagines venerari; sed
praeceleris filiali devotione Beatissimam Virginem Mariam fideles uni­
versi prosequantur.
Can. 1277. - § 1. Cultu publico eos tantum Dei Servos venerari licet, qui 965
auctoritate Ecclesiae inter Sanctos vel Beatos relati sint.
$ 2. In album Sanctorum canonice relatis cultus duliae debetur; Sancti
coli possunt ubique et quovis actu eius generis cultus; Beati vero non
possunt, nisi loco ct modo quo Romanus Pontifex concesserit.

Can. 1278. - Laudabiliter quoque, servatis servandis, Sancti nationum, 966
dioecesium, provinciarum, confraternitatum, familiarum religiosarum
aliorumque locorum ct moralium personarum eliguntur et, accedente
confirmatione Sedis Apostolicae, constituuntur Patroni; Beati non item,
sine peculiari eiusdem Sedis Apostolicae induito.

Can 1279. - § 1. Nemini liceat in ecclesiis, etiam exemptis, aliisve locis 967
sacris ullam insolitam ponere vel ponendam curare imaginem, nisi ab
Ordinario loci sit approbata.
$2. Ordinarius autem sacras imagines publice ad fidelium venerationem
exponendas ne approbet, quae cum probato Ecclesiae usu non congruant
CODEX IURIS CANONICI

255

§ 3. Nunquam sinat Ordinarius in ecclesiis aliisve locis sacris exhi­
beri falsi dogmatis imagines vel quae debitam decentiam et honesta­
tem non praescierant aut rudibus periculosi erroris occasionem
praebeant.
§ 4. Si imagines, publicae venerationi expositae sollemniter benedican­
tur, haec benedictio Ordinario reservatur, qui tamen potest eam cuilibet
sacerdoti committere.

968 Can. 1280. - Imagines pretiosae, iciest vetustate, arte, aut cultu praestan­
tes, in ecclesiis vel oratoriis publicis fidelium venerationi expositae, si
quando reparatione indigeant, nunquam restaurentur sine dato scriptis
consensu ab Ordinario; qui, antequam licentiam concedat, prudentes ac
peritos viros consulat.
969 Can. 1281. — § 1. Insignes reliquiae aut imagines pretiosae itemque aliae
reliquiae aut imagines quae in aliqua ecclesia magna populi veneratione
honorentur, nequeunt valide alienari neque in aliam ecclesiam perpetuo
transferri sine /Xpostolicae Sedis permissu.
§ 2. Insignes Sanctorum vel Beatorum reliquiae sunt corpus, caput,
brachium, antibrachium, cor, lingua, manus, crus aut illa pars corporis
in qua passus est martyr, dummodo sit integra et non parva.
970 Can. 1282. — § 1. Insignes Sanctorum vel Beatorum reliquiae nequeunt
in aedibus vel oratoriis privatis asservari, sine expressa Ordinarii loci
licentia.
§ 2. Reliquiae non insignes debito cum honore etiam in domibus privatis
servari pieque a fidelibus gestari possunt.

971 Can. 1283. - § 1. Publico cultu eae solae reliquiae in ecclesiis, quanquam
exemptis, honorari possunt, quas genuinas esse constet authentico docu­
mento alicuius S. R E. Cardinalis, vel Ordinarii loci, vel alius viri eccle­
siastici cui facultas atithenlicandi induito apostolico sit concessa.
§ 2. Vicarius Generalis nequit, sine mandato speciali, reliquias authenti­
cas edicere.

972 Can. 1284. - Locorum Ordinarii reliquiam, quam certo non esse authen­
ticam norint, a fidelium cultu prudenter amoveant.
973 Can. 1285 - § 1. Sacrae reliquiae, quarum authcnticitatis documenta ob
civiles perturbationes vel ob alium quemlibet casum interierint, publicae
venerationi ne exponantur, nisi praecedat iudicium Ordinarii loci, non
autem Vicarii Generalis sine mandato speciali.
§ 2 Reliquiae tamen antiquae in ea veneratione qua hactenus fuerunt.
256

BENEDICTUS XV

sunt retinendae, nisi in aliquo peculiari casu certis argumentis constet
eas falsas vel suppositicias esse.

Can. 1286. - Locorum Ordinarii ne sinant, maxime in sacris concioni- 974
bus, libris, ephemeridibus vel commentariis fovendae pietati destinatis,
ex mens coniecturis, ex solis probabilibus argumentis vel praejudicatis
opinionibus, praesertim verbis ludibrium aut despectum sapientibus,
quaestiones agitari de sacrarum reliquiarum authenticitate.

Can. 1287. - § 1. Reliquiae, cum exponuntur, in thecis seu capsis clausae 975
et obsignatae sint oportet.
§ 2. Reliquiae sanctissimae Crucis nunquam in eadem theca cum reli­
quiis Sanctorum publicae venerationi exhibeantur, sed propnam thecam
separatam habeant.
§ 3. Beatorum reliquiae, sine peculiari induito, in processionibus ne cir­
cumferantur, neve in ecclesiis exponantur, nisi ubi eorum officium et
Missa celebretur ex Sedis /\postolicae concessione.
Can. 1288. - Sanctissimae Crucis reliquiae, quas in cruce pectorali Epi­ 976
scopus forte defert, ecclesiae cathedrali, ipso deiuncto, cedunt. Episco­
po successori transmittendae; et si defunctus pluribus praefuerit dioece­
sibus, ecclesiae cathedrali dioecesis, in cuius territorio supremum diem
obiit aut, si extra dioecesim mortuus est, ex qua ultimo discessit.
Can. 1289. - § I. Sacras reliquias vendere nefas est; adeoque Ordinarii 977
locorum, vicarii foranei, parochi aliive curam animarum habentes, sedu­
lo caveant ne sacrae reliquiae, praesertim sanctissimae Crucis, occasione
maxime hereditatum aut alienationis acervi bonorum, veneant, neve in
acatholicorum manus transeant.
§2. Rectores ecclesiarum, ceterique ad quos spectat, sedulo invigilent ne
sacrae reliquiae ullo modo profanentur neve hominum incuria pereant,
vel minus decenter custodiantur.

. Titulus XVII. - De sacris processionibus

Can. 1290. - § 1. Nomine sacrarum processionum significantur sollem­
nes supplicationes quae a populo fideli, duce clero, Hunt eundo ordinatim de loco sacro ad locum sacrum, ad excitandam fidelium pietatem, ad
commemoranda Dei beneficia eique gratias agendas, ad divinum auxi
lium implorandum.
§ 2. Ordinariae sunt quae statis diebus per annum fiunt ad normam
librorum liturgicorum vel consuetudinum ecclesiarum; extraordinariae,
quae aliis publicis dc causis in alios dies indicuntur.
CODEX IURIS CANONICI

2S7

979 Can 1291. - § 1. Nisi aliter ferat immemorabilis consuetudo, vel loco
rum circumstantiae, prudenti Episcopi iudicio, aliud exigant, dic festo
Corporis Christi unica tantum sollemnisque per publicas vias processio
in uno eodemque loco fieri debet ab ecclesia digniore, eique clerici
omnes religiosacquc virorum familiae, etiam exemptae, et laicorum
confraternitates intéresse debent, regularibus exceptis qui in strictiore
clausura perpetuo vivant, aut a civitate ultra tria millia passuum distent.
§ 2. Ceterae paroeciae et ecclesiae etiam regulares possunt, intra octavam,
proprias processiones extra ecclesiae ambitum agere; sed ubi plures sunt
ecclesiae, Ordinarii loci est dies, horas ac vias praestituere quibus suam
quaeque processionem agant.
980 Can. 1292. - Ordinarius loci, audito Capitulo cathedrali, potest ex
publica causa extraordinarias processiones indicere; quibus, sicut et
ordinariis ac consuetis, ii omnes intéressé debent de quibus in can. 1291, § 1

981 Can. 1293. - Religiosi etiam exempti nequeunt extra suas ecclesias et claustra
processiones ducere sine Ordinarii loci licentia, salvo praescripto can. 1291, § 2
982 Can 1294 - § 1. Parochus vel quivis alius nequit processiones novas
inducere aut consuetas transferre vel abolere sine Ordinanti loci licentia
§ 2. Processionibus alicuius ecclesiae propriis intéressé debent omnes
clerici eidem ecclesiae adscript!.
983 Can. 1295. - Curent Ordinarii ut sacrae processiones, exstiipatis, si qui sint,
malis usibus, ordinate procedant eaque modestia ac reverentia ab omnibus
perficiantur, quae piis ac religiosis huiusmodi actibus maxime convenit.

Titulus XVI11. - De sacra supellectili

984 Can. 1296. - § 1 Sacra supellex, praesertim quae, ad normam legum
liturgicarum, benedicta aut consecrata esse debet quaeque publico in
cultu adhibetur, caute custodiatur in ecclesiae sacrario aliove tuto ac
decenti loco, nec ad usus profanos adhibeatur.
§ 2. Ad normam can. 1522 §§ 2, 3, universae sacrae supellectilis inventa­
rium fiat et accurate servetur.
§ 3. Circa materiam et formam sacrae supellectilis, serventur praescripta
liturgica, ecclesiastica traditio et, meliore quo fieri potest modo, etiam
artis sacrae leges.
985 Can 1297. - Nisi aliter sit provisum, qui officio tenentur reparandae
ecclesiae ad normam can. 1186, debent quoque ei providere de sacra
supellectili ad cultum necessaria.
258

BENEDICTUS XV

Can. 1298. - § 1. Defuncti S. R E. Cardinalis, qui in Urbe domicilium 986
habebat, quamvis Episcopus suburbicarius aut Abbas nullius esset,
quaelibet sacra supellex, exceptis annulis et crucibus pectoralibus etiam
cum sacris reliquiis, aliaeque res omnes stabiliter divino cultui destinatae,
nulla habita ratione qualitatis et naturae redituum quibus comparatae
sint, cedunt Pontificio sacrario, nisi Cardinalis eas donaverit aut testa
mento reliquerit alicui ecclesiae vel oratorio publico vel loco pio vel alicui
personae ecclesiasticae seu religiosae.
$2. Optandum ut Cardinalis, qui huiusmodi facultate uti velit, saltem ex
parte praeierat illas ecclesias, quas in titulum, administrationem seu
commendaro obtinuerit.
Can. 1299. - § 1. Defuncti Episcopi residenlialis, etiamsi cardinalitia di­
gnitate fulserit, sacra supellex cedit ecclesiae cathedrali, exceptis annulis
ct crucibus pectoralibus etiam cum sacris reliquiis, salvo praescripto can
1288, et iis omnibus utensilibus cuiusvis generis quae legitime probetur
ab Episcopo defuncto comparata fuisse bonis ad ipsam ecclesiam non
pertinentibus neque constet in ecclesiae proprietatem transiisse.
§2. Si quando Episcopus duas vel plures dioeceses successive rexerit aut
simul praefuerit duabus vel pluribus dioecesibus unitis aut in perpetuam
administrationem concessis, catbedralem ecclesiam habentibus pro­
priam et distinctam, quae sacra utensilia constiterit reditibus unius tan­
tum dioecesis luisse comparata, ea eiusdem cathedrali ecclesiae cedunt;
secus dividi debent, aequis partibus, inter singulas ecclesias cathédrales,
dummodo dioecesium reditus ne sint divisi, sed unam episcopalem men­
sam perpetuo constituant; si vero reditus divisi sint ac separati, divisio
fiat inter singulas ecclesias cathédrales pro ratione fructuum quos in sin­
gulis dioecesibus Episcopus perceperit ac temporis quo eisdem praefuerit.
§ }. Episcopus obligatione tenetur inventarii sacrorum utensilium au­
thentica forma conficiendi, in quo pro rei veritate quando acquisita sint,
exprimat, distinctequc describat si qua non ex ecclesiae reditibus ac pro­
ventibus, sed ex propriis bonis vel ex donatione sibi facta comparavenit;
secus omnia reditibus ecclesiae comparata praesumuntur.

Can. BOO. - Quae in can. 1299 praescripta sunt, applicentur quoque 988
clerico qui in aliqua ecclesia beneficium saeculare vel religiosum obtinuerit.
Can. 1301. - § 1. S. R. E. Cardinalis, Episcopus residenlialis aliique cle­ 989
rici beneficiarii obligatione tenentur curandi testamento vel alio instru­
mento in forma iuris civilis valido ut canonica praescripta, de quibus in
can. 1298-1300, debitum effectum etiam in foro civili sortiantur.
S 2. Quamobrcm tempestive ac forma iure civili valida personam inte­
grae famae designent ad normam can 380, quae, adveniente ipsorum
CODEX IURIS CANONICI

259

morte, non solum sacram supellectilem, sed etiam libros, documenta
aliaque quae ad ecclesiam pertinent et in eorum domo reperiuntur,
occupet et cui debentur, remittat.
990 Can. 1302. - Rectores ecclesiarum aliique quibus credita sit cura sa­
crae supellectilis, sedulo debent eiusdem conservationi et decori pro­
spicere.

991 Can. 1303. - § 1. Ecclesia cathcdralis debet sacram supellectilem aliaque
quae ad Missae sacrificium vel ad alias pontificales functiones necessaria
sint, gratis Episcopo subministrare etiam privatim celebranti non solum
in ecclesia cathedrali, sed in aliis quoque civitatis vel suburbii ecclesiis.
§ 2. Si qua ecclesia paupertate laboret, potest Ordinarius permittere ut a
sacerdotibus qui in proprium commodum inibi celebrant, propter uten­
silia ceteraque ad Missae sacrificium necessaria, moderata stipes exigatur.
§ 3. Episcopi, non autem Vicarii Capitularis aut Vicarii Generalis sine
speciali mandato, est eandem stipem definire, ct nemini etiam religiosis
etsi exemptis, licet ea maiorem exigere.
§ 4. Episcopus pro tota dioecesi eiusmodi stipem in dioecesana Synodo,
si fieri possit, definiat, aut extra Synodum, audito Capitulo.
992 Can. 1304. - Benedictionem illius sacrae supellectilis quae ad normam
legum liturgicarum benedici debet antequam ad usum sibi proprium
adhibeatur, impertire possunt:
1° S. R. E. Cardinales et Episcopi omnes;
2° Locorum Ordinarii, charactere episcopali carentes, pro ecclesiis ct
oratoriis proprii territorii;
3° Parochus pro ecclesiis et oratoriis in territorio suae paroeciae positis,
et rectores ecclesiarum pro suis ecclesiis;
4° Sacerdotes a loci Ordinario delegati, intra fines delegationis et
iurisdictionis delegantis;
5° Superiores religiosi, et sacerdotes eiusdem religionis ab ipsis delegati,
pro propriis ecclesiis et oratoriis ac pro ecclesiis monialium sibi subiectarum.

993 Can. 1305. - § 1 Sacra supellex benedicta aut consecrata benedictionem
aut consecrationem amittit:
1° Si tales laesiones vel mutationes subierit ut pristinam amiserit formam,
ct iam ad suos usus non habeatur idonea;
2° Si ad usus indecoros adhibita vel publicae venditioni exposita fuerit.
§ 2. Calix et patena non amittunt consecrationem ob consumptionem vel
renovationem auraturae, salva tamen, priore in casu, gravi obligatione
rursum ea inaurandi.
260

BENEDICTUS XV

Can 1306. - § 1. Curandum ne calix cum patena et ante lotionem puri- 994
ficatoria, pallae et corporalia, quae adhibita fuere in sacrificio Missae,
tangantur, nisi a clericis vel ab iis qui eorum custodiam habent.
§ 2. Purificatoria, pallae et corporalia, in Missae sacrificio adhibita, ne
tradantur lavanda laicis etiam religiosis, nisi prius abluta fuerint a clerico
in maioribus ordinibus constituto; aqua autem primae lotionis mittatur
in sacrarium vel, si hoc desit, in ignem.

Pars IV. - DE MAGISTERIO ECCLESIASTICO
Can. 1322. — § 1. Christus Dominus fidei depositum Ecclesiae concredidit, 995
ut ipsa, Spiritu Sancto iugiter assistente, doctrinam revelatam sancte
custodiret et fideliter exponeret.
§ 2. Ecclesiae, independenter a qualibet civili potestate, ius est et officium
gentes omnes evangelicam doctrinam docendi: hanc vero rite ediscere
veramque Dei Ecclesiam amplecti omnes divina lege tenentur.

Can. 1323. - § 1. Fide divina et catholica ea omnia credenda sunt quae
verbo Dei scripto vel tradito continentur et ab Ecclesia sive sollemni
iudicio sive ordinario et universali magisterio tanquam divinitus revelata
credenda proponuntur.
§ 2. Sollemne huiusmodi iudicium pronuntiare proprium est tum Oecumenici Concilii tum Romani Pontificis ex cathedra loquentis.
$ 3. Declarata seu definita dogmatice res nulla intelligitur, nisi id mani­
feste constiterit.

996

Can. 1324. - Satis non est haereticam pravitatem devitare, sed oportet 997
illos quoque errores diligenter fugere, qui ad illam plus minusve acce­
dunt; quare omnes debent etiam constitutiones et decreta servare quibus
pravae huismodi opiniones a Sancta Sede proscriptae et prohibitae sunt

Can 1325. - § 1. Fideles Christi fidem aperte profiteri tenentur quoties eo­ 998
rum silentium, tergiversatio aut ratio agendi sccumferrent implicitam fidei
negationem, contemptum religionis, iniuriam Dei vel scandalum proximi.
$2. Post receptum baptismum si quis, nomen relinens christianum, per­
tinaciter aliquam ex veritatibus fide divina ct catholica credendis dene­
gat aut de ea dubitat, haereticus; si a fide christiana totaliter recedit,
apostata; si denique subesse renuit Summo Pontifici aut cum membris
Ecclesiae ei subiectis communicare recusat, schismaticus est.
§ 3. Caveant catholici ne disputationes vel collationes, publicas praesertim,
cum acatholicis habeant, sine venia Sanctae Sedis aut, si casus urgeat,
lod Ordinarii.
CODEX IURIS CA NONICI

261

999 Can. 1326. - Episcopi quoque, licet singuli vel etiam in Conciliis parti­
cularibus congregati infallibilitate docendi non polleant, fidelium tamen
suis curis commissorum, sub auctoritate Romani Pontificis, veri doctorcs
seu magistri sunt.
Titulus XX. - De divini verbi praedicatione

1000 Can. 1327. - § 1. Munus fidei catholicae praedicandae commissum prae­
cipue est Romano Pontifici pro universa Ecclesia, Episcopis pro suis
dioecesibus.
§ 2. Episcopi tenentur officio praedicandi per se ipsi Evangelium, nisi
legitimo prohibeantur impedimento; et insuper, praeter parochos,
debent alios quoque viros idoneos in auxilium assumere ad huiusmodi
praedicationis munus salubriter exsequendum.
1001 Can. 1328. - Nemini ministerium praedicationis licet exercere, nisi a
legitimo Superiore missionem receperit, facultate peculiariter data, vel
officio collato, cui ex sacris canonibus praedicandi munus inhaereat.

Caput I.- De catechetica institutione

1002 Can. 1329. - Proprium ac gravissimum officium, pastorum praesertim
animarum, est catecheticam populi christiani institutionem curare.

■

1003 Can. 1330. - Debet parochus:
1° Statis temporibus, continenti per plures dies institutione, pueros ad
sacramenta poenitentiae et confirmationis rite suscipienda singulis annis
praeparare;
2° Peculiari omnino studio, praesertim, si nihil obsit, Quadragesimae
tempore, pueros sic instituere ut sancte Sancta primum de altari libent.

1004 Can. 1331. - Praeter puerorum institutionem de qua in can. 1330, parochus
non omittat pueros, qui primam communionem recenter receperint,
uberius ac perfectius catechismo excolere.
1005 Can. 1332. - Diebus dominicis aliisque festis de praecepto, ea hora quae
suo iudicio magis apta sit ad populi frequentiam, debet insuper parochus
catechismum fidelibus adultis, sermone ad eorum captum accommodato,
explicare.
1006 Can. 1333. - § 1. Parochus in religiosa puerorum institutione potest,
imo, si legitime sit impeditus, debet operam adhibere clericorum, in
paroeciae territorio degentium, aut etiam, si necesse sit, piorum laicorum,
262

BENEDICTUS XV

potissimum illorum qui in pium sodalitium doctrinae christianae aliudve
simile in paroecia erectum adscript! sint.
§2. Presbyteri aliique clerici, nullo legitimo impedimento detenti, pro­
prio parocho in hoc sanctissimo opere adiutores sunto, etiam sub poenis
ab Ordinario infligendis.

Can. 1334. - Si Ordinarii loci iudicio, religiosorum auxilium ad catechc 1007
ticam populi institutionem sit necessarium, Superiores religiosi, etiam
exempti, ab eodem Ordinario requisiti, tenentur per se vel per suos sub­
ditos religiosos, sine tamen regularis disciplinae detrimento, illam popu­
lo tradere, praesertim in propriis ecclesiis.
Can. 1335. - Non solum parentes aliique qui parentum locum tenent, 1008
sed heri quoque ac patrini obligatione adstringuntur curandi ut omnes
sibi subiecti vel commendati catechetica institutione erudiantur.
Can. 1336. - Ordinarii loci est omnia in sua dioecesi edicere quae ad po­ 1009
pulum in christiana doctrina instituendum spectent; et etiam religiosi
exempti, quoties non exemptos docent, eadem servare tenentur.
Caput II. - De sacris concionibus

Can. 1337. - Tum clericis e clero saeculari, tum religiosis non exemp­ 1010
tis facultatem concionandi pro suo territorio solus concedit loci Ordi­
narius.
Can. 1338. - § 1. Si concio habenda sit tantum ad religiosos exemptos 1011
aliosve de quibus in can. 514, § 1, facultatem concionandi in religione
clericali dat eorum Superior secundum constitutiones; qui in casu potest
cam concedere etiam iis qui de clero saeculari vel de alia religione sunt,
dummodo a proprio Ordinario vel Superiore fuerint idonei judicati
§2. Si concio habenda sit ad alios, vel etiam ad moniales regularibus su­
blectas, facultatem religiosis quoque exemptis impertit Ordinarius loci
in quo concio fiet; condonator autem, verba facturus monialibus exemptis,
licentia Superioris regularis praeterea indiget.
§ 3. Facultatem vero concionandi apud sodales religionis laicalis. quamvis
exemptae, dat loci Ordinarius; sed concionator nequit facultate uti sine
Superioris religiosi assensu.

Can. 1339. - § 1. Ordinarii locorum religiosis qui a proprio Superiore 1012
exhibeantur, facultatem concionandi, sine gravi causa, ne denegent, conccssamque ne revocent, praesertim una simul universis domus religiosae
sacerdotibus, firmo tamen praescripto can. 1340.
CODEX IURIS CA NONICI

263

§ 2. Concionatoribus religiosis, ut facultate recepta uti liceat, opus est
praeterea sui Superioris licentia.

»

1013

Can. 1340. - § 1. Graviter onerata eorum conscientia, loci Ordinarius
vel Superior religiosus facultatem vel licentiam condonandi cuiquam ne
concedant, nisi prius constet de eius bonis moribus et de sufficienti doc­
trina per examen ad normam can. 877, § 1.
§ 2. Si, concessa facultate vel licentia, compererint necessarias dotes in
concionatore desiderari, debent eam revocare; in dubio de doctrina,
debent certis argumentis dubitationem excutere, novo etiam examine, si
opus fuerit.
§ 3. Ob revocatam condonandi facultatem vel licentiam, datur recursus,
sed non in suspensivo.

1014

Can. 1341. - § 1. Sacerdotes extradioecesani sive saeculares sive religiosi
ad condonandum ne invitentur, nisi prius licentia ab Ordinario loci in
quo concio habenda sit, obtenta fuerit; hic autem, nisi eorum idoneita­
tem aliunde compertam habeat, licentiam ne concedat, nisi prius bonum
testimonium super concionatoris doctrina, pietate, moribus a proprio
eiusdem Ordinario habuerit; qui, graviter onerata conscientia, secundum
veritatem respondere tenetur.
§ 2. Licentiam tempestive petere debet parochus, si agatur de paroeciali
ecclesia aliave eidem subiecta; rector ecclesiae, si de ecclesia parochi
auctoritati non obnoxia; prima dignitas, de Capituli consensu, si de
ecclesia capitulari, moderator seu cappellanus confraternitatis, si de
ecclesia eiusdem confraternitatis propria.
§ 3. Si ecclesia paroecialis sit simul capitularis aut confraternitatis pro­
pria, ille licentiam petat, qui sacras functiones iurc peragit.

1015

Can. 1342. - § 1. Condonandi facultas solis sacerdotibus vel diaconis
fiat, non vero ceteris clericis, nisi rationabili de causa, iudicio Ordinarii
et in casibus singularibus.
§ 2. Condonari in ecclesia vetantur laid omnes, etsi religiosi.

1016

Can. 1343. - § I. Ordinarii locorum ius habent condonandi in qualibet
sui territorii ecclesia, quamvis exempta.
§ 2. Nisi agatur de magnis civitatibus, potest quoque Episcopus prohi­
bere ne in aliis eiusdem loci ecclesiis verba fiant ad fideles, quo tempore
vel concionem ipse habet vel coram se, ex causa publica atque extraordi­
naria, convocatis fidelibus, habendam curat.

1017

Can. 1344. - § 1. Diebus dominicis ccterisque per annum festis de prae
ccpto proprium cuiusque parochi officium est, consueta homilia, praeser
BENEDICTUS XV

lini intra Missam in qua maior soleat esse populi frequentia, verbum Dei
populo nuntiare.
5 2. Parochus huic obligationi nequit per alium habitualiter satisfacere,
nisi ob iustam causam ab Ordinario probatam.
$ 3. Potest Ordinarius permittere ut sollemnioribus quibusdam festis aut
etiam, ex iusta causa, aliquibus diebus dominicis concio omittatur.
Can. 1345. - Optandum ut in Missis quae, fidelibus adstantibus, diebus 1018
festis de praecepto in omnibus ecclesiis vel oratoriis publicis celebrantur,
brevis Evangelii aut alicuius partis doctrinae christianae explanatio fiat;
quod si loci Ordinarius id praeceperit, opportunis datis instructionibus,
hac lege tenentur non solum sacerdotes e clero saeculari, sed etiam religiosi,
exempli quoque, in suis ipsorum ecclesiis.
Can. 1346. - § 1, Curent locorum Ordinarii ut tempore Quadragesimae, 1019
itemque, si id expedire visum fuerit, tempore /Xdventus, in ecclesiis
cathedralibus et paroecialibus sacrae conciones frequentius ad fideles
habeantur.
$ 2. Canonici aliique de Capitulo huic concioni, si in propria ecclesia
continuo post chorum habeatur, interesse tenentur, nisi iusto impedi­
mento detineantur; et illos Ordinarius, poenis quoque adhibitis, ad id
adigere postet.
Can. 1347. - § 1. In sacris concionibus exponenda in primis sunt quae 1020
fideles credere et facere ad salutem oportet.
§ 2. Divini verbi praecones abstineant profanis aut abstrusis argumentis
communem audientium captum excedentibus, et evangelicum ministe­
rium non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, non in prolano
inanis et ambitiosae eloquentiae apparatu et lenocinio, sed in ostensione
spiritus ct virtutis exerceant, non semetipsos, sed Christum crucifixum
praedicantes.
§ 3. Si, quod absit, concionator errores aut scandala disseminet, servetur
praescriptum can. 2317; si haereses, in eum praeterea, ad normam iuris,
agatur.
Can 1348. - Monendi et adhortandi diligenter fideles sunt ut sacris con­ 1021
cionibus frequenter intersint.

Caput III. - De sacris missionibus

Can. 1349. - § 1. Ordinarii advigilent ut, saltem decimo quoque anno, 1022
sacram, quam vocant, missionem, ad gregem sibi commissum habendam
parochi curent.
CODEX IURIS CANONICI

265

-

§ 2. Parochus, etiam religiosus in his missionibus instituendis mandatis
Ordinarii loci stare debet.

1023 Can. 1350. - § 1. Ordinarii locorum et parochi acatholicos, in suis dioe­
cesibus et paroeciis degentes, commendatos sibi in Domino habeant.
§ 2. In aliis territoriis universa missionum cura apud acatholicos Sedi
Apostolicae unice reservatur.
1024 Can. 1351. - Ad amplexandam fidem catholicam nemo invitus co­
gatur.

Pars VI. - DE BONIS ECCLESIAE TEMPORALIBUS

1025 Can. 1495. - § 1. Ecclesia catholica et Apostolica Sedes nativum ius
habent libere et independenter a civili potestate acquirendi, retinendi ct
administrandi bona temporalia ad fines sibi proprios prosequendos.
§ 2 Etiam ecclesiis singularibus aliisque personis moralibus quae ab
ecclesiastica auctoritate in iuridicam personam erectae sint, ius est, ad
normam sacrorum canonum, bona temporalia acquirendi, retinendi et
administrandi.
1026 Can. 1496. - Ecclesiae ius quoque est, independens a civili potestate,
exigendi a fidelibus quae ad cultum divinum, ad honestam clericorum
aliorumque ministrorum sustentationem et ad reliquos fines sibi pro­
prios sint necessaria.

»

1027 Can. 1507. - § 1. Salvo praescripto can. 1050 et can. 1234, praefinire
taxas pro variis actibus jurisdictionis voluntariae vel pro exsecutione
rescriptorum Sedis Apostolicae vel occasione ministrationis Sacramen­
torum vel Sacramentalium, in tota ecclesiastica provincia solvendas, est
Concilii provincialis aut conventus Episcoporum provinciae; sed nulla vi
praefinitio eiusmodi pollet, nisi prius a Sede Apostolica approbata fuerit
siasticis recipit, salvo praescripto canonum qui sequuntur.
1028 Can. 1510. - § 1. Res sacrae quae in dominio privatorum sunt, prae­
scriptione acquiri a privatis personis possunt, quae tamen eas adhibere
nequeunt ad profanos usus; si vero consecrationem vel benedicti nem
amiserint, libere acquiri possunt etiam ad usus profanos, non tamen sor­
didos.
§ 2. Res sacrae, quae in dominio privatorum non sunt, non a persona
privata, sed a persona morali ecclesiastica contra aliam personam moralem
ecclesiasticam praescribi possunt.
266

BENEDICTUS XV

ί
Titulus XXX. - De piis fundationibus
Can. 1544. - § 1. Nomine piarum fundationum significantur bona tem 1029
poralia alicui personae morali in Ecclesia quoquo modo data, cum onere
in perpetuum vel in diuturnum tempus ex reditibus annuis aliquas Missas
celebrandi, vel alias praelinitas functiones ecclesiasticas, explendi aut
nonnulla pietatis et caritatis opera peragendi.
Can. 1551. - § 1. Reductio onerum quae pias fundationes gravant, uni 1030
Sedi Apostolicae reservatur, nisi in tabulis fundationis aliud expresse
caveatur, et salvo praescripto can. 1517, § 2.
§2. Indultum reducendi Missas fundatas non protenditur nec ad alias
Missas ex contractu debitas nec ad alia onera piae fundationis.
§ 3 Indultum vero generale reducendi onera piarum fundationum ita
intelligendum est nisi aliud constet, ut indultarius potius alia onera,
quam Missas reducat.

Liber V. - DE DELICTIS ET POENIS
Titulus VIII. - De poenis medicinalibus seu de censuris
Caput II. - De censuris in specie

z\rt. I. - De excommunicatione
Can. 2257. — § 1. Excommunicatio est censura qua quis excluditur a 1031
communione fidelium cum effectibus qui in canonibus, qui sequuntur,
enumerantur, quique separari nequeunt.
§2. Dicitur quoque anathema, praesertim si cum sollemnitatibus infligatur
quae in Pontificali Romano describuntur.
1032
Can. 2258. - § I. Excommunicat! alii sunt vitandi, alii tolerati.
$2 Nemo est vitandus, nisi fuerit nominatim a Sede Apostolica excommunicatus, excommunicatio fuerit publice denuntiata et in decreto vel
sententia expresse dicatur ipsum vitari debere, salvo praescripto can.
2343,$ 1. n. 1.

Can. 2259. — § 1. Excommunicatus quilibet caret iure assistendi divinis 1033
officiis, non tamen praedicationi verbi Dei.
3 2. Si passive assistat toleratus, non est nccesse ut expellatur; si vi­
tandus, expellendus est, aut, si expelli nequeat, ab officio cessandum,
dummodo id fieri possit sine gravi incommodo; ab assistentia vero activa,
CODEX IURIS CA NONICI

26 7

quae aliquam sccumferat participationem in celebrandis divinis officiis,
repellatur non solum vitandus, sed etiam quilibet post sententiam declaratoriam vel condemnatoriam aut alioquin notorie excommunicatus.
1034 Can. 2260. — § 1. Nec potest excommunicatus Sacramenta recipere;
imo post sententiam declaratoriam aut condemnatoriam nec Sacra­
mentalia.
§ 2. Quod attinet ad ecclesiasticam sepulturam, servetur praescriptum
can. 1240, § 1, n. 2.

1035 Can. 2261. - § 1. Prohibetur excommunicatus licite Sacramenta et Sacramentalia conficere et ministrare, salvis exceptionibus quae sequuntur.
§ 2. Fideles, salvo praescripto § 3, possunt ex qualibet iusta causa ab
excommunicato Sacramenta et Sacramentalia petere, maxime si alii mi­
nistri desint, et tunc excommunicatus requisitus potest eadem ministrare
neque ulla tenetur obligatione causam a requirente percontandi.
§ 3. Sed ab excommunicatis vitandis necnon ab aliis excommunicatis,
postquam intercessit sententia condemnatoria aut declaratoria, fideles in
solo mortis periculo possunt petere tum absolutionem sacramcntalem ad
normam can. 882, 2252, tum etiam, si alii desint ministri, cetera Sacra­
menta et Sacramentalia.
1036 Can. 2262. - § 1. Excommunicatus non iit particeps indulgentiarum,
suffragiorum, publicarum Ecclesiae precum.
§ 2. Non prohibentur tamen:
1° Fideles privatim pro eo orare;
2° Sacerdotes Missam privatim ac remoto scandalo pro eo applicare;
sed, si sit vitandus, pro eius conversione tantum.

Pars III. - DE POENIS IN SINGULA DELICTA

Titulus XL - De delictis contra fidem et unitatem Ecclesiae

1037 Can. 2314. - § 1. Omnes a christiana fide apostatae et omnes et singuli
haeretici aut schismatici:
1° Incurrunt ipso facto excommunicationem;
2° Nisi moniti resipuerint, priventur beneficio, dignitate, pensione, offi­
cio aliove munere, si quod in Ecclesia habeant, infames declarentur, ct
clerici, iterata monitione, deponantur;
3° Si sectae acatholicac nomen dederint vel publice adhaeserint, ipso
facto infames sunt et, firmo praescripto can. 188, n 4, clerici, monitione
incassum praemissa, degradentur.
268

BENEDICTUS XV

§2. /Xbsolutio ab excommunicatione de qua in § 1, in foro conscientiae
impertienda, est speciali modo Sedi Apostolicae reservata. Si tamen de­
lictum apostasiae, haeresis vel schismatis ad forum externum Ordinarii
loci quovis modo deductum fuerit, etiam per voluntariam confessionem,
idem Ordinarius, non vero Vicarius Generalis sine mandato speciali, re­
sipiscentem. praevia abiuratione iuridice peracta aliisque servatis de iure
servandis, sua auctoritate ordinaria in foro exteriore absolvere potest; ita
vero absolutus, potest deinde a peccato absolvi a quolibet coniessario in
foro conscientiae. Abiuratio vero habetur iuridice peracta cum fit coram
ipso Ordinario loci vel eius delegato et saltem duobus testibus.
Titulus XII. - De delictis contra religionem

Can. 2320. - Qui species consecratas abicccrit vel ad malum finem ab­ 1038
duxerit aut retinuerit est suspectus de haeresi; incurrit in excommunica­
tionem latae sententiae specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatam;
est ipso facto infamis, et clericus praeterea est deponendus.
Can. 2321. - Sacerdotes qui contra praescripta can. 806, § 1, 808 prae­ 1039
sumpserint Missam eodem die iterare vel eam celebrare non ieiunii, su­
spendantur a Missae celebratione ad tempus ab Ordinario secundum
diversa rerum adiuncta praefiniendum.
1040
Can. 2322. - Ad ordinem sacerdotalem non promotus:
Γ Si Missae celebrationem simulaverit aut sacramentalem confessionem
exceperit, excommunicationem ipso facto contrahit, speciali modo Sedi
/Xpostolicae reservatam; et insuper laicus quidem privetur pensione aut
munere, si quod habeat in Ecclesia, aliisque poenis pro gravitate culpae
puniatur; clericus vero deponatur;
2° Si alia munia sacerdotalia usurpaverit, ab Ordinario pro gravitate culpae
puniatur.
Can. 2323. - Qui blasphcmaverit vel periurium extra indicium commiserit, 1041
prudenti Ordinarii arbitrio puniatur, maxime clericus

Can. 2324. - Qui deliquerint contra praescriptum can 827, 828, 840, 1042
§ 1, ab Ordinario pro gravitate culpae puniantur, non exclusa, si res fe­
rat, suspensione aut beneficii vel officii ecclesiastici privatione vel, si de
laicis agatur, excommunicatione.
Can. 2325. - Qui superstitionem exercuerit vel sacrilegium perpetraverit, 1043
pro gravitate culpae ab Ordinario puniatur, salvis poenis iure statutis
contra aliquos actus superstitiosos vel sacrilegia.
CODEX IURIS CA NONICI

269

1044 Can. 2326. - Qui falsas reliquias conficit, aut scienter vendit, distribuit
iit, ipso facto excommunicationem

indulgentiis plectuntur ipso facto
mpliciter reservata.
a mortuorum ad furtum vel alium
nali puniatur, sit ipso facto infamis,

violatores de quibus in can. 1172,
aliisque congruis poenis ab Ordi-

ninistratione vel susceptione
: Sacramentorum
t Sacramenta administrare illis qui
m recipere prohibentur, suspenda­
it tempus prudenti Ordinarii arbi> gravitate culpae puniatur, firmis
neris delicta iure statutis.
.· nec ex Romani Pontificis conccsn confirmationis ministrare ausus
is sibi factae limites praetergredi
j privatus exsistat.

:ssaria jurisdictione praesumpserit
t ipso facto suspensus a divinis; qui
iso facto suspensus est ab audiendis

sigillum sacramentale directe violare
io specialissimo modo Sedi Aposto­
lum, obnoxius est poenis, de quibus
i 889, § 2 temere violaverit, pro
i poena, quae potest esse etiam

isecrans in Episcopum, Episcopi vel.
lentes, et qui consecrationem recipit
270

BENEDICTUS XV

sine apostolico mandato contra praescriptum can. 953, ipso iure suspen­
si sunt, donec Sedes Apostolica eos dispensaverit.
Can 2371. - Omnes, etiam episcopali dignitate aucti, qui per simoniam 1053
ad ordines scienter promoverint vel promoti fuerint aut alia Sacramenta
ministraverint vel receperint, sunt suspecti de haeresi; clerici praeterea
suspensionem incurrunt Sedi Apostolicae reservatam.

Can. 2372. - Suspensionem a divinis, Sedi Apostolicae reservatam, ipso facto 1054
contrahunt, qui recipere ordines praesumunt ab excommunicato vel suspen­
so vel interdicto post sententiam dcclaratoriam vel condemnatoriam, aut a
notorio apostata, haeretico, schismatico; qui vero bona fide a quopiam eorum
sit ordinatus, exercitio careat ordinis sic recepti donec dispensetur.

Can. 2373. - In suspensionem per annum ab ordinum collatione Sedi 1055
/Xpostolicae reservatam ipso facto incurrunt:
1° Qui contra praescriptum can. 955, alienum subditum sine Ordinarii
proprii litteris dimissoriis ordinaverint;
2° Qui subditum proprium, qui alibi tanto tempore moratus sit ut cano­
nicum impedimentum contrahere ibi potuerit, ordinaverint contra prae­
scriptum can. 993, n. 4, 994;
V Qui aliquem ad ordines maiores sine titulo canonico promoverint
contra praescriptum can. 974, § 1, n. 7;
4° Qui, salvo legitimo privilegio, religiosum, ad familiam pertinentem
quae sit extra territorium ipsius ordinantis, promoverint etiam cum litteris
dimissorialibus proprii Superioris, nisi legitime probatum fuerit aliquem
e casibus occurrere, de quibus in can. 966.
Can. 2374. - Qui sine litteris vel cum falsis dimissoriis litteris, vel ante 1056
canonicam aetatem, vel per saltum ad ordines malitiose accesserit, est ipso
facto a recepto ordine suspensus; qui autem sine litteris testimonialibus
vel detentus aliqua censura, irregularitate aliove impedimento, gravibus
poenis secundum rerum adiuncta puniatur.
Can. 2375. - Catholici qui matrimonium mixtum, etsi validum, sine Ec- 1057
desiae dispensatione inire ausi luerint, ipso facto ab actibus legitimis
ecclesiasticis et Sacramentalibus exclusi manent, donec ab Ordinario
dispensationem obtinuerint.

Titulus XVII. - De delictis contra obligationes
proprias status clclicalis vel religiosi
Can. 2378. - Clerici maiores qui in sacro ministerio ritus ct caeremonias 1058
ab Ecclesia praescriptas graviter negligant et monili sese non emendaverint,
suspendantur pro diversa reatus gravitate.
CODEX IURIS CANONICI

271

1059 Can. 2382. - Si parochus graviter neglexerit Sacramentorum administrationem, infirmorum assistendam, puerorum populique institutionem,
concionem diebus dominicis ceterisque festis, custodiam ecclesiae
paroccialis, sanctissimae Eucharistiae, sacrorum oleorum, ab Ordinario
coerceatur ad normam can. 2182-2185.

272

BENEDICTUS XV

De benedictionibus et sacramentalibus
pro catechumenis

Responsio Congr. Rituum D.no Ludovico Martrou, Vicario Apostolico
Gabonensi, 8 martii 1919
AAS II (1919) 144; EL 33 (1919)81-82

[144] Rmus Dnus Ludovicus Martrou, c Congregatione Spiritus Sancti, 1060
episcopus titularis Corycensis et vicarius apostolicus Gabonensis, a S.
Rituum Congregatione reverenter expostulavit:
«An benedictiones imprimis impertiendae catholicis quae, iuxta can.
1149 Codicis Iuris Canonici, dari quoque possunt catechumenis, intelligi
debeant etiam de sacramentalibus publicis ac proinde admitti possint
catechumeni ad impositionem cinerum, traditionem candelarum et palmanim? ».
Et Sacra eadem Congregatio, audito specialis Commissionis sulfragio,
omnibus perpensis, respondendum censuit: Affirmative.

DE BENEDICTIONIBUS ET SACRAMENTALIBUS PRO CATECHUMENIS

273

10
Varii ritus ornamentum Ecclesiae

Const. Apost. “Sedis huius" Benedicti XV, qua nova editio Breviarii
Bracarensis approbatur, 14 maii 1919

AAS 12 (1920) 317-320; EL 34 (1920) 430-436; ME 33 (1921) 45-49,
DP I. 52-53
1061 (317] SEDIS HUIUS Apostolicae, ut quae Iuris Liturgici suprema Moderatrix
est, solemnis semper cura fuit, ut Ecclesiae Catholicae sacri Ritus in sua
ubique integritate persisterent, aut, sicubi forte ab ea déclinassent, ad
pristinam puritatem revocarentur.1 Quae res necessario ex ipso conse­
quitur Pastorali Officio, quod Romanae Cathedrae commissum est, se­
dulo invigilandi, « ut debita cum veneratione externus cultus erga Deum
exerceatur, ut sacra quae peraguntur mysteria augustiora fiant cedantquc
in magnam Christifidelium aedificationem, eorum in Deum pietatem
excitando et devotionis affectum ».2

I

1062 Pervigil haec cura tum vel maxime elucet, cum sacri ritus alii ab aliis dif­
ferunt; nam horum varietas, si legitima sit, haud parum confert ad divini
cultus splendorem amplificandum. Neque huiusmodi diversitas cum fi­
dei unitate non congruit, quin revelata divinitus dogmata [318] multo
vividius exprimit planiusque declarat: « Fidei enim unitas cum legitimo­
rum Rituum varietate optime consistit, ex quibus immo maior in Eccle­
siam splendor et maiestas mirifice redundat »? Hinc effatum illud S.
Leonis noni: « Nihil obsunt saluti credentium diversae pro loco et tem­
pore consuetudines, quando una fides, per dilectionem operans bona
quae potest, uni Deo commendat omnes ».4

1063

Etenim mirabili quadam consonantia e variis Liturgiis, adversus haercses, fides eruitur de fere singulis Ecclesiae Catholicae dogmatibus: unde
factum est, ut theologi in Liturgiis uberrimum fontem theologicum
1 Tridentina Synodia, Scss. XXII, de Musae sacrificio, cap. 5. et sess. VII, de Sacram in genere,

Can. 12.
2 Instr. S C. de Prop Fide, dic J iul. 1850.

1 Pius PP. IX. Litt Apost. Romant Pontifices, dic 6 lunii 1862
4 Epist ad Michaelem, Patriarch Comtantmopol
274

BENEDICTUS XV

agnoverint, cx quo Ecclesiae doctrina nobis abunde manifestatur. Huc
etiam faciunt illa Decessoris Nostri, Leonis XIII, verissima dicta:5 « Au­
gusta, qua varia Rituum genera nobilitantur, antiquitas et praeclaro est
ornamento Ecclesiae omni, et fidei catholicae unitatem affirmat. Qua­
propter vera Christi Ecclesia, sicut magnopere studet ea custodire invio­
lata, quae, utpote divina, immutabilia accepit, ita in usurpandis eorumdem
formis nonnumquam concedit novi aliquid vel indulget in iis praesertim,
quae cum venerabili antiquitate conveniat. Hoc etiam modo et eius vitae
numquam senescentis proditur vis, et ipsa magnificentius Christi Sponsa
excellit, quam Sanctorum Patrum sapientia velut adumbratam in effato
agnovit Davidico: Astitit Regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate... in fimbriis aureis, circumamicta varietatibus ».b
Quae omnia quidem perpendentes, Romani Pontifices non solum non repro- 1064
barunt unquam sacros Ritus, qui ob eorum antiquitatem veneratione digni
essent, quamdiu cum unitate fidei obsequium retinerent Apostolicae Sedi
debitum; verum etiam eosdem semper voluerunt reverenter conservatos
et fideliter in usum deductos in iis omnibus, quae non adversarentur novo ac
legitimo alicui temperamento, ab eadem Apostolica Cathedra forte inducto,
cui nempe, tamquam supremae Magistrae, Ritus omnes parere debent.
Haec cum ita sint, gratum omnino acceptumque Nobis est alacre illud
studium, dignissimumque laude, quo motum videmus Venerabilem Fra­
trem Nostrum, Emmanuelem Vieira de Mattos, hodiernum Archiepiscopum Bracarensem, qui, votis obsecundans suorum Antecessorum et Cleri
pariter praesentis, cui adeo cordi est antiquus et praecipua reverentia di­
gnus Ritus Bracarcnsis, nullis nec curis nec laboribus peper(3I9]cit, ut
huius Ritus libri liturgici iterum typis ederentur; ita tamen, ut, retenta
nativa forma, non solum non offenderent generales Liturgiae Catholicae
leges, singulis in Ritibus servandas, verum etiam iisdem legibus omnino
conformarentur, uti pie in Ritu Bracarensi ac perpetuo in usu luit.

Ritus hic peculiaris, quo Ecclesia Bracarcnsis a remota gaudet antiquita- 1065
te, inter praecipuos recensendus est gloriae titulos, quibus iure gloriatur
Lusitaniae populus, tam egregie quidem de Ecclesia Catholicae meritus,
ut a Pontificibus Romanis fidelissimus sit appellatus. Quod gloriosum
nomen Lusitani sibi promeruerunt, non solum ob singularem eorum pie­
tatem ac devotionem in Sedem hanc Apostolicam, verum etiam ob exi­
miam, quam semper posuerunt operam, in propagando late per orbem
nomine et cultu christiano. I line etiam, veluti iustum fidei praemium,
tus illud Patronatus Romana Sedes Portugalliae contulit in ecclesias, ubi
tot inclyti Lusitaniae filii et sudores apostolicos et ipsum sanguinem pro' Lilt. Apost. Orientalium dignitas Ecclesiarum, dic 30 nov. 1894.
bP> XUV. 10,14-15.

VARII RITUS ORNAMENTUM ECCLESIAE

275

fuderunt;7 quo quidem iure, ad haec usque tempora, multis adhuc locis
Religio dilatari pergit ac foveri, templa supellectili sacra ornari, piis qui­
busque operibus atque institutis subsidia suppeditari, una cum sacerdotibus in hoc saluberrimum ministerium incumbentibus.
1066

1067

1068

Est igitur res Deo profecto acceptissima Nostroque simul paterno animo
valde iucunda instituta haec, sub auctoritate Sedis Apostolicae, Ritus
Bracarensis revisio et ab omnibus naevis, qui progressu temporis in eum
irrepserint, accurata emendatio. Ita enim haec Lusitanis gloria purior
constabit, maiorque exorietur virtus salutis et sanctificationis in clerum
populumque Ecclesiae Bracarensis, cui ab omnipotenti Deo, interceden­
te Deipara Immaculata, praecipua Lusitaniae Patrona, caelestium mune
rum amplissimam imploramus copiam.
Iam inter capita, quae in hac typica editione Breviarii Bracarensis, qualis
e Typographia Nostra Vaticana prodiit, in melius mutata fuerunt ac
praecipuam merentur laudem, peculiaris facienda est mentio non solum
de adhibita constantius lectione sacrae Scripturae, quae pia consuetudo
in Ritibus omnibus per feliciores aetates sancte servata est, deque intro­
ducta nova Psalterii dispositione, a decessore Nostro Pio X per Constitu­
tionem Apostolicam Divmo afflatu praescripta; verum etiam de servandis
normis a Sede Apostolica constitutis, ubi concurrunt vel [320] occurrunt
Officia, deque expunctis in parte historica Breviarii Bracarensis quibus­
dam narrationibus, quae, a rerum veritate vel a probata Ecclesiae Braca­
rensis traditione abhorrebant. Diligentissima autem cura, quae in edendo
Breviario Bracarensi adhibita est, pariter impendatur oportet adornandae
novae editioni Missalis aliorumque librorum liturgicorum. I lac autem in
re optimum spiritum Cleri Bracarensis eiusque venerabilis Ecclesiae
cum Romana Cathedra intimam conjunctionem perlibenter agnoscimus.

Edito iam novo Breviario, evanescit apud Clerum Bracarensem difficultas,
qua hactenus laborabat, suo proprio utendi Ritu ob exemplariorum pe
nuriam. Quare nunc plene iit satis sacerdotum votis ac desideriis, qualia
in novissima Synodo Bracarensi expressa fuerunt: quae quidem vota
probantes omnino ac rata habentes, hisce Nostris litteris praecipimus ac
mandamus, ut omnes ct singuli qui ad 1 loras Canonicas in Archidioccesi
Bracarensi tenentur, proprio hoc Nostraquc auctoritate reviso Breviario
utantur Quae precum liturgicarum unitas in universo venerabili Clero
Bracarensi magis magisque accendat ac foveat spiritum illum orationis,
quo animatos admiramur binos Archidiocccseos Urbisque Bracarensis
inclytos Patronos, sanctos Petrum de Rates et Gcraldum.
Leo PP. X. tn Bulb Dum fidei cnnitanliam animaeque devotjonif affectum, (he 4 iunii 1514.
ct tn alia diet 5 novembris eiusdem anni Praeclarae devotionis ct mdcfcitum fervorem quibus
accedunt plura alu Romanorum Pontificum documenta, decursu lacculonim in favorem ct
laudem Lusitaniae concess».
276

BENEDICTUS XV

11

Editio typica Antiphonalis diurni

Decretum SRC, 23 octobris 1919

EL 34 (1920) 281-282

Antiphonale Sacrosanctae Romanae Ecclesiae pro diurnis Horis a
Pio X restitutum ct Benedicti XV auctoritate recognitum ct evulgatum
Romae, Typis Polyglottis Vaticanis 1919.

[281J Antiphonale diurnum Sacrosanctae Ecclesiae Romanae, ad normam
Constitutionis Apostolicae Divino afflatu diei 1 novembris 1911 iuxta
novum psalterii cursum diligenter dispositum et subsequentium Sacrae
Rituum Congregationis decretorum denuo reformatum, typis Vaticanis
feliciter prodii. Cum autem cantum gregorianum exhibeat vel a Patribus
acceptum vel ubi opus erat, eodem stylo concinnatum iuxta Apostolicas
Litteras a Pio Papa X Motu proprio datas die 25 aprilis 1904, Sacra Ri­
tuum Congregatio hanc ipsam editionem uti typicam ab omnibus Ro
manae Ecclesiae ritu utentibus habendam esse declarat, atque decernit
ut in posterum melodiae gregorianac in futuris editionibus contentae,
praedictae typicae editioni sint conformandae, quin derogetur ipsius Sa­
crae Rituum Congregationis decretis datis diebus 11 aprilis 1911, n.
4263 stiper editione Vaticana ciusquc reproductione quoad libros litnrgicos
iregorianos, 8 iuli i 1912 circa modulandas monosyllabas vel bebra icas vo­
ces in lectionibus, versiculis et psalmis, [282/ et 14 maii 1915 de syllabis
bypermctricis m cantu hymnorum.

EDITIO TYPICA ANTIPHONALIS DIUHNI

271

12
Index festorum
in universa Ecclesia suppressorum

Decretum Congr. Concilii, 28 decembris 1919
AAS 12 (1920) 42-43; EL 34 (1920) 49-50

1070 [42] Statim ac per responsum diei 17 februarii 1918 a Pontificia Com­
missione ad Codicis canones authentice interpretandos declaratum fuit,
nihil per Codicem iuris canonici immutatum esse a disciplina hucusque
vigente quoad dies festos suppressos, quibus in universa Ecclesia obligatio
adnexa est missam pro populo applicandi, quidam locorum Ordinarii ab
hac S. Congregatione Concilii suppliciter postularunt ut, ad commodiorem
quorum interest notitiam, index festorum in universa Ecclesia suppressorum
de quibus agitur denuo auctoritative publici iuris [43] fieret. His itaque
votis annuens, haec S. Congregatio, ad normam Constitutionis Urbani
VIII Universa per orbem diei 13 Septembris 1642, indicem qui sequitur
festorum suppressorum, quibus, iuxta praescripta canonum 339, §1, et
466, §1, Codicis, in universa Ecclesia inest onus litandi Sacrum pro
populo, edendum statuit, idest:
Feriae II et III post Dominicam Resurrectionis D. N. I. C., et Pentecostes;
Dies Inventionis S. Crucis;
Dies Purificationis B. Mariae Virginis;
Dies Annuntiationis B. Mariae Virginis;
Dies Nativitatis B. Mariae Virginis;
Dies Dedicationis S. Michaelis Archangeli;
Dies Nativitatis S. loannis Baptistae;
Dies Ss. Apostolorum: Andreae, lacobi, loannis, Thomae, Philippi et
lacobi, Bartholomaei, Matthaei, Simonis et ludac, Mathiae;
Dies S. Stephani Protomartyris;
Dies Ss. Innocentium;
Dies S. Laurentii Martyris;
Dies S. Silvestri Papae;
Dies S. Annae, matris B. Μ. V.;
Dies S. Patroni Regni;
Dies S. Paironi loci.

13

Missionariorum
accommodatio linguae et usibus localibus

Congr. de Propaganda Fide, Instructio ad Missionarios, 6 ianuarii 1920

tylloge Congr. de Propaganda Fide, p. 132-134
[132] Qui institutum sanctum evangelici apostolatus prosequi cupit, is 1071
terrenis omnibus passionibus, praesertim vero cuivis immoderatae pro­
pensioni erga saecularia terrestris patriae negotia renuntiare debet.

Quae quidem omnia Sanctissimus D. N. Benedictus divina providen­ 1072
tia Papa XV apostolica auctoritate confirmans per Encyclicas litteras
Maximum illud diei 30 mensis novembris an. 1919' haec, inter caetera
praedare dicta, solemniter proclamavit: « Intelligentes igitur vestrum
unicuique dictum a Domino: obliviscere populum tuum, et domum patris
tui,2 memineritis non hominum debere vos imperium propagare, sed
Christi·, nec patriae quae hic est, sed patriae quae sursum, cives adiicere.
Ac miserum sane foret, si qui ex Missionaries ita suae dignitatis immemores viderentur, ut potius de terrena patria quam de caelesti cogita­
rent, ciusquc plus aequo studerent potentiam dilatare gloriamque super
omnia extendere. Esset haec quidem apostolatus pestis teterrima, quae
in Evangclii praecone omnes caritatis animarum nervos elideret, ipsiusque vulgo debilitaret auctoritatem. Homines enim, quantumvis barbari
et immanes, salis bene intelligunt quid sibi velit, quid ab eis quaerat
Missionarius, sagacissimeque odorando perspiciunt, si quid aliud,
ac ipsorum spirituale bonum, expetat. Fac vero eum terrenis aliqua ex
parte inservire consiliis, nec se virum undique apostolicum gerere, sed
suae quoque patriae negotia procurare videri· continuo omnis eius opera
in suspicionem veniet multitudini: quae quidem facile adduci poterit, in
eam opinionem ut christianam religionem putet propriam cuiusdam ex­
ternae nationis esse, quam 1133} religionem qui amplexus sit subiecisse
se tutelae imperioque civitatis exterae, propriaeque civitatis ius exuisse

1 Acta Apoitohcae Scdts, 11(1919) 440.

1 Pi. 44.11.

MISSIONARIORUM ACCOMMODATIO LINGUAE ET USIBUS L OCALIBUS

279

videatur... Missionarius catholicus, hoc dignus nomine, perpetuo rccogi
tans, se nequaquam pro sua ipsius natione, verum pro Christo legatione
iungi, ita se gerat, ut quilibet sine ulla dubitatione agnoscat eius mini­
strum religionis quae, cum omnes complectatur homines, in spiritu et
veritate Deum adorantes, nulli est nationi extranea, atque ubt non esi
Gentilis et Induens, circumcisio et praeputium, Barbarus ct Scytha, servus
et liber: sed omnia et in omnibus Christus ».y
1 laec itaque S. Congregatio Christiano Nomini Propagando difficultati­
bus obvenire cupiens, quae ex inconsulto Missionariorum erga terre­
strem patriam studio oriri facile possunt in discrimen evangelicae prae
dicationis, iis quae supra dicta sunt in memoriam revocatis, nonnulla
practica monita opportunum censuit adiicere.

1073 1. Vitent itaque Missionarii patrii sermonis inter alienigenas propagandi
studium; ne ita videantur nationis suae commodo atque utilitati magis
quam animarum saluti prospicere. Curent populorum ad quos missi sunt
linguae genus addiscere; eademque lingua vernacula sermones dc rebus
divinis, christianae doctrinae institutiones, publicae in scholis atque in
aliis id generis coetibus sacrae allocutiones, semper fiant, ut omnibus
prodesse et ab omnibus audiri atque intelligi possint. Pariter lingua ver­
nacula preces, extra sacram liturgiam, recitentur, eodemque sermone
popularia cantica hymnique canantur. Vetatur autem omnino Missionariis quominus alienigenas ad confessionem sacramentalem alia lingua
quam eorumdem christifidelium propria peragendam quomodolibet in­
ducant.
1074 2. Caveant insuper Missionarii ne peculiares patriae suae leges aut con­
suetudines, praecipue quod ad ieiunii et abstinentiae, nec non festorum
de praecepto observantiam attinet, inter populos quibus evangelium annunciant inducere conentur, quasi regulam de iisdem legibus particula­
ribus ct consuetudinibus efformando; sed omnino curent ut ecclesiastica
disciplina in omnibus prouti in universali Ecclesia viget ubique induca­
tur sancteque servetur.

5 Coloss. 3, 11
280

BENEDICTUS XV

14

Editio typica “Memorialis rituum

Decretum SRC, 14 ianuarii 1920
AAS 12 (1920) 448; EL 34 (1920) 329; ME 33 (1921) 62

Memoriale Rituum pro aliquibus praestantioribus functionibus persol­
vendis in minoribus Ecclesiis, Benedicti ΧΙΠ Pontificis Maximi iussu
editum, Benedicti Papae XV auctoritate recognitum. Romae et Ratisbonae, sumptibus et typis Friderici Pustet 1920.

1448] Memoriale Rituum, quod pro aliquibus praestantioribus sacris 1075
functionibus in Ecclesiis minoribus a Summo Pontifice Benedicto XIII
probatum eiusque iussu editum fuit ac pluries reproductum, nunc iuxta
leges liturgicas etiam reccntiores diligenti studio revisum atque oppor­
tune reformatum, Sanctissimus Dominus noster Benedictus Papa XV, ex
Sacrorum Rituum Congregationis consulto, suprema Sua auctoritate re­
cognovit, atque hanc Memorialis Rituum editionem tamquam typicam
habendam esse sancivit: simulque statuit ac declaravit, ut eidem editioni
omnes ceterae in posterum conformari atque authentico testimonio
comprobari debeant; servatis normis, quae pro editione librorum liturgicorum traditae sunt typographie per decretum eiusdem Sacrae Con­
gregationis n. 4266, die 17 maii anno 1911.

EDITIO TYPICA MEMORIALIS RITUUM"

281

15

Approbatio editionis Breviarii Bracarensis

Ex deer. SRC, quo editio Vaticana Breviarii Bracarensis typica declara­
tur, 6 febr. 1920

AAS 12 (1920) 333-34; EL 34 (1920) 437; DP I, 53-54
BREVIARIUM BRACARENSE iussu et auctoritate Benedicti XV Pontifias
Maximi recognitum et reformatum et Ill.mi ac Rev.mi Domini Emmanuclis Vieira de Mattos Archipresulis Bracarensis et Hispaniarum Pri
matis sollicitudine impressum. Romae, Typis Polyglottis Vaticanis 1920.
1076 [333] Quum per Bullam Seclis huius Apostolicae, datam a Sanctissimo
Domino nostro Benedicto XV pridie Idus maias 1919, approbata fuerit
haec editio Breviarii Bracarensis, typis impressa Vaticanis, Sacra Rituum
Congregatio de eadem editione statuit ac decrevit:
[334] Vaticana huius [Bracarensis] Breviarii editio pro typica habenda
est, ad quam futurae impressiones omnino conformandae erunt, ita ut in
iis nihil immutare fas sit, nisi quod a Sede Apostolica probatum vel in­
dultum fuerit aut iniunctum. Quod si ab eadem Sancta Sede inducta
fuerit variatio aliqua aut mutatio vel emendatio, sive in Sacrae Scripturae
textu sive in I lomiliis aut Lectionibus historicis, Breviario Bracarensi in­
sertis. mutationes et emendationes in Ritu Bracarensi continuo adhiben­
dae erunt, etsi venerandus ille ritus non expressis verbis memoretur.

282

BENEDICTUS XV

16

Sacrae Liturgiae studium in Seminariis

Congr. de Seminariis et studiorum Diversitatibus, Orduiamento det Se­
minari, Ad Episcopos Italiae, 26 aprilis 1920

Enchiridion clericorum, Typis Polyglottis Vaticanis 1975, n. 1512; ME 33
(1921)209-210

[574] Di somma importanza è anche lo studio della Sacra Liturgia per la 1077
conveniente preparazionc degli alunni all’esercizio delle funzioni sacer­
dotali. Essa ha due parti: la pratica e la dottnnale. La prima abbraccia i
riti e le cerimonie, considerate tanto in generale quanto in particolare,
cioè in ordine ad una determinata solennité; la seconda indaga l’origine,
losvolgimento, la ragione, il significato, sia di ciascuna solennité, che dei
complesso di lutte, onde ha origine il magnifico Anno Liturgtco, espressione viva di fede e di speranza, alimento ed csercizio di carità e di pietà
genuina, schietta, soprannaturale.

Mcntrc la prima parte puô e deve essere insegnata nel corso ginnasiale e 1078
iilosofico, la seconda deve essere svolta nel corso teologico. E questo
studio non solo rendent la pietà degli alunni più illuminata e più fervorosa, ma sarà anche molto utile per una più esatta e chiara intelligenza
dei domnii, poiché, secondo 1’adagio, lex orandi lex credendi; c i fedeli,
die non hanno agio di studiare, profitteranno nella vita cristiana, quan­
do la voce dei pastore farà loro gustare le bellezzc del ciclo liturgico del­
la Chiesa Cattolica.

SACRAE LITURGIAE STUDIUM IN SEMINARIIS

233

18

Editio typica Missalis Romani

Instructio pro sacerdote caecutiente

Decretum SRC, 25 iulii 1920

Instr. SRC, 12 ianuarii 1921

AAS 12(1920)448-449; EL 34 (1920) 440-441; ME 33 (1921)63-64

AAS 13 (1921) 154-156; EL 35 (1921) 145-148; ME 33 (1921) 103-106

MlSSALE ROMANUM ex decreto Sacrosancti Concilii Tridentini restitutum,
S. Pii V Pont. Max. iussu editum, aliorum Pontificum cura recognitum,
a Pio X reformatum et Ss.mi D. N. Benedicti XV auctoritate evulgatum
Romae, Typis Polyglottis Vaticanis 1920.

[154] 1. Sacerdos caecuties seu tali visivae potentiae debilitate, sive ac- 1080
cidentaliter sive habitualiter, laborans, ut legere possit non nisi typos
valde crassos, a Summo Pontifice seu Sacra Rituum Congregatione, nisi
Episcopus Apostolica facultate fuerit munitus, dispensationem obtinere
potest celebrandi, iuxta normas inferius accuratius exponendas, aut Mis­
sam votivam de beata Maria Virgine aut Missam, quam vocant, quoti­
dianam Delunctorum.

1079 [448] Evulgata editione typica Breviarii Romani a fel. rec. Pio Papa X.
per Decretum Sacrae Rituum Congregationis die 25 martii 1914 appro­
bata, Commissio Pontificia ab eodem Pontifice die 2 iulii 1911 instituta,
quae illam editionem, ad normam Bullae Divino afflatu et Motu Proprio
Abhinc duos annos et subsequentium huius Sacrae Congregationis De­
cretorum, concinnandam curavit, easdem normas prae oculis habens, di­
ligenti studio manus apposuit editioni Missalis Romani instau-f449jrandae
In qua editione, ex altera typica anni 1900 deprompta, illud tantum in­
novatum est, quod ex recentibus praescriptionibus liturgicis et ex addi­
tionibus et variationibus in Breviario typico inductis, consequeretur. Insu­
per praesenti editioni Missalis Romani adiectae sunt, ad modum Appen­
dicis, Missae propria pro aliquibus locis approbatae, quae in respectifs
festis particularibus, vel in eorum solemnitatibus externis, ubi ex Indui­
to Sanctae Sedis concessum est, commode adhiberi poterunt. Itaque has
mutationes ordinate dispositas, suis locis respective adiunctas et accura­
te revisas, prouti in hac editione prostant, Sacra Rituum Congregatio, de
mandato Sanctissimi Domini nostri Benedicti Papae XV, probari posse
censuit. Sanctitas porro Sua, referente infrascripto Cardinali eidem Sa­
crae Congregationi Praefecto, hanc ipsam editionem suprema Sua auc­
toritate probavit, eamque uti Typicam habendam esse, cui omnes edi­
tiones in posterum conformandae erunt, declaravit atque decrevit.

2. Conditiones vero in huiusmodi privilegii instrumento appositae, non 1081
sunt merae ritualitatis et styli, sed obligatoriae in conscientia.

3. Si in privilegio dicatur: Dummodo Orator non sit omnino cactis et interea 1082
plane caecus evadat, tunc a celebrando Missam abstinere debet, donec
novum indultum impetraverit; coque obtento, sub gravi tenetur assi­
stentia uti alterius sacerdotis, quamvis forte haec obligatio in induito
non expresse fuerit apposita.

2 - Regulae circa

Missam votivam de Beata Maria Virgine
I - Quae Missa votiva de beata Maria Virgine sit dicenda
1. Caecutiens dispensatus dicat Missam inter votivas de beata Maria 1083
Virgine assignata quintam, quovis anni tempore.

2. Si vero tantae adhuc est potentiae visivae ut legere possit etiam alias 1084
quatuor Missas votivas dc beata Maria Virgine in Missali caecutientium
pro diversitate Temporum exstantes, facultas ei sit easdem celebrare
iuxta temporum diversitatem.
11 - Quando Missa votiva de beata Maria Virgine sit dicenda
1. Missa votiva dc beata Maria Virgine dici potest quovis anni tempore; 1085

284

BENEDICTUS XV

INSTRUCTIO PRO SACERDOTE CAECUTIENTE

285

Calendarii Ecclesiae in qua Missa celebratur; idque etiam circa Missam
Defunctorum servabitur.

dici vero debet omnibus ct singulis diebus, in quibus non permittantur !
Missae quotidianae Defunctorum iuxta Calendarium Ecclesiae in [15jj '
qua Sacerdos caecutiens celebrat; salvis tamen privilegiis ulterioribus I
circa Missas Defunctorum intra num. 3 expositis.

3 - Rubricae circa Missam Defunctorum

1086 2. In triduo sacro Maioris Hebdomadae Sacerdos caecutiens omnino i
celebrando abstinebit.

1087 3. In Festo Nativitatis Domini tres dicere potest Missas.

'

III - Quo ritu sil celebranda
1088 1. Si Missa votiva de beata Maria Virgine celebretur pro re gravi et pu
blica simul causa, a Sacerdote caecutiente semper dicuntur unica Oralio,
Gloria in excelsis, Credo, Praefatio in tono solemni, Ite Missa est, et ulli
mum Evangelium S. Joannis In principio, etsi a Sacerdotibus non privi· i
legiatis facienda esset illa dic commemoratio, vel dicenda Collecta ab
Ordinario imperata, vel dicendum in fine Evangelium Officii comme­
morati, iuxta Rubricas.

1089 2. In omnibus aliis casibus:
i
a) dicitur Gloria in excelsis:
1
I - Quandocumque dicendum est in Missa diei currentis, iuxta Calen­
darium Ecclesiae in qua Missa celebratur;
II - In iubilaeo propriae ordinationis sacerdotalis:
III - Infra Octavas, etiam simplices, beatae Mariae Virginis, iuxta Ca­
lendarium Ecclesiae in qua Missa celebratur;
IV - In sabbato.
b) Orationes quod attinet, haec observanda sunt:
I - Secunda ct tertia Oratio non adduntur, quandocumque Orationes de
Tempore excluduntur a ritu Missae dici currentis, iuxta Calendarium
Ecclesiae in qua Missa celebratur;
II - Secus tres dicantur Orationes, et quidem secunda de Spiritu Sancto,
tertia contra persecutores Ecclesiae vel pro Papa.
c) Credo dicitur:
I - Quandocumque dicendum est in Missa dici occurrentis, iuxta Calen­
darium Ecclesiae in qua Missa celebratur;
II - In iubilaeo propriae ordinationis sacerdotalis.
d) In Praefatione dicitur et te in veneratione, praeterquam in Fe­
stis ct per Octavas, etiam simplices, beatae Maria Virg., in quibus
Praefatio dicitur perinde ac si Missa de Festo vel de Octava cele­
braretur.
e) Ultimum Evangelium semper est S. Joannis In principio.
f) In Oratoriis privatis, Calendarium proprium Celebrantis tenet locum
BENEDICTUS XV

/156J 1. Loco Missae votivae de beata Maria Virgine Sacerdos caecu- 1090
(iens celebrare potest Missam quotidianam Defunctorum, cum vel sine
cantu, ad normam Rubricarum de Missis Defunctorum, iuxta Calenda­
rium Ecclesiae in qua celebrat.

2. Hanc Missam celebrat etiam (et quidem ter si placuerit) in Comme- 1091
moratione Omnium Fidelium Defunctorum, in qua tamen unam tantum
Orationem dicet, nempe Fidelium; servata (si bis vel ter hac die celebret)
Constitutione Benedicti Papac XV Incruentum Altaris sacrificium, cuius
vigore unam tantummodo Missam cuicumque maluerit applicare et pro
ea stipem percipere valeat: alias vero Missas, nulla stipe percepta, pro
omnibus fidelibus defunctis et ad mentem Summi Pontificis, prout ce­
teri Sacerdotes, applicet.
Unica Oratio in hac Missa dicitur, quandocumque haec Missa quoti- 1092
diana locum teneat Missae in qua unica tantum Oratio, iuxta Rubricas,
dici debeat. Secus tres saltem Orationes dicantur, prima tamen et se­
cunda Oratio variari poterunt, iuxta peculiarem intentionem et applica­
tionem Missae.

4. /\d Sequentiam Dies irae Sacerdos caecutiens numquam tenetur. At- 1093
tamen si Missam cantet, licet ipse Sequentiam non legat. Chorus eam
cantare non omittat.

INSTRUCTIO PRO SACERDOTE CAECUTIENTE

287

19

De addenda invocatione S. loseph
laudi « Dio sia benedetto »

Decretum Congr. Rituum, 23 februarii 1921
AAS 13 (1921) 159; EL 35 (1921) 97-98
1094 [159] Volvente anno iubilari quinquagesimo a promulgato Decreto pon­
tificio quo, die 8 decembris anno 1870 Deiparae Virginis Mariae Sponsus,
eiusque unigeniti Filii Salvatoris nostri nutritius, sanctus Ioseph, pecu­
liaris catholicae Ecclesiae apud Deum patronus constitutus et declaratus
fuit, beatissimus Pater Benedictus XV motu proprio Bonum sane et salu­
tare diei 26 iulii anni superioris praecepit et mandavit, ut, intra eundem
annum quinquagesimum, in honorem sancti Patriarchae et in memoriam
promulgati Decreti, solemnis supplicatio fiat, tempore et modo ab Epi­
scopo, seu Ordinario cuiusque loci, designandis: clargita quoque Indul­
gentia plenaria, quam Christifideles adstantes sub consuetis conditioni­
bus lucrari valeant.

1095 Nunc vero idem Summus Pontifex, plurium Sacrorum Antistitum ct
Christifidelium votis ac precibus libentissime obsecundans, statuit ac
decrevit, ut quod honori Beati loseph ex particulari induito apostolico
et probata consuetudine in aliquibus locis viget, ad universam Ecclesiam
perpetuo extendatur, scilicet: ut piae Laudi Benedictus sit Deus, etc., vulgo
Dio sia benedetto, etc., pluribus indulgentiis ditatae, quae, iuxta monitum
et exemplum Psalmistae et Ecclesiae: « Benedicam Dominum in omni
tempore: semper laus cius in ore meo » (Psalmus 33, 1), instituta est ad
iniurias resarciendas et amovendas divino Nomini sanctisque caelitibus
potissimum per blasphemias et turpiloquia inlatas, post laudem Nominis
Mariae Virginis et Matris, vulgo Benedetto il nome di Maria, Verginc e
Madre, addatur laus cius castissimi Sponsi et sanctae Familiae paterna
vice praepositi, hisce verbis: « Benedictus sanctus loseph cius castissimus
Sponsus », vulgo Benedetto san Giuseppe suo castissimo Sposo. Quod maxime
confert tum ad complementum laudis ct invocationis Sanctae Familiae
Nazarenae, tum ad validum eiusdem praesidium in quolibet vitae discri­
mine, potissimum in extremo agone, impetrandum.

288

BENEDICTUS XV

20

Editio Missalis pro fidelibus
lingua italica laudatur

Exepist. Benedicti XV ad eq. E. Marietti, occasione editi parvi Missalis
romani, latine et italice ab E. Battisti, OSB, elaborati, 10 nov. 1921
QLP7 (1922) 3-4 (lat.-gall.); ex edit, eiusdem Missalis a. 1921, p. III-IV
(italice); Riv. Iit. 8 (1921) 306-7 (ital.); DP I, 54

[3/ Quoniam par est et consentaneum, nihil esse a quoquam utiliter in- 1096
stitutum ad animarum commodum, quod Nobis non probetur, dubitare
non potes, dilecte fili, quin grato Nos munere nuper affeceris, cum Missale latino-italicum a te tuis typis editum, egregia cum observantiae si­
gnificatione praesens obtulisti.
Gaudemus id ipsum libi fuisse propositum quod Nos unum omnium
maxime exoptamus, ut rei divinae, qua Redemptor amantissimus huma­
ni generis suum sanguinem pro nobis mystice effundere pcrsevc-f4]rat,
maiore usque et fructuosiore studio, populus christianus intersit: nam
quo plus fideles augustum sacrificium participaverint, eo magis hono­
rum omnium, quae ad sempiternam salutem pertinent compotes erunt.
Cum igitur duae sint fere causae cur pietas popularis non adeo quod pot­
est, Missam frequentando proficiat, ignoratio scilicet linguae latinae et
liturgiae, utrique rei te videmus occurrere hoc volumine; quod quidem
optimo consilio est a te confectum in gratiam Italorum, utpote qui huius
generis subsidio prorsus indigerent. Itaque quisquis ex nostratibus modo non sit plane rudis et expers litterarum - illud coram akari, ubi
sacrum fiat, adhibuerit, omnem sacerdotis actionem facile assequetur,
tantorumque ex attenta consideratione rerum, mirum spiritualis oblecta­
tionis, divinaeque gratiae fructum percipiet.

EDITIO MISSALIS PRO FIDELIBUS LINGUA ITALICA LAUDATUR

21
Editio typica altera Martyrologii Romani

Decretum SRC, 11 ianuarii 1922

EL 38 (1924) 45
MARTYROLOGIUM Romanum Gregorii XIII iussu editum, Urbani VIII ei

Clementis X auctoritate recognitum ac deinde anno 1749 Benedicti XIV
opera et studio emendatum et auctum. - Prima post typicam editio, pro­
priis recentium Sanctorum Officiorumque elogiis expleta, a Sanctissimo
Domino Nostro Benedicto Papa XV approbata, Sacrae Rituum Congre
gationis curis impressa. Romae, Typis Polyglottis Vaticanis, 1922.

1097 [45] Praesentem Martyrologii Romani Vaticanam editionem, quae prima
post typicam anno 1914 editam evulgatur, diligenter revisam, accurate
correctam et propriis recentium Sanctorum Ofliciorumque Elogiis op­
portune adauctam, Sanctissimus Dominus noster Benedictus Papa XV.
referente infrascripto Cardinali Sacrae Rituum Congregationis Praefecto,
approbavit, eamque in publica ct privata divini Officii recitatione adhi­
bendam esse sancivit, antecedentibus nihilominus editionibus ipsius
Martyrologii, donec consumentur, libere permissis, dummodo, in publi­
ca saltem Martyrologii lectione, Officiorum novissime ad Ecclesiam uni­
versam extensorum, Elogia suppleantur.

1098 N.B. Haec editio Martyrologii, etsi multis censuris a peritis affecta (cf.
H. QUINTIN, La correction Ju martyrologe romain, in Analecta Bollandiana 42 [1924] 389-406), fundamentum exstitit editionum subsequentium
usque ad Concilium Vaticanum II, quae indicantur uti “post typicam’
prima (1924), secunda (1928), tertia (1948), quarta (1956). Omnes refe­
runt decretum approbationis editionis anni 1922, addita tantum declara­
tione de conformitate cum “originalibus approbatis".
Reimpressio ultimae editionis (1956) effecta est apud nostram domum
editorialem anno 1998: Martyrologium Romanum Reimpressio integra
textus officialis ... nova introductione aucta. CLV-Edizioni liturgiche,
Roma 1998.

BENEDICTUS XV

Facultates concessae cappellanis castrensibus

Durante primo bello universali, concessiones peculiares datae sunt cappel­
lanis castrensibus in favorem militum vel aliarum personarum ad excercitum pertinentium vel ab eventibus bellicis attactarum. Cum hae concessio­
nes passim datae sint, nec possibile fuerit elenchum completum et
officialem invenire, conati sumus easdem facultates una simul modo orga­
nico colligere, fontes indicando. Eas colligere utile ducimus quia nonnullae
concessiones hic numeratae postea ad ampliores coetus extensae sunt et
progressive in legislationem universalem inductae.

1. - Quoad Eucharistiam celebrandam et asservandam

1. Sacerdotibus cappellanis, qui in exercitu vel in classi militibus adsistunt 1099
facultas tribuitur Sacrum bis in die peragendi etiam una hora post me­
ridiem, pro casu necessitatis vel magnae utilitatis, servatis rubricis et ieiunio: in casibus vero extraordinariis, qui lacile praevideri non possunt,
etiam non servato ieiunio, dum bellum perduraverit. (Congr. S. Officii,
17 iunii 1915: II Monitore ecclesiastico 27 [1915] 348).
2. Sacerdotes militiae adscript! qui militibus sauciis infirmisve deferen­ 1100
dis vel curandis destinati sunt (vulgo lecticarii vel infirmant) si in eccle­
siis Missam celebrare nequeant, in quocumque loco, decenti tamen et tu­
to, ct etiam sub dio, Sacrum litare possunt, remoto quovis irreverentiae
periculo; ii qui armis dimicant, Missam eodem modo, iisdemque sub
condicionibus celebrare possunt, at dominicis tantum et diebus festis de
praecepto, dummodo omnes praedicti sacerdotes nullo canonico impe­
dimento irretiti sint (Congr. de disciplina Sacram., 11 febr. 1915: AAS 7
[1915] 97).
3. Bello perdurante, cappellani militum in castris vel in captivitate detenti, 1101
nccnon eorum adiutores aliique sacerdotes proelio dimicantes, legere ri­
te possunt in dominicis et festis Domini eorumque octavis, Missam de
SS.ma Trinitate, in aliis vero festis duplicibus I vel 11 classis Missam de
sancta Maria a Pentecoste ad Adventum; in utroque casu cum Gloria et
Credo, additaque oratione tempore belli, reliquis autem diebus praefati
capcllani ct sacerdotes celebrare valent vel enuntiatam Missam de beata
Maria Virgine cum oratione tempore belli, vel Missam tempore belli cum
FACUL TATES CONCESSAE CAPPELLANIS CASTRENSIBUS

291

oratione da sancta Maria, vel Missam de requie (SRC, 15 aprilis 1915
AAS 7 [1915] 225-226).

1102 4. Milites ad proelium vocati (i soldait sui fronte) admitti possunt, serva
tis servandis, ad s. Mensam cucharisticam per modum Viatici (Congr. dc
disciplina Sacramentorum, 11 febr. 1915: AAS 7 [1915] 97).
1103 5. Ordinarius castrensis in Italia veniam facere potest qua, tum in stativis
castrorum valetudinariis, tum in bellicis navibus ubi pro classariis ad­
minister a sacris adest, Ss. Eucharistiae Sacramentum adservari possii,
dummodo altare in quo ciborium collocabitur sit decenter instructum ei
supellectilibus sulficienter praeditum; ibidem sacrosanctum Missae sa­
crificum semel saltem in hebdomada celebretur, eiusdem ciborii claws
caute custodiatur; lampas ante Ss. Sacramentum collucescat; sacrae
Species frequenter iuxta rubricas renoventur, aliisque servatis cautelis
ipsi Ordinario castrensi benevisis pro diversitate circumstantiarum et lo­
corum, ad tutamen et decorem Ss. Eucharistiae (Congr. de disciplina
Sacramentorum, 22 iunii 1915: AAS 7 [1915] 329).

11. - Quoad sacramentum Paenitenliae

1104 6. (Pro Italia) Sacerdotes omnes qui quovis titulo ad exercitum perti­
nent, dummodo vel a proprio vel ab alio Ordinario confessiones fide­
lium excipiendi facultatem acceperint, quae positive revocata non fuit,
possunt, durante bello, dum exercitum comitantur, excipere confessio­
nes sacramentales omnium qui in exercitu militent vel ad exercitum
quovis modo sint addicti; eosque absolvere, iniunctis de iure iniungen
dis, nulla facta exceptione, ab omnibus censuris et casibus, etiam spe­
ciali modo Romano Pontifici reservatis, vel reservatis locorum Ordina­
riis (S. Paenitentiaria, 25 maii 1915: AAS 7 [1915] 281).

1105 7. Cappellani militum, dum exercitum comitantur, possunt, durante bel
lo, excipere confessiones sacramentales quorumcumque fidelium ad se
accedentium ct in eorum favorem uti facultatibus omnibus sibi pro foro
conscientiae concreditis. Eadem pollent potestate praedicti cappellani
militum in captivitate forte detenti in favorem omnium concaptivorum
(S. Paenitentiaria, 18 dec. 1914: AAS 6 [1914] 712).
Eadem autem S. Paenitentiaria, die 11 martii 1915 pressius declaravit
praedictam facultatem valere “dummodo sacerdotes, de quibus agitur, vel
a proprio vel ab alio Ordinario confessiones fidelium excipiendi facultatem
antea acceperint, quae positive revocata non fuerit” (/\AS 7 [1915] 130).
Die autem 4 decembris 1915, ulterius declaravit “praedictas facultates in
illis locis territorii bellici (vulgo zona dt guerra) tantummodo adhibeo
posse, in quibus difficile sit fidelibus pro sacramentali confessione per292

BENEDICTUS XV

agenda recurrere ad sacerdotes adprobatos a locorum Ordinariis, simul­
ate sacerdotibus ad exercitum pertinentibus eosdem Ordinarios adire
ad adprobationem obtinendam pro eorundem fidelium confessione re­
cipienda” (AAS 7 [1915] 526).
8. Quilibet sacerdos potest milites in statu bellicae convocationis consti- 1106
tutos sacramentaliter absolvere, cum de facto possint iis aequiparari qui
versantur in periculo mortis (S. Paenitentiaria, 29 maii 1915: AAS 7
[1915] 282).

9. Milites ad proelium vocati, antequam ad sacram Communionem ad- 1107
mittantur, absolvi possunt generali formula, seu communi absolutione,
sine praecedente confessione, quando tantus est eorum numerus, ut sin­
guli audiri nequeant, doloris actu debite emisso. Nihil vero obstat quo­
minus sic absoluti in praefatis adiunctis ad sacram Eucharistiam susci­
piendam admittantur. Ne omittant vero cappellani militum, data oppor­
tunitate, eos docere absolutionem sic impertiendam non esse profutu­
ram, nisi rite dispositi fuerint, iisdemque obligationem manere integram
confessionem suo tempore peragendi, si periculum evaserint (S. Paeni­
tentiaria, 6 febr. 1915: AAS 7 [1915] 72).

III. - Quoad Liturgiam horarum

10. (Pro Italia) Ordinarius castrensis facultatem habet commutandi, du­ 1108
rante bello, sive per se sive per alias idoneas personas specialiter ab eo
subdelegandas, in alias pias preces, iuxta rerum adiuncta praescriben­
das, obligationem persolvendi horas canonicas clericis, qui hac obliga­
tione tenentur et quovis titulo ad exercitum pertinent (Congr. Concilii,
15 iunii 1915:11 Monitore ecclesiastico 27 [1915] 438).1

IV. - Quoad Sacramentalia
1109

11. Sacerdotes militiae adscript! possunt:

a) Altaris privilegio uti pro Missis celebratis in suffragium eorum qui
bello interempti sunt (Quod privilegium extenditur omnibus sacerdoti1 Dic 17 martii 1916, S Paenitentiaria Apostolica haec declaravit quoad obligationem cele­

brandi Liturgiam horarum cx parte clericorum exercitui addictorum:
• Clerici qui, licet in sacris constituti sint, nihilominus coacti luerunt intéresse bello, tum so­
lum excusantur ab obligatione divini Officii recitandi quum actu in acte seu tn linea et loco
certaminis versantur; secus vero tenentur ad divinum Officium in horis libens quo mcliort
modo potuerint recitandum, tn casu vero gravis sui vel aliorum incommodi sc gerere possunt
ac debent (audito si potuerint proprio confcssano) iuxta normas generales a theologis tradi
tas » (AAS 8 [1916] 108).

FACUL TA TES CONCESSAE CAPPEL LANIS CASTRENSIBUS

293

t

—i

bus ubique terrarum: Congr. S. Officii, 28 ian. 1915 et 15 dee. 1915:
AAS 7 [1915] 66 et 8 [1916] 7).

b) Impertiri apostolicam benedictionem cum indulgentia plenaria in ar­
ticulo mortis (Congr. S. Officii, 16 dec. 1915: AAS 8 [1916] 7).
c) Pia obiecta benedicere cum indulgentiarum applicatione, quin teneantur
clausula “de consensu Ordinarii loci in quo facultas exercetur” (Congr. S.
Officii, 4 febr. 1915 ct 16 dec. 1915: AAS 7 [1915] 66 et 8 [1916] 7).

d) Benedicere unico signo crucis et aplicare coronis, crucibus, crucifixis,
numismatibus et parvis statuis indulgentias apostolicas nuncupatas
(Congr. S. Officii variis decretis, quae resumuntur in decreto dici 16
dec. 1915: AAS 8 [1916] 7).
c) Scapularium benedictiones praescriptis numismatibus tribuere (Secre­
taria Status 10 nov. 1914: AAS 6 [1914] 673-674).

f) Benedicere crucifixos eisque indulgentias applicare Viae Crucis, lu­
crandas si quis eos manibus ferens quinquies Pater, Aue et Gloria devote
recitaverit (Congr. S. Officii, 11 nov. 1915: AAS 7 [1915] 496).

BENEDICTUS XV

Facultates
Nuntiis, Internuntiis et Delegatis Apostolicis
pro locis suae missionis concessae

Congregatio Consistorialis, 1920

ME32(1920) 137-146
[140] Caput I. Facultates ordinis generalis
10. Dispensandi, quando ita in Domino expedire videbitur, super lege 1110
abstinentiae, diebus praescriptis, etiam tempore ieiuniorum et quadrage­
simae, in casibus particularibus.

11. Permittendi clericis et religiosis, uti singulis, ut rationabili de causa
quocumque anni tempore, privata Matutini et Laudum recitatio antici­
pari possit statim post meridiem.
12. Commutandi, ob visus debilitatem vel ob aliam iustam causam, eaque 1112
durante, obligationem recitandi Horas canonicas in quotidianam recita­
tionem integri Rosarii B.M.V. vel aliarum piarum precum quae congruae
sint, citra exemptionem a choro, quatenus is qui commutationem obtinuit
ad illum accedere teneatur.
t

19. Prorogandi ad breve aliquod tempus facultates, indulgentias et 1113
indulta a S. Sede concessa, quae expiraverint quin tempestive postulatio
pro eorum prorogatione ad S. Sedem missa fuerit, facta tamen obliga­
tione statim recurrendi ad eandem S. Sedem pro gratia aut (si petitio
iam facta fuerit) pro responsione obtinenda.

I 141] Caput II,

FACULTATES CIRCA INDULGENTIAS

20. Concedendi sexies in anno, occurrente aliqua solemnitate, plenariam 1114
Indulgentiam omnibus utriusque sexus Christifidelibus qui vere poenilentes ct confessi ac Sacra Communione refecti Ecclesiam vel publicum
oratorium visitaverint, ibique ad mentem Summi Pontificis aliquo tem­
poris spatio oraverint.
FACUL TA TES NUNTIIS. IN TERNUNTIIS ET DELEGA TIS APOSTOLICIS

295

Fidelibus vero qui in loco habitent, ubi impossibile vel difficile admodum
sit confessarii copiam habere, concedendi, ut praedictas Indulgentias
lucrari valeant, dummodo actuali sacramentorum susceptioni pium ali­
quod opus substituant, ac corde saltem contriti firmiter proponant ad­
missa confiteri quam primum poterunt.
1115

21. Impertiendi ter in anno et non in eodem loco, diebus a se eligendis,
benedictionem papalem iuxta formulam typis impressam atque inser­
tam, cum indulgentia plenaria ab iis lucranda, qui vere poenitentes, con­
fessi et sacra communione refecti eidem Benedictioni interfuerint, Deumque pro S. Fidei propagatione et S. R. Ecclesiae exaltatione oraverint.

1116

22. Concedendi pariter, non tamen in perpetuum sed ad tempus sibi
benevisum, omnibus Christifidelibus contritis et confessis ac Sacra Com­
munione refectis Indulgentiam plenariam in oratione 40 I lorarum, quoties
in anno a respectivis locorum Ordinariis indicatur, etiamsi, ex rationa­
bili causa, in aliquibus non servetur Instructio Clementina.

1117

23. Item concedendi plenariam Indulgentiam primo conversis ab haeresi
et ad sinum catholicae Ecclesiae redeuntibus, in actu eorum conversionis.

1118

24. Concedendi in casibus particularibus vel ad tempus indulgentiam
plenariam occasione SS. Missionum, servatis consuetis regulis.

1119

25. Declarandi privilegiatum quotidianum perpetuum in qualibet eccle­
sia territorii suae iurisdictionis unum altare ad tramitem can. 916.

1120

26. Concedendi bis centum dies de vera indulgentia omnibus praesenti­
bus in sacris functionibus a se peractis, durante munere.

1121

[142] 27. Erigendi sacras Stationes Viae Crucis cum applicatione indul­
gentiarum, et pia sodalitia Rosarii, B. Μ. V. de Monte Carmelo et Sep­
tem Dolorum; cum potestate communicandi huiusmodi facultatem ec­
clesiasticis viris pro suo prudenti arbitrio; sub lege tamen et conditione
ut haec facultas non exerceatur ubi coenobia adsint religiosorum, qui ex
apostolica concessione eiusmodi privilegiis gaudent.
Item ecclesiasticis viris facultatem concedendi sub eadem lege et condi­
tione benedicendi et imponendi scapularia praedictarum sodalitatum.

1122 28. Concedendi ut indulgentiae, de quibus in praecedentibus articulis,
applicabiles etiam sint per modum suffragii animabus in Purgatorio de­
gentibus.

[143/ Caput

IV. FACULTATES CIRCA CETERA SACRAMENT/X ET SACROS

1123 32. Deputandi simplices sacerdotes probatae doctrinae ac virtutis pr
administrando sacramento Confirmationis in iis regionibus dumtaxat i
BENEDICTUS XV

quibus Episcopi desunt, servatis praescriptis can. 781, §1. 782, § 4 et
784; idque ad tempus aliquod determinatum.

33. Permittendi singulis vicibus, vel ad tempus, feria V in Coena Domini 1124
unicam missam lectam in Oratoriis publicis.

34. Concedendi sacerdotibus infirmis, durante infirma valetudine aut 1125
aetate devexis, indultum Oratorii privati, in quo missam celebrent,
servatis canonicis regulis.
35. Concedendi pro sacerdotibus suae iurisdictionis usum comae 1126
adseititiae tempore celebrationis Missae, data vera eorum necessitate.
36. Concedendi in casibus particularibus indultum celebrandi extra 1127
ecclesiam et oratorium et erigendi altare sub dio et rationabili causa, ad
tramitem can. 822, § 4.

37. Permittendi sacerdotibus navigantibus sive in mare sive in flumini­ 1128
bus, ut in navi Missam celebrare possint super altare portatili, dum­
modo locus in quo Missa celebratur nihil indecens [144] aut indecorum
praeseferat et periculum absit calicis effusionis.
38. Consecrandi sive per se sive per simplices presbyteros a se deputan­ 1129
dos altaria tum fixa tum portatilia, quae ex aliquo defectu pristinam
consecrationem amiserunt, servatis tamen omnibus in Instructione S.
Rituum Congregationis ad rem in Ritu et formula breviori praescriptis.
39. Indulgendi, ex rationabili causa, in casibus particularibus, vel ad 1130
tempus, ut Sacrosanctum Missae sacrificium peragi possit a tertia hora
post mediam noctem.
40. Indulgendi ad tempus ut in aliqua ecclesia bis vel ter in hebdomada, de 1131
consensu Ordinarii, Missa dc Requie celebrari possit etiam diebus ritus du­
plicis, exceptis tamen festis duplicibus I et II classis, dominicis aliisque
festis de praecepto servandis, nec non feriis, vigiliis, octavisque privilegiatis
41. Concedendi presbyteris, ex utroque clero, visivae potentiae debilita­ 1132
te laborantibus, vel alia infirmitate detentis, facultatem celebrandi Mis­
sam votivam Deiparae Virginis aut defunctorum, adhibita, quoties ca
indigeant, alterius sacerdotis adsistentia, et firmo permanente onere, si
sint parochi, explicandi Evangelium diebus praescriptis.
Item eamdem facultatem concedendi sacerdotibus omnino caecis, prae­
scripta semper adsistentia alterius sacerdotis, aut diaconi, et dummodo,
facto experimento, comperiantur in nullo defecisse.

42. Concedendi infirmis decumbentibus dc quibus certa spes non adsit 1133
ut cito convalescant, etiam ante finem mensis a quo decumbunt, ut S.
Communionem sumere possint semel in hebdomada non servato ieiunio,
hoc est, etsi aliquam medicinam vel aliquid ad modum potus antea sum­
pserint (can. 858, § 2).
FACULTATES NUNTIIS. INTERNUNTIIS ET DELEGATIS APOSTOLIClS

297

Concedendi infirmis non decumbentibus, qui tamen tali morbo labo­
rant, quo, indicio medici, ieiunium sine discrimine servare nequeant, ui
communionem, semel in hebdomada percipere valeant non servato
ieiunio, ut supra.

1134 43. Indulgendi per modum actus ut in ecclesiis, in quibus festum ali­
cuius Sancti in Martyrologio Romano descripti, vel alias ab Apostolica
Sede approbatum, solemniter celebretur, quod cum officio illius diei
minime congruat, dici possint tum Missa solemnis cum cantu, tum etiam
Missae lectae de eodem [145] festo, dummodo non occurrat duplex vel
dominica primae classis, aut Vigilia Nativitatis D. N. I. C. vel Vigilia
Pentecostes, vel dies octava Nativitatis D. N. I. (Circumcisio D.ni), dies
octava Epiphaniae vel SS.mi Corporis Christi aut feria IV Cinerum, vel
integra maior hebdomada.

nisi iis qui sunt charactere episcopali insigniti; ideoque ad cos, et signan
ter ad Auditorem vel Secretarium quibus durante Nuntiaturae. Inter
nuntiaturae vel Delegationis vacatione negotiorum gestio fuerit commissa,
non intelliguntur adtributae nisi expresse id dicatur, quamvis commissio
regendi officium cum facultatibus ordinariis eisdem concessa sit.
2. Caveat Pontificius Administer ne indulta quae ad tempus concedere
potest, ultra quinquennium vel decennium protrahat.

1135 44. Deputandi, in locis iurisdictionis sibi commissae, in casibus particu­
laribus, vel ad tempus aliquem sacerdotem cum facultate consecrandi,
iuxta formam in Pontificali Romano praescriptam, calices, patenas et al­
tarium lapides, adhibitis sacris oleis ab Episcopo catholico benedictis.
1136 45. Benedicendi Campanas et consecrandi Ecclesias, monito tamen loci
Ordinario coque non renuente.
[146] Caput VI. Facultates PRO ipso Nuntio,

Internuntio, seu Delegato
1137 51. Recitandi divinum officium et missam celebrandi iuxta kalendarium
romanum pro clero Urbis; idque concedendi sacerdotibus secum com­
morantibus sibique subiectis.
1138 52. Adservandi in sacello domus stabilis suae residentiae SS.mum Eu­
charistiae sacramentum, ea lege ut lampas indesinenter ante tabernacu­
lum lucescat, clavis diligenter custodiatur, aliaque iuxta liturgicas leges
plene serventur.
Sacellum autem ipsum ex Summi Pontificis venia qua publicum erit.

1139 53. Administrandi sacramentum Confirmationis in ditione universa suae
jurisdictioni obnoxia, nec non durante maritimo itinere tam in accessu
quam in recessu a loco missionis suae.
1140 54. Excipiendi sacramentales confessiones fidelium utriusque sexus in
locis et in maritimo itinere, uti supra.

1141 55. Lucrandi sibi indulgentias quas aliis vi facultatum sibi concessarum
impertiendas censuerit.
1142 ANIMADVERSIO. — 1. Facultates, quae superius continentur in cap. II ct
eae quae recensentur sub numeris 32 et 38, et 53, 54, 55 non conceduntur
FACUL TA TES NUNTIIS. INTERNUNTIIS ET DEL EGA TIS APOSTOL ICIS

De cineribus benedictis imponendis
extra feriam IV Cinerum

Indultum Congr. Rituum Archiepiscopo Aqucnsi concessum, 30 iunii
1922

AAS 14 (1922) 471; EL 36 (1922) 326
[471/ Rev.mus Archiepiscopus Aquensis Sacrae Rituum Congregationi 1143
ea quae sequuntur reverenter exposuit, nimirum:
Abhinc a multis annis in archidioecesi Aqucnsi viget consuetudo, in
nonnullis sive piarum domorum sive paroeciarum ecclesiis, imponendi
fidelibus, prima Dominica quadragesimali, cineres praecedenti Feria IV
Cinerum benedictos. Sic enim omnes fideles facilius recipiunt cineres,
potius die dominicali quam feriali ecclesiam adeuntes; quaeritur:
Potestne permitti talis usus?
Sacra Rituum Congregatio, exquisito specialis Commissionis voto atque
attentis expositis peculiaribus adiunctis, respondendum censuit: Ad
mentem. Die 30 iunii 1922.
Mens est: Affirmative in casu; dummodo Feria IV Cinerum ritus bene­
dictionis et impositionis cinerum expletus fuerit, iuxta Missale Roma­
num, et Dominica prima in Quadragesima post expletam Missam aut
extra Missam fiat impositio eorumdem cinerum.

N.B. Eadem concessio confirmata est, decreto in favorem Societatis lesu,
«prooratoriis Piarum Unionum seu Congregationum, vel sacellis rurali­
bus, aliisque ubi peragantur exercitia pro opificibus », die 1 febr. 1924:
cf. AAS 16 (1924) 102; EL 38 (1924) 69-70.

DE CINERIBUS BENEDICTIS IMPONENDIS EXTRA FERIAM IV CINERUM

303

2
De Missae dialogatae moderatione

Decretum SRC, 4 aug. 1922
AAS 14 (1922) 505; SRC, 4375; EL 36 (1922) 402 {comm. ib. 403-6, in­
terpretatio, EL 47 [1933] 181-84, 390-93, 545-49); cf. de hac quaest. G
LEFÈBVRE, OSB, La question de la Messe dialoguéc, in Cours et conf. des
semain. lit 11 (1933) 153-196, et A. BüGNINI, CM, La partecipazione dei
fedeli alla Messa, in G. BRINKTRINE, La S. Messa, Roma 1952, pp. 308321 (cum bibl.); ME 34 (1922) 290-291; DP 1,55

1144 [505] I. An liceat coetui fidelium adstanti sacrificio Missae, simul et con·
iunctim respondere, loco ministri, sacerdoti celebranti?
II. An probandus sit usus, quo fideles Sacro adstantes, elata voce legant
Secreta, Canonem, atque ipsa Verba Consecrationis, quae, paucissimis in
Canone verbis exceptis, iuxta Rubricas secreto dici debent ab ipso sacer­
dote.

Ad I Ad R.mum Ordinarium iuxta mentem. Mens autem est: Quae per
se licent, non semper expediunt ob inconvenientia quae facile oriuntur,
sicut in casu, praesertim ob perturbationes quas sacerdotes celebrantes
et fideles adstantes experiri possunt cum detrimento sacrae actionis ct
rubricarum. Quapropter expedit, ut servetur praxis communis, uti in
simili casu pluries responsum est.

Ad II Negative; neque permitti potest fidelibus adstantibus quod a Ru­
bricis vetitum est sacerdotibus celebrantibus, qui Canonis verba secreto
dicunt, ut sacris Mysteriis maior reverentia concilietur, et in ipsa Myste­
ria fidelium veneratio, modestia et devotio augeantur; idcoque mos
enuntiatus, tamquam abusus, reprobandus est, et, sicubi introductus sit,
omnino amoveatur.

304

PIUS XI

Urbana Musicae Sacrae
altior Schola Pontificia constabilitur

Motu proprio Pii XI, 22 novembris 1922

AAS 14 (1922) 623-626; EL 37 (1923) 44-46; Me 35 (1923) 65-67
/623/ Ad musicae sacrae restitutionem, secundum Pii X fel. rec deces­
soris Nostri praescripta, itemque statuta in Codice Iuris Canonici ad
can. 1264 § 1, certo efficaciterque diffundendam nulla est dubitatio quin
hoc maxime valeat, peritissimos vel cantus Gregoriani vel organi pul­
sandi vel sacros modos faciendi magistros bene multos informare et fin­
gere. Hanc ob causam Piano illo Motu Proprio die 22 Novembris an
1903 edito valde contendebatur, ut, ubicumque iam adessent altiores
musicorum scholae, illae alerentur omni ope atque adjuvarentur, ubi ve­
ro deessent, ibi daretur opera ut quamprimum exsisterent. Nimium
enim intéresse aiebat Pontifex, ut ipsa Ecclesia suos et praecentores et
organarios et cantores ad germana artis sacrae principia instituendos cu­
raret. Etenim iam diu experiendo cognitum est, quae in publicis academiis tradi solet scientia musicorum, eam quidem ad id quod Ecclesia
quaerit, minime sufficere, atque ad cantum Gregorianum quod attinet,
omnino esse imparem.

1145

Itaque Motu Proprio illo promulgato, feliciter factum est ut veteres non
solum huius generis scholae revirescerent, sed novae etiam apud plures
nationes orirentur. In primis vero Societas Italica Caeciliana, votis per­
cupiens obsecundare Pontificis, cum persuasum haberet Institutum hu­
jusmodi si in Urbe, quod caput ac centrum est catholici nominis, conde­
retur, adiutrice et patrona Sede Apostolica, brevi praeclaros esse allaturum
fructus ct Ecclesiae Romanoque Pontificatui ornamento futurum, nego­
tium dedit suo ipsius praesidi, doctissimo viro eidemque musicae sacrae
ref624/stitucndac studiosissimo - quem ereptum dolemus - Angelo De
Santi S.I. qui altiorem Scholam dc musica sacra Romae institueret. Id in­
ceptum magna cum voluptate et approbatione Pius excepit, utpote quod
omnino temporibus requiri videretur. Res autem iam inde a principio
optime successit, tum ob magistrorum sollertiam, tum etiam ob numerum
studiumque alumnorum ex variis gentibus eorumque magna ex parte sa

1146

URBANA MUSICAE SACRAE AL TIOR SCHOLA PONTIFICIA CONSTABILITUR

305

cerdotum. Quare in exitu primi anni idem Summus Pontifex datis die 4
(Novembris anno 1911 litteris ad Cardinalem Marianum Rampolla del
Tindaro, qui eo tempore Societatis Caecilianae patronus erat, eam Scholam
expectation! votisque suis egregie respondisse professus est, catholicorum
hominum liberalitalem invocans, ut Apostolicae Sedi, angustiis laboranti,
suppeditarent, unde hanc ipsam Scholam urbanam constabilire posset atque
firmare. Anno dein 1914, per litteras Cardinalis a negotiis publicis eandem
Scholam pontificiam appellavit, eique ratam esse iussit facultatem iam fac­
tam publica et authentica conferendi diplomata idoneitatis, prolytatus,
magisterii in Cantu Gregoriano, itemque magisterii in sacrorum contectione
modorum et in organi modulatione.
1147 Nec minorem huic Scholae benignitatem Benedictus XV decessor Noster
desideratissimus impertiit. Etenim paucis post diebus quam Summum
Pontificatum inierat, cum Cardinalem Caietanum Bisleti Societatis Caeci­
lianae simulque Scholae patronum, atque una Instituti ipsius moderatores
coram admisisset, illud testatus est hanc ipsam Scholam in rebus carissimis
quae tamquam hereditate a decessore Suo accepisset, se numerare, ob eamque causam omnia rata habere, quae ille pro ea decrevisset, eandemque se
omnibus modis adiuturum. Animadvertens igitur incommoda angustaque
in sede Scholam constitisse, alio transferendam - quod ipsum Decessor
cogitarat - Benedictus curavit, eique in vetustis aedibus ad Sancti Apolli­
naris amplissimam illam aulam Gregorianam diaetasque contiguas in usum
attribuit. [625] Neque hoc solum, sed multa alia deinceps, dum vixit, dedit
ei singularis benevolentiae suae documenta.
Quam cum ita sint, Nos quibus, aeque ac decessoribus Nostris, haec
Schola vehementer cordi est, eo consilio ut quae incrementa persequitur,
ea certius uberiusque possit assequi, primum omnium approbantes et
confirmantes quaecumque iidem decessores Nostri hac in causa decreve­
runt, Motu proprio ac de Apostolicae potestatis plenitudine, haec sta­
tuimus et sancimus:

I

1148

I. - Urbana Schola altior de Musica Sacra eatenus Pontificia esto ut
Apostolicae Sedi proxime subiaccat.

1149

II. - Scholae Patronus esto unus e S.R.E. Cardinalibus, qui eam in sua
dicione et potestate habeat.

1150

III. - Praeses, ab Apostolica Sede ex alterutro Clero electus, Scholam
gubernabit. Attamen zXcademico Collegio licebit significare, quis huic
muneri praeficiendus videatur. In Scholae gubernatione doctores decu­
riales Praesidi assideant, ex quibus omnibus constabit Collegium Aca­
demicum, cuius erit cursum studiorum dirigere disciplinaeque vigilare.

1151

IV. - Doctores decuriales a Cardinali Patrono, Consilii Academici roga­
tu, eligentur.
306

PIUS XI

V. - Cardinali Patrono una cum Praeside et decuria doctorum ius esto 1152
academicos gradus conferendi tum Prolylalus, tum Doctoralus seu Magi­
sterii in cantu Gregoriano, in sacris modis conficiendis et in organo mo­
dulando iis candidatis, qui quidem periculum doctrinae suae voce scrip­
toque feliciter obierint. Liceat tamen, doctrinae periclitatione remissa,
conferre Magisterii gradum vel ob titulos idoneos ex quibus de candi­
dati doctrina constare possit, vel honoris causa ob merita prorsus singu­
laria et illustria.
VI. - Scholae huius proprium esto et cantus Gregoriani peritiam et sa­
cros modos componendi artem - propositis praesertim magnis illis auc­
toribus polyphoniae qui saec. XVI floruerunt - et organi modulandi
studium provehere.

1153

[626] VII. - Quicquid Pii X Motu proprio de Musica Sacra constitutum
est, sanctissimae legis instar in omnibus huius Scholae disciplinis obser­
vetur.

1154

VIII. - Omnia Scholae institutionum genera cantus Gregoriani studio,
tamquam fundamento, nitantur. Quapropter nemo in alia quavis disci­
plina aliquem academicum gradum poterit attingere, nisi qui in cantu
Gregoriano iam prolyta sit renuntiatus.

1155

IX - Clericis cuiusvis nationis cisquc ex utroque clero Schola pateat.
Attamen laicos quoque liceat admittere.

1156

X. - Scholae rationibus administrandis consilium adsit, compositum ex
praeside aliisque viris quatuor, quorum duo a Cardinali Patrono, duo a
Collegio Academico electi sint.

1157

XI. - De Scholae et ordinatione studiorum et rerum administratione de­
que honore unicuique doctorum decurialium habendo, proprias leges
Cardinalis Patronus condendas curabit.

1158

N.B. E documentis in η. 1146 recensitis publici iuris facta invenitur tantummo Epistola ad Card. Rampolla, anni 1911 (AAS 3 [1911] 654-655).
Eam tamen omisimus cum non sit maioris momenti.

URBANA MUSICAE SACRAE AL TIOR SCHOLA PONTIFICIA CONSTABILIWR

307

I

—

Super ieiunio eucharistico ante Missam

Litterae Congr. S. Officii, 22 martii 1923

AAS 15 (1923) 151-152; EL 37 (1923) 187-188; ME 35 (1923) 129-130
/151/ Optime novit Amplitudo Tua qua diligentissima cura legem ec­
clesiasticam ieiunii eucharistici, praesertim quod attinet ad sacerdotes
sacrosanctum Missae sacrificium celebraturos, Sancta haec Apostolica
Sedes semper tuita sit; nec dubitandum quin et in posterum eius obser­
vantia generatim urgeri debeat. Sed ne forte ex lege ecclesiastica qua
reali Corpori Christi debitum praestatur obsequium, Corpus Christi my­
sticum seu animarum salus detrimentum capiat, Suprema haec Sacra
Congregatio Sancti Officii, ex animo perpendens multitudinem officio­
rum quibus sacerdotes diebus festis incumbere debent ad commissum
sibi gregem salutari pabulo enutriendum; ct quod ob cleri penuriam
multi ex eis Sanctae Missae celebrationem iterare coguntur; idque non
raro in locis longe dissitis, aditu difficilibus, inclementi aëris temperie
divexatis, vel in aliis contrariis rerum et locorum adiunctis; decrevit in
certis casibus et sub determinatis conditionibus eamdem ieiunii legem
per opportunas dispensationes aliqua ex parte mitigare.
Quoties igitur sacerdotes, iuxta can. 806, 2, Missam eodem dic iterare
aut etiam tardiore hora, ad Sacrum Altare accedere necesse habeant;
siquidem sine gravi damno ieiunii eucharistici legem, vel infirmae vale­
tudinis causa, vel propter nimium sacri ministerii laborem, aliasvc ratio­
nabiles causas, ad rigorem servare nequeant; Supremae huic Congrega­
tioni locorum Ordinarii, omnibus rerum adiunctis diligenter expositis,
recurrere poterunt. Quae pro diversitate casuum (sive cum singulis Ipsamet dispensando, sive, quando vera ac probata necessitas id omnino
suadet, habituales quoque facultates ipsis Ordinariis tribuendo) oppor­
tune providebit. Quae quidem facultates pro casibus urgentioribus, in
quibus tempus non suppetat recurrendi ad S. Sedem, iam ex nunc
Amplitudini Tuae conceduntur, per Te ipsum, graviter onerata con­
scientia, exercendas: hisce tamen sub conditionibus, ut nonnisi aliquid
per modum potus, exclusis inebrianf 152/tibus, sumere permittatur; effi­
caciter scandalum removeatur; ac quamprimum S. Sedes de concessa di­
spensatione certior fiat.
308

PIUS XI

Gravissimae demum huius legis relaxat,onem solum concedendam esse
scas, quum sp.r.ruale fidelium bonum id exigar, non vero ob privaram
ipsius sacerdotis devotionem aut utilitatem.
N.B. Die 16 novembres 1923, Congr. S. Officii, dubio proposito
respondens, declaravit sacerdotem dispensatum a ieiumo eucharistico,
posse, ante secundam Missam, ablutionem sumere in prima (cf. AAS 15
[1923] 585; EL 37 [1923] 441).

SUPER IEIUNIO EUCHARISTICO ANTL· MISSAM

De bibliothecarum
et archivorum custodia et usu

Litterae circulares Secretariae Status ad locorum Ordinarios in Italia, 15
aprilis 1923

Prot.n. 16G05 ·, Fede e arte 5 (1957) 416-418; ME 35 (1923) 242-249
1161 [416] La Chiesa Cattolica possiede ancora in Italia, non ostantc le dissipazioni e le spogliazioni antichc e recenti, una preziosa crédita di pergamenc e carte, di libri manoscritti e stampati e di opcre artistiche di
ogni genere, che le nazioni più coke e più ricche ammirano con invidia.
Tale credita, testimonio éloquente cosî dcll’attività ed influenza della
Chiesa, come della fede c pietà generosa degli avi, dei loro studi e del lo­
ro buon gusto, appunto perché sommamente pregevole e pregiata per
moltcplici rispetti, deve essere conservata e trasmessa ai posteri; deve es­
sore amministrata sapientemente, per modo che frutti alla religione, alla
scienza, aU’artc; altrimenti i possessori non gloria ma disonore procurano a se medesimi, e dispongono malamente gli animi anziché catlivarli al
Clero e alla Chiesa.

1162 Queste scmplici riflcssioni c le disposizioni canoniche circa la custodia e
la buona amministrazione dei béni ecclesiastici in gcncrc avrebbero potuto bastare alla cura doverosa di quella parte - la più nobile e gloriosa del patrimonio economico; nondimeno la Santa Scde, particolarmente
sollccita che a lal dovere non si mancasse nolle Chiesc più vicine e corne
sotto gli occhi propri, ripetute volte e nei secoli seorsi' e nel présente
diede al Clero Italiano istruzioni precise e, insiemc a vive raccomandazioni, gli offri aiuti efficaci. Basti ricordare - per non uscire dai pochi lu­
stri del nostro sccolo - le circolari del 30 settembre 1902 c del 12 dicembre 1907 inviate dalla Segreteria di Stato ai Vescovi d’Italia.
1163 Difatti con la prima si accompagnava Tunica « Forma di regolamcnto
per la custodia e Tuso dcgli archivi c délie biblioteche scolastiche », con
minute istruzioni sulTordinamento c la catalogazione di esse e suU’am' Cfr E. LOEVINSON, La mitiluztone di papa Benedetto XIII sugit archivi eceleriasticr un papa

archivtita, in « Gli archivi italuni » Ill (1916) 159-216.
310

PIUS XI

;p* w

missione degli studiosi, e si cccitavano gli Ordinari, « oltreché ad incul­
care 1’osservanza delle procedenti esortazioni », a vegliare solleciti alia
osservanza della nuova « in tuiti gli atti dei loro ministero, c specialmcnte nelle visite Pastorali, prendendo in questi incontri notizie e cura dei
cimelî letterari ed artistici, ncglctti, forse, od ignorati nelle varie Chiesc». Inoltre si dichiarava la mente del Somnio Pontefice « che nelle diocesi d’Italia sia molto giovevole promuovere la formazione di Bibliotecari e di Archiviste imperocchc costoro potranno non solo custodire, ma
illustrare gli Archivi ecclesiastici, c saranno altresi in grado di occupare
degnamente nei Seminari le cattedrc di Storia e di Sacra Liturgia e di in­
tondere nuova vita alie pubblicazioni accademichc »; e si offriva « 1’aiuto
degli Amministratori della Biblioteca e dell’Archivio Vaticano... nclla
formazione di valenti custodi c nei casi di straordinarie difficoltà », ad
es., Ia riparazionc dei codici deperenti.

La seconda circolare che comincia: « L’urgente bisogno di assicurare la
conservazione degli archivi, dei monumenti ed oggetti d’arte custoditi
dal Clero », ordinava in ogni Diocesi Pistiluzione di « un permanente
Commissariato diocesano... composto almeno di un commissario per i
documenti e di uno pei monumenti », assegnandogli per « prima cura...
di redigere un semplicc ma esatto catalogo tanto dei documenti... quanto
dei monumenti ed oggetti artistici », e poi « d’invigilare che 1’anzidetta
conservazione venga scrupolosamente assicurata da parte dei Clero cui
spetta », ammonendo subito il responsable « di qualche deficienza ed al
bisogno presentando un motivate ricorso all’Ordinario, che non mancherà d’informarsi e di prowedere quanto prima ». Si prescrive inoltre
« di verificare lo stato delle cose in occasione della Sacra Visita », di non
trascurare « occasione di dare pratichc indicazioni al clero custode come
sopra. perché questo possa meglio adempiere il suo compito... grave ed
onorcvolissimo »; infine, « considerati i frequenti c spesso subdoli tenlativi di acquisii, cambi, ecc. da parte di trafficanti », si ordinava di tene­
re « rigidamente ferme le vigenti disposizioni canoniche contre le alienazioni, permute, ecc., nonchc al proprio diritto e doverc di ricognizionecdi consenso per ogni atto straordinario di simile amministrazione ».

1164

II Commissariato fu istituito dovunque, ma esso, anche se costantemente 1165
mosso e sostenuto dagli Ordinari c dalle persone più coite dei Clero c
del laicato, solo dopo parecchio tempo avrebbe potuto dare frutti visi­
bili, sia per 1’ingente numero e per la dispersione degli oggetti da invigi­
lare e da catalogare, sia per la rarità degli uomini capaci, volontcrosi e
liberi di compierc 1’ufficio di commissori, sia per la scarsezza dei mezzi
indispensabili, non essendo stata lasciata, nella incamerazione dei beni
ecclesiastici, nessuna rendita per la buona tenuta c per 1’accrescimento
dellebibliotcche, archivi, ecc. e per i dovuli compensi ai curatori idonei
DE BIBLIOTHECARUM ET ARCHIVORUM CUSTODIA ET USU

311

Non molto dopo soprawenne la guerra mondiale che tronco quasi tut to.
sottraendo i chierici e buona parle dei giovani preti agli studi e alie ope­
re della pace e sovraccaricando i rimanenti in modo da bastare appcnaal
ministère delle anime; ponendo il Clero in strettezze di vita che sono
continuate, anzi cresciute, dopo la guerra e durano ancora; provocando
occupazioni di chiese e di seminari, spostamenti, dispersioni, perdite
eziandio di cimelî; tanto che è bisognato e bisogna in certo modo rico
minciare da capo anche là dove erasi fatta buona opera.

1166 Ora questa c appunto la volonté risoluta del Nostro Santo Padre, che
alfine si eseguiscano intelligentemente, con intima persuasione e religio­
so ossequio, le prescrizioni sopra riferite e altre che suggerircmo, nella
certezza che esse assicureranno la conservazione, il buon ordine e 1’uso
utile delle ricchezze qui prese in considerazione, e che sarà compiuto
cost un nobile dovere, un impegno di onore e appagato insieme il vivo
desiderio, anzi 1'attesa di lutte le persone più coite e più zelanti per la
gloria delle nostre Chiese e della patria. Percio si domanda l’opéra dei
Revmi Ordinari, dai quali in buona parte dipende il predisporrc gli
animi dei proprio Clero, lo sceglicre i soggetti capaci di cseguire le pre­
scrizioni, 11 muovere e dirigere gli altri con semplici ma efficaci prowcdimcnti che li salvino dai pericoli, ne’ quali, per soverchia buona fedco
per la facile indolcnza, sogliono cadere.
1167 r\dunquc gli Ordinari procureranno anzitutto (perché altrimenti anche
le disposizioni più saggc c i prowcdimcnti più forti servirebbero ben
poco) che il proprio Clero abbia stima de’ tesori suoi c li ami [417] co­
rne memorie e glorie della religione e proprie, c sia persuaso che in tal
modo guadagnerà stima e benevolenza dagh spiriti colti anche indiffe­
renti, anche contrari, i quali diversamente l’avranno in disgusto e disprczzo. Perciô essi ordineranno che agli studenti di sacra Teologia siano spiegati bene i doveri dei Clero, quali risultano dal Codice del Diritto
Canonico e dagli Atti della Santa Sede, rispetto ai monumenti, docu­
menti, ecc. delle Chiese, c loro venga insinuato opportunamentc il senso
e l’amore per essi dai professori della Storia della Chiesa e dell’Arte Cri­
stiana; e coglieranno 1c buone occasioni per far tenere agli stessi studenti
e al clero qualchc conferenza adatta da parte di persone autorevoli c
competenti, anche secolari, le quali si presteranno volenticri.

1168 Inoltre, per avcrc in future valenti commissari diocesani e archivist!,
mentre frattanto incoraggcranno c impiegheranno gli ecclesiastici più
studiosi e premurosi, i quali per buona ventura non mancano in nessuna
regione, ecciteranno qualcuno dei loro giovani chierici o preti alunni
deirUniversità a frequentare le lezioni di paleografia e di archivistica.
owero quelle di arte cristiana e formarsi cost per quegli uffici importanti
312

PIUS XI

flji

e delicati che d’ordinario, senza una conveniente preparazione, si esercitano con pena e senza molto frutto.

Nelle visite pastorali poi mostrino attenzione ed intéressé anche per gli 1169
oggetti di arte e di antichità, per le carte, ecc., lodando espressamente
coloro che bene li conscrvano, e ammonendo iorte gli altri, anzi, se cid
non basti, ricorrcndo a prowcdimenti energici. Similmente nei Sinodi.
oltre a seguirvi ed inculcarvi le disposizioni canoniche e dclla Santa Se­
de, ne aggiungano altrc che loro sembrino richieste dai bisogni notati
nelle visite o segnalati dai commissari o da altrc degne persone.

Adesempio, non sarà mai inopportuno:
Γ inculcare, ed anche rendere assoluta, la proibizionc di trasportare do­
cumenti, codici, ecc., in case private a titolo di prestito, di deposito fi­
duciario, ecc.,2 ed imporre il richiamo e la restituzione di quelli incautamente estratti,5 sia pure da lungo tempo, con ricorso aile vie di diritto
ed alie pene ecclesiastiche contro i pertinaci;

1170

2° comandare che i cimelî si ripongano in locali asciutti e ben guardati e
che dal prefetto responsabile non si lascino le chiavi in mano d’insementi
bassi ed incolti (e meno ancora di cstranei quali si siano), che per ignoranza, pigrizia, avidità possono permettere d’entrarc, restare e maneggiare i
cimelî senza attenta assistenza, con pericolo di guasti, sottrazioni, ecc.;

1171

}c imporre il deposito con le debite cauzioni - salvo il diritto di proprietà, e di richiamo nei bisogni - in istituti ben vigilati e serviti, quale
dev’essere, per esempio, l’Archivio Diocesano,’ quante volte, o per impotenza o per incoscienza c peggio, i cimelî, a lasciarli dove sono, corrano pericolo o deperiscano; similmente disporre il prestito dei documenti
presso gli accennati istituti (victando affatto che a puri studiosi si richiedano diarie o compensi per l’ammissione e per la vigilanza), aliorquando, per infelicita dei locale o per mancanza dei servizio necessario, non
si possano d'un modo conveniente dare in istudio sui luogo;

1172

4e fondarc a tale scopo, dove già non sia, c organizzare bene un Museo
Diocesano nellcpiscopio o presso la Cattedrale, e mettere in assetto, se
occorre, l’Archivio della Curia o la biblioteca del Seminario, dei Capitolo, ecc., insomnia quella istituzione che sia più vicina alie condiziom de­
siderate, e quindi richieda minore sforzo e spesa per raggiungerle;

1173

5° finalmentc si consider! se l’esperienza per la propria diocesi suggeriscadi riunire nell’Arcbivio Vescovile o in quelli dei Vicariati maggiori,
occupati quasi sempre dai migliori ecclesiastici, i registri parrocchiali più

1174

>
* Cf. Codex turn Canonici. 378.

Ci Codex Ium Canonici, i 76, S 2
*Cf Codex Ium Canonici, 373 sqq
DE BIBLIOTHECARUM ET ARCHIVORUM CUSTODIA ET USU

313

i u;

’.JC

_____

antichi di 150 anni chc non servono più nel minister© e per questo fa·
cilmente si trascurano e si sperdono, e, nel caso affermativo, si ordini di
lasciare nell’Archivio parrocchiale una riccvuta e di notare distintamente
in ogni libro in corso tutti i libri ritirati della stessa serie, affinché si
sappia dove cercarli eventualmente,
1175

A tutte le diocesi, non escluse quelle relativamente secondarie e povcrc.
convengono e gioveranno tali prowedimenti, e percio potranno anche
pigliarsi di comune accordo nelle conferenze episcopali, che di tempo in
tempo sogliono tenersi in ogni provincia ecclesiastica. Ma di certo
un’attenzione c una cura maggiore dovranno gli Ordinari prestare alie
raccolte più ricche e preziose, quali sono gli archivi delle più antiche e
maggiori sedi vescovili c parecchie famose bibliotcche di capitoli, badie
e seminari, con manoscritti e stampati di molto valore, ma eziandio gli
stranieri, e di lontane nazioni. Perché è manifesto che tali raccolte sopra
tutte debbono essere custodite ed amministrate escmplarmente, e quind:
affidate a custodi abbastanza capaci e zelanti, i quali, con la conoscenza
del deposito loro affidato e con la buona volontà e premura, facciano
onore al Clero e alia Diocesi e non diano motivo a lamenti degli studiosi
seri e discreti. Ond e che per esse particolarmente importa formare prefetti idonei ed esigere 1’osservanza del Regolamento dei 1902.

1176

Nell’Archivio Vescovile e ne’ Seminari tutto dipende dal vescovo, ed
cgli per fermo si studierà d’impicgarvi quelli che reputi più adatti e d’introdurvi gli usi e le regole approvate.

1177

Altrettanto faranno da sé i Rev. Capitoli, per l’onore della Chiesa e per
ossequio alia Santa Sede; ma se bisognasse, gli Ordinari intervengano
coll’autorità propria e, di fronte agli esenti, come Delegati della Santa
Sede. In ogni caso non si potranno più eleggere né lasciare in ufficio pre·
fetti inabili, di puro nome, o tali che per gelosia, stranezza, malintese affezioni frappongono difficoltà irragionevoli al riordinamcnto, aile nécessita
di studio, ecc.; viceversa non si dovranno facilmente mutare quelli capaci
ed attivi, non solo perché tali, ma perché la loro abilità e utilità principal·
mente deriva e sempre dipende dalla familiarit«à non interrotta con la raccolta, c perché la composizione di buoni indici, che c primo e principale
dovere loro, richiede assai tempo c costanza di metodo c di lavoro.

>

1178

Affinché poi la perdita delle presenze al coro non trattenga il prefetto
dal!'assistere gli studiosi forestieri, quasi stretti dalla scarsezza del tempo
e del danaro, si disponga chc cgli, allorché deve prestare talc servizio, sia
considerato corne présente in coro.

1179

Finalmente, cola dove le pergamene antiche, i codici, gl’incunaboli e altri stampati più preziosi giacciono ancora frammisti e confusi con carte c
libri comuni, se ne ordini la separazione e il trasporto o in locale meglio
custodito o dentro armadi a chiave.
314

PIUSXI

Simili prowedimenti in parte e « mutatis mutandis » si potranno pigliare per gli oggetti di arte.

Corne in passato, cosi ora la Santa Sedc, nel raccomandare caldamente
l’esecuzione delle proprie disposi-[41^/zioni, offre agli Ordinari il suo
aiuto, specialmente nelle nécessita più gravi, quali il restauro di codici
depetenti, la formazione di commissari c prefetti idonei, la compilazione
estampa dei cataloghi, il servizio degli studi e degli studiosi.

1180

Sull'opera dei restauri, cotanto dispendiosa e delicata, non occorre dir
nulla dopo l’csercizio di un quarto di secolo a favore di quanti l’hanno
invocata dalla munificenza di Leone XIII, Pio X, Benedetto XV e Pio
XI: basti rammentare Ivrea, Vercelli, Verona, Ravenna, Ancona, Peru­
gia, Lucca, Veroli, Terracina.

1181

Quanto al formare archivist! e bibliotecari, sebbene la riuscita felice dei
pochi inviati da Lucca, Pisa e Ravenna poteva suggenre che bastassero la
scuola gratuita presso l’Archivio Segreto e « 1’aiuto degli Amministratori
della Biblioteca e dell’Archivio Vaticano », nondimeno il Santo Padre
nella Sua sapiente generosità ha disposto di aggiungerc in quella scuola
all’insegnamento della paleografia e diplomatica un corso di archivistica.
Cosi i Vescovi Italian!, che, tutti o quasi, banno dei chierici a studio in
Roma, potranno dirigervi quello o quelli che mostrano buone disposizioni, raccomandandoli in particolare ai capi della Biblioteca e dell’Archivio Vaticano perché li assistano.

1182

Questi giovani verranno qui nella scuola addestrati a comporre buoni indici di carte c di manoscritti e cosi saranno poi in grado di soddisfare ad
uno dei più stringenti bisogni dei possessori e degli studiosi e allé ripetute
forti prescrizioni dell’Autorità. Ma siccomc al presente le spese di stampa
sono enormi e le opere austere stentano a trovare editori, il Santo Padre
permettent volenticri che gl’indici delle raccolte importanti, purché debitamente redatti, siano pubblicati presso la Biblioteca Apostolica.

1183

Inoltre lo stesso Santo Padre approva, anzi desidera, che al vantaggio 1184
della scienza e degli studiosi (per il quale non dubita di sostencre le spe­
se ingenti del mantenimento di una biblioteca e di un archivio di primo
ordinc, di una spccola, di accademie ed altri istituti superiori) si prestino
c contribuiscano, in modo ora altamente gradito ed apprezzato,
gl’istituti ecclesiastici di provincia, concedendo - con 1c debite cautcle
nolle consegne e nci trasporti e salvo 1’indennizzo delle spese e il diritto
di una copia delle pubblicazioni - il prestito di codici e stampati presso
altri istituti sicuri, quali, ad csempio, la Biblioteca c l’Archivio Vaticano,
e l'Ambrosiana di Milano, che, presentando sussidi e comodità incomparabilmentc maggiori di studio, ne sono la sede più adatta, dove quasi
ncccssariamente convengono c si soffermano i dotti di ogni parte. /\pDE BIBLIOTHECARUM ET ARCHIVORUM CUSTODIA ET USU

315

>

f

prova altresi c desidera che piccoli istituti ed anchc persone private ivi
stesso depongano durevolmente i loro cimelî, non solo a scanso di re·
sponsabilità gravi e di spese, ma soprattutto perché in tai modo ne reste­
ra moko meglio assicurata la sorte, saranno awantaggiati gli studi e si
dimostrerà dal Clero intelligenza dei bisogni presenti ed insieme uno
spirito superiore alla brama, comprcnsibile ma non sempre ben ispirata,
di tenere gelosamente sul luogo cio che assai meno ivi serve c meno fruttuosamentc vi pud essere usato e vi rimane più esposto a pericoli,
1185 Un altro efficace aiuto in fine il Santo Padre intende prestare agli Ordi
nari e ai loro ministri - commissari, archivisti, ecc. - mandando, con
istruzioni precise, visitatori, i quali esamineranno sul posto le condizioni
degli archivî, ccc., e segnatamente dei cimelî letterarî e artistici più pre·
ziosi, indicheranno i prowedimenti ncccssarî, aiuteranno anche al pos­
sibile, dove non sia speranza di avere presto custodi abbastanza capaci, a
mettere un ordine approssimativo c a compilare un indice sommario.
Essi potranno altresi tenere al Clero qualche confcrenza. A suo tempo
1’Ordinario del luogo sarà informato della venuta, e gli si raccomanderà
il visitatore, affinché sia riccvuto come si addice ad un messo della Santa
Sede che vienc unicamente per rendere non lieve servizio alia Dioccsi, e
sia posto subito a contatto dei commissari, archivisti, ecc. e come mesco
lato alia loro vita durante il suo soggiorno cola, di modo che ne veggaal
più presto i bisogni ed eserciti un’influenza continua sugTindividui.

1186 Intanto i Revmi Ordinari sono pregati di informarmi, allorquando accuseranno ricevuta della présenté,
1° sc e quali archivî e biblioteche di propriety ecclesiastica, oltrc i soliti
piccoli archivî parrocchiali, esistano nella Diocesi; se siano in locale adatto
c ben custodito c fomiti di catalogo regolare; se affidati ad un custode co
scienzioso e idoneo c chi esso sia; se egli abbia o no copia dei Regolamcnto
dei 1902 c lo osservi; sc vi si dia o no comodità di studio ai ccrcatori;
2° sc duri ancora il Commissariato dioccsano c chi siano i commissari
dei documenti c dei monumenti;
3° se esista un Musco Dioccsano, c dove, e da chi diretto; e, in caso ne­
gativo, se si vegga la possibility di istituirlo;
4° sc nel Sinodo ultimo o fra gli Atti diocesani moderni si contcngano
rcgole sulla materia della présente istruzione.
1187 In awenire poi, nellc prescribe relazioni alia Santa Sede sullo stato della
Diocesi, si darà un conto precise anche al proposito, si notera il frutto
ottenuto o meno dai prowedimenti, c si proporrà ciô che sembri espe·
dientc farsi in più owero in altra maniera, sia da parte délia Santa Sede,
sia da parte propria.

316

PIUS XI

De facultate celebrandi Missam sub dio
ad normam can. 822 C.I.C.

Congr. de disciplina Sacramentorum ad Ordinarios Italiae, 26 iulii 1924

AAS 16 (1924) 370-371; EL 38 (1924) 275-276; ME 35 (1923) 261-262

73707 Molli Ordinari d’Italia si trovano in gravi difficoltà circa la risolu- 1188
zione da prendere quando loro si presentano domande dirette a permettere la celebrazione dei santi misteri fuori délie chiese, cioè dei luoghi
destinati all’esercizio del culto.
La Santa Sede, interpellata in proposito, dopo accurato studio e matura 1189
delibcrazione, richiama loro le seguenti considerazioni.
E notissima la tradizionale disciplina che abbiamo ricevuto dai Santi Padri, essere cioè la chiesa il luogo destinato alla celebrazione della sama
Messa. E anzi vi fu tempo in cui non si permetteva la celebrazione se
non nelle chiese o negli oratori consacrait. Con l’andare del tempo, per
varie ragioni, che non c qui il caso di ricordare minutamente, la discipli­
na ecclesiastica in questa materia si rese un po' più benigna. Ma a chi la
studia nella sua evoluzione, apparisce chiaramente che, se alcune volte lu
concessa la celebrazione del divin Sacrificio fuori delle chiese, ciô lu
sempre ristretto ai casi di nécessita o per motivi esclusivamente religiosi.
Questa tradizionale disciplina, conlermata da tanti Pontefici e da tanti 1190
Concili, antichissima ed universale, ebbe ultimamente una nuova sanzionc dal Codice di dint to canonico, «.love, al can. 822 § 1, si stabilisée che:
« Missa celebranda est super altare consecratum et in ecclesia vel orato­
rio», ecc., e poi, al § 4: « Loci Ordinarius ... licentiam celebrandi extra
ecclesiam et oratorium... concedere potest iusta tantum ac rationabili
causa, in aliquo extraordinario casu et per modum actus ». Di qui è fadle inferirc che le facoltà degli Ordinari al riguardo sono assai limitate,
non potendosi esercitare se non in qualche caso straordinario. né senza
giusta e ragionevole causa, Ia quale deve essere unicamentc ispirata alie
altissime ragioni dei culto divino c al bene spirituale dei fcdeli. Giova
pot inculcare e praticare con la debita scverita queste norme disciplinari
per elevare c purificare il sentimento religioso dei popolo.
DE FACUL TA TE CEL EBP MISSAM SUB DIO AD NORMAM CAN 822CIC

317

1191 [371] È quindi iuor di dubbio chc non si avrebbe la causa giusta e ragionevole, voluta dal citato can. 822, se la cclebrazione della Messa fuori
della chiesa fosse richicsta in occasione di commemoraziont profane o
per dare risalto a feste di carattere politico: in tali circostanze la celebrazione délia Messa fuori délia chiesa resta vietata in modo assoluto dal ci­
tato can. 822. Molto più poi questo vale se si traitasse di cclebrazioni,
nellc quali, per la loro stessa natura, si insinui alcunché di superstizioso
o di pericoloso al retto sentimento religioso o alla purezza della fedc nel
popolo cristiano. Né solo, in questi casi, non si darebbe la causa giusta
del Codice, ma assai facilmente si potrebbe dare occasione a deviaziom
della sana disciplina del culto cattolico. In questi casi l’Ordinario del
luogo awisi gli interessati che non è nelle sue facoltà di aderire alia do­
manda, ma, se i richiedenti insistessero invocando speciali ragioni di luo­
go, di tempo o di persone, egli avrà cura di trasmettere la petizione a
questa Sacra Congregazione dei Sacramenti, alla quale spetta la decisio­
ne in proposito.

318

PIUS XI

7

Pontificia Commissio Centralis
pro Arte Sacra in Italia constituitur

Litterae circulares ad Episcopos Italiae, 1 septembris 1924
Me e arte 5 (1957) 424-425; ME 35 (1923) 332-334

[424] La licta accoglienza ottenuta e gli ottimi risultati già conseguiti dalla 1192
lettera circolare inviata lo seorso anno da questa Scgrcteria di Stato di Sua
Santità ai Revmi Vescovi d’Italia per la conservazione e il buon uso degli
archivi c delle biblioteche ecclesiastiche, hanno determinato il Santo Padre
ad integrare il Suo programma, allora appena accennato, per la tedele
custodia e protezione di tutto il vasto patrimonio di civiltà letteraria ed
artistica die, accumulato dalla fede cristiana di molti secoli, è divenuto
legittinia crédita della Chiesa che prima lo ha ispirato. Oltre ai codici, aile
antiche carte, agli inçunaboli e stampati preziosi delle biblioteche ed
archivi, pci quali già sono state emanate disposizioni in proposito, trattasi
ora della intelligente tutela di tutto il rimanente tesoro, che è corne la veste
esteriore e Forma materiale della vita soprannaturale della Chiesa: édifia
sacri, suppcllettili liturgiche, calici e reliquiari, paramenti cultuali e quadri.
In questo corredo materiale la Chiesa ha impresso come un riflesso della
propria bellezza spirituale; cosî che quanto attraverso i secoli in qualsiasi
modo le appartenue, tutto per essa acquistô leggiadria e nobiltà d'arte.

La storia di questo patrimonio, spccialmente qui in Italia, è nota. Vicen- 1193
de varie c non sempre legittime hanno fatto si che tanti oggetti nati, per
cost dire, in chiesa e destinati di lor natura al culto, con danno stesso del
senso dcll’artc, oggi sono passati invece aile sale delle pubbliche gallerie
di arte e d’antichità. Resta tuttavia affidata alla cura del clero una parte
ancora cospicua di questo patrimonio, il quale anzi viene sempre aumentando, in grazia delle nuove opere che si vanno costruendo cd aggiungendo allc antiche. Di qui la convenient o, meglio ancora, la nécessita
che gli ecclesiastici, pur senza protendere di sostituirsi agli artisti di pro­
fessione, abbiano una sufficiente cultura artistica ed uno squisito gusto
del hello, per apprczzare con sicuro critcrio le opere esistenti, e per bene
regolarsi nolle nuove costruzioni, negli ingrandimenti. nella dccorazione.
nel commettere nuovi lavori, nel fare nuovi acquisti, ecc.
PONT/F COMM CENTRAL IS PRO ARTE SACRA IN ITAL IA CONSTITUITUR

319

/\ tale intento Ia Santa Sede, che già negli seorsi anni promosse nei Se­
minari corsi speciali di Storia d'Arte Cristiana, suggerendo alfuopo agli
Ordinari 1’istituzione di Musei diocesani e di Commissioni locali per la
miglior tutela dei monumenti e degli oggetti artist ici di carattere religio­
so, vuole ora dare a queste prowide istituzioni un fondamento più stabi­
le c sicuro.
1194

1. - E istituita portanto in Roma, presso la segreteria di Stato di Sua
Santità, una speciale Commissione Centrale per l’/\rte Sacra in tutta Ita­
lia. Essa sarà composta d’un Présidente, d’un Segretario e d’un gruppo
di membri consulenti, sia ecclesiastici che laici, scelti dalla [425] Santa
Sede, residenti in Roma ed esperti nelle discipline attinenti alie scienze
liturgiche ed alie arti belle. Nel suo seno poi è costituita una Giuria
direttiva, dclla quale fanno parte il Présidente, il Segretario ed alcuni
membri più autorcvoli e competenti.

1195

2. - La Commissione Centrale ha lo scopo di mantenere desto ed opero­
so dappertutto, specialmcnte in seno alie Commissioni Diocesane. il sen­
so dell’Arte Cristiana e lo zelo intelligente e devoto per la conservazione
e 1’incremento dei patrimonio artistico della Chiesa.

1196

3. - A tale scopo, la Pontificia Commissione Centrale rivolge 1’azione
propria di direzione, di ispezione e dt propaganda; essa inoltre coordina ed
aiula 1'azione delle Commissioni Diocesane e Regionali, ispirandosi in
ogni cosa alie disposizioni dei Codice di Diritto Canonico o agli even·
tuali ordini dclla Santa Sede.

1197

4. - A cura dei Reverendissimi Ordinari, in ciascuna Diocesi dovranno essere quanto prima istituite - ove ancora non lo siano - delle Commissioni
diocesane, o - se sembra meglio - regionali per 1’Arte Sacra, coi medesimo
scopo dclla Commissione Centrale Esse saranno come 1’organo delTattività episcopale in questo nobilissimo campo c faranno capo, per tutte le incombcnzc opportune, alia Pontificia Commissione Centrale.
Sara quindi particolar compito di queste Commissioni locali di procurare:
a) la compilazione degli inventari degli oggetti d’artc;
b) la formazione e 1’ordinamento dei Musei diocesani;
c) 1’csame dei disegni dei nuovi edifizi, ampiamenti, decorazioni, restauri, ecc.;
d) il promuovere, mediante libri, confcrenze, lezioni, ecc., il gusto c Ia
cultura nclla dioccsi o nella regione, massime in quelle persone che per
fuflicio, come i Fabbricieri, per le condizioni di fortuna o per altre qualità personali possono più utilmentc concorrcre alia buona causa
dclfartc religiosa, e il procurare con opportuni espedienti (per es. Società degli Amici dell/Vrte) di raccogliere, anche per mezzo di tenui offerte,
i mezz.i necessari per supplire alie insufficienti entrate rimaste alie Chiese
320

PIUS XI

5. - Queste Commissioni diocesane o regionali, sono le naturali corri- 1198
spondenti della Pontificia Commissione Centrale, alia quale quindi riferiranno ogni anno sull’opera da loro svolta e sui risultati ottcnuti. Comunicheranno anzitutto copia degli inventari; e ad essa si rivolgeranno
per consultarsi circa le opere più importanti, nei dubbi c nolle difficoltà
più gravi occorrenti.
Queste nuove disposizioni dclla Santa Sede in materia d'Arte Cristiana 1199
sono dirette al nobilissimo scopo di continuare nella Chiesa, specialmentein Italia, quella magnifica tradizione di favore c protezione che essa ha
sempre accordato alie arti belle.
In questa nobile ed ardua missione essa fa tuttavia appello c conlida largamente nell’opera dell’intiero Episcopate Italiano; affinché, mediante
la coscienziosa esecuzione delle norme sopra indicate, anche ai di nostri
sulla fronte della Chiesa continui a brillare sempre più fulgida quell’aureola gloriosa di cui il suo divin Fondatore la voile ricinta, allorché la fece
madré ed ispiratricc munifica di quell’arte « che di Dio c nepote ».

PONTIF COMM CENTRALIS PRO ARTE SACRA IN ITALIA CONSTITUITUR

De celebrationibus
post Beatificationes vel Canonizationes

Instructio SRC, 25 martii 1925
EL 41 (1927) 99-101; SRC 4394; ME 39 (1927) 69-71

1200 [99] I. In solemniis, sive triduanis sive octiduanis, quae in honorem ali­
cuius Sancti vel Beati celebrari permittuntur, Missae omnes de ipsa fe­
stivitate ob peculiarem celebritatem dicantur cum Gloria et Credo, et
cum Evangelio S. loannis in fine, nisi legendum sit aliud Evangelium
iuxta Rubricas.
1201 II. Missa solemnis seu cantata, ubi altera Missa de Officio currenti cele­
bretur, dicatur cum unica Oratione; secus liant tantummodo Comme­
morationes de Duplici secundae classis et omnes aliae quae in Duplici­
bus primae classis permittuntur. Missae vero lectae dicantur cum
omnibus Commemorationibus occurrentibus, sed Orationibus de tem­
pore [100] et Collectis exclusis. Quoad Praefationem serventur Rubricae
Missalis ac Decreta.

1202 III. Missam cantatam impediunt tantum Duplicia primae classis, eius
demque classis Dominicae, nec non Feriae, Vigiliae et Octavae privi·
legiatae, quae praefata Duplicia excludant. Missas vero lectas impediunt
etiam Duplicia secundae classis, et eiusdem classis Dominicae, nec non
Feriae, Vigiliae atque Octavae quae eiusmodi Duplicia primae et secun­
dae classis item excludant In his autem casibus impedimenti, Missae di­
cendae sunt de occurrente Festo, vel Dominica, aliisve diebus ut supra
privilegiatis, prouti ritus diei postulat, cum Commemoratione de Sancto
vel Beato, et quidem sub unica conclusione cum prima Oratione. I lacc
tamen Commemoratio omittatur, si occurrat Duplex primae classis Do­
mini primarium universalis Ecclesiae, praeterquam Feriae II et III Pa­
schalis et Pentecostes, in quibus ea permittitur.
1203 IV. In Ecclesiis, ubi adest onus celebrandi Missam quamlibet Convcntualem, eiusmodi Missa nunquam omittenda erit.

1204 V Si Pontificalia Missarum de Sancto vel Beato ad thronum fiant, haud
Tertia canenda erit, Episcopo paramenta sumente, sed 1 lora Nona: quae
322

PIUS XI

illC*

■ X» ..

.' ■ -

—

. j

-n-

tamen Hora de ipso Sancto vel Beato semper erit, caque ad implendam
divini Officii obligationem, substitui non poterit I lorae de die currenti.
VI. Quamvis Missae omnes, vel privatae tantum, impediri possint, sem­
per nihilominus secundas Vesperas de Sancto vel Beato solemniores fa­
cere licebit absque ulla Commemoratione, quae Vesperae tamen de no­
vo Sancto vel Beato pro satisfactione inservire non poterunt.

1205

[101] VII. Aliae functiones ecclesiasticae, praeter recensitas, de Ordi­
narii consensu, semper habere locum poterunt, uti Homilia inter Missa­
rum solemnia, vel vespere Oratio panegyrica, analogae in honorem
Sancti vel Beati fundendae preces, et maxime solemnis cum Venerabili
Benedictio. Postremo vero tridui vel octidui dic I lymnus Te Deum cum
Versiculis Benedicamus Patrem..., Benedictus es..., Domine, exaudi..., Do­
minus vobiscum. et Oratione Deus, cuius misericordiae... cum sua con­
clusione numquam omittetur ante Tantum ergo... et Oratione de Ssmo
Sacramento.

1206

VIII. Ad venerationem autem et pietatem in novensiles Sanctos vel Bea­
tos impensius fovendam, Sanctitas Sua, thesauros Ecclesiae aperiens,
omnibus ct singulis utriusque sexus Christifidelibus qui vere poenitentes,
confessi ac Sacra Synaxi refecti, ecclesias vel oratoria publica, in quibus
praedicta triduana vel octiduana solemnia peragentur, visitaverint, ibique iuxta mentem eiusdem Sanctitatis Suae per aliquod temporis spa­
tium pias ad Deum preces fuderint, indulgentiam plenariam in forma
Ecclesiae consueta, semel lucrandam, applicabilem quoque animabus
igne piaculari detentis benigne concedit: iis vero qui, corde saltem con­
trito, durante tempore enunciato, ipsas ecclesias vel oratoria publica in­
viserint, atque in eis ut supra oraverint, indulgentiam partialem centum
dierum semel unoquoque die acquirendam, applicabilem pari modo
animabus in purgatorio existentibus, indulge!.

1207

DE CELEBRA TIONIBUS POS T BEA TIFICA TIONES VEL CANONIZA TIONES

323

9

Editio typica Ritualis Romani

Decretum SRC, 10 iunii 1925
AAS 17 (1925) 326; ME 37 (1925) 200

Pauli VI Pontificis Maximi iussu editum aliorum
Pontificum cura recognitum, atque auctoritate SS.mi D.N. Pii Papae XI
ad normam Codicis luris Canonici accomodatum. Romae, Typis
Polyglottis Vaticanis 1925.
R1TUALE ROMANUM

1208 [326] Hanc Ritualis Romani Vaticanam editionem, diligenter revisam,
emendatam et auctam ad normam Codicis iuris canonici, Rubricarum
Missalis Romani atque Decretorum Apostolicae Sedis, Sanctissimus
Dominus noster Pius Papa XI, referente infrascripto Cardinali Sacrae
Rituum Congregationi Praefecto, ratam habuit et approbavit, atque uti
typicam habendam esse decrevit, cui futurae editiones eiusdem Ritualis
Romani conformandae erunt. Contrariis non obstantibus quibuscumque.

324

PIUS XI

10

De patrinis Baptismatis

Instructio S. Congr. de disciplina Sacramentorum, 25 novembres 1925
MS 18 (1926) 43-47; EL 40 (1926) 90-95; ME 38 (1926) 82-86

[43] Die 8 octobris 1924 Revmus Archiepiscopus Ultraiectensis preces,
quae sequuntur, huic Sacrae Congregationi porrexit:

1209

Beatissime Pater, Archiepiscopus Ultraiectensis, ad pedes Sanctitatis
Vestrae provolutus, humiliter petit solutionem dubiorum quae hisce ex­
ponuntur:
Ex can. 765, 5° C.I.C. ut quis sit baptismi patrinus, oportet baptizandum
in actu baptismi per se vel per procuratorem physice teneat aut tangat, vel
statim levet, seu suscipiat de sacro fonte, aut de manibus baptizantis; et ex
can. 768 patrinus cum baptizato contrahit spiritualem cognationem, quae
quidem ex can. 1079 matrimonium irritat. lam vero, uti apud nos moris
est, qui patrinum agere vult, nemini mandatum confert expressum, sed, ni­
sifer se officio illo perfungatur patrinus, baptizans vel baptizandi parentes
aliam personam invitant, ut pro patrino absente agat.
Hinc sequentia dubia solvenda proponuntur:
1 an ex tali agendi modo patrinus absens contrahat cognationem spiritua­
lem, et inde exoriatur impedimentum canonis 1079; et si negative:
II. quidnam a patrino faciendum sit ut agere valeat per procuratorem; nimirum
a) an debeat conferre determinatae personae mandatum speciale;
b) an vero sufficiat, ut edat, sive scripto sive voce, mandatum generale pro
persona per parentes vel per baptizantem determinanda; tmmo
c) an sufficiat mandatum generale praesumptum pro quavis persona.

1210

Hisce dubiis Emi Patres in plenario Conventu diei 24 iulii 1925 respon­
derunt:
«Ad I. Si patrinus, agnoscens huiusmodi consuetudinem, eidem sese
conformare intendat,, et aliunde patrinus ipse esse possit ad normam
can. 765, Affirmative ».
«Ad II. provisum in I. Attamen praedicta consuetudo est reprobanda:
i quia indubitanter constare debet patrinum in facie Ecclesiae pro-

1211

DE PA TRINIS BAPTISMA TIS

325

-

priurn [44] munus suscepisse, quod per dictam consuetudinem manet
incertum et acquivocum;
2° quia patnnus suum munus suscipere debet cum plena notitia et con­
scientia inde exorientis obligationis ad mentem can. 769, quod excludere
videtur praefata consuetudo, quippe quae redigit patrini officium ad
quemdam inanem ritum;
3° quia ex tali recepto more facultas iere demitur parocho conditiones
explorandi, quae a can. 765 et 766 requiruntur, ut quis valide et licite
patrini munus suscipiat ».
« Hisce prae oculis habitis, Instructio pro Rmis Ordinariis locorum fiat ».

INSTRUCTIO

1212 Ex responsionibus datis ad proposita dubia, colligitur quae Emorum ac
Revmorum PP. Cardinalium hac in re mens fuerit.
Equidem in spirituali hominis regeneratione, quae fit per baptismum, ex
vetustissimo Ecclesiae more patrini adhibentur, qui a sacrarum rerum
scriptoribus susceptores, vel sponsores, seu fideitissores sunt appellati, horumque mentio primis religionis christianae saeculis iam habetur, ut pe­
nes Tertullianum, De baptismo, cap. 18. Cum enim ex baptismo vita
spiritualis incipiat et confirmatione perficiatur, Ecclesia iam e remotiore
aetate baptizantem vel confirmantem nec non patrinum et matrinam
habuit tamquam parentes spirituales baptizati vel confirmati; unde no­
men patrini et matrinae. Qua ex spirituali cognatione consequens fuit
processu temporis, ut inductum sit impedimentum matrimonium diri­
mens; idque religiose excepit lex lustinianca (1. 26 Cod. V, 4), hanc red­
dens rationem: « quum nihil aliud sic inducere potest paternam affectio­
nem et iustam nuptiarum prohibitionem, quam huiusmodi nexus per
quem, Deo mediante, animae eorum copulatae sunt ». Et ex hodierni
nostri Codicis praescripto vi cc. 768, 797, cognationis spiritualis institu­
tum in sua substantia perseverat immutatum; verum hodie mutatur cius
effectus, quia cognatio tantum quae ex baptismo oritur impedimentum
secumfert dirimens matrimonium (c. 1079), idemque arctioribus limiti­
bus constrictum.
1213 Porro Ecclesia, pro diversa temporum conditione, impedimentum ob
spiritualem cognationem constitutum, diversis limitibus constringere
duxit nihilominus Decretales RR. Pontificum, instructiones a Conciliis
et a Sacris Congregationibus editae, id unum constanter docent, nempe
stuf45jdium, quo Ecclesia semper curavit, ut patrinorum munus sancte
suscipiatur, eorumdemque obligationes fidelitur expleantur.
Compertum est enim quam arctis vinculis et officiis patrini ac filioli inter
se devinciantur. Ait Nicolaus Papa: « Ita diligere debet homo eum qui se
326

PIUS XI

suscepit de sacro fonte, sicut patrem » (c. 1, C. XXX, q. 3) Ac veteres
sacri canones obligationes patrinorum ita diserte describunt: « Vos ante
omnia, tam mulieres quam viros, qui filios in baptismo suscepistis, mo­
neo, ut vos cognoscatis fideiussores apud Deum exstitisse pro illis, quos
visi estis de sacro fonte suscipere. Ideo semper eos admonete, ut castita­
tem custodiant, iustitiam diligant, caritatem teneant. Ante omnia symbo­
lum et Orationem Dominicam et vos ipsi tenete, et illis, quos excepistis,
ostendite » (c. 105, D. IV, De consecr.).

Ecclesia nempe indesinenter monuit patrinos atque edixit eosdem teneri 1214
ad religiosam filioli institutionem, ut S.C.S.O. explicavit die 9 dec. 1745, ad
Mission. Aegypti, ex origine et natura patrinatus, simul referens doctrinam
D. Thomae: « Spiritualis regeneratio quae fit per baptismum, quodam­
modo similis est generationi carnali: et quemadmodum in generatione
carnali parvulus nuper natus indiget nutrice et paedagogo, ita quoque in
regeneratione spirituali oportet ut aliquis sit, qui fungatur rice nutricis
et paedagogi, filium suum spiritualem instruendo in iis quae pertinent ad
fidem et vitam christianam » (5. Th., p. Ill, quaest. 67, art. 7). Item in
aliis Instructionibus eiusdem S.C., ut mense ianuario 1763, ad Praef. mission.
Tripol.; ac die 15 sept. 1869, ad Administratorem Apost. Perthen.

Et quemadmodum Catechismus Concilii Tridentini districte commone- 1215
facit: « Universe susceptores semper cogitent se hac potissimum lege ob­
strictos esse » (part. II, cap. II, η. 28), ita Codex iuris canonici gravissi­
mis verbis de obligationibus patrinorum quoad baptismum praecipit:
«Patrinorum est, ex suscepto munere, spiritualem filium perpetuo sibi
commendatum habere, atque in iis quae ad christianae vitae institutio­
nem spectant, curare diligenter ut ille talem in tota vita se praebeat,
qualem futurum esse sollemni caerimonia spoponderunt » (can. 769)
Atque in Rituali Romano, nuper ad normam Codicis accommodato, iis­
dem verbis officia patrinorum inculcantur (De patnnis, n. 38, tit II, c. I).
Quod autem ad confirmationem spectat, in Pontificali Romano ita edici­
tur: « Pontifex patrino et matrinae annuntiat quod instruant filium suum
bonis moribus, quod fugiat mala ct faciat bona, et doceant eum Credo in
Deum, et Pater noster, et Ave Mana, quoniam ad hoc sunt obligati » (tit.
De confirmandis). Et Codex iuris canonici, can. 797: « Pat ri nus obli­
gatione tenetur confirmatum perpetuo sibi commendatum habendi eiusque christianam educationem curandi ».
[46] Quapropter semper Ecclesia prohibuit ne ad patrini munus admit- 121
tantur, qui eius obligationes implere fideliter nolint, aut sedulo non
possint, ct Codex iuris canonici conditiones distincte enumeravit ad
munus illud licite suscipiendum requisitas, scii, pro baptismo can 765 et
766 quae item recoluntur in Rituali Rom., 1. c., nn 35-36; ac pro confir­
matione can. 795 ct 796.
DE PA TRINIS BAP TISMA TIS

327

1217 Quod vero ad quaestiones propositas a R.P.D. Archiepiscopo Ultraiecten. attinet, etiam Synodus prov. Ultraiectensis anno 1865 habita,
vehementer conquerebatur quod nimis leviter et negligenter patrini mu­
nus susciperetur et perageretur, ita argues: « Hoc officium nimium ne­
gligenter habetur nostris diebus, deque eo vix cogitant sive ii quibus pa­
trini inducendi cura est, sive iis qui sanctam hanc curationem in se
suscipiunt». Et Catechismus Concilii Tridentini graviter ita hunc mo­
rem reprehendit: « Hoc munus adeo negligenter in Ecclesia tractatur, ut
nudum tantum huius functionis nomen relictum sit, quid autem sancti in
eo contineatur, ne suspicari quidem homines videantur » (1. c., n. 28). Qut
contemptus ecclesiasticae disciplinae hodierno tempore eo magis est de­
plorandus, quo gravior urget necessitas christianae fidelium institutionis.
Quamobrem Emi Patres Cardinales Sacrae huius Congregationis de
disciplina Sacramentorum, cum ad proposita dubia responderint, ex
relata agendi ratione cognationem spiritualem contrahi, ut supra
scriptum est, acriter insimul improbarunt expositam consuetudinem,
et rationes ad rem spectantes in vulgus edi iusserunt, Instructione sci­
licet adiecta, ut nempe gravitas muneris patrini et obligationum cius
fidelibus sedulo explicetur, ab iisque intimius cognoscatur, cum prae­
sertim Codex leges de patrinis in baptismo diserte tulerit, lib. III
part. I, tit. I, cap. IV, quae in Rituali Romano denuo recensentur, et
pro confirmatione, tit. II. cap. IV.
1218 Etenim prouti nemo a parocho proprio est admittendus ad patrini mu­
nus, qui conditionibus ad validam aut licitam huius muneris susceptio­
nem requisitis non praestat, ita quoties in sacramenti collatione quis pa­
trini partes expleat non suo nomine, sed alterius certae et determinatae
personae nomine eiusque mandato, huiusmodi mandatum seu mandan­
tis voluntas legitime probetur oportet, videlicet per idoneos testes aut
per scriptum ac legitimum documentum, nisi aliunde intentio mandantis
sit certo et indubitanter parocho proprio baptizandi vel confirmandi
explorata, adeo ut parochus investigare queat an designatus patrinus
polleat qualitatibus iure requisitis, atque in libris, ubi ad tramitem ss.
canonum est notanda sacramenti collatio, inscribatur nomen tum procu­
ratoris tum mandantis, qui se quidem patrini munus cum huius legalibus
effectibus suscepisse scire debet. Hisce praecipue de rationibus hic Sa­
cer Ordo reprobandam ccn[47]suit consuetudinem quae, etsi recte ob­
servetur, mandatum dumtaxat generaliter praesumptum continet.
It denique animadvertendum est, nempe patrinorum munus suapte na­
tura ad laicos pertinere; quare in Catechismo Tridentino, 1. c., n. 26,
praecipitur, accurate a pastoribus et a sacris concionatoribus efficien­
dum esse, ut fideles intelligant quae potissimum ad illud rite explendum
sint necessaria. Prae primis explicare oportet quae causa fuerit cur pa­
trini adhibeantur, quaeque sint partes eorum, quidque ab illis exigatur;
328

PIUS XI

____

quae maxime in ipsa sacramenti collatione opus est explanari, tum fide­
libus omnibus, tum illis praecipue qui hoc munus suscipiunt.
Illud peculiariter est valde inculcandum, patrinorum esse, ex fideiussoris 1219
munere suscepto, spiritualis filii christianam institutionem curare (cc.
769, 797, 1335), cumque perpetuo sibi commendatum habere; unde
eruitur quantum dedeceat ut, qui se alterius paedagogum et custodem
professus est, illum deserat, quem semel in fidem et clientelam suam re­
cepit, donec illum opera et praesidio suo egere intellexerit (Calcch
Trtd., cod. 1., n. 28). Quod instantius nostris temporibus urgendum est,
quibus fides et boni mores magis periclitantur, cum ipsi quandoque pa­
rentes, gravium officiorum obliti, christianae liberorum educationi haud
sedulo incumbant; proindeque patrinorum opera diligentius est impen­
denda « ne a munere, cuius nomen et signum retinetur moribus, obser­
vantia cxulct christianae caritatis, quae illud instituit ct commendat »
(Ex Cone. Prov. Pragen., a. 1860).

Quae dum recoluntur gravissima documenta, adnotare praestat quod 1220
tam nobilis, excellens et efficax visa est Ecclesiae huiusmodi institutio de
patrinis, ut passim in civilibus nationibus inducti sint patrinatus seu pa­
tronatus, veluti pro pueris, qui scholis incumbant, aut e scholis disces­
serint; uno verbo, pro omnibus fere huiusmodi necessitatibus, quibus
parentes aut ipsi civiles magistratus haud satis prospicere valeant; sed
cum fides christiana frigescat, hodie despicitur vel parvi fit sanctus pa­
trinatus ab Ecclesia iam pridem institutus, et ex adverso studiose datur
opera laicis institutionibus. At hoc incommodum tam grave tamque
probrosum pro christianis viris e medio penitus tollendum est, et menti
sanctae matris Ecclesiae obsequendum cum id in salutem quoque ipsius
consortii civilis vertat.

DE PA TRINIS BAPTISMA TIS

329

i

11
De forma paramentorum non mutanda

Decretum SRC, 9 decembris 1925

AAS 18 (1926) 58-59; SRC 4398; EL 40 (1926) 54-56; DP I, 56

1221 [58] An in conficiendis et adhibendis paramentis pro Missae sacrificio
sacrisque functionibus liceat recedere ab usu in Ecclesia Romana recep­
to, aliumque modum et formam etiam antiquam inducere?
R Recedere non licere, inconsulta Apostolica Sede, iuxta decretum seu
litteras circulares SRC, ad R.mos Ordinarios datas, 21 aug. 1863.

»

1222 En harum litterarum exemplum:
R. me Domine uti Frater,
Quum, renunciantibus nonnullis R.mis Episcopis aliisque Ecclesiasticis
et laicis viris, Sanctam Sedem non lateret quasdam in Anglia, Galliis,
Germania et Belgio dioeceses immutasse formam sacrarum vestium,
quae in celebratione sacrosancti Missae Sacrificii adhibentur, casque ad
stylum quem dicunt gothicum elegantiori quidem opere conformasse;
S. Congregatio legitimis pro tuendis Ritibus praeposita super huiusmodi
mutatione accuratum examen instituere haud praetermisit.
Ex hoc porro examine, quamvis eadem S. Congregatio probe nosceret
sacras illas vestes stylum gothicum praeseferentes praecipue saeculis
XIII, XIV et XV obtinuisse aeque tamen animadvertit Ecclesiam Roma­
nam aliasque latini ritus per orbem Ecclesias, Sede Apostolica minime
reclamante, a saec. XVI, nempe ab ipsa propemodum Concilii Tridcntini aetate, usque ad nostra haec tempora illarum reliquisse usum; simulque, f59j eadem perdurante disciplina necnon Sancta Sede inconsulta,
nihil innovari posse censuit, ut pluries Summi Pontifices in suis edocue­
re Constitutionibus, sapienter monentes mutationes istas, utpotc proba­
to Ecclesiae mori contrarias, saepe perturbationes producere posse, et
fidelium animos in admirationem inducere. Sed quoniam S.R.C. arbitra­
tur alicuius ponderis esse posse rationes, quae praesentem immutatio­
nem persuaserunt, audito SS.D.N. Pii Pp. IX oraculo, verbis amantissimis invitare censuit rVnplitudinem tuam, ut, quatenus in Tua dioecesi
huiusmodi immutationes locum habuerint, rationes ipsas exponere velis,
quae illis causam dederunt.
330

PIUS XI

Efficacitas annuae
celebrationis sacrorum mysteriorum

Ex Litt, cncycl. « Quas primas » Pii XI, de festo D.N.I.C. Regis consti­
tuendo, 11 decembris 1925

A/\S 17 (1925)593-608; EL 39 (1925) 415-427; DP I, 57-59
[598] Qua ex communi sacrorum Librorum doctrina sequi profecto 1223
oportuit, ut catholica Ecclesia, quae est Christi regnum in terris, ad om­
nes homines terrasque universas utique producendum, Auctorem Con­
ditoremque suum, per annuum sacrae liturgiae orbem, Regem et Domi­
num et Regem regum, multiplicato venerationis officio, consalutaret.
Istas sane honoris significationes, unum idemque per mirificam vocum
varietatem sonantes, ut in veteri psallendi ratione atque in antiquis Sacramentariis adhibuit, sic in publicis divinae maiestati precibus cotidie
admovendis, inque immolanda immaculata hostia, in praesenti adhibet;
in hac vero laudatione Christi Regis perpetua pulcherrimus nostrorum et
orientalium rituum concentus facile deprehenditur, ut etiam hoc in ge­
nere valeat illud: Legem credendi lex statuit supplicandi [...].

[605] lamvcro, quo optatissimae eiusmodi utilitates uberius percipiantur 1224
et in societate christiana stabilius insideant, cum regiae Salvatoris nostri
dignitatis cognitionem disseminari quam latissime oporteat, ad rem nihil
magis proluturum videtur, quam si dies festus Christi Regis proprius ac
peculiaris instituatur. Etenim in populo rebus fidei imbuendo per cas­
que ad interiora vitae gaudia evehendo longe plus habent efficacitatis
annuae sacrorum mysteriorum celebritates quam quaelibet vel gravissi­
ma ecclesiastici magisterii documenta; siquidem haec in pauciores eruditioresque viros plerumque cadunt, illae universos fideles percellunt ac
docent; haec semel, illae quotannis atque perpetuo, ut ita dicamus, lo­
quuntur; haec mentes potissimum, illae et mentes et animos, hominem
scilicet totum, salutariter afficiunt. Sane, cum homo animo et corpore
constet, debet is exterioribus dierum festorum sollemnibus ita commo­
veri atque excitari, ut divinas doctrinas per sacrorum varietatem pulchri­
tudinemque rituum copiosius imbibat, et, in sucum ac sanguinem con­
versas, sibi ad proficiendum in spirituali vita servire iubcat.
EFFICACITAS ANNUAE CELEBRATIONIS SACRORUM MYSTERIORUM

331

1225 Est, ceteroquin, litterarum monumentis proditum, celebritates eiusmodi,
decursu saeculorum, tum, aliam ex alia, inductas esse, cum id christianae
plebis necessitas utilitasve postulare visa est: nempe cum debuit populus
aut in communi roborari discrimine aut ab serpentibus haeresum erroribus
muniri aut ad recolendum maiore cum studio pietatis aliquod fidei myste­
rium beneficiumque divinae bonitatis permoveri acrius atque incendi. Ita­
que, inde a prioribus reparatae salutis aetatibus, cum christiani acerbissime
vexarentur, [604] coepti sunt sacris ritibus Martyres commemorari, ut sol­
lemnitatem martyrum - teste Augustino - exhortationes essent martyrio­
rum? qui autem sanctis Confessoribus, Virginibus ac Viduis delati postea
sunt liturgici honores, ad exacuenda in christifidelibus virtutum studia, vel
quietis temporibus necessaria, mirifice ii valuerunt. At potissimum quae in
Beatissimae Virginis honorem institutae sunt festorum celebritates, effecere
illae quidem, ut populus christianus non modo Dei Genetricem, praesentissimamque Patronam, religiosius coleret, sed etiam Matrem sibi a Red­
emptore quasi testamento relictam amaret ardentius. In beneficiis vero a
publico legitimoque Deiparae et sanctorum caelitum cultu profectis non
postremo illud loco numerandum, quod haeresum errorumque luem Ec­
clesia a se nullo non tempore depulit invicta. Atque hoc in genere Dei providentissimi consilium admiremur, qui, cum ex ipso malo bonum elicere
soleat, passus identidem est aut fidem pietatemque popularium remittere
aut falsas doctrinas veritati catholicae insidiari, eo tamen exitu, ut haec
novo quodam splendore coluccret, illa autem e veterno experrecta ad
maiora ac sanctiora contenderet. Nec dissimilem profecto duxere ortum
nec fructus peperere dissimiles quas in annuum liturgiac cursum recepta
sunt, minus remotis aetatibus, sollemnia; ut, cum Augusti Sacramenti reve­
rentia et cultus deferbuisset, institutum Corporis Christi festum, ita
peragendum, ut magnificus pomparum apparatus et supplicationes in octo
dies productae populos ad Dominum publice adorandum revocarent; ut
Sacratissimi Cordis lesu celebritas tum inducta, cum, lansenistarum tristi­
tia ac morosa severitate debilitati atque abiccti, animi hominum frigerent
penitus et a Dei caritate fiduciaque salutis absterrerentur [...].
1226 [608] In diem (vero) dominicum idcirco indiximus, ut divino Regi non
modo clerus litando ac psallendo officia praestaret sua, sed etiam po­
pulus, ab usitatis occupationibus vacuus, in spiritu sanctae laetitiae,
obedientiac servitutisque suae praeclarum Christo testimonium daret.
Visus autem est ad celebrationem longe aptior, quam reliqui, postremus
mensis Octobris dominicus dies, quo fere cursus anni liturgici clauditur;
ita enim Iit. ut vitae lesu Christi mysteria ante per annum commemorata
sacris Christi Regis sollemnibus veluti absolvantur et cumulentur, et, an­
te quam Omnium Sanctorum gloriam celebremus, Illius praedicetur afferaturque gloria, qui in omnibus Sanctis et electis triumphat.
1 Sermo 47, de Sanctit
332

PIUS XI

Constituitur Pont. Commissio
sacrae Archaeologiae et
Pont. Institutum Archaeologiae christianae

Motu proprio Pii XI, 11 decembris 1925

A/XS 17 (1925) 619-624; cf. EL 40 (1926) 42-48; ME 38 (1926) 65-70

[619] I primitivi ccmeteri di Roma cristiana con le criptc e le tombe dei 1227
Papi e dei Martiri e i santuari eretti su quei gloriosi sepolcri, le basiliche
lioritc entro le mura deli’Urbe nell’eta della pace, con i loro grandiosi
musaici, la serie innumerevole delle iscrizioni, le pitturc e le sculture, la
suppellettile cemeteriale e liturgies, costituiscono per la santa Chiesa
Romana un sacro patrimonio di pregio e di importanza senza pari. Sono,
invero, codesti, testimoni altrettanto venerandi che autentici della fede e
della vita religiosa dell’antichità ed insieme fonti di primissimo ordine
per lo studio delle istituzioni c della cultura cristiana, lin dai tempi più
prossimi agli apostolici.
Percio, se i Romani Pontefici riguardarono sempre come loro stretto 1228
doverc la tutela e la custodia di tutto questo sacro patrimonio, negli ul­
timi tempi intensificarono le loro sollecitudini segnatamente per quella
die, a buon diritto, se ne stima la parte più preziosa, cioc i cemeteri sotterranei, comunementc appellati Cataconibe.
Dotati di uno speciale carattere di religione e di santità, derivante dagli in- 1229
segnamenti e precetti della lede cristiana, inviolabilmente tutelati dalle
stesse leggi civili dcU’Impero, i cemeteri nei sccoli delle persecuzioni furono retti e governati dalla Chiesa, e dai Papi affidati per l’amministrazione
ai preti e ai diaconi, riconoscendosi dai Cesari pagani la proprietà di quelli,
non nei singoli fedeli, ma nella Chiesa medesima, rappresentata dai Vesco
vo; dominio proclamato poi, neU’awento della pace cristiana, e riconosciuto solennemente ai Romani Pontefici, come ogni altro ecclesiastico posses­
so, da Costantino il Grande c dai suoi successori.

Quando, dopo il tempestoso succedersi delle invasioni barbariche, i Papi si 1230
videro costrctti a spogliare le necropoli suburbane dei più cari tesori, trasicrendo all’ombra sicura delle basiliche intramurane le rcliquie dei loro
CONSTITUITUR PONI COMMISSIO SACRAE ARCHAEOLOGIAE

333

prodecessori e dei Martin’, non per questo abbandonarono la cura di qua
luoghi venerati, ma per molto tempo ancora si adoperarono a restaurarli e
a mantcneme aperti gli accessi alla pietà dci fcdeli. Ed il culto per i sacn
cemeteri nella Chiesa Romana non si estinse neppur quando, causa le tristi
vicendc di tempi calamitosissimi, gli aditi ne riniasero quasi tutti ostruiti;
poiché anche allora i fedeli continuarono [620] a discendcre nolle pochis·
sime cripte accessibili, per pregarc dinanzi ai vuoti sepolcri, nei quali ave·
vano riposato le spoglie degli eroi della Fede.
1231

Per le pazienti indagini di dotti e ardenti investigatori di sacre antichità,
a partire dal secolo XVI, ritrovati poi in grandissimo numero gli accessi
ai suburbani cemeteri, i Nostri predecessor! promulgarono editti e leggi
per la tutela di quoi sacri recessi e dei diritti assoluti della Chiesa su co·
desto suo sacrosanto retaggio; ed anche si ebbero, per ogni tempo ed
occasione, le prowide disposizioni dei Cardinali Vicarii di quest’Alma
Città; venendosi a formare cost, riguardo a tali monumenti, un’ampia,
speciale e importantissima legislazione.

1232

Mosso da esempi si illustri, e all’intento di secondare il risorgente fervo­
re di studi più severi delle cristianc antichità, suscitato per merito dei p.
Giuseppe Marchi, della Compagnie di Gesù, e più ancora di Giovanni
Battista De Rossi - che dovcva poi a ragione essore onorato del titolo di
Principe degli archeologi cristiani -, il Sommo Pontcfice Pio IX Nostro
predecessore di v.m. istitui, fin dal 6 gennaio 1852, una speciale Cornmissione dt Archeologia Sacra, dando ad essa le facoltà necessarie per la
più efficace tutela e sorveglianza dei cemeteri e degli antichi edifici cri­
stiani di Roma c del suburbano, per la sistematica e scientifïca escavazione ed esplorazione degli stessi cemeteri, e per la conservazione c cu­
stodia di quanto dagli scavi e dai lavori si venisse ritrovando o si fosse
riportato alla luce.
Λ questo scopo, appunto, contemporaneamente alie prime grandi escavazioni e alie mcravigliose scoperte nella Roma sotterranea cristiana, dal
De Rossi genialmente intuite e preparate, si fondava il Museo Cristiano
Pio nel Palazzo Apostolico dei Laterano, - la cui istituzione fu espressamente richiesta dalla stessa Commissione quale uno dci caposaldi per
cimcntarsi alia grandiosa opera che dal Pontcfice le era stata affidata -, c
cola trovarono degna sede tanti preziosi monumenti per 1’innanzi di­
spersi e nascosti.

1233

1234

Nei primi mesi dei nostro Pontificato, poiché ricorreva il settantesimo
anniversario dalla istituzione della Commissione ed il centesimo dalla nascita del De Rossi, vero rinnovatore della scienza archeologica cristiana,
volemmo riunire presso di Noi la Commissione, che ha per capo e prési­
dente il sig. Cardinale Nostro Vicario generale, e Ci interessammo del
suo andamento, dei progresso dei lavori e dei bisogni ai quali occorrcsse
334

PIUS XI

IUT

provvedere, perché la Commissione non sia, ai nostri giorni, impari al
compito che dcve disimpegnarc.
Ci piacque ricordare allora l’attività esplicata dalla Commissione fin dal 1235
suo inizio per le varie sue attribuzioni, e quanto essa abbia bene meritato
della stessa Chiesa Romana, che dalle scoperte dei suoi cemeteri antichissimi e dei santuari dei Martiri, ha riacquistato parte notevolissima
[621] del suo più antico patrimonio, ha visto ricomporsi intere pagine
della sua storia e venire alla luce documenti e monumenti dei più alto
valorc storico per dimostrare Γantichità dei suoi dogmi, della sua fede,
delle sue venerande tradizioni.
Benché molti di tali monumenti siano eloquenti di per sé, c d’uopo rico- 1236
noscere che gli studi condotti con più severa e profonda critica dai
grandi archeologi cristiani dell’epoca recente - primo ira tutti il non mai
abbastanza lodato Giovanni Battista De Rossi - condussero, non soltantoa ritrovare nella Roma sotterranea cristiana quello che nel secolo XVI
aveva imperfettamente, ma con intuito di fode, divinato con pochi altri
l'infaticabile investigatore délie sacre romane antichità Antonio Bosio,
ma ad identificate, sulla scorta degli itinerari del Medio Evo, cemeteri,
cripte storiche e sepolcri di Martiri, a interpretare sapientemente le pitture e le sculture alia luce dcgli scritti dei Padri della Chiesa e del vicendevole confronto. Cosï, le primitive tombe dei Martiri e dei molti Nostri
gloriosi predecessori rivivono c tornano ad essere nuovamente mèta di
culto devoto e di ammirazione profonda; e i fedeli di ogni gente e di
ogni lingua, suile pareti dei sacri ipogei, nei dipinti, nci graffiti, nelle
sculture, nelle iscrizioni della più remota antichità leggono oggi, con in­
tensa commozione, non pochi di quegli articoli della Fede cattolica, apostolica, romana, che più acremcnte furono oppugnati dai novatori.

Non è, quindi, chi non veda quanto sia necessario, importante, e per Noi 1237
doveroso, sostenere, con opportune ed efficaci prowidenze, I’opera
della Nostra Commissione, affinché i vetusti monumenti della Chiesa
siano conservati nel miglior modo alio studio dei dotti, non meno che
alla vencrazione e alla ardente pietà dei fcdeli di ogni paese, che nei trascorsi quindici lustri sovvennero gencrosamente i Romani Pontefici nella
grandiosa, dispendiosissima intrapresa dei ritrovamento e della escavazionc delle romane Catacombe.
Chesc delicata e plena di responsabilità c la cura di custodire e conser- 1238
vare i monumenti già ritrovati, tra le speciali difficoltà dei luoghi, ben
più difficile e gravosa si présenta l’opéra di proseguire le esplorazioni
dclla Roma sotterranea cristiana, per mettere in luce tante altre necropoli, ancora affatto, o solo in minima parte, esplorate, c per compiere
l’escavazione dei più celebri cemeteri, che anche oggi sono noti soltanto
in alcune loro regioni, montre ne rimangono moite altre sepolte sotto ii
CONSTI TUITUR PONT COMMISSIO SACRAE ARCHAEOL OGIAE

335

T

Z 4^*

terreno e fra le rovine. E questo compito arduo è reso nel momento at·
tuale più impellente e delicato dal fatto, che attorno a Roma l’espansione
edilizia ormai si è estesa anche a lontane zone, ricche di ccmcteri insigni, i
quali perciô sono esposti a danni gravissimi e forse ad irreparabile rovina.
[622] Noi, pertanto, confermando quanto disposer© i Nostri predecessori e segnatamcnte Pio IX e Leone XIII, di v.m., circa la Commissionec
le sue mansioni riguardo ai cemeteri o Catacombe, aile basiliche e agli
antichi sacri edifici di Roma, nei quali nulla è da innovare, nulla da mo­
dificare senza sua intesa e beneplacito, abbiamo stimato utile e opportu­
no ampliare e rafforzare la Commissione stcssa con 1’attiva partecipazionc di altri competenti, che, corrispondendo da varie regioni e nazioni, le
apportino contributo prczioso di studi e mokiplichino i mezzi, perché
essa possa attuare efficacemente, in misura sempre più larga, le finalitj
per cui fu istituita.

1239 Alia Commissione, che a buon diritto e con vera compiacenza chiamiamo
Nostra, perché a Ici e aile sue cure è affidata tanta parte dei preziosissimo primitivo patrimonio della Chiesa nostra, e perché in conservatio,
tutelario, accrescerlo, essa agisce per autorità dei Romano Pontefice, nconosciamo al pari dei Nostri predecessor!, e riconfermiamo il diritto
esclusivo c collcttivo per la conscrvazione degli antichi sacri monumenti,
per la esplorazione ed escavazione dei cemeteri sotterranei e delle arec
sepolcrali aU’aperto cielo; per la determinazione e direzione assoluta di
qualunque lavoro debba o voglia in quelli praticarsi, o che possa avere
attinenza con essi, c per la prima pubblicazionc dei risultati di scavi o lavori. Essa soltanto, come viene precisato ncll’apposito Regolamento da
Noi pure approvato, puo stabilire le norme e le condizioni con cui ten­
dere accessibili e visibili al pubblico e agli studiosi i sacri cemeteri, sotto
la responsabilità di Custodi che essa nomina e riconosce e che da essa
per questo debbono dipendere, e deve indicare quali cripte, c con quali
cautele, siano da adibire per la santa liturgia.
1240 Alia Nostra Commissione, quindi, che, sola investita deU’autorità di
complete escavazioni e lavori nellc Catacombe e nelle arce ccmeteriali,
di fatto li compte diligentemente a mezzo del proprio ufficio tecnico, e
che in Nostro nome deve amministrare quanto riguarda i sacri cemeteri.
anche sottostanti o uniti a basiliche o ad altri sacri edifici governati o
immédiatamente dipendenti da speciali giurisdizioni, è pur giusto e na­
turale chc esclusivamentc convergano le oblazioni che vogliono destinat*
si a tale scopo c che occorrono ogni anno in misura sempre più larga.
Per questo, malgrado le gravi ristrettezzc economiche nelle quali Ci troviamo, tra le moite e svari ate nécessita, alie quali riteniamo compito dei
Nostro Apostolico minister© sowenire in ogni parte della terra, Noi
abbiamo creduto di annoverare anche la previdenza per le romane Cata336

PIUS XI

combe e abbiamo pur voluto contribuirvi personalmente, secondo le
Nostre iorze. Poiché è senza dubbio ottima cosa, in mezzo a tanta
preoccupazione per interessi [623] materiali, a tanto oscuramento di
nobili idee, a tanta guerra incessante, che si prétende muovere alla no­
stra Religione santissima con le armi délia critica storica, dare esca per
riaccendere nei cuori la liamma della Fede e della primitiva storia e
poesia cristiana, con Ia luce che irradia dai mistici recessi delle Catacombe dei suolo romano e di moite altre regioni della cristianità.

Per questo occorre anche dare alio studio della sacra Archeologia incoraggianienti ed aiuti nuovi, adeguati all’importanza della disciplina, ar risultati che si sono raggiunti e a quelli non minori che dobbiamo ancora
attendere; ed a cio vogliamo rivolgcre in modo particolare le Nostre cu­
re e le Nostre previdenze.

1241

E poiché accanto alia Pontificia Commissione, e più antica di essa, fiori sce la Pontificia Accadcmia Romana dt Archeologia tanto benemerita e
tanto iavorevolmente nota agit studiosi per le sue dotte pubblicazioni,
abbiamo deliberato di coordinare le due istituzioni e di aggiungervi un
Pontificio Istitnto di Archeologia Cristiana, con proprio regolamento da
Noi visto ed approvato, per indirizzare giovani volenterosi, di ogni paese
e nazione, agli studi ed alie ricerche scientifiche sopra i monumenti delle
antichità cristiane. Le tre istituzioni riunite in apposita sede, che all'uopo sarà tosto apprestata, e debitamente armonizzate, potranno agevolmente completarsi e coadiuvarsi nel fine comunc di cost alta importanza;
e gli studiosi di sacra Archeologia potranno più largamente approfittare
dell’immenso materiale che Roma offre c dei mezzi che la Commissione,
l’Accademia, l’Istituto, per le proprie relazioni scientifiche internazionali.saranno in grado di ampiamente loro somministrare.

1242

Il ricordo c la visione dei lavoro compiuto fino ad oggi dalla Pontificia
Commissione Ci dà animo a bene sperare per l’awenire, perche, nonostante le difficoltà dei tempi e delle circostanze, 1’opera deve essere intensiiicata ed allargata con orizzonti ognora più vasti. E Ci arride 1’idca,
die una intesa più intima venga a stabilirsi tra coloro, che nelle diverse
regioni d’Italia e nelle diverse parti dei mondo attendono di proposito a
studi e ricerche di sacra Archeologia; e che Roma, continuando la gloriosa
tradizione del grande De Rossi, divenga il centro di nuovi e più iecondi
studi archeologici sacri. Cio, senza dubbio, arrccherà notcvolissimo vantaggio alia scienza, non meno che alia storia viva della santa Fode nostra

1243

La Pontificia Commissione, sostenuta dalla Pont. Accademia e dalHi/r/r/to, nel portare periodicamente a pubblica conoscenza, con 1’apposita Rivista, i risultati degli scavi, c ncll’iHustrarc i cemeteri e i monumenti della
Roma sotlerranea, corrispondendo con i vari centri di cultura archeologica, potrà con maggior lena e più largo aiuto attuare le nobili linalità
CONSTITUITUR PONT COMMISSIO SACRAE ARCHAEOLOGIAE

337

che i Romani Pontcfici ebbero di mira nell’istituirla e nei so/624Jstenerla. E col lavoro intensificato c coordinate non apparirà più irraggiungibile (Ci è caro sperarlo) I’ideale di una descrizione dellOrA/i antiquus
Christianus intraweduto dai valenti archeologi die diedero vita e inizio
alia Commissione Nostra, e die, con le ricerdie pazicnti e le scoperte me·
ravigliose ndla Roma sotterranea cristiana, prepararono il materiale,
stabilirono i certi canoni, che furono potuti con successo applicare da al·
tri in varie anche lontane regioni, e particolarniente nella nobilissima
Africa Romana, per ridare alla Chicsa cattolica e alla scicnza moite altre
rarissime gemme.
1245 Confidiamo, che nella magnifica e onerosa impresa Ci assista, da ogni parte
del mondo cattolico, l'aiuto e la collaborazione efficace di quanti possono
emulate i generosi oblatori, i quali nei passati settanta anni hanno reso
possibile alia Chiesa Romana il ricupero di tanta parte dei suo antico e sa·
crosanto patrimonio nascosto nei recessi della Roma sotterranea.
Ai santi Martiri, in questo anno giubilare, affidiamo la realizzazionc dei
Nostri voti c il più largo successo dclle attivilà della Pontificia Nostra
Commissione. A loro intercessione imploriamo dal Signore la bencdizio·
ne sulla Commissione stessa, s\s\\' Accademia, sxxWlstttuto e su quanti si
adoperano c si adopreranno a loro vantaggio; su coloro che zclano e so·
stengono il culto dei Martiri nei sacri cemeteri, sugli amici tutti dellc Ca
tacombe romane

338

PIUS XI

14

Normae pro impetrandis
novis Officiis ac Missis

Decretum seu Declaratio Congr. Rituum, 20 februarii 1926
AAS 18 (1926) 93-94; EL 40 (1926) 58-59; ME 38 (1926) 176-177

[93/ Sacra Rituum Congregatio, per Apostolicae Sedis indulta, quibus
Officia et Missae, iam ex speciali privilegio pro aliquibus locis sive Insti­
tutis approbata, extendi ad alia loca seu Instituta contigerit, declarat
concessionem fieri dumtaxat Officii et Missae de respective Communi,
exceptis tantummodo Oratione et Lectionibus II Nocturni propriis, nec
non una vel tribus Missae Orationibus item propriis, quicumque sit diei
festi ritus. Contrariis non obstantibus quibuscumque.

1246

Hac vero occasione, Sacra eadem Congregatio Revmos Ordinarios dioe­
cesium et Superiores Ordinum seu Religiosarum Congregationum enixe
rogat ut, quoties ipsi ab Apostolica Sede impetrare velint nova Officia
vel Missas, corumque extensionem, prae oculis habeant normas quae in
Decreto S. R. C., n. 3926, dici 13 iulii 1896 * praescriptae sunt.

1247

* DECRETUM
QUO AD IMPETRANDA NOVA SANCTORUM OFFICIA

NOVASQUE MISSAS AB IIAC SACRA RiTUUM CONGREGATIONE,

NORMAE SEQUENDAE PRAESCRIBUNTUR

1. Exhibitae nobis petitiones Sanctos Beatosve tantummodo spectare de­
bent in Romano Martyrologio conscriptos, aut publico cultu a Sancta
Sede decreto, vel confirmato iamdiu frucntcs. At vero semper speciali
proprii Episcopi commendatione opus est: qui etiam, si exquiratur, sui
Capituli cathedralis consensum allegabit.

1248

[94] 2. Ad ceteros Sanctos Beatosve quod attinet, etsi longo iam tempo­
re publico fuerint cultu honorati, cum Officio et Missa propria, neccsse
est ut iuxta communes regulas eorum cultus ab Ecclesia comprobatus et
confirmatus sit, antequam Officium ipsum ac Missa permittatur.

1249

NORMAE PRO IMPETRANDIS NOVIS OFFICIIS AC MISSIS

339

1250 3. Postulationes ad obtinenda Officia Missasque proprias pro novis eo
rum Sanctorum sive Beatorum Festis, qui, sub alio quidem titulo, publi­
co iam fuerint cultu donati, raro admodum excipientur. Semper autem
eae rationibus omnino peculiaribus ac solidis, specialissimaque commen
datione et, si id materia ipsa exposcat, historicis documentis apprime va­
lidis fulciantur oportet.
1251 4. Ex Calendariis perpetuis vel Propriis cuiusque Dioeceseos, quae huic
Congregationi Sacris Ritibus tuendis praepositae approbanda exhiben­
tur, ii sive Sancti sive Beati expungendi sunt, quibus conditiones in § 1
recensitae desunt; novaque item Festa in § 3 indicata; quum de his singillatim ac serio agendum sit.
1252 5. Quaelibet novi Officii ac Missae postulatio Curationi Liturgicae prius
examinanda subiicietur; dein summa diligentia in conventu, cui Emus
Cardinalis Praefectus praesidet, discutienda. Cuius discussionis exitus si
postulanti faverit, postulatio exhibita, una cum allegatis et necessariis
declarationibus super peracto examine et insuper cum Rmi Promotoris
Fidei adnotationibus, typis mandabitur. Documentorum fasciculus ita
comparatus, ab uno e Cardinalibus Relatoribus, Sacrae Congregationi in
Ordinario Conventu exhibebitur.
1253 6. Si Sacra Congregatio petitioni favens annuat, illius sententia Ss.mo
Patri confirmanda subiicietur; ac tantummodo post Pontificiam confir­
mationem, Officii et Missae schema, quod exhibitum fuerat, coopérante
hymnographo Sacrae Congregationis, cura Cardinalis Ponentis et Rnii
Promotoris Fidei, recognoscetur et approbabitur.

1254 7. Extensiones Officii et Missae, alicui peculiari Ecclesiae vel Dioecesi
iam concessae, ad alias Dioeceses Ecclcsiasve, specialibus rationibus in­
niti debent. Eae vero a delectis per Nos viris sacrae Liturgiae expertis et
a Congressu supradicto, sicut primitivae postulationes, expendentur; et,
si id iste necessarium existimabit, in pleno Sacrae Congregationis Con­
ventu proponentur, antequam Pontifici comprobandae exhibeantur;
quae quidem approbatio semper necessaria est, nisi forte primitiva con­
cessio singulis petentibus facta fuerit.
1255 8. Immutationes vel additiones, quas in Officiis vel Missis iam concessis
fieri contigerit, caedem examini ac discussioni sicut extensiones, de qui­
bus in § praecedente sermo est, subiicientur.

340

PIUS XI

15

De crematione cadaverum

Instructio Congr. S. Officii, 19 iunii 1926
AAS 18 (1926) 282-283; EL 40 (1926) 253-255; ME 38 (1926) 205-206

[282] Cadaverum cremationis praxi nonnullis in regionibus, posthabitis 1256
iteratis Sedis Apostolicae in contrarium declarationibus atque ordinatio­
nibus, in dies, ut relatum est, invalescente, ne tam gravis abusus, ubi iam
obtinuit, confirmetur aliove extendatur, Suprema haec Sacra Congrega­
tio Sancti Officii muneris sui esse ducit locorum per orbem Ordinario­
rum hac super re attentionem denuo instantiusque, probante SSmo Do­
mino Nostro, excitare.
Et primo quidem, quum non pauci, etiam inter catholicos, barbarum 1257
hunc morem, nedum christianae sed et naturalis erga defunctorum cor­
pora pietatis sensui constantique Ecclesiae, inde a primis eius initiis, di­
sciplinae plane repugnantem, veluti unum e potioribus hodierni, ut
aiunt, civilis progressus scientiaeque valetudinis tuendae meritis celebra­
re non dubitent; haec eadem Sacra Congregatio christiani gregis Pasto­
res quam vehementissime hortatur ut concreditas sibi oves omnimodis
edocendas curent hoc reapse consilio a christiani nominis hostibus cada­
verum cremationem laudari ac propagari ut, animis a mortis considera­
tione speque corporum resurrectionis paulatim aversis, matérialisme
sternatur via. Quamvis igitur cadaverum crematio, quippe non absolute
mala, in extraordinariis rerum adiunctis, ex certa gravique boni publici
ratione, permitti queat et revera permittatur; communiter tamen ac velu­
ti ex regula ordinaria eidem operam vel favorem praestare, impium et
scandalosum ideoque graviter illicitum esse nemo non videt; meritoque
proinde a Summis Pontificibus pluries, novissime vero per recens editum
Codicem iuris canonici (can. 1203 § 1) reprobatam fuisse ac reprobari.
Ex quo etiam patet quod, etsi iuxta decretum dici 15 decembris 1886 1258
'Collect. P. F., n. 1665) Ecclesiae ritus et suffragia non inhibeantur
* quoties agatur de iis quorum corpora non propria ipsorum sed aliena
voluntate 1283] cremationi subiiciuntur »; quum tamen id (ut in ipso de­
creto expresse adnotatur) eatenus valere tenendum sit, quatenus per op­
portunam declarationem « cremationem non propria defuncti sed aliena
DE CREMA TIONE CADA VERUM

341

voluntate electam fuisse» scandalum efficaciter removeri queat, sicubi
specialia rerum temporumque adiuncta id sperare non sinant, funerum
ecclesiasticorum hoc quoque in casu prohibitionem integram manere
dubitari non potest.
1259 Valde autem longe a veritate abesse, evidenter, dicendi sunt qui, ex spe­
ciosa ratione quod aliquem religionis actum defunctus, dum viveret,
exercere solitus esset vel quod ultimo vitae momento pravam volunta­
tem forte retractare potuerit, licitum censent exsequias ecclesiasticas ei­
dem, praesente cadavere, de more persolvere, licet hoc postea, ex pro­
pria ipsius defuncti dispositione, sit igni tradendum. Quum enim de hac
coniectata retractatione nihil certo constare queat, nullam ipsius in foro
externo rationem haberi posse palam est.

1260 Vix vero notatu dignum videtur, omnibus hisce in casibus in quibus non
licet pro defuncto funebria ecclesiastica celebrare, ne licere quidem eius
cineres sepultura ecclesiastica donare vel quomodocumque in coemete- ·
rio benedicto asservare; sed ad praescriptum canonis 1212 in separato
loco esse reponendos. Quodsi forte civilis loci auctoritas, Ecclesiae in­
fensa, vi contrarium exigat, ne desint sacerdotes ad quos spectat, qua par
est animi fortitudine, huic apertae Ecclesiae iurium violationi obsistere,
emissaque congrua protestatione, ab omni abstineant interventu. Tum.
data occasione, praestantiam, utilitatem ac sublimem ecclesiasticae se­
pulturae significationem seu privatim seu publice praedicare ne cessent,
ut fideles, Ecclesiae intentionem apprime edocti, a cremationis impietate
deterreantur.
1261 Et quoniam, denique, haec omnia ad optatum finem, nisi viribus unitis,
haud facile erit deducere; mens est Sacrae Congregationis ut diversarum
regionum ecclesiasticarum Sacrorum Antistites, si quando res id exigat,
penes proprium Metropolitani convenientes, insimul exquirant, discu­
tiant, statuant quid ad rem magis opportunum in Domino iudicaverint;
et de consiliis hac super re simul initis deque eorum cxcquutione atque
effectu Sanctam Sedem deinde informent.

342

PIUS XI

16

Approbatio Missalis Romano-Slavonici

Decretum SRC, 9 martii 1927

AAS 19 (1927) 156; EL 41 (1927) 104

/156/ Quum nova editio Missalis Romano-Slavonici characteribus latinis 1262
impressa, studio et cura Revmi D. losephi Vajs delegati ab Episcopatu
Jugoslaviac, probante Sede Apostolica, completa sit et, revisione rite per­
acta tum ab Ulmo et Revmo D. Antonio Bauer, Archiepiscopo Zagrabiensi, de mandato ceterorum Episcoporum Regni S.H.S., tum a Revmo
D Fr. Hieronymo Mileta, Episcopo Sebcnicensi, Sacrae Rituum Con­
gregationis Consultore, corumque iudicio nihil obstet quominus /\postolicae Sedis approbationi subiiciatur, idem Archiepiscopus Zagrabiensis cetcrique Episcopi Jugoslaviac, Sanctissimum Dominum nostrum Pium
Papam XI supplicibus votis deprecati sunt, ut novam hanc editionem
Missalis Romano-Slavonici characteribus latinis concinnatam approbare
dignaretur. Sanctitas porro Sua his precibus ab infrascripto Domino
Cardinali Sacrae Congregationi Rituum Praefecto relatis benigne an­
nuens, praedictam editionem Missalis Romano-Slavonici characteribus
latinis exornatam approbavit et universo Clero lingua slavonica rite
utenti libenter induisit: servatis rubricis.

APPROBA TiO MISSAL IS ROMANO-SLAVONICI

De consecratione virginum
pro mulieribus in saeculo viventibus

Resp. ad dubium, S. Congr. de Religiosis, 25 manii 1927
AAS. 19 (1927)
ME■ 39
■
~ 138-139;
■
— ■ ■ (1927)
...... 103

1263 l Ί 38] Cum nonnulli locorum Antistites petiissent facultatem benedicen­
di et consecrationem Virginum conferendi foemiinis absque votis religio­
sis in saeculo degentibus, iuxta ritum in Pontificali Romano descriptum,
Sacra Congregatio de Religiosis, exquisito voto plurium Revmorum
Consultorum rem definiendam Emis Patribus proposuit, qui, in plenario
Coetu ad [139] Vaticanum habito die 25 Februarii 1927, re mature per­
pensa, dubio: « An expediat concedere facultatem dandi benedictionem
ct consecrationem Virginum mulieribus in saeculo viventibus » respon­
derunt: « Negative et nihil innovetur ».
Facta autem relatione SSmo Domino Nostro Pio divina Providentia
Papa XI, in audientia habita ab infrascripto Secretario, dic 1 Martii
eiusdem anni, Sanctitas Sua resolutionem Emorum Patruum approbare
ct confirmare dignata est, ct publici iuris fieri mandavit.

344

PIUS XI

18

De repraesentatione
Spiritus Sancti in forma humana

Dubium cum responsione Congr. S. Officii, 16 martii 1928
AAS 20 (1928) 103; EL 42 (1928) 197

Proposito Supremae huic Sacrae Congregationi S Officii dubio:
«An repraesentari possit Spiritus Sanctus sub forma humana sive cum
Patre ct Filio sive seorsim »
Feria IV, die 14 marin 1928
E mi ac R.mi Cardinales fidei et moribus tutandis praepositi, praehabito
RR. DD. Consultorum voto, respondendum decreverunt: Negative.
Et insequenti feria V, die 15 eiusdem mensis et anni, Ss.mus D N. D.
Pius divina Providentia Papa XI, in solita audientia R. P D. Assessori S.
Officii impertita, relatam Sibi E.morum Patrum responsionem approba­
nt, confirmavit et publicandam iussit.

DE REPRAESENTATIONE SPIRITUS SANCTI IN FORMA HUMANA

1264

19
De musica sacra restauranda

Epistola Pii XI ad Card. Caictanum Bisleti, Protectorem Consociationis
Caecilianae Italicae, occasione XIV Congressus nationalis, in commemo­
ratione nongentesimi anniversarii Guidonis de Arretio, 17 aprilis 1928
AAS20(1928) 138-139; ME 40 (1928) 140-142

1265 [138] Eruditorum virorum sententia est, Guidonem de Arretio, insigne
illud non tam Benedictini Ordinis quam Italiae atque adeo catholici
nominis decus, in Almam hanc Urbem, a decessore Nostro loanne XIX
accitum, nongentesimo ante anno concessisse. Qui, cum Romae commo­
ratus est, inventa tum sua - unde non modo veteri Ecclesiae Romanae
cantui interpretando conservandoque tantum adiumenti ac firmitatis
accessit, sed etiam veluti e fonte musicae artis incrementa prodiere Apostolicae Sedis approbatione atque auspiciis quodammodo in Latera­
no consecrasse videtur: in Laterano, inquimus, ubi iampridem Grego­
rius Magnus cantus sacros, a maioribus quasi hereditate acceptos, colle­
gerat, ordinaverat atque auxerat, semetque ipsum, etsi tot tantisque di­
stentum negotiis infirmaque valetudine plerumque laborantem, pueris
Scholae a se conditae disciplina concentuum liturgicorum conformandis
doctorem praestiterat.
1266 Saeculare quidem eventum aut silentio premi aut nullo fructu praeterire
qui possit? Neque enim multos reperias homines qui cum isto vel in cultus
divini dignitate provehenda vel in pariendis posteritati utilitatibus com­
parari queant. Probamus igitur consilium a sodalibus initum istius, quam,
dilecte fili Noster, patrocinio tuo foves, Consociationis Italicae Caecilianae
huc propediem conveniendi, ut Guidonem et eius scripta operamque
commemorent: quem quidem [139] eorum conventum numero quartum
decimum, ad celebrationem Pomposiani monachi opportunum, aliae
praeterea causae, eaedemque haud parvi momenti, facturae sunt oppor­
tuniorem. Etenim, ut libenter didicimus, hac, quotquot coiveritis, occa­
sione utemini, ut sedem ct quasi centrum Consociationis in Urbem resti­
tuatis: ex quo sequi oportere videtur, ut, novis moderatoribus Nobiscum
tecumquc propius cohaerentibus, Consociatio cotidie magis florere ac
vigere pergat, simulque sodalium actio, Episcoporum ductu, in dies facta
studiosior, illuc, quo debet, denique pertingat.
346

PIUS XI

{lue accedit, quod in iisdem coetibus eas grata recordatione prosequemini Litteras, quas s. m. decessor Noster Pius X dic 22 mensis Novem­
bris anno 1903, scilicet abhinc annis quinque ac viginti, Motu proprio
dedit: unde factum meminimus, ut Caeciliani omnes, quicquid, doctis­
simis viris scripto atque exemplo praeeuntibus, ad gregoriani instaura­
tionem cantus emendationemque musicae sacrae, non sine magno labo­
re, tentaverant, id ipsum ex insperato aut certe exspectatione celerius
/Xpostolica confirmatum viderent auctoritate. Leges quidem decessor ille
Noster hoc in genere adeo sapientes tulit ut germanum de re musica liturgica corpus iuris efficere videantur. Verum, quemadmodum haud ra­
ro accidit, tum praecipue, cum malae sunt consuetudines exstirpandae
radicitus, sicubi voluntati Pontificis rite obtemperatum est, alibi tamen
aut Piana praescripta iacuisse aut pristina denuo irrepsisse vitia bene
multi conqueruntur. Quamobrcm vestrum erit, cum conveneritis, videre
diligenter quaenam e Pianis legibus observandae supersint, quidnam ad
exquisitiorem cantus gregoriani et musicae ecclesiasticae usum propa­
gandum desideretur, quid denique agendum ut christianus populus, liturgico spiritu interius imbutus, ubi nondum assuevit, sacra communiter
concinendo participet: qui vero disputationum vestrarum cursus fuerit
atque exitus, a te, dilecte fili Noster, perlibenter audiemus. Caeterum si
in Guidonis scriptis de vitioso, qui tum erat, psallendi concinendique
more plus semel querelae moventur, putamus, in hac saeculari faustitate
rectius eius memoriam celebrari non posse, quam si illa, quae Guidoni
fuerat in votis, psalmodiae cantusque emendatio et urgeatur acrius et ad
effectum optatissimum properet.

DE MUSICA SACRA RESTAURANDA

Illi

Sacrificium Christi et sacrificium Ecclesiae

E Litt. Encycl. Pii XI « Miserentissimus Redemptor », de communi
expiatione Ss.mo Cordi lesu debita, 8 maii 1928
AAS 20 (1928) 165-178; DP I, 59

1268 [170] Semper memineri-f/7//mus oportet, totam expiationis virtutem
ab uno Christi cruento sacrificio pendere, quod sine temporis intermis­
sione in nostris altaribus incruento modo renovatur, siquidem « una eademque est Hostia, idem nunc offerens sacerdotum ministerio, qui
seipsum tunc in cruce obtulit, sola offerendi ratione diversa »;' quamobrem cum hoc augustissimo Eucharistico sacrificio ct ministrorum et aliorum
fidelium immolatio coniungi debet, ut ipsi quoque « hostias viventes,
sanctas, Deo placentes »2 sese exhibeant.
Quin immo S. Cyprianus affirmare non dubitat « sacrificium dominicum
legitima sanctificatione non celebrari, nisi oblatio et sacrificium nostrum
responderit passioni »? Quapropter nos monet Apostolus, ut... aeterni
cius [Christi] sacerdotii participes effecti, offeramus « dona ct sacrificia
pro peccatis »? Neque enim arcani huius sacerdotii ct satisfaciendi sa·
crificandique muneris participatione ii soli fruuntur, quibus Pontifex
noster Christus Jesus administris utitur ad oblationem mundam divino
Nomini ab ortu solis usque ad occasum omni loco offerendam? sed
etiam chnstianorum gens universa, ab Apostolorum Principe « genus
electum, regale sacerdotium »6 iurc appellata, debet cum pro se, tum
pro toto humano genere offerre pro peccatis,' haud aliter [172] propemodum quam sacerdos omnis ac pontifex « ex hominibus assumptus
pro hominibus constituitur in iis quae sunt ad Deum ».8
1 CONC TR1D.. scss 22, c. 2.
1 Rom 12, 1.

J Epist 65. n >81.

4H^r5,1.
5 Me/1,11.
6 I Petr 2. 9.
1 CÎ. Hfbr 5. 2.

'Hebri. I.
348

PIUS XI

De liturgia deque cantu gregoriano
et musica sacra cotidie magis provehendis

Const. Apost. « Divini cultus » Pii XI, 20 dec. 1928
AAS 21 (1929) 33-41; EL 43 (1929) 6-14; CD, 15-20; Boll. Cecil. 24
(1929) 5 ss. textus lat. et ital. cum comm.; J. KREPS, La formation hturg.
tl music. du peuple, in QLP 14 (1929) 168-97; ME 41 (1929) 97-104
fatal.)·, Periodica 18 (1929) 67-74; DP I, 60-66
________________

[}}] DIVINI CULTUS sanctitatem tuendi cum Ecclesia a Conditore Chri- 1269
sto munus acceperit, eiusdem est profecto, salva quidem Sacrificii et Sa­
cramentorum substantia, ea praecipere - caeremonias nempe, ritus,
formulas, preces, cantum - quibus ministerium illud augustum et publi­
cum optime regatur, cuius peculiare nomen est Liturgia, quasi actio sa­
cra pracccllenter. Atque res utique sacra est liturgia; per eam enim ad
Deum evehimur ipsique coniungimur, fidem nostram testamur nosque
gravissimo ei obligamur officio ob accepta beneficia et auxilia, quibus
perpetuo indigemus. Hinc intima quaedam necessitudo inter dogma et
liturgiam sacram, itemque inter cultum christianum et populi sanctifica­
tionem. Quapropter Caelestinus I fidei canonem expressum esse cense­
bat in venerandis liturgiae formulis; ait enim: « legem credendi lex statuat
supplicandi. Cum enim sanctarum plebium praesules mandata sibimet le­
ctione fungantur, apud divinam cle-[34]mentiam humani generis agunt
cautam, et tota secum Ecclesia congemiscente postulant et precantur

Quae communes supplicationes primum opus Dei, deinde officium di­
vinum appellatae, quasi debitum cotidie Deo solvendum, noctu dieque
olim fiebant, magna quidem christianorum frequentia. Ac mirum quan­
tum iam inde ab ipsa antiquitate temporum ingenuae illae cantilenae,
quae sacras preces actionemque liturgicam exornabant, ad fovendam in
populo pietatem contulerunt. Namque in veteribus praesertim basilicis,
ubi episcopus, clerus populusque divinas laudes alterne concinebant,
non parum liturgici cantus eo valuere ut plurimi ex barbaris ad christia­
num civilemque cultum, historia teste, adducerentur. In templis catholi1 Eptil adtpitmpoi Galltarum (PL 50. 535).
DE LITURGIA DEQUE CANTU GREGORIANO E7 MUSICA SACRA

349

1270

cac rei oppugnatores altius sanctorum communionis dogma didicerunt,
quamobrem Valens imperator, arianus, prae divini mysterii maiestate, a
S. Basilio peracti, stupore quodam insolito correptus, animo deficiebat;
ac Mediolani S. Ambrosius ab haereticis arguebatur se turbas liturgicis
cantibus fascinare, quibus quidem perculsus Augustinus consilium cepit
Christi fidem amplectendi. In ecclesiis deinde, ubi ex tota fere civitate
chorus ingens fiebat, opifices, aedium fabri, pictores, sculptores, litterarum
ipsi studiosi, per liturgiam ca theologicarum rerum cognitione imbueban­
tur, quae hodie ex illius aetatis mediae monumentis tantopere elucet.

1271 Ex his intelligitur cur Romani Pontifices tantam adhibuerint sollicitudi­
nem in liturgia tutanda et custodienda; et quemadmodum tam multa
erat cis cura in dogmate aptis verbis exprimendo, ita liturgiae sacrae le­
ges ordinare, tueri et ab omni adulteratione praeservare studuerint.
Itemque patet cur Sancti Patres liturgiam sacram (seu supplicandi legem)
verbis scriptisque commentati sint: et Tridentinum Concilium voluerit
eam esse christiano populo exponendam et explicandam.

1272 Quod vero ad nostra tempora attinet, Pius X, abhinc annos XXV, in
praescriptionibus illis Motu proprio promulgan-f35jdis, quae ad cantum
gregorianum et musicam sacram pertinent, hoc in primis sibi proposuit
ut scilicet christianum spiritum in populis excitaret et aleret, et sapienter
removendo quae templi sanctitudinem maiestatemque dedecerent. Et­
enim ob eam causam ad aedes sacras fideles conveniunt ut pietatem inde,
tamquam ex praecipuo fonte, hauriant, veneranda Ecclesiae mysteria ac
publicas sollcmnesque preces actuose participando. Permagni igitur in­
terest quidquid est liturgiae ornamentum normis quibusdam praeceptis
que Ecclesiae contineri, ut artes reapse, velut par est, quasi ancillae
nobilissimae divino cultui inserviant; quod quidem nedum in detrimen­
tum, in maiorem potius dignitatem splendoremque ipsarum artium quae
in sacris locis adhibentur certe cedet. Idque mirum sane in modum in
musica sacra effectum est: ubicumque enim praescriptiones illae diligen­
ter sunt in usum deductae, ibidem cum lectissimae artis venustates revi­
viscere, tum religiosi spiritus late florere coeperunt; propterea quod po­
pulus christianus, liturgico sensu altius imbutus, et eucharisticum ritum
et psalmodiam sacram et supplicationes publicas participare impensius
consuevit. Quod Nos quidem ipsi tum iucunde experti sumus, cum.
primo Pontificatus Nostri anno, ingens clericorum chorus ex omni na­
tione liturgiam sollemnem, quam in Vaticana Basilica celebravimus, gre­
goriano cantu nobilitavit.
1273 Iam vero dolendum hic est quibusdam in locis eas leges sapientissimas
plene non fuisse in usum deductas; ideoque optatos fructus inde percep­
tos non esse. Namque probe novimus vel dictitasse aliquos se eis legibus
non teneri quae tam sollemniter editae fuerant; vel nonnullos, primum
350

PIUS XI

■i

ri

quidem iisdem paruisse, sed pedetentim ei musicae generi induisisse
quod est omnino a templis arcendum; vel denique alicubi, cum praeser­
tim saccularia sollemnia in memoriam celebrarentur musicorum illu­
strium, causam inde quaesitam esse quaedam opera in templo exse­
quendi quae, quamvis praeclara, cum sacri loci et liturgiae sanctitati non
congruerent, in ecclesiis nequaquam erant adhibenda.
136] At tamen, quo clerus populusque eis legibus et praescriptionibus,
quae sancte inviolateque in Ecclesia universa servandae sunt, religiosius
parcat, nonnulla heic adiicere placet, quae nempe hoc XXV annorum
spatio experiendo didicimus. Idque eo libentius Nos facimus quod hoc
anno non solum musicae sacrae restaurationis, quam diximus, recorda­
tio, sed etiam memoria monachi illius Guidonis Arretini celebrata est;
qui, cum circiter abhinc annos nongentos, Romani Pontificis iussu, in
Urbem venisset, ingeniosum illud suum inventum protulit, quo liturgici
cantus, iam inde ab antiquitate traditi, et facilius evulgarentur, et. ad
Ecclesiae artisque ipsius utilitatem ac decus, integre servarentur in po­
sterum. In Lateranis aedibus, ubi antea S. Gregorius Magnus, monodiae
sacrae thesauro - hereditate quidem monumentoque Patrum - collecto,
digesto et aucto, Scholam illam percelebrem, ad veram liturgicorum can­
tuum interpretationem perpetuandam, tam sapienter constituerat, Guido
monachus experimentum egit mirifici sui inventi, coram romano clero ipsoque Pontifice Maximo; qui, rem eximie probando meritaque laude pro­
sequendo, hoc effecit ut eadem innovatio longe lateque paulatim propa­
garetur, atque omne musicae artis genus magnum inde caperet incrementum.

1274

Omnibus igitur Episcopis atque Ordinariis, quibus quidem, cum sint li­
turgiae custodes, de sacris artibus in ecclesiis cura esse debet, nonnulla hic
Nos commendare volumus, quasi optatis respondentes, quae ex tot musicis
congressionibus praccipueque ex recentiore conventu, Romae habito.
Nobis significarunt non pauci sacri Pastores ac studiosissimi rei huius
praecones, quos omnes merita hic laude honestamus; cademque, ut infra,
efficacioribus viis rationibusque propositis, ad effectum deduci iubemus.

1275

I. Quicumque sacerdotio initiari cupiunt, non modo in Seminariis sed
etiam in religiosorum domibus, iam inde a prima aetate cantu gregoria­
no et musica sacra imbuantur; propterea quod facilius tum ea perdi­
scunt, quae ad modulationes sonosque pertinent; et vocis vitia, si fortas­
se habeant, eradicare vel saltem [37] corrigere queunt, quibus quidem
postea adultiores aetate, mederi prorsus non possent Ab ipsis primor­
diorum scholis institutio cantus et musicae incipienda est, ac deinde in
gymnasio et lycaco continuando; ita enim qui sacros ordines suscepturi
sunt, cum iam cantus periti sensim sine sensu facti sint, in theologico­
rum studiorum curriculo, sine ullo quidem labore ac difficultate, altiore
illa disciplina institui poterunt quam verissime aestheticam dixeris mo-

1276

DE LITURGIA DEQUE CANTU GREGORIANO ET MUSICA SACRA

■

nodiae gregoriane ac musicae artis, polyphoniae atque organi, quamque
clerum pernoscere omnino decet.

1277 II Esto igitur in Seminariis ceterisque studiorum domiciliis, utrique clero
recte conformando, brevis quidem sed frequens ac paene cotidiana can­
tus gregoriani et musicae sacrae lectio vel exercitatio; quae si liturgico
spiritu peragatur, solatium potius quam onus, post severiorum discipli­
narum studium, alumnorum animis afferet. Auctior ita plcniorque utriusque cleri in liturgica musica institutio id certe elficiet ut ad dignitatem
priscam splendoremque chorale officium restituatur, quod pars est divini
cultus praecipua; itemque ut scholae et capellae musicorum, quas vocant,
ad veterem gloriam revocentur.
1278 III. Quicumque in basilicis aedibusque cathedralibus, collegiatis et conventualibus religiosorum cultum moderantur ct exercent, iidem totis vi­
ribus contendant ut rite, id est ad Ecclesiae praescripta, chorale officium
instauretur; neque id solum quod ad commune praeceptum spectat di­
vini officii peragendi digue semper, attente ac devote, sed etiam quantum
ad canendi artem attinet; in psallendo enim, ct iusta tonorum ratio cu­
randa est una cum mediis suis numeris clausulisque ad sonum exquisitis,
et congruens ad asteriscum mora, ct plena denique concordia illa in
psalmodicis versiculis hymnorumque strophis conclamandis. Quae si
egregie efficiantur, omnes rite psallentes, cum suorum animorum in ado­
rando Deo unitatem mirifice ostendant, tum, in moderata duarum chori
partium vice, sempiternam illam Seraphim laudem, qui clamabant alter
ad alterum: «Sanctus, Sanctus, Sanctus » aemulari videntur.
1279 IV. Ne quis autem in posterum faciles excusationes prae-/3#Jtcxat ut ab
officio Ecclesiae legibus parendi liberatum se existimet, ordines canoni­
corum omnes ac religiosae eaedem communitates de his rebus in statis
coetibus agant; et quemadmodum olim cantor erat scu rector chori, ita in
posterum in canonicorum ct religiosorum choris aliquis eligatur peritus,
qui cum liturgiac cantusque choralis normas in usum deducendas curet,
tum singulorum vel chori universi vitia emendet. Quo in genere praeter­
eundum non est, ex veteri constantique Ecclesiae disciplina atque ex
ipsis capitularibus constitutionibus quae adhunc vigent, quotquot ad
chorale officium tenentur, eos omnes saltem cantum gregorianum rite
pernoscere oportere. Cantus vero gregorianus, in ecclesiis omnibus
cuiusvis ordinis adhibendus, is est qui ad veterum codicum fidem resti­
tutus, ab Ecclesia in editione authentica, vaticanis typis, iam propositus est
1280 V. Capellas etiam musicorum iis omnibus ad quos spectat commendatas
hic volumus, utpote quae, decursu temporum, in antiquarum scholarum
locum suffectae, eo pacto in basilicis maioribusque templis constitutae
sint ut polyphonicam praecipue musicam ibidem efficerent. Quam quidem
ad rem, merito polyphonia sacra post gregorianum cantum altero loco
352

PIUS XI

haberi solet: ideoque vehementer Nos cupimus ut capellae huiusmodi,
quemadmodum a saeculo XIV ad saeculum XVI floruerunt, ita hodie illic
maxime renoventur ac revirescant ubi divini cultus frequentia et amplitudo
maiorem cantorum numerum exquisitioremque eorum delectum postulant.

VI. Scholae puerorum, non modo apud maiora templa et cathédrales, sed
etiam penes minores et paroecialcs aedes excitentur; pueri autem a capel­
larum magistris ad recte canendum instituantur ut ipsorum voces, iuxta
veterem Ecclesiae morem, virorum choris sese adiungant, maxime cum
in polyphonica musica, ut olim, adhibendae sint pro suprema voce, quas
unius appellari consuevit. Ex eorum numero, saeculo praesertim XVI,
polyphoniae auctores peritissimi, uti est compertum, prodiere, quos in­
teromnium facile princeps loannes ille Petrus Aloisius Praenestinus.

1281

[}9] VII. Quoniam vero didicimus tentari alicubi ut quoddam musicae
genus resumatur, sacrorum officiorum perfunctioni haud omnino con­
gruens, praesertim ob immoderatiorem instrumentorum usum, Nos
quidem hic profitemur cantum cum symphonia coniunctum nullo modo
ab Ecclesia tamquam perfectiorem musicae formam rcbusque sacris ap­
tiorem haberi; etenim magis quam instrumenta, vocem ipsam in sacris
aedibus resonare decet: vocem nempe cleri, cantorum, populi. Neque
est autem putandum incremento musicae artis Ecclesiam obsistere, quod
instrumento cuilibet humanam vocem anteponat; siquidem nullum in­
strumentum, quamvis eximium atque perfectum, in exprimendis animi
sensibus humanam vocem superare potest, tum maxime cum ipse ani­
mus ea utitur ut preces ct laudes ad omnipotentem Deum extollat.

1282

VIII. Est quidem Ecclesiae proprium musicum instrumentum a maiori­
bus traditum, organum, ut aiunt; quod, ob miram quondam granditatem
maiestatemque, dignum habitum est ut cum liturgicis ritibus conjunge­
retur, sive cantum comitando, sive, silente choro, ad praescripta, har­
monias suavissimas eliciendo. At vero in hoc etiam illa vitanda est sacri
et profani permixtio, quae causa cum labrorum qui organa conficiunt,
tum modulatorum quorundam qui novissimae musicae portentis indul­
gent, huc demum evaderet ut de ipso ad quem destinatur fine mirificum
hoc instrumentum deflecteret. Equidem ad liturgiae nonnas Nosmetipsi
optamus ut quaecumque ad organum spectant nova semper incrementa
capiant; sed temperare Nobis non possumus quin conqueramur quod,
uti olim aliis musicae formis quas merito Ecclesia prohibuit, ita hodie
novissimis sane formis lentetur ut in templum profani spiritus invehan­
tur, quas quidem formas, si gliscere inciperent, facere non posset Eccle­
sia quin omnino damnaret. Personent in templis ii tantum organi con­
centus qui maiestatem loci referant ac rituum sanctitudinem redoleant;
hoc enim pacto ars tum fabrorum in construendis organis, tum musicorum
in eisdem adhibendis, revirescet ad liturgiae sacrae efficax adiumentum.

1283

DE LITURGIA DEQUE CANTU GREGORIANO ET MUSICA SACRA

353

1284 IX. Quo autem actuosius fideles divinum cultum participent, [40] can­
tus gregorianus, in iis quae ad populum spectant, in usum populi resti­
tuatur. Ac revera pernecesse est ut fideles, non tamquam extranei vel
muti spectatores, sed penitus liturgiae pulchritudine affecti, sic caere­
moniis sacris intersint - tum etiam cum pompae seu processiones, quas
vocant, instructo cleri ac sodalitatum agmine, aguntur - ut vocem suam
sacerdotis vel scholae vocibus, ad praescriptas normas, alternent; quod
si auspicato contingat, iam non illud eveniet ut populus aut nequaquam,
aut levi quodam demissoque murmure communibus precibus, liturgica
vulgarive lingua propositis, vix respondeat.
1285 X. In hoc utriusque cleri industria desudet, praeeuntibus quidem Epi­
scopis et locorum Ordinariis, ut, per se vel per alios rei peritos, liturgicam musicamque populi institutionem curent, utpote cum doctrina Chri­
stiana coniunctam. Quod quidem facilius efficietur scholas praecipue,
pia sodalicia ceterasque consociationes liturgicis cantibus instruendo;
religiosorum autem, sororum ac piarum feminarum communitates ala­
cres sint ad hunc finem assequendum in variis institutis quae sibi ad
educandum et erudiendum concredita sunt. Itemque valde ad hanc rem
valituras esse confidimus eas societates quae in nonnullis regionibus,
ecclesiasticis auctoritatibus obsequentes, musicam sacram ad Ecclesiae
leges restaurare contendunt.
1286 XI. Ad haec omnia, quae sperantur, adipiscenda peritis magistris iisdemque frequentissimis omnino opus est. Quo in genere, Scholis et In
stitutis illis, passim per catholicum orbem conditis, debitas laudes tri­
buimus; siquidem disciplinas huiusmodi diligenter docendo, praeceptores
optimos idoneosque effingunt. Sed maxime memorare hoc loco ac dilati
dare placet Pontificiam Scholam musicae sacrae altius tradendae, quae inde
ab anno 1910 in Urbe a Pio X constituta est. I lanc Scholam, quam deinde
proximus decessor Noster Benedictus XV studiose provexit novaque sede
donavit, Nos quoque peculiari quodam lavore prosequimur, tamquam
pretiosa Nobis hereditate a duobus Pontificibus relictam, eamdemque
idcirco Ordinariis omnibus magnopere commendatam volumus.
1287 f41/ Equidem probe novimus ea omnia, quae supra mandavimus, quan­
tum studii postulant ac laboris. At vero quis ignorat quam multa opera
quamque magno artificio confecta, nullis devicti difficultatibus, maiores
nostri posteritati tradiderint, utpote qui pietatis studio ac liturgiae spiri­
tu imbuti essent? Neque id mirum: quidquid enim ab ipsa, quam Eccle­
sia vivit, interiore vita proficiscitur, mundi huius perfectissima quaeque
transcendit. Difficultates coepti huius sanctissimi animos Ecclesiae Anti­
stitum excitent atque erigant nedum infringant; qui voluntati Nostrae
concorditer omnes constanterque obsequentes, operam navabunt Sum­
mo Episcopo episcopali suo munere dignissimam.
354

PIUS XI

------

22

De quibusdam vitandis
et observandis circa SS.mam Eucharistiam

Instructio S. Congr. de disciplina Sacramentorum, 26 mart ii 1929
AAS 21 (1929) 631-642; EL 43 (1929) 493-502; ME 41 (1929) 321-328;
Periodica 18 (1929) 297-305

[631J Dominus Salvator Noster pignus admirabile praesidiumque ma- 1288
ximum pro salute hominum reliquit, Augustissimum Eucharistiae Sa­
cramentum instituens, eisque, ut ad Ipsum accederent praecepit illis
verbis: « Amen, amen, dico vobis: nisi manducaveritis carnem Filii ho­
minis et biberitis eius sanguinem non habebitis vitam in vobis. Qui man­
ducat meam carnem et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam; et
ego resuscitabo eum in novissimo die » (loan., VI, 54, 55).

Hinc est quod sancta Mater Ecclesia semper sollicita fuit fideles cohor- 1289
tari, ut caelesti hoc pane frequenter vescerentur, instar priorum christifift>32]delium, qui, « erant autem perseverantes in doctrina Apostolorum
et communicatione fractionis panis et orationibus » (Ad., II, 42): atque
ad hunc finem Sacra Congregatio Tridentinis interpretandis legibus
praeposita, die 20 Decembris anni 1905 Decretum edidit « De quotidia­
na SS. Eucharistiae sumptione », exordiens his verbis Sacra TnJentina
Synodus, cui Decretum accessit die 8 Augusti 1910, ita incipiens Quam
angulari h. S. Congregationis de disciplina Sacramentorum, « De aetate
admittendorum ad primam Communionem eucharisticam ». Incitamen­
ta etiam non laevia ad hunc salutarem usum fovendum praebuere eu­
charistici Conventus, a s.m. Leone XIII primitus constituti, quos undi­
que solemni ritu concelebratos, mirum in modum et excitasse in populis
fidem, atque fovisse pietatem compertum habemus.
Interea Ecclesia omne semper studium adhibuit, ne abusus in confectio- 1290
ne, susceptione et asservat i one tanti Sacramenti irreperent. Quapropter
haec Sacra Congregatio disciplinae Sacramentorum praeposita, cum in
suo officio explendo compcrerit, ad hanc rem quod attinet, nonnulla
haberi corrigenda, vel in usum esse revocandas leges aut praescriptiones
latas, quae sequuntur decernere, seu edicere et declarare statuit, primo
quoad cautelas servandas in paranda materia Sacramenti Eucharistici;
D£ QUIBUSDAM VITANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS MAM EUCHARISTIAM

355

secundo in Eiusdem susceptione seu administratione; tertio in Eodem as­
servando ultimo triduo maioris hebdomadae.
1291 I. Cum enim idem Sacramentum, praeter formam, constet materia,
oportet ut haec religiosissime in sua substantia servetur. Materia autem
qua ex divina institutione, verborum consecrationis vi, ad divinum Sa­
crificium et Sacramentum Eucharisticum conficiendum inservit, duplex
est, scilicet panis et vinum. De materiae substantia edicit Codex I.C. can.
815, § 1: « Panis debet esse mere triticeus et recenter confectus, ita ut
nullum sit periculum corruptionis »; § 2: « Vinum debet esse naturale dc
genimine vitis, et non corruptum ». Ideo consequitur panem ex alia sub­
stantia conflatum, vel illum cui tanta sit admixta quantitas a tritico di­
versa, ut iuxta communem aestimationem, tritici panem esse dici ne
queat, materiam validam pro conficiendo Sacrificio et Sacramento
Eucharistico haud constituere.

1292 Item uti valida materia haberi nequit vinum, seu potius liquor, qui sit ex
pomis aliisque fructibus eductus, vel chimicae artis ope elaboratus,
quamvis vini colorem, eiusque quodammodo elementa continere edica­
tur, vel illud vinum, cui aqua maiore vel pari quantitate sit permixta
Imo uti dubia reputanda erit materia, nec proinde adhibenda, si, licet
non maiore aut pari quantitate quaecumque alia substantia tritico aut vi­
no commisceatur, notabilis tamen quantitas aliena sit ipsi admixta; nefas
[633] siquidem est tantum Sacramentum nullitatis periculo obiicere. Ad
hunc finem convenit ut eiusmodi materiam parantes, ea pernoscant,
quae Suprema Sacra Congregatio S. Officii decrevit die 4 Maii an. 1887,
die 30 Iulii an. 1890, die 15 Aprilis 1891, die 25 lunii an. 1891, et die 5
Augusti 1896. Quae pressius ad rem nostram faciunt, referre praestat:
« Episc. Carcassonen. eidem S.C. duo remedia proposuit, sive cum vi­
neae abundantibus aquis inundantur, sive cum vinum ipsum transfertur,
adeo ut debilitetur, vel facile corrumpatur: 1° Ut vino naturali addatur
parva quantitas d’eau-de-we ab ipsis proprietariis diligenter cum vino ve­
ro praeparatae (v. g. 15 vel 20 pro centum), et sic corruptionis pericu­
lum evitaretur; 2° Ut ebulliatur vinum usque ad 65 altitudinis gradus,
tunc enim refrigeratum, minuitur quidem quantum ad quantitatem, sed
ab omni corruptionis periculo praeservatur Et quaerebat utrum haec
remedia licita essent in vino pro sacrificio Missae, et quodnam praefe­
rendum, S.C. feria IV, die 4 Maii 1887 reposuit: “Adhibeatur vinum
ebullitum" » (Collectanea S.C. de Prop. Fide, n. 1672, edit, anni 1907).
1293 Pariter « Vicarius Apostolicus Tche-li in Sinis retulit: “Cum difficile sit
meracum emere vinum in Europa, et difficilius adhuc illud pretio haud
modico comparatum in Sinas transvehere, quin in via fraude adulteretur,
iam abhinc pluribus annis tutius, necnon facilius missionariis huius vicariatus visum est, vinum pro Missae sacrificio in hac ipsa regione con356

PIUS XI

ipir

4

fici. Uvae vero, quas in septentrionalibus partibus reperire est, sacchari
quantitatem nimis exiguam continent; ex quo fit ut vinum ex his ad sa­
crificium Missae expressum, alcoolis portionem infimam tantum habeat,
et propterea vix incorruptum asservari possit, attentis praesertim diu­
turnis intensisque aestivi temporis ardoribus, corruptioni quam maxime
faventibus. Tollitur incommodum, obtineturque vinum tuto servabile,
necnon oculis, gustui, olfactuique haud ingratum, si centum libris uva­
rum mox contusarum addantur decem librae sacchari ex canna (idest ex
planta graminea, botanice saccharuni officinale, gallice vulgo canne à su­
cre nuncupata), haecque massa deinde more solito fermentatur. Quae
cum deferbuerit, ex centum libris massae (novem sacchari libras iuxta
exposita continentibus) obtinentur sexaginta septem vini librae, ut ex
calculo chimico coniicere licet, practice ad summum quatuor libras cum
dimidia (idest circiter quintam decimam ponderis totalis partem) alcoo­
lis ex saccharo geniti continent. Aliis verbis, supradicta operatione obti­
netur vinum ex vite verum, cuius centum partes sex vel septem alcoolis
heterogenei. seu non ex vite producti admixtas habent.. Nunc autem,
aliquo exurgente dubio, quaeritur: 1° An haec praxis ad obtinendum
vinum pro Missae sacrificio tuta [634] sit; 2° An valida; 3° Quid huiusmodi vinum adhibitum fuerit in Missis ex iustitia". S.C. reposuit die 25
lunii 1891: “Vino pro sacrosancto Missae sacrificio, addendum potius
esse spiritum, seu alcool, qui extractus fuerit ex genimine vitis, et cuius
quantitas una cum ea, quam vinum de quo agitur naturaliter continet,
haud excedat proportionem duodecim pro centum, Huiusmodi vero
admistio fiat, quando fermentatio, sic dicta tumultuosa, defervescere incocperit, et ad mentem”. Mens est, si missionarii nequeant per se ipsos
obtinere spiritum vini ex vino regionis, vino vel vinis regionis addant
uvas passas, et faciant omnia simul fermentare ».
Si panis itaque vel vinum corrumpatur, vel alio modo substantialiter
immutetur, pronum est substantias ex corruptis vel immutatis iisdem
speciebus derivantes, haud amplius materiam aptam ad Eucharistiam
conficiendam constituere posse. Hanc ob causam cavendum etiam ne
vinum, quod pro Missae Sacrificio paratur, diutius in lagena seu ampho­
ra maneat, adeo ut facile acescat, neve aliquantulum aquae furtim eodem
hausto, reliquo immisceatur.

1294

Prolatis a legitimo ministro consecrationis verbis, ac valida adhibita ma­
teria, iam Christus Dominus sub utraque specie totus habetur, et qui­
dem sub singulis cuiusque speciei partibus, prout Concilium Florenti­
num in condito pro Armenis Decreto declaravit, confirmavitque sacra
Tridentina Synodus (Sess. 13, can. 3); et iam pulchre Angelicus Doctor
his verbis expresserat: « memento tantum esse sub fragmento quantum
toto tegitur ». Hinc est quod rubricae Missalis romani sacerdoti litanti

1295

DE QUIBUSDAM VITANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS.MAM EUCHARISTIAM

357

praecipiunt, ut, quoties aliquod hostiae fragmentum super corporale vd
patenam forte decidat, vel digitis sit applicitum, diligenter illud colligat,
etsi minimum etiam foret. Unde nil mirum quod ex veteribus legibus
graves in sacerdotem constitutae fuerint poenae, si eius negligentia gutta
aliqua Dominici Sanguinis excidisset.

1296 Eapropter iam patet quanta ad tantum rite conficiendum Sacramentum
impendi a sacerdotibus cura debeat, ut utraque materia, panis scilicet et
vinum, omnimoda securitate comparetur, his praesertim temporibus,
quibus inexplebilis lucri cupiditas plures proterve suadet, non pauca
adulterare, quae, quin ipsi corpori alendo inserviant, in perniciem potius
eiusdem vertunt. Siquidem chimicac scientiae ope mulla efformantur,
germanam praeseferentia rerum speciem, substantia vero naturali desti­
tuta, vel aliquam substantiam fraudulenter alteri subrogando, quin facile
fraus, etiam analyst adhibita, saepe detegi possit.

1297 lamvcro ut quis certior exstet de vera panis vinique materia, quae ad tan­
tum Sacramentum conficiendum omnino requiritur, potius profecto erit,
nisi utramque Sacerdos apud se habeat domi confectam, eam ab illis [635]
comparare, qui, optime de iis experti, triticum ipsum conterant, sive vinuni
ex vitis fructu exprimant; et qui, omni suspicione maiores, tuto fidem face­
re possint, sese, quacumque fraude remota, vere hostias ex tritico solum­
modo confecisse, et vinum tantum ex vitis fructu, seu genimine expressisse.
1298 II. In administratione Eucharistici Sacramenti non minor adhibenda se­
dulitas, ne consecratarum hostiarum fragmenta pereant, cum in qualibet
ipsarum, integrum Christi corpus adsit. Itaque curandum maxime ne
fragmenta ab hostiis facile separentur, dccidantque in humum, ubi, hor­
ribile dictu! sordibus permixta, pedibus proculcantur.

1299 Ad haec igitur praecavenda postulat necessitas, ut hostiae apte etiam
conficiantur, et quidem ab iis, qui non solum honestate praestent, sed
etiam ipsis conficiendis sint experti, idoncisque instrumentis instructi
Hinc est quod quibusdam in locis cum munus hostias parandi, vinum­
que, pro Sacramento conficiendi, laudabili consilio, religiosis utriusque
sexus sodalibus commissum fuerit, res prospere cessit.
1300 Quod autem in Missalis rubrica sacerdoti altare petituro praecipitur,
videlicet ut in apparando calice, fragmenta, st quae hostiam circumstent,
caute amoveat, id ipsum peragere expediens erit, antequam particulae,
quae communicandis Christi fidelibus inserviunt, in pyxidem ab eo, ad
quem spectat, collocentur; atque hunc in finem prudens erit easdem
particulas non accrvatim in pyxidem iniicerc, sed singulas in eadem apte
disponere.

1301 Quo facilius sacerdos ex corporali fragmenta colligat, oportebit ut hoc
frustulis carcat, quae ex accensis super altare cereis excidere saepe soPIUS XI

β-*·

lent, cum, istis permixta, aliquando haud facile discriminari queant.
Studendum itaque, ut idem corporale, sanctissimum Christi corpus ex­
cepturum, candidum iugiter servetur, et quaevis ab eo macula absit;
itemque munda sint oportet sacrae mensae mantilia, palla, atque linteo­
lum, quod ad detergendum calicem adhibetur.

Ne autem fragmenta in humum decidant quoties sacerdos Christi Cor- 1302
pus fidelibus praebet, sive ipsa directe, sive ex distenta mappa prolaban­
tur, prudentissime dimidio fere praeterito saeculo mos fuit inductus,
parva utendi patina, ex metallo confecta, subter eorum mentum appo­
nenda. Facilius siquidem ac tutius, quam super protensa mappa, eadem
fragmenta in illa sistunt, faciliusque pariter a sacerdote cerni colligique
possunt. Et ipsa sacra Congregatio, tuendis praeposita Ritibus Ecclesiae,
cum super hoc, die 16 Martii an. 1876 percontata fuisset, nullum con­
trarium emittens indicium, respondit: « non esse interloquendum », un­
de idem mos pluribus in regionibus vigere coepit, et late se dilfudit.

[656] Alia causa dispergendis Eucharistici Sacramenti fragmentis, facile 1303
haberi potest, cum peculiari aliqua circumstantia, sive ex Apost. Sedis
induito, sive facta locorum Ordinariis facultate ex iure id permittendi,
sub dio Missa celebratur, flantibus interdum ventis. z\d praecavendam
fragmentorum dispersionem, curandum erit quod altare, ubi Missa erit
litanda, tribus e lateribus, tabulis tegatur; vel tentorium adsit super alta­
re obductum, et ad tria cius latera descendens in formam aediculae, quo
ipsum altare a ventis protegatur, vel alia ratione id liat, consentanea cum
reverentia tanto mysterio debita.
III. Quoad asservationem Sacramenti Eucharistici ultimo triduo maioris 1304
hebdomadae, hoc adservatur ad Missam Praesanctificatorun celebran­
dam, ct ad Communionem infirmis dandam.
d)S. Hostia pro Missa Praesanctificatorum, adservanda est in sacello in­
tra Ecclesiam, quo pulchrius fieri poterit, ornato luminibus, velis, non
nigris tamen aut lugubribus, ct floribus, sine reliquiis aut imaginibus
sanctorum vel Beatissimae Virginis et loannis Evangelistac, remotisque
statuis, scenas Passionis repraesentatibus.
Capsula autem seu arca, ubi calix cum S. 1 lostia est reponendus, ita sit
confecta, ut calix adorantibus nullimodc pateat, et obseretur clave; super
ostiolo capsulae, sigilla apponi non licet. Id statuitur Rubricis Missalis
Romani et decretis S.C. Rituum.
Ex S. Rituum Congregationis decreto n. 3939, « Romana » haec haben­
tur. « Utrum liceat ad exornandum praedictum altare sepulcri, adhibere
statuas aut picturas, nempe Beatissimae Virginis, S loannis Evangelistae, S. Mariae Magdalcnae et militum custodum, aliasque huiusmodi? »
Resp. « Negative. Poterunt tamen Episcopi, ubi antiqua consuetudo viDE QUIBUSDAM VITANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS.MAM EUCHARISTIAM

359

gear, huiusmodi repraesentationes tolerare: caveant autem ne novae con­
suetudines hac in re introducantur » (15 Decembris 1896).
Et n. 2873, « Narnien. »: « Cuinam tradenda sit clavis ostioli supradicti » (Arcae in qua asservatur SS. Sacramentum Fcria V in Coena Domini)? Rcsp. « Iuxta alia decreta, Canonico vel Sacerdoti in crastinum ce­
lebraturo » (7 Decembris 1844). Cui decreto consonant decreta sub nu­
mero 635, 813, 912, 2335, 2830, 2833, 2904 et 579.
1305 b) Pro Communione infirmis danda, in Ecclesiis parochialibus, aliisque,
a quibus accipi solet Sanctissima Eucharistia, servandae sunt aliquae
particulae consecratae in pyxide, circa cuius repositionem haec serven­
tur. Iuxta mentem Rubricarum ista extra Ecclesiam esset reponenda, sc
prope Sacristiam, in loco opportuno et apto, ubi congrua cum reverentia
adservandum erit Sacramentum, non tamen fidelium adorationi exposi­
tum, sed tantum, [637] communionem infirmis ministrandi causa cu­
stoditum. Huiusmodi locus opportunus et aptus est cappella, seu sacel­
lum prope Ecclesiam, vel ipsum sacrarium, aut aliquod parvum conclave
sacrarii tutum et decens; aut etiam locus decens in parochiali domo, a
domesticis et profanis usibus seiunctus, et a quocumque irreverentiae
periculo remotus. Ibi parandum est tabernaculum clave obserandum, lam­
pade coram eodem iugiter ardente, et repositio ipsa Feria V facienda est.
Ubi vero huiusmodi aptus locus non habeatur, sacra pyxis adservanda
erit a Missa Feriae V ad Missam Praesanctificatorum ipso in « Sepulcro »,
uti communiter appellatur, post calicem; a celebrata autem Missa Prae­
sanctificatorum ad Missam Sabbati Sancti, in aliqua remotiore et secre­
tiore cappella ecclesiae, ibique lampas accensa maneat. Si autem nullus,
praeter « sepulcri » sacellum, locus aptus habeatur, pyxis in ipso sepul­
cro, usque ad Sabbatum Sanctum remaneat. Lampas ante Sepulcrum ac­
cendatur, extinctis ceteris luminibus, iis etiam sublatis, quae ad ipsius
ornatum fuerunt apposita. Quod si in aliqua ecclesia Coenae Domini
solemnia non habeantur, sacra pyxis suo in altari servari poterit usque
ad solis occasum eiusdem Feriae V; posthac usque ad Sabbatum Sanc­
tum, in aliquem ex supra indicatis locis erit collocanda.
Prudentiae ceteroquin Episcoporum erit, quoties enascatur difficultas in
harum praescriptionum observantia, quaenam sint aptiora loca cx
cnunciatis ad cumdem finem, diiudicare, et si non parvi super eadem re
irrepserint abusus, ut sedulo isti removeantur, curare.
Quapropter Sacra Congregatio in plenariis Comitiis die 23 Martii 1929
habitis, omnibus mature perpensis et discussis, Rmis Ordinariis haec
praescribenda esse censuit:

1306 1. Ordinarii, attentis animadversionibus, praeceptis, et decisionibus su­
pra expositis, ea quamprimum statuant, sedulissime servanda a Rectori­
bus ecclesiarum, et sub horum ductu ab aliis altari inservientibus, ut
360

PIUS XI

Γά'Γίϊ^ΙίΛτ

omne nullitatis periculum a Sacrificio altaris amoveatur, et omnis irreve­
rentiae occasio arceatur.
2. Curent proinde ne in singulis dioecesibus vel civitatibus aut oppidis,
pro natura locorum, idoneae desint personae, omnique suspicione maio­
res, praesertim religiosi utriusque sexus sodales, a quibus ecclesiarum
rectores utramque Sacrificii et Eucharistici Sacramenti materiam, nisi apud se habeant, comparare possint, tuta conscientia adhibendam.

1307

3. Item circa ea quae hostiarum confectionem spectant, iidem rectores
advigilare debent, ne in istis fragmenta facile haerentia maneant, efficiantque ut, antequam Missa litetur, caute ac sedulo ea amovean/63#7tur, et sal­
tem cribro leviter excutiantur, si ingens hostiarum numerus parandus erit.

1308

4. Pervigilem adhibeant ipsi curam ut hostiae nonnisi recenter confectae
consecrentur, et sacrae particulae, in pyxide adservatac, frequenter re­
noventur (Can. I.C. 1272, et Rit. Rom., Tit. IV, cap. I. n. 7); ad quem fi­
nem studeant ut tabernacula, ubi sacra collocatur Eucharistia, quantum
fieri poterit, ab humido vel a nimio rigido aère sint defensa: humore si­
quidem exstante, facile hostiae marcescunt, algore autem friabiles fiunt.

1309

5. In diribenda fidelibus sacra Communione, praeter, ante communican­
tes extensum, linteum albi coloris, iuxta rubricas Missalis, Ritualis, et
Caeremonialis Episcoporum, patina erit adhibenda, argento aut metallo
inaurato confecta, nullimode tamen artificiosa arte intus exsculpta, quae
ab ipsis fidelibus subter eorum mentum erit apponenda, excepto casu,
quo sacra Eucharistia ab Episcopo ministratur, vel a Praelato Pontifica­
libus utente, vel in Missa solemni, adstante sacerdote vel diacono, qui
patinam subter communicantium mentum teneat.

1310

6. Monendi sedulo erunt fideles ne, dum suo apponunt mento patinam, et
Sacerdoti dein tradunt, aut alteri fideli eam porrigunt, ita eamdem flectant
aut invertant, ut, si quae adsunt, fragmenta decidant et disperdantur.

1311

7. Fragmenta autem quae in patina post sacram fidelium Communionem
exstabunt, quoties haec intra Missam fuerit diribita, in calicem sedulis­
sime, digiti ope, inficiantur; in pyxdem vero, si extra Missam sacra
Synaxis a fidelibus recipiatur.
Mens autem Sacrae Congregationis non est eas reprobare patinas, cuiusmodi demum sint formae, quae modo adhibentur quibusdam in Ecclesiis,
dummodo ex metallo sint confectae, et intus non sculptae, quaeque sint
aptae sacris fragmentis colligendis.

1312

8. Ordinarii denique satagant ut ecclesiarum rectores diligentissime
munda servent altaria, una cum sacris supellectilibus, illa praesertim
quae sacris Speciebus excipiendis inserviunt, et sciant super observantia
praefatarum praescriptionum graviter onerari eorum conscientiam.

1313

DE QUIBUSDAM VITANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS MAM EUCHARISTIAM

361

1314 9 Quoad asservandas sacras particulas, infirmis ministrandas postremo
hebdomadae sanctae triduo, Ordinarii locorum perspectam habeant
Rubricarum et Decretorum Sacrae Congregationis Rituum intentionem,
scientes easdem asservari non ad publicam venerationem, imo hanc
prohiberi; tamen magnopere satangendum esse, ut Eucharistiae Sacra­
mento, habita in primis ratione loci, non desit obsequium congruentis
honoris et decoris.
1315 Emi Patres praeterea mandarunt ut locorum Ordinarii, intra annum a
recepta hac Instructione, S. hanc Congregationem certiorem reddant de
his [639] quae decernere censuerunt, in exsecutionem praescriptionum
heic contentarum, ct ad abusus forte inolitos convellendos.

ADNOTATIONES

1316 1. lucundo sane animo conspicere nobis licet quanta alacritate nostris
hisce temporibus adauctus sit cultus erga Ssmum Eucharistiae Sacra­
mentum, post habitos undique coetus celeberrimos, recolendae tam sa­
lutiferae tamque mirabili institutioni, quae miram lesu Christi caritatem
in hominum salutem tam praeclare prodit. « Nihil enim efficacius - mo­
nebat Summus Pontifex Leo XIII - catholicorum animis excitandis, tum
ad fidem strenue profitendam, tum ad virtutes christiano nomine dignas
exercendas, quam ut alantur et acuantur studia populi in admirabile il­
lud amoris pignus, quod pacis vinculum est atque unitatis » (ex Brevi
Prouidentissimus Deus diei 28 Novembris 1897).
1317 2 Nil mirum itaque quod idem Pontifex stimulos addere numquam de­
stitit, ut eucharistici coetus in pluribus orbis terrae partibus haberentur
Huc spectant Litterae ab eodem datae die 16 Maii anni 1881, cum pri­
mus habitus est eucharisticus diversarum nationum conventus in Insulensi civitate, a die vicesima octava ad diem tricesimam lunii anni e
iusdem, quibus, hanc ob rem, suam expromebat laetitiam, et omnibus
qui eidem conventui interfuere Apostolicam benedictionem speciali af­
fectu impertitus est Quin imo die vicesima secunda Augusti dicti anni
praesidi eiusdem coetus de hoc ei referenti, epistolam misit, qua ad ma­
gis magisque eiusmodi adaugendos coctus incitamenta praebuit his ver­
bis; « Instate igitur, dilecti filii, operi vestro; novos semper ei adiicitc
sodales; propagate institutionem cui estis addicti, et in omnibus excitare
conamini caelestem carif640jtatis ignem, quem Christus venit mittere in
terram, et quem per Eucharistiae sacramentum praesertim incendi voluit ».
1318 3. Die etiam 28 Maii anni 1892 espistolam encyclicam ad omnes Orbis
Episcopos misit, de Sanctissima Eucharistia, cuius initium Mirae caritatis
inscribitur.
362

PIUS XI

■

4. Summus pariter Pontifex Pius X illud, nunquam satis celebrandum,
edi decretum iussit die 20 Decembris anno 1905, quo SS. Eucharistiae
quotidianam sumptionem fidelibus commendavit, et ad eam sancte et
salubriter recipiendam opportuna praecepta dedit. Die insuper septima
Augusti anni 1910, ut aliud ederetur decretum voluit, aetatem respiciens,
qua ad primam Eucharisticam Communionem forent admittendi pueri
puellaeque, statuens quoties ad discretionis annos, seu ad initium usus ra­
tionis pervenerint, eis sacram Communionem ministrari posse ct deben.

5. Utrumque decretum confirmatum fuisse scimus a Summo Pontifice
Benedicto XV Rescripto edito a Secretaria Status ex Audientia diei 26
lunii 1916, cui titulus De Eucharistica puerorum utriusque sexus commu­
nione ad mentem Summi Pontificis die 30 mensis Iulii solem ni ritu pro­
movenda (Act. Ap. Sedis, vol. VIII), occasione qua generalis puerorum
Communio indicta fuit, ut exitiale bellum, quo fere tota Europa tam
saeve divexabatur, tandem aliquando desineret, istaque conquiesceret.
Praestat eiusdem tenorem referre: « Ssmus D.N. Benedictus divina
Providentia Papa XV, cui nihil antiquius, quam ut pie inviolateque ser­
ventur decreta Sacra Tridentina Synodus et Quam singulari, fel. rec De­
cessoris sui Pii X iussu edita, referente me infrascripto Cardinali a Se­
cretis Status, cum prope adsit alter luctuosissimi eventi anniversarius
dies, id mandare dignatus est, quod sequitur: “omnes et singuli in Euro­
pa locorum Ordinarii summopere curent, ut, in Ecclesiis et Oratoriis
suae cuiusque dioecesis, die 30, qui dominicus est, proximi mensis Iulii,
pueri utriusque sexus universi ad mentem Beatissimi Patris, sollemniore
quo fieri poterit ritu, ad Sacram Synaxim accedant". Contrariis qui­
busvis minime obstantibus ».

B19

B20

6. Postremo Summus Pontifex Pius XI. quo Supremo Ductore fruimur.
ad magis magisque cumdem cultum fovendum augendumque erga
Ssmam Eucharistiam, die vicesima quarta mensis Maii anni 1922, decimum
sextum coetum inter nationes solemniter auspicatus est, eidemque adfuit
Satis autem cognita sunt ea quae idem Summus Pontilex in Allocutione
habita dic decima septima Decembris elapsi anni 1928 de eiusmodi eu­
charisticis coetibus edixit: « Ecquis ignorat quantopere ceteri qui acti sunt,
ex nationibus omnibus Congressus Eucharistici, quamque mirum in mo­
dum contulerint ad fidem in populis excitandam, ad fovendam pieta­
tem, ad christianae denique vitae usum instaurandum? ».

B21

[641] 7. Dic autem 20 Decembris mensis, eiusdem anni, occasione qua an­
num quinquagesimum ab inito suo sacerdotio auspicatus est, parvulis Ora­
torii S. Petri. Christi corpus primitus suscipientibus amantissime praebuit.

1322

8. Die denique vicesima quinta Iulii huius labentis anni, ut benignissimo
Deo gratiae agerentur pro inita inter S. Sedem atque Italorum regem
conventione, exoptatae inter utramque potestatem pacis nuntia, iucun-

1323

DE QUIBUSDAM VI TANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS MAM EUCHARISTIAM

363

dissime evenit, gratissima omnium recordatione, numquam e memoria
delenda, communem vespertinis horis conspicere Patrem, diuturnum
post tempus, ex Basilica omnium maxima S Petri in apertum solemnissima prodeuntem pompa, quem frequentissimi excellentissimorum or­
dinum viri comitabantur, quamplurimis etiam sacri ordinis alumnis in­
cedentibus, pacisque Hostiam ferentem, ingenti populi multitudine prae
laetitia gestiente, adeo ut miti spirante aere, atque occasu veluti cunctan­
te, natura ipsa ob singularem eventum laetari videretur.

1324 9. Dum itaque maxime laetandum quod ex huiusmodi excitato studio
erga Ssmam Eucharistiam uberes capiantur fructus, prudentia suadet ut
pericula irreverentiae erga tantum Sacramentum arceantur. z\d hunc fi­
nem haec sacra Congregatio de Sacramentis, cui munus commissum est
Sacramentorum tuendi disciplinam, illorum memor quae sive iuris cano­
nici Codex, sive Concilia, sive Tridentina praecipue Synodus in recipiendo
tanto Sacramento praecipiunt, hanc edi Instructionem curavit. Quanta
siquidem reverentia idem Sacramentum tractari et suscipi debeat, Catechismus romanus ex decreto sacrosancti Concilii Tridentini editus his prae­
claris enuntiat verbis: « Quemadmodum ex omnibus sacris mysteriis, quae
nobis tanquam gratiae certissima instrumenta Dominus Salvator Noster
commendant, nullum est, quod cum sanctissimo Eucharistiae Sacramento
comparari queat: ita etiam nulla gravior alicuius sceleris animadversio a
Deo metuenda est, quam si res, omnis sanctitatis plena, vel potius quae ip­
sum santictatis auctorem et fontem continet, neque sancte, neque religiose
a fidelibus tractetur » (De Eucharistiae Sacramento, caput. IV).
1325 10. Ad sancte itaque tractandum, religioseque suscipiendum divinum
sacramentum, eadem sacra Congregatio iure optimo normas hac In­
structione praebere studuit, respicientes tum akare, in quo sanctum
Sacrificium perficitur, tum mensam, in qua Eucharistia sumitur, tum
tabernaculum, ubi sacra custoditur hostia, tum materiam, qua idem
conficitur, panem scilicet et vinum, quorum primus triticeus esse debet,
alterum e genimine vitis eductum. 1 Iorum itaque confectio ad quodvis
invaliditatis et irreverentiae periculum avertendum sedulo curanda,
quemadmodum ipsa man[642/tilia, quibus altare tegitur, et alia, quae
inibi adhibentur, integra mundaque sint oportet.
1326 11. Eadem ratione sacra Congregatio altaris administros urgere non
desinit, ut in sanctissima Eucharistia fidelibus diribenda periculum
dispergendi fragmenta amoveant, ideoque praecipit, ut in ea ministranda
patina adhibeatur. Itemque caveant ut triduano mortis D.N.I.C. tempo­
re, decenti custodiae Ssmae Eucharistiae consulatur, eam scilicet sancte
religioseque servando.

1327 12 Prudenti vero parochorum industriae relinquitur, ut in Ecclesiis ma­
gnarum praesertim urbium, akare ubi tabernaculum collocatum est,
364

PIUS XI

Sanctissimum excipiens Sacramentum, prae couteris indubio ct conspi­
cuo signo facile a fidelibus dignoscatur, irreverentiam etiam vitandi cau­
sa, ipsosque ad hunc finem hortentur, ut Ecclesias ingressuri, potiorem,
uli paresi, cultum Eidem praebeant.
13. Rogantur denique iterum iterumque Rmi Ordinarii tum locorum tum 1328
personarum, sacerdotesque utriusque Cleri, ut diligentissime efficiant, ne
aliquid ex iis quae in hac Instructione statuta sunt, ad sancte religioseque
Sacramentum tractandum, in irritum cedat, cum detrimento Eiusdem, cui
caetera referuntur sacramenta, et prout Ssmus Dominus Noster Pius Papa
XI suprema Sua auctoritate, ut haec omnia serventur, sanxit.

DE QUIBUSDAM VITANDIS ET OBSERVANDIS CIRCA SS MAM EUCHARISTIAM

365

Sectio historica penes SRC constituitur

Motu proprio Pii XI, 6 februarii 1930
AAS 22 (1930) 87-88; EL 44 (1930) 81-83; Periodica 19 (1930) 173-176;
DP I, 66-67
1329

[87] Già da qualche tempo è venuta maturando in Noi la persuasione che i
procedimenti in uso presso la Sacra Congregazione dei Riti per la trattazione delle cause « storiche » dei Santi hanno bisogno di qualche ritocco,
affinché possano mcglio corrispondere alia propria natura di tali cause e
alie loro speciali esigenze (natura cd esigenze abbastanza chiaramente indi­
cate già da Benedetto XIV, De Servorum Dei beatif. el canoniz., dove parla
della causae antiquae), massime tenuto conto dello sviluppo raggiunto dalle
discipline storiche e dei perfezionamenti portati ai loro metodi.

1330

Per cause « storiche » dei Servi di Dio intendiamo quelle per le quali
(trattisi della vita, delle virtù, del martirio o di antico culto) non si possono raccogliere deposizioni di testimoni contemporanei ai fatti in cau­
sa, né si hanno documenti certi di tali deposizioni debitamente raccolte
in tempo opportuno. Scmbrandoci coram Domino di non potcr frapporre ulteriori indugi, invocato il divino aiuto e chiamati a consiglio uomini
di non dubbia competenza, dopo matura considerazionc, di Nostro Mo­
tu proprio abbiamo ordinato ed ordiniamo quanto segue:

1331

I. Nelle cause storiche dei Servi di Dio, dopo il processo inlormativo ordi­
nario c la relativa ricerca dcgli scritti nei consueti modi, si ometteranno nel
processo apostolico le parti suacccnnatc (vita, virtù, martirio, culto antico),
suile quali non si possono più raccogliere testimonialize contemporanee.
II. Le dette cause, per le parti indicate, saranno di competenza speciale
di una « Sczionc storica » che con questo Nostro Motu proprio inten­
diamo aggiungere ed aggiungiamo alie due già esistenti in seno alia Sacra
Congregazione dei Riti.
[88] III [...] Sono compresc nelle attribuzioni della Sezione storica le
indagini che occorressero per completare la ricerca dei documenti e
degli scritti attinenti aile cause; per il loro esame dottrinale si procédera
secondo le prescrizioni del Cod. iur. can. e la prassi in uso.

1332 Per evidenti ragioni di utilità la Sezione storica dovrà essere consultata
per le riforme, emendazioni e nuove edizioni di testi e di libri liturgici.
PIUS XI

24

De sacrarum campanarum usu

Decretum Congr. Concilii, 20 mardi 1931

AAS23 (1931) 129-130; EL 45 (1931) 97-98
[129] Decet omnino campanas consecratas vel benedictas, quas « cuili- 1333
bet ecclesiae esse convenit, quibus fideles ad divina officia aliosque reli­
gionis actus invitentur », ad eum tantummodo usum adhiberi, qui ab ec­
clesiastica auctoritate, « cui earum usus unice subest », expresse est
praescriptus, ad normam canonis 1169, §§ 1-3, Codicis iuris canonici.
lamvero quae de legitimo campanarum sacrarum usu ecclesiastica aucto­
ritas non semel, anteactis temporibus, statuerat, eadem ipsa redegit in
memorato canone 1169, § 4, hisce verbis: « Salvis condicionibus, pro­
bante Ordinario, appositis ab illis qui campanam ecclesiae forte dede­
rint, campana benedicta ad usus mere profanos adhiberi nequit, nisi ex
causa necessitatis aut ex licentia Ordinarii aut denique ex legitima con­
suetudine ».
[130] Porro ex relatis a nonnullis locorum Ordinariis constat, parochos 1334
et rectores ecclesiarum non deesse, qui, Ordinariis suis inconsultis, vel
proclives omnino sese praebeant, vel facile sinant, ut campanae suae
cuiusque ecclesiae ad usus mere profanos seu civiles adhibeantur.
Quare ad omne, si quod esse possit, dubium in re amovendum et ad
abusus compescendos, haec Sacra Congregatio Concilii praescriptum
eiusdem canonis 1169, § 4, in mentem revocandum eiusdemque obser­
vantiam urgendam esse censet .

Praesenti itaque decreto mandat parochis aliisque ecclesiarum rectoribus 1335
ut ipsi Campanarum sacrarum usum in suis ecclesiis ad normam Codicis
iuris canonici adamussim moderentur, requisita etiam tempestive et ha­
bita proprii Ordinarii licentia, si, gravi ex causa, sacrae campanae in
usum non stricte religiosum sint quandoque adhibendae.
Quod quidem mandatum ut ab omnibus, quorum interest, rite servetur,
Ordinarii locorum vigilantiam atque curam omnem, statutis quoque ca­
nonicis poenis, impendant, atque inobedientes, si res ferat, ad hanc Sa­
cram Congregationem deferant.

DE SACRARUM CAMPANARUM USU
■Φ

367

25

Normae pro petenda mitigatione
ieiunii eucharistici
pro sacerdotibus ante Missae celebrationem

Normae Congr. S. Officii, 1 iunii 1931
Periodica 21 (1932) 105-106

1336 [105] 1. Dispensatio a lege ieiunii eucharistici concedi potest ad aliquid
sumendum sive per modum potus ad vires physicas reficiendas et susti­
nendas, sive per modum verae medicinae ad morborum effectibus oc­
currendum.

quanam hora et, si bis celebret, ubinam celebret, utrum scilicet in eadem
ecclesia, an vero in diversis ecclesiis, indicata in casu earum ad invicem
distantia, praesertim si iter pedibus sit peragendum;
c) an ab alio sacerdote firmioris valetudinis possit substitui.
Quae omnia indicanda sunt prima vice, qua dispensatio imploratur, dum
pro gratiae iam semel impetratae prorogatione non requiruntur, si cae­
dem oratoris circumstantiae iam expositae adhuc perdurent.

5. Supplex libellus sacerdotum saecularium ab ipso Episcopo, addito
suo voto, est subsignandus; libellus supplex religiosorum, qui animarum
curae operam dant, tum ab Episcopo loci, ubi eorum domus religiosa
est constituta, tum ab ipso suo Superiore Generali; supplex libellus reli­
giosorum, qui curam animarum non exercent, tantum et exclusive a suo
Superiore Generali.

1340

6. In prorogatione imploranda aut praecedens rescriptum exhibeatur,
aut saltem eiusdem rescripti numerus indicetur.

1341

1337 2. Cum ratio dispensationis per modum potus publicum sit bonum spi­
rituale fidelium, ab iis tantummodo sacerdotibus impetrari potest, qui
animarum curae sunt addicti; dispensatio per modum verae medicinae,
cum in commodum etiam privatum sit inducta, ceteris quoque sacerdo­
tibus potest concedi; [106] prima pro diebus tantum festivis vel fetiali­
bus conceditur, in quibus missae sacrificium hora tardiore (post horam
decimam) ratione ministerii est celebrandum; altera etiam pro omnibus
diebus.
1338 3. Dispensatio huiusmodi, cum sit gravis relaxatio legis ecclesiasticae,
gravem, ut patet requirit causam, quae in singulis casibus est comproban­
da; unde fit ut dispensatio nunquam indiscriminatim sacerdotibus inde­
terminatis, sed semper singulis tantum sacerdotibus determinatis conce­
datur, singulorum personalibus adiunctis rite perpensis.
1339 4. In relativo supplici libello S. Congregationi exhibendo sequentia sunt
indicanda:
a} oratoris aetas;
b) eius officium vel munus, seu an ipse qua parochus vel saltem qua vi­
carius parocciahs (can. 451-478) curae animarum operam det;
c) eius valetudinis status per medici testimonium comprobatus, ex quo
una cum morbo appareat etiam an ipse aliquid per modum potus vel per
modum medicinae sumere debeat et in utroque casu de quonam potu
vel de quanam medicina specifice agatur;
d) utrum unam an duas missas diebus dominicis et festis ipse celebret,
366

NORMAE PRO PETENDA MITIGATIONE IEIUNII EUCHARISTICI

t

De musica sacra in ecclesiis adhibenda

Instr. Congr. Concilii, 25 februarii 1932

AAS 24 (1932) 72-73; EL 46 (1932) 104-105; ME 57 (1932) 97-98; Pe­
riodical (1932) 178_________________________________________

1342 [72] Da qualche tempo, senza tener conto dei carattere proprio della
musica sacra che si eseguisce nelle chiese per uso liturgico, si è preteso
da alcuni di assoggettarla, come qualunque altra musica, ad una percentuale a titolo di diritti di autore c di editore.
Il che, oltre disdire al decoro della casa del Signore, ha dato luogo a non
poche controversie ed anche a fatti spiacevoli.

Allo scopo portanto di rimuovcre ogni motive e pretesto di difficoltà e
questioni al riguardo, questa Sacra Congregazione del Concilio ha creduto
opportuno di dare agli Eccmi Ordinari dioccsani le seguenti istruzioni:
1343 1. Gli Ordinari, finché si accamperanno i detti diritti di autore e di edi­
tore su la esecuzione della musica sacra nelle chiese durante le funzioni
f737 liturgiche, curcranno che nolle stesse chiese si eseguiscano soltanto
quelle composizioni moderne di musica sacra, i cui autori ed editori dichiarino in iscritto che la esecuzione delle loro composizioni non c soggotta a diritti di autore e di editore.
Del resto 1’osscrvanza di questa norma non potrà privare le sacro fun­
zioni della musica sacra. Infatti:
a) Oltre il canto gregoriano e la polifonia classica, esistono moite e rinomate composizioni antiche di musica sacra che, essendo passate nd
dominio pubblico, si possono liberamente eseguire nelle chiese, qualora
esse siano trovate conformi aile prcscrizioni del Molu proprio del S.P.
Pio X del 22 Novembre 1903;
b) Molti ed ottimi compositori moderni ed editori hanno dichiarato che
le loro composizioni di musica sacra sono di libera esecuzione, senza
cioè diritti di autore e di editore.
1344 2. Per la scelta, poi, di tali composizioni, gli Ordinari si varranno delI’opera della Commissione diocesana di musica sacra, istituita a norma
del suddetto Motu proprio di Pio Pp. X, salvo rivolgersi, ove occorra, al
Pontificio Istituto di musica sacra in Roma per le opportune informazioni al riguardo.
370

PIUS XI

De aetate confirmandorum

Declaratio Congr. de disciplina Sacramentorum, 30 iunii 1932

AAS 24 (1932) 271-272; EL 46 (1932) 487-488; ME 57 (1932) 257-258.
Periodica 21 (1932)275-276
[271] Plures petitiones exhibitae sunt Pontificiae Commissioni ad Co- 1345
dicis canones authentice interpretandos, quaestionem respicientes aetatis
confirmandorum, de qua est sermo in canone 788, ct utrum dictus ca­
non constituat tantum normam directivam an potius vere praeceptivam.
Emi Patres eiusdem Pontificiae Commissionis in plenario Coetu diei 7
Iunii 1931, proposito dubio: « An canon 788 ita intelligendus sit ut Sa­
cramentum confirmationis in Ecclesia latina ante septimum circiter ae­
tatis annum conferri non possit nisi in casibus, de quibus in eodem ca­
none » responderi mandarunt: Affirmative.1

Quoniam vero in Hispania et alicubi, praesertim in America Meridiona- 1346
li, viget consuetudo administrandi Sacramentum Confirmationis pueris
ante usum rationis, etiam immediate post collatum Baptismum, a Sacra
Congregatione de disciplina Sacramentorum, edita supradicta respon­
sione, quaesitum fuit, an talis consuetudo adhuc servari possit.
In plenario itaque Coctu Emorum Patrum huius Sacrae Congregationis,
habito die 27 Februarii 1932, re mature discussa, proposito sequenti
dubio: « An consuetudo antiquissima in I lispania et alicubi vigens mini­
strandi Sacramentum Confirmationis infantibus ante usum rationis, ser­
vari possit », Emi Patres responderunt: « Affirmative, ct ad mentem ».
«Menr w/ut, ubi Sacramenti Confirmationis administratio differri pot­
est ad septimum circiter aetatis annum, quin obstent graves et iustae
causae, ad normam can. 788, contrariam consuetudinem inducentes, fi­
deles sedulo edocendi sunt de lege communi Ecclesiae Latinae, praemis­
sa Sacrae Confirmationis administration! illa catechesis instructione,
quae tantum iuvat ad animos puerorum excolendos ct in doctrina catho­
lica solidandos, prout experientia docet ».

Sedii XXIII, p. 353.
DE A ETA TE CONFIRMANDORUM

371

In audientia diei 2 Martii eiusdem anni, referente infrascripto Secretario
Sacrae Congregationis, Ssmus Dnus Noster Pius Papa XI responsionem
ratam habere et confirmare dignatus est.
1347 Ne autem ex hac resolutione aliquis error irrepat aut non recta intelligentia de sacrorum canonum intentione et praecepto circa aetatem ad·
mitf2727tendorum ad primam Communionem Eucharisticam, declarat
eadem Sacra Congregatio, equidem opportunum esse et conformius na
turae et effectibus sacramenti Confirmationis, pueros ad sacram Men­
sam prima vice non accedere nisi post receptum Confirmationis Sacra
mentum, quod est veluti complementum Baptismatis et in quo datur
plenitudo Spiritus Sancti (S. Thomas, p. III, quaestio 72, art. 2); non
tamen iidem censendi sunt prohiberi quominus ad eamdem Mensam
prius admittantur, si ad annos discretionis pervenerint, quamvis Con
firmationis sacramentum antea accipere non potuerunt.

372

PIUS XI

De arte Christiana in Sinis fovenda

Epist. Congr. de Propaganda Fide ad Exc.mum Celsum Costantim, De­
legatum Apost. in Sinis, 15 iulii 1932

Fede e arte 5 (1957) 431; Sacrae Congregationis de Propaganda Fide me­
moria rerum 350 anni a servizio delle Missioni (1622-1972), vol. IIL/2,
Herder, Freiburg 1976, p. 784; Sylloge n. 169 bis, pp. 436-437
M31] Mi sono recato a premura di presentare 1’opuscolo a Sua Santità
Pio XI, il quale lo ha gradito moltissimo ed ha appreso con viva soddisfazione il cammino compiuto in Cina nel campo dell’arte cristiana intesa
con spirito veramente cattolico e non come importazione occidentale. Il
Santo Padre tiene il volumetto sul suo tavolo di studio volendolo leggere
e gustare con tutto agio.

1348

Le idee esposte dall’Eccellcnza Vostra, con la particolare competenza
che le deriva dagli studi e dalle pubblicazioni fatte in materia di arte sa­
cra, sono pienamente conformi alie vedute e ai desideri della S. Sede: e
quindi è da augurarsi che, sia pure gradualmente, trovino pratica e gene­
rale attuazionc in Cina.
Molto giustamente Ella osserva che « la questione dell’arte è una que­
stione accessoria: eppure ha una immensa importanza come elemento
rappresentativo di una idea non occidentale ma universale ». E necessa­
rio infatti che « la Chiesa cattolica si present! in modo simpatico, non
anticinese, e ciô specialmente riguardo ai pagani da convenire ». Del re­
sto come sarebbe strano e ridicolo che i Cinesi pretendessero di imporre
le forme della loro architcttura o pittura tradizionale in Europa, altrettantoc strano e fuori luogo portare in Cina le forme, sia pure eccellcnti,
dell’arte occidentale gotica o classica.
Esse naturalmcnte darebbero sensibilmente alia Chiesa cattolica un’impronta straniera, che non puo riuscire gradita a chi ha formato la sua
mentalità e il suo gusto su terra d’oriente.
«LaChiesa cattolica, infatti, come Ella dice, non ha lini imperialist!, ma
è rispeitosa di tutto ciô che c buono in tutte le civilia ».

1349

Camminando sulla strada da Lei additata, che c la buona, si gioverà insiemc alia religione e all’arte. Ne è prova, sia pure occasional^ anche la recen-

1350

DE ARTE CHRISTIANA IN SINIS FOVENDA

373

I

te conversione del pittore Tcheng, per cui mi felicito particolarmente con
Lei, che vi ha tanto cooperato, e la prego di porgere al neofita, insieme aile
lodi per le sue artistiche produzioni, una speciale benedizione.

374

PIUS XI

29

lura et officia artis sacrae huius temporis

Allocutio Pii XI occasione dedicationis novae Pinacothecae Vaticanae,
27 oct. 1932.
AAS 24 (1932) 355-357;

Fede e Arte

6 (1957) 385

Î355J «... Tante opere d’arte, indiscutibilmente e per sempre belle, co­
me quelle che stiamo per passarc, ammirando, in rassegna; opere nella
quasi totalità cosi profondamente ispirate al pensiero ed al sentimento
religioso, da fade sembrare, ora, come fu ben detto, dellc ingenue e fervorose invocazioni e preghiere, ora dei luminosi inni di fede, ora delle
sublimi elevazioni e dei veri trionfi di gloria celeste e divina; tante e tali
opere Ci fanno (quasi per irresistibile forza di contrasto) pensare a certe
litre cosi dette opere d’arte sacra, che il sacro non sembrano richiamare
e far présenté se non perché lo sfigurano fino alla caricatura, c bene
spesso fino a vera e propria profanazione.
Senctentano le difese in nome della ricerca del nuovo, e della razionaliÙ delle opere.

1351

Mail nuovo non rappresenta un vero progresso se non è almeno altrctunlo bello ed altrettanto buono che 1’antico; c troppo spesso questi prê­
tes! nuovi sono sinceramente, quando non anche sconciamcnte, bruti i e
rivelano sohanto l’incapacità o 1’impazienza di quella preparazionc di
cultura generale, di disegno — di questo soprattutto —, di quella abitudinedi paziente e coscienzioso lavoro, il difetto c 1’assenza delle quali da
luogo a figurazioni, o, più veramente detto, a deformazioni, alie quali
vienmeno la stessa tanto ricercata novità, troppo somigliando a certe fi­
gurazioni che si trovano nei manoscritti dei più tenebroso medioevo,
quando si eran perdute nel ciclone barbarico le buone tradizioni antiche
ed ancora non appariva un barlume di rinascenza.

1352

[356] II simile awiene quando Ia nuova scdicente arte sacra si Ia a costruire, a decorare, ad arredare quelle Abitaztom dt Dio e Case di orazioneche sono le nostre chiese.
Abitaztom di Dio e Case di orazionc, ecco, seconde le parole di Dio stes50 0 da Lui ispirate, ecco il fine ed il motivo desscre dellc sacre costruzioni; ecco le supreme ragioni alie quali deve inccssantcmente ispirarsi c

1353

IURA ET OFFICIA ARTIS SACRAE HUIUS TEMPORIS

375

costantementc ubbidirc Parte chc voglia dirsi cd esscrc sacra e razionalc,
sotto pena di non esscre più né razionalc né sacra; conic non c più arte
razionalc né arte umana (e vogliamo dire degna dcll'iiomo c rispondente
alia sua natura) Parte amorale - come dicono - la quale nega o dimentica
c non rispetta la sua suprema ragionc di cssere chc è d’essere perfettiva
di una natura essenzialmente morale.
I

1354 Le poche e fondamental! idee che abbiamo piuttosto accennate che
esposte, lasciano abbastanza chiaramente intendere il Nostro giudizio
pratico circa la cost delta « nuova arte sacra ». Lo abbiamo dei resto gia
più volte espresso con uomini d’artc e con sacri Pastori: la Nostra spe
ranza, il Nostro ardente voto, la Nostra volonté puo esserc soltanto chc
sia ubbidita la legge canonica, chiaramente formulata e sancita anche nei
Codice di Diritto Canonico, c cioè: che tale arte non sia ammessa nelle
nostre chiese e molto più che non sia chiamata a costruirle, a trasformar
le, a decorarle (Cfr. can. 1164 § 1, 1279 § 2, 1296 § 6), pur spalancando
tutte le porte e dando il più schietto benvenuto ad ogni buono e pro
gressivo sviluppo delle buone e venerande tradizioni, che in tanti secoli
di vita cristiana, in tanta diversité di ambienti e di condizioni sociali ed
etniche, hanno dato tanta prova di inesauribile capacité di ispirare nuove e belle forme, quante volte vennero interrogate o studiate e coltivate
al duplice lume dei genio e della fede.

1355 Incombe ai Nostri Fratelli di Episcopato, sia per il divino mandato che
li onora e sia per la esplicita disposizione del Codice sacro, incombe, dicevamo, ai Vescovi per le loro rispettive Diocesi, come a Noi per tuita Ia
Chiesa, invigilare affinché tanto importanti [357] disposizioni del Codi­
ce stesso siano ubbidite ed osservate, e nulla nell’usurpato nome dell’Ar·
te venga ad offendere la santità delle chiese e degli altari, a disturbare la
pieté dei fedeli. ·
1356 Siamo ben lieti di poter ricordare che gié da tempo ed anche recentcmente, da vicino a Noi e da lontano, non poche voci si sono levate a difesa delle buone tradizioni ed a riprovazione e condanna di troppo ma­
nifeste aberrazioni.
È con particolare compiacenza che fra le acccnnate voci ricordiamo
quelle di Sacerdoti e di Vescovi, di Metropoliti c Cardinali, e tanto più
solenni, concordi ed istruttive dove più grande appariva il bisogno... ».
Mense decembri Comm. de Arte Sacra textum Allocutionis transmisit ad
Commissiones dioecesanas, et haec uerba ad modum commentarii apposuit
1357 « Si abbia per norma che, in specie nelle nuove opere d’artc destinate a
monumenti e ad cdifici antichi, devesi rispettare il carattere ambientale
preesistente·, e che le vere esigenze dell’arte non sono mai in contrasto
376

PIUS XI

con
carattcnstiche cici luoghi e dalle costumanze locali.
Si pensi inoltre che la ricchezza e lo sfarzo non sono mai stati necessari, 1358
e che la sobriété, persino la decorosa povertà, non disdicono alla Casa
del Signore. Percio, quando non occorrano grandi mezzi finanziari, c
meglio contentarsi di poco; anziché decorare tutta una chiesa è preferibile limitarsi a una parte: cappella, abside, ecc., e se non si puô prowcdere a ricco e svariato arredo per un altare, bastino le poche cose neces­
sarie, ma scelte a modo, e di materia nobile e resistente.
Si tenga per assioma che la bellezza è compagna della scmplicità, délia
sincérité e della propriété; dunque niente iasto grossolano, niente cose
finie; tutto sia accuratamente custodito e pulito » (Fede e Arte 5 [195/J
440).

IURA ET OFFICIA ARTIS SACRAE HUIUS TEMPORIS

377

30

De presbytero
sacramentum Confirmationis ministrante

Instructio Congr. dc disciplina Sacramentorum, 20 maii (dom. Penteco­
stes) 1934

AAS 27 (1935) 11-22; EL 49 (1935) 176-185; ME 47 (1935) 103-111;
Periodica 24 (1935) 18-29
I.

Novae Instructionis necessitas post promulgatum Codicem I.C. et post qua*
dam editas resolutiones quoad Confirmationis Ministrum ct confirmando­
rum aetatem.

>

1359 [11] 1. Sacramenti Confirmationis disciplina, notabiliter iam per Codi­
cem iuris canonici innovata (can. 780-800), post ipsum Codicem pro­
mulgatum, luculentius est nonnullis locis explanata, quibusdam proditis
resolutionibus ad dubia interdum delata Pontificiae Commissioni ad
Codicis [12] canones authentice interpretandos, aut quaestionibus pro­
positis Sacrae Congregationi de disciplina Sacramentorum, prout cuius­
que Coetus postulabat ambitus et competentia. Cum igitur expediens
foret integram ad rem prae oculis perspectam atque enucleatam habere
disciplinam huiuscc Sacramenti moderatricem, praesertim cum ipsum
confertur per simplicem Sacerdotem, ex Sedis Apostolicae deputationc.
opportunum visum est novam conficere atque edere Instructionem, qua­
tenus fieri contingat, absolutam, quae nempe omnia scitu et factu neces­
saria complectatur, tum quod ad ministrum, tum quod ad subiectum,
tum etiam quod ad ipsum ritum attinet, ut hoc Sacramentum quo,
tamquam baptismi complemento, Spiritus Sancti plenitudo1 confertur,
graviter, rite ac religiose, prout ipsius sanctitatem decet, administretur.
1360 Duplex hucusque, postremis nostris hisce temporibus, praefatae necessi­
tati prospiciebat Instructio, quarum altera, iussu edita Supremac S.C.
Romanae et Universalis Inquisitionis anno 1888, inde a promulgato Co* S. THOMAS, Sum th, p III. quaest. 72, an. 2.

378

PIUS XI

·>»(·.

dice I.C. magna ex parte obsolevit; altera vero, quamvis rccentior, in ap­
pendice relata Ritualis Romani, auctoritate Ssmi D.N. Pii Papae XI ad
normam Codicis I.C. accomodati,2 additamentis opportunis, processu
temporis invectis, equidem et ipsa indigere comperta est.
De nova igitur hac Instructione conficienda ac vulganda, seu de qui­ 1361
busdam addendis vel demendis duabus memoratis Instructionibus et in
unicam conflandis, mature disceptatum est in Plenario Coctu EE.PP.
huius Sacrae Congregationis de disciplina Sacramentorum habito die 21
Decembris 1928 in Palatio Apostolico Vaticano, praehabito unanimi vo­
to EE. Patrum Inquisitorum Supremae S.C.S. Officii tum super necessi­
tate eiusdem instructionis noviter edendae, tum super competentia in
huiusmodi expediendo negotio ad hanc S. Congregationem de Sacra­
mentis spectante: immutationes vero inducendae ab iisdem EE. Patribus
statutae, ministrum Sacramenti et subiectorum aetatem respicientes,
quasque Ssmus ratas habuit ac confirmavit die 31 Decembris 1928, in
praesenti Instructione singillatim digestae perhibentur.

2. Quod ad ministrum prae primis attinet Sacramenti Confirmationis, 1362
dogmaticam definitionem Concilii Tridentini’ mutuatus Codex I.C., ca­
none 782 ordinarium huius Sacramenti ministrum solum Episcopum
edicit, extraordinarium vero ministrum presbyterum, cui vel iure com­
muni vel peculiari Sedis Apostolicae induito facultas huiusmodi concessa
sit. Ob eorum praecellentiam hac facultate ipso iure reapse fruuntur,
fljj praeter S.R.E. Cardinales (can. 239 § 1 n. 23), Abbas vel Praelatus
nullius, Vicarius et Praefectus Apostolicus, licet charactere episcopali
carentes, qui tamen ea valide uti nequeunt, nisi intra fines sui territorii et
durante munere tantum (can. 782 §§ 1,2, 3), dummodo episcopali di­
gnitate etiam insigniti non sint.
At praeter memoratos Praelatos, iure communi tali privilegio fruentes, 1363
non semel accidit ut in aliquibus omnino extraordinariis locorum et
temporum adiunctis quarumdam regionum Americac Latinae, in quibus
ordinarii seu nativi ministri, nempe Episcopi, copia forte non suppetit,
gravi ideo et urgente exstante causa, Sancta Sedes quodammodo com­
pellatur etiam ad simplicem Sacerdotem deputandum, tamquam Sacra­
menti confirmationis extraordinarium ministrum, ut illud scilicet ex
apostolico induito christifidelibus conferat. Hisce tamen casibus, admo­
dum singularibus, semper fuit Ecclesiae mens et sedula cura, ut hic
voluti suffectus ordinario confirmationis administer, quatenus fieri pos­
set, in aliqua esset ecclesiastica dignitate constitutus, atque in propriae
territorio dioecesis, ita ut v.g., usu Pontificalium frueretur ceterisque
’ Editio typica, a. 1925.
’ Scsi. VII, de Confirmatione, can 5.
DE PRESBYTERO SACRAMENTUM CONFIRMA TIONIS MINISTRANTE

379

honorificis gauderet privilegiis atque insignibus, quae competere solent
Protonotariis Apostolids.’1 Huius praescriptionis ratio est materna Ecclesiae
sollicitudo, qua iugiter cavet ne quid detrimenti capiat reverentia Sacra­
mento debita et offensionis pia christianae plebis exspectatio Episcopi per­
sona orbatae, atque ut confirmationis administratio, quatenus sinit sub
stituti ministri persona, conspicuo splendore ac praeclara sollemnitate fiat
1364 Re autem vera huic Sanctae Sedis agendi rationi consonat facultas, quae
sub. n. 3 recensetur in Litteris Apostolicis Pii Papae XI, diei 30 Aprilis
an. 1929, quibus Ordinariis, Sacerdotibus et christifidelibus dioecesium
ac ditionum Americae Latinae privilegia ac facultates ad decennium
conceduntur,45 et quae hisce exprimitur verbis:
«... Ordinarii locorum deputare possunt ad Sacramentum Confirmationis
administrandum Sacerdotes, quantum fieri potest, in aliqua dignitate ec­
clesiastica constitutos, vel munere Vicarii Foranei fungentes; numquam ve­
ro simplices Sacerdotes, commorantes illis in locis, in quibus praedictum
Sacramentum administrandum erit: servata nova S. Congregationis de di­
sciplina Sacramentorum Instructione pro simplici sacerdote ex Sedis Apostolicae delegatione Sacramentum Confirmationis administrante ».

1365 Huc etiam redit praxis ab hac S. Congregatione servata in Apostolicis
induitis concedendis Sacerdotibus simplicibus, ut Confirmationem
confNfferre valeant quibusdam in casibus reapse singularibus: semper
enim eadem S. Congregatio cavit, prout adiuncta ipsa sinebant, ut hi vel
Protonotarii Apostolici dignitate praefulgerent, vel ut ad huiusmodi
munus dignius explendum tales renuntiarentur.
1366 Suae tuendae praxi tum quoad extraordinarii ministri requisitam digni­
tatem, tum quoad memorata loca Americae Meridionalis (Latinae), qui­
bus veluti privative indulta Apostolica ad rem largiebatur, omnem ad
haec usque tempora adhibuit curam S. Congregatio de Sacramentis. At­
tamen aliquot abhinc annis pluries RR. locorum Ordinarii requisierunt
an praefatae praxi derogare opportunum censeret, etiam ad Europae
regiones nonnullas idem extendendo privilegium Americae Meridionali
concessum sub similibus adiunctis; et haec eadem S. Congregatio in una
Namurcen. et aliarum diei 25 lanuarii 1924, sequens proposuit Plenario
EE.PP. Conventui dubium diluendum: « An praxis deputandi sacerdo­
tes episcopali charactere carentes ad Sacramentum Confirmationis ad­
ministrandum, etiam in posterum servanda sit intra limites hactenus
praefinitos, vel potius, instantibus gravibus ct urgentibus causis, exten­
denda sit ad alias regiones etiam in Europa in casibus particularibus »,
4 PlUS X. Motu propr Inter multiplices.. 21 fcbr. 1905; P1US XI, Const. Ad incrementum 15
aug. 1934.
5 Acta Ap Sedit 21. p 554.
380

PIUS XI

ei responsio prodiit: « affirmative ad I partem, negative ad II et ad men
leni ». Mens vero EE.PP. fuit « quod nihil esset immutandum in disci­
plina Ecclesiae, quam hactenus servavit et vetuit immutari H.S.C., factis
lantumniodo nonnullis exceptionibus pro aliquibus regionibus in America
Meridionali, ubi servari non potest ius commune ob extraordinaria rerum
d personarum adiuncta. Equidem simplex sacerdos est minister extraor­
dinarius Sacramenti Confirmationis per deputationem Sedis Apostolicae
Quodsi ex aliis regionibus exhibeantur huiusmodi petitiones, S. Congrega­
tio suadeat Episcopis oratoribus ut recurrant ad S. Sedem pro obtinendo
Episcopo Auxiliari seu Coadiutore, vel opem petant, pro huiusmodi Sacra­
mento administrando, ab Episcopis finitimarum dioecesium ». Quod qui­
dem responsum a Ssmo in Audientia diei 26 lan. 1924 fuit confirmatum.

3. Duplex altera quaestio post Codicis promulgationem proposita, re­
spiciebat mensuram aetatis confirmandorum, atque utraque fuit nuper
per competentia S. Sedis organa resoluta.
Haec enim praecipit canon 788 in subiccta materia: « Licet Sacramenti
Confirmationis administratio convenienter in Ecclesia Latina dilferatur
ad septimum circiter aetatis annum, nihilominus etiam antea confern
potest, si infans in mortis periculo sit constitutus, vel ministro id expedi­
re. ob iustas ct graves causas, videatur ». Hinc quaesitum fuit a Pont.
Commissione ad Codicis canones authentice interpretandos utrum [15]
relatus canon constituat tantum normam directivam, an potius vere
praeceptivam: et EE.PP. eiusdem Pont. Commissionis in Plenario Coetu
diei 7 lunii 1931, proposito dubio: « An canon 788 ita intelligendus sit
ut Sacramentum Confirmationis in Ecclesia Latina ante septimum circi­
ter aetatis annum conferri non possit nisi in casibus, de quibus in eodem
canone », responderi mandarunt: Affirmative.

1367

Quoniam vero in Hispania et alicubi, praesertim in America Meridiona­
li, riget consuetudo administrandi Sacramentum Confirmationis pueris
ante usum rationis, etiam immediate post collatum baptismum, a Sacra
Congregatione de disciplina Sacramentorum, edita supradicta respon­
sione, quaesitum fuit an talis consuetudo adhuc servari possit.

1368

In Plenario itaque Coetu Emorum Patrum huius Sacrae Congregationis,
habito die 27 Februarii 1932, re mature discussa, proposito sequenti
dubio: « An consuetudo antiquissima in Hispania et alicubi vigens mini­
strandi Sacramentum Confirmationis infantibus ante usum rationis ser­
vari possit, Emi Patres responderunt: Affirmative et ad mentem ».
<Mcns est ut, ubi Sacramenti Confirmationis administratio differri pot­
est ad septimum circiter aetatis annum, quin obstent graves et iustae
causae ad normam can. 788, contrariam consuetudinem inducentes,
fideles sedulo edocendi sunt de lege communi Ecclesiae Latinae, prae­
missa Sacrae Confirmationis administration! illa catechesis instructione.

1369

DE PRESBYTERO SACRAMENTUM CONFIRMA TIONlS MINISTRANTE

381

quae tantum iuvat ad animos puerorum excolendos et in doctrina catho­
lica solidandos, prout experientia docet ».
In Audientia diei 2 Martii eiusdem anni, referente Secretario eiusdem
S.C., Ssmus Dnus Noster Pius Papa XI responsionem ratam habere et
confirmare dignatus est.

1370 Ne autem ex hac resolutione aliquis error irrepat aut non recta intelli
gentia de sacrorum canonum intentione ct praecepto circa aetatem ad­
mittendorum ad primam Communionem Eucharisticam, declaravit ea­
dem S. Congregatio, equidem opportunum esse ct conformius naturae et
effectibus Sacramenti Confirmationis, pueros ad sacram mensam prima
vice non accedere nisi post receptum Confirmationis Sacramentum,
quod est velut complementum baptismatis, et in quo datur plenitudo
Spiritus Sancti (S. Thomas, p. Ill, quaest. 72, art. 2); non tamen iidem
censendi sunt prohiberi quominus ad eandem mensam prius admittan­
tur, si ad annos discretionis pervenerint, quamvis Confirmationis Sacra­
mentum antea accipere non potuerunt.6
1371 [16] Si agitur proinde de puero, qui gravi morbo laboret, adeo ut consti­
tutus dicatur in mortis periculo, non solum prohibitum non est illi ante
septennium Sacrum Chrisma administrare, sed expedit, ut id fiat, unde
ex hac vita demigrans maiorem gloriam, iuxta S. Thomae doctrinam (p
III, quaest. 73, art. 8 ad 4), in caelis consequatur. Aliae insuper iuxta
probatam plurium Theologorum sententiam7 esse possunt legitimae
causae, praeter consuetudinem iam memoratam, antevertendi septen­
nium in collatione huius Sacramenti, et praesertim cum praevidetur fu­
tura diutina absentia Episcopi vel Presbyteri, cui facta sit facultas illud
administrandi, vel alia urget necessitas seu iusta et gravis causa.

II.
Disciplina per Codicem I.C. inducta quoad Confirmationis administrationem a simplici Sacerdote peragendam.
1372 1. Sacerdos igitur, cui facultas haec concessa fuerit, probe sciat Sacra­
mentum Confirmationis conferri debere per manus impositionem cum
unctione Chrismatis in fronte et per verba in pontificalibus libris ab Ec­
clesia probatis praescripta (can. 780).

1373 2. Hoc Sacramentum, quod characterem imprimit, iterari nequit; si vero
prudens dubium exsistat, num revera vel num valide collatum fuerit, sub
conditione iterum conferatur (can. 732).
6 Resolutio S.C de disciplina Sacramentorum dici JO lunii 1932. relata in Acta Ap Scdti 24.
p 271 seq
7 BENEDICTUS XIV, in lib. 7, cap X, n. 5, 6 et 7 de Synodo dioecesana.
M
382

PIUS X!

to'

VU

3. Chrisma, quod huic Sacramento administrando, etiamsi per presbyte- 137-4
rum simplicem, inservit, debet esse ab Episcopo, cum Apostolica Sede
communionem habente, consecratum feria quinta in Coena Domini
proxima superiore; neque adhibeatur vetus, nisi necessitas urgeat. Mox
deficienti oleo benedicto aliud oleum de olivis non benedictum adjicia­
tur, etiam iterato, minore tamen copia (can. 734, 781). Numquam vero
licet sine Chrismate Confirmationem administrare vel illud ab Episcopis
haereticis aut schimaticis accipere. Unctio autem ne fiat aliquo instrumento
sed ipsa ministri manu capiti confirmandi rite imposita (can. 781 § 2).
4. Presbyter latini ritus cui, vi indulti, haec facultas competat, Confirma­ 1375
tionem valide confert solis fidelibus sui ritus, nisi in induito aliud ex­
presse cautum fuerit. Nefas est presbyteris ritus orientalis, qui facultate
vel privilegio gaudent Confirmationem una cum baptismo infantibus sui
ntus conferendi, eadem ministrare infantibus latini ritus (can. 782 4-5).
[17] 5. Presbytero licet, si Apostolico locali privilegio sit munitus, in 1376
designato sibi territorio confirmare etiam extraneos, nisi id ipsorum
Ordinarii expresse vetuerint (can. 784).

6. Presbyter, privilegio Apostolico donatus, obligatione tenetur Sacra­ 1377
mentum hoc illis, quorum in favorem est concessa facultas, rite et ratio­
nabiliter petentibus conferendi (can. 785 §§ 1-2).
7. Aquis baptismi non ablutus valide confirmari nequit; praeterea ut 1378
quis licite et fructuose confirmetur, debet esse in statu gratiae constitu­
tus, cl, si usu rationis pollear, sufficienter instructus (can 786), scilicet,
pro suo captu, de natura, dignitate, effectibus ac dispositionibus ad di­
gne Sacramentum huiusmodi recipiendum. Iuxta veterem Ecclesiae
usum confirmandi deberent esse ieiuni, idque optandum propterea esset
ut in praesenti etiam servaretur.

8. Quamquam hoc Sacramentum non est de necessitate medii ad salu­ 1379
tem, nemini tamen licet, oblata occasione, illud negligerc, imo parochi
curent ut fideles ad illud opportuno tempore accedant (can 787).
9. Quod vero ad aetatem confirmandorum attinet (can. 788) recolenda 1380
sunt quae fuse diximus sub I n. 3.
10. Caveant confirmandi ne sordida fronte, capillisque impexis ad hoc 1381
Sacramentum accedant, vestibus tamen sint induti, quemadmodum et
patrini, simplicibus, ct ad modestiam compositis. Mulieres vero illud su­
scepturae ct quae matrinarum officium exercebunt, in ecclesiam ne ac­
cedant vanis indutae ornamentis aut fucata lacie, sed cum omni mode­
stia et reverentia.

11. Confirmandi, si plures sint, adsint primae manuum impositioni seu
extensioni, nec nisi expleto ritu discedant (can. 789).
DE PRESB YTERO SACRAMENTUM CONFIRMA TIONIS MINISTRANTE

383

1382

1583

12. Hoc Sacramentum quovis tempore conferri potest; maxime autem
decet illud administrare in hebdomada Pentecostes (can. 790).

1384

13. Licet proprius confirmationis administrandae locus ecclesia sit, ex
causa tamen, quam minister iustam ac rationabilem indicaverit, potest
hoc Sacramentum in quolibet alio decenti loco conferri (can. 791).

1385

14. Ex vetustissimo Ecclesiae more, ut in baptismo, ita etiam in Confir­
matione adhibendus est patrinus, si haberi possit (can. 793).

1386

15. Patrinus unum tantum confirmandum aut duos praesentet, nisi aliud
iusta de causa ministro videatur; unus quoque pro singulis confirmandis
sit patrinus (can. 794).

1387

16. Ut quis sit patrinus, oportet:
1) Sit ipse quoque confirmatus, rationis usum assecutus et intentionem
habeat id munus gerendi;
2) Nulli haereticae aut schismaticae sectae sit adseriptus, nec sententia con·
demnatoria vel dedaratoria sil cxcommunicatus, aut infamis [18] infamia iuris.
aut exclusus ab actibus legitimis, nec sit clericus depositus vel degradatus;
3) Non sit pater, mater, coniux confirmandi;
4) Λ confirmando eiusve parentibus vel tutoribus, vel, hi si desint aut
renuant, a ministro vel a parocho sit designatus;
5) Confirmandum in ipso Confirmationis actu per se vel per procurato­
rem physice tangat (can. 795).

1388

17. Ut quis licite ad patrini munus admittatur , oportet:
1) Sit alius a patrino baptismi, nisi rationabilis causa, iudicio ministri,
aliud suadeat, aut statim post Baptismum legitime Confirmatio conferatur;
2) Sit eiusdem sexus ac confirmandus, nisi aliud ministro in casibus par­
ticularibus ex rationabili causa videatur;
3) Decimum quartum suae aetatis annum attigerit, nisi aliud iusta de
causa ministro videatur (can. 796);
4) Non sit propter notorium delictum excommunicatus vel exclusus ab
actibus ligitimis vel infamis iuris, quin tamen sententia intercesserit, nec
sit interdictus aut alias publice criminosus vel infamis infamia facti;
5) Fidei rudimenta noverit;
6) In nulla religione sit novitius vel professus, nisi necessitas urgeat et
expressa habeatur venia Superioris saltem localis;
7) In sacris ordinibus non sit constitutus, nisi accedat expressa Ordinarii
proprii licentia (can. 766).

1389 18. Ex valida Confirmatione oritur inter confirmatum et patrinum co­
gnatio spiritualis, ex qua patrinus obligatione tenetur confirmatum per­
petuo sibi commendatum habendi eiusque christianam educationem cu­
randi (can. 797). Ex hac tamen cognatione spirituali iam non oritur
impedimentum ad matrimonium (can. 1079).
384

PIUS XI

19. Nomina ministri, confirmatorum, parentum et patnnorum, diem ac
locum Confirmationis parochus inscribat in peculiari libro, praeter adnotationem in libro baptizatorum (can. 798).

1390

20. Si proprius confirmati parochus praesens non fuerit, de collata Con­
firmatione minister vel per se ipse, vel per alium quamprimum eundem
certiorem faciat (can. 799).

1391

21. Ad collatam Confirmationem probandam, modo nemini fiat praeju­
dicium, satis est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius confirmati
iusiurandum, nisi confirmatus fuerit in infantili aetate (can. 800).

1392

III.

Ritus servandus a simplici sacerdote Sacramentum Confirmationis confe­
rente, iuxta Rituale Romanum Ssmi D.N. Pii Papac XI ad normam Codicis
iuris canonici accommodatum 8
[19] Cum tempus advenerit, quo sacerdos, utens facultate sibi ab ApostolicaSede, ut supra, tributa, administrare Confirmationem intendit, stiperpelliceo et stola, vel etiam pluviali albi coloris indutus, stans ante altare, ver­
sus ad populum hinc inde dispositum (masculis a dexteris, feminis vero a
sinistris), cicumstantes admoneat, quod nullus alius, nisi Episcopus, Con­
firmationis ordinarius minister est; se vero collaturum esse illam iure per S
Sedem delegato.
Mox, si huiusmodi delegatio per indultum facta fuerit, delegationis decre­
tum lingua vernacula legatur alta et intelligibili voce, deinde sacerdos mo­
neat adstantes, quod nullus confirmatus discedat, nisi benedictione accep­
ta, quam ipse post omnium confirmationem dabit. Item, quod infantes, si
quos in prima aetate iusta de causa (iuxta superius dicta I, n. 3) confir­
mandos existimaverit, per patrinos teneantur m brachiis dexteris, et quod
adulti ponant pedem suum super pedem dexterum patrini sui, vel patnnus
ponat manum suam dexteram super humerum dexterum confirmandi, sive
infantis sive adulti.

Hac altera monitione completa, pariter stans versa facie ad confirmandos,
lunetis ante pectus manibus, confirmantibus vero genua flectentibus et
manus ante pectus /unctas tenentibus, dicit:

V. Spiritus Sanctus supçrvcniat in vos et virtus Altissimi custodiat vos a
pcccatis.
R. Amen.

1 Editio typica a. 1925.
0£ PRESBYTERO SACRAMENTUM CONFIRMA TIONlS MINISTRANTE

385

1393

1394

Deinde signans se a fronte ad pectus signo crucis, dicit:
V. Adjutorium nostrum in nomine Domini.
R. Qui fecit caelum et terram.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum.
R. Et cum spiritu tuo.

[20] Tunc extensis versus confirmandos manibus, dicit:
Oremus
Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare dignatus es hos famulos
tuos ex aqua et Spiritu Sancio, quique dedisti eis remissionem omnium
peccatorum: emitte in eos septiformem Spiritum tuum Sanctum Paradi·
tum de caelis.
R. Arnen.
Spiritum sapientiae et intellectus.
R. Arnen.
Spiritum consilii et fortitudinis.
R. Arnen.
Spiritum scientiae et pietatis.
R. Arnen.
Adimple eos Spiritu timoris tui, et consigna eos signo Cru»icis Christi,
in vitam propitiatus aeternam. Per eundem Dominum Nostrum Jesum
Christum, Filium tuum: Qui tecum vivit et regnat in unitate ejusdem
Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. R. Amen.

1595 Postea sacerdos confirmat illos per ordinem gcnuflexos primo mares, steundo feminas. Uno ordine confirmato, illi surgunt et alii genufleclunt, et
confirmantur, et sic usque in finem. Inquirit autem singillatim de nomine
cuiuslibet confirmandi sibi per patrinum vel malrinam flexis genibus prae­
sentali, et summitate pollicis dexterae manus Chrismate intincta, confir­
mat eum dicens:
N. Signo te signo Cru^cis, quod dum dicit, imposita manu dextera super
caput confirmandi, producit pollice signum crucis in fronte illius, deinde
prosequitur: et confirmo te Chrismate salutis. In nomine Pa^tris, et
Fifclii, et Spiritus Sancti. R. Amen.
Et leviter eum in maxilla caedit, dicens: Pax tecum.

1596 Ligantur mox vittis lineis recenter confirmatorum frontes. Quod sictibi
huiusmodi vittae non adhibeantur, Sacerdos, postquam frontes confirman­
dorum liment sacro Chrismate, eas gossypio, postea comburendo, diligen­
ter abstergat
386

PIUS XI

Omnibus confirmatis, Sacerdos tergit cum mica panis, et lavat pollicem
et manus super pelvim; deinde aqua lotionis cum pane fundatur in pi­
scinam sacrarii, in qua reponi debent etiam supradictorum gossypiorum
aneres.

Interim dum lavat manus, si adsint ministri, cantatur, vel legitur ab iis se- 1397
quens Antiphona: alias post lotionem ab ipso sacerdote dicitur:
Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis, a templo Sancto tuo.
quod est in Jerusalem. V. Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut
erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
[21] Et repetitur Antiphona: Confirma hoc, Deus, etc.

Qua repetita, Sacerdos stans versus ad Altare, junctis ante pectus manibus
dicit:
Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam.
R. Et salutare tuum da nobis.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum.
R. Et cum spiritu tuo.
lunetis vero adhuc ante pectus manibus, et omnibus confirmatis devote ge­
nua flectentibus, dicit:

Oremus
Deus, qui Apostolis tuis Sanctum dedisti Spiritum, et per eos eorumque
successores ceteris fidelibus tradendum esse voluisti; respice propitius
ad humilitatis nostrae famulatum, et praesta, ut eorum corda, quorum
frontes sacro Chrismate delinivimus, et signo Sanctae Crucis signavimus,
idem Spiritus Sanctus in eis superveniens, templum gloriae suae dignan­
ter inhabitando perficiat: Qui cum Patre, et eodem Spiritu Sancto vivis
et regnas Deus, in saecula saeculorum.
R /\men.
Deinde dial: Eccc sic benedicetur omnis homo, qui timet Dominum.
Et vertens se ad confirmatos, ac faciens super eos signum Cruets, dicit:

1398

Benci'dicat vos Dominus ex Sion, ut videatis bona Jerusalem omnibus
diebus vitae vestrae, et habeatis vitam aeternam.
R. /\men.

Absoluta hoc modo Confirmatione, Sacerdos sedens patri nos et ma trinas 1399
monet, quod instruant filios suos bonis moribus, ut fugiant mala et faciant
DE PRESBYTERO SACRAMENTUM CONFIRMA TIONIS MINISTRANTE

387

I

I

bona; et doceant eos Credo in Deum et Pater noster et Ave Maria quo
niant ad hoc sunt obligati.
1400

Hoc Sacramentum potest conferri minus sollemniter, et praesertim tunc,
cum in privatis domibus, vel extra ecclesiam seu oratorium, pueris aegro­
tantibus conferendum est, vel etiam adultis, qui ad ecclesiam quacumque
ex causa, legitima tamen, accedere nequeunt. In iis casibus Sacerdos ne
omittat uti saltem stola, si superpelliceum habere non possit. Cavere etiam
debet, ne coram haereticis, aut schismaticis, et multo minus eis ministran­
tibus, confirmet.

338

PIUS XI

31

Liturgi a fons doctrinae et unitatis

Ex epistola Card. E. Pacelli, e Secretaria Status, ad Card. D. Minoretti,
Archiep. lanuensem, occasione I Congressus liturgici in Italia, 7 novembris 1934
EL49 (1935) 56-57; Rïuisla hturgica2\ (1934) 354-355, in qua videre fas est
huius Congressus programma (pp. 346-347) et vota (p. 356); DP 1,68

[56] Non è nuovo il proposito di richiamare la pietà dei fedeli a migliore 1401
comprensione della preghiera ufficialc della Chiesa ed a maggior partecipazione a si ricco tesoro spirituale, da quando Ia parola del Papa Pio X
di f.m. ha aperto e tracciato in questo senso sicura e prowida via...
[57] L’importanza di questo primo convegno sembra appunto derivare
dalla illustrazione dei programma che il movimento liturgico deve proporsi, illustrazione ora tanto più opportuna quanto più sentito è il bisogno
di armonizzare gli intenti e le opere di questo movimento con quelli, cosi
fclicemcntc attuati e fiorenti a favore dei canto sacro e dellarte sacra.
E se a tale programma si pone lo sguardo sarà facile vedere come, Iungi
dal proscrivere forme di pietà o privata o popolare, ammesse e raccomandate dalla Chiesa, essa debba cercare di aftermare la fedcltà e dello
spirito e della pratica religiosa alia nobile e secolare tradizione dei culto
ecclesiastico, favorendo nel clero lo zelo per 1’otlima celebrazione delle
sacre funzioni e nei fedeli un’assistenza fervorosa e cosciente.
Percio sarà da ricordare che il rito liturgico piuttosto che fine a se stesso 1402
ha da cssere mezzo alla glorificazione di Dio e alia santificazione delle
anime, e sarà da rilcvare che due idee maestre devono ispirare cosi felice
programma: quelle cioè di rispecchiare nella preghiera, secondo le sa­
pienti e splendide forme stabilite dalle regolc liturgichc, il dogma cattolicoe la vita di Cnsto, e quella di unire più strettamente, più coscientementc 1’anima dei fedeli alia gcrarchia sacerdotale della Chiesa orante.
Sara quindi owio determinare i mezzi a cio opportuni, i quali, invece
che consistere in innovazioni singolari o arbitrarie, saranno lacilmente
rintracciati nelle sapienti regole con cui la Chiesa viene educando intornoall’altare, simbolo di Cristo, i suoi figli e ne fonde gli animi, cosi co­
me le voci, in carità ed in unità mediante la commovente celebrazione
dei S. Misteri.
LITURGIA FONS DOC TRINAE ET UNI TA TIS

389

,1

In ogni modo, trattandosi di questioni che hanno un lato religioso e un
lato artistico, sernbra opportuno insistere presso gli Ordinari perche
domandino sempre il parere anche di persone coite in arte.
Questa S. Congregazione si augura che in tal modo si potrà, con pruden­
te audacia, trovar la via e far sorgere uno stile indiano cristiano. Sarebbe.
e l’E.V. lo fa giustamente rilevare, una sensibile c perciô assai efficace
dimostrazione délia universalité della Chiesa.

De arte sacra in India

Epistola Congr. de Propaganda Fide ad Exc.mum L. Kierkels, Delega­
tum Apost. in India, 17 decembris 1934

Fede e arte 5 (1957) 431-432; Sacrae Congregationis de Propaganda Fide
memoria rerum. 350 anni a servizio delle Missioni (1622-1972), vol. II1/2,
Herder, Freiburg, 1976, p. lW5,Sylloge, η. 188, ρρ. 464-465

h

1403 [431] È stato attentamente esaminato il rapporto 4150/34 dei 6 settembre corr. anno, nel quale FEccellenza Vostra domanda il parere di que­
sta S.C. nclla questione dell’uso dello stile indu nclla costruzione di
chicse.
Questa S. Congregazione non pub essere che favorevolc, in linea di prin­
cipio, ad ogni serio tentativo di adattarc Tarte dei singoli popoli a scopi
sacri. E questa la tradizione costante dei cattolicesimo, che, essendo la
vera religione e percio religione universale, non è legata ad alcuna forma
particolare di cultura, e apprezza, rispetta e cerca di santificare tutto cip
che di buono ogni civiltà sa produrre. La Sacra Congregazione di Pro­
paganda fin dai suoi tempi dava istruzioni precise in questo senso (cfr
Collect., n. 300) e sulla specifica questione deU’arte nazionale si pronunziava recentemente in modo deciso nella lettera, ricordata anche dalla
E.V., del 15 luglio 1932 al Delegato Apostolico in Cina.
I

1404 Certo, quando dai principi generali si scende ai casi concreti, possono
nascere pcrplessita e dissensi: in quanto, pur rimanendosi pienamente
d’accordo sui principi, si puô non convenire sull’opportunità e sui modo
di applicarli in date circostanze. E cosi ben si comprends come nella
questione deH’adattamento dello stile indu alia costruzione delle chiese,
non esista tra i missionari e tra i cattolici indiani unanimité di pareri e
sian nate discussioni vivaci.
Questa S. Congregazione è di opinione che un giudizio sicuro e direttive
prudenti in proposito possano darsi solo dalle persone che conoscono
perfettamente il modo di pensare e sentire delle popolazioni, c sappiano
percio prevedere quali ripcrcussioni psicologiche certe innovazioni produrrebbero. Crede percio che la questione [432] debba essere discussa e
risoluta dalle autorité ecclesiastiche dell’India, d’accordo con V.E.
390

PIUS XI

DE ARTE SACRA IN INDIA

391

34

Rituum varietas
« quasi modulatae unius concentus voces »

Reditus ad fontes vitae christianae

Motu proprio Pii XI « Quam sollicita » de Commissione pro Russia de­
que libris liturgicis ritus slavi edendis, 21 decembris 1934

Exepist. Secretariae Status S.S. ad P.A. Gemelli, OFM, Operis Regalitatis DNIC Mediolani constitutae praesidem, occasione editi opusculi
«Vivi con la Chiesa », a. 1934

AAS 27 (1935) 65-67; Periodica 24 (1935) 85; DP I, 69

Riv. Iit. 21 (1934) 380; DP I, 67

1405 [66] Sollicite vigilanterque servatam volumus gloriosam Catholicae Ec­
clesiae traditionem, cuius in veritatis luce miro quodam modo rituum
varietas renidet, quasi modulatae unius concentus voces, quae ad caelum
ex terris efferuntur. Ii igitur filii Nostri, qui longe adhuc, proh dolor, c
paterna domo aberrant, animadvertant iterum atque perpendant inte­
gram iisdem, si ad Nos redeant, facultatem fore sui cuiusque ritus
splendorem incolumem prorsus asservandi, qui profecto ob aviti sermo­
nis caeremoniarumque vetustatem felicissima ea tempora in mentem re­
digit, cum una fide, uno ovili unoque Pastore universus laetabatur Chri­
stianus orbis. Ac tantopere Nobis cordi est ut ritus slavicus-byzantinus
servetur sospes, ut etiam - cum in comperto habeamus eos e filiis No­
stris, qui hoc ritu utuntur, liturgicis indigere libris - Nobis decretum sit
hoc genus libros, nulla interposita mora, esse in lucem edendos. Id igitur
efficiendum concredimus sacrae Congregationi pro Ecclesia Orientali.

392

[380] 11 nascente settimanale liturgico « Vivi con ia Chiesa » è nuova 1406
consolante promessa di un non lontano ritorno della grande famiglia
cattolica a quclla amorosa intelligente partedpazione alla sacra Liturgia
della Chiesa, che è pur di tanto valore per la sicura perfetta formazione
cristiana e per il più sodo alimento della fede e della pietà in tutte le
condizioni della vita.

PIUS XI
REDITUS AD FONTES VITAE CHRISTIANAE

£

—*1

-

■ ■

-

-

WlTift

35

De postulatoriis litteris conficiendis

Decretum SRC, 15 ianuarii 1935
EL 49 (1935) 187-188; Collectio Decretorum, ad sacram Liturgiam
spectantium ab anno 1927 ad annum 1946, Romae 1947, pp. 32-33,
Periodical (1935) 67-69; ME 47 (1935) 115-117

1407 [187] Quum non unus Sacrorum Antistes apud hanc Sacram Congrega­
tionem dubia aut etiam querimonias recenter moverit circa postulatorias
litteras quas Causarum actores pro Servis Dei Beatificandis, passim ad
Ordinarios locorum signandas mittunt iam ex integro confectas, et saepe
etiam typis impressas, ne quis irrepat abusus atque ut omnis amoveatur
anxietatis causa, opportunum visum est Sacrae huic Congregationi in
mentem eorum omnium, quorum interest, canonica hac super re prae­
scripta revocare, quemadmodum et de postulatoriis litteris circa Missa­
rum et Officiorum extensionem sive ad universam Ecclesiam sive ad
particularia loca.

1 - De postulatoriis litteris pro Servorum Dei Causis introducendis.

»

1408 Canon 2077 Codicis iuris canonici statuit: « Litterae postulatoriae, qui­
bus personae insigniores in dignitate sive ecclesiastica sive civili constitutae, vel personae morales expostulant a Summo Pontilice ut Causae
Beatificationis alicuius Servi Dei manus apponatur, utiliter exhibentur,
dummodo sponte et ex propria scientia datae sint ».
Porro insigniores personae habendae sunt Emi ac Revmi DD. Cardina­
les, Exemi ac Revmi Patriarchae, Archiepiscopi, Episcopi, Abbates nuiItus dioecesis, Ordinum seu Congregationum Supremi Moderatores, ceterique Praelati seu e saeculari clero seu regulari; Supremi nationum
Moderatores aut Administri, civitatibus aut Provinciis Praepositi, simili­
que auctoritate praediti. Personae autem morales praecipue sunt: Epi­
scoporum Concilia, Capitula seu Clericorum Collegia, Ordines seu Reli­
giosae Congregationes utriusque sexus, Conlratcrnitates, pia Sodalitia, ct
cetera huiusmodi; item Nationum legiferi coetus, Provinciarum aut Civi­
tatum administrativa consilia, Studiorum Universitates, Advocatorum,
Medicorum, etc. Associationes similesque spectabiles coetus.
394

PIUS XI

Horum postulationes « utiliter exhibentur, dummodo, ait Codex, sponte
et ex propria scientia datae sint ».

His autem praescriptis ut minus consentaneus declaratur invalescens
usus ut postulatoriae litterae ab ipsis actoribus ex integro exaratae ac
saepe typis impressae large diribeantur ad subsignationes colligendas,
[1S8] nulla addita solida rei informatione. Actores itaque, si tales postu­
latorias litteras obtinere velint, opportune Servi Dei vitam a probato
auctore conscriptam, aut alia apta documenta exhibeant, modeste rogan­
tes Episcopos aliasque idoneas personas, ut, certa sibi rei notitia compa­
rata, si id sibi visum fuerit, postulatorias litteras Summo Pontifici aut Sa­
crae Rituum Congregationi transmittant propriis quantum fieri potest
verbis sententiisque concinnatas.

1409

2 - De postulatoriis litteris pro obtinendo Officto cum Missa altanus Sanc­
it, vel Beati pro particulari dioecesi vel ecclesiastica provincia.

In his litteris Sanctae Sedi exhibendis prae oculis est habendum Sacrae
Rituum Congregationis decretum, Leone XIII probante, die 13 iulii a.
1S96 latum, quo sancitur:

1410

1. Exhibitae nobis positiones Sanctos Beatosve tantummodo spectare
debent in Romano Matyrologio conscriptos, aut publico cultu a Sancta
Sede decreto vel confirmato iam diu fruentes. At vero semper speciali
proprii Episcopi commendatione opus est; qui etiam, si exquiratur, sui
Capituli Cathedralis consensum alligabit.

2. Ad ceteros Sanctos Beatosve quod attinet, etsi longo iam tempore pu­
blico fuerint cultu honorati, cum Officio et Missa propria, necesse est ut
iuxta communes regulas eorum cultus ab Ecclesia comprobatus et con­
firmatus sit, antequam Officium ipsum ac Missa permittatur.

3 - De postulatoriis litteris pro obtinenda alicuius festi ad universam Ec­
clesiam extensione
Normae caedem, quae in prima et secunda paragraphe descriptae sunt,
pro postulatoriis litteris quibus Romanus Pontifex ut aliquod festum ad
universam Ecclesiam extendat rogatur, sunt quoque servandae
Quapropter, descriptis casibus occurrentibus, Revmi Ordinarii, sponte
« ex propria scientia postulatorias litteras, si sibi visum fuerit, exarent,
babitoque sui Capituli consensu, si de Officio et Missa obtinendis aga­
tur, ad Sacram Rituum Congregationem has mittant

DE POS TULA TORUS LITTERIS CONFICIENDIS

395

1411

■

36

Collectio Rituum
in usum cleri Archidioecesis Vindobonensis

Decretum Congregationis Rituum, 10 aprilis 1935

omnibus ac iis tantum precibus, quae in hac Collectione Rituum urraque
lingua notantur et lingua latina et vulgaris adhiberi potent, et quidem
hoc modo:
1 Si translatio germanica iuxta textum latinum posita est, tunc preces in
lingua germanica recitare sufficit.
2. Si autem translatio germanica infra textum latinum legitur, tunc tex­
tus latinus semper est adhibendus (agitur de formulis sacramentalibus.
benedictionibus, exorcismis), eoque recitato, si ita lubet. verba etiam lin­
gua vulgari repeti poterunt

Collectio Rituum in usum cleri Archidioecesis Viennensis ad instar Ap­
pendicis Ritualis Romani cum approbatione Sacrae Rituum Congregatio­
nis iussu et auctoritate Emincntissimi ac Reverendissimi Domini Theodori
Tit. S. Chrysogoni S.R.E. Card. Innitzer Archicpiscopi Vienneses edita
Typis Typographische Anstak, Viennae 1935
_____________

Decretum
Publici iuris facta nova editione typica Ritualis Romani anno 1925, con­
gruum et par erat huic conformare illam Collectionem, quae iam in usu
habebatur in Archidioecesi Viennensi. Quod quidem opus summa cum
diligentia selecti ab Ordinario sacerdotes de re liturgica periti perfece­
runt. Studio ct opere absoluto, Eminentissimus ac Rev.mus Theodorus
Card. Innitzer, Archiepiscopus Viennensis, huiusmodi Collectionem Ri­
tuum ita concinnatam, Sanctissimo Domino Nostro Pio Papac XI, pro
opportuna approbatione humillime subiecit. Sanctitas porro Sua exhibi­
tam Collectionem Rituum in usum Archidioeccseos Viennensis, ad instar
Appendicis Ritualis Romani, a Sacra Rituum Congregatione diligenti
studio revisam ct emendatam, sub modo ct forma prouti in adiccto
prostat exemplari, referente infrascripto Cardinali Sacrorum Rituum
Congregationi Praefecto, illamque ab universo clero Archidioeccseos
Viennensis in posterum adhibendam benigne concedere dignata est.

»

Praenotanda
Licet per se in omnibus precibus, quae ad administrationen Sacramento­
rum aliasquc caeremonias peragendas spectant, lingua Latina sit adhi­
benda, S. Rituum Congregatio, perspectis circumstantiis peculiaribus,
benigne induisit, ut, in quantum ad intellegentiam ct pietatem populi
necesse sit, idioma vernaculum usurpetur. Quare, si iuxta prudens indi­
cium intellegentia et pictas fidelium usum linguae vulgaris requirit, in
396

PIUS XI

COLLECTIO RITUUM IN USUM CLERI ARCHIDIOECESIS VINDOBONENSIS

397

De participatione catholicorum
in publicis obsequii signis in honorem Confucii
et in aliis publicis caeremoniis

Epistola Congr. dc Propaganda Fide ad Exc.mum Λ. Gaspais, Vicarium
Apost. de Kirin, 28 maii 1935

Sylloge, n. 192 pp. 479-482; Congr. de Prop. Fide Prot. 1444/35 Rubr.
24/1; Sacrae Congregationis de Propaganda Fide memoria rerum. 350 anni
a servitio delle Missioni (1622-1972), vol. III/2, Herder, Freiburg, pp.
786-788; Periodica 26 (1937) 96-97
1414 [479] Excellentia Vestra huic Sacrae Congregationi, dic 25 mensis martii
anni currentis, decisiones exposuit, quas Ordinarii de Manchoukuo, ap­
probationi Sanctae Sedis sese subiicicntes, fecerunt de participatione
Catholicorum in signis obsequii, ab Auctoritatibus in honorem Confucii
praescriptis, et in aliis publicis caeremoniis (cf. Adnotaliones, 1).
Propter particularem huius argumenti gravitatem, haec Sacra Congrega­
tio, postquam in accuratum huius quaestionis studium et incubuit Ipsa
et alios incumbere fecit, rem ad Sanctitatem Suam referre ccnsuit oppor­
tunum.
Summus igitur Pontifex in audientia diei 16 mensis currentis, perspectis
cum expositione Excellentiae Vestrae tum voto, quod Excellentia Sua
Celsus Costantini scripserat, haec cogitata elocutus est:

ît

1) Oportet, ut Ordinarii dc Manchoukuo ad evitandam omnem ratio­
nem scandali, quae quocumque modo occurrere poterit, notam faciant,
necessaria servata prudentia, quam rerum adiuncta suggerunt, episto­
lam, in qua Directio Cultuum dc Manchoukuo recenter asseveravit, cae­
remonias in honorem Confucii peractas « absolute non habere ullam re­
ligiosam indolem » (cf. Adnotaliones, 2).

2) Oportet, ut iidem Ordinarii, cum Christifidelibus normas tradunt,
declarationem officialem sequantur.
3) Oportet, ut Sacerdotes, dato iurciurando circa ritus Sinenses prae­
scripto, instructionibus Ordinariorum adhaerescant, quaestiones et con­
troversias vitantes.
398

PIUS XI

Haec Sacra Congregatio ex parte Sua censet, Ordinarios, dum Chrisnfidclibus normas tradant, sese accommodare posse decisionibus, quas
unanimiter in Conventu suo, in 1480] civitate Sinking (Changchung)
habito, fecerunt. Videntur enim prudentes et bene ponderatae.
Faveat Excellentia Vestra alios Ordinarios de Manchoukuo de omnibus
hisce rebus certiores facere eosque rogare, ut omni qua possint attentio­
ne evolutionem huius quaestionis semper prosequantur, et unanimi
agant consensu.

Adnotationes
1. Normae statutae ab Ordinariis in civitate Sinking congregatis

1 - Imago Confucii in Scholis exposita: honores qui ei tribuuntur
A. Scholae Missionum
1. Mandato ab Auctoritatibus legitimis regionis dato, potestne tolerari in
scholis Missionum expositio imaginis Confucii?
R Affirmative.

1415

2. Licetne hanc imaginem collocare in quadam aedicula plus minusve
ornata, quae eis similis est, in quibus pagani tabulas maiorum suorum
honorant?
R. Tolerari potest, dato formali mandato, quod eludi non potest. In omni
casu alumni clare certiores faciendi sunt, rem agi de cultu mere civili

1416

3. Licetne alumnis permittere, si Auctoritas hoc imponit, ut incli­
nationem, plus minusve profundam, coram imagine Confucii, sic
exposita faciant?
R Tolerari potest.

1417

4. Si cuidam scholae christianae mandatum refertur, ut coram imagine
Confucii quoddam altare cum candelis, incenso, aliisque rebus colloce­
tur, liccretne hunc modum agendi tolerare?
[481] R. Non, quia, quamvis a Dirigentibus responso dato de indole
civili cultus Confucii tributi, haec tamen caeremonia nimiam similitudi­
nem exhiberet cum ritibus religiosis et superstitiosis, atque etiam scan­
dalum secum ferre posset.

1418

B. Scholae paganae
1. Quomodo se gerere debent alumni christiani, qui scholam paganam
frequentant et adiguntur, ut suas partes tribuant honoribus, quibus Con­
fucius afficitur?
R Suggerendum est eis private, ut assistentia passiva contenti sint, et to­
leranda inclinatio.,., ut in casibus supra indicatis.
DE PARTICIPA TIONE CATHOLICORUM IN PUBL ICIS OBSEQUII SIGNIS

399

1419

_____________________________ m

1420 2. Si in vico pagano magister scholae, qui imaginem Confucii sibi provi­
dere non potest, nomen Confucii in quadam tabula scriberet, liccretne
huic tabulae eosdem honores atque imagini Confucii tribuere?
R. Tolerari potest.

II - Alumni, militares, officiales corpore conducti in pagodam
1421 1. Quid de Christiano, qui munere fungitur penes Auctoritates, quae de
sacrificiis curant, et in ipso momento sacrificii functiones subalternas
administrat, quas recusare nequit, quin subeat magnum damnum, v.g.
iacturam officii sui?
R. Cooperatio proxima, sed mere materialis, in casu gravis necessitatis,
tolerari potest.
1422 2. Quid de alumno christiano, qui invitatus est, ut sive solus sive una
cum aliis tempore sacrificii cantet?
R. Si agitur de cantibus qui ad ipsum sacrificium pertinent, non licet. Si
autem agitur de cantibus patrioticis sive de hymnis in honorem Confucii,
qui omni religiosa indole carent, tolerari potest.

1423 3. Si sacrificio completo, inclinatio mandatur, dum victimae adhuc ex­
positae sunt, quomodo Christiani se gerere debent?
R. Haec ultima caeremoniarum pars tamquam cultus civilis considerari,
ideoque assistentia passiva tolerari potest.

1424 4. Quid de participatione victimae?
R. Nullo modo tolerari potest.
[482] III - Cooperatio pecuniaria in constructione vel reparatione pagodanim

1425 1. Licetne pecunia cooperari in constructione vel reparatione templorum
aut cuiusvis alterius aedificii, in honorem Confucii erecti?
R. Tolerari potest.
1426 2. Licetne se habere eodem modo, si agitur de templis, quae ad alium
cultum destinata sunt?
R. Distinguendum est: Si agitur de contributione, quae « in globo » aliis
vectigalibus continetur, tolerari potest.
Si vero agitur de contributione speciali, quae ad sumptus constructionis
vel reparationis insumendos constituta est, tolerari nequit.
Contributiones impositae ad apparandas comoedias eidem destinationi
submittuntur.
Si ergo agitur se comoedia superstitiosa, v.g. ex voto edita, Christianis ei
cooperari non licet. Si autem agitur de comoedia, quam edunt in delecta­
tionem populi, contributio tolerari potest.
400

PIUS XI

■

IV-Assistentia ad funera pagana

Licet haec quaestio non pertineat ad eas, quae cultum Confucii spectant, 1427
maximi tamen tempestivi momenti est et digna sane, in quam studium
conferatur.
1. Funera privata. - Inclinatio coram defunctis, olim Christianis rigorose
interdicta, religiosam suam indolem magis magisque amittere videtur.
Evolutio morum, actualis mentalitas, quae eo tendit, ut in hac inclina­
tione obsequium civile conspiciar, defuncto tributum, uti in Occidente
fieri solet, compluresque casus praecedentes videntur nobis auctoritate
munire posse, tempore futuro hanc salutationem tolerandi.

2 Funera publica. - Si agitur de assistentia mere passiva, tolerari potest
Haec tolerantia sese extendit ad inclinationem et ad alios externos actus
venerationis, qui « in re mixta » caeremoniarum partem mere civilem
attingunt.

2. Declaratio Directionis Cultuum de Manchoukuo
(Ex epistola Exc.mi A. Gaspais ad Congr. de Propaganda Fide)
Pour éclairer le débat, et pour avoir une base plus sûre d’appréciation, je 1428
résolus de m’enquérir d’abord auprès des Autorités officielles du sens
donné actuellement par eux au culte rendu à Confucius. C’est pourquoi,
en date du 27 février 1935, j’adressai au Directeur de la Section cultu­
relle du Ministère des affaires Étrangères la lettre suivante:
«M. le Directeur, Désireux de voir tous les catholiques remplir fidèle­
ment leurs devoirs patriotiques sans que ces devoirs se trouvent en con­
flit avec les exigences de la liberté de conscience, j’ai l’honneur de vous
soumettre le doute suivant.
Les honneurs rendus à Confucius, soit dans les écoles, devant son image
ou sa statue, soit dans les temples devant sa tablette, constituent-il, dans
l’esprit du Gouvernement, un culte religieux, analogue à celui qu’on
rend à une divinité, ou bien un hommage purement civil rendu à un
grand homme, à un grand philosophe, à cause de la valeur de ses ensei­
gnements et de leur importance pour la formation morale de la nation?
Daignez agréer... ».
Quelques jours plus tard, le Ministère des Affaires Étrangères me com­
muniquait la réponse faite par le Ministère de l’Éducation, auquel ma
lettre avait été transmise:
«Nous avons reçu de votre Bureau la copie d’une lettre qui vous a été
adressé le 27 février par l’Évcque représentant les Missions catholiques
du Manchoukuo, lettre dans laquelle on demande d’expliquer claire­
ment le sens des honneurs rendus à Confucius.
DE PARTICIPATIONE CATHOLICORUM IN PUBLICIS OBSEQUII SIGNIS

401

Les cérémonies en l’honneur de Confucius ont uniquement pour objet
de manifester extérieurement la vénération qu’on a pour lui, mais elles
n’ont absolument aucun caractère religieux. Confucius a condensé
l’enseignement des anciens sages, il a mis en lumière la doctrine royale
« wang-lao »; ses enseignements sont la base de la morale individuelle,
de la morale familiale et du gouvernement des Etats; ils constituent une
règle sure pour ceux qui assument la charge de gouverner les peuples
Le Manchoukuo ayant adopté la « doctrine royale » comme principe de
son gouvernement; tous les citoyens doivent participer aux cérémonies
en l’honneur de Confucius ct montrer ainsi qu'ils sont animés d’un loyal
patriotisme.
Nous vous prions de bien vouloir transmettre copie de notre réponse à
l’Évêque.
Direction des Cultes - Ministère de l'Éducation. Le 5 mars de la 2e an
née de K’ang-tec ( 1935).
(Periodica 26 [1937] 88-90).

402

PIUS XI

38

De arte sacra in laponia

Epistola Congr. de Propaganda Fide ad Exc.mum P. Marcha, Delega­
tum Apost. in laponia, 1 iunii 1935
Sylloge, n. 193, p. 483; Fede e arte 5 (1957) 432; Sacrae Congregationis de
Propaganda Fide memoria rerum. 350 anni a servizio delle Missioni (16221972), vol. Il 1/2,1 lerder, Freiburg, pp. 788-789

[4S3] « Nell’udienza del 16 corr. mese ho presentato al Santo Padre le 1429
immagini sacre in stile giapponese, delle quali Ella parla nei suo Rapporto
140/35 in data 8 aprile.
Sua Santità se ne è vivamente compiaciuta; ne ha favorevol mente giudicato il valore artistico ed ha lodato l’iniziativa, squisitamente cattolica, di
adattarc le manifestazioni religiose all’indole c aile tradizioni del nobile
popolo giapponese. E mi ha incaricato esplicitamcntc di esprimere le sue
congratulazioni aU’Eccellenza Vostra per quanto fa a questo scopo, e agli
artisti per l’intelligente c volcnterosa collaborazione che le prestano.
Questa S. Congregazione è sicura che l’augusta parola di plauso e 1430
d incoraggiamento da parte del Santo Padre sarà di conforto all’Eccellenza Vostra ed a quanti con lei lavorano per la creazione e lo sviluppo
di un'artc cristiana giapponese. Ella ha ben compreso che la felice riuscita di talc iniziativa ha un’importanza assai grande per l’awenire della
Chiesa in Giappone. Un’arte, che sia nello stesso tempo profondamentc
cattolica c caratteristicamcnte nazionale, dimostrerà in modo sensibile, e
perciô più efficace, che la Chiesa non si idcntifica e non c legata a nessuna particolare forma di coitura, ma accoglie, per santificarlo, tutto cio
che ogni popolo ha di buono e di bello. E nello stesso tempo contribuirà
ad una più rigogliosa fioritura cristiana fra i cattolici giapponest, poichê
licducherà a incanalare verso la vita spirituale le integre energie di tutta
laloro anima, con le sue speciali doti di intelligcnza e di sensibilità.
Per questo la S. Congregazione “de Propaganda Fide" segue con simpatiacd interessamento l’attività che 1’Eccellenza Vostra, pur fra tante altre
occupazioni, svolgc per 1’arte giapponese, e augura di cuore a lei ed agli
artisti i più licti successi ».

DE AR TE SACRA IN IAPONIA

403

Missam dialogatam
locorum Ordinarii moderentur

Epistola SRC ad Card. D. Minoretti, Archiep. lanuensem, 30 novembres
1935
EL 50 (1936) 95; ME 48 (1936) 44-45; Periodica 25 (1936) 43; DP 1,69

[95] Ai dubbi:
1431 I. «In Seminariis, in Congregationibus, in aliquibus paroeciis inolevit
usus quo populus, una cum ministro respondeat in Missis privatis, modo
nihil confusionis afferat. Quaeritur utrum hic usus sustineri possit, immo et propagari ».
II. « In nonnullis locis, in Missis privatis, populus una cum sacerdote
celebrante, alta voce ct concorde, recitat Gloria, Credo, Sanctus, Bene­
dictus et Agnus Dei. Propagatores huius usus hanc rationem reddunt:
Missa privata est abbreviatio Missae decantatae. /\tqui in Missa decanta­
ta populus decantat Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus ct Agnus Dei.
Ergo hoc fieri potest per recitationem etiam in Missis privatis ».
« Quaeritur utrum sustineri possit et usus ct ratio adducta ».

Questa Sacra Congregazione, udito anche il parere della Commissione
liturgica, risponde che secondo il decreto n. 4365, spetta all’Ordinario
giudicarc se nei singoli casi, avute presenti tutte le circostanze del luogo,
popolazionc, numero delle Messe celebrate contemporancamente ecc.,
1’uso proposto, bcnchc per sé lodevole, importi disturbo anziché fomen­
tare la devozione. Il che più facilmente puô verificarsi nell’uso proposto
nel secondo dubbio, pure proscindendo dalla ragione addotta, che cioè
Missa privata est abbreviatio Missae decantatae.

40
Liturgia, didascalia Ecclesiae

Relatio audientiae privatae a Pio XI concessa P. B. Capelle, Abbati
Montis Caesaris prope Lovaniuni, 12 decembris 1935
QLP21 (1936) 4; cf. etiam ib. 125-147. De hac relatione card. E. Pacelli
auctori rescripsit « recte interpretatam esse mentem Summi Pontificis et
augustis desideriis sese plene conformasse »; cf. B. CAPELLE, Le SaintSiège et le mouvement liturgique, Louvain 1937, p. 3; DP 1,70-71

[4] C’est partout maintenant qu’on fait de la liturgie, mais pas toujours 1432
comme il faudrait et comme nous voudrions. On attache souvent plus
d’importance à l'aspect extérieur, à la matérialité des choses, tandis que
c’est l’esprit qui est important: prier suivant l’esprit de l’Eglise en prière
L'Église est très large. Elle est même d’une largeur parfois tout à fait
étonnante. Elle accepte des manières de prier qui sont très déficientes ct
très imparfaites, parce quelle a pitié de la faiblesse des pauvres hommes.
«Soit! dit-elle, puisque vous ne pouvez prier autrement, priez comme
cela, pourvu que vous priez vraiment! » Mais quand on veut savoir
comment elle entend la prière, alors c’est autre chose: c’est dans la li­
turgie qu'on le trouvera.
11 faut imiter la sainte Église, ct ne pas prohiber ce qu’elle consent à ac 1433
ccpter en matière de prière. Mais il faut chercher à élever peu à peu et à
apprendre aux fidèles à prier comme elle.

La liturgie est une très grande chose. C’est le plus important organe du 1434
magistère ordinaire de l’Église.
Très Saint-Père, je ne m’en occuperais pas, si je ne croyais que c’est une
chose si importante, essentielle et sacrée.
Vous avez raison. C’est une chose très importante. Il y a ici-bas si peu de
choses vraiment importantes, qui vaillent la peine qu’on s’en occupe: le
Christ, l'âme, la vie de l’Église! Tout le reste, que vaut-il? Or la liturgie,
ce n’est pas la didascalie de tel ou tel, mais la didascalie de l’Église!
Continuez votre grande oeuvre: « Optimam partem elegisti ».*
1 AutoiTûphuw Pii XI, Pain R. Cape lie donatum in eadem audientia 12 dec 193) « Répandre
ct illustrer les textes liturgiques comme le fan Γ Abbaye Bénédictine de Mont-César (Louvain),
c cst ic faire le porte voix de l’Église priante ct enseignante »

LITURGIA. DIDASCALIA ECCLESIAE

405

41

Vis et virtus precationis Ecclesiae

Pius XI, E Lilt. Enc. “Àd catholici sacerdotii”, 20 decembris 1935

AAS 28 (1936)5-53

1435 [18] Sacerdos ... lesu Christi munus persequens, qui « erat pernoctans in
oratione Dei »* et « semper vivit ad interpellandum pro nobis »,2 publicus
ex officio exstat ad Deum pro omnibus deprecator: eidem in mandatis est
non modo proprium verumque altaris sacrificium Ecclesiae nomine caele­
sti Numini offerre, sed etiam « sacrificium laudis »3 communesque preces;
is nempe psalmis, supplicationibus et canticis, quae magna ex parte a sacris
Litteris mutuatur, cotidie iterum atque iterum debitum Deo adorationis
officium pro hominibus perficit, anxiis sollicitisque hodie, si umquam alias,
divinoque auxilio egentibus. Ecquis poenas enumerando dixerit, quas sacer­
dotales preces e praevaricantium hominum capite arceant; et quot quanta­
que beneficia iisdem impetrent atque impertiant?
1436 Si vel privata supplicatio tam sollemnibus pollet magnisque a lesu Chri­
sto datis pollicitationibus,’’ at preces, quae Ecclesiae [19] nomine, dilec­
tae nempe Redemptoris sponsae, ex officio funduntur, maiore procul
dubio vi virtuteque fruuntur. Quapropter christiani homines, quamvis in
prosperis rebus nimio saepius sint Dei immemores, naturali tamen instinc­
tu ducti, admotas Numini preces omnia posse fidenti animo sentiunt,
atque adeo in omnibus huius vitae adiunctis ad eas confugiunt, easdemque a sacris administris in publico privatoque discrimine adhibendas
impetrant: a precanti sacerdote omne genus infortunati solacium flagi­
tant; ad eumdemque, in terrenae huius peregrinationis exsilio, caelestem
opem imploraturi, adeunt. Reapse « medius stat sacerdos inter Deum et
humanam naturam: illinc venientia beneficia ad nos deferens, nostras
preces illuc perferens, Dominum iratum reconcilians ».5
1 Cf. Luc 6. 12.

2Cf. Hebr. 7,25.
3 Cf. Ps. 49. 14.

4Cf. Mt. 7.7-ll;Mc. 11,24: Lc 11,9-13.
5 S. Io. Chrysostomus. Homilta 5 in haiam
406

PIUS XI

42

De moderandis piis fidelium
peregrinationibus ad Sanctuaria

Decretum Congr. Concilii, 11 februarii 1936

r\AS 28 (1936) 167-168; EL 50 (1936) 243-244; ME 48 (1936) 169-171;
Periodical! (1936) 81-82

i

[167] Inter publicas communesque pietatis christianae in catholica Ec­
clesia significationes, inde a remotissimis temporibus peculiarem locum
sibi iure vindicant piae ad celebriora Sanctuaria, Deo, beatae Mariae
Virgini vel Sanctis dicata, peregrinationes, ut quae ad poenitentiam
agendam, ad fidem profitendam eandemque firmandam, ad gratiarum
actionem pro acceptis divinitus beneficiis reddendam plurimum conferant
Nil mirum proinde si, auctis hac nostra aetate itinerum facilitate atque
commodis, et ipsae piae peregrinationes evaserint frequentiores, opera
praesertim et sollertia plurium coetuum, qui fere omnibus in Nationibus
adeas promovendas et moderandas constituti sunt.
Nec quempiam latet quas memoravimus itinerum facilitatem et commo
dilates illud insimul effecisse, ut etiam itinera multiplicarentur, quae
alium in finem, recreandi scilicet animos, vel visendi urbes, vel studia et
artes colendi, aliaque id genus unice vel praecipue susciperentur.

Quae quidem rerum temporumque conditio ipsis piis ad Sanctuaria pe­
regrinationibus nonnulla profecto incommoda parere potest, nisi vis mo­
deratrix ecclesiasticae Auctoritatis, ad quam religionis ac pietatis chri­
stianae actus moderari unice spectat, opportunam, ct. quantum res fert,
communem ubique inducat disciplinam.

1438

Quapropter haec S. Congregatio Concilii, probante Ssmo D. N. Pio Pp
XI, locorum Ordinariis mandat ut in memoratis piis peregrinationibus
parandis et peragendis serventur normae quae sequuntur:
1 Hac piae peregrinationes characterem vere religiosum semper praeseferant, habeantur et peragantur uti actus ad pietatem christianam perti­
nentes, atque ab itineribus ob merum solatii finem susceptis probe di­
stinguantur. Quidquid igitur praefato huic fini pio ac religioso minus
congruit, omnino arceatur, caque omnia vitentur, quibus comici possit
DE MODERANDIS PIIS FIDEL IUM PEREGRINA TIONIÛUS AD SANCTUARIA

40·'

1439

has peregrinationes, religionis quidem specie, re autem vera solatii vel
oblectamenti causa praecipue fuisse susceptas.
1440

2. Ius pias peregrinationes promovendi, easque moderandi ad legitimam
Auctoritatem ecclesiasticam unice spectat. Nulli igitur coetus, ne [168]
iis quidem exceptis, qui ab Institutis religiosis vel ab eorum sodalibus
excitentur, constitui possunt, qui non sint ab eadem Auctoritate vel pro
moli, vel saltem approbati; omnesque ea ratione, coque ordine ac tem­
pore agant quae sint statuta, praesertim si plurcs coetus eundem finem
prosequantur.

1441

3. Eiusdem Auctoritatis ecclesiasticae cura erit ut quaevis pia peregrina­
tio paretur et ducatur sub moderatione delectorum virorum; nec desit
unquam vir ecclesiasticus qui munere 1 ungatur moderatoris spiritualis.

1442

4. In pretiis statuendis, ab his moderatoribus ea ratio servetur ut piae
peregrinationes fidelibus quoque tenuioris condicionis patere possint.
Nihil igitur ultra a piis peregrinantibus petatur, quam rei exigat prudens
administratio, cuiuscumque lucri specie omnino remota.

1443

5. Qui de clero sive saeculari sive religioso sunt in iis quae spectant ha­
rum peregrinationum apparatum technicum qui dicitur, ne se immi­
sceant, cum ea dignitatem ecclesiasticam minus deceant. Committendum
igitur erit hoc munus viris laicis, probis et peritis, a quibus id omnino
exigatur ut, advigilante Auctoritate ecclesiastica, in iisdem instruendis
nihil sit quod earum fini religioso dissentiat, quin imo omnia pietati
christianae congruant, eandemque foveant.

43

Participatio catholicorum caeremoniis
publicis amorem erga patriam exprimentibus

Instructio Congr. dc Propaganda Fide ad Exc. P Marclla, Delegatum
r\post. in laponia circa catholicorum officio erga patriam, 26 maii 1936
A/\S 28 (1936) 406-409; Sylloge, n. 201, pp. 537-540; ME 48 (1936)
355-357; Periodica 26 (1937) 103-108

[406] Pluries instanterque ab hac S. Congregatione de Propaganda Fide
aliquae normae expostulatae sunt de ratione qua catholici in laponia se
gerere debeant, quotiescumque patriae leges vel mores illis quosdam
certos actus perficere imperent vel suadeant, qui a ritibus religiosis non
christianis originem duxisse videantur.

1444

Inhuiusmodi quaestione dirimenda in mentem revocare iuvat quae Sa­
cra Congregatio iam ab anno 1659 sapientissima posuit principia, in­
structiones Missionariis impertiens:
«Nullum studium ponite, nullaque ratione suadete illis populis ut ri­
tus suos, consuetudines et mores mutent, modo non sint apertissime
religioni et bonis moribus contraria... Fides nullius gentis ritus et con­
suetudines, modo prava non sint, aut respuit aut laedit, imo vero sarta
[407] tecta esse vult. Et quoniam ea paene est hominum natura, ut
sua, ct maxime ipsas suas nationes, caeteris et existimatione et amore
praeferant, nulla odii et alienationis causa potentior existit, quam pa­
triarum consuetudinum immutatio, earum maxime quibus homines ab
omni patrum memoria assuevere... Quae vero prava exstiterint, nuti­
bus magis et silentio quam verbis proscindenda, opportunitate nimi­
rum captata, qua, dispositis animis ad veritatem capessendam, sensim
sine sensu evellantur... ».

1445

Missionariorum est ergo et agnoscere et honorare laponensium pietatem
et amorem in patriam atque fideles docere ne ceteris civibus sint in
amanda patria inieriores. Quod semper a missionariis praestitum est.
Quoad vero actus quibus laponenses suum manifestant amorem erga pa­
triam, haec notanda sunt. Agitur dc illis actibus, qui, quamvis ab ethnicis
religionibus primitus orti, non sunt intrinsece mali, sed per se indifferen­
tes, neque iubentur ut religionis signa, sed tantum veluti civiles actus ad

1446

PARTICIPA TIO CA THOLICORUM CAEREMONIIS PUBL ICIS

409

pietatem manifestandam et fovendam erga patriam, omni intentione re­
mota compellendi sive catholicos sive non catholicos ad significandam
quamlibet adhaesionem religionibus a quibus ritus illi orti sunt.

1447 I loc ipsae Imperii laponici auctoritates explicite non semel declararunt,
innixae principio libertatis religiosae et illa distinctione, iam a Gubernio
laponico statuta et promulgata, inter obsequium nempe shintoisticum
nationale (ad nationalia Jinja) et cultum shintoisticum religiosum. Enimvero templa seu monumenta obsequio civili dicata a diversa pendent gu­
bernii Administratione quam quae ritibus religiosis inserviunt. Archiepiscopo Tokiensi petenti, die 22 Septembris 1932, a Ministro Instructionis
Publicae utrum: « Pro certo retinendum esset rationes ob quas adsistentia alumnorum scholarum huiusmodi actibus requireretur esse rationes
patrii amoris et non religionis », Vices Gerens Ministri respondit:
« Visitatio ad nationalia templa seu Jinja exigitur ab auditoribus schola
rum superiorum et ab alumnis scholarum mediarum et primariarum ob
rationes quae se referunt ad programma educationis. In facti specie, sa­
lutatio quae requiritur ab agmine auditorum scholarum superiorum et
alumnorum scholarum mediarum et primariarum nullum alium finem
habet quam manifestandi sensus amoris patrii et fidelitatis ». Quem fi­
nem mere civilem ipsae leges de Publica Instructione confirmant, ut pa­
tet ex lege data die 3 augusti 32 anno Meiji (1899) vetante educationem
religiosam impertiri vel caeremonias religiosas celebrari in scholis pu­
blicis nec non in scholis quae submissae sint legibus et ordinationibus dc
disciplinis tradendis et de cur-MO&Jriculo studiorum. Ex quo licet interre
caeremonias ad Jinja, ab auctoritatibus publicis imperatas discipulis,
non induere religiosam naturam.
1448

Idem videtur esse tenendum de publicis caeremoniis, quae statutis die­
bus, auctoritatibus intervenientibus vel foventibus, ad nationalia Jinja
peraguntur, cum eaedem auctoritates hanc esse suam mentem non se­
mel, directe vel indirecte, affirmaverint, et haec profecto sit late diffusa
persuasio cultiorum hominum laponici Imperii et eorum qui laponensium mores ct animos profundius scrutati sunt.

1449

Simili fere modo, actus qui iuxta patrios mores fieri solent quibusdam in
eventibus, ut ex. gr. occasione funerum vel matrimoniorum, quamvis et
ipsi originem forte habuerint religiosam, adhibentur nunc temporis a
plurimis in tota laponia absque ulla religiosa significatione, sed tantum
ut urbana ratio manifestandi benevolentiam erga propinquos ct amicos;
ita ut amisisse videantur intrinsecam connexionem cum ethnicis religio­
nibus et in meros civiles mutati esse.

1450

Cum primo hoc considerationum genere, alterum, quod sequitur, stricte
coniunctum apparet. Etenim, cum persuasio late diffusa sit agi non de
ritibus religiosis, sed de mere civilibus consuetudinibus, catholici, qui

I

410

PIUS XI

renuant huiusmodi caeremoniis intéressé, facile incursantur, et facile ab
hominibus vel non inimicis doctrinae catholicae creduntur esse frigidi
erga patriam vel ingrati et inurbani erga familiares ct amicos. Valde
propterea optandum videtur ut removeantur causae huiusmodi publicae
opinionis falsae et iniuriosae, quae non tantum fideles iaponicos multum
afflictat, sed etiam animos avertit a via salutis ingredienda.
Haec Sacra Congregatio, omnibus ea attentione perpensis, quae rei gra­ 1451
vitati convenit, viris peritis consultis, perspecta temporum ac morum
evolutione, considerata mente Concilii Nagasakiensis anno 1890 cele­
brati, attentoque voto ab Excmis Delegatis Apostolicis E. Mooney et P.
Marella atque ab Ordinariis laponiae recentius manifestato, post matu­
ram deliberationem in solemni consessu Emincntissimorum PP. Cardi­
nalium Sacro Consilio christiano nomini propagando praepositorum, die
18 maii c.a. habitam, sequentes normas agendi tradendas esse censuit:

1. Ordinarii in territoriis laponici Imperii doceant fideles, caeremoniis. 1452
quae fieri solent ad monumenta Jinja a Gubernio civiliter administrata,
annecti ab auctoritatibus civilibus (ut ex explicitis declarationibus pluri­
es datis constat) itemque communi cultiorum hominum sensu meram si­
gnificationem patrii amoris, scilicet filialis reverentiae erga familiam im­
perialem ct patriae benefactores; ideoque, cum huiusmodi caeremoniae
valorem induerint mere civilem, catholicis licere in-[409Jteresse eis et
more ceterorum civium agere, declarata sua intentione, si quando hoc
necessarium apparuerit ad falsas interpretationes sui actus removendas.
2. lidem Ordinarii permittere possunt ut fideles, quando intersint fune- 1453
ribus, matrimoniis aliisque privatis ritibus in vita sociali iaponensi usita­
tis, participes fiant sicut ceteri (declarata, si necessarium, sua intentione
ut supra) omnium illarum caeremoniarum, quae, quamvis forte a super­
stitione originem duxerint, ex circumstantiis tamen locorum et persona­
rum ct ex communi aestimatione nunc temporis non retineant nisi sen­
sum urbanitatis et mutuae benevolentiae.
3. Circa iuramentum de ritibus, ubicumque in laponia in usu est, sacer- 1454
dotes praesentes instructiones hac in re a Sacra Congregatione de Pro­
paganda Fide datas dociles exsequantur, omni disputatione remota

Quae omnia cum Summo Pontifici in Audientia dici XXV maii a subsi­
gnato S. Congregationis Secretario relata fuissent, Sanctitas Sua dignata
est rata habere, declarans Ordinarios laponiae normas supra datas sequi
luto posse et debere.

Adnot ATio
Die 8 decembris 1935, Exc.mus Paulus Marella, Delegatus Apostoltcus in
laponia, sequentes indicationes, tuter plurcs altas, praebuerat Ordinariis
Missionum tu illa regione.
PARTICIPA TIO CATHOLICORUM CAEREMONIIS PUBLICIS

411

Indicaziont del Nunzio Apostolico (Mons. Paolo Marella) 8 die. 1935
1455 [89] 6. Une des questions les plus actuelles et qui doit être pour nous
l’objet d’une attention toute particulière est l’attitude à prendre envers
les manifestations de l'esprit patriotique et national. Le principe général
qui doit dicter notre attitude sur ce point est un esprit de large compré­
hension pour tout ce qui n’est pas directement en opposition avec la foi,
et un souci de sincère coopération pour tout ce qui peut être légitime­
ment interprété comme manifestation de l’amour naturel envers la pa­
trie. Par conséquent, pour toutes les manifestations qui n’ont pas ou
n'ont plus de caractère spécifiquement religieux, il est évident que nos
Institutions doivent y prendre part dans la même mesure que les Institu­
tions similaires japonaises: ainsi il est à peine nécessaire de rappeler ici
ce qui pour nous est déjà une coutume établie, à savoir, que [90] le dra­
peau japonais doit être arboré aux portes de nos établissements à toutes
les fêtes nationales japonaises - et le caractère religieux de certaines de
ces fêtes étant plus pratiquement pris en considération dans l’opinion
publique actuelle. De plus nos établissements catholiques n’étant insti­
tués ni pour ni par une nation étrangère, il y a lieu de s’abstenir absolu­
ment d’arborer, même avec le drapeau japonaise, l’emblème national
d’un autre pays, y compris celui du pays d’origine des Instituts religieux
qui dirigent ces établissements sauf dans le cas d’une visite officielle
d’un personnage ou représentant d’une nation étrangère.

1456 7. Pour les manifestations ayant un caractère mixte, patriotique et reli­
gieux, tout ce qui est susceptible d’une interprétation raisonnable et
communément admise par l’opinion publique dans le sens de manifesta­
tion civile du sentiment national ne doit pas être condamné ni interdit.

I

1457 8. Si dans les autres cas, après mur examen, le caractère religieux ou civil
d’un acte reste douteux, il est préférable de ne donner aucune solution
explicite. Il suffit de donner aux fidèles le principe général, à savoir: si
l’acte dont il s’agit n’est pas considéré dans l’opinion commune comme
une profession de foi d’une religion païenne mais plutôt comme la mani­
festation traditionnelle d’un sentiment naturel, il peut être pratiquement
considéré comme n’étant pas en opposition avec la foi. Le principe une
fois donné on laissera à la conscience individuelle le soin de l’appliquer
dans les cas particuliers. Celte ligne de conduite vaut tant pour les mani­
festations d’ordre national que pour les actes de piété filiale envers les
ancêtres... etc. Cette largeur de vue n’est nullement une attitude pure­
ment opportuniste inspirée par les difficultés présentes [91] et n’impli­
que nullement contradiction avec l’attitude passée de l'Église au Japon
Il est en effet certain que le sens communément attribué à ces manife­
stations mi-religieuscs, mi-civiles a beaucoup évolué et que ce qui était
considéré il y a vingt ans comme un acte avant tout religieux est de plus
412

PIUS XI

en plus interprété comme une manifestation civile sous une forme exté­
rieure traditionnelle et religieuse. L’Église ne fait que s’adapter à cette
évolution dans un esprit de large compréhension des traditions et des
aspirations légitimes du peuple japonais.

9. Il va sans dire que ces efforts, tout en étant très réels, doivent tou- 1458
jours, dans leurs modalités pratiques, rester empreints de la plus grande
sincérité et ne jamais revêtir un caractère artificiel et forcé, qui, surtout
delà part d’étrangers, serait interprété comme une flatterie intéressée et
peu digne, compromettrait l’estime et la confiance que nous voulons
précisément gagner, et affaiblirait l’esprit de nos Chrétiens.
10. En cette matière les R.mes Ordinaires peuvent donner les instrue- 1459
tions et directions nécessaires. Les Supérieurs des Instituts n’ont qu’à
s’informer et à agir selon ces directives.

11. Enfin, au sujet des difficultés spéciales qui se sont élevées dans les 1460
missions du sud du Japon, nous demandons à tous, et surtout à l’égard
de la presse étrangère, la plus grande réserve ou mieux le silence pur et
simple, condition indispensable à une pacification des esprits d’ailleurs
actuellement en bonne voie (Periodica 25 [1936] 88-100).

PARTICIPATIO CATHOLICORUM CAEREMONIIS PUBLICIS

413

44

De arte sacra in Congo Belgico

Epistola Congr. de Propaganda Fide ad Exc. I.B. Delle Piane, Delega­
tum Apost. in Congo, 14 decembris 1936

Fede e arte 5 (1957) 432; Sacrae Congregationis de Propaganda Ftde me­
moria rerum. 550 anni a semizio delle Missioni (1622-1972), vol. III/2,
Herder, Freiburg, pp. 791-792; Sylloge, n. 203 bis, pp. 543-544
[452] Nel mio mcssaggio radiofonico dei 16 giugno 1936, rivolgendo un
affettuoso saluto ai venerabili Vicari Apostolici adunati a Leopoldville,
io formulavo auguri per il pieno successo della prima iniziativa di una
esposizione di arte sacra Congolese, ut in omnibus honorificetur Deus (I
Petri, IV, II).
Ho poi riccvuto il n. 43 de ['Artisan Liturgique, tutto dedicato alia illustrazionc di detta esposizione. Leggendo i dotti discorsi ed osservandole
numerose illustrazioni, devo dire che questo primo tentative ha ottenuto
dawero un grande successo. E évidente che 1’arte Congolese va veduta
con occhio diverso da quello con cui contempliamo Ia nostra vecchia ar­
te cristiana. Vi c qualcosa di primitivo, di manchevole nella forma; nia vi
è il candore e la sincerità dell’infanzia, quel fascino che nasce dalle
espressioni ingenue c popolari, come awicne della musica e dei canti dei
popoli primitivi dell’Africa c di altrove.
Non bisogna poi dimcnticare che 1’arte cristiana indigena, più che a noi,
deve piacere agli indigeni.
Ma per noi l’csposizione, più che una questione d’arte, involge un pro
blema di mctodologia missionaria.
V.E. dice bellamcnte: « La Chiesa Cattolica non è né belga, né francese,
né inglcse, né italiana o amcricana: essa c cattolica. Percio essa è belga
nel Belgio, francese in Francia, inglese in Inghilterra, ecc. Nel Congo es­
sa deve essere Congolese: nella costruzione dei sacri edifici c nella confezione degli oggetti di culto, si deve tener accuratamente conto delle li­
nee, dei colori e di tutti gli elementi dell’arte Congolese.
Cosicché quando i Negri adorano e pregano nella Chiesa silenziosa o
quando prendono parte alie cerimonie ufficiali dei culto, è tutto
1’edificio, espressione autentica della loro anima, che adora, prega c can414

PIUS XI

ta con essi le Iodi del Signore. Allora, e allora solamente, una chiesa in
mezzo ad un popolo ha il suo senso completo, divino ed umano nello
stesso tempo: è la Casa del Signore: essa è la Casa di Dio, piena della sua
presenza, è la Casa dei fedeli, costruita dalle loro mani e decorata dalla
propria arte ».

Mi ptace pure di riierire alcune parole del discorso veramente notevole 1463
pronunciato dal sig. P. Ryckmans, Governatore generale del Congo Bel­
ga: « Bisogna sradicare una buona volta presso i Negri il pregiudizio che
il Missionario e un iconoclaste, che distrugge per il piacere di distruggere Bisogna invcce convincere il mondo pagano di questa verità, che la
Chiesa è di lutte le razzc e di tutti i tempi; che essa approva tutto cio che
èbuono nella vita di tutti i popoli; che essa tollera tutto ciô che è indiiierente, e che essa non vuole distruggere che ciô che è cattivo, semplicemente perché è cattivo... Io diro volentieri che 1’arte religiosa indigena
deve essere incoraggiata, perché è indigena, più ancora che per il suo
contenuto artistico ».
Rallcgrandomi con V.E. per questo nobile tentativo, che âpre nuove e
belle vie all’applicazione dell’arte cristiana, ricca c suscettibile di vari
sviluppi, le porgo i mici rispetti e gli auguri di ogni bene.

DE ARTE SACRA IN CONGO BELGICO

415

45

De novis cultus formis non introducendis
et de abusibus tollendis

Decretum Congr. S. Officii, 26 maii 1937

AAS 29 (1937) 304-305; EL-IP 51 (1937) 62-63; 98-100; ME 49 (1937)
226-227; Periodica 26 (1937) 468-470
1464 [304] Iam olim Sacrosancta Tridentina Synodus (Sess. XXV, De invo­
cal., venerat, et reliquiis Sanctorum et sacris imaginibus), praemissa
declaratione de legitimitate cultus Sanctorum et usus eorum imaginum
ad beneficia a Deo impetranda, solemniter monebat, ut, si quos forte in
has sanctas et salutares observationes abusus irrepere vel irrepsisse comperissent, solerter curarent Episcopi eos prorsus aboleri, ita ut nullae
falsi dogmatis imagines et rudibus periculosi erroris occasionem prae­
bentes statuerentur; omnis superstitio in Sanctorum invocatione et ima
ginum sacro usu tolleretur; omnis turpis quaestus eliminaretur, ac nihil
demum inordinatum aut praepostere et tumultuarie accommodatum,
nihil profanum nihilque inhonestum appareret.
1465 Hisce praescriptionibus inhaerentes, officio non defuerunt Romani Pon­
tifices eas, data occasione, ad memoriam identidem revocandi earumque
plenam observantiam inculcandi. Ex his praesertim sanctae recordatio­
nis Pius Pp. IX, per Decretum S. Officii latum die 13 ian. anno 1875,
suprema Sua auctoritate, mandavit « monendos esse scriptores qui in­
genia sua acuunt super argumentis quae novitatem sapiunt ac, sub pie­
tatis specie, insuetos cultus titulos etiam per ephemerides promovere
student, ut ab eorum proposito desistant ac perpendant periculum,
quod subest, pertrahendi fideles in errorem etiam circa Fidei dogmata et
ansam praebendi religionis osoribus ad detrahendum puritati doctrinae
catholicae ac verae pietati ».

1466 Haec autem in Codicem Iuris Canonici, iisdem pene verbis, canonibus
praesertim 1259, 1261 ct 1279 demum relata, novissime confirmata sunt
[303] Dolendum tamen est tot tamque gravibus Supremae Auctoritatis
Ecclesiasticae monitionibus atque iniunctionibus non plene hucusque
obtemperatum esse. Quin immo neminem iam latet novas huiusmodi
cultus ct devotionis formas, nonnumquam ridiculas, plerumque aliarum
416

similium iam legitime statutarum inutilem imitationem vel etiam con­
taminationem, his potissimum postremis temporibus, pluribus in locis,
acatholicis maxime mirantibus acriterque obtrectantibus, in dies mul­
tiplicari atque inter fideles latius propagari.
Iterum igitur iterumque Suprema haec Sacra Congregatio Sancti Officii, 1467
Fidei morumque puritati atque integritati tutandae praeposita, de ex­
presso mandato Ssmi D.N. Pii divina Providentia Pp. XI, Sacrorum An­
tistitum, ubique orbis catholici animarum curam gerentium, zelum ac
pastoralem sollicitudinem, onerata eorum conscientia, vehementer exci­
tat, ut strictissimam tandem aliquando memoratarum monitionum atque
iniunctionum observantiam urgeant, abusus qui iam irrepserint firmiter
abolendo et ne novi irrepant diligentissime cavendo.

DE NOVIS CUL TUS FORMIS NON INTRODUCENDIS

46

Ars indigena laudes Deo concinit

Epistola Pii XI ad Card. P. Fumasoni Biondi, Praef. Congr. De propa­
ganda Fide, de paranda expositione artis indigenae anno 1940, quae ta­
men propter bellum universale locum non habuit, 14 septcmbris 1937

/\AS 29 (1937) 413-414; FecleeArleJ (1957) 386 (textus italiens)

1468 [4Ί3] Missionalium rerum Expositionem, quae iubilari vertente anno
1925 in Vaticano celebrata est, felicissimos habuisse exitus omnes pro­
fecto memoria retinent. Ea siquidem, quemadmodum satius aptiusque
eiusmodi divini verbi satorum mirabile opus omnibus patefecit, ita sa­
cris ipsis expeditionibus novurn lumen impertiit novumque vigorem; ex
eademque auspicatissimum illud, quod in Lateranensibus aedibus asser­
vatur, Missionale Ethnologicum Muscum originem duxit. Nos itaque,
cui tantopere cordi est non modo horum cvangelicae doctrinae praeco­
num incepta, sed id genus etiam disciplinam quam Missionologicam vo­
cant, indefatigabili studio promoveri, consilium inivimus alterum edendi
missionalium rerum spectaculum: in tabernaculis scilicet quam iam ca­
tholicis prelo excusis scriptionibus exhibendis inservierunt, christianae
artis Expositio anno 1940 habenda excitabitur; illius dicimus christianae
artis, quae et in sacrarum Missionum regionibus et in orientalis ritus
Ecclesia effingitur et colitur.
1469 Liberales equidem 1414] artes, quae omnium gentium ingenium expri­
munt earumque praeferunt culturam, ad externum Dei cultum agendum
digniores Ecclesiae conferunt opes, rationesque impertiunt luculentio­
res. Quamobrem eiusmodi christianae artis Expositio mirandum veluti
speculum exsistet, ex quo renidens quodammodo reverberabitur varia
hoc in genere populorum indoles; atque adeo cernere fas erit per
amplissima exhibita documenta, quo itinere queat indigenarum ars
praeceptis institutisque Missionalium aptari. Hoc praeterea in sua luce
ponet veram lesu Christi Ecclesiam, hac etiam in causa, catholico spiritu
studioque pollere; quandoquidem eadem cum ingenuas quarumvis gen­
tium artes ac disciplinas, tum earum leges ac mores - modo ne sanctissi­
mis Dei praescriptis repugnent - sarta tectaque servare studet. Ea enim,
inde ab remotissima aetate sua, S. Pauli praecepta referens, nihil aliud
418

PIUS XI

nisi animas quaerit, atque “omnia omnibus facta est” (cf. 2 Cor 12, 14-15)
Parique modo id quoque omnium obversabitur oculis christianam
nempe doctrinam, hoc etiam in campo inexhaustos prorsus edere fructus,
omnesque suspicere poterunt in Communis Patris domo, procul disci­
diis funestissimis, atque amico mirabilique foedere consociata, tot tanta­
que diversarum gentium artis documenta, quae pulchritudinis voce lau­
des aeterno Dei Numini concinunt. Quodsi, hac data opportunitate,
conventus celebrabuntur, atque de Missionologia, quam vocant, ea altius
repetentur studia, de quibus iam Nos, anno 1925, cum Missionalium re­
rum Expositio concluderetur, verba fecimus, id pro certo Nobis haud
mediocrem afferet laetitiam.

ARS INDIGENA LAUDES DEO CONCINIT

419

47

Varietas rituum
catholicitatem Ecclesiae testatur

Ex Motu proprio Pii XI “Sancta Dei Ecclesia” de iurisdictîone S. Congr
pro Ecclesia Orientali, 25 martii 1938

AAS 30 (1938) 154-159; EL-IP 52 (1938) 65; ME 50 (193 8) 129-134;
Periodica 27 (1938) 230-237; DP I, 71

,

1470 [154] Sancta Dei Ecclesia, quamvis inde a primo christiani nominis sae­
culo ex Orientis et Occidentis fidelibus coaluerit, una tamen omnino est;
atque adeo Romani Pontifices, quippe Beati Petri Apostolorum Princi­
pis successores, cui Christus Dominus pascendi universi gregis auctorita­
tem concredidit, summam de orientalibus etiam christifidelibus curam
nullo non tempore egerunt, ut iidem et integram fidem, et firmam di­
sciplinam, et florentem etiam pietatem divinumque cultum retinerent,
ideoque maiorem cotidie prosperitatem, amplitudinemque adipiscerentur
Quodsi per temporis decursum haereses, schismata ac frequentissimae
diuturnaeque infidelium incursiones dominationesque ita Orientalis Ec­
clesiae populos divexarunt ac fere penitus prostravere, ut mirari liceat
quod christianae vitae mores, etsi interdum ad extremum adducti, adhuc
tamen superstites evadant; itemque si nonnulli, nimio unitatis concordiaeque amore compulsi, cum non satis Orientalium res atque indolem
cognoscerent, vel sacros eorum ritus corrumpere vel eos ad latinos ritus
redigere enisi sunt, at Romani Pontifices, decessores Nostri, hisce nisi­
bus pro facultate, nullisque parcendo laboribus, obstiterunt. Iis siqui­
dem curae fuit haereticorum et schismaticorum retundere audaciam,
strenuos fidei unitatisque athletas omni ope iuvare, incertos confirmare
nutantesque animos, ac seiunctos fratres et filios cum Sua Ipsorum voce
tum per legatos ac missionales suos ad unum lesu Christi ovile assidue
revocare. Parique modo nihil reliqui fecerunt, ut quae Principum incuria
atque discordia quam latissime inundarent vastatrices colluviones, cas
viribus omnibus compescerent atque repellerent.
1471 [155] Cum (vero) Summi Pontifices certiores facti sunt quosdam eo con­
tendere, vel ut Orientales a suis ritibus averterent, vel ut peculiare quid­
dam in iisdem immutarent, non opportuna haec tentamina improbarunt,
420

PIUS XI

- T

atque eorumdem rituum integritatem sartam tectamque servare volue­
runt, Romanis enim Pontificibus mens est liturgicam rerum varietatem
quae ex peculiari populorum ingenio atque indole invecta est, non modo
sanctae fidei divinique cultus unitati non repugnare, sed eam potius
commendatione ac laudibus exornare; quandoquidem ex hoc capite faci
Ic eruitur unam eamdemque catholicam religionem et omnium vel diver­
sarum gentium naturae ac moribus respondere optime, et uberrimos va­
riaque pulchritudine distinctos edere fructus. Huc accedit quod singuli
unius cuiusque liturgiae libri, pro sua ex antiquissimis temporibus inte­
gritate, avitam fidem invicte luculenterque testantur, qua veteres Chri­
stianitates mysteria et sacramenta, peculiari modo, a Novatoribus hodie
hostiliter impugnata, amplectebantur, ac religiose venerabantur

VARIETAS RITUUM CATH0L1CITATEM ECCLESIAE TESTATUR

48
De Ssma Eucharistia sedulo custodienda

Instructio Congr. de disciplina Sacramentorum, 26 maii 1938
AAS 30 (1938) 198-207; EL-IP 52 (1938) 100-109; ME 50 (1938)
164-173; Periodical! (1938) 373-386

1472 [198] 1. - Nullo unquam tempore Apostolica Sedes locorum Ordinariis
praesidia et cautelas suppeditare praetermisit, quibus Ssma Eucharistia,
quae asservatur in nostris ecclesiis sive de iure communi sive ex induito,
diligenter custodiretur neve ulli profanationi obnoxia remaneret. Cano­
nicae disciplinae praecepta, quae temporum decursu ad rem praestituere
sategit, hodie recepta conspiciuntur in canone 1269 Codicis luris Cano­
nici, qui talia habet:
§ 1. Sanctissima Eucharistia servari debet in tabernaculo inamovibili in
media parte altaris posito.
§ 2. Tabernaculum sit affabre extractum, undequaque solide clausum, decen­
ter ornatum ad normam legum liturgicarum, ab omni alia re vacuum, ac tam
sedulo custodiatur ut periculum cuiusvis sacrilegae profanationis arceatur.
§ 3. Gravi aliqua suadente causa ab Ordinario loci probata, non est vetitum
sanctissimam Eucharistiam nocturno tempore extra altare, super corporali
tamen, in loco tutiore et decenti, asservari, servato praescripto can. 1271.
§ 4. Clavis tabernaculi, in quo Sanctissimum Sacramentum asservatur, dili­
gentissime custodiri debet, onerata graviter conscientia sacerdotis qui eccle­
siae vel oratorii curam habet.

1*1'3 2. - Huic S. Congregationi, cui disciplina septem Sacramentorum tuenda
est commissa (can. 249), quaeque iam edidit Instructionem diei 26 Maii
1929’ «de quibusdam vitandis atque observandis in conficiendo Sacrificio
Missae et Ssmae Eucharistiae Sacramento distribuendo et asservando »,
opportunum visum est canonica praescripta in mentem omnium revocare,
quibus Ssmae Eucharistiae asservandae grave sane munus incumbit, brevibus
additis explicationibus, aliaque munimenta et media decernere, nostris
temporibus magis accommodata, quibus Ssma Eucha/l99,/ristia sedulissime
custodiatur et a quacumque iniuria integra praeservetur.

1 Αολ Λρ. Sedis, vol. XXI. p. 631 scq.
422

PIUS XI

λ - Fidelis observantia praeceptorum quorundam canonum C.I.C. valde 1474
contort ad optatum pernobilem finem attingendum. Animadvertatur
prae primis duo sub gravi praecipi ut Ssma Eucharistia in ecclesia possit
asservari: 1° ut adsit qui eius curam habeat; 2° regulariter sacerdos semel
saltem in hebdomada missam in sacro loco celebret (can. 1265 § 1). Si ve­
ro quandoque Apostolica Sedes ob penuriam sacerdotum indulget ut sa­
crum quintodecimo quoque die dumtaxat litetur ad sacras renovandas
species, secluso semper earundem corruptionis periculo, nunquam ta­
men dispensat, immo instanter urget, ut habeatur persona quae die ac
nocte Ssmi Sacramenti custodiae incumbat.2
1475
Praeterea tria sunt prae oculis habenda in supra relato can. 1269:
<r) Ssma Eucharistia asservari debet in tabernaculo inamovibili (§ 1) et
undequaque solide clauso (§ 2); b) tabernaculum tam sedulo custodien­
dum est ut periculum cuiusvis sacrilegae profanationis arceatur (§ 2); c)
clavis tabernaculi diligentissime sacerdoti custodienda est (§ 4). De sin­
gulis nonnulla sunt animadvertenda.

I

4. - a) Tabernaculum sit inamovibile et undequaque solide clausum: ab 1476
hoc praecepto per se gravi nec Episcopus valet dispensare nec ei consue­
tudo etiam centenaria et immemorialis derogare, excepto casu de quo in
[. 3, coque iam tamquam primo praesidio consulitur securitati custodiae
Ssmae Eucharistiae. Clausura vero undequaque absoluta secumfert ut
ciborium sit confectum ex materia solida et firma. Equidem iuxta liturgicas leges tabernaculum extrui potest ex ligno, aut ex marmore aut ex
metallo,5 quae postrema materia est ceteris firmior, quod tamen magis
interest, conficiatur oportet ex solida materia, singulaeque partes intime
inter se cohaereant, rescratio maximam exhibeat securitatem ac fortiter
ostiolo adhaereat, cuius cardines firmiter sint constituti ac dispositi, qui
ipsum ciborio inserant. Nonnullis in locis Episcopi praescripserunt ad
maiorem Eucharistiae securitatem ut ciborium ex integro metallo consi­
steret, quae quidem praescriptio, in locis ubi viget, absolute debet ob­
servari, ut docet Emus Card. P. Gaspard.·5 Optimum sane consilium fo­
ret si tabernaculum sit vera arca ferrea, quam vocant (vulgo cassaforte,
coffre-fort} adeo ut nec perforari nec effringi possit mediis, quae ordina­
rie adhibentur a furibus, eaque validis ferreis seris altari arcte debet devinf200Jciri in iniimo eius gradu aut parieti adverso. Hae vero terreae
arcae aut in forma ciborii extrui debent, quae dein sunt marmoreo lapi­
de contegendae cetcrisque ornamentis condecorandae, adeo ut speciem
‘ Cfr. S R C. r«p. dici 17 Februarii 1881 ad Episcopum Altonen (decretum n 3527).
' Giercmoniale parochorum luxta novissima /15. sanctiones concinnatum, art VII Dr taber­

naculo, etc. n 9 ad 4.
1 De Sima Eucharistia, II, 263, n. 994.
DE SSMA EUCHARISTIA SEDULO CUSTODIENDA

423

cuiusdam operis affabre confecti prae se ferant ad normam § 2 relati ca­
nonis; vel saltem ita conficiantur ut tabernaculis iam exsistentibus possim
immitti. Huiusmodi tabernacula « de securitate » (italice di sicurevjt}
nuncupantur. Ad quamlibet vero dubitationem auferendam quoad le
gum liturgicarum observantiam in hisce conliciendis tabernaculis atten­
datur responsio S.R.C. diei 1 April. 1908 ad preces sibi porrectas nomi
ne Ordinariorum Provinciae ecclesiasticae Milwaukien. in America sept
a quodam Sacerdote qui pro adprobatione exhibuerat novum tabernacu
lum solidissime extructum et quidem ita confectum ut nullimode repu
gnaret neque rubricis Ritualis Romani, neque eiusdem S.C. decretis:
« Communicetur sacerdoti oratori responsum S.R.C. in casu simili da
tum sub die 18 Martii 1898: nempe finem inventoris esse laudandum,
negotium vero in casu et ad effectum de quo agitur, spectare ad ipsos lo­
corum Ordinarios ».
1477 Pariter in una Superiorem, de nova quadam custodia Ssmi Sacramenti
Revmus Episcopus, quo securius procederet in approbando quodam ta­
bernaculo, a S.R.C. reverenter expetivit: « an satisfaciat regulis liturgicis
descripta forma ostii semicircularis, quod globulis impositum sine car
dinibus volvitur, ita ut ex hac parte nihil obstet quominus ab Episcopo
sacerdotibus commendetur vel debeat tabernaculum instrui ostio vel ianuis, quae cardinibus adhaereant atque ita volvatur »; et S. Rituum Con­
gregatio, requisito Commissionis Liturgicae suffragio, propositae quae­
stioni ita die 8 Maii 1908 respondere censuit: « In casu, per se nihil
obstare, de cetero ad Revmum Episcopum ».
Equidem adhibitis hisce ciboriis solidissimis altero efficaci praesidio
consulitur custodiae Ssmae Eucharistiae. Porro Sacra haec Congregatio
onus non imponit huiusmodi comparandi tabernacula in ecclesiis, quae
ordinariis sunt instructae ciboriis, dummodo reapse securitatis idonea
praebeant argumenta, quamvis suadeat ut ea adhibeantur in ecclesiis
noviter aedificandis: id vero enixe commendat Excmis Episcopis ut, pro
corum zelo erga Ssmum Sacramentum, pervigilent caveantque ut et or­
dinaria ciboria, quae usui sunt in ecclesiis eorum dioecesis, eam prae se
ferant soliditatem ad omne periculum sacrilegae profanationis arcen­
dum, iliaque severissime amoveant tabernacula quae omnimodam certi
tudinem non ingerant de huius periculi absentia.
1478 5. - b) « Tabernaculum tam sedulo est custodiendum ut periculum cuiusuis
sacrilegae profanationis arceatur». Non sufficit ut in loco con[201]sistat
custos, satis non est ut ciborium tali sit praeditum firmitate ut neque te­
nebra transfodi possit neque scalpro disiungi atque claustris adeo validis
sit munitum, ut clavibus quoque adulterinis nequeat reserari: tertium
praesidium a iure requiritur: sedula custodia. Porro haec vigilantia, con­
tinuo exercenda, plurimas complectitur cautelas et communes et ex­
traordinarias, prout postulant locorum ct temporum adiuncta.
424

PIUS XI

I

Quod vero attinet ad custodem, hic, licet sit optandum ut sit clericus,
immo sacerdos, non prohibetur quod sit laicus, modo clericus respondeat
ile clavi, qua est reserandus locus ubi Eucharistia asservatur. Hunc pro­
pe locum moretur oportet diu noctuquc, adeo ut celeriter compareat
quando casus ferat, seu continenter vigilantiam exerceat: numquam ec­
clesiam deserat tempore quo haec fidelibus patet et ab his magis deserta
relinquitur, idque pressius est urgendum in urbium ecclesiis, ubi fures
uti tales fidelibus ignoti per templa vagantes peregrinorum aut mendi­
cantium habitu perattente momenta aucupantur, quibus vigilantia in­
tercipitur et motu celerrimo, veluti ictu oculi, sacrilega furta perpetrant;
aut loca invisunt, fores, fenestras, cancellos, ianuas, praesertim haud
principales, accurate rimantur diurno tempore ut dein nocturno ad
exsecutionem improbum consilium demandare pertentent. Quod si ra­
rius accidit in pagis, ubi praesentia personae extraneae ibique haud co­
gnitae, quae ecclesiam circumeat et ingrediatur, facilius animadvertitur
suspicionemque ingerit in sacerdotibus atque fidelibus, id non relevat
tamen parochum rectoremve ecclesiae ab obligatione Eucharistiae cu­
stodiendae, cuius ratio modusque ipsius prudentiae relinquitur inspectis
loci adiunctis, e.g. tum per se ipse aliquoties in die ecclesiam invisendo,
tum vigilantiam per diem committendo probatis personis circum mo­
rantibus, tum privatam paroecianorum visitationem Ssmi Sacramenti
praestituendo variis diei horis peragendam.
Attente debet invigilari etiam operariis ceterisque personis, quae laboris
intuitu aliisve de causis ecclesiam, sacrarium, sacerdotis custodisve do­
mum eisdem contiguam Irequcntant.
Nec sedula custodia Ssmi Sacramenti a iure praescripta remittenda erit 1479
tempore nocturno, quando ecclesia est obserata. Praecipuae cautiones
autem pro nocturnis horis adhibendae, quas prudentia requirit, ordina­
riae seu iugiter adhibendae tum pro Ssma Eucharistia tutanda tum pro
praecavendis direptionibus sacrorum vasorum, tabularum, eleemosyna­
rum atque supcllectilium ecclesiae, recensentur: 1° omnes ecclesiae fores
communiantur, quatenus necessitas postulet fierique possit, firmis valvis,
validis claustris obicibusque et quidem ita ut ab interiore ecclesia clavi­
bus aperiri dumtaxat queant, fenestrae vero transennis vel clatris; [202]
2° accurate est inspiciendum quoties vespere ecclesiae obserantur ne
quis homo malevolus includatur; 3° officium ecclesiae claudendae eiusque claves committantur personis omni suspicione maioribus, praecipue
vero vino non deditis. Hisce cautelis aliam valde commendatam addere
velimus, quae in dies usitatior evadit quaeque utile nonnunquam praebet
auxilium ad praecavenda furum molimina, ubi usui est: nempe colloca­
tionem opportunis in locis tintinnabulorum vi electrica pulsandorum,
dum portae aperiuntur, vel eaedem aut tabernaculum aut altare aut
mensa aut candelabra tanguntur, quorum ope sacerdotis custodisve atDE SSMA EUCHARISTIA SEDULO CUSTODIENDA

425

tcntio repente provocatur; aut speciales electrici apparatus, qui eccle­
siam repente illuminent custodemque de furum praesentia statim certio­
rem faciant: hi tamen apparatus, ut optatum consequantur finem, erunt
scite et ingeniose tegendi, ita ut quamlibet adimant furum suspicionem,
quotidicque inspiciendi ut suo munere apte fungantur.
1480

Specialis extraordinaria providentia demum prostat in § 3 relati canonis
« gravi aliqua suadente causa ab Ordinario loci probata, non est velitum
Sanctissimam Eucharistiam nocturno tempore extra altare super corporali
tamen, in loco tutiore et decenti, asservari, servato praescripto can. 1271 »
Hic locus de more est sacrarium, dummodo reapse sit locus tutior et de­
cens, vel arca solidissima et optime clausa (italics cassaforte), si haec sit
praeferenda, muro inserta in quodam ecclesiae pariete. Quodsi nec
ecclesia nec sacrarium necessariam perhibeant securitatem, Eucharistia
poterit retineri in alio loco tutiore, etiam privato: tunc parocho est cura
adhibenda ut debita reverentia et honore Ssmum Sacramentum custo­
diatur neque minuatur fides fidelium in praesentia reali. In huiusmodi
vero asservatione Ssmae Eucharistiae Sacrae Species non sunt corporali
dumtaxat contegendae, sed semper in vase seu pyxide includendae?
insuper cum e ciborio ecclesiae educuntur aut ad ipsum referuntur, opus
est ut sacerdos superpelliceo et stola sit indutus cumque clericus comite­
tur lumen gestans saltem regulariter.

1481

Curandum est praeterea ecclesiarum rectoribus ad furta praecavenda ut
in tabernaculis, quantum fieri possit, non relinquantur pyxides et vasa
sacra magni pretii, unde cupiditas audaciaque furum magis allidatur,
quum haec vasa occasione quarundam sollemnitatum adhibentur, valde
est optandum ut tempore postremae Missae purificentur et loco tuto re­
ponantur, qui sacrarium non sit; particulae vero, quae superfuerint, in
ordinaria pyxide collocentur. Pariter abstineant a decorando altaria et
sacra simulacra sculpta vel picta (eademque assidue decorata [203] ser­
vando publico cultui exposita) eximiis muneribus votivis, qualia sunt
aurei et argentei anuli, catellae, monilia, inaures, margaritae et similia:
quod si id facere praestet occasione cuiusdam diei festi, eodem exacto,
ea munera ab ecclesia satagant removere causamque remotionis probe
fideles edocere.
c) « Clavis tabernaculi diligentissime a sacerdote custodiatur ». Om­
nes cautelae, quas hucusque recensuimus, ad irritum redigentur si, quod
potissimum in hac re est curandum, clavis tabernaculi caute non custo­
diatur, ut expresse cavet can. rei. § 4, gravi conscientiae onere adiecto sa­
cerdoti, cui haec est custodia commissa. Ut huic diligentissimae custodiae
canone praescriptae ab ecclesiae rectore satisfiat, ipsi districte praccipi-

1482 6. -

5 Cfr. cit. deer Altonen., not 2.
426

PIUS XI

tur ut clavis tabernaculi numquam super mensa altaris aut in claustro
ostioli reliquantur, ne tempore quidem quo mane divina officia ad Sacnunenti altare et Sanctissimae Communionis distributio peraguntur,
praesertim si hoc altare haud in conspicuo sit Misce vero absolutis, cla­
vis vel ab ecclesiae rectore domi custodiatur aut ab ipso continenter ge­
stetur, amissionis periculo remoto, vel in sacrario, et quidem in loco tuto
et secreto, reponatur altera clavi claudenda, quam alleram elavem uti
supra rector tueatur.6

Sedulo perpendant sacerdotes Ssmae Eucharistiae custodes officium cu­
stodiendae diligentissime clavis S. Ciborii esse grave, prout aperte
ostendunt linis ipsaque verba legis. Sacerdos, cui ius et officium ordina­
rie et per se competit custodiendi elavem, est rector ecclesiae vel orato­
rii: quodsi discedat, potest et debet pro tempore absentiae alii sacerdoti
committere custodiam; et si elavem in sacrario retineat sub alia clavi, pot­
est hanc tradere aedituo, pro tempore quo ipse abest, et clavis taber­
naculi necessaria esse queat: quod praxis ubique recepta manifeste con­
firmat. Si agitur de ecclesia paroeciali, clavis parocho custodienda est; si
de ecclesia cathedrali aut collegiali, quae simul sit paroecialis, ad Capi­
tulum spectat custodire Ssmam Eucharistiam, et altcra tabernaculi clavis
apud parochum servari debet (can. 415 § 3 n. 1). Ad parochum pertinet
exdusivum ius retinendi elavem tabernaculi, etsi in ecclesia paroeciali
erecta sit confraternitas. In ecclesiis non paroccialibus ubi ex Λ. Sedis
induito asservatur, custodienda est cappellanis seu rectoribus, numquam
bids, etiamsi patroni sint: sine apostolico induito laici per se elavem Ci­
borii relinere nequeunt,

7.-Specialia veniunt adnotanda de custodia clavis tabernaculi in eccle
siis monialium vel religiosarum et in piis seu religiosis domibus mulie[204/rum. Inspecto primum statuto can 1267 quo Ssma Eucharistia,
revocato quolibet contrario privilegio, custodiri nequit in religiosa vel
pia domo nisi vel in ecclesia vel in principali oratorio, nec apud moniales
intra chorum vel septa monasterii, id dein alte in mente Ordinariorum
residere debet atque adamussim execution! demandari, elavem S. Ciborii
non esse custodiendam inter septa monasterii ‘ Ipsa est igitur in posterum
Asservanda in sacrario ut praesto sit, quoties necessitas postulet, atque,
expletis ecclesiae sacris functionibus ac praesertim nocturno tempore, in
loco tuto, solido atque secreto reponenda, et quidem duabus obserato
clavibus, quarum altera communitatis antistitae est custodienda per se
ipsi aut per vicariam et altera moniali cuidam, puta sacrario addictae,
4Cir. Encyd. litt. iussu Benedicti XIV edit 4 S.C EE et RR.. dic 9 Febr. 1751

fit S.RC resolutio dici 2 Mati 1878 ad VI (decretum n. 54-18); Emus Card. PETRI'S
GaspAMU. op dt, 266. η 998
DF SSMA EUCHARISTIA SEDULO CUSTODIENDA

427

adeo ut utriusque concursus ad reserandum locum, de quo supra, requi­
ratur. Huiusmodi praescriptum probe inspiciunt Exemi Episcopi et in
eodem exsequendo rigide se gerant, quacumque personarum acceptione
posthabita, ut praecaveantur abusus atque irreverentiae, quae secus re­
dundare possunt in Ssmam Eucharistiam.

1485 8. - Quod attinet ad oratoria seminarii et collegii ecclesiastici, ephebei
pro iuvenum utriusque sexus religiosa eruditione atque institutione, no­
socomii aliusque id genus hospitii, quae potestate Ssmae Eucharistiae
asservandae iruantur, tabernaculi clavis custodienda erit rectori seu mo
deratori eorundem, si sacerdos sit, secus spiritus directori aut cappellano de more Missae celebrationi sacrisque functionibus peragendis addic­
to, ipsique studiose est curandum ne eadem ad aliorum manus
perveniat.
1486 9. - Quod demum refert ad privata oratoria, quae ex apostolico induito
facultate pollent Ssmam Eucharistiam asservandi, ciborii clavis custodiri
solet in sacrario potius cura familiae quam cappellani;8 at, si Episcopo
praestare videatur ut clavis indultario custodienda non tradatur, eam aut
sacerdoti celebranti committat, praesertim si hic stabiliter sacrum ibi litet,
aut parocho deferat, singulis deinde vicibus, si commode potest, sacer­
doti celebraturo exhibendam. Indultariis laicis, apud quos clavis custodia
manet, in memoriam revocandum est, clericis vero quacumque dignitate
fulgentibus perpendendum, grave sane officium ipsis impositum esse
vigilandi ne clavis ad cuiusquam manus perveniat etiam de ipsorum
familia vel famulatu.

1487 10. - Sacram Congregationem non praeterit enunciatas cautelas propositum
finem plene haud esse assecuturas, nisi Exemi Episcopi locorumf205jque
Ordinarii, una cum earundem observantia parochis, ecclesiarum rectoribus,
institutorum omne genus moderatoribus, monialium antistitis praecepta,
quatuor haec, quae magnopere nostra intersunt, prae oculis habeant:
1488 a) Praesertim dum sacras peragunt dioecesium visitationes, sed etiam ex­
tra easdem, quoties casus ferat, per se aut per idoneas ac prudentes ec­
clesiasticas personas diligenter inquirant animadvertantque de visu
quomodo in singulis nedum paroeciis sed ct ecclesiis, oratoriis, etiam
privatis, hoc iure 1 ruentibus, provisum sit securitati custodiae Ssmae Eu­
charistiae et quoties comportant non ea omnia concurrere, quae iure po­
stulantur eadem praecipiant quam cito exsequenda, brevi tempore ad id
praestituto, sub poena multae pecuniariae et etiam suspensionis a divinis
pro sacerdotibus aut a munere, pro gravitate culpae, ab iis incurrendae,
quibus officium competit omnia securitatis praesidia subministrandi.
s Emus Card. P. GASPARRI, op cil., Π. 267, η. 999.
428

PIUS XI

Neque ab huiusmodi onere easdem personas relevent ex reddita forsan
ratione quod nulla profanatio aut inconveniens in antecessum acciderit;
quae enim infecta hucusque sunt, temporis decursu et hominum malitia,
posthabitis necessariis cautelis, lieri possunt,
b) Quoties furta sacrilega quibus Ssma Eucharistia violatur in sua
Dioecesi (quod Deus prorsus avertat) quacumque de causa acciderint,
loci Episcopus vel per se, quod est optandum, vel per suae Curiae Offi­
cialem, ad id specialiter delegandum, oeconomicum semper conficiat
processum adversus parochum aliumve sacerdotem tam saccularem
quam religiosum etiam exemptum Ssmi Sacramenti custodiae praeposi­
tum. actaque processus idem Episcopus ad hanc S. Congregationem
transmittat cum suo voto quo prae primis accurate describat eiusdem
furti temporis et loci adiuncta, et dein, actis processus eiusdem prae
oculis praesertim habitis, renuntiet cuius culpae aut neglegentiae cul­
pabili admissum facinus sit tribuendum atque poenas canonicas contra
sontes infligendas proponat et huius S. Dicasterii mandata praestoletur.

1489

c) Mature perpendant severitatem poenarum, quae can. 2382 statuuntur
contra parochum, qui graviter neglexerit custodiam Ssmae Eucharistiae
etiam citra excessum huius violationis, quaeque usque ad paroeciae pri­
vationem progrediuntur; inspecto vero fine legis curent ut analogis poe­
nis plectantur et alii ecclesiae rectores, congrua congruis referendo, qui
graviter delinquant in arduo cis commisso munere obeundo, collatis ad
id necessariis et opportunis facultatibus per hanc S. Congregationem,
quatenus opus sil. Quibus aufugiendis poenis haud suffragatur causa
forte a parocho aliisve, quibus SS. Species custodiendae incumbunt, alla­
ta qua tabernacula patentia relinquantur clavesque in loco tuto non [206]
custodiantur alius sacerdotis incuria: ipsos enim manet diligens sollersqueeura sacrorum vasorum et Ssmae Eucharistiae propriumque munus
fideliter ct vigilanter cavendi ne, divinis officiis absolutis, ciboria expo­
nantur cuilibet iniuriac sacrilcgacque direptioni. Equidem est animadvertentum et in memoratum sacerdotem ct in quemlibet alium huius
neglegentiae reum similibus poenis, quippe qui occasionem tanto sceleri
sua culpa dederint. Ut autem locorum Ordinarii poenis prosequi queant
et delinquentes religiosos utriusque sexus etiam exemptos iuxta has apostolicas praescriptiones in negotio, de quo agimus, vi huius Instructionis
facultates committimus necessarias cumulative cum eorum Superioribus
religiosis Maioribus, quibus pariter haec S. Congregatio idem onus im­
ponit, reservata tamen uni Episcopo facultate processum conficiendi, de
quo sub litt. b) in casu ibi descripto.

1490

]) Diligenter inquirant utrum ecclesiae ct oratoria quibus Ssmae Eucha­
ristiae asservatio iure communi (efr, can. 1265 § 1 n. 1,2) non competat,
hac facultate polleant ex aposlolico induito per Breve in perpetuum aut
DE SSMA EUCHARISTIA SEDULO CUSTODIENDA

429

1491

per rescriptum ad tempus concessum: quoties vero compererint hoc
privilegium legitimo iure non esse suffultum, tamquam abusum satagant
removere. Praeterea, ne se nimis faciles praebeant in suscipiendis et
commendandis precibus pro impetranda facultate asservandi Ssmam
Eucharistiam in locis, quae de communi iure eadem carent, immo absti­
neant prorsus, nisi gravissimae causae intersint, praesertim in privatis
oratoriis et ecclesiis a domibus fidelium nimis dissitis, in desertis monti­
bus magnisque camporum spatiis sitis, quibus non suppetant ea omnia
quae pro fideli et tutissima custodia SS. Specierum requiruntur. Tole­
rabilius sane erit ut quandoque etiam notabili fidelium parti commodum
non praebeatur Ssmae Eucharistiae adorandae, quam ut Eadem expona­
tur sal probabili periculo profanationis. Immo et potestas hisce litteris
committitur Excmis Episcopis locorumque Ordinariis revocandi faculta­
tem asservationis Eucharistiae in ecclesiis et oratoriis, etiam privatis,
quae hoc apostolico privilegio per indultum fruuntur, quoties adnotent
aut graves abusus intercessisse aut non omnes concurrere conditiones
pro secura custodia, reverentia cultuque debito erga Ssmum Sacramentum.
Hae sunt canonicae normae potioresque cautelae, quas huic S. Congre­
gationi visum est locorum Ordinariis praecipere ut vicissim parochis ceterisque Ssmi Sacramenti custodibus pressius commendent exsecutioni
tradendas ad quoslibet convellendos abusus, si qui irrepserint, et, quam­
vis desint, ad eosdem praecavendos: aliae, quae pro temporum et loco­
rum adiunctis magis idoneae videantur ad eundem finem [207] aptius
attingendum, eorundem Pastorum zelo sollertique industriae relinquun­
tur. Eos igitur, his praesidiis adiutos, in Domino deprecamur et obte­
stamur ut omnibus viribus contendant ad efficaciter Ssmam Euchari­
stiam tutandam et impia scelestorum hominum molimina arcenda ab
eodem Sacramento « quo nihil dignius, nihil sanctius et admirabilius ha­
bet Ecclesia Dei, cum in eo contineatur praecipuum et maximum Dei do­
num et ipsemet omnis gratiae et sanctitatis fons, auctorque Christus Do­
minus » " Id quidem erit Ipsis eorumque sacerdotibus et fidelibus
pignus indeficiens supernae divinae protectionis.

' Rit Rom . tit- [Y, cap I, η. 1
<130

PIUS XI

49
Specialis devotio erga sacrum Caput D.N.I.C.
non introducenda

Decretum Congr. S. Officii, 18 iunii 1938

AAS 30 (1938) 226-227; EL-IP 32 (1938) 97

Quaesitum est ab hac Suprema Sacra Congregatione Sancti Officii an 1492
specialis devotio erga Sacrum Caput D. N. lesu Christi introduci possit.
In Plenario Conventu habito Feria IV, die 15 iunii 1938, Emi ac Revmi
DD. Cardinales, rebus fidei ac morum tutandae praepositi, re mature
perpensa ac praehabito RR. DD. Consultorum voto, attento quoque Decreto diei 26 maii 1937 « De novis devotionis formis non introducen­
dis », decreverunt specialem devotionem erga Sacrum Caput D. N. lesu
Christi non esse introducendam.
Et sequenti Feria V, die 16 eiusdem mensis et anni, Ssmus D. N. Pius
divina Providentia Pp. XI, in solita audientia Excmo ac Revmo Adsessori
Sancti Officii concessa, hanc Emorum Patrum resolutionem Sibi relatam
approbare et confirmare dignatus est, et publici iuris fieri iussit.

SPECIALIS DEVOTIO ERGA SACRUM CAPUT DNIC NON INTRODUCENDA

431

50
Ritus in traditione populorum usitati
a superstitionibus purgandi

Congr. de Propaganda Fide, ad Exc.mum Giovanni Delle Piane, Del
Apost. in Congo Belga, 14 iulii 1938
Sylloge Congr. de Propaganda Fide, Roma 1938, pp. 576-578

tratti questo argomento. Si sa che da tribu a tribu variano spesso i riti fu­
nebri; quindi gli Ordinari delle varie Missioni porteranno il frutto della
loro esperienza c dei loro zelo per risolvere con criteri opportuni una
questione di notevole importanza.
Resta poi inteso che bisogncra istruirc bene i cristiani, perché svestano 1495
da vieti preconcetti superstiziosi atti per se indifferenti, come quelli dei
lavacri, quando in questi non sia nulla d’indecente, o quelli di mortificazione. Quando i cristiani siano bene istruiti, non pare necessario di esigeredal moribondo previe dichiarazioni sui riti funebri.
[5757 11 S. Padre, nell’Udicnza del 13 luglio accordata ai sottoscritto Segretario, si è degnato di approvare le decisioni prese daglt Emi Padri
Cardinali, e ha autorizzato la Propaganda a scrivere in tal senso a Vostra
Eccellenza.

1493 [376] Il Suo rapporto concernente la proposta di espurgare dalle superstizioni la cerimonia funebre, delta « Matanga », è stato sottoposto al1’csame degli Emi Cardinali preposti agli affari di questa S. Congregazione.
[377] Gli Emi Padri hanno dato una risposta di principio, approvando il
proposito di sostituire con opportune cerimonie il funerale pagano detto
« Matanga », proscrivendo tutto ciô che in questo è superstizioso o im­
morale. Ma non hanno creduto di poter entrarc in merito ai particolari
del progetto, lasciando alia discrczione e alia prudenza del Delegato
Apostolico e degli Ordinari di fare le applicazioni pratiche del principio
suesposto.

I

t

1494 Questo principio non è nuovo, ma si deduce, oltrechè dalla storia c dalla
prassi delle Missioni, dalla chiara Istruzione data da questa S. Congrega­
zione fin dal 1659: « Nullum studium ponite, nullaque ratione suadete
illis populis ut ritus suos, consuetudines et mores mutent, modo non sint
apertissime religioni et bonis moribus contraria... Fides nullius gentis ritus
et consuetudines, modo prava non sint, aut respuit aut laedit, imo vero
sarta tecta esse vult. Et quoniam ea paene est hominum natura, ut sua, ct
maxime ipsas suas nationes, caeteris et existimatione et amore praeferant,
nulla odii et alienationis causa potentior existit, quam patriarum consue­
tudinum immutatio, earum maxime quibus homines ab omni patrum
memoria assuevere... Quae vero prava exstiterint, nutibus magis et silentio
quam verbis proscindenda, opportunitate nimirum captata, qua, disposi­
tis animis ad veritatem capessendam, sensim sine sensu evellantur ».*
Comunichi quanto sopra a S. E. Monsig. G. Six, Vicario Apostolico di
Leopoldville, e nella prima Conferenza degli Ordinari del Congo Belga,

1 Collectanea S C Je Prop Fide, vol. I, p 42, n 1)5.
432

PIUS XI

PHUS IN TRADITIONE POPUl. USITATI A SUPERSTITIONIBUS PURGANDI

433

51

De Communione quotidiana
in seminariis et collegiis

Instructio reservata Congr. de Disciplina Sacramentorum ad Exc.mos
Archiepiscopos, Episcopos, locorum Ordinarios necnon superiores
maiores Ordinum ac Religionum clericalium de Communione quotidiana
habituali et pene generali in seminariis, collegiis, communitatibus etiam
religiosis et de abusibus in eadem praecavendis, 8 decembris 1938

Enchiridion clericorum, Typis Polyglottis Vaticanis 1975, m. 2036*; Pe­
riodica 28 (1939) 317-324; ME 51 (1939) 245-252
1496 [317] Postquam Pius s. r. Papa X fideles ad frequentem ac quotidianam
Communionem excitavit, edito die 20 decembris 1905 a S. C. Concilii
decreto Sacra Tridentina Synodus, atque ad eandem pueros quoque vo­
cavit per decretum Quam singulari S. II. C. diei 8 augusti 1910 - quae
decreta Codex iuris canonici sua fecit (can. 863) - uti perspectum quisque
habet, usus Communionis frequentis ac quotidianae diffusus est feliciter

i

Qui usus, innumerabilium causa bonorum, nedum laudandus sed et ul­
terius diffundendus est, neque dumtaxat in fideles in genere, sed et in
iuvenes puerosque iuxta praeceptum a praefatis decretis impositum et
servatis normis ad rem ibi praestitutis.
[318] «Communio frequens et quotidiana... quam maxime promoveatur
in clericorum Seminanis... item in aliis christianis omne genus ephebeis »
(Decretum Sacra Tridentina Synodus, n. 7). Et «puerorum curam haben­
tibus omni studio conandum est ut post primam Communionem tidem
pueri ad sacram mensam saepius accedant et, st fieri possit, etiam quotidie,
prout Christus et mater Ecclesia desiderant, utque id agant ea omni devo­
tione quam talis fert aetas » (Decretum Quam singulari, n. 6).

1497 I. - Sed, ut laudanda Communio frequens ac quotidiana, ita urgenda est
observantia conditionum, quae necessariae sunt, quaeque in statu gratiae
atque recta intentione sunt positae. Item opportunae adhibeantur cau­
telae ad impediendum quominus indigne quis hunc Panem manducet
Ait enim Apostolus: « Quicumque manducaverit panem hunc, vel bibent
calicem Domini indigne, reus erit Corpons et Sanguinis Domini » ( 1 Cor,
11,27).
434

PIUS XI

i -

■ · III'·'·

Etenim periculum Communionis haud rite sumendae, quod quasi ipsi
inhaerere cernitur praxi sacrae Synaxis frequentis et quotidianae late dif­
fusae, spectata hominum natura cui assueta vilescunt, augetur cum fideles
praesertim iuniores, non singillatim sed generatim et universe ad S.
Mensam accedunt, ut in Seminariis et communitatibus religiosis quoti­
die accidit, saepe vero in collegiis et ephebeis pro christiana iuvenum
institutione et eruditione, atque interdum in conventibus, qui tempore
paschali vel sollemni alia occasione, Ss. Eucharistiae suscipiendae causa
habentur.
Fieri enim potest ut quis, gravis peccati conscius, ad sacram Mensam
nihilominus accedat exemplo sodalim permotus atque vano timore ne
admirationi aliorum, praesertim Superiorum, exponatur adeoque suspi­
cioni gravis culpae commissae.
Π - Itaque ad abusum omnem, quatenus fieri potest, praecavendum, huic
Sacrae Congregationi visum est necessarium investigare opportuna re­
media eademque communicare /379/ animarum Pastoribus Sunt autem
quae infra recensentur.

1498

1. Concionatores atque spiritus moderatores, hortantes publice vel primatim fideles, adolescentulos praesertim, ad frequentem et quotidianam
Communionem, in hac hortatione ne acquiescant, sed simul aperte do­
ceant: a) eam non praecipi; b) eandem fieri non posse nisi necessariis con­
currentibus conditionibus.

1499

a) Frequens et quotidiana Communio, valde quidem commendatur, sed
nulla lege praecipitur. Relinquitur ideo uniuscuiusque devotioni ac pie­
tati. Quod adeo verum est, ut ipsa obligatio Communionis paschalis
temperetur per clausulam « nisi forte de consilio proprii sacerdotis, ob ali­
quam rationabilem causam, (fidelis) ad tempus ab eius perceptione duxerit
abstinendum» (can. 859 § 1). Ex hoc autem sequitur nulli admirationi
vel suspicioni esse locum si quis, ubi Communionis quotidianae vigeat
usus, ab eadem interdum abstineat. Qua veritate clara m luce posita, ra­
dicitus amputabitur vanus timor qui Communionis indigne sumendae
occasio esse potest.

1500

b) Sacra Communio, quae est vita bonis, eadem mors est malis Ideo re­
quiritur prae primis status gratiae. Maximopcrc inspirandus est sacrilegii
horror, atque recolenda lex iuxta quam « nemo, quem conscientia peccati
mortalis gravat, quantumcumque diam se contritum existimet, sine praemissa
sacramentali confessione ad sacram Communionem accedat » (can. 856)
Requiritur quoque recta seu pia intentio, quae « m eo est ut qui ad sacram
mensam accedit non usui aut vanitati aut humanis rationibus indulgent,
’.ei Dei placito satisfacere velit, ei arctius caritate contungi ac divino illo
pharmaco suis infirmitatibus ac defectibus occurrere » (Decr. Sacra Triden­
tina Sunodus, n. 2).

1501

DE COMMUNIONE QUO TIDIANA IN SEMINARIIS ET COLL EGIIS

435

Praeterea, « ut frequens et quotidiana Communio maiore prudentia fiat
uberioreque merito augeatur, oportet ut confessam consilium intercédai »
(Decr. cit., n. 5).
1502 [320] 2. Una cum Communione frequenti promovenda est frequens con­
fessio: non quod singulis Communionibus praemittenda sit confessio,
nisi quis de lethali sibi conscius sit, sed ut fideles in communitatibus vi­
ventes, non tantum statis diebus ad confessionem accedant, sed iisdem
facultas fiat libere accedendi, sine ulla moderatorum animadversione, ad
confessarium sibi benevisum, et, quod peculiaris est momenti, potestas
detur peragendi confessionem etiam paullo ante Communionis tempus.

1503 a) Itaque animarum Pastores omni ope contendant, ut in singulas com­
munitates, pro membrorum numero, unum alterumve confessarium
praestituant, ad quem quisque libere accedere valeat. Prae oculis autem
habeant normam, iuxta quam, ubi frequens ac quotidiana Communio est
in honore, ibi confessionis sacramentalis danda est, quatenus fieri potest,
frequens ac quotidiana facultas. Optandum quoque est ut communitati­
bus omnibus frequentius dentur alii confessarii ex approbatis.
1504 b) Quod ad Seminaria refert, in re prostant statuta can. 1358, 1361 et
1367 C. I. C., iuxta quae duo saltem confessarii ordinarii directorquc
spiritus adsint necesse est in quolibet Seminario, ac praeter ordinarios
alii sunt designandi, ad quos libere alumni accedere possint: si hi confes­
sarii extra Seminarium degant et alumnus eorum aliquem acciri postulet,
illum rector arcessat, nullo modo petitionis rationem inquirens neque se
aegre id ferre demonstrans: si in Seminario habitent, ipsos alumnus libere
adire potest, salva Seminarii disciplina. Gravem S. Alphonsi sententiam
perpendant moderatores, nempe Seminarii alumnos in magno versari di­
scrimine sacrilegia patrandi si peccata sua semper confiteantur confessa­
nts sibi notis,1 Episcopi autem curent ut alumni semel saltem in hebdo­
mada ad sacramentum poenitentiae accedant.

1505 c) Quoad vero communitates religiosas virorum et mulierum quaslibet,
praecepta desumuntur ex can. 518 et [321] sequentibus, eaque sunt reli­
giose servanda, ipsorum inspectis littera et spiritu.2
Eadem facultate pollent et moniales clausurae lege adstrictae, quibus
egredi non licet nec ad propriam ecclesiam aut oratorium semipublicum
accedere: hae confessarium pro mulierum confessionibus adprobatum.
quem malint, arcessere possunt ad monasterii ordinariam confessiona1 Cir. S. AlPHONSUS, Regolamento per t Semtnart, $ 1, n. J.
‘ Hoc loco refert Imtructio textum diorum canonum. De canone autem 522 notat confessio
nem quam spectat, cx Resolutione Ponti/ Comrnitsionts ad Codtat cari aulhent interpretatio­
nem die 2-1 nov 1920 data, non solum in ecclesia qualibet vel oratorio etiam scmi-publico, sed
etiam tn quolibet alto loco legitime mulierum confessionibus destinato fieri posse.

436

PIUS XI

«·η·κν

leni sedem suas confessiones recepturum (cir. resolutio praefatae Pont.
Commissionis diei 28 dec. 1927), et, si graviter aegrotent, etiam ad pro­
prium cubiculum, necessariis adhibitis cautelis, neque Antistitae id licet
sive directe sive indirecte prohibere.
Ecclesiastici igitur deputati religiosarum communitatum omni studio
avertere conentur Antistitas ab inquirendo etiam indirecte cur alium
confessarium ad se arcessant subditae religiosae aut eundem adeant; easdemque Antistitas commonefaciant id ipsas nullimode prohibere posse,
lidem deputati probe sciant facile accidere posse, ut religiosae subditae
nimis vereantur ab Antistita requirere extraordinarium confessarium, ac
proinde suae conscientiae libere consulere nequeant. Attente igitur per­
vigilent ne in negotio tanti momenti minuatur libertas pro religiosis a sa­
cris canonibus sapienter statuta.
Ceterum huiusmodi conscientiae libertatis exercitium congruenter apte­
tur oportet cum regulari uniuscuiusque communitatis disciplinae obser­
vantia, cuius integritati consulendum est ab Ordinariis locorum, quorum
pariter est officium cavendi ne exinde abusus irrepant, aut, quatenus ir­
repserint, ut iidem caute et prudenter removeantur, salva semper con­
scientiae libertate (can. 520 § 2).
Etiam in laicalibus virorum religionibus deputandus est confcssarius or­
dinarius et extraordinarius; et si religiosus [322] aliquem specialem con­
fessarium expostulet illum superior concedat, nullo modo petitionis ra­
tionem inquirens neque id aegre se ferre demonstrans.
J) In omnibus denique communitatibus adolescentulorum utriusque sexus 1506
sedulo pro viribus curandum est ut, quo tempore communitati distri­
buitur Communio, confessarius praesto sit, ad quem facilis sit accessus
3. Praeter haec generalia remedia, singularum communitatum moderato- 1507
res alia adhibeant ad eundem finem assequendum opportuna.
j) Superior apertissimis verbis dicat subditis, se laetari quidem in genere

de frequenti eorundem accessu ad sacram Mensam, sed in singulis non
accedentibus se nihil reprobatione dignum animadvertere, immo in iismet
colligere signum libertatis ac timoratae dclicataeque conscientiae. Idem
vero dicta factis non neget, neque ullum prodat indicium quo videatur
ipse adnotare cos qui frequenter ad Communionem accedant eosdemque extollere, reprobare vero ceteros.
In Seminariis vero aliisque id genus institutis, ubi statis temporibus iudicium profertur a Superioribus de unoquoque alumno quod ad pietatem,
studium et disciplinam attinet, iidem Superiores, in promenda sententia
de iuvenis in pietate profectu, de maiore vel minore assiduitate ipsius in
Ss. Eucharistia sumenda rationem ne habeant.

b) Nunquam in communitatibus puerorum et puellarum indicatur Com- 1508
mun/o generalis singulari quadam sollemnitate peragenda, atque etiam exDE COMMUNIONE QUOTIDIANA IN SEMINARIIS ET COLLEGIIS

437

tra communitates vel nuncupatio ipsa « Communio generalis » ne usur­
petur quidem, vel huius appellationis sensus rite declaretur: invitari sci­
licet omnes ad S. Mensam, neminem vero ad eandem cogi, immo singu­
lis relinqui plenam facultatem et libertatem ab Eadem abstinendi. Quod
vero attinet ad communitates religiosas, animadvertatur praeterea ad ea
quae referuntur in Decreto Sacra Tridenttna Synodus ad n. 8: « Si quae
Instituta, sive votorum solemnium sive simplicium, [323] quorum in regu­
lis aut constitutionibus, vel etiam in calendariis Communiones aliquibus
diebus affixae et in iis tussae reperiantur, hae normae tamquam mere di
rectivae non tamquam praeceptivae putandae sunt ».
1509 c) Cum ad sacram Mensam acceditur, ea omnia vitentur, quae difficilio­
rem reddunt conditionem adolescentuli, qui abstinere quidem vult a
Communione, ita tamen ut ipsius abstinentia minus advertatur; devitan­
da igitur sunt expressa ad S. Synaxim invitatio, rigidus atque pene mili­
taris ordo accessus, insignia a communicantibus ferenda etc.
1510 d) Caveat communitatis Superior ne Ss. Eucharistia deferatur infirmis
eam expresse non postulantibus.

1511 e) Promotores ct moderatores iuvenilium conventuum, qui indicuntur
ex. gr. in publicis scholis Communionis sumendae gratia, attendant in iis
conventibus exsistere pericula haud dissimilia ab iis quae in communita­
tibus habentur, atque omnes cautelas ad ea propulsanda adhibeant, non
tantum proclamando libertatem accessus ad sacram Mensam et con­
gruam confessariorum copiam praebendo, sed etiam nitendo, ut omnia
removeantur quae non accedentes admirationi aliorum exponere va­
leant, prout supra dictum est.
1512 III.— Haec praecipua sunt remedia quae haec S. Congregatio suppedi­
tanda ccnsuit Exc.mis Episcopis, locorum Ordinariis ac Superionbus
maioribus religiosis ad praecavendos abusus aut, si alicubi forte (quod
Deus avertat) irrepserint, ad eosmet prorsus compescendos. Quibus re­
mediis alia superaddere, quae accommodatoria reperiantur, spectatis
cuiusque instituti, locorum ac personarum adiunctis, Exc.mos Praesules
valde in Domino adhortatur eadem S. Congregatio pro ipsorum pruden­
tia atque zelo in salutem animarum. /Xttentc enim advigilandum est
atque cavendum, ne Sacramentum Ss.mae Eucharistiae, quod in profec­
tum atque spiritualem salutem hominum divinitus institutum est, ipso­
rum hominum malitia aut culpabili [324] neglegentia in praecavendis
aut removendis abusibus, subversis ipsius Sacramenti institutionis ratio­
ne atque iinibus, in detrimentum ac supremam animarum perniciem
convertatur.

438

PIUS XI

Ieiunii eucharistici mitigatio
pro operariis fodinis addictis

Concessio Congr. dc Sacramentis, 10 ianuarii 1939

Proi. n. 6690/38; ME 51 ( 1939) 234-235
[234] E.mus Card. Archiepiscopus Wratislavicnsis a Sanctitate Vestra
postulat facultatem dispensandi a lege ieiunii eucharistici operariis me­
tallis vel permagnis fabricis in fodinis addictis, qui per notabiles anni
partes, nocturno tempore, [235] laborari adstricti sunt, ut aliquid per
modum potus sumere valeant ante SS.mam Eucharisticam Communionem.

Ex audientia SS.mi dici 10 ianuarii 1939.
Sanctissimus Dominus Noster Pius Papa XI, audita relatione infrascripti
Card. Praefecti S. C. de Sacramentis, attentis expositis, E.mo Card. Archiepiscopo Wratislaviensi facultatem iuxta petita benigne tribuere di­
gnatus est ad triennium, ut praefatis Christi fidelibus veniam largiatur
aliquid sumendi per modum potus semel vel bis in mense ante SS.mam
Eucharisticam Communionem de consilio Confessarii, remota quacum­
que scandali ct admirationis occasione.

WM/ EUCHARIS TICI MI TIGA TIO PRO OPERARIIS FODINIS ADDIC TIS

439

L-

Benedictio nuptialis extra Missam

Indultum Congr. Rituum ad Episcopum Brugcnsem in Belgio, 28 fe­
bruarii 1939

Collationes Brugenses 39 (1939)152; Periodica 28 (1939) 278-279

1514 Excmus ac Rcvmus Dominus Episcopus Brugcnsis in Belgio humillime
efflagitavit ut in sua dioecesi duabus liceat uti formulis approbatis pro
benedictione nuptiali, extra Missam, et pro precibus recitandis super
coniuges, item extra Missam, quando benedictio nuptialis non permitti­
tur. Sacra porro Rituum Congregatio, utendo facultatibus sibi tributis,
benigne annuit pro gratia iuxta preces ad proximum quinquennium;
servatis de cetero servandis. Contrariis non obstantibus quibuscumque.

Normae pro applicatione datae ab Episcopo
1515 1. Parochi conentur servare usum celebrandi matrimonium cum Missa,
in qua nupturientes solemnem benedictionem recipiant. Quam benedic­
tionem, obtenta licentia ab Ordinario aut decano, etiam tempore clauso
concedere possunt. Si sponsa iam fuerit solemniter benedicta, parochi,
qui preces in altera formula, de qua in rescripto supracitato, exhibitas
super coniuges recitare volunt, in singulis casibus facultatem a Nobis
petere possunt.
2. At, cum in civitatibus plurima iam celebrentur matrimonia, quin
sponsi Missam petant adeoque quin solemnem benedictionem nuptialem,
infra Missam tantum dandam, recipiant, parochi illarum paroeciarum a
Nobis petere possunt facultatem generalem concedendi extra Missam
benedictionem nuptialem minus solemnem (in formula prima, de qua in
rescripto, exhibitam), diebus et casibus quibus solemnis benedictio infra
Missam permittitur. Tempore clauso neutra benedictio nuptialis concedi
potest sine Ordinarii aut decani licentia, in singulis casibus petenda. Ve­
lint illi parochi, cum licentiam utendi formula Ritualis a Nobis petunt, in
supplica exponere quot circiter matrimonia in sua paroecia absque be­
nedictione solemni celebrentur.
Brugis, die 14 Martii 1939.
440

PIUS XI

54
Facultates speciales
quibusdam regionibus concessae

Opportunum ducimus hic in unum colligere, etsi tempus concessionis sit
liversum, formularia facultatum a Summo Pontifice vel a Dicasteri is
competentibus tribularum Ordinariis locorum Amencae Latinae et re­
donum Missionum. Earum enim momentum in eo est quod plures ex illis
ficullatibus gradatim inter eas adnumeratae sunt quas Sancta Sedes bahituditer concedere consuevit, ct postea m ms generale transierunt.

1 Facultates Ordinariis Americae Latinae primo concessae sunt, in forma
actuali, a Leone XIII anno 1897 ad trentennium. Renovatae sunt postea a
Pio XI, anno 1929, et subinde decimo quoque anno iterum approbatae
sunt, etsi cum quibusdam variationibus secundariis.
1 Circa facultates quae a Congregatione de Propaganda Fide dantur, haec
memorare libet.

i} Post editum Codicem luris Canonici, anno 1917, formulas faculta­
tum, quas concedere solebat, Di casteriam Romanum C.LC. adaptavit,
praesertim eas supprimendo quae ex lege generali iam concessae erant.
Sovus index facultatum a dic 1 ianuarit 1920 vigere coepit, et post decem
innos renovatus est.
Annis 1920 et 1930 in praxi Congregationis de Propanganda Fide tres
formulae inveniuntur, quae formula prima, secunda, tertia nuncupantur,
quaeque singulae distinguuntur in maiorem et minorem. Formulae maiores
illis reservantur Ordinariis qui charactere episcopali aucti sunt, minores
vero illis tribuuntur Superioribus Missionum qui charactere episcopali non
pollent. Discrimen enim inter ipsas, ut plurimum, respicit vel sacramentum
Ordinis, vel indulta aliqua, quibus augentur Superiores non Episcopi, utpote quae a iure ipsis dantur.
bl Eo ampliores sunt facultates, quo adiuncta regionum magis recedunt ab
ordinaria condicione hierarcbica; minores vero, quo magis regiones quibus
conceduntur attingunt ordinariam condicionem hierarchicam.

c) Formulam primam seu minus amplam obtinebant: Suecia, Norvegia,
Dama, Smyrna, Constantinopolis, Hierusalem, Alcppa, Ispahan, Babylonia
’'Bagdad), Vicariat us Apos toiici Arabiae, Aegyptus, Lybta, Maroquin m.
FACUL TA TES SPECIALES QUIBUSDAM REGIONIBUS CONCESSAE

441

Formulam alteram, magis amplam, consequebantur: Tasmania, Nova Iclandta, Dioeceses coloniarum Galliae in Africa, Dioeceses Amenait
Centralis, Martinica, Coloniae anglicae in Africa.
Formulam tertiam, seu amplissimam, impetrabant: Sina, Indonesia, laponia, Insulae Oceaniae, Sandwich, Carolinae, Mariannae, Guam, Tahiti,
regiones Africae quae supra non numerantur, India, Malacca, Vicarialus et
Praefecturae Amencae (cf. G. Vromant, Facultates Apostolicae quas S.C.
de P.F. delegare solet Ordinariis Missionum. Commentarium in for­
mulam tertiam. Louvain 1926).
d) In hoc Enchiridion formulam tertiam maiorem referimus, quae inter
ceteras amplissima est. Attamen post quamlibet facultatem indicationem
addimus dc numero sub quo eadem facultas invenitur in prima vel se­
cunda formula maiore: hac ratione facile erit comparationem inter singulas
instituere.

442

PIUS XI

54a
Privilegia et facultates
dioecesibus Americae Latinae concessa

Litterae Apostolicae Pii XI, 30 aprilis 1929
AAS21 (1929) 554-557; ME 42 (1930)257-260

[)jj] Litteris Apostolicis sub anulo Piscatoris datis dic 18 mensis apri- 1516
lis, an. 1S971, rec. mem. Decessor Noster Leo PP. XIII ad trentennium
valitura Episcopis, presbyteris, christifidclibus Americae Latinae conspicua
concessit privilegia, quae propterea transacto concessionis tempore nunc
suo robore destituta sunt. Sed cum impensa, qua premimur, sollicitudo
dc Dominici gregis Nobis concrediti salute ad ea procuranda impellat
Nos, quae in evidentem christii idelium utilitatem, feliciusque eorundem
regimen noverimus redundare, privilegia memorata certo quodam modo
renovanda existimavimus. At, ob iuris canonici Codicis promulgationem
et mutatas temporum rerumque condiciones, nonnullae desiderabantur
immutationes in priscae concessionis tenore; ideoque novum schema
privilegiorum, quae sunt nunc concedenda, Sacris Romanae Curiae
Congregationibus, pro materia ad unamquamque spectante, propositum
est atque ab eisdem recognitum. Nunc autem, audita praesertim dilecti
filii Nostri Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis a Secretis Sacrae f>55j
Congregationis Consistorialis relatione, exhibitas Nobis Episcoporum
Americae Latinae preces ultro libenterque excipientes, motu proprio,
certa scientia ac matura deliberatione Nostris, deque Apostolicae No­
strae potestatis plenitudine, a praecedenti facultatum recensione illis,
quae haud necessaria videbantur vel in iuris canonici Codice iam conti­
nebantur, privilegiis ablatis, praesentium Litterarum tenore ad proximos
decem annos, ab harum Litterarum data computandos, prorogamus
iacultates, quas omnibus ct singulis dioecesium ac ditionum Americae
Latinae Ordinariis, sacerdotibus et christifidclibus, ut infra, tribuimus.
Eirumdem vero facultatum tenor sequens est:
1. Ordinarii locorum parochis vel missionariis, in regionibus seu locis in 1517
quibus ob magnam distantiam vel ob aliud impedimentum eisdem per1 '-I ASS 29 (1897) 659-663: Collectanea, 2" cd. n 1965.

PRMLEGIA ET FACUL TA TES DIOECESIBUS AMERICAE M TINAE CONCESSA

443

difficile sit, ex fontibus baptismalibus, ubi asservatur, desumere ct
sccumferre aquam Sabbato Sancto ct Pentecoste benedictam, possunt
facultatem concedere aquam baptismalem benedicendi ea breviore for­
mula, quae, a rcc. mcm. Decessore Nostro Paulo III missionariis Peruviae apud Indos concessa, nunc in Appendice Ritualis Romani legitur?

1518 2. Parochi et missionarii, si propter temporis defectum improbamque
defatigationem vel aliis gravibus de causis omnes adhibere pro baptismo
adultorum praescriptas caeremonias haud facile valeant, solis ritibus qui in
Constitutione rcc. mem. Pauli PP. III Altitudo die 1 mensis iunii anno 1537
data designantur, uti licite poterunt, praevio tamen Ordinarii consensu.’

1519 3. Item Ordinarii locorum deputare possunt, ad Sacramentum Confir­
mationis administrandum, sacerdotes quantum fieri potest in aliqua di­
gnitate ecclesiastica constitutos, vel munere Vicarii foranci fungentes,
nunquam vero simplices sacerdotes commorantes illis in locis in quibus
praedictum Sacramentum administrandum erit; servata nova Sacrae
Congregationis de disciplina Sacramentorum Instructione2*4 pro simplice
sacerdote ex Sedis Apostolicae delegatione Sacramentum Confirmatio­
nis administrante.
1520 4. lidcm Ordinarii ad assistendum nuptiis iuxta formam a iure statutam
delegare possunt sacerdotes, qui Missionum causa ad evangelizandos fi­
deles vel ad aliud exercitium pietatis implendum in longinquas regiones,
a parochiali aede dissitas, pergunt, iisdem Missionibus perdurantibus
absente Ordinario, vel parocho, vel Vicario cooperatore, atque iis serva­
tis, quae, prouti res ferat et loci ac temporis condiciones observari per
mittant, matrimonii celebrationi ad normam Codicis iuris canonici cano
nis 1919 et seq. praemitti debent; facta tamen huius Apostolici indulti
expressa mentione in unoquoque casu et iugiter firmis sacrorum cano
num pracscri/556jptionibus tum de iuribus parochi servandis tum de
inscriptione in libris paroecialibus facienda.
1521 5. Ordinarii pariter dispensare valent super matrimonialibus iuris dum­
taxat ecclesiastici impedimentis, a quibus Sancta Sedes dispensare con­
suevit, exceptis proinde impedimentis, quae ex sacris Ordinibus maiori­
bus vel ex affinitate in linea recta consummato matrimonio proveniunt
excepto quoque ob rei gravitatem impedimento de quo in canone 1075
nn. 2, 3; exceptis denique mixtae religionis et cultus disparitatis impedi­
mentis, nisi speciales a Suprema Sacra Congregatione Sancti Officii
facultates obtentae fuerint.
2 Cf Rituale, Appendix: Dc Baptitmo, Bull Pont S Congr Prop , Tom. V (Romae, 1841)
Suppi, p. 18.
’ Ci. Collectanea, 2a edit., n. 114 nota.
4 C( Rituale Romanum. Appendix. De Confirmatione
444

PIUS XI

Pariter veniam iisdem facimus decernendi atque declarandi legitimam
prolem nupturientium, dummodo ipsa in adulterio ne sit concepta; facta
tamen in unoquoque casu, etiam in concedendis dispensationibus, huius
r\postolici Indulti expressa mentione.
6. Fidelibus autem matrimonium contrahentibus largimur ut quocum­
que anni tempore nuptiarum benedictionem accipere possint, dummodo
illis temporibus, in quibus ab Ecclesia nuptiae prohibentur, a nimia
pompa abstineant; cauto tamen ut, si extra Missam benedictio nuptialis
concedatur, formula in appendice « de Matrimonio » Ritualis Romani
adhibeatur,

1522

7. Concedimus pariter ut Sacra Olea etiam antiqua, non tamen ultra
duos annos, adhiberi possint, dummodo ne sint corrupta ct nova vel recentiora sacra Olea, peracta omni diligentia, haberi nequeant.

1523

8. Ordinarii permittere queunt sacerdotibus usum altaris portattlis, ita
tamen ut huiusmodi usus sit tantum in fidelium bonum, atque illis in lo­
cis in quibus ecclesiae vel publica oratoria desint, aut paroecialis ecclesia
sit longe distans, non vero in mari; dummodo celebrationis locus sit de­
cens atque honestus, super petra sacra celebretur, et parochi ceterique
sacerdotes, quibus haec facultas tribuetur, Sancti Evangehi explicatione
vel catechesis traditione fideles Sacro adstantes instruant.

1524

9. Ordinarii concedere possunt sacerdotibus facultatem celebrandi in
navi sacrosanctum Missae Sacrificium, durante dumtaxat tempore itine­
ris, dummodo locus, in quo Missa peragenda est, nihil indecens aut in­
decorum praeseferat, mare aut flumen sit adeo tranquillum, ut quodeumque e Calice effusionis sacrarum Specierum periculum absit; atque alter
sacerdos, superpelliceo indutus, si adsit, celebranti presbytero adsistat,

1525

10. Omnibus autem Americae Latinae christiiidclibus permittimus ut a
dominica Septuagesimae usque ad festum Sanctorum Apostolorum Petri
ac Pauli praecepto annuae Confessionis et Communionis satisfacere possint.

1526

Î557J11. Iisdem christiiidclibus largimur, si loca inhabitent ubi prorsus
impossibile vel saltem admodum sit difficile ad confessorium accedere,
ut lucrari queant Indulgentias ac lubilaea, quae Confessionem, Commu­
nionem ct ieiunium requirunt, dummodo, servato ieiunio. sint corde sal­
tem contriti, addito firmo proposito admissa, quamprimum poterunt,
confitendi.

1527

12. Denique largimur ut in causis tam criminalibus quam ceteris quibus­
cumque forum ecclesiasticum concernentibus, quae in rem iudicatam
tam non transierint, fieri possit appellatio in tertia instantia ad alterum
Metropolitani vel Episcopum eiusdem provinciae, viciniorem ei a quo
primo fuit lata sententia; integra tamen manente facultate ad Apostolicam Sedem, ad iuris tramitem, recurrendi.

1528

PRIVILEGIA ET FACUL TA TES DIOECESIBUS AMERICAE LA TINAE CONCESSA

445

1529 Haec suprascripta, ut spirituali bono christi fidelium in Americae Latinae
regionibus degentium quantum in Domino possumus prospiciainus,
concedere existimavimus, abrogatis deletisque auctoritate Nostra Apostolica omnibus et singulis Indiarum Occidentalium privilegiis quocum­
que nomine vel forma a Sancta Sede prius concessis. Contrariis quibus­
libet etiam speciali et individua mentione dign*s· non obstantibus.

446

PIUS XI

54b

Privilegia et facultates
Ordinariis Missionum concessa

Congregatio de Propaganda Fide, 1931

Sylloge, η. 209, pp. 593-602
Formula tertia (maior)
(593/ A) - Circa Sacramenta et sacros ritus
1. Concedendi suis missionariis facultatem benedicendi aquam baptisma- 1530
Icm ea breviori formula, qua Missionariis Peruanis apud Indos Summus
Pontifex Paulus III uti concessit (II, 1).

2. Conficiendi olea sacra cum sacerdotibus, quos potuerit habere; et, si 1531
necessitas urgeat, etiam extra diem Coenae Domini (II, 2).

). Concedendi facultatem administrandi Confirmationis Sacramentum 1532
uni vel alteri ex suis sacerdotibus, in quacumque regione a sua residentia
longe dissita, absente tamen quocumque Episcopo, servato Decreto Sa­
crae huius Congreg. diei 4 maii anni 1774, atque Instructione « De Sa­
cramento Confirmationis » in appendice Ritualis Romani inserta (II, 3).
[594/ 4. Permittendi suis missionariis ut Missam celebrare possint, in ca- 1533
w necessitatis, etiam sine ministro, sub dio et sub terra, atque etiam in
nuri, dummodo mare sit tranquillum, in loco tamen decenti; etiam si al­
tare sit fractum vel sine Reliquiis Sanctorum; et praesentibus haereticis,
schismaticis, infidelibus et excommunicatis, si aliter celebrari non possit;
atque ut Missa celebrari queat una bora post mediam noctem (I, 1 ; II, 4).
5. Permittendi ut Missa celebrari possit cum uno luminari, adhibendo in 1534
casu quodeumque lumen, dummodo cera ex apum industria confecta
deficiat; ncc non permittendi ut Missa absque luminaribus celebrari possit,
in locis ubi non inveniuntur olivae et nulla alia substantia ad lampades
nutriendas inveniri potest, in casu tamen verae necessitatis, ct graviter
onerata conscientia ipsius Ordinarii.
PRIVILEGIA ET FACULTATES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSA

447

1535 6. Permittendi ut in utraque purificatione calicis aqua tantum adhiben
possit, dummodo tamen extrema adsit vini deficientia.
1536 7. Permittendi thurificationem in Missis cantatis a solo celebrante absque
ministris, dummodo duo saltem clerici superpellicco induti Missae in­
serviant (1,2; II, 6).
1537 8. Permittendi ut in ecclesiis sui territorii 1res Missae statim post mediam
noctem Nativitatis Domini celebrari possint, cum potestate administran­
di fidelibus s. Communionem, cauto tamen ut omnia cum debita reve­
rentia fiant (1,3; II, 6).

1538 9. Permittendi ut in ecclesiis sui territorii functiones Maioris Hebdoma­
dae celebrari valeant iuxta peculiarem Ritum a s. m. Benedicto PP. XIII
propositum pro ecclesiis minoribus paroecialibus, in quibus ministro­
rum numerus vel copia cantorum ad praedictas sacras functiones solem
niter peragendas haberi nequeat: dummodo tamen constet ibidem satis
esse consultum reverentiae sacris mysteriis debitae, et quod nulla exinde
abusui pateat occasio; et quatenus neque praedictus Ritus servari possit,
permittendi ut in iisdem ecclesiis unica Missa lecta, loco solemnis, cele­
brari possit Feria V in Coena Domini ct Sabbato sancto (1,4; II, 7).

1539 [595] *10. Permittendi ut in ecclesiis sui territorii ter in hebdomada, extra
Quadragesimam, Missa privata de Requie celebrari possit, etiam diebus
ritus duplicis maioris ct minoris, exceptis dominicis, nec non feriis,
vigiliis atque octavis privilegiatis, diebus tamen, quibus eadem Missa a
Rubricis permittitur, computatis (I, 5; II, 8).
1540 11. Permittendi etiam in omnibus diebus festis et dominicis Missam vo
tivam de B. Μ. V. iis qui, ob defectum oculorum aliamve infirmitatem,
legere nequeant Missas singulis diebus occurrentes iuxta Missalis Roma
ni rubricas (II, 9).

1541 12 Permittendi ut, iusta de causa, Ssmum Sacramentum cum duobus lu­
minaribus ex quacumque substantia confectis exponi possit (II, 10).
1542 13. Permittendi ut, in locis ubi olivae non inveniuntur, et nulla alia sub­
stantia ad lampades nutriendas haberi potest, Ssmum Sacramentum etiam
sine lumine asservari possit, in casu tamen verae necessitatis ct graviter
onerata conscientia ipsius Ordinarii.
1543 14. Permittendi, si ab haereticis aut infidelibus sit periculum sacrilegii,
ut Ssmum Sacramentum pro infirmis sine lumine in loco tamen decenti
retineri possit.
448

PIUS XI

*15. Permittendi religiosis sororibus sacrarii servitio addictis ut sacra va- 1544
sa sacrasque supellectiles tangere, nec non pallas, corporalia et purificato­
ry abluere valeant (I, 6; II, 11).
16. Permittendi suis missionariis ut administrare valeant christianis gra- 1545
viter aegrotantibus Ssmam Eucharistiam sine lumine et sine superpelliceo
et stola, dummodo constet de periculo cui exponerentur si induerent superpelliceum et stolam, lumenve accenderetur.

‘17. Concedendi infirmis decumbentibus, de quibus certa spes non adsit 1546
ut cito convalescant, etiam ante finem mensis, a quo decumbunt, ut s.
Communionem sumere possint bis vel ter in hebdomada; et si agatur de
sacerdotibus vel religiosis, etiam quotidie, non servato leiunio: hoc est
etsi aliquam medicinam vel aliquid per modum potus antea sumpserint
11,7; II, 12).
[)%] 18. Conferendi, rationabili de causa, Ordines minores omnes simul, 1547
etiam cum prima tonsura (II, 13).
19. Conferendi iusta de causa, omnes sacros Ordines, etiam Presbytera- 1548
tum, diebus ferialibus etsi continuis.

20. Dispensandi, gravi tamen de causa, cum utriusque cleri diaconis su- 1549
per defectu aetatis decem et octo mensium, ut, eo non obstante, ad s.
Presbyteratus ordinem promoveri possint, dummodo idonei sint, et di­
midiam partem quarti anni cursus theologici rite, secundum Codicis
praescriptiones can. 976, absolverint (II, 14).

’21. Dispensandi, canonicis cxislentibus causis, super impedimentis ma- 1550
tnmonialibus sive minoris sive maioris gradus (can. 1042), tam publicis
quam occultis, etiam multiplicibus, iuris tamen ecclesiastici; exceptis im­
pedimentis provenientibus ex sacro Presbyteratus ordine, ex defectu
praescriptae aetatis ct ex affinitate in linea recta, consummato matrimonio.
Concedendo tamen has dispensationes, Ordinarius prae oculis habeat rega­
in statutas in Codice, a can. 1035 ad can 1080, circa impedimenta in ge­
nere et in specie et, in impedimentis mixtae religionis et disparitatis cultus,
urvatis conditionibus ab Ecclesia praescriptis: videlicet de amovendo a ca­
tholico coniuge perversionis periculo, ac de universa prole utriusque sexus
tu catholicae religionis sanctitate baptizanda et educanda; monita parte ca­
tholica de obligatione, qua tenetur, conversionem contugis acatholici pruItnter curandi; eaque lege ut neque ante neque post matrimonium coram
Ecclesia initum, partes adeant ministrum falsi cultus ad matrimonialem
consensum praestandum ve! renovandum. Si agatur vero de matrimoniis
PRIVILEGIA ET FACUL TATES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSA

449

cum hebraeis vel mahumetants, peculiari ratione oportet ut: constet de sta­
tus libertate partis infidelis, ad removendum periculum polygamtae; absit
periculum circumcisionis prolis; et si civilis actus sit ineundus, sit tantum
caeremonia civilis nullaque Mahumetts invocatio aut aliud superstitione
genus interveniat (I, 8; II, 15).
1551

*22. Sanandi in radice, iuxta regulas in Codice a can. 1133 ad can. 1141
statutas, matrimonia ob aliquod impedimenf597jtum, de quo supra n
21, nulliter contracta. Quod vero attinet ad prolis legitimationem, Ordi
narius prae oculis habeat can. 1051 (I, 9; II, 16).

1552

*23. Sanandi pariter in radice matrimonia mixta attentata coram magi
stratu civili vel ministro acatholico, dummodo moraliter certum sit par­
tem acatholicam universae prolis tam natae quam nasciturae catholicam
educationem non esse impedituram (I, 9; II, 17).

1553

*24. Dispensandi cum gentibus et infidelibus plures uxores habentibus,
ut post conversionem et baptismum, quam ex illis maluerint, si etiam ip­
sa fidelis fiat, retinere possint, nisi prima voluerit converti.

1554

*25. Dispensandi super interpellatione coniugum in infidelitate relicto­
rum pro omnibus casibus ordinariis, dummodo scilicet adhibitis antea
omnibus diligentiis, etiam per publicas ephemerides ad reperiendum lo­
cum ubi coniux infidelis habitat, iisque in irritum cessis, constet saltem
summarie et extraiudicialiter coniugem absentem moneri legitime non
posse, aut monitum infra tempus in monitione praefixum suam volunta
tem non significasse.

1555

*26. Itemque dispensandi super interpellatione coniugis in infidelitate
relicti, siquidem certo constiterit, saltem summarie et extraiudicialiter.
interpellationem fieri non posse sine evidenti gravis damni aut coniugi
iam ad fidem converso, aut christianis inferendi periculo.

1556

*27. Permittendi ut, accedente gravi causa, interpellatio coniugis infide
lis ante baptismum partis quae ad fidem convertitur fieri possit; nec non.
gravi pariter de causa, ab eadem interpellatione, ante baptismum partis
quae convertitur, dispensandi, dummodo hoc in casu ex processu saltem
summario et extraiudiciali constet interpellationem lieri non posse, vel
fore inutilem.

1598] B) - Circa absolutiones, benedictiones, indulgentias, etc.
1557

’28. /Xbsolvendi ab omnibus censuris, sive simpliciter sive speciali modo
Romano Pontifici reservatis (I, 10; II, 18).
450

PIUS XI

‘29. Dispensandi vel commutandi vota privata Sedi Ap. reservata, de 1558
quibus in can. 1309 (I, 11·, II, 19).
‘JO. Benedicendi solo crucis signo, cum omnibus Indulgentiis a S. Sede 1559
concedi solitis, coronas precatorias, cruces, parvas statuas et sacra numtsmata, et adnectendi coronis Indulgentias, quae a s. Birgitta et quae a
Patribus Crucigeris nuncupantur (I, 13; II, 20).
31. Conferendi uni alterive ex suis sacerdotibus facultatem consecrandi 1560
iuxta formam in Pontificali Romano praescriptam calices, patenas et alta­
num lapides, adhibitis tamen oleis ab Episcopo catholico benedictis
(1,12; 2,21).

32. Impertiendi, praeter concessionem de qua in can. 914, ter in anno in 1561
solemnionbus festis Benedictionem Papalcm iuxta praescriptam formulam
cum Indulgentia plenaria ab iis lucranda, qui vere poenitentes, confessi
cts. Communione refecti eidem Benedictioni interfuerint, Deumque pro
sanctae Fidei propagatione et iuxta mentem Summi Pontificis oraverint
I, 14; II, 22).
33. Concedendi ut, servatis consuetis conditionibus, Indulgentiam plena- 1562
nam in primae Communionis solemni distributione et in 9. Confirmationis
administratione, christifideles ad s. Communionem vel Confirmationem
rite accedentes lucrari possint (I, 15; II, 23).
‘34. Concedendi Indulgentiam plenariam primo conversis ab hacresi, ser- 1563
vatis consuetis conditionibus (I, 16; II, 24).

35. Impertiendi Indulgentiam plenariam singulis ex clero, [599] qui per 1564
quinque saltem dies sacris Exercitiis interfuerint, ac, sacrosanctum Mis­
sae sacrificium celebrantes, vel saltem ad s. Synaxim accedentes, pias ad
Deum preces effuderint pro sanctae Fidei propagatione ct iuxta mentem
Summi Pontificis (I, 17; II, 25).

'36. Concedendi Benedictionem Apostolicam cum Indulgentia plenaria 1565
omnibus christifidelibus, qui spiritualibus Exercitiis seu sacris Missioni­
bus, de quibus in can. 1349, § 1, ultra medietatem interfuerint, bene­
dictioni cum Cruce in fine postremae concionis impertiendae vere
poenitentes, confessi ac sacra Communione refecti adstiterint, atque ec­
clesiam, in qua conciones huiusmodi habebuntur devote visitaverint,
ibique per aliquod temporis spatium pias ad Deum preces effuderint
pro sanctae Fidei propagatione et iuxta mentem Summi Pontificis (I, 18;
II, 26).
PRIVILEGIA ET FACUL TA TES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSA

451

1566 *37. Concedendi in actu visitationis paroeciarum, quasi paroeciarum et
missionum, nec non communitatum tam saecularium quam religioso
rum, ut Indulgentiam plenariam una vice tantum lucrari possint christifideles dummodo contriti, confessi ac s. Communione refecti pias ad De­
um preces fuderint pro sanctae Fidei propagatione ct iuxta mentent
Summi Pontificis (I, 19; II, 27).

1567 *38. Concedendi christifidelibus ut Indulgentias, propter quas confessio
saltem bis in mense requiritur, lucrari possint, etsi ob legitimum impedi­
mentum inde a mense ad poenitentiae sacramentum non accesserint (1,
20; II, 28).
1568 *39. Concedendi ut omnes praedictae Indulgentiae applicari possint per
modum suffragii animabus in purgatorio detentis (I, 21; 11, 29).
1569 *40. Benedicendi crucifixos cum Indulgentia plenaria vulgo toties quoti­
es nuncupata: idest a quocumque ex fidelibus in mortis periculo consti
tutis lucranda. Crassantibus autem epidemicis vel contagiosis morbis,
concedendi ut fideles in periculo mortis constituti Indulgentiam plena­
riam lucrari possint, Christi crucifixi imaginem vel crucem deosculando,
vel, ea deficiente, Ssmum lesu nomen corde saltem, si ore non potuerint,
invocando (I, 22; II, 30).
1570 [600] 41. Concedendi ut, expleto Divino Officio dici, legitima concur­
rente causa, privarim recitari possit matutinum cum laudibus diei se­
quentis, statim post meridiem (I, 23; II, 31).
1571 42. Concedendi ut ob legitimam gravemque rationem, de qua eius con­
scientia oneratur, loco Divini Officii, rosarium vel aliae preces recitari
possint (1,24; II, 32).

1572 43 Permittendi suis missionariis ut vestes laicales induere possint, si aliter
vel transire ad loca eorum curae commissa, vel in cis commode perma
nere non potuerint (II, 33).

1573 44. Permittendi suis missionariis ut artes medicinae et chirurgiae exercere
valeant, dummodo in illis periti sint, operentur absque incisione, prae­
terquam ad sanguinem emittendum, et nihil exigant pro huiusmodi
exercitio; et in curandis mulieribus ca vitent, quae sanctitatem characte­
ris, quo insigniti sunt, dedecent.
1574 45 Assignandi pensiones quasi-parochis vel missionariis ex infirmitate
resignantibus quasi-paroccias vel missiones, in quas per decem annos inPIUS XI

452

i

-------

U ft

cubuerunt, solvendas annuatim a successore, non excedentes tertiam
partem fructuum quomodolibet provenientium ex quasi-parocciis vel
missionibus, deductis expensis (I, 25; II, 34).

’46. Dispensandi cum catholicis pauperibus, qui opera sua valde indi­
gent, ut serviliter laborare valeant diebus Dominicis, exceptis Paschate et
Pentecoste, post tamen sanctae Missae auditionem si possit audiri, si ve­
ro non possit, recitatis precibus suppletivis.

1575

C) - Pro ipso Ordinario

47. Asservandi in sacello domus stabilis suae residentiae Ssmum Euchartstiae Sacramentum, ea lege, ut lampas indesinenter ante tabernaculum lu­
cescat, clavis diligenter custodiatur, aliaque iuxta liturgicas leges plene
serventur (I, 26; 11, 35).

1576

48. Lucrandi Indulgentias, quas aliis vi facultatum sibi concessarum im­
pertiendas censuerit, impletis tamen conditionibus (I, 27; II, 36).

1577

[601] 49. Utendi ipse personaliter, in iisdem tamen
facultatibus
seu permissionibus, quas, intra limites in praecedentibus articulis ex­
pressos, concedendas esse censuerit (I, 28; II, 35).

1578

50. Utendi throno cum baldachino et cappa magna in Pontificalibus; nec
non permittendi presbyteris in ecclesiis suae jurisdictionis celebrantibus
ut sta nominis tamquam Antistitis sive in precibus ferialibus sive in Ca­
none Missae mentio fiat: quatenus haec ipsi a iure concessa non fuerint
(1,29; 11,38).

1579

Animadversiones

1
;

I. Praedictae facultates ea lege conceduntur, ut non omnes indiscriminatim subdelegari possint, sed illae tantum quae asterisco * notantur, seu
quae habentur sub numeris: 10, 15, 17, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29,
50,34,36.37,38,39,40,46.

1580

11 Ordinarius insuper supradictis omnibus facultatibus sive per se sive
per alios uti tantum valeat intra fines suae jurisdictionis; casque gratis et
sine ulla mcrcede exerceat, ct facta mentione apostolicae delegationis.

1581

III. Quod si forte ex oblivione vel inadvertentia ultra tempus supra prae­
finitum, seu ultra... hisce facultatibus Ordinarium uti contingat, absolu­
tiones, dispensationes, concessiones omnes exinde impertitae uti ratae

1582

PRIVILEGIA ET FACUL TATES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSA

453

atque validae haheantur. Insuper datis ab Ordinario precibus pro renova­
tione seu prorogatione earumdem facultatum, ipsae in suo robore peneverare censeantur, usque dum responsum S. C. ad eumdem Ordinarium
pervenerit.

Supplementum ad formulam maiorem
(Insuper)... haec S. Congregatio sequentes facultates concedit:

1583 [602] 1. Erigendi illas etiam confratermlates a S. Sede adprobatas qua
rum instituendarum ius apostolico ex privilegio aliis reservatum est (can
686, § 2), una excepta confraternitate Ssmi Rosarii, iisque adseribendi
christifideles; ac benedicendi coronas et scapularia earumdem confratermtatum propria, cum applicatione omnium indulgentiarum et privilegio
rum, quae Summi Pontifices iisdem confraternitatibus impertiti sunt.
1584 2. Subdelegandi suis Missionariis facultatem christifideles adseribendi
confraternitatibus, de quibus supra n. 1; ac benedicendi coronas et scapu­
laria earumdem confraternitatum propria, cum applicatione omnium in­
dulgentiarum et privilegiorum, quae Summi Pontifices iisdem confrater­
nitatibus impertiti sunt.
1585 3. Subdelegandi pariter suis Missionariis sequentem duplicem facultatem
quae eidem Ordinario, qua Episcopo, in canone 349, § 1, n. 1, concedi­
tur, nempe:
a) benedicendi, ritibus tamen ab Ecclesia praescriptis, caetera omnia scapu­
laria a Sede /Xpostolica probata, eaque imponendi sine onere inscriptionis;
b) erigendi, ritibus pariter ab Ecclesia praescriptis, stationes Viae Crucis,
cum omnibus indulgentiis, quae huiusmodi pium exercitium peragenti­
bus a Summis Pontificibus impertitae sunt; et applicandi easdem indul­
gentias crucibus et crucifixis pro infirmis aliisque legitime impeditis, prae
oculis habito decreto Sacrae Poenitentiariae diei 14 decembris anno 1917.

454

PIUS XI

Facultates
dioecesibus lugoslaviae concessae

Congr. de Propaganda Fide, 1931 (Prot. 2267/31)

Sylloge, n. 213, pp. 625-634
Formula extra ordinem (Pro Dioecesibus: Sarajevo, Banjaluca, Mostar,
Antivari, Scopia).

[625] A) — Circa Sacramenta et sacros ritus
1. Permittendi celebrationem trium Missarum de ritu in nocte Nativitatis
D N. 1. C. in ecclesiis Religiosorum non comprehensis in can. 821, § 3,
cum facultate pro adstantibus ad S. Synaxim accedendi, ita tamen ut
dictae tres Missae ab uno eodemque Sacerdote celebrentur.

1586

[626] 2. Permittendi celebrationem Ss. Missae Sacrificii Pena V in Coena
Domini, facta licentia personis habitualiter in Communitate commorantibus
sese reficiendi S. Synaxi, etiam ad adimplendum praeceptum paschale.

1587

}. Quando in Missa Hebdomadae Maioris dicitur Passio, pro sacerdoti­
bus qui, praehabita facultate, binas Missas rite celebrant, legendi in una
Missa tantum ex Passione postremam partem (Altera autem die, etc
praemissis: Munda cor meum, etc. - Sequentia sancti Euangelii secundum
Matthaeum).

1588

4. Celebrandi Missam dc requie lectam semel in Hebdomada ab Ordina­
rio in proprio Oratorio; dummodo non occurrat Festum ritus duplicis,
primae aut secundae classis, Dominica aut Festum de praecepto etiam
suppresso, necnon Octava privilegiata, Feria Quadragesimae, Quatuor
Temporum, II Rogationum, Vigilia aut Feria in qua anticipanda vel pri­
mo reponenda est Missa Dominicae: servatis de cetero Rubricis.

1589

5. Reducendi per quinquennium, ob diminutionem redituum, perpetua
Missarum onera ad rationem eleemosynae in dioecesi legitime vigentis,

1590

FACUL TA TES DIOECESIBUS IUGOSLA VIAE CONCESSAE

455

ex.

quoties nemo sit qui de iure teneatur et utiliter cogi queat ad eleemosy­
nae augmentum, et sub lege ut de Missarum ita reductarum satisfactione
a singulis celebrantibus Curia dioecesana quovis anno legitime docea­
tur.
1591

6. Transferendi per quinquennium intra fines dioecesis onera Missarum
in dies, ecclesias vel altaria alia a fundatione statuta, dummodo adsit vera
necessitas nec divinus cultus idcirco minuatur aut populi commoditati
praeiudicium inferatur, exceptis tamen legatis quae in certis locis adim­
pleri facile possunt per eleemosynae augmentum, et cauto ut de transla­
tarum Missarum satisfactione quovis anno Curia dioccesana a singulis
celebrantibus legitime doceatur.

1592

7. Transferendi per quinquennium exuberantia Missarum onera etiam
extra dioecesim, cauto tamen ut quam maximus Missarum numerus intra
fines dioecesis celebretur atque adamussim serventur praescripta Co­
dicis iuris canonici circa cautelas adhibendas in Missis committendis.

1593

[627] 9. Deputandi Vicarium Generalem vel alium sacerdotem, in aliqua
ecclesiastica dignitate constitutum, ad altaria fixa et portatilia conse­
cranda, servato ritu et forma Pontificalis Romani.

1594

10. Deputandi sacerdotes, si fieri potest, in aliqua ecclesiastica dignitate
constitutos, ad altaria fixa et portatilia exsecrata consecranda, adhibita
breviori formula B pro casibus can. 1200, § 2 C. I. C/. dum in casu can
1200, § 1, iam indulta fuit per ipsum canonem facultas et adhibenda est
formula A.

1595

11. Deputandi Vicarium Generalem vel alium sacerdotem, in aliqua ec­
clesiastica dignitate constitutum, ad consecrandos calices et patenas; ser­
vato ritu et forma Pontificalis Romani.

1596

12. Dispensandi, etiam pro Religiosis exemptis, super defectu aetatis ca­
nonicae ad Sacrum Ordinem presbyteratus, scilicet:
a) super eiusdem defectu usque ad duodecim menses, dummodo ordi­
nandi a suis Superioribus litteras dimissoriales acceperint et ceteras ha­
beant qualitates a sacris canonibus requisitas ac praesertim curriculum
theologicum expleverint ad normam canonis 976, § 2, C. I. C.·,
b) super eodem defectu etiam ultra duodecim menses at non ultra sexde
cim, dummodo alumni ne gaudeant vel indigeant alia apostolica dispen­
satione, servatisque ceteris conditionibus, ut sub lit. a).

I

13-20. Dispensationes et sanationes in re matrimoniali.
456

PIUS XI

f Μ-

■··’· Kw

V·· B li'WiMr.-·

[631] B) - Circa Absolutiones

21. Absolvendi quoscumque poenitentes (exceptis haereticis haeresim 1597
inter fideles e proposito disseminantibus) a quibusvis censuris et poenis
ecclesiasticis ob haereses tam nemine audiente quam coram aliis externa­
ls incursis, postquam tamen poenitens magistros ex professo haeretica
lis doctrinae, si quos noverit, ac personas ecclesiasticas et religiosas, si
quas hac in re complices habuerit, prout de iure, dcnunciaverit; et quate­
nus ob iustas causas huiusmodi dcnunciatio ante absolutionem peragi
nequeat, facta ab eo seria promissione denunciationem ipsam peragendi
cum primum et quo meliori modo fieri poterit, et postquam in singulis
casibus haereses coram absolvente secreto abiuraverit; iniuncta pro mo­
do excessuum gravi poenitentia salutari cum frequentia sacramentorum,
et obligatione se retractandi [632] apud personas coram quibus haereses
manifestavit, atque illata scandala reparandi.
22. Absolvendi a censuris eos qui impediverint directe vel indirecte exer- 1598
cilium iurisdictionis ecclesiasticae sive interni sive externi fori, ad hoc re­
currentes ad quamlibet laicalcm potestatem.
23. Absolvendi a censuris et a poenis ecclesiasticis circa duellum statutis. 1599
in casibus dumtaxat ad forum externum non deductis; iniuncta gravi
poenitentia salutari et aliis iniunctis, quae fuerint de iure iniungenda.

2Ψ Absolvendi a censuris et poenis ecclesiasticis eos qui nomen dederint 1600
sectae massonicae aliisque eiusdem generis associationibus, quae contra Ec­
clesiam vel legitimas civiles potestates machinantur; ita tamen ut a respectiva secta vel associatione omnino se separent eamque abiurent; denuncient,
iuxta can. 2336, § 2, personas ecclesiasticas et religiosas, si quas eidem adscriptas noverint; libros, manuscripta ac signa eamdem respicientia, si qua
retineant, in manus absolventis tradant, ad S. Officium quamprimum caute
transmittenda aut saltem, si iustae gravesque causae id postulent, destruen­
da; iniuncta pro modo culparum gravi poenitentia salutari cum frequenta­
tione sacramcntalis confessionis et obligatione illata scandala reparandi.
[634] C) - Circa Religiosos
25-30. Agitur de quaestionibus disciplinam vitae religiosae respicientibus.
D) - Circa Benedictiones et Indulgentias

31 Benedicendi obiecta pietatis signo crucis, servatis ritibus ab Ecclesia 1601
praescriptis. Occasione tamen visitationis pastoralis, quando multi pe·
FACUL TA TES DIOECESIBUS IUGOSL A VIAE CONCESSAE

457

tunt ct plura ac varia exhibent eiusmodi obiecta benedicenda, saepe
etiam cum diversis formulis, hisce in casibus permittitur unica formula
brevior, dum fit signum crucis super obiecta, nempe: « Benedicat haec
omnia Deus, Pater et Filius ct Spiritus Sanctus. Arnen ».

1602 32. Concedendi, suetis sub conditionibus:
A) Plenariam Indulgentiam, lucrandam a christifidelibus, qui:
a) Missae in Pontificalibus ab Ordinario celebratae, die ab ipsomet Ordi­
nario semel in anno in singulis dioecesis locis designanda, adstiterint;
1634] b) ecclesiam vel publicum aut semipublicum oratorium, in actu quo
ibi Ordinarius pastoralem Visitationem peregerit, devote visitaverint;
c) tempore dioecesanae Synodi, visitaverint ecclesiam, in qua ipsa Syno­
dus habetur;
d) die generalis communionis, semel in anno, in ecclesia ab Ordinario in­
dictae, sacris Epulis ibidem reficiantur,
e) tempore Missionum, quae de Ordinarii licentia in dioecesi habentur,
saltem dimidium sacrarum concionum audierint;
B) Partialem Indulgentiam 200 dierum, acquirendam ab iis, qui cuilibet
ex concionibus, de quibus supra sub lit. e), devote interfuerint.

Animadversiones
1603 Adnotanda. — 1° Ordinarius recensitis facultatibus, tum absolvendi a
censuris tum dispensandi, pro foro conscientiae, etiam extra sacramentalem
confessionem cum suis subditis, et extra dioecesim quoque, quatenus vel
ipse vel subditus vel uterque extra dioecesim fuerint, necnon cum non sub­
ditis mtra limites proprii territorii, ex speciali Sedis Apostolicae auctoritate
ipsi concessa, uti valebit; casque intra fines dioecesis tantum Canonico Poenitentiano necnon Vicariis Foraneis, pro foro pariter conscientiae et in ac­
tu sacramentalis confessionis dumtaxat, etiam habitualiter, si ipsi placuerit,
alus vero confessariis cum ad ipsum Ordinarium in casibus particularibus
poenitentium recursum habuerint, pro exposito casu impertiri poterit, nisi
ob peculiares causas aliquibus confessants specialiter deputandis per tem­
pus, arbitrio suo statuendum, illas communicare indicabit.
2° Ordinarius facultatem praefatas Indulgentias concedendi nemini delega­
re potest, sed per se ipse tantum exercere debet.

458

PIU?

Facultates pro Missionariis Apostolicis

Congr. de Propaganda Fide, 11 iulii 1935 (Mod. n. 2366)
Sylloge, n. 219, pp. 645-646
[645] Vigore potestatis sibi a Ssmo Dno Nostro ... Divina Providentia
Papa... tributae, Sacra Congregatio Christiano Nomini Propagando se­
quentes facultates benigne concessit R...

1. Vescendi per iter, tam in accessu quam in reditu ex missione, et in locis 1604
ubi necessitas ac salutis incommoda exegerint, carnibus, ovis et lacticiniis in diebus ieiunii ab Ecclesia [646] et ab eius Ordinis regula prae­
scripti, ita ut ob salutis incommoda etiam ab observantia ieiunii exemp­
tus remaneat, omni tamen scandalo remoto et onerata eius conscientia
super veritate et gravitate causae.
2 Recitandi quindecim decades Rosarii B. Μ. V. si quandoque, iti- 1605
neris vel alia de causa, absque gravi incommodo divinum Officium
recitare nequeat, onerata eius conscientia super veritate et gravitate
incommodi.
3. Celebrandi per mare Missam super altare portatili, cum adsistentia ta- 1606
men, quatenus opus sit, alterius Sacerdotis; dummodo sit mare tranquil­
lum et nullum adsit irreverentiae periculum.

4 Celebrandi pariter Missam etiam in terra super altare portatili. in locis 1607
tamen ubi non erunt Ecclesiae vel Oratoria privata; et ubi erunt Oratoria
privata, absque praeiudicio indultariorum.
5. Faciendi Sacrum vel una hora ante auroram, vel alia post meridiem, 1608
legitima concurrente causa.

6. Indultum personale perpetuum Altaris privilégiât! ter m hebdomada, 1609
dummodo intuitu huius privilegii nihil praeter consuetam eleemosynam
percipiat.
FACUL TA TES PRO MISSIONARIIS APOSTOLICIS

459

■■

1610 7. Benedicendi extra Urbem, solo crucis signo, cum omnibus Indulgentiis
a Sancta Sede concedi solitis, coronas precatorias, cruces, parvas statuas
et sacra numismata, et adnectendi coronis Indulgentias, quae a sancta
Birgitta et quae a Patribus Crucigeris nuncupantur.

N.B. His facultatibus, pro Missionarus Apostoltcis strictioris observantiae,
adduntur sequentes:

1611 [648] 8. Induendi se linea interiori tunica, femoralibus et calceamentis
ad se tuendum ab aeris intemperie, si aliter transire vel permanere non
poterit.
1612 9. Equitandi vel alio modo progrediendi, donec ad missionis loca perve­
nerit, et in aliis ubi necessitas urget.

1613 10. Deferendi, recipiendi ac expendendi pro suis urgentibus ac aliorum
necessitatibus pecunias, quae a piis benefactoribus ipsi fuerint oblatae,
vel alio legitimo modo ad eum pervenerint, quatenus gravis adsit neces­
sitas et praevia Superioris licentia.
(Cf. Syllogc, n. 220, pp. 647-648).

460

PIUS XI

54e

Facultates pro Alumnis proficiscentibus
ex Collegio Urbano destinatis ad territoria
subiecta iurisdictioni S. C. de Propaganda Fide

Congr. de Propaganda Fide

Sylloge, n. 221, pp. 648-650
[648] Vigore potestatis sibi a Ssmo Dno Nostro ... Prov. div. Papa... tri­
butae, Sacra Congregatio Christiano Nomini Propagando sequentes fa­
cultates benigne concessit ad quinquennium tamen valituras R. D.
I Recitandi quindecim decades Rosarii B. Μ. V. si quandoque, itineris 1614

vel alia de causa, Divinum Officium absque gravi incommodo recitare
nequeat, onerata eius conscientia super veritate et gravitate incommodi.
2. Celebrandi, durante itinere maritimo, Missam super Altari portatili,
cum assistentia tamen, quatenus opus sit, alterius Sacerdotis; dummodo
mare sit tranquillum, et nullum adsit irreverentiae periculum.

1615

}. Celebrandi pariter Missam etiam in terra super Altari portatili, in iis
locis tamen ubi Ecclesiae vel Oratoria desint.

1616

4. Fruendi induito personali Altaris privilégiât! ter in hebdomada, dummodo
intuitu huius privilegii nihil praeter consuetam eleemosynam percipiat.

1617

[649/ 5. Benedicendi extra Urbem solo crucis signo, cum omnibus In­
dulgentiis quas Sancta Sedes concedere solet, coronas precatorias, quae
a Sancta Birgitta et quae a Patribus Crucigeris nuncupantur.

1618

6. Adscribcndi Christifidelcs Confraternitatibus ab Ecclesia probatis,
una excepta Confratcrnitate Ssmi Rosarii.

1619

X B. Eaedem facultates tribuuntur Alumnis proficiscentibus e.x Collegio
Urbano, destinatis ad territoria non dependentia a S. Congr de Propa­
ganda Fide, sed addita clausula [649] “de consensu Ordinarii loci exer­
cendas" (Cf. Sylloge, n. 222, pp. 649-650, Prot. η. 1179/35).

1620

FACUL TA TES PRO AL UMNIS PROFICISCEN TIBUS EX COL L EGlO URBANO

461

DOCUMENTA PONTIFICATUS

PII XII
1939-1958

1
Speciales facultates Ordinariis
Americae latinae concessae
ad decennium renovantur

Decretum Congr. Consistorialis, 28 aprilis 1939

AAS31 (1939) 224; EL-IP 53 (1939) 101; ME 51 (1939) 169-170

[224] Per Breve « Litteris Apostolids » Pii Pp. XI f. r., die 30 Aprilis 1621
1929 editum, peculiares facultates Ordinariis Americae Latinae, pro
fidelium necessitatibus et locorum conditionibus, attributae fuerunt.
Cum vero praelatae facultates proxima dic 30 Aprilis expiraturae sint,
Ssmus Dominus Noster Pius div. prov. Pp. XII, eas, iisdem perduranti­
bus adiunctis, ad decennium benigne prorogare dignatus est, in terminis
praecedentis concessionis, hac dumtaxat immutatione inducta, scilicet in
n. 1 memorati Brevis Apostolici, ubi dicitur: « Item Ordinarii locorum
deputare possunt ad Sacramentum Confirmationis administrandum... »
legendum erit: « Item Ordinarii locorum, secluso Vicario Generali sine
sui Ordinarii loet speciali mandato, deputare possunt ad Sacramentum
Coniirmationis administrandum... ».

SKCIAUES FACUL TA TES ORDINARIIS AMERICAE LA TINAE RENOVANTUR

465

..--------------------- ' ■■ ‘™

U -

----

-

·—

2

De custodiendis rebus
ad historiam et artem sacram spectantibus

Normae Congr. Concilii, 24 maii 1939

AAS 31 (1939) 266-268; EL-IP 53 (1939) 133-135 versio latina; ME 51
(1939)205-207
1622 [266] La Chiesa cattolica è stata sempre vigile custode e tutrice dei mo­
numenti ed oggetti di storia e d’arte sacra, come ne fanno fede gli scritti
dei santi Padri, i sacri Concilii e le disposizioni antiche e recenti della
Santa Sede. In base appunto alie prescrizioni dei Codice di diritto ca­
nonico la Segreteria di Stato di Sua Santità con le Circolari dei Γ settcmbrc 1924 c 1’ dicembre 1925, e questa Sacra Congrcgazione dd
Concilio con le Circolari dei 10 agosto 1928 e 20 giugno 1929 hanno da­
to opportune istruzioni agli Eccmi Ordinarii diocesani d’Italia perché
intensifichino la loro vigilanza per la diligente custodia c conscrvazione
dei patrimonio storico e artistico, che trovasi in possesso delle chiese e
degli altri enti ecclesiastici.
1623 Su tali istruzioni questa Sacra Congrcgazione riticne conveniente richiamarc lo zelo degli stessi Eccmi Ordinarii d’Italia perché ne inculchino e
ne vigilino l’osservanza nell’ambito delle proprie diocesi, specialmente
nellc visite pastorali.
Essendo, pero, in questi ultimi tempi aumentate le richicste di cimelii ed
oggetti di arte sacra per Esposizioni o Mostre che di frequente si organizzano, questa stessa Sacra Congrcgazione, nell’intento di evitare danni,
deterioramenti ed anche la rovina del detto patrimonio ecclesiastico come in qualche caso si è dovuto purtroppo lamentare -, dopo aver con­
sultata la Pontificia Commissione di Arte Sacra, si crede in dovere di in­
tegrare le norme già date con le presenti, intesc a disciplinare l’eventuale
concessione in prestito e l’invio di oggetti sacri aile dette Esposizioni o
Mostre.

1624 Ed anzitutto c bene ricordarc che moite opere d’arte sacra sono da considerarsi inamovibili per loro natura, cioè per ragioni di culto o di particolare importanza della chiesa dove si trovano: come quadri, statue, pale
466

PIUS XII

•Ji.;

Λ

I

'

d’altare, csposti alla pubblica venerazione, nonché paramenti, arrcdi od
altre suppcllcttili sacre in uso e decoro delle sacre funzioni.
Per altre, poi, l’inamovibilità c imposta dal loro stalo di non buona con·
scrvazione, o da speciali difftcoltà di rimuoverlc e trasportarle scnza
[267] probabile pericolo di grave detcrioramento: come tavole dipinte,
specialmente se larlate o sconnessc, tele di grandi dimensioni anche se
arrotolate, polittici frastagliati, paramenti di tessuto antico, ecc.
Al riguardo si richiama l’attenzionc degli Eccmi Ordinarii sui principio
generale che, essendo la rimozione degli oggetti d’arte sacra dalla loro
sede, allo scopo di concederli in prestito, un atto che ecccde i limiti
dell’ordinaria amministrazione, a mente dei canoni 1497 § 2, 1532 § 1 n.
1.1553 dei Codice di diritto canonico, è sempre necessaria la preventiva autorizzazione di questa Sacra Congrcgazione, alla qualc pertanto dovranno esserc trasmesse tempestivamente le relative richieste che gli
stessi Eccmi Ordinarii ricevcssero alio scopo innanzi indicato.

E perché questa Sacra Congrcgazione possa dare il suo giudizio con ple­
na conoscenza di cose, i medesimi Eccmi Ordinarii prowederanno a
corredarc le richieste di cui sopra, con le seguenti informazioni:
1) descrizione sommaria dell’oggetto, suo stato di conservazione, autore
ed epoca;
2) suo valore presunto;
5) motivo e durata del trasferimcnto;
4) impegno da parte dell’ente richicdente: a) di prowedere all’assicurazione dcgli oggetti richiesti contro eventual! danni c detcrioramenti pres­
so serie Società assicuratrici; b) di sostcnerc lutte le spcsc di rimozione,
imballaggio, trasporto e ricollocamcnto nella propria sede con personale
specializzato e con lutte le cautele necessarie;
5) parere dclla Commissione diocesana per 1’arte sacra circa 1’opportunità della concessione.

1625

Le opere di storia e d’arte sacra, per le quali questa Sacra Congrcgazione
avrà autorizzato il prestito ed il temporaneo invio ad Esposizioni o Mo­
stre, dovranno dai parroci, rettori di chiese e preposti agli altri enti ecdesiastici che ne sono in possesso, esscre conscgnate soltanto a persone
espressamente delegate dalla competente Autorità civile, c solo dopo la
compilazionc di un regolarc verbale di conscgna, firmato dai detti dele­
gati, con la descrizione dello stato di conservazione delle opere stesse, c
con la indicazione précisa della durata del prestito e dei trasferimento.
Né si permetterà, scnza la previa autorizzazione di questa Sacra Congrc­
gazione, che in tali o simili occasioni gli oggetti di storia e d’arte sacra
siano tolti a lungo dalla loro destinazione, neppure a scopo di restauro o
per altri fini.

1626

E siccomc uno dei motivi, che spesso si adducono per tali richieste, è

1627

DE CUSTODIENDIS REBUS AD HISTORIAM ET ARTEM SACRAM SPECTANTIBUS

467

che gli oggctti stessi nelle loro sedi abituali non si trovano nel posto
1268] che meritano o in buone condizioni di visibilité, e talvolta non so­
no decorosamentc conservati, questa Sacra Congregazione, richiamandosi ai documenti Pontifici sopra ricordati, prende nuovamente occa­
sione di raccomandare agli Eccmi Ordinarii di vigilare sulla loro conve­
niente custodia, e dispone che, compatibilmente con le esigenze del cul­
to, sia consentito e facilitate agli studiosi e ammiratori di poter visitare
tali oggetti nel luogo stesso della loro ordinaria collocazione.

1628 A tal fine gli stessi Eccmi Ordinarii eurino la già raccomandata istituzione dei Musci dioccsani per la custodia e conservazione degli oggetti di
storia e d’arte sacra deteriorati o fuori uso, e di quelli che nelle loro sedi
corrono pericolo di danni o di furti, e possibilmente anche di qucgli og­
getti di particolare importanza che, essendo in possesso di enti o chiese
site in luoghi remoti o di difficile accesso, non possono agevolmcnte essere visitati. Per la pratica attuazionc di tali Musei gli Eccmi Ordinani
potranno avere indicazioni, istruzioni ed assistenza gratuita presso la
Pontificia Commissione di Arte Sacra, che ha sede nello Stato della Città
del Vaticano.
1629 Cosi pure procurino di sollecitare I’aggiornamcnto della catalogazionc
degli oggetti di storia e d’arte sacra esistenti nelle rispettive diocesi, a
norma del canone 1522 n. 2 del Codice di diritto canonico e della Circolare di questa Sacra Congregazione del 10 agosto 1928.
Tutte le present! disposizioni ed istruzioni gli Eccmi Ordinarii d’Italia
sono pregati di comunicare ai parroci, rettori di chiese e preposti agli altri enti ecclesiastici interessati, e di curarne efficacementc 1’osservanza,
dandone poi un cenno di riccvuta a questa Sacra Congregazione.

468

PIUS XII

De rebus missionalibus prudentius tractandis

Instructio Congr. de propaganda Fide, 9 iunii 1939
AAS 31 (1939) 269-270; ME 51 (1939) 208; Periodica 28 (1939)
325-327
[269] Non semel animadvertit haec Sacra Congregatio in periodicis 1630
commentariis atque in libris de opera missionali necnon in publicis de
eadem re sermonibus, ita aliquando depingi mores, cultum, indolem,
statum gentium quibus advehenda est Catholica Fides, ut videantur ea­
rum potius mala quam bona efferri. Quod quidem nullo adverso animo
fieri, quin potius eo solummodo consilio ut ardentior excitetur amor in
fratres nondum luce Christi fruentes abundantioraque auxilia suppedi­
tentur operibus religionis et caritatis, nemo certe dubitaverit; id tamen
quam absonum sit a mutua inter populos urbanitate, quantum immo
aequitatem laedat ct iustitiam, quantam denique indignationem iure in
iis gentibus excitet de quibus huiusmodi narrantur, facile patet cuivis
consideranti quid ipse sentiret si de sua ipsius patria pariter loquentes
nossct exteros.

Eo magis autem omnino devitanda apparet talis se gerendi ratio, quod
opinonem ingenerare potest falsam et missionariis iniuriosam eorumque
ministerii successui perniciosam: eos scilicet non accedere ad gentes ea
cum cordis caritate, qua, non metientes alios modulo suo, studeant aper­
to et propenso animo eas comprehendere et existimare et amare.

Itaque Sacra haec Congregatio enixe commendat omnibus de re missio- 1631
nali sive scripto sive sermone tractantibus, ut de aliis nationibus loquan­
tur eadem prorsus observantia, qua ipsi ab alienis de sua patria sermo­
nem haberi desiderant.
Quam circa rem, prae mente insuper habeant, nitere gentes non paucas,
in quibus opus missionale exercetur, antiquo nobilique vitae cultu humanitateque; ita ut ipsae aegre indignanterque Ierant si indiscriminatim
cum iis populis recenseantur ct quasi aequentur, qui passim minus evo­
luti, ut dicitur, habentur. Neque fas esto ex singulis casibus generalem
ingerere iniuriosam ct falsam de cuncto populo opinionem.
DE REBUS MISSIONAL IBUS PRUDEN TIUS TRACTANDIS

469

Quae sapientissima divus Paulus dedit monita prae oculis semper ha­
beantur eaque pervigili studio observentur: « Nemini dantes ullam [270]
offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum: sed in omnibus
exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros » (2 Cor 6, 3 seq).

Notae proprietatesque populorum servandae

E Lilt, encycl. “Summi Pontificatus” Pii XII, 20 octobris 1939
AAS31 (1939) 413-453; Periodica 29 (1940) 51-52
[428] lesu Christi Ecclesia, utpote fidelissima almae divinaeque sapientiae 1632
custos, non ea pro certo nititur deprimere vel parvi facere, quae peculia­
res cuiusvis nationis notas proprietatesque constituant, quas quidem po­
puli iure meritoque quasi sacram hereditatem religiose acerrimeque
tueantur. Ea siquidem ad unitatem contendit, superno illo amore con­
formatam ct altam, quo omnes actuose exerceantur; non vero ad unam
assequendam rerum omnium aequabilitatem, externam tantummodo
atque adeo insitas vires debilitantem. Et curas omnes ac normas, quae
[429] facultatibus viribusque sapienter explicandis temperateque au­
gendis inserviunt - quae quidem ex occultis cuiusvis stirpis latebris
oriuntur - Ecclesia approbat matemisque votis prosequitur, si modo officiis
non adversentur, quae communis mortalium omnium origo communis­
que destinatio imponant. Quod profecto ex impensa opera, quam sa­
crarum expeditionum praecones navant, iterum iterumque ostendit; idque esse profitetur quasi rectricem stellam, ad quam in suo universalis
apostolatus itinere intentis oculis respiciat. Qui quidem divini verbi
praecones, innumeris pervestigationibus per temporum decursum sum­
mo labore summoque studio habitis, civilem enisi sunt variarum gen­
tium cultum earumque instituta satius digniusque agnoscere, atque sua
ipsarum animi ornamenta ac dotes ita colere ac provehere, ut faciliora
inibi atque uberiora lesu Christi evangelium incrementa caperet Quid­
quid in populorum moribus indissolubili vinculo superstitionibus er­
roribusque non adstipulatur, benevole nullo non tempore perpenditur
ac, si potest, sartum tcctumque servatur (cf. Sacrosanctum Concilium, n 37).

t

Haec verba Pii XII in mentem revocant alia, antiquiora, sed eiusdem in- 1633
dolis, quae leguntur in documentis Congr. de Propaganda Fide. Ex. gr.:
“Nullum studium ponite, nullaque ratione suadete illis Populis ut ritus
suos, consuetudines et mores mutent, modo ne sint apertissime religioni
470

PIUS XII

NOTAE PROPRIETATESOUE POPULORUM SERVANDAE

471

bonisque moribus contraria. Quid enim absurdius quam Galliam,
Hispaniam, Italiam aut ullam Europae partem in Sinas invehere. Non
haec sed fidem importate quae nullius gentis, ritus aut consuetudines,
quae modo prava non sint, aut respuit aut laedit, immo vero sarta tecta
esse vult.
Et quoniam ea est pene hominum natura, ut sua et maxime ipsas suas
nationes coeteris et existimatione et amore praeferant, nulla odii et alie­
nationis causa potentior existit quam Patriarum consuetudinum immu­
tatio, earum maxime quibus homines ab omni Patrum memoria assueve­
re, praesertim si abrogatarum loco, tuae nationis mores substituas et
inferas. Itaque nunquam usus illarum Gentium cum usibus Europaeo­
rum conferte; quinimo vos illis magna diligentia adsuescite. Admiremini
et laudate ea quae laudem merentur; quae vero laudis expertia sunt, ut
non sunt praeconiis assentatorum more extollenda ita prudentiae vestrae
erit, dc iis aut judicium non ferre, aut certe non temere et ultro damnare
Quae vero prava extiterint, nutibus magis et silentio quam verbis proci­
denda, opportunitate nimirum captata, qua dispositis animis ad verita­
tem capessendam, sensim sine sensu evellantur ».
Ex Instructio Vicariorum Apostolicorum ad regna Sinarum, Tonchini et
Cocincinae proficiscentium, 1659. In Sacrae Congregationis de Propaganda
Fide memoria rerum 3 SO anni a servizio delle Missioni (1622-1972), vol.
III/2, Herder, Freiburg 1976, pp. 702-703; Collectanea, I, p. 42.

1634 « 34. Locorum consuetudines, moresque non improbetis, aut damnetis,
et nullatenus hortemini ad illorum mutationem, modo nostrae Religioni
non adversentur, et ecclesiasticae honestati non derogent, quinimmo illis
magna cum diligentia ad captandam benevolentiam, ac eorum animos
alliciendos assuescere debeatis.
35. Multoque minus studeatis, hortemini, et quovis modo curetis, ut
Graeci, Armeni, caeterique orientalium Nationum immutent, aut eorum
ritum, in quo ipsi, et progenitores nati sunt, deserant, et ad nostrum
transeant latinum, unde semper causa persecutionis, et odii fuit, idcirco
ab huiusmodi mutationibus prorsus vos abstineatis, et alienos vos prae­
beatis cum sacrosancta Romana Ecclesia sit omnium Nationum eidem
unitarum Mater, quae ex diversitate rituum non variatur, ubi Fidei non
scinditur unitas, nec ulla detur distinctio Graecorum, aut aliorum diversae
Nationis apud Deum, qui idem Dominus omnium, et dives in omnes,
qui invocant illum. Studium itaque, ct pastoralis cura vestra consistat, et
versetur in extirpandis erroribus (si quos inveneritis) sanctae Fidei puri­
tati adversantibus, et ritibus catholicae Fidei, et ecclesiasticae honestati
repugnantibus, ct relinquite Nationes in earum antiquo ritu »,
Ex Regulae ac Decreta Sacrae Congregationis de Propaganda Fide ah Episcopis,
Vicariis Apostohcis ceterisque Missionariis observandae, 3 octobris 1707.
Cf. Sacrae Congregationis de Propaganda Fide memoria rerum, p. 711.
472

PIUS XII

« 16... Praeterea omnes missionarii ad indigenarum curam addicti, etiam 1655
mores et consuetudines regionis in qua degunt diligenter addiscant, nec
omnino eas quae nil pravi aut superstitiosi continent, impugnent, sive
voce sive agendi ratione; ita vero sc gerant ut populorum venerationem
ac fiduciam sibi comparare possint ».
Istruzione per i Vicari Apostolici dell'lndia, 8 settembre 1869, in 5. Congr
ic Propaganda Fide memoria rerum, p. 753.

NOME PROPRIE TA TESOUE POPULORUM SERVANDAE

473

Circa quasdam caeremonias
et iuramentum super ritibus sinensibus

Instructio Congr. de Propaganda Fide, 8 decembris 1939

AAS 32 (1940) 24-26; EL-IP 54 (1940) 5-7
1636 [24] Plane compertum est in Orientalium Regionibus nonnullas caerc
monias licet antiquitus cum ethnicis ritibus connexae essent, in praesen­
tiarum, mutatis saeculorum fluxu moribus et animis, civilem tantum ser­
vare significationem pietatis in antenatos vel amoris in patriam vd
urbanitatis in proximos.

1637 [25j Quapropter hoc S. Consilium Christiano Nomini Propagando,
Summo Pontifice Pio XI f.r. approbante, novas super hac re annis 1935
et 1936 impertiit Ordinariis Manduriae et Imperii laponici, iuxta can
22, normas hodiernis rerum adiunctis magis congruentes.
Nuper vero Emi Patres eidem S. Consilio Christiano Nomini Propagan
do praepositi, in generali consessu, die 4 vertentis mensis Decembris
celebrato, consideraverunt an aliis quoque in locis, ubi similes rerum
adiunctorum mutationes decursu temporum advenisse constaret, similis
agendi ratio admittenda esset.
Argumentis itaque hinc inde attente perpensis, prudentium atque expe­
rientium virorum sententia exquisita, iidem Emi Patres, quae sequuntur
ccnsuerunt esse declaranda:

1638 1 Cum Sinensc Gubernium pluries aperteque enuntiaverit omnibus esse
liberum quam malint religionem profiteri et alienum esse a sua mente de
rebus religiosis leges aut iussa edere; idcoquc caeremonias, quae in ho­
norem Confucii a publicis Auctoritatibus sive peraguntur sive iubentur,
non fieri animo tribuendi religiosum cultum, sed hunc solum in finem ut
foveatur et expromatur in virum clarissimum dignus honor et in tradi­
tiones patrum debitus cultus: licitum est catholicis adesse actibus hono
ris, qui ante Confucii imaginem vel tabellam, in monumentis confucianis
vel in scholis perficiuntur.
1639 2. Ideoque non habendum est illicitum imaginem Confucii, vel etiam ta­
bellam eius nomine inscriptam, in scholis catholicis collocari, praesertim
474

PIUS XII

si Auctoritates id iusserint, aut eam capitis inclinatione salutare. Si quan­
do timeatur scandalum, declaretur recta catholicorum intentio.
Tolerandum ut catholici magistratus et alumni, si publicis caeremoniis
adsistere iubeantur quae speciem praeseferant superstitionis, intersint
quidem, dummodo, ad mentem can. 1258, passive se habeant signaque
illius tantum obsequii faciant, quod ut mere civile iure haberi possit;
declarata, ut supra, sua intentione, si quando hoc necessarium apparue­
rit ad falsas interpretationes sui actus removendas.

1640

4. Inclinationes capitis atque aliae civilis observantiae manifestationes
ante defunctos vel defunctorum imagines, et etiam ante tabellam de­
functi, simplici nomine inscriptam, uti licitae et honestae habendae sunt.

1641

Considerantes praeterea iidem Emi Patres iuramentum super ritibus sinensibus a Summo Pontifice Benedicto XIV per Constitutionem Ex quo
singulari diei 11 Iulii 1742 omnibus sacerdotibus « in Sinarum Imperio
aliisque ei conterminis sive adiaccntibus Regnis ac Provinciis » impef26/ratum, non plene congruere cum recentibus normis ab hac S.
Congregatione datis, atque insuper idem iuramentum nunc temporis uti
disciplinare instrumentum omnino esse superfluum, cum notum sit anti­
quas de ritibus sinensibus controversias esse pacatas, et, ceterum, missionarios et alios sacerdotes nulla indigere iuramenti coactione ut
promptam filialemque praestent S. Sedi obedientiam; censuerunt di­
spensandum esse ab obligatione illius iuramenti, ubicumque, sive in Si­
nis, sive alibi illud in usu esset; firmis manentibus ceteris praescriptis
Summi Pontificis Benedicti XIV, quatenus recentioribus Instructionibus
non sint immutata prae primis prohibitione super ritibus sinensibus di­
sputandi.

1642

Quam Emorum Patrum sententiam, Ssmo Domino Nostro Pio Prov.
Div. Papae XII, ab infrascripto Cardinali huius S. Congregationis de
Propaganda Fide Praefecto, in audientia diei 7 mensis Decembris rela­
tam, Sanctitas Sua in omnibus dignata est approbare et ratam habere.

Circa ritus sinenses quaelibet disceptatio prohibebatur, uti constat ex
Decreto S. Officii diei 13 iulii 1930 (AAS 22 [1930] 344).
«Supremae Sacrae Congregationi Sancti Officii proposito dubio; “An
decretum Supremae Sacrae Congregationis S. Officii diei 25 Septembris
1710, quo commentatio quaecumque de Ritibus Sinensibus sine expres­
si et speciali licentia Sacrae Congregationis S. Officii prohibetur, post
Codicis iuris canonici promulgationem in suo pleno vigore persistat ".
Emi ac Revmi Domini Cardinales, fidei et moribus tutandis praepositi,
DE’RITIBUS SINENSIBUS'

475

1643

in plenario Congressu habito feria IV, die 18 Iunii 1930, responden
mandarunt:

Affirmative.
Ssmus Dominus Noster D. Pius div. Prov. Ρρ· XI subsequent! feria V.
die 26 eiusdem mensis et anni, in solita audientia R.P.D. Adsessori S
Officii impertita, relatam sibi Emorum Patrum decisionem approbant
et publicari iussit ».

476

PIUS XII

Facultates concessae cappellanis castrensibus

Congr. Consistorialis, 8 decembris 1939
AAS 31 (1939) 710-713; EL-IP 54 (1940) 65-68; 57 (1943) 20-23; ME
52 (1940) 4-7; Periodica 29 (1940) 124-129

[710] Index facultatum quae a Sanctissimo Domino Nostro Pio Divina
Providentia Papa XII Vicariis castrensibus seu cappellanis maioribus, quo­
cumque vocantur nomine, in omnibus nationibus aut regionibus in quibus
status belli aut militum ad arma convocatio adest vel forte aderit, conce­
duntur, habitualiter subdelegandae suis cappellanis militaribus ahisque, st
velint, sacerdotibus utriusque cleri ratione militiae sibi subditis, dummodo
idoneis et dignis, in favorem tum ipsorum sacerdotum et clericorum tum
militum aliorumque fidelium exercitum terrae, maris et aeris comitantium,
atque perdurante praesenti bello dumtaxat valiturae:

1644

1. Sacrum bis litandi diebus dominicis aliisve festis de praecepto et, ur­
gente necessitate conficiendi nempe Ssmam Eucharistiam in communem
utilitatem, etiam diebus ferialibus servatis rubricis ct ieiunio.

1645

2. Litandi Sacrum loco honesto atque decenti, etiam sub dio et in navi,
remoto quovis irreverentiae periculo iustaque de causa, servatis vero
cautelis, quoties Missa litatur sub dio, ad impediendam fragmentorum
Ssmae Eucharistiae dispersionem causa ventorum, ad hoc adhibito ten­
torio ad tria latera altaris descendente.

1646

3. Gaudendi personali induito altaris privilégiât!, quoties Missae sacri­
ficium in suffragium animarum illorum, qui in bello ceciderunt, appli­
cant.

1647

4 Legendi diebus dominicis et festis Domini Missam de Ssma Trinitate;
per Octavam Paschalem Missam Dominicae Resurrectionis; aliis vero fe­
stis duplicibus I et II classis Missam de Beata Mana Virgine, pro diversi­
tate temporis adsignatam; in unoquoque casu cum Gloria et Credo, addi­
ta oratione tempore belli; reliquis autem diebus ve! enunciatam Missam
le Beata Mana Virgine cum oratione tempore belli, vel Missam tempore
belli cum oratione de Sancta Maria, vel Missam de Kequie.

1648

FACUL TATES CONCESSAE CAPPELLANIS CASTRENSIBUS

477

I

Quod si Missam celebrare maluerint festi vel feriae currentis et pava[71 Ijmcnta coloris ritui respondentis praesto non sint, liceat uti pa·
ramentis albi coloris.
1649 5. Benedicendi paramenta necnon utensilia ad sacrificium Missae neces
saria, quando sacra unctio non exquiritur.

1650 6. Adhibendi formulam breviorem cum renovanda sit consecratio altaris
portatilis.
1651 7. Celebrandi Missam absque ministro inserviente, si hic haberi
nequeat.
1652 8. Omittendi « Passionem » diebus quibus legi oporteat, recitando loco
Evangelii ultimam tantum partem Passionis, et Dominica Palmarum
Evangelium Benedictionis Palmarum.
1653 9. Adhibendi formulam breviorem Benedictionis Palmarum, recitando
scilicet orationes « Petimus », « Deus qui dispersa », « Deus qui olivae
ramum » (hic benedicuntur et distribuuntur rami) et in fine orationem
« Omnipotens ».

1654 10. Celebrandi Missam feria V in Coena Domini.
1655 11. Peragendi feria VI in Parasceve sacros ritus, incipiendo tamen a de­
tectione Crucis et, Ss. Speciebus ad altare delatis, Missam prosequendo
incensationibus omissis.

1656 12. Permittendi ut in sacellis militibus destinatis etiam in navibus, loco
tamen apto et decenti, sub peculiari vigilantia cappellani militaris, Ssmae
Eucharistiae Sacramentum adservetur, dummodo altare in quo ciborium
collocabitur sit decenter instructum et sacra supellectili sufficienter
praeditum, ibidem Missae sacrificium semel saltem in hebdomada cele­
bretur, eiusdem ciborii clavis caute custodiatur, lampas coram Sanctis­
simo indesinenter collucescat et Sacrae Species frequenter iuxta rubricas
renoventur.
1657 13. Excipiendi sacramentales confessiones omnium fidelium, qui in
exercitu militant vel exercitui quovis modo sunt addicti, captivorum, si
forte et ipsi in captivitate sint detenti, et, in locis bellici territorii tan­
tummodo, omnium fidelium ad se accedentium, eosque absolvendi ab
omnibus casibus et censuris quomodocumque reservatis, iniunctis de iu­
re iniungendis, cum onere tamen intra semestre ab absoluto bello ad Sa­
cram Poenitentiariam pro mandatis sub poena reincidentiac recurrendi, si
de censuris specialissimo modo Sedi Apostolicae reservatis atque de illa,
de qua in Decreto S. Poenitentiariae « Lex sacri caelibatus » dici IS
aprilis 1936 agatur. Haec autem valeant etiam pro absolutionibus im­
pertiendis, dc quibus infra n. 14.
478

PIUS XII

14. Imminenti aut commisso praelio:1
a) meminerint sacerdotes se, licet ad confessiones non adprobatos, [712]
facultate gaudere omnes milites immediate ante praelium vel in praelio
dimicantes, prout in mortis periculo constitutos, absolvendi, particulari
quidem absolutione, a quibusvis peccatis et censuris, iniunctis de iure
iniungendis;
b) liceat iisdem sacerdotibus absolvere a quibusvis peccatis et censuris
quantumvis reservatis et notoriis, generali formula seu communi absolu­
tione, absque praevia orali confessione, sed doloris actu debite emisso,
quando sive prae militum multitudine sive prae temporis angustia sin­
guli audiri nequeant, eosque ita absolutos, ad S. Mensam Eucharisticam,
per modum Viatici, admittere. Ne omittant vero poenitentes docere ab­
solutionem ita receptam non esse profuturam, nisi rite dispositi fuerint,
eisdemque obligationem manere integram confessionem suo tempore
peragendi;
c) liceat denique impertire Benedictionem Apostolicam cum Indulgentia
plenaria hac formula: « Ego, facultate mihi ab Apostolica Sede tributa, InJulgentiarn plenariam et remissionem omnium peccatorum vobis concedo
in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti.. Arnen. ».
Quoniam vero occasione belli ipsae civitates, quae liberae seu apertae
vocantur, aereis incursionibus expositae inveniuntur, ne christifideles
religionis subsidiis in vitae discrimine destituantur, liceat sacerdotibus,
instante mortis periculo durantibus praefatis incursionibus, eosdem a
quibusvis peccatis et censuris reservatis et notoriis, etiam formula gene­
rali eadem ratione de qua sub n. 14 absolvere, eisdemque impertire Be­
nedictionem Apostolicam cum Indulgentia plenaria de qua supra.

1658

15. Adhibendi, in administrando Baptismate adultis, formulam pro par­
vulis adsignatam.

1659

16. Concedendi infirmis ut Ssmam Eucharistiam quotidie recipere pos­
sint etiamsi aliquam medicinam vel aliquid per modum potus antea
sumpserint.

1660

1 Verba ‘imminenti aut commisso proelio” relate ad partem b) huius concessionis dubium su·

vitaverunt, nempe: « Quid faciendum si aliquando circumstantiae tales sint ut praevideatur
nwriliicr impossibile aut valde difficile fore ut milites turmatim absolvi possint “imminenti
aut commisso proelio” »?
Sku Pacnitcntiana Apostolica. omnibus mature perpensis, respondendum censuit «In prae
dtctis circumstantiis, iuxta Theologiae moralis principia, licet, statim ac necamnum iudicabi·
ha, milites turmatim absolvere. Sacerdotes autem sic absolventes ne omittant pacnitcntcs do*
c«c ibsolutioncm ita receptam non esse profuturam, nisi rite dispositi luerint eisdemque
obligationem manere integram confessionem suo tempore peragendi» (Paenit Apotl. 10 dee
IMAAS J2 (1940) 571).

FACUL TA TES CONCESSAE CAPPELLANIS CASTRENSIBUS

479

1661

17. Reducendi divinum Officium aut illud commutandi, quando ob ali­
quod legitimum impedimentum recitari nequeat, in alias pias praeces
iuxta rerum adiuncta praescribendas.

1662

18. Dispensandi super lege ieiunii et abstinentiae.

1663

19. Concedendi ut praeceptum paschale adimpleri possit toto anni tem­
pore.

1664

20. Benedicendi unicu signo crucis et gratis quocumque titulo:
a) obiecta pietatis eisque applicandi Indulgentias Apostolicas, necnon
coronis eas, quae a S. Birgitta nuncupantur;
b) coronas iuxta typum coronarum Ssmi Rosarii B.M.V. confectas eisque
adncctendi Indulgentias a Patribus Crucigeris nuncupatas;
/7737 c) Crucifixos eisque applicandi sive sacrae Viae Crucis Indulgentias
pro legitime impeditis a visitandis eiusdem Viae Crucis stationibus, sive
Indulgentiam plenariam a quocumque ex fidelibus in mortis articulo
constitutis lucrandam.

1665

21. Ditandi numismata ad hoc praescripta singulis scapularium bene­
dictionibus ita ut eadem deferentes gratias et Indulgentias lucrentur sca­
pularium, quin haec ex panno confecta prius receperint.

1666

Ut vero etiam fidelibus, qui captivi sive apud exercitum sive apud civita­
tes detinentur, pro viribus auxilium et solacium afferatur, quae Benedic­
tus XV f.r. superiore immani bello opportune statuerat, ab Augusto
Pontifice iterum praescribuntur fideliterque exsequenda mandantur.
Quapropter:
1. Ordinarii dioecesani et Vicarii castrenses seu Cappellani maiores, sub
quorum iurisdictione captivi inveniuntur, quamprimum sacerdotes eli­
gant ut curam captivorum gerant, unum aut pro necessitate plurcs eo­
rum linguae satis peritos; quos, si nullum habeant intra dioecesis suae fi­
nes, ab aliis Ordinariis mutuentur. I Ii vero libenter idoneos suppeditent.

1667

1668

2. Sacerdotes ad id munus electi nihil reliqui faciant quod ad captivo­
rum utilitatem tum animi tum vitae corporisque pertineat; consolentur,
assideant, a necessitatibus variis - iisque interdum acerbissimis - alle­
vent.

1669

3. Exquirant praesertim et percontentur, utrum litteris an alio modo,
captivi familias de se certiores fecerint. Quod si negaverint se fecisse,
suadeant, ut saltem aperias chartulas tabellarias (vulgo cartes postales,
Poslkarten, Post cards) statim mittant, quibus suos de propria valetudine
doceant.

1670

4. Verum, si captivi aut imperitia scribendi aut ex morbo vel accepto
vulnere, aut quavis alia de causa, a simili litterarum commercio prohi­
beantur, sua ipsi manu delecti sacerdotes, eorum vice ac nomine, caritate
480

PIUS XII

<3
permoti, scribant, ct diligenter studeant - opem, si casus ierat, ab Apo­
stolicae Sedis Legatis petentes - ut epistolae eo tute perveniant quo de­
stinantur.

facultates concessae cappet'lanis castrensibus durante primo bello mundiah
cf.nn. 1099-1109.

FACUL TA TES CONCESSAE CAPPELLANIS CASTRENSIBUS

481

7
Institutum Ambrosianum
Musicae sacrae constituitur

Decretum Congr. de Seminariis et studiorum Universitatibus, 12 martii
1940

EL-IP54 (1940) 88; ME 52 (1940) 90-91
1671 [88] Cardinalis Archiepiscopus Mediolanensis enixe a Sancta Sede
expetivit ut Schola Ambrosiana Musicae Sacrae, a se pro singulari studio
Ambrosianae Liturgiae instaurandae novem abhinc annis Mediolani
condita, tanquam ahiorum Studiorum Pontificium Institutum agnosceretur
cum facultate gradus academicos conferendi. Ssmus autem Dominus
Noster divinae Providentiae Pius Pp. XII, huius Sacrae Congregationis
Cardinali Praefecto infrascripto referente, petitioni Emi Archiepiscopi
Mediolanensis benigne annuere dignatus est.
Itaque haec Sacra Congregatio Pontificium Institutum Ambrosianum
Musicae Sacrae, cum iuribus et officiis ceterarum Facultatum Studiorum
Ecclesiasticorum, Mediolani erigit et erectum declarat, ea tamen lege ut
in eodem Instituto gradus Academici conferantur adamussim secundum
Statuta Pontificii Instituti Musicae Sacrae in Urbe erecti; quocum Insti­
tutum ipsum Ambrosianum perpetuo consociatum censeatur; servatis
ceteris de iure servandis.

482

PIUS XII

De iuramento super ritibus malabaricis

Decretum Congr. de Propaganda Fide, 9 aprilis 1940
AAS 32 (1940) 379; Periodica 29 (1940) 375

P79] Super dubium: « Utrum, abolito iuramento super ritibus sinensibus, 1672
opportunum sit dispensare etiam missionarios in Indiis Orientalibus a
iuramento super ritibus malabaricis » Emincntissimi ac Reverendissimi
Patres buic Sacro Consilio Christiano Nomini Propagando praepositi, in
plenariis comitiis die 8 decurrentis mensis Aprilis habitis, responden­
dum censuerunt:
Affirmative, firma obligatione de cetero observandi praescripta Benedic­
ti XIV, quatenus a Sancta Sede non immutata.
Quam Emotum Patrum sententiam Sanctissimo Domino Nostro Pio
Div. Prov. Papae XII, ab infrascripto huius Sacrae Congregationis de
Propaganda Fide Secretario, in Audientia hodierna die relatam, Sancti­
tas Sua, in omnibus dignata est adprobare et ratam habere, ac praesens
super re decretum edi i ussit.

DE IURAMENTO SUPER RITIBUS MALABARICIS

483

9

Missa in nocte Nativitatis Domini
propter bellum vespere pervigilii
celebrari permittitur

Motu proprio Pii XII, 1 decembris 1940
AAS 32 (1940) 529-530; EL-IP 54 (1940) 133-134; Periodica 30 (1941)
76-78

1673 [529] Cum bellica conflictio in praesens non exercitibus modo, sed
interdum etiam pacificis civibus ruinam caedemque afferat, Nos, qui
paternum erga cunctos populos gerimus animum, nihil reliqui facimus
quod aliquid valeat superni saltem solacii iis omnibus impertire, qui
belli causa quovis modo aegerrime'afficiantur.

lamvero, adventantibus Nataliciis Sollemnibus, Nobiscum animo recogi­
tamus non sine difficultate ac discrimine fore ut sacri ritus, qui media
nocte Nativitatis Domini summa cum christiani sensus delectatione ha­
beri assolent, haud paucis locis a christifidelibus celebrari queant. Et­
enim multis in Nationibus ob nocturnas aëronavium incursiones, quae
hinc inde ab inimicis perpetrantur, lege cautum est ut omnia restinguan
tur vel obstruantur lumina, ne facilius urbes, oppida, pagi irruentium e
caelo hostium offensionibus pateant.

Futurum utique sperare ac confidere Nobis liceat, ut sanctissima saltem
ea nocte sanctissimoque die, vel sponte, vel ex condicto, indutiae ab
omnibus fiant, ne armorum clangor iteratos in sacris aedibus angelicos
horae laetitiam obturbet, ac misere interimat.
Utcumque tamen, Nos cupientes admodum, quod supra diximus, ut
nihil christifidelibus desit et supernis muneribus ac solaciis, re mature
[530/ perpensa, motu proprio ac de apostolicae plenitudine potestatis
haec, quae sequuntur, decernimus ac statuimus:

1674 I Perdurantibus harum tristissimarum rerum adiunctis, in iis regioni­
bus, in quibus lex obstruendae lucis viget, singulis locorum Ordinariis
concedere liceat, ut in Ecclesiis Primatialibus, Metropolitanis, Cathedralibus, Collegiatis et Paroecialibus unica Missa Conventualis vel Paroe484

PIUS XII

—

cialis, quae media nocte Nativitatis Domini celebrari potest, in pervigil io
sub vesperam celebretur, ita quidem ut cum sacri ritus finem habeant,
aliquid supersit temporis antequam lex, de qua supra, in effectum
deducatur. Id ipsum pariter locorum Ordinarii concedere possunt ceteris
Ecclesiis et Oratoriis - dummodo sive ex saeculari vel immemorabili
consuetudine, sive ex induito Apostolico, privilegio fruantur celebrandi
Eucharisticum Sacrificium media nocte Nativitatis Domini.

II. /Xnte Missam Conventualem, de qua supra, vespere celebrandam,
Matutinum in choro recitari potest, idem incipiendo, pro opportunitate,
vel ab hora duodecima.

1675

III. Qui sacerdotes hac concessione fruiti fuerint, poterunt postridie
duas solummodo Eucharisticas litationes peragere, si modo naturale ieiunium a media nocte servaverint.

1676

IV. Oportet autem sacrorum administri, qui hoc privilegio utantur, cum
divina hostia in pervigilio Nativitatis Domini litare incipiant, quartam
iam horam nihil cibi vel potus sumpserint.

1677

V. Ii omnes, qui Eucharistico Sacrificio, in pervigilio Nativitatis Domini
celebrato, pie intererunt, praecepto die Natali audiendi sacra satisfa­
cient.

1678

VI. Ac praeterea christifideles omnes, qui pridie Natalem Domini sub
vesperam Eucharistico Sacrificio intererunt, etiamsi iam mane Euchari­
stico pabulo sese enutricrint, ad sacram tamen Synaxim accedere pot­
erunt, dummodo rite expiati riteque dispositi quartam itidem iam horam
nihil cibi vel potus sumpserint. Nequibunt vero iidem postero die divi­
nam iterum hostiam dc altari libare.

1679

MISSA IN NOCTE NA TIVI TA TIS DOMINI TEMPORE BEL LI

485

De SS.ma Eucharistia sedulo custodienda

Hortatio Congr. de disciplina Sacramentorum, 10 februarii 1941

AAS 33 (1941) 57; EL-IP 55 (1941) 4; ME 53 (1941) 62; Periodica 30
(1941) 128
1680 [57] Quanta sollicitudine Ordinarii locorum ab edita huius S. Congre­
gationis Instructione de sedulo custodienda Ss. Eucharistia operam
dederint ut in ea contentae praescriptiones sacerdotibus utriusque cleri
innotescerent et ab iisdem exsecutioni mandarentur, hanc eandem S.
Congregationem non utique latet.
Attamen, quo vigilantius etiam Sacratissimus hic vitae Panis ab omni de­
fendatur iniuria, huic sacro Dicasterio supervacaneum visum non est eos­
dem Ordinarios denuo hortari ne graventur parochos ecclesiarumque
rectores omnes iterum monere ut, sollicitudine aucta, quae per praefa­
tam Instructionem praescriptiones editae sunt sedulo planeque obser­
vent.

Quod si nihilo secius furtum aliquod sacrilegum infeliciter perpetratum
forte fuerit, numquam prorsus omittant Ordinarii ipsi processum oeco­
nomicum, de quo in dicta Instructione (n. 10, litt. b), illico conficere, ac­
taque omnia dein huic S. Congregationi deferre.

11
Quaedam facultates pro dioecesibus Brasiliae

Decretum Congr. Rituum, 14 februarii 1941

Revista Eclesiastica Erasileira 2 (1942) 205; Collectio Decretorum., ab
anno 1927 ad annum 1946, n. 78

Emus ac Revenus D. Sebastianus Cardinalis Lerne /Xrchiepiscopus S.
Sebastiani Fluminis lanuarii in Brasilia vota Archiepiscoporum, Episco­
porum, Praelatorum Nullius et Administratorum Apostolicorum in Ple­
nario Concilio Brasiliensi congregatorum depromens, attentis respectivorum dioecesium seu territorii necessitatibus, a Sanctissimo Domino
Nostro Pio Papa XII, ea qua par est reverentia, sequentes facultates po­
stulavit:

1681

I. Concedendi Sacerdotibus ut, gravi de causa, aquam baptismalem be­
nedicere queant ea breviori formula, qua Missionariis Peruanis apud In­
dos Summus Pontifex Paulus III uti concessit.

1682

II. Concedendi Sacerdotibus facultatem ut in Baptismatis administrationc, quoties plures una simul baptizantur, ut saepissime contingit in Bra­
silia ubi etiam triginta una vice simul baptizantur, in orationibus prae­
scriptis baptizandorum nomina omittere, et in plurali semper verba quae
in singulari dicenda sunt, adhibere queant, etiam illa verba quae caere­
moniis concomitantibus proferuntur, excepta tamen hac formula so­
lummodo: N. ego te baptizo etc., in singulari pro unoquoque baptizando
proferenda.

1683

III. Permittendi ut, iusta de causa, Sanctissimum Sacramentum cum oc­
to tantum luminaribus publice exponi possit, praesertim in ecclesiis et
oratoriis etiam religiosorum in quibus publica expositio habetur habitualiter saltem per aliquot horas quotidie.

1684

IV. (Pro ipso Ordinario). Utendi ipse personaliter, in iisdem tamen
adiunctis, facultatibus seu permissionibus quas, inter limites in praece­
dentibus articulis expressos, concedendas esse consuerit.

1685

Et Sacra Rituum Congregatio, vigore facultatum sibi specialiter ab ipso
Sanctissimo Domino Nostro tributarum, praedictis petitionibus respon­
dendum censui t:

1686

QUAEDAM FACUL TA TES PRO DIOECESIBUS BRASILIAE

487

Ad I. Pro gratia iuxta preces.
Ad II. Servetur norma a Rituali Romano praescripta hisce in casibus
Ad III. Non expedire, nisi in casu verae deficientiae cerae, quo in casu
suppleatur aliis modis etiam electricis luminibus adhibitis.
Ad IV. Pro gratia iuxta supradictas concessiones.

»

/

438

PIUS XII

12

Sacerdotibus custodia detentis
facultas conceditur confessiones audiendi
eorum qui sunt in eadem captivitate

Decretum Paenitentiariae Apostolicae, 22 februarii 1941

AAS 33 (1941) 71
[71] Ut facilius spirituali eorum saluti prospiciatur qui nunc temporis in 1687
peculiaribus custodiae locis a publica Auctoritate detinentur, Sacra Pacnitentiaria, sacerdotibus, qui eamdcm vitae rationem participant, Aposto­
lica Auctoritate, concedit facultatem confessionem sacramentalem eorum
omnium audiendi, qui vel in iisdem conditionibus versantur vel pro suo
munere in iisdem locis commorantur, dummodo praedicti Sacerdotes
jurisdictionem ad confessiones excipiendas a proprio Ordinario iam
habuerint neque eadem privati fuerint.

FACUL TAS AUDIENDI CONFESSIONES IN CAPTIVITATE

489

Indultum celebrandi Missam sine ministro
pro dioecesibus Germaniae

Indultum Congr, de Sacramentis, 24 martii 1941

EL-IP 55 (1941)

1688

Archiv fiir katholisches Kirchenrecht, 1941, p. 235

Beatissime Pater - Ultimis hisce annis in Germania auctae sunt diffi­
cultates, quae obstant observationi normae can. 813 statutae, quae vetat
sacerdotem Missam celebrare sine ministro. Nam in permultis locis pucn
hucusque ad ministrandum adhibiti per scholarum popularium praxim
ct ordinem disciplinae scholaris retinentur ab officio ministrationis, adulti
vero sexus virilis aut feminei non ubique inveniuntur administrationis
officium implendum parati; quae difficultates augentur in regionibus
diasporae, et in districtibus parochiarum valde extentis ubi sacrificium
Missae in locis a sede parochiae valde remotis celebrari debeat in diebus
dominicis aut fcrialibus. Nimis onerosum autem foret tam populo quam
ipsi sacerdoti ob hanc solam liturgicam legem abstinere a celebratione
Missae. Uti ex liturgicis variis publicationibus comperimus, Sancta Se­
des iam pluries facultatem antistitibus concessit dispensandi in eiusmodi
casibus sacerdotes a praescripto can. 813.
Cum difficultates supra expositae in permultis dioecesibus Germaniae
passim oriantur, humillime petere audeo, ut indultum istud non solum
pro archidiocccsi mea Wratislaviensi, sed omnibus Germaniae antistiti­
bus dioecesium benignissime concedatur.

Rescriptum Sacrae Congregationis de Sacramentis:
Archiepiscopus Card. Wratislaviensis, Praeses Episcopalium Conferen­
darum Fuldensium humiliter postulat a S. V. pro se et pro omnibus
Episcopis Germaniae facultatem permittendi celebrationem S. Missae
sine ministro, quoties hic, attentis praesentibus circumstantiis, haberi
nequeat.

Ex Audientia Ssmi diei 24 Martii 1941.

Sanctissimus Dominus Noster Pius Papa XII audita relatione infrascripti
Card. Praefecti Sacrae Congregationis de Sacramentis, attentis expositis,
490

PIUS XII

Emo Card. Archiepiscopo Wratislaviensi ct omnibus Episcopis Germa­
niae facultatem iuxta petita tribuere dignatus est ad triennium, si tamdiu
expositae circumstantiae perduraverint et aliter provideri non possit iuxta

can. 813 § 2.

491

INDUL TUM CELEBRANDI MISSAM SINE MINISTRO TEMPORE BELL I

'λ

‘Ii.

ti

·.

14
Dispensatio super lege
abstinentiae et ieniunii
perdurante bello universali

Indultum a Congr. pro Negotiis Extraordinariis Episcopis communica­
tum, 19 decembris 1941
AAS 33 (1941) 516; EL-IP 55 (1941) 18; ME 54 (1942) 8; Periodica 31
(1942) 82

[516] Attentis peculiaribus hodiernis rerum adiunctis, SS.mus Dominus
Noster Pius, Divina Providentia PP. XII, omnibus Ordinariis locorum,
cuiuslibet ritus, quamdiu praesens bellum perdurabit, benigne concede­
re dignatus est, ut, pro suo prudenti arbitrio, in territorio suae iurisdictionis, indulgeant generalem dispensationem super lege abstinentiae et
ieiunii ecclesiastici, in favorem etiam religiosorum et religiosarum ex­
emptionis privilegio utentium.

Firma tamen maneat lex abstinentiae et ecclesiastici ieiunii, pro fidelibus
ritus latini, Feria IV Cinerum et Feria VI in Parasccve; pro fidelibus vero
alius ritus duobus diebus ab eorum Ordinariis statuendis.
Ordinarii autem locorum, qui supradictam dispensationem concedunt,
fideles omnes hortentur, praesertim vero Clerum saccularem ac regula­
rem nccnon sacrarum Virginum familias, ut ii christianae mortificationis
et expiationis voluntariis exercitiis, bonis operibus potissimum erga ae­
gros ac inopes vacantes, et ad mentem Summi Pontificis fervidas Deo
preces fundentes, aliquo modo indulti facilitates compensare valeant.

492

PIUS XII

15

Indultum Missam iterandi diebus fetialibus
pro dioecesibus Germaniae

Indultum Congr. de Sacramentis, 1941

EL-1P 55 (1941) 6; Archiv fur kalholisches Kmchenrccht, 1941, p. 236
[6] Beatissime Pater - Card. Archiepiscopus Wratislaviensis, Praeses 1690
Episcopalium Conferendarum Fuldensium, nomine omnium Antistitum
in Conventibus Fuldensibus unitorum humillime postulat facultatem
concedendi sacerdotibus licentiam binandi Missam diebus etiam fetiali­
bus, si adsit necessitas, cum multi sacerdotes ad militum nosocomia sint
vocati, et qui remanent sacerdotes saepe ad assistendum matrimoniis vel
funeribus et ad substituendos sacerdotes aegrotos in pagos vicinos ex­
currere debeant, quin Missam in ecclesia propria omittere expediat.

Haec Sacra Congregatio de Sacramentis, vigore facultatum specialium a
Ssmo Domino Nostro Pio Papa XII sibi tributarum, attentis expositis ab
Emo Card. Archiepiscopo Wratislaviensi, Eidem et aliis Ordinariis, qui
partem habent in Conferendis Episcopalibus Fuldensibus, benigne
committit ut, pro cuiusque arbitrio et conscientia, gratiam indulgcre va­
leant iuxta petita, in singulis casibus, vetita celebranti pro una e duabus
Missis eleemosynae perceptione.
Praesentibus valituris ad triennium, si tamdiu expositae causae perdura­
verint.

INDUL TUM MISSAM BINANDI DIEBUS FERIALIBUS TEMPORE BELLI

493

16

Mitigatio ieiunii eucharistici
pro femineo servitio addictis

Epistola Seer. Status, 1941
EL-IP 55 (1941)6

1691 Card. Archiepiscopus Wratislavien., humiliter postulat extensionem Re­
scripti S. Congregationis de Sacramentis, ex Audientia Sanctissimi diei
13 ianuarii 1941, n. 82/41, Ordinario Colonien. concessi, ad alias
dioeceses Germaniae, quae partem habent in Conferentiis Episcopalibus
Fuldensibus, ita ut virgines, servitio femineo, ut aiunt, addictae, diebus
dominicis et festis de praecepto ad sacram Synaxim accedere queant,
hora postmeridiana, postquam aliquid sumpserint, etiam per modum
cibi solidi, servato ieiunio ante Ssmam Eucharisticam Communionem ab
una lanium hora.

Ssmus Dominus Noster Pius Papa XII, audita relatione Emi Card, a Se­
cretis Status, attentis expositis ab Emo Card. Archiepiscopo Wratisla­
vien., Eidem et aliis Ordinariis qui partem habent in Confercrcntiis Epi­
scopalibus Fuldensibus benigne committit ut, pro cuiusque arbitrio et
conscientia, gratiam extensionis indulgere valeant, iuxta petita, in singu­
lis casibus; remoto omni profanationis vel irreverentiae periculo.
Praesentibus valituris ad triennium, si tamdiu expositae causae perdura­
verint.

PIUS XII

De fidelibus hortandis ut Missae sacrificio
frequenter ac devote intersint

Instructio Congr. Concilii, 14 iulii 1941

AAS 33 (1941) 389-391; EL-IP 55 (1941) 7-9; ME 53 (1941) 265-267;
DP 1,72-73

[}89] Saepenumero in toto rerum calamitatibus, quibus undique premimur, 1692
Ssmus Dominus Noster Pius Pp. XII populum christianum ubique ter­
rarum effusa caritate adhortatus est ut publicas privatasque preces ef­
fundat pro praesentibus societatis humanae necessitatibus et praesertim
ad populorum pacem conciliandam, Divini Magistri promissiones reco­
lens: « Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur
vobis » (Matth. VII,7; Luc. XI,9).
Hunc quoque in finem idem Ssmus Dominus Noster, Motu proprio No- 1693
nint profecto dici 27 octobris 1940, Eucharistica Sacrificia ubique terra­
rum offerri iussit, quum nihil magis valeat « ad Numinis maiestatem
placandam propitiandamque quam Eucharisticum Sacrificium, quo ipse
humani generis Redemptor in omni loco sacrificatur ct offertur., oblatio
munda ». Divinum enim Sacrificium quod in Missa peragitur et in quo.
[390] docente Tridentina Synodo: « idem ille Christus continetur et
incruente immolatur, qui in ara Crucis semel se ipsum cruente obtulit »
(sess. XXII, cap. 2), non solum laudis et gratiarum actionis, sed etiam
vere propitiatorium est tam pro vivis quam pro defunctis.
Quapropter populi christiani in saeculorum cursu nunquam destiterunt 1694
ut tam pro sui ipsorum necessitatibus quam pro fidelibus in Christo de­
functis nondum ad plenum purgatis, a solis ortu usque ad occasum, haec
oblatio munda offerretur, cidemque frequenter ac devote interesse con­
suevissent.

At, fide ac pietatis studio languescentibus, omnes norunt sanctissimum 1695
hunc morem in dies intermitti, atque fideles complures, divinarum re­
rum amore posthabito, Missae Sacrificium nec uti oportet colere, nec sic­
ut antea pro suis necessitatibus ac defunctorum suffragiis ut applicetur
FIDELES MISSAE SACRIFICI

QUENTER INTERSINT

495

ferventer curare, dum ad alia minus salutaria haud raro sc convenere
non dubitent.
1696 Quapropter haec S. Congregatio Concilii, de speciali SS.mi Domini No­
stri Pii Pp. XII mandato, omnes ubique terrarum Ordinarios vehemen­
ter hortatur, ut per semetipsos ac per curatores animarum aliosque
utriusque cleri sacerdotes instanter christifideles edoceant:
1697 1° de Sacrificii Missae natura et excellentia atque de eiusdem finibus ac
salutaribus effectibus pro mundi vita, et demum de eiusdem ritibus ac
caeremoniis, ut ipsi non passive tantum eidem intersint, sed cum sacer­
dotibus Sacrum peragentibus unum sint animo et corde, iide et caritate;
1698 2° de gravi, qua tenentur, obligatione Missam audiendi, quotquot ratio­
nis usu compotes sunt, diebus dominicis aliisque festis de praecepte
(can. 12-48 Codicis I.C.), quum agatur de praecipuo actu cultus externi
et publici, Deo debiti, quo supremum in nos imperium Dei Creatons,
Redemptoris et Conservatoris agnoscimus;

1699 3° de Sacrificii Missae vi impetratoria et propitiatoria, qua bene per­
specta ac cognita, fideles alliciantur ad eidem Sacro frequenter ac etiam
quotidie, si fieri potest, adsistendum, ad gratias Deo agendas, ad benefi­
cia obtinenda, ad peccata expianda cum propria tum eorum qui vita
sunt functi, memores moniti Sancti Augustini: « Audeo dicere quod
Deus, cum esset omnipotens, plus dare non potuit; cum esset sapientissimus, plus dare nescivit; cum esset ditissimus, plus dare non habuit»
(tract. 84 in loannem);
1700 4° de coelestis convivii saluberrima participatione quoties Sacro inter­
sunt, quo arctius Christo adhaereant, prout est in Decreto huius Sacrae
Congregationis diei 20 decembris 1905 De quotidiana SS Eucharistie
[391] sumptione, et ad mentem eiusdem Tridentinae Synodi: «Optaret
quidem sacrosancta Synodus ut in singulis Missis fideles adstantes non
solum spirituali affectu, sed sacramentali etiam Eucharistiae perceptione
communicarent, quo ad eos sanctissimi huius Sacrificii fructus uberior
proveniret» (sess. XXII, cap. 6), iuxta illud ipsius lesu Christi: «Ego
sum panis vivus qui de coelo descendi. Qui manducat ex hoc pane vivet
in aeternum. Qui manducat me et ipse vivet propter me » (Ioann. VI);
1701 5° de dogmate Sanctorum communionis, cuius vi Sacrificium Missae
uberrime applicatur non tantum pro fidelibus defunctis, qui piaculari
igne suas expiant humanas labes, sed etiam pro hominibus qui vitam de­
gunt, quippe qui, tot tantisque angustiis et calamitatibus, in praesens
potissimum, undique pressi, indigent ut misericordiam apud Deum in­
veniant et auxilium consequantur.

1702 Quo vero facilius locorum Ordinarii ceterique animarum curatores haec
praescripta in rem deducant, saepius fideles revocent ad vitam secun496

PIUS XII

■

dum Christi praecepta vere componendam, ea omnia in sui vivendi ra­
tione devitantes, quae fidem moresque christianos vel minus deceant.
Quare improbare ne cessent immodicos sumptus, quos fideles vanitate
adlecti, in variis vitae adiunctis aliquando insumunt, illo quandoque
praetermisso Sacrificio Missae, quod omnium cumulate suffragiorum et
gratiarum potissimum adiumentum et divitiarum Dei infinitus est the­
saurus.

Denique ad omnia haec assequenda curatores animarum adiutricem re- 1703
quirant operam Conlraternitatum seu Sodalitatum Sanctissimi Sacra­
menti, quae in unaquaque paroecia, ad normam canonis 711 § 2 Codicis
I.C., ideo praecipue institutae sunt, ut omnibus fidelibus exemplo auxi­
lioque sint in praestando atque alendo cultu Eucharistico.
Quodsi, Deo favente, populus christianus huiusmodi hortationibus Or- 1704
dinariorum et curatorum animarum alacri animo obsequutus fuerit, Eucharisticum Sacrificium, quo nihil Deo honorabilius nihil lucundius esse
potest, fiet revera pro totius mundi salute fons vitae et sanctitatis.

FIDEL ES MISSAE SACRIFICIO FREOUEN TER INTERSIN T

497

18

Psalmorum explicatio in seminariis tradenda

Epistola Congr. de Seminariis ad Commissarios studiorum in Semina
rioriis Regionalibus Italiae, 5 augusti 1941
Enchiridion clericorum n. 2129; Compendium in l/ Monit. cedes. 1942.
p. 79; DP 1,73-75
1705 [2129] La Santità di Nostro Signore Pio Pp. XII, felicemente regnante,
nella sua vigile sollecitudine per tutto ciô che concerne la vita interiore c
la pietà del Clero, desidera che si dedichi cura particolare all’intelligenza
dei Salmi, perche la recita del Divino Ufficio, la quale costituisce per il
Sacerdote la preghiera di tutta la vita e di tutte le ore, sia compiuta con
maggiore attenzione e devozione.
In ossequio all’augusto desiderio del Santo Padre, questa Sacra Congregazione è venuta nella determinazione che, a partire dal prossimo anno
scolastico 1941-42, nel programma degli studi Teologici dei Pontifia
Seminari Regionali venga introdotto un corso pratico sui Salterio secondo le seguenti norme:

1706 1. - Il Corso è biennale per gli alunni riuniti dei 3° e 4° anno di Teolo·
gia, con una lezione settimanale.
L’ora necessaria alio scopo viene presa dal corso affine di Liturgia, chce
quindi limitato al primo biennio, rimanendo perô integro l’insegnamcnto delle ss. Cerimonie da impartirsi scttimanalmente da un superiore a
tutti gli alunni di Teologia in orario extra-scolastico.
1707 2. - II Corso è affidato al Professore di Sacra Scrittura, il quale dorainnanzi dovrà tenere complessivamente dieci lezioni per settimana comc
gli altri insegnanti di Teologia.
1708 3. - II Corso ha scopo eminentemente pratico e deve comprendere Ia
spiegazione di tutto il Salterio.
1709 4. - Perché sia possibile dare ai Chierici, con una cinquantina di lezioni,
- quante se ne possono tenere nel biennio - una com prensione abba
stanza esatta dei 150 Salmi, è bene:
a) premettere la introduzionc al Salterio, con tutte le questioni inerenti
(sensi biblici, poesia ebraica ossia parallelism© e ritmo, ecc.), nel primo

anno di Teologia;
Wraggruppare i Salmi in serie secondo 1’argomento: cosi
cile evitare inutili ripetizioni e raggiungere maggior chia
sizione;
c) svolgcre i Salmi messianici e qualche altro dei più i
scuola ordinaria di esegesi, con 1’ampiezza che meritano;
J) il Professore si preoccupi che gli alunni comprendar
del testo Volgato, che è quello del Breviario: per magj
pub usare la lingua italiana.
Egli, premcssa per ogni Salmo una brevissima introduzi*
storiche che vi hanno dato origine, argomento, divisione, caratteristichc
principali letteraric e dottrinali), legga il testo latino, lo traduca e, dove il
senso present! qualche difficoltà, ne dia brevemente la spiegazione, ritorrendo al testo ebraico soltanto quando la Volgata non sia chiara,
omettendo pero sempre ogni discussione.

iMlInlfiull

5. - All’inizio del Corso si legga e si commenti brevemente la bolla di 1710
Pio X di s. m. Divino afflatu (1 nov. 1911), e si insista sull’alto valore e
1’uso liturgico dei Salmi.

' i

·, |

6. - Λ1 termine del terzo e del quarto anno di Teologia gli alunni devono 1711
sostenere un esame sui Salmi letti c spiegati.
7. - Sarebbe bene che il Professore prescrivessc un testo unico e lo se- 1712
guisse. Se non esiste ancora un libro di testo che possa dirsi sotto ogni
riguardo completo e soddisfacentc, non mancano certo esposizioni e
volgarizzazioni dei Salterio. Mons. VINCENZO TaROZZI di s.m. nel suo
aureo opuscolelto Psallite sapienter a chi non abbia modo e tempo di at­
tingere a copiose esposizioni suggerisce, tra i moderni, // Nuovo Salterio
dei Breviario Romano delTegregio Sulpiziano L. CL. FiLLION, testo, traduzione e commento disposto secondo le riforme di Papa Pio X. Ma
nessuno è più competente del Professore nella scelta della traduzione e
dei commento che meglio rispondano alie giuste esigenze dei suoi alunni, i quali potrebbero giovarsi molio dei Salterio contenuto nella ormai
celebre Biblia Sacra Vulgatae Editionis pubblicata dal P. MICHELE

Hetzenauer.1
iùcordiamo qui, a modo di csctnpio, alcuni autori dei più recenti:
G, BOTTAZZO. Salterio del Breviario Romano, con ΓOrdinario del Diumo Uffizto nel testo lati
roe udiano, Roma Alba, Pia Socictà S, Paolo, 1935.
[S Dociiom], Psalterium atm glossis iuxta ordinem Breviant Romani dispositum, Subiaco,
Monistcro di S. Scolasdca, 1935.
IrENEODAS. GlOVANN! Ev., Salterio Romano, secondo la riforma di S S Pio X, Roma, Pusict,
1922.
G MEZZACASA, 11 Salterio c i Cantici, testo latino e itahano, annotato e disposto secondo la re

atauonedelTUffido divino, Torino, S.E.I., 1939.

PSALMORUM EXPLICA TIO IN SEMINARIIS TRADENDA

499

I
I
I
I
I

i jΊ

j

.
!
7
»
î

I

j'Jj

11

1713 II Rev.mo Prefetto dcgli Studi di ciascun Seminario Regionale alia fine
del prossimo anno scolastico farà ampia relazione circa i risultati del
Corso all’Ecc.mo Presule Commissario per gli Studi, il quale ne infor­
mera questo Sacro Dicastero, e questi ne approfitterà per migliorare,
eventualmente, il Corso stesso.

M. SALES, Li Sacra Bibbta, vol V. Il libro det Salmi, Torino, L.I C.E , 1934.
C. W1LLI. Breviario ipiegato, con la tradttztone del Saltcno Romano, Torino, Librcria S. Cuorc.
Stsmondi, II cdizionc, 1939.
Per i riscontri con 1’Ebratco sono ritenuti ottimr
A. VaCCAR!. I Salmi, tradotti dall'ehratco, con la Volgala di fronte, Torino, S.E.I., 1937.
F ZORELL. Psalterium ex Hebraeo Latinum, con Appendice: Cantica Breviant Romani, Roma,
Pont. 1st Biblico. II cdizionc. 1939.
’
Per luso ascctico c pastorale del Saltcno possonO consiglursi:
G. DE STEFAN!. Il Breviario e il miniitero paitoralr, Torino, L I.C E., 1938.
A. MILLER. / Salmi, tntroduzione alia loro itorta, sptrilo ed mo liturgico, Torino, S.E I.. 1953
500

PIUS XII

19
De lampade SS.mi Sacramenti
et de luminibus
in sacris functionibus adhibendis

Decretum SRC, 13 martii 1942
AAS 34 (1942) 112; EL-IP 56 (1942) 26; ME 54 (1942) 77-78; Periodica
31 (1942 ) 307-3 08

[112] Sacra Rituum Congregatio, quoties ei contigit cavere de lampade 1714
quae ante Ssmum Sacramentum indesinenter lucere debet, semper
abstinuit a concedendo per generale indultum usu lucis electricae, iugiter
insistens traditional! legi de usu cerae apum et olei olivarum et, non
exclusis, in casu necessitatis, aliis oleis (Decret, n. 4334): idque ut
nostrae fidei et caritatis symbolica significatio servetur et, iuxta indolem
cultus, visibilis materiae destructio. Porro haec S. Rituum Congregatio
summam decretorum circa usum lucis electricae praebuit Decreto n.
4322 dici 24 iunii 1914. At biennio post, id belli europaei conditionibus
exquirentibus, et instantiis plurimorum Ordinariorum morem gerens,
per Decretum n. 4334 diei 23 februarii 1916 indultum temporaneum con­
cessit quo, pro lampade Ssmi Sacramenti, ultimo loco adhiberi posset
etiam lux electrica.

lamvero nunc, praesenti bello perdurante atque redeuntibus iisdem 1715
adiunctis, haec S. Congregatio, auctoritate Summi Pontificis, derogans
praescripto canonis 1721 C.I.C. et Ritualis Romani, tit. IV, c. I. n. 6,
necnon huius S. Congregationis Decretis, inhaerens vero Decreto n.
4334 dici 23 februarii 1916, rursus remittit Ordinariorum prudentiae
ut, peculiaribus huius belli circumstantiis sive ordinariis sive extraor­
dinariis perdurantibus, ubicumque oleum olivarum vel cera apum vel
penitus deficiant vel sine gravi incommodo ct dispendio haberi ne­
queant, ibi lampas Ssmi Sacramenti aliis oleis, quantum fieri potest
vegetabilibus, nutriri possit, ultimo autem loco etiam lux electrica
adhibeatur.
Item Ordinariorum prudentiae remittit, ut, praesentis belli supradictis 1716
DE LAMPADE SS MI SACRAMEN II ET DEL UMINIBUS

501

V

—

adiunctis perdurantibus, in defectu cerae apum, reducatur numerus
candelarum pro singulis sacris functionibus rite praescriptus, et huic
deficientiae cereorum sufficiantur usque ad numerum requisitum cande­
larum alia lumina, etiam electrica.
Contrariis non obstantibus quibuscumque.

Similis concessio iam data erat die 7 iunii 1940 Archiep. Mediolanensi
per Decretum SRC (Ephemerides Liturgicae IP, 54 [1940] 14).

1717 Emus ac Revmus D. Card. Archiepiscopus Mediolanensis, ad Thronum
Ssmi D.N. Pii Papae XII inclinatus, enixe rogavit ut in tota Arem·
dioecesi Mediolanensi et in omnibus Dioecesibus Suffraganeis eiusdem
Ecclesiae Metropolitanae, indultum concedatur quo pro luminaribus an­
te Ssmum Eucharistiae Sacramentum adhiberi possit oleum etiam végé­
tale et lux electrica.

Sacra porro Congregatio Rituum, auctoritate specialiter sibi tributa a
Ssmo D.N. Pio Papa XII, attentis expositis peculiaribus adiunctis, beni­
gne annuit pro gratia, ita tamen ut lux electrica adhiberi possit tantum
ultimo loco, h.e. deficientibus oleis e vegetalibus expressis.
Hoc induito ad triennium tantum valituro.

20
Mitigatio ieiunii eucharistici pro militibus

Decretum Congr. de disciplina Sacramentorum, 12 augusti 1942
EL-1P 57 (1943) 9; ME 54 (1942) 195

[9] Excmus Ordinarius Castrensis pro militibus exercitus itah a S. Con­
gregatione de disciplina Sacramentorum dispensationem petivit « ut
praesentis belli tempore, diebus dominicis et festis de praecepto, prima
feria VI cuiusque mensis, in Commemoratione omnium fidelium aliisque
peculiaris devotionis diebus pro temporum, locorum et personarum
opportunitate, ad sacram synaxim, quavis dici hora, non ieuni accedere
valeant ».
Die 12 augusti 1942 S. Congregatio de disciplina Sacramentorum favo­
rem benigne concessum esse respondit, dicens:
S. Pontifex gloriose regnans « attentis huius temporis peculiaribus
adiunctis, petitam facultatem praedicto Ordinario, qui eam poterit cum
capellanis militaribus aliisque sacerdotibus spirituali militum curae ad­
dictis communicare, indulgere benigne dignatus est; ea tamen lege, ut
servetur iciunium per quatuor saltem horas, remoto quocumque admi­
rationis, irreverentiae vel profanationis periculo, ceteris animae et cor­
poris servatis dispositionibus...; praesentibus valituris tempore huius
belli ».

MITIGA TIO IEIUNII EUCHARISTICI PRO MILITIBUS

503

21

Eucharistia centrum vitae christianae

Ex Allocutione Pii XII ad parochos Urbis et concionatores sacri tempo
ris quadragcsimalis, de natura et efficacia orationis, 13 martii 1943

AAS35 (1943) 105-116; DP 1,75-76
La domenica giorno del Signore

1719 11 12] ... vostro dovere è la sollccitudine di far si che la domenica diven·
ga nuovamcnte il giorno del Signore, e la Santa Messa sia il centro della
vita cristiana, il più sacro alimento del riposo corporeo e della costanza
virtuosa dello spirito. La domenica dcv’cssere il giorno del riposo in
Dio, dell’adorare, del supplicare, del ringraziare, dell’invocare dal Signo­
re il perdono delle colpe commcsse nella settimana trascorsa, dell’implo·
rare 1c grazie di luce e di forza spirituale per i giorni della settimana che
incomincia. Rammentate al popolo che la domenica c il perenne ricordo
del giorno della resurrezione del Signore, che 1’uomo ha da risorgere e
mettersi fuori dai rifugi e dai ricoveri del lavoro, dell’officina, dei campi,
dove appena è che, fra le grandi distrazioni delle cose materiali e delle
faccende multiformi della giornata il pensiero possa elevarsi a Dio e pre·
garlo, mentre il soffio di vita infusole dal cielo penetra l’anima e le fa re­
spirare la tendenza a una futura vita immortale. La domenica deve esserc
il giorno della quiete corporale e della elevazione spirituale, non quelle
di eccessi sportivi e di sovcrchi godimenti, cose tutte che sfibrano e di·
straggono più che il lavoro nei giorni feriali, e non conducono a Dio, ma
piuttosto allontanano da lui ... La domenica ha da essere il giorno che
raduna insieme la famiglia, non quello che la disgrega, il giorno della lettura spirituale e della devota preghiera, non della dissipazione.
La Messa centro della vita cristiana
1720 Se al corpo occorre il pane materiale che lo sostenti, 1’anima ha bisogno
dei pane soprasostanziale il quale sostiene, accresce e ristora [ 113/ quella forza che nelle varie età della vita è necessaria a perseverare nell’esercizio della virtù e nella vittoria suile passioni. Λ questo convito celeste la
Chiesa chiama particolarmente nella domenica, giorno per cccellenza
504

PIUS XII

Jclla celebrazione eucaristica. L’obbligo di udire la Messa nei giorni fe­
stivi è grave ... Spicgate al popolo il significato c la dignité del sacerdozio
cattolico, c awiatelo a partecipare al santo Sacrificio con pietà e con
frutto spirituale. Che valore potrebbe avere il culto divino sociale, se es­
so non fomentasse la partccipazione di ognuno e la santificazione perso­
nale? La devozione è sempre, seconde la sua nozione, soggettiva, perso­
nale, perché importa una dcdicazione e quasi consacrazione di se stesso
: Dio per mezzo delle pratiche di pietà e dell’assistenza al Sacrificio,
comptule nella fede, nella speranza e nella carità, che trasformano intimamentc l’anima e la uniscono a Dio; una devozione puramente « oggetliva», di cui oggi spesso si parla, sarebbe, a considerarla rigidamente, un
tramutare il vero concetto della devozione.

Madi lutte le pratiche di pietà, la massima, più efficace e santa devozio­
ne è la partccipazione dei fedeli al santo Sacrificio, per i quali, come pre­
sent!, prega lo stesso sacerdote ncll’atto di offrire la vittima divina. Essa
puô awenirc in differenti forme secondo l’indole, la capacité, la prepatazione c l’istruzione assai varie nei singoli fedeli, verso i quali voi cercherete di mostrare comprensione e larghezza di vedute. Cio posto Noi
lodiamo che voi iniziate i fedeli a intenderle e a gustare [114] l’inesauribile ricchezza e la profonda bcllczza delle preghiere liturgiche della Mes­
sa, e li formiate a parteciparvi attivamente. Voi, che all’altare fate uso
quotidiano del Messale, il massimo libro di devozione della Chiesa, conoscete quanta dovizia di testi sacri e di sanie elevazioni racchiuda,
quanti sentiment! di adorazione e di lode e anclili verso Dio risvegli e
susciti, con quale potente energia muova e innalzi allé cose cterne, e qua­
li tesori di salutevoli ammonimenti offra per la vita religiosa personale.

EUCHARISTIA CENTRUM VITA

505

22

Facultas sumendi aliquid liquidi
antequam ad Eucharistiam accedatur

Secretaria Status, 25 maii 1943

EL-IP57 (1943) 19; ME 55 (1943) 54
1722 [19] Per Litteras circulares Secretariae Status Sanctae Sedis, ex Aedibus
Vaticanis datas die 25 maii 1943, sequentia accepimus:
Consideratis peculiaribus necessitatibus quae ex aereis incursionibus
nocturnis proveniunt, Beatissimus Pontifex benigne dignatus est conce­
dere ut, praesentibus durantibus circumstantiis, sacerdotes et fideles
Italiae facultate, sibi per Ordinarios delegata, frui possint, quacumque
die tam festivo quam feriali, quotiescumque nocte per aëra conclamatur
ad arma (« in caso di allarmi aerei notturni »), sumendi aliquid liquidi
ante sanctam Missam et sanctam Communionem, exceptis potibus alcoolicis et, semper, quocumque scandalo remoto. Fideles autem et prae­
sertim sacerdotes - id vix dicere oportebat - noverint se teneri obliga­
tioni utendi hac facultate cum prudentia et moderatione.

PIUS XII

Sacramentis et oratione
Mysticum Christi Corpus succrescit et alitur

Ex Liti, encycl. Pii XII « Mystici Corporis » de mystico lesu Christi
Corpore deque nostra in eo cum Christo coniunctionc, 29 iunii 1945

A/\S 35 (1943) 193-248; Versio itahea in app. ad num. 7 AAS; DP 1,76-79
Sacramenta in oeconomia mystici corporis Christi

[201] Sicut humanum corpus propriis instrumentis ornatum cernitur, 1723
quibus vitae, sanitati, ac sui ipsius singulorumque membrorum incre­
mento consulat: sic humani generis Servator ex infinita bonitate sua
Corpori suo mystico mirum in modum prospexit, illud sacramentis di­
tando, quibus membra quasi per non intermissos gratiarum gradus, ab
incunabulis ad extremum usque halitum sustentarentur, itemque socia­
libus totius corporis necessitatibus uberrime provideretur. Siquidem per
lustralis aquae lavacrum non modo qui sunt mortali huic vitae nati, ex
peccati morte renascuntur et Ecclesiae constituuntur membra, sed spiri­
tuali etiam charactere insigniti capaces aptique fiunt ad cetera suscipien­
da munera sacra. Confirmationis vero chrismate credentibus novum
robur inditur, ut Ecclesiam Matrem et quam ab ea acceperint fidem,
strenue tueantur ac defendant. Per Paenitentiae autem Sacramentum
Ecclesiae membris, in peccatum lapsis, salutaris praebetur medicina,
non solum ut ipsorum saluti consulatur, sed ut ab aliis [202] etiam my­
stici Corporis membris contagionis periculum removeatur, immo potius
virtutis iisdem praestetur incitamentum atque exemplum. Neque id sa­
tis; nam per sacram Eucharistiam fideles uno eodemque epulo enutriun­
tur ac roborantur, atque inter se et cum divino totius Corporis Capite
ineffabili ac divino copulantur vinculo. /\c postremo hominibus ad mor­
tem oblanguescentibus praesto est pia Mater Ecclesia, quae per sacram
infirmorum unctionem, si non semper mortalis huius corporis sanitatem,
ita volente Deo, impertit, supernam tamen sauciatis animis medicinam
praestat, ut novos cives novosque sibi datos praestites coelo transmittat,
divina bonitate omne per aevum fruituros.
Ac peculiari modo Christus socialibus Ecclesiae necessitatibus per duo 1724
SACRAMENTIS MYSTICUM CHRISTI CORPUS SUCCRESCIT

507

instituta ab se sacramenta consuluit. Matrimonio enim, quo coniuges sibi
invicem sunt ministri gratiae, externo Christianae consortionis providetur
ordinatoque incremento; et quod maius est, rectae etiam religiosacque su­
bolis educationi, sine qua mystica eiusmodi Corpus gravissimum in disenmen vocaretur. Sacro autem Ordine ii Deo mancipantur ac consecrantur,
qui Eucharisticam Hostiam immolent, qui fidelium gregem Angelorum
Pane et doctrinae pabulo enutriant, qui divinis eum praeceptis consiliisque
dirigant, qui ceteris denique supernis muneribus confirment.
Christus Sanctitatis auctor praecipue per Sacramenta

1725 [216] Sanctitatis auctor est atque effector Christus. Nullus siquidem sa­
lutaris actus haberi potest, qui ex eo, tamquam e superno fonte, non
profluat. « Sine me, inquit, nihil potestis facere ».' Si, ob admissa perpe­
trata, animi dolore paenitentiaque movemur, si filiorum timore ac spe ad
Deum convertimur, ipsius semper virtute ducimur. Gratia et gloria ex
inexhausta eius plenitudine oriuntur. Eminentiora praesertim mystici sui
Corporis membra, consilii, fortitudinis, timoris pictatisquc donis [217]
Servator noster continenter munerat, ut totum Corpus magis in dies
magisque vitae sanctitate integritateque augeatur. Et quando Ecclesiae
Sacramenta externo ritu administrantur, ipsemet effectum in animis
operatur.2 Itemque ipse est, qui redemptos nutriens propria carne et
sanguine, concitatos ac turbidos animi motus sedat; ipse est, qui gratias
auget assequendamque animorum corporumque gloriam praeparat.
Quos quidem divinae bonitatis thesauros, mystici sui Corporis membris
non modo idcirco impertire dicendus est, quod eos, tam eucharistica ho­
stia in terris, quam clarificata in coelis, ostensione vulnerum precumque
effusione a Patre Aeterno efflagitat, sed idcirco etiam quod singulis sin­
gulas gratias « secundum mensuram donationis Christi »? eligit, de­
terminat, distribuit. Ex quo consequitur ut a Divino Redemptore,
tamquam ex capitali fonte vim hauriens, « totum corpus compactum et
connexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum opera­
tionem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis faciat
in aedificationem sui in caritate »?
Eucharistia signum unionis
1726 [232] Voluit [...] Christus Dominus ut haec miranda, ac numquam satis
1 Cf. Ioann., XV, 5

2Cf.S. Thom., Ill, q. 64. â. J.
’ Eph, IV, 7.
4 Eph, IV. 16; d.Col. II. 19.
508

PIUS XII

exornata laudibus coagmentatio, qua inter nos et cum divino Capite no
stro iungimur, per Eucharisticum Sacrificium peculiari modo credenti
bus manifestaretur. In eo enim sacrorum administri non solum Servato­
ris nostri vices gerunt, sed totius etiam mystici Corporis singulorumque
fidelium; itemque in eo christ i fi deles ipsimet immaculatum Agnum,
unius sacerdotis voce in altari praesentem [233/ constitutum, communibus
votis precibusque consociati, per eiusdem sacerdotis manus Aeterno Patri
porrigunt, gratissimam quidem laudis placationisque hostiam pro totius
Ecclesiae necessitatibus. Et perinde ac divinus Redemptor, in Cruce
monens, semel ipsum, ut totius humani generis Caput, Aeterno Patri
obtulit, ita idem « in hac oblatione munda »5 non modo semet ipsum,
ut Ecclesiae Caput, caelesti Patri offert, sed in semet ipso mystica etiam
sua membra, quippe qui eadem omnia, debiliora quoque et infirmiora,
in Corde suo amantissime includat.

Eucharistiae vero sacramentum, dum vivida et mira prorsus unitatis Ec­
clesiae imago exsistit, - quandoquidem consecrandus panis ex multis
granis oriens in unum coalescit6 - nobis ipsum supernae gratiae aucto­
rem impertit, ut illum ex eo caritatis Spiritum hauriamus, quo non iam
nostram, sed Christi vitam vivere iubcamur, et in omnibus socialis sui
Corporis membris Redemptorem ipsum diligamus.

1727

Si igitur in tristissimis, quibus hodie angimur, rerum adiunctis, plurimi
habeantur, qui Christo Domino, Eucharisticis velis delitescenti, ita
adhaereant, ut nec tribulatio, nec angustia, nec fames, nec nuditas, nec
periculum, nec persecutio, nec gladius eos separare queant ab eius cari­
tate,' tum procul dubio sacra Synaxis, non sine providentis Dei consilio,
postremis hisce temporibus in frequentiorem usum inde a pueritia resti­
tuta, illius fortitudinis fons evadere queat, quae haud raro christianos
ttiam heroas excitare ac fovere possit.

Utilitas Confessionis peccatorum venialium

[235/ Quod cx falsis etiam eorum placitis evenit, qui asseverant non
tanti esse faciendam frequentem admissorum venialium ut aiunt, con­
fessionem, cum praestet potius generalis illa confessio, quam singulis
diebus Sponsa Christi cum liliis suis sibi in Domino coniunctis, per sa­
cerdotes faciat ad altare Dei accessuros. Pluribus utique modis, iisque
summopere laudandis, ut probe nostis, Venerabiles Fratres, haec admis­
sa expiari possunt; sed ad alacriorem cotidie per virtutis iter progressio5 Mi! 1,11
'Cft DiJjché’), 4.
’ Row 8,55.

SACRAMENTIS MYSTICUM CHRISTI CORPUS SUCCRESCIT

509

1729

nem faciendam maxime commendatum volumus pium illum, non sine
Spiritus Sancti instinctu ab Ecclesia inductum, crebrae confessionis
usum, quo recta sui ipsius cognitio augetur, christiana crescit humilitas,
morum eradicatur pravitas, spirituali neglegentiae torporique obsistitur,
conscientia purificatur, roboratur voluntas, salutaris animorum modera­
tio procuratur, atque ipsius sacramenti vi augetur gratia. Ii igitur ani­
madvertant, qui inter iuvenis cleri ordines frequentioris confessionis ae­
stimationem minuant atque extenuent, rem se aggredi a Christi Spiritu
alienam, ac mystico Servatoris nostri Corpori funestissimam.
Errores arca orationem

’

1730 [235J Sunt nonnulli, qui precibus nostris omnem veri nominis impe­
trandi vim denegant, vel qui in hominum mentes insinuare conantur
supplicationes ad Deum privatim admotas parvi esse faciendas, cum
publicae potius, Ecclesiae nomine [236] adhibitae, reapse valeant, quippe
quae a mystico proficiscautur lesu Christi Corpore. Perperam id qui­
dem: nam divinus Redemptor non modo Ecclesiam suam, utpote Sponsam
dilectissimam, sibi coniunctissimam habet, sed in eadem singulorum
quoque fidelium animos, quibuscum percupit, postquam praesertim ad
Eucharisticam mensam accesserint, quam intime colloqui. Et licet publi­
ca comprecatio, utpote ab ipsa Matre Ecclesia procedens, ob Sponsae
Christi dignitatem prae qualibet alia excellat: attamen preces omnes, vel
privatissime prolatae, nec dignitate nec virtute carent, et ad totius etiam
mystici Corporis utilitatem, multopere conferunt; in quo quidem nihil
bene, nihil recte, a singulis membris perfici potest, quod per Sanctorum
Communionem in universorum quoque salutem non redundet. Neque
singuli homines prohibentur, idcirco quod huius Corporis sunt membra.
quominus peculiares quoque gratias, vel ad praesentem vitam quod atti­
net, servata tamen divinae voluntati obtemperatione, sibimet ipsis pe­
tant: manent enim iidem sui iuris personae, ct singularibus suis obnoxii
necessitatibus.8 Caelestium vero rerum meditationem quanti debeant fa­
cere omnes, non solummodo Ecclesiae documentis, sed omnium etiam
sanctitate praestantium usu atque exemplo comprobatur.
1731 Non desunt postremo, qui dicunt supplicationes nostras non ad ipsam
lesu Christi personam, sed ad Deum potius, vel ad aeternum Patrem per
Christum esse dirigendas, cum Servator noster, prout mystici sui Cor­
poris Caput, « mediator Dei et hominum »9 solummodo sit habendus
Attamen id non solum Ecclesiae menti adversatur Christianorumque
8S. THOM.. Il II. q 8J. a. 5 ct 6.

91T/w2,5.

τν

n-fi

consuetudini, sed veritati etiam offendit. Christus enim, ut proprie accurateque loquamur, secundum utramque naturam una simul, totius Ec
desiae est Caput,10 ac ccteroquin ipse sollemniter asseveravit: « Si quid
petieritis me in nomine meo, hoc faciam ».'* Et quam-/237jvis in Eu­
charistico praesertim Sacrificio - in quo Christus, cum sacerdos ipsemet
ct hostia sit, conciliatoris munere peculiari modo fungitur - orationes ad
aeternum Patrem per Unigenitum suum plerumque admoveantur, nihilo
secius non raro, ac vel in ipsa litatione, ad Divinum quoque Redempto­
rem preces adhibentur; quandoquidem Christianis omnibus cognitum
dareque perspectum esse debet hominem Christum Icsum eundem esse
Dei Filium, ipsumque Deum. Atque adeo, dum militans Ecclesia inta­
minatum Agnum sacratamquc Hostiam adorat ac precatur, triumphantis
videtur Ecclesiae voci quodammodo respondere, perpetuo canentis.
«Sedenti in throno et Agno: benedictio et honor et gloria et potestas in
saecula saeculorum ».12

10

™r. S. TllOM , De Veritate, q 29» a. 4, e.
UfoU. n.
U

5, D.

SACRAMENTIS MYSTICUM CHRISTI CORPUS SUCCRESCIT

24

De custodia et protectione
Eucharistiae adversus bellicos incursus

Epistola Congr. de disciplina Sacramentorum, 15 septembres 1943

AAS 35 (1943) 282-285; EL-IP 57 (1943) 9-12; ME 55 (1943) 149-151.
Periodica 32 (1943) 403-406
1732 [282] Quam longe lateque immoderatus bellicus furor per universum
paene orbem saeviat atque omnia pessumdet, adhibitis tormentis bellicis
omne genus, tum aereis tum maritimis tum terrestribus, nemo est qui
non videat.

/\ tam dira armorum direptione, proh dolor, immunia non sunt ipsa
quoque sacra Dei templa, quae sacrosanctum Christi Corpus sub eucha­
risticis Speciebus delitescens asservant.
1733 Ad quamlibet irreverentiam, quantum fieri poterit, a Sanctissima [283]
Eucharistia arcendam, sacra haec Congregatio Ordinariorum (can. 198 §
1) mentem convertere studet ad perquirenda media accommodatiora:
quamvis non ignoret nonnullos Excmos Presules laudabiliter ad rem iam
suppeditasse idoneas normas suis parochis ecclesiarumque rectoribus.
Quaedam idcirco hisce litteris visum est concinnare, quae Ordinariis
atque presbyteris Sanctissimae Eucharistiae custodibus inserviant ad tam
grave, quo adstringuntur, munus explendum.

1734 1. Apprime sacerdotes missalis rubricam, De def. in. cel. Miss, occ., X, n.
2, prae oculis habeant, si incursionis nuncio percelluntur dum sacra per­
agunt Mysteria, quae inter alia praescribit: « Si sacerdote celebrante
timeatur incursus hostium vel alluvionis vel ruina loci ubi celebratur, an­
te consecrationem dimittatur Missa, post consecrationem vero sacerdos
accelerare poterit sumptionem Sacramenti, omissis omnibus aliis ».

1735 2. Prudenti Ordinarii iudicio, spectato hostilium offensionum incum­
bente periculo, potestas committitur suspendendi ad tempus, donec sci­
licet periculum ipsum perseveret, facultates asservandi Sanctissimam
Eucharistiam in ecclesiis, quae tamen parocciales aut praecellentes in lo­
co non sint; ct in oratoriis semipublicis, idest cappellis communitatum,
seminariorum, nosocomiorum etc., ubi sacerdos aut diaconus praesto
512

PIUS XII

non sit, qui sacras Species in tuto collocare possit tempore incursionum;
necnon praesertim in oratoriis domesticis.

J. In communitatibus tamen per sacerdotes aut moniales moderatis, 1736
quae de more semipublicum habent oratorium, si contingat quod spe­
cialis locus sit deputatus ut refugium, quod vocant, contra bellicas insi­
dias communitati exclusive reservatus, qui locus sit aptus et decens, ibi
pro oratorio asservari poterit etiam habitualiter Sanctissima Eucharistia,
aptato altari convenienter ornato cum ciborio conopaeo contecto, cum
lampade electrica diu noctuque collucescente, ibique communitatis
membris liceat sueta pietatis exercitia explere. Quoties autem Missa in
oratorio litetur ad commodum praebendum sacrae Communionis susci­
piendae, consecrentur dumtaxat particulae necessariae.
4. Ita pariter, in urbibus praefatis incursibus magis expositis, si ecclesia 1737
cryptam aut sacellum subterraneum habeat, aut facile ibi aptari possit,
quod contra hostiles iniurias securitatem praeseferat, ibi Sanctissima
Eucharistia potest continenter asservari in altari cum tabernaculo recon­
dito in loco tutiore, servatis quae n. 3 diximus; et si ibi facilis pateat ac­
cessus ac suppetat loci capacitas, integrum sit fidelibus sacris functioni­
bus intéresse.
'284] 5. Canone 1269 § 3 casui prospicitur in quo « gravi aliqua suaden- 1738
te causa ab Ordinario probata, non est vetitum Sanctissimam Euchari­
stiam nocturno tempore extra altare... in loco tutiore et decenti... asser­
vari ». Hoc iuris praescriptum iam expendimus in Instructione De
Sanctissima Eucharistia sedulo custodienda diei 26 maii 1938 ad 5:1 ubi
tali assentationis modo magis consuli dicebatur securitati Sanctissimae
Eucharistiae praesertim adversus fures: at hoc valere etiam in bellicis of­
fensionibus evidens est, et quidem etiam diurno tempore, si necesse sit.
Hic locus tutior potest esse etiam specialis recessus, subter ecclesiam aut
'aerarium vel in paroeciali domo, potissimum si sacrae Species includan­
tur in quadam arca ferrea, artificum iudicio construenda ut ab igne,
umore aliaque offensione protegatur, imis ecclesiae muris aut intimo
marmoreo columnae stylobati inserenda, servatis, quantum fieri poterit,
legibus liturgiçis atque citata Instructione.

6. Aliquando praestabit, uti iam innuimus n. 3, tot dumtaxat singulis 1739
diebus consecrari hostias quot sufficiant fidelibus sacra Dape sese refec­
turis, consumptis iis quae forte inde superfuerint, praeter eas quae viati­
co aut communioni infirmis ministrandis reserventur, et hae suadetur ut
collocentur non in ordinaria pyxide, sed in theca quadam ex solido me­
tallo confecta, omnino obstructa, decenti iuxta morem, facilius recon­
denda et transferenda.
AitsAp Sedit, 1958. p. 98 seqq
DE CUSTODIA SS MAE EUCHARISTIA

REBELLI

513

Sacerdos vero, qui prope ecclesiam incolit, incursionis tempore praefa­
tam thecam cum sacris Particulis ita reservatis arripiat et in locum tutum
deferat.
1740

7. Valde autem expediet ut parochus edoceat aliquos fideles, prudentia
ac pietate praestantes - in primis sodales confraternitatis Sanctissimi Sa­
cramenti, cuius praecipue est curam Sanctissimae Eucharistiae exhibere
et cultum promovere - in extrema necessitate nempe si parochus aut sa­
cerdos in loco desit et periculum profanationis Sanctissimae Eucharisti­
ae immineat, sacras Species in loco tuto ponere aut forte deperditas
quam diligentissime requirere et colligere.

1741

8. Hac, quae recensuimus, quaedam dumtaxat sunt normae ad enunciatum finem attingendum; his vero quominus aliae addantur, quae inspec­
tis locorum peculiaribus adiunctis magis idoneae reperiantur, nihil vetat;
immo enixe Ordinarios adhortamur ut, si cfficaciora compcriant media,
iisdem utantur.

1742

Gratum equidem foret huic sacrae Congregationi suo tempore ea [285]
omnia agnoscere quae Ordinarii moliti fuerint ad tuendam Ssmam Eu­
charistiam adversus bellicos incursus.

PIUS XII

25
Liturgia sensum spiritualem
S. Scripturae declarat

E Litt. Encycl. Pii XII « Divino afflante Spiritu », de sacrorum Biblionim studiis opportune provehendis, 30 septembris 1943
AAS 35 (1943) 297-325; Periodica 33 (1944) 95-119; DP I, 80

1)11] Talem cum dederint interpretationem, imprimis... theologicam, 1743
efficaciter illos ad silentium redigent, qui, asseverantes se vix quidquam
in biblicis commentariis invenire, quod mentem ad Deum extollat, ani­
mum enutriat, interiorem vitam promoveat, ad spiritualem quamdam et
mysticam, ut aiunt, interpretationem confugiendum esse dictitant. Quod
quam parum recte profiteantur, ipsa multorum experientia docet. [...]
Non omnis sane spiritualis sensus a Sacra Scriptura excluditur. Quae
enim in Vetere Testamento dicta vel facta sunt, ita a Deo sapientissime
sunt ordinata atque disposita, ut praeterita spirituali modo ea praesigni­
ficarent, quae in novo gratiae foedere essent futura. Quare exegeta, sicut
litteralem ut aiunt, verborum significationem, quam hagiographus in­
tenderit atque expresserit, reperire atque exponere debet, ita spiritualem
etiam, dummodo rite constet illam a Deo luisse datam. Deus enim so­
lummodo spiritualem hanc significationem et novisse potuit, et nobis re­
velare. lamvero eiusmodi sensum in Sanctis Evangcliis nobis indicat, nosque edocet divinus ipse Servator; hunc etiam, Magistri exemplum
imitati, Apostoli loquendo scribendoque profitentur; hunc perpetuo
tradita ab Ecclesia doctrina ostendit; hunc denique antiquissimus litur­
giae usus declarat, ubicumque rite adhiberi potest notum illud pronun­
tiatum: Lex precandi lex credendi est. Hunc igitur spiritualem sensum, a
Deo ipso intentum et ordinatum, exegetae catholici ea diligentia patelaciant ac proponant, quam divini verbi dignitas exposcit.

LITURGIA SENSUM SPIRITUALEM S SCRIPTURAE DECLARAT

515

26
Liturgia ab Ecclesiae auctoritate moderanda

Epistola Secretariae Status ad card. Λ. Bertram, Archiep. Vratislavienscm,24 decembris 1943

Segreteria di Stato di Sua Santità, n. 7422-43; EL 62 (1948) 285-290
(comm.); DP I, 80-82

1744

[285] Eae a te pervenerunt ad Augustum Pontificem litterae, die 10
mensis aprilis proxime superioris datae, quibus de re liturgica nonnulla
Eidem optata reverendissime proponebas, e relationibus veluti de­
prompta, quae tibi super «liturgica actione» (liturgische Bewegung) ab
omnibus Germaniae sacrorum Antistitibus - praeterquam a Vindobonensi atque Friburgensi - missae sunt.

Christi Vicarius, qui interea, die scilicet 18 ianuarii et 15 februarii rela­
tiones a sacrorum Antistitibus Vindobonensi ac Friburgensi acceperat,
benigne perpendere dignatus est non ea tantummodo, quae in memora
tis litteris tuis inerant, sed ea etiam, quae die 14 Septembris proxime
elapsi ad me scripsisti quaeque pro meo officio cum Eo communicavi
I luiusmodi quidem documenta, Summo Pontifice ita annuente, una cum
ceteris multis, sive ab Episcopis sive a singulis utriusque cleri membris
Sanctae Sedi missis, peculiari Emorum Cardinalium iudicio subiecu
sunt S.S. Congregationibus Rituum et pro Negotiis ecclesiasticis ex­
traordinariis addictorum, qui in plenarium coctum die 11 superioris
mensis novembris ad id convenerunt.
1745 Cum itaque omnia exactissimo iudicio Purpurati Patres examinavissent
licet fructus non parvi perpenderint, qui ex actione liturgica, iustis tradi­
tionis ac prudentiae limitibus, in animarum salutem permanere possunt,
nihilo tamen secius opinati sunt fundamento minime caruissc timorem
in quem occasione plenarii coctus diei 29 octobris 1942 venerant, ob pe­
ricula, quae sive christianac disciplinae sive Ecclesiae vitae in Germania
ipsique fidei imminere possint, si a singulis « via facti » uti aiunt in rem
liturgicam aberrantes inducantur novitates.
1746 Quamvis enim actio liturgica religiosam fidelium imprimisque adule­
scentum institutionem foveat, ad sacri delicias plenius intelligendas invi-

J

tans, immo dixerim germina saepius divinae vocationis in adulescentibus
provocet, ipsisque sacerdotibus animarum curae addictis caritatis opera
studiique pastoralis multiplicandi occasionem praebeat, [286] fatendum
tamen est, novitates privatorum auctoritate ecclesiasticorum in liturgiam
invectas suspicionem iniicere posse de disciplinae studio plenaque
deditione sacrorum administrorum erga suos Ordinarios. Quod autem
Christicolae probe norint novitates huiusmodi contra normas ab Apostolica Sede datas induci, easdem magis noxias reddit.
Quamobrem E.mi Patres, in memoriam revocantes quod in proxime su­
periore plenario coetu animadverterant, uno ore opportunum esse duxe­
runt, ut Episcopi futuris actionis liturgicae progressionibus sedulo in­
vigilent, eidem impense moderentur, ne ipsa, per se bona laudeque
digna, ob singulorum errores a praecellentibus sibi impositis finibus di­
scedat; simulque Apostolicae Sedi omnia, quae id spectant, renuntient et
sua consilia fidenti animo subiiciant. Locorum Ordinarii potissimae cu­
rae sibi habeant, - ita Emi Patres - ut hac de re publicae vitentur con­
tentiones dissensusque, qui semper, maxime hisce in adiunctis, nocu­
mento sunt, in quibus concordia inter Episcopos, clerum ac fideles tam
necessaria est. Apostolica vero Sedes, quod ad se attinet, benigne per­
pendere haud omittet privilegiorum petitiones, quae ad animarum pro­
fectum reapse conducant, quaeque, ut de novo verbi, causa Rituali
edendo, communi istorum Pastorum consensu ipsi deferantur.
Qua de causa, quamvis Purpurati Patres minime dubitarent de optimo
Germaniae Praesulum animo, de prudenti studiosaque commissi gregis
sollicitudine, de immota in Sanctam Sedem fide, pergrate tamen affecti
sunt eum legentes litterarum locum, in quo eiusmodi illis esse mentem
ac voluntatem dicunt « ut non tolerentur in liturgia, in ritibus, in usu
linguae vel tempore ritualium actionum, in usu librorum praescriptorum
vel admissorum a Sancta Sede mutationes ex arbitratu proprio prove­
nientes». Ipsi itidem Patres clerum fidelesque confidunt generose pioque animo sapientibus suorum Ordinariorum normis obsecuturos esse,
qui procul dubio verbo maximeque exemplo ad eas servandas universos
adhortabuntur neque ipsos, si opus fuerit, monere omittent, ut pressius
Rubricarum praescriptis adhaereant, ad normam can. 733 § 1 et 818
C.I.C.

1748

Quod autem ad varios modos spectat Sacro assistendi, de quibus sermo
est in litteris die 10 aprilis huius anni datis, iidem Emi Patres pro sua
auctoritate statuendum esse putarunt, ut usus cum « Missae lectae co­
ram fidelibus textum ex parte lingua germanica, comitantibus (vulgo:
Gemeiiischafts/nesse), tum Missae lectae, cui fideles assistunt proferendo
preces idoneas et carmina sacra lingua germanica (vulgo: Bettingwesse) »
relinquatur prudenti iudicio Ordinariorum locorum, atque item, prae

1749

LITURGIA AB ECCLESIAE AUCTORITATE MODERANDA

517

oculis habentes, quae tu ipse scribebas « de Missa cantata iuncta cum
populi cantu in lingua germanica (vulgo: deutsebes [287] Hochamt]»,
Patres petitionem istorum Episcoporum admiserunt ita videlicet, ut
« hic tertius modus per Germaniam iam a pluribus saeculis florens
benignissime toleretur ».
1750 Circa vero Breviarii emendationem pariter iidem Patres arbitrati sunt
continuandum pro viribus esse tanti momenti quaestionis studium, cuius
ceterum solutio neque facilis videtur neque idcirco proxima exspectari
potest.

518

T

PIUS XII

■

De usu salivae in administratione Baptismi

Decretum SRC, 14 ianuarii 1944
AAS 36 (1944) 28-29; EL-IP 58 (1944) 33-34; ME 56 (1944) 98; Perio­
dical (1944)251
[28] Quanta cura ac vigilantia Catholica Ecclesia ritus et caeremonias in 1751
sacrosancto Missae sacrificio ac Sacramentorum administratione, apostolicis traditionibus sanctorumque Patrum decretis constituta, observa­
re studuerit, compertum est e constanti sollicitudine qua litur[29jgicos
libros ediderit, et ubique fideliter servandos constituerit. Ipsa insuper
sacra Tridentina Synodus (Sess. VII, cap. XIII) de his ritibus decrevit in
haec verba: « Si quis dixerit receptos et approbatos Ecclesiae Catholicae
ritus in solemni Sacramentorum administratione adhiberi consuetos, aut
contemni, aut sine peccato a ministris pro libito omitti, aut in novos
alios per quemcumque ecclesiarum pastorem mutari posse, anathema
sit ». Haec autem minime officiunt quominus, ubicumque gravis ratio
suadeat, ritus aut caeremoniae a competenti auctoritate mutari possint,
ne fideles a Sacramentorum susceptione alienentur. Quum vero plures
Sacrorum Antistites, sacerdotes et missionales notum fecerint quando­
que in administratione Baptismi tam parvulorum quam adultorum con­
tagionis adesse periculum aures naresque baptizandorum saliva oris sui
tangendo, Sacra Rituum Congregatio, de mandato Sanctissimi Domini
Nostri Pii Papae XII, rubricam Ritualis Romani Tit. II, cap. II, n. 13 ita
reformandam decrevit: « Postea sacerdos pollice accipit de saliva oris sui
(quod omittitur quotiescumque rationabilis adest causa munditiei tuen­
dae aut periculum morbi contrahendi vel propagandi) et tangit aures et
nares infantis... » et in futuris eiusdem Ritualis Romani editionibus inse­
rendam mandavit.

DE USU SALIVAE IN ADMINISTRA TIONE BAPTISMI

519

28
Facultas adhibendi Olea sacra
anno praecedenti benedicta

Decretum Congr Rituum, 28 ianuarii 1944

AAS 36 (1944) 60; ME 56 (1944) 99; Periodica 33 (1944) 265; EL-IP58
(1944-46) 34

1752 [60] Cum in tanta rerum publicarum perturbatione, variis de causis
pluribus in locis olivarum oleum ad Sacrum Chrisma, Catechumenorum
atque Infirmorum Oleum conficiendum, congrua quantitate vix haberi
possit, Sacra Rituum Congregatio huic difficultati, meliori quo fleri pot­
est modo, occurrere volens, statuit, ut in dioecesibus, ubi novum oleum
debita quantitate comparari nequeat, confectis de more ab Episcopis
Feria V in Coena Domini, iuxta Pontificale Romanum inter Missarum
sollemnia Sacris Oleis, vetus Chrisma et Catechumenorum atque Infir­
morum Oleum non comburatur, sed Sacri Ministri eodem usque ad con­
summationem uti pergant, quo exhausto, nova Sacra Olea adhibeant.
Praesens autem indultum hoc dumtaxat anno valiturum declarat.

|*
l»i

520

PIUS XII

29

Circa sacramentalem absolutionem
generali modo pluribus impertienda

Instructio Paenitentiariae Apost., 25 mardi 1944
AAS 36 (1944) 155-156; ME 56 (1944) 100-102; Periodica 33 (1944)
273-275

[155] Ut dubia et difficultates removeantur in interpretanda et exse- 1753
quenda facultate impertiendi in quibusdam rerum adiunctis absolutio­
nem sacramentalem generali formula seu communi absolutione, sine
praevia peccatorum confessione a singulis Christifidelibus peracta. Sacra
Pacnitcntiaria opportunum ducit haec quae sequuntur declarare atque
edicere:

I. Sacerdotes, licet ad confessiones sacramentales excipiendas adprobati 1754
non sint, facultate fruuntur absolvendi generali modo atque una simul:
a) Milites imminenti aut commisso proelio, prout in mortis periculo
constitutos, quando, sive prae militum multitudine sive prae tempons
angustia, singuli audiri nequeunt.
Si tamen rerum adiuncta eiusmodi sint, ut vel moraliter impossibile, vel
admodum difficile videatur milites absolvere imminenti aut commisso
proelio, tunc licet eos absolvere statim ac necessarium indicabitur (cfr.
Responsum huius S. Paen. Ap., 10 Dec. 1940; AAS, 1940, p. 571).
b) Cives et milites instante mortis periculo, durantibus hostilibus incur­
sionibus.
II. Praeter casus in quibus agitur de mortis periculo, non licet sacramcn- 1755
taliter absolvere plures una simul, aut singulos dimidiate tantum confes­
sos, ratione tantum magni concursus paenitentium, qualis verbi gratia
potest contingere in die magnae alicuius festivitatis aut indulgentiae (cfr.
Prop. 59 ex damnatis ab Innoccntio XI die 2 Martii 1679): licet vero si
accedat alia gravis omnino et urgens necessitas, gravitati praecepti divini
integritatis confessionis proportionata, verbi gratia si paenitentes - secus
nulla sua culpa - diu gratia sacramentali et sacra Communione carere
cogantur.
Decernere autem si militum aut captivorum aut civium turma in tali
CIRCA SACRAMENTAL EM ABSOL UTIONEM GENERAL EM

521

[156] necessitate inveniatur, locorum Ordinariis reservatur, ad quos
praevie recurrere tenentur Sacerdotes, quoties id possibile sit, ut liate
eiusmodi absolutionem impertiant.
1756

III. Absolutiones sacramentalcs pluribus una simul a Sacerdotibus arbi­
trio suo impertitae, extra casus de quibus in η. I, vel non obtenta praevia
Ordinarii licentia, licet hic adiri potuerit, iuxta dicta in η. II, utpote
abusus habendae sunt.

1757

IV. Antequam Sacerdotes sacramentalem absolutionem impertiant,
quantum rerum adiuncta permittant, de his quae sequuntur Christifideles commonere debent:
a) Necessarium scilicet esse ut se quisque paeniteat admissorum suorum
et a peccatis abstinere proponat. - Convenit etiam Sacerdotes opportune
monere paenitentes, ut contritionis actum externo aliquo modo osten­
dant, si possibile sit, verbi gratia suum percutiendo pectus.
b) Atque omnino necesse esse ut, qui absolutionem turmatim acceperint,
in primo deinceps suscipiendo Paenitentiae Sacramento, gravia singula
peccata sua rite confiteantur, quae non antea confessi fuerint.

1758

V. Sacerdotes aperte fideles doceant eos graviter prohiberi, ne, quamvis
sibi conscii sint culpae mortalis, nondum in confessione recte accusatae
et remissae, et obligatio integre lethalia peccata confitendi urgeat ex lege
sive divina sive ecclesiastica, de industria declinent huic obligationi satis­
facere, occasionem exspectantes, qua absolutio turmatim detur.

1759

VI. Meminerint vero locorum Ordinarii ut de hisce normis gravissimo
que officio tunc Sacerdotes commonefaciant cum iisdem facultatis usum
permittant - in peculiaribus rerum adiunctis - sacramentalem absolu­
tionem generali formula una simul impertiendi.

1760

VII. Si tempus suppetat, haec absolutio sueta atque integra formula in
plurali numero impertienda est; secus vero haec brevior formula adhi­
beri potest: « Ego vos absolvo ab omnibus censuris et peccatis in nomi­
ne Patris et Filii et Spiritus Sancti ».

PIUS XII

:

30
De duobus Episcopis
qui episcopali consecrationi adsunt

Const. Apost. Pii XII “Episcopalis consecrationis ", 30 novembris 1944

A/\S 37 (1945) 131-132; EL-IP 53 (1944-46) 10-11; ME 56 (1944-45)
118-119; Periodica 34 (1945) 277-279
1131] Episcopalis Consecrationis ministrum esse Episcopum et ad huius
Consecrationis validitatem unum solum sufficere Episcopum, qui cum
debita mentis intentione essentiales ritus perficiat, extra omne dubium
est diuturnaque praxi comprobatum. A priscis tamen Ecclesiae tempo­
ribus plures Episcopi huiusmodi Consecrationi adstiterunt, ac nostra
quoque aetate « Pontificalis Romani » auctoritate praescribitur duo alii
Episcopi Consecrationi adsint oportere, quamvis in peculiaribus rerum
adiunctis a vetere instituto dispensatio concedatur, si Adsistentes haberi
nequeant. Utrum vero qui adsunt Episcopi cooperatores et consecrato­
res sint, an testes dumtaxat Consecrationis, non omnibus satis explora­
tum est eo vel magis quod « Pontificalis Romani » Rubricae, ubi de pre­
cibus recitandis agunt, saepe unum Consecratorem singulari numero
innuunt, et manifeste non constat Rubricae praescriptionem, quae initio
prostat ante Examen Electi - adsistentes videlicet Episcopos submissa
voce dicere debere quaecumque dixerit Consecrator - ad universum
pertinere lotius Consecrationis ritum.

Exinde factum est ut alicubi Episcopi adsistentes verbis « Pontificalis
Romani » inhaerentes, prolatis verbis « Accipe Spiritum Sanctum » dum
caput Electi cum Consecratore tangunt, postea ea quae sequuntur non
pronuntient; alicubi vero, ut in Urbe, Episcopi non tantum praefata
verba, sed submissa voce orationem quoque « Propitiare » cum
sc[132jquenti Praefatione, quin etiam omnia et singula proterant quae
Consecrator ab initio ad finem usque sacri recitat vel canit.
Quibus omnibus diligentissime perpensis, eo consilio permoti ut Epi­
scoporum, qui in Consecratione Electi ad Episcopatum adsunt, officio
et ministerio provideatur et tam in Urbe quam in ceteris terrarum orbis
partibus unus idemque semper agendi modus in posterum hac in re serDE DUOBUS EPISCOPIS QUI EPISCOPAL I CONSECRA TIONI ADSUNT

523

1761

vetur, de Apostolicac plenitudine potestatis ea quae sequuntur declara
mus, ac statuimus:

1763 Licet ad Episcopalis Consecrationis validitatem unus tantummodo re­
quiratur Episcopus idemque sufficiat, cum essentiales ritus perficiat,
nihilominus duo Episcopi, qui ex vetere instituto, secundum « Pontifica­
lis Romani » praescriptum, adsunt Consecrationi, debent cum eodem
Consecratore, et ipsi Consecratores effecti proindeque Conconsecratores
deinceps vocandi, non solum utramque manu caput Electi tangere, di­
centes « Accipe Spiritum Sanctum », sed, facta opportuno tempore
mentis intentione conferendi Episcopalem Consecrationem una simul
cum Episcopo Consecratore, orationem quoque «Propitiare» recitare
cum integra sequenti Praefatione, itemque, universo ritu perdurante, ea
omnia submissa voce legere quae Consecrator legit vel canit, exceptis
tamen precibus ad pontificalium indumentorum benedictionem prae­
scriptis, quae in ipso Consecrationis ritu sunt imponenda.
1764 Quae autem hisce litteris Nostris declaravimus, decrevimus, statuimus,
ea omnia rata lirmaque permanere auctoritate Nostra iubemus, qui­
buslibet minime obstantibus, peculiari etiam mentione dignis; proinde­
que volumus ac decernimus ut secundum data praescripta « Pontificale
Romanum » opportune reformetur.

PIUS xil

31

De clericorum institutione
ad Officium divinum debite persolvendum

Litt. circulares Congr. de Seminariis, 2 februarii 1945

Enchiridion clericorum, nn. 2124-2128; ME 71 (1946) 157-163; DP I,
82-88
[2124] Ncll’opera per Ia formazione degli alunni del Santuario alia vita 1765
sacerdotale, vita santa e di santificazione delle anime, una ira le prin­
cipali cure di coloro che ne sono responsabili è certamente quella di ben
prepararli a corrisponderc degnamente alie intenzioni della Chiesa nel
prcscrivere, ai chierici in sacris, il compimento di quella parte della sua
preghiera pubblica, che è delta Ufficio Divino.

Èvero che Ia preparazione immediata alia recita consapevole e degna dei 1766
Divino Ufficio puô compicrsi in un periodo di parccchi mesi, durante i
quali il novello Suddiacono ha modo di addestrarsi convenientementc,
J acquistando abitudini sante e insieme solide e sicure, cost da non essere
poi mai abbandonate per tutto il corso della vita. Ma questa preparazio­
ne sarà tanto più efficace se si radicherà nel seminarista, anche se ancora
lontano dagli Ordini Sacri, una grande stima di cosi sublime preghiera.
Portanto gli educatori delle speranze della Chiesa si industrieranno di fa- 1767
rcapprczzare il S. Breviario, spiegandone ed illustrandone le molteplici
parti: Salmi e altri brani della Divina Scrittura, antifone e responsori,
inni c orazioni, lezioni dei Santi Padri c vite dei Santi. Ottime considerazioni suggerirà altresi l’ordine liturgico, che svolge davanti all’occhio e
alcuorc del Sacerdote i profondi misteri ed i mirabili awenimenti della
Rcdcnzione, con al centro Gesù, il dolcissimo Redentorc, a cui ianno co­
rona la sua c nostra Madré Celeste, gli Angeli e i Santi. Ma soprattutto la
dignità del Divino Ufficio risulta dalle sue altissime finalilà, essendo esso
tolius Ecclesiae vox una, come lo chiama S. AGOSTINO,’ la preghiera uni­
sona di tutta la Chiesa, la quale, per mezzo dei Sacerdoti, degnamente

In librum Psalmorum prologus: ML 36. 64.
DE CLERICORUM INSTITUTIONE AD OFFICIUM DIVINUM

525

w

adora, Ioda, ringrazia, propizia e supplica Iddio per tutti i suoi figli e per
tutta l’umanità.
1768 Dal che si vede quale doviziosa fonte di grazia e santità sia per la vita sa­
cerdotale il Divino Ufficio. In esso infatti la fede è alimentata dai grandi
misteri che via via nell’anno liturgico vengono commemorati e celebrati;
la speranza c rawivata dalle frequenti e commoventi espressioni di fi­
ducia, che erompono dai Salmi e dall’esempio confortatore dei Santi;
soprattutto la carità viene ridestata incessantemente dai sentiment! di vi­
va contrizione, di santo timore filiale e di puro amore di Dio e della sua
santa legge, onde riboccano i passi della Sacra Scrittura e tutto il cornplesso del Breviario,

1769 Pertanto l'ora consacrata a questa preghiera, tutta propria del Sacerdote,
dovrebbe essere l’ora di clevazionc della mente e del cuore aile cose cclesti
e di filiale conversazione con Dio; dal quale intimo colloquio il Sacerdote
non dovrebbe uscirc senza sentirsi più ricco di grazie celesti, più illuminato
nella mente, più generoso nella volontà, più pronto al compimento dei doveri. Allora, nonché considerarne la recita corne un peso, esclamerebbc egli
pure con S. AGOSTINO: Psalterium meum, gaudium meum!2
[2125] Orbene, ad ottenere si opportune disposizioni e salutari elfetti,
devono concorrere tutti coloro che, in qualità di Superiori o Professori,
hanno l’alta missione della diretta educazione degli alunni del Santuario

1770 II Professore di Teologia Dogmatica, procurando ai giovani una cognizione sempre più approfondira dei dogmi, come, in generale, pone basi
sicure per una pietà soda, cost, in particolare, nell’esposizione della dottrina, tra le fonti del domma, traendo opportunamente partito dalla Sa­
cra Liturgia e quindi anche dall’Ufficio Divino, ne metterà in valore il
pregio, ricordando che esso, insicme con la santa Messa, è un richiamo
continuo ed efficace aile grandi verità della fede, secondo la sentenza di
S. CELESTINO I: Legem credendi lex statuat supplicandi)

1771 II Professore di Morale, pariando della preghiera e particolarmcnte di
questa preghiera obbligatoria per il Sacerdote, pur segnando i giusti li­
miti, oltre i quali si cadrebbe nella colpa - perché si formino coscienze
rette e santamente spigliate - non manchi di inculcare che il Sacerdote,
1'uomo di Dio, non puo e non deve trattare col Signore dosando quasi il
suo servizio, ma deve essore pronto ad adempicre gencrosamente il su­
blime incarico di pregare per tutto il popolo cristiano; motivo questo
che puo essere ripreso ancora meglio dal Professore di Ascetica, il quale

2 In P: 157: ML 36. 1775

5 DENZINGER. Enchir Symh, 139.
526

PIUS XII

saprà additare il Breviario, come già abbiamo notato, come un grande
mezzo di santificazione per il Sacerdote.

Parte precipua dell’ammaestramento dei giovani Chicrici intorno a!
Breviario, spetta, evidentemente, al Professore di Liturgia. Questi dedichcrà cura particolare all’esposizione della storia e della struttura dei
Breviario romano. Anziché insistere esclusivamente o anche principalmente su punti di erudizione, che ai giovani potrebbero riuscire gravi e
noiosi, inquadrerà la storia complessa delle successive riforme e innovazioni, nelle aspirazioni ardenti della spiritualité monastica ed ecclesiasti­
ca di attuare il precetto divino: Oportet semper orare.

1772

Potrà inoltre accordarsi con i Professori di Lettere perché in Liceo facciano tradurre gli inni dei Breviario (in connessione, eventualmente, con
lo studio di S. Ambrogio, S. Prudcnzio, S. Gregorio Nazianzeno, S
Paolino di Nola) e indichino agli alunni le buone traduzioni italianc dei
Salmi e degli inni.

1773

E poiché Ia Sacra Scrittura è tanta parte dei Breviario, largo contributo
alia recita sempre più consapevole dei Divino Ufficio dovrà portare il
Professore di Scienze Bibliche, il quale da questo Sacro Dicastero-* ha già
Tincarico di tenere un corso speciale sui Salmi.

1774

Vorrcmmo ora insistere perché in questo corso sia messo in risalto il si­
gnificato di preghiera (lode, ringraziamento, propiziazione, supplica, abbandono in Dio) che è l’anima di tutti i Salmi. Mostri il Professore quan­
to queste preghiere siano accomodate ai più differenti bisogni del cuore
umano e a tutte le vicende della vita. Né ometta di far vedere quanto
belli e profond) siano i pensieri dei Salmi su Dio e sulla sua prowidenza,
sulla natura e sui doveri degli uomini verso Dio e verso gli altri uomini
In tal modo la serie delle osservazioni storiche e filologiche non soffocherà il terna fondamentale, ed i giovani sentiranno palpitare nei Salmi la
pietà e 1’ardore degli affetti che liricamente prorompono dallanima
delPAutore ispirato.

1775

L’azione coordinata dei Professori,5 i quali sapranno cogliere discretamente le varie occasioni, presentate dal loro insegnamento, per aiutare il

1776

’ Circulare del 5 agoslo 1941; ME 54 (1942) 79-80.
^Suggcriamo alcuni libri, tra i migliori, intomo al Breviario, che potranno csscrc utilmcntc

adibit: ne; Seminari, oltre quell: già indicati a proposito del Saltcrio Torniamo a raccomanda
relottima opera del P. C/ARLO WlLLI, II Breviario spie^ato Utilissima al Professore di Liturgia
it igli altri) sarà la Slona del Breviario di S. BAUMER in due volumi in-8* (traduzione francesc
di R Biron, Paris, Lctouzcy, 1905), nonché PlERRI ΒατΙΠΌΕ. Histoire Ju Bréviaire Romain.
Je ed. (Paris, Gabalda, 1911). Potrà csscrc messa in mano agli alunni Ia concisa opera di J.
BaldoT. O.S.B. Le Bréviaire (Paris, Blond et Gay, 1928), preccdentcmcnte uscita in traduconcitaliana sulla prima cdizionc (Roma, Desclce, 1909).

DE CLERICORUM INSTITUTIONE AD OFFICIUM DIVINUM

527

giovane Seminarists a meglio comprendere ed apprezzare il Divino Ι’ί
ficio, non potré non inlluire favorevolmente c con irutto sugli alunni del
Santuario.
1777 [2126] È perô évidente che in prima linea dovranno adoperarsi il Rcttore e il Direttorc spirituale, che hanno, in questo campo, responsabilité
dirette ed insieme maggiori possibilité.
Il Rcttore dovrà rivelare ai giovani le grandezzc e le bellezze di quel mi­
rabile « corpus » di preghiere e di inscgnamenti, cosi atto ad ottenerc
che reveletur... per Ecclesiam multiformis sapientia Dei.6 II risalto datoai
periodi e aile solennité della Liturgia, il canto dei Vespri domenicalie
festivi, 1’accuratczza del canto gregoriano, le ufficiaturc solenni escguitc
in varie ricorrenzc, debbono formare un ambiente che attragga il chienco a partecipare alia vita della Chiesa orante, che commenti alla sua
mente e al suo cuore la vox sponsae. Sara soiled to il Rettore che la pre
ghiera ufficiale collettiva fiorisca, nell’anima di ognuno, in preghiera
personale. Non pago delle apparenze, cercherà, con paterna discrezionc,
di accertarsi se il novello Suddiacono ami il Breviario, ne apprezzi la
svariata ricchezza e ne gusti la multiforme bellezza. Scguirà e faré seguire
ciascun Suddiacono nell’adempimento di questo sacro dovere e avrà in
ciô uno degli elementi più sicuri (anche se meno awertiti) per giudicare
con sicurezza della picta vera del giovane.

1778 Ci piace qui ricordarc le sapienti regole date da S. G\RLO nelle sue Ad­
monitiones ad Clerum (c. 2, a. 12): «Horas dicite attente, pie, decore,
supplicique mente, puro corde et casto corpore, non pigri, non somnolenti
non oscitantes, non mente vaga, non vagis oculis, non indecenti corpora
statu; rite, religiose, divinas laudes concelebrate, cantantes in cordibus ve­
stris Deo ». Questi santi richiami, quasi eco dell’esortazione della Chiesa
di recitare il Breviario « pie, attente ac devote » potranno, particolarmen
te nella parte esterna, servire di norma ai Superiori, ai quali anchc in
questa azione nobilissima spetta assistere, vigilare e, se occorre, corrcggere il giovane perche si awezzi a dare all’Ufficio Divino il tempo neces­
sario, seconde le indicazioni liturgiche, e a recitarlo in luogo conveniente
e con atteggiamento anche esternamente dignitoso. Soprattutto i Supe­
riori non permettano mai che il Breviario sia sacrificato alie apparenti
nécessité dello studio, con una recitazione affrettata o spezzettata, né
relegato aile ore più disagiate del giorno: l’esempio di S. Tommaso insegna che la preghiera non solo non è mai a detrimento dello studio, malo
conforta, lo eleva, lo rende iecondo, specialmente allorché si tratta di
studi sacri.

6 Eph 3.10.
528

Il prezioso insegnamento guidera il giovane anche per I'awenirc, quan­
do, fatto Sacerdote, sarà lentato, per l’attività esterna in opere di apostolato, di rimandare la recita del Divino Ufficio allé ore più stanche della
giornata, o a recitarlo in ambiente di évidente dissipazionc, o ad accu­
mulante più parti o a sbrigarscnc con una recita aifrettata. Fcdele allé
sanie altitudini del Seminario e alie sapienti indicazioni ricevute, ricorderà che appunto con la recita devota, attenta e dignitosa dei Breviario,
le sue fatiche apostoliche riusciranno feconde.

1779

[2127] Infine spetterà particolarmente a chi dirige e forma spiritualmente Ic anime dei giovani Chierici, lallo compito di guidarli ad elevare
1’ora dei Breviario in un’ora di unione intima con Dio, e renderla uno
degli clementi decisivi della loro formazione. La recita del Breviario non
èinfatti e non deve essere un puro esercizio di intelligenza e di memoria,
un vago ricordo di studi fatti o una semplice let tura: essa è e deve essere
una preghiera: la mente e il cuore del giovane levita devono rispondere a
quanto egli legge, si da riportare dai Breviario una luce più viva di fede e
un fuoco più ardente di amore divino.

1780

Percio il Direttore spirituale si studierà di far comprendere ai chierici
che il Divino Ufficio attua la « conversatio in coelis » voluta dall’Apostolo.7 Terra appropriate istruzioni sulTargomento e raccomanderà ai
chierici in sacris di sempre fondere insieme i due elementi essenziali alia
formazione sacerdotale - picta cd azione - e quindi di porre a fondamento di una cnergica ed instancabile azione esterna una solida vita in­
teriore. Esorterà i giovani a fare spesso convergere gli esam i particolari e
generali di coscicnza sui compimento di questo sacro dovere. Racco­
manderà di vedere nel Breviario la voce della Chiesa, di fare spesso la
meditazionc su brani o pensieri tratti dai Breviario; di awezzarsi gradatamente alia triplice attenzionc: materiale, letterale, spirituale; di variare
leintenzioni coi variare delle ore canoniche.

1781

Cosi avrà cura di rappresentare al seminarista il Divino Ufficio (come
poi la santa Messa) in armonia con l’apostolaio, che dovrà essere il Irutto
spontaneo della sua vita interiore.
[2128] Già abbiamo accennalo, ma qui insistiamo di proposito, sulla necessità di preparare i giovani leviti ad un apostolato generoso cd operoso.
In questi tempi di rivolgimenli straordinari, montre purtroppo si contano cosi numerosi gli indifferenti, i disorientati, i delusi, c necessario chc
il Sacerdote ricerchi c percorra ogni via per awicinare, influire, sostenere, convenire. Fortunatamente le conquistc non sono difficili né rare,
quando il Sacerdote sia veramente Γ/iorno di Dio, pieno il cuore dei

;Cf. PMJ.20.

DE CL ERICORUM INSTITUTIONE AD OFFICIUM DIVINUM

529

l’amore di Dio, dello zelo della sua gloria, e quindi della salvezza delle
anime.

1783 Già in Seminario il giovane puo partecipare a questo grande apostolato,
offrendo, ad esempio, 1c Ore canoniche sia per coloro che maggiormcnte
hanno bisogno dell’assistenza spirituale e dell’opera sacerdotale, sia per
le molteplici istituzioni e congregazioni che lavorano in questi campi, sii
in generale per i Sacerdoti e per 1’Azione Cattolica che più da vicino
collabora con il Sacerdote. Sara, in Seminario, solo preghiera, che pero
si ripcrcuoterà efficacemente nel futuro, rendendo più naturale, sponta­
nea, vibrante nel novello Sacerdote l’attività apostolica, e tanto più fruttuosa quanto più sostenuta e fomentata dalla preghiera. Il Santo Brevia­
rio diventa in tal modo la forma più efficace dell’Apostolato della pre­
ghiera, ancora di recente lodato e raccomandato dall’Augusto Pontefice
felicemente regnante, Pio XII.
1784 Che anzi sapendosi già unito a migliaia e migliaia di Sacerdoti nel coro
delle Iodi divine e nella implorazione delle grazie necessarie per tutto il
popolo cristiano, il séminariste proverà più vivo il senso della santa solidarietà sacerdotale e dell’impegno comune di portare le anime a Cristo,
e più facilmente farà tesoro dei molti cccitamenti che il Breviario présen­
ta per accendersi l’animo di ardore apostolico. E da questa amata pre­
ghiera quotidiana, meditata e gustata fin dal Seminario con profando
senso di pietà, saprà il seminarista, iatto Sacerdote, attingere come da
miniera inesauribile, terni di esortazioni e di conforti da proporre ai fedcli, sia dal pergamo, sia al tribunale di penitenza.
1785 Cos! illustrato, il Breviario procurerà ai cuori dei giovani leviti una delle
ore più belle e spiritualmente fécondé della giornata. E non awerrà, co­
me purtroppo e da deplorare in alcuni, che, decadendo dal primiero fer­
vore, vengano a considerarlo come un peso importuno e a ridurlo ad un
affrettato meccanismo di labbra, con il cuore lontano da Dio.
1786 Se Superiori c Professori, con l’esempio e con le sagge esortazioni, con
continuità c con azione concorde, attenderanno ad indirizzare tutti e ciascuno dei giovani ad essi affidati, particolarmcnte sc già negli Ordini Sa­
cri, nel santo uso di questo nobilissimo strumento di bene, cos! come
abbiamo creduto di suggerire, ne raccoglieranno essi stessi sicuri vantaggi. Preghiera che accompagna le ore della giornata, quale luce sicura
alla mente e valido sostegno alla volontà, avrà felici ripcrcussioni non
solo nella vita spirituale, intellettualc e disciplinare di ciascun giovane,
ma sullo stesso andamento collettivo dei corsi maggiori, dai quali principalmente dipende la vita del Seminario intero.

530

PIUS XII

32
De nova psalmorum conversione latina

Motu proprio « In cotidianis precibus » Pii XII, 25 mardi 1945

AAS 37 (1945) 65-67; EL-IP 58-60 (1944-46) 9; ME 56 (1944-45)
121-124; Periodica 34 (1945) 137-140; CD 102-105; DP I, 90-93
[65] IN COTIDIANIS PRECIBUS, quibus sacerdotes maiestatem Dei altissimi 1787
bonitatemque colunt, ac suis ipsorum, totius Ecclesiae universique orbis
consulunt necessitatibus, peculiarem profecto locum praeclara illa car­
mina obtinent, quae, Divino afflante Spiritu, Sanctus propheta David
aliique sacri auctores composuere, quaeque Ecclesia, Divino Redempto­
re eiusque Apostolis praeeuntibus, inde ab originibus in sacris cele­
brandis continenter adhibuit. Hos autem Psalmos Latina Ecclesia a
graecac linguae fidelibus receptos habet, ex graeco nempe in latinum
sermonem, verbo pro verbo fere reddito, conversos atque identidem de­
cursu temporis, imprimisque a S. Hieronymo, in Sacris exponendis Lit­
teris Doctore Maximo, naviter correctos atque expolitos. At hisce cor­
rectionibus nota illa graecae ipsius interpretationis menda, quibus
primigenii textus sensus vis non parum obscurantur, non ita ablata sunt,
ut sacri Psalmi ab omnibus queant et ubique facile intellegi; atque om­
nes norunt ipsum S. Hieronymum non satis habuisse antiquam illam la­
tinaro « translationem diligentissime emendatam » suae linguae civibus
dare, sed maiore etiam conatu Psalmos ex ipsa « hebraica veritate »’
convertisse in latinum. Quae tamen nova Sancti Doctoris interpretatio in
Ecclesiae [66] usum deducta non fuit; sed paulatim emendatior illa ve­
teris conversionis latinae editio, quam Psalterium Gallicanum vocant,
adeo invaluit, ut eam decessor Noster S. Pius V in Breviarium Romanum
recipere atque adeo omnium fere usui praescribere opportunum duxerit

Latinae huius interpretationis obscuritates mendaque, a S. Hieronymo 1788
ncutiquam expuncta - quippe qui id solum sibi proposuerit, ut latinum
textum secundum emendatiores codices graecos corrigeret - aetate recentiore idcirco magis magisque manifesta oculis occurrerunt, quod an's HIERONYMI, Praefatio in Librum Pubnorum iuxta hebrateam veritatem: PL 28, 1125
mck
DE NOVA PSALMORUM CONVERSIONE LATINA

531

tiquarum linguarum imprimisque hebraicae, cognitio admodum profe­
cit, quod interpretandi ars perfectior evasit, quod metricae denique ac
rhythmicae sermonum orientalium leges altius fuere investigatae, ct
« criticae textualis » quae dicitur, normae clarius perspectae sunt. Ac­
cedit quod ex multis illis Psalmorum in vulgatas linguas conversionibus,
quae in diversis nationibus, approbante Ecclesiae auctoritate, ex texti­
bus primigeniis confectae sunt, illustrius in dies patet quantopere carmi­
na illa, ut in nativis dictionibus habentur, perspicuitate eximia, poetica
venustate doctrinaeque amplitudine excellant.
1789 Haud mirum igitur est si sacerdotes non paucos, qui Horarias Preces
non modo summa religione, sed pleniore etiam cum intellegentia recita­
re student, laudabile incessit studium talem habendi in cotidiana Psal­
morum lectione latinam conversionem, qua sensus, a Spiritu Sancto in­
spirante intentus, significantius patescat, qua pii Psalmistae affectus
perfectius exprimantur, qua dicendi ars verborumque vis clarius usque
manifestentur. Quod quidem studium atque optatum, tam in volumini­
bus a doctis probatisque viris exaratis, quam in commentariis certo tem­
pore edi solitis identidem patefactum, etiam ad Nos a non paucis sacro­
rum administris sacrorumque Antistitibus, atque etiam a nonnullis
S.R.E. Patribus Cardinalibus perlatum est. Nos autem, pro eximia illa,
quam erga Divinae Scripturae eloquia fovemus reverentia, id summis vi­
ribus enitendum arbitramur, ut plenius in dies 1 idelibus pateat Sacrarum
Litterarum sensus a Spiritu Sancto inspirante datus et hagiographi cala­
mo expressus, quemadmodum in Encyclicis Litteris Divino afflante Spi­
ritu haud ita multo ante exposuimus. Quapropter, etsi rei difficultates
minime parvi pendimus, neque ignoramus Vulgatam quae dicitur inter­
pretationem arctissime esse cum Sanctorum Patrum scriptis Doctorumque explanationibus conexam, eamdemque longo saeculorum usu
summam in Ecclesia nactam esse auctoritatem, attamen piis hisce votis
morem gerere statuimus; atque adeo novam Psalmorum latinam conver­
sionem apparari tussimus, quae et textus primigenios presse fideliterque
sequeretur, et veteris venerandae Vulgatae aliarum-f67/que antiquarum
interpretationum, quantum fieri posset, rationem haberet, variasque ea­
rum dictiones ad criticae artis normas perpenderet. Probe enim novimus
ne ipsum quidem hebraicum textum omni mendo omnique obscuratione
immunem ad nos pervenisse; atque adeo cum aliis opus esse ab antiqui­
tate nobis traditis textibus eum conferre, ut diligentior ac sincerior in­
veniatur sententiae dictio; immo id quoque aliquando contingere ut,
adhibitis etiam omnibus criticcs linguarumque scientiae subsidiis, ver­
borum sensus non omnino clare patefiat, atque id futurae investigationi
relinquatur, ut nempe, dedita pro facultate opera, res uberiore luce per­
fundatur Minime tamen dubitamus quin hodie, omnibus recentioris
doctrinae adiumentis sedulo adhibitis, iam talis fieri possit conversio
532

PIUS XII

quae Psalmorum sensum ac vim adeo clare exhibeat, ut sacerdotes, in
Divino persolvendo Officio facile perspicientes quid Spiritus Sanctus
per os Psalmistae significare voluerit, divinis hisce eloquiis efficaciter ad
veram genuinamque pietatem excitentur ac moveantur.

lamvero, postquam nova, quae in votis erat, interpretatio a Nostri Pon­
tificii Instituti Biblici professoribus cum ea, qua par est, cura ac diligen­
tia confecta est, hanc iis omnibus, qui officio tenentur Horarias Preces
cotidie recitare, paterna offerimus voluntate; dum, rebus omnibus per­
pensis, motu proprio ac matura deliberatione Nostra concedimus ut ea­
dem, sive in privata sive in publica recitatione, si libuerit, utantur,
postquam, ad Psalterium Breviarii Romani accommodata, ab Officina
Libraria Vaticana in lucem edita fuerit.
Ex hac pastorali sollicitudine Nostra, Nostraque erga Deo devotos viros
ac mulieres paterna caritate confidimus tore, ut deinceps omnes maio­
rem in dies hauriant ex Divino persolvendo Officio lucem, gratiam, con­
solationemque, quibus quidem collustrati atque impulsi difficillimis hi­
sce Ecclesiae temporibus ad imitanda illa sanctitatis exempla, quae ex
Psalmis tam praeclare effulgent, magis magisque conformentur, et ad
illos enutriendos refovendosque moveantur divini amoris, strenuae forti­
tudinis, piaeque paenitentiae sensus, ad quos Spiritus Sanctus in Psal­
morum lectione nos excitat.

DE NOVA PSALMORUM CONVERSIONE LA TINA

Sancta Sancte!

Ex instruet, pastorali ad parochos Urbis ct concionatores sacri temporis
quadragesimalis, de sacramentis, a. 1945
AAS 37 (1945) 33-43; EL 59 (1945) 366-67 (comm.); ME 56 (1944-45)
143-145; DP I, 88-90
1792

[36] Il Sacramento è, come ben sapete, signum rei sacrae, in quantum est
sanctificans homines: tale è nella sua vigorosa brevità la definizione scolastica dei Sacramenti.1 Owero, per usare 1’armoniosa espressione del Catechismo ad parochos, il Sacramento è invisibilis gratiae visibile signum,
ad nostra iuslificationem institutum 2 Per quanto potente pero è la effi­
cacia di questi misteriosi segni, altrettanto essi presentano quel carattere
di estrema semplicità che è il distintivo della vera grandezza. Ma la Chie­
sa li ha circondati con la magnificcnza dei suoi riti, delle sue preghiere,
delle suc sacre funzioni, corne si pone una perla finissima in uno scrigno
sontuoso. Tutte le arti, l’architettura, la pittura e la scultura, la poesiae
la musica, danno risalto alla loro maestà esteriore e celebrano soprattutto il
Sacramento dei Sacramenti, il mistero dei misteri, la SS.ma Eucaristia.

1793

Qucsti riti sacramentali ciascun periodo della storia della Chiesa ha con­
tribuito ad arricchirli, come chiaramcnte manifestano, per citare gli
esempi chc vi sono più familiari, il Messale c ii Rituale Romano. Dallo
sviluppo progressivo di alcuni di quei riti si riconosce facilmente la cura
della Chiesa nel ricercare le forme più adatte al loro scopo. Si ode spesso, anche a proposito della liturgia, il grido: ritorno alla Chiesa primiti­
va! Frase sonora, di cui si dovrebbe per ogni singolo caso indicare il sen­
so e la ragione, ma chc raramente potrebbe apparire giustificata
Dovrcmmo forse, per esempio, respingere ed abolire l’Ufficio c la Messa
dei Corpus Domini, unicamente perche non risalgono che al secolo decimoterzo? Owero dovrebbe la Chiesa nella distribuzione dclla s. Comunione
ritornare a pratiche, alie quali essa già da lungo tempo ha sostituito altre

1 S. Th III. q 60, a. 2, in corp
2P I.c. l.n.4.

534

PIUS XII

!-■
■■•λ·:.:

4fj

forme, che meglio convengono alla dignità del Sacramento e maggiormentecorrispondono alie disposizioni spirituali e fisiche dei fedeli?
Eiorse necessario di ricordare che I’amministrazione dei Sacramenti e la
celebrazione del Santo Sacrificio, come, in generale, lutte le funzioni sa­
cre, debbono essere compiute con edificante pielà e dignità? Poiché, se
non è conforme al vero che solamente nella liturgia potrebbe trovarsi un
nmedio efficace contro lo straniarsi degli animi 137] dai misteri della fede, tuttavia sarebbero oggi più che mai inescusabili quei ministri
dell’altare, i quali celebrassem quelle funzioni in maniera trascurata,
frettolosa, puramente mcccanica, alienando cosî i fedeli dall’assistere agli
uffîci divini, disgustando e allontanando, per cos'i dire, fin dalla soglia
del santuario coloro che vi vengono di fuori in cerca di luce. Che il sa­
cerdote porti e most ri dunque sempre nelle sacre cerimonie quella mae­
sta senza affettazione, che è segno di fede profonda e d’intimo raccoglimemo.

1794

Noi altamente lodiamo lutte le cure e gli sforzi che tendono a rendere,
soprattutto nelle domeniche e nelle altre feste di precetto, il servizio di­
vino di sempre maggior edificazionc per il popolo cristiano Poiché il fi­
ne ultimo di lutte le funzioni sacre è di rendere gloria a Dio c di far cre­
scere i fedeli nella grazia. A questo fine deve tutto convergere, anche la
impressione psicologica che lasciano le cerimonie ccclesiastiche. Non si
va la domenica in chiesa corne ad un’audizione musicale o a un godimento estetico, ma corne alla espressione e all’attuazione sempre rinnovata della Iode e della glorificazionc del Signore secondo l’altissima pa­
role dell’Apostolo Paolo: « Ei autem, qui potens est omnia facere
superabundanter quam petimus aut intellegimus secundum virtutem, quae
operatur in nobis, ipsi gloria in ecclesia et in Christo lesu in omnes genera­
tiones sacculi saeculorum. Arnen »?

1795

Quanti fedeli debbono oggi stimarsi felici, se, privati come sono di tutto
cio che potrebbe naturalmente toccarc e muovere il loro cuore, nondimeno hanno ancora la Messa e i Sacramenti, pur nella forma più semplicecspoglia di ogni splendore esterno! Tali sono i soldati al fronte o
quanti vivono nei campi dei prigionieri; tali le numerose popolazioni, le
cui chiese non sono più che un ammasso di macerie e di ceneri o alie
quali la pcrsccuzione violenta ha tolto il sacerdote c 1’altare c che non
possono ricevere i Sacramenti se non occultamentc e di rado. A tutti lo­
ro Γ amore e la grazia di Cristo debbono bastare, e con questo tesoro si
stimano c sono veramente già ricchi.

1796

’ΕρΛ3.2021

SANCTA SANCTE'

535

34

De forma sacrarum vestium

Epistola Congr. Rituum ad Exc. D. loseph Misuraca, Nuntium Apostolicum in Venezuela, 14 iunii 1945
EL-IP61 (1947)63

1797 [63] Questo sacro Dicastero non ha mancato di prendere nella doma
considerazione la petizione della Superiora Generale « de las Hermanitas de los Pobres », come da venerata Lettera dell’Eccellenza Vostra Re
verendissima in data 21 maggio 1945 (Protocollo 28-56), e concede !a
facoltà di potere usare i sacri paramenti di taglio antico finché non vengano consunti, come da annesso Rescritto. Circa la forma poi dei para­
menti da usarsi nelle sacre funzioni, richieste dall’E. V. nella suddetta
Lettera, questa Sacra Congregazione ia notare che con decreto 9 dicembre 1925 (Acta Apost. Sedis, vol. XVIII, 1926, p. 58), i suddetti para­
menti sono vietati, e cio per evitare le grandi varietà che potrebbero sorgere, qualora si lasciasse liberta agli artisti di potere foggiare i paramenti
a piacimento dei singoli e delle varie loro scuole; non ostante che per lo
più i paramenti detti di forma antica siano ritratti dagli antichi musaici e
pitture delle Basiliche romane. Per il loro uso quindi si richiede semprt
il permesso di questa Sacra Congregazione.

536

PIUS

h

Prorogatur indultum dispensationis
super lege abstinentiae et ieiunii ecclesiastici

Decretum Congr. Concilii, 22 ianuarii 1946
AAS 38 (1946) 27; ME 58 (1946) 66-67; Periodica 35 (1946) 179-180

[27] Attentis difficilibus rerum adiunctis, quae recens bellum sequuta
sunt, SS.mus Dominus Noster Pius, Divina Providentia PP. XII, benigne
prorogare dignatus est, in iisdem terminis et donec aliter provideatur,
Apostolicum Indultum diei 19 decembris 1941 circa legem abstinentiae
et ieiunii ecclesiastici.
Quapropter omnes locorum Ordinarii, cuiuslibet ritus, concedere pote­
runt, secundum prudens ipsorum indicium, in territorio propriae iurisdictionis, generalem dispensationem super lege abstinentiae et ieiunii
ecclesiastici, in favorem quoque Religiosorum et Religiosarum etiam
exemptionis privilegio fruentium.

Firma tamen manet lex abstinentiae et ieiunii ecclesiastici, pro fidelibus
ritus latini, Feria IV Cinerum et Feria VI in Parasceve; pro fidelibus vero
alius ritus duobus diebus ab eorum Ordinariis statuendis.
Locorum autem Ordinarii, qui supra memoratam dispensationem con­
cessuri sunt, hortari curabunt fideles, praesertim Clerum saecularem,
Religiosos ac Religiosas, ut hanc apostolicam concessionem compensare
studeant voluntariis exercitiis christianae perfectionis et expiationis
atque bonis operibus, praecipue caritatis erga inopes et egrotos, neve
omittant pias Deo ad mentem eiusdem Pontificis preces olferre

PROROGATUR INDUL TUM SUPER LEGE ABSTINENTIAE ET IEIUNII

1798

5b
De facultate novam psalmorum versionem
assumendi in Breviariis

Declaratio Congr. Rituum, 26 iulii 1946
EL-IP61 (1947) 19; ME 71 (1946) 157

1799 Dopo la pubblicazione del nuovo Salterio, quantunque fosse ben chiaro
che ne rcstava in facoltà dei Clero la recitazione, nacquero dei dubbi cir­
ca la sua inscrzione nellc nuove edizioni dei Breviario.
Ora la S. Congrcgazione dei Riti ha inviato agli Editori Pontifici la sc·
guente comunicazione:
« In riferimento ai quesiti fatti dagli Editori Pontifici alla S. Congrcga­
zione dei Riti in data 18 giugno 1946, circa la preparazione dei Breviari
con il nuovo Salterio, il sottoscritto Segretario della medesima Congrc­
gazione, avendone riferito in merito al S. Padre in data 26 luglio u. s., il
medesimo si degno rispondere chc gli editori potevano liberamente e Iccitamente sostituire il nuovo Salterio al posto dei vecchio nella ristampa
dei nuovo Breviario; e nellc Feste Proprie anche i Salmi secondo la nuova versione; oppure stampare il Breviario con il vecchio Salterio Inoltre
Sua Santità si degnava confermarc che nessuna variazione sarebbe stata
fatta nel prossbno quinquennio ».

538

PIUS XII

«

De facultate edendi libros liturgicos

Decretum SRC, 10 augusti 1946
AAS 38 (1946) 371; EL-IP 61 (1947) 19-20; ME 58 (1946) 156; Perrodi«35(1946) 396-397

[371] Quanta sedulitate liturgicis libris edendis Sacra Rituum Congrega­
tio semper advigilaverit, cum decreta identidem in hunc finem lata, tum
reverentia quam sacris Voluminibus ab omnibus haberi voluit, luculen­
ter commonstrant. Hinc reservatio tituli « Typography Pontificii », quem
paucis tantum et quidem probatis typographis decursu temporis conces­
sit; hinc etiam Sacrorum Librorum revisio, quam ipsamet Congregatio
accuratissime peragere solet.

1800

Attamen iamdudum, varias ob causas, mos invaluit, ut quilibet typo­
graphy, accedente consensu atque approbatione proprii Ordinarii, li­
bros liturgicos et praesertim Missale et Breviarium Romanum, haud
semper ea qua decet forma et textus puritate, in lucem edat. Ut autem
huic incommodo provideatur et decori, quo res ad divinum cultum per­
tinentes nitere debent, consulatur, textusque sacri emendatissima exhi­
beatur lectio, Sanctissimus Dominus Noster Pius Papa XII haec quae
sequuntur statuenda decrevit, sublata quavis concessione atque abusu in
contrarium existente:

1801

1) Uni dumtaxat Typographiae Vaticanae, ceteris exclusis, libros liturgi­
cos typis excudendi ius esto.

1802

2) Quilibet typographus, sive pontificio diplomate gaudet, sive non, to­
ties a S. Rituum Congregatione licentiam obtinere debebit, quoties hos
libros edere velit.

1803

3) Administrationis Bonorum S. Sedis est pro publica horum librorum
divulgatione singulis vicibus condiciones ferre.

1804

4) Concordantia cum editione Vaticana ab Ordinario, iuxta can. 1390
Cod. luris Canonici, concedenda, ne subscribatur ab ipsis nisi post dili­
gentem atque accuratam viri in re liturgica periti revisionem.

1805

Ad huius decreti effectum, hi qui sequuntur liturgici accenscntur libri:

1806

DE FACUL TA TE EDENDI LIBROS LITURGICOS

539

Breviarium Romanum - Missalc Romanum - Rituale Romanum - Pon­
tificale Romanum - Martyrologium Romanum - Caeremonialc Episco­
porum - Memoriale Rituum - Octavarium Romanum - Collectio Decre­
torum S. Rituum Congregationis.

ANNOTATIONES
1807 Sacra Rituum Congregatio pluries normas tradidit typographis pro
editione librorum liturgicorum: cfr., praeter alia, decreta n. 4134 diei 25
aprilis 1904 (Ephem. Lit., 1904, p. 321); decr. n. 4166 diei 11 augusti
1905 (Ephem. Lit., 1905, p. 516); decr. n. 4168 diei 14 augusti 1905
(Ephem. Lit., 1905, p. 644); decr. 4178 diei 14 februarii 1906 (Ephem
Lit., 1906, p. 132); decr. n. 4203 diei 7 augusti 1907 (Ephem. Lit., 1907,
p. 525); decr. 4259 dici 25 ianuarii 1911 (Ephem. Lit., 1911, p. 131);
decr. n. 4260 diei 24 februarii 1911 (Ephem. Lit., 1911, p. 260).

540

PIUS XII

38

De Confirmatione ministranda iis qui ex gravi
morbo in mortis periculo sunt constituti

Decretum Congr. de disciplina Sacramentorum, 14 septembris 1946
AAS 58 (1946) 349-358; EL-IP 61 (1947) 5-13; ME 58 (1946) 142-150;
Periodica 35 (1946) 369-380
[349] Spiritus Sancti munera sacramento Confirmationis conferri catho- 1808
lica doctrina proclamat. Hinc impensa Ecclesiae cura ut pueri, aquis
baptismi abluti, tali reficiantur sacramento, quo superni Paraclyti chari­
smata adipiscantur ad robur susceptae baptismo fidei adiiciendum, ut
[3507 gratiae amplitudine perfusi Christique militis charactere insigniti
ad omne opus bonum instructi evadant ac renuntientur.

Licet explorati iuris sit Confirmationem ad animarum salutem de neces- 1809
sitate medii haud requiri (can. 787 Codicis I.C.), ob eius tamen praecel­
lentiam et ampla quae secumfert praeclara dona, omni ope est adnitendum parochis ceterisque pastoribus ut dhristianorum nemo, data
occasione, tam excellens salutiferae Redemptionis mysterium negligat;
quum admirabili sit adiumento ad acriter decertandum contra diaboli
nequitiam, mundi et carnis illecebras; ad gratiae virtutumque omnium in
terris, gloriaeque maius incrementum assequendum in coelis.’
Quamquam nihil intentatum relinquunt vigiles animarum rectores ut, 1810
quantum fieri potest, baptizati omnes hoc sacramento rite muniantur et
quidem vix cum ad aetatem rationis participem pervenerint, scilicet cir­
ca septennium: quod profecto septennium antevertere licet, prout ex­
presse cavetur canone 788, « si infans in mortis periculo sit constitutus,
vel ministro rd expedire ob instas et graves causas videatur »; permultos
nihilominus ex habitis hac de re rationariis constat pueros, utpote morti
magis obnoxios, etiam multo antequam aetatem ratione utentem atti­
gerint, ex hac vita sacro chrismate non delibutos decedere, praesertim
hisce nostris temporibus post dirissimum belli flagitium; quod et de

1S Thomas, p III, quaest. 72. art. 8 ad 4.

DE CONFIRMA TIONE MINISTRANDA IIS OUI SUNT IN MORTIS PERICULO

541

adultis non paucis, qui in puerili aetate variis de causis confirmari non
potuerunt, cotidiana experientia testatur.
1811 Hoc quidem incommodum praecavetur in Ecclesia Orientali, ubi mos
est infantes, statim post receptum baptismum, confirmandi. Eadem di­
sciplina in usu quidem erat primis Ecclesiae saeculis etiam apud Latinos,
et adhuc servatur ex legitima consuetudine penes quasdam nationes:
communis tamen lex Ecclesiae Latinae, in citato can. 788 recepta, statuit
ut huius sacramenti administratio differatur ad septimum circiter aetatis
annum, quo, aequa praemissa catechesis instructione, pueri uberiores
sacramenti sortiantur effectus.2

1812 Porro ratio praecipua cur tam immodicus christicolarum numerus sine
susceptione huius sacramenti de hac vita demigret, in eo est reponenda,
quod iisdem in vitae discrimine constitutis ob Episcopi absentiam op­
portunitas non exhibetur hoc sacramentum suscipiendi.
Definitae doctrinae est solum Episcoporum esse ordinarium confirmaf35Utionis ministrum5 (can. 782 § 1): proindeque Apostolica Sedes
iugiter sedulo studuit, ut huius sacramenti collatio Episcopo, tamquam
ius ct officium ipsi proprium, quantum fieri potuisset, reservaretur.
Haec vero S. Congregatio semper religiose cavit, ne detrimentum patere­
tur reverentia huic sacramento debita et offensionem piae plebis exspec­
tatio ob privationem personae Episcopi, neve illius administrationis con­
spicuus obfuscaretur splendor ac sollemnis, qui decet, minueretur
apparatus.
1813 Ast, necessitate bonoque fidelium id flagitante, non semel Apostolica
Sedes passim indulgere compulsa est, ut Episcopo, qui in certis rerum et
personarum adiunctis haberi non posset, simplex sacerdos in aliqua ec­
clesiastica dignitate constitutus sufficeretur, tamquam administer ex­
traordinarius huius sacramenti (can. 782 § 2); qui congrua pompa eius
administrationem perageret, praemonitis semper fidelibus Episcopum
esse exclusivum ordinarium ministrum huiusce sacramenti illudque ab
eo sacerdote conferri ex Apostolicae Sedis facultate,'’ prout complura
pontificia indulta luculenter ostendunt.5
1814 Ut igitur prospiciatur etiam spirituali conditioni tot infantium, puero­
rumque atque adultorum fidelium, qui ob gravem morbum in vitae di2 Cfr. Instructio S.C. dc Sacr. edita dic Pentecostes (20 mati) 1934, pro simplici sacerdote
sacr Confirmationis cx Sedis Apostolicae delegatione administrante (AAS, vol. XXVII, p 11
scq.); instructio S.C de Prop. Fide 4 mail 1774; Instructio S. Officii m. iulii 1888.
5 Cone. Trident., sess VII, De confirmatione, can. 3.
Cfr. cit. Instr. S.C. de Sacr., Ill

5 Cfr cit Instr. S.C de Sacr., 1. n. 2, cit Instr S.C de Prop. Fide; cit. Instr S. Officii; For­
mulae S.C de Prop. Fide.
542

PIUS XII

_____

scrimen adducantur, et certo certius morte oppetant, quin sacro chri­
smate linantur, si observantia iuris communis quoad ordinarium
ministrum adamussim urgeatur, necessarium visum est huic S. Congre­
gationi remedium aliquod exquirere ac suppeditare hac gravissima de
causa, ut tam notabili fidelium numero offeratur occasio Confirmationis
suscipiendae.
Huius negotii momentum perpendens Ssmus D.N. Pius Papa XII, ani­
marum saluti plenius consulere studens, prae maxima, quam gerit, solli­
citudine universalis Ecclesiae, committere dignatus est huic S. Congrega­
tioni, pro sua potestate in hac solvenda quaestione, ut rem diligenter
ct impense expenderet in plenariis Comitiis, et resolutionem, quae op­
portuna sibi visa esset, Ipsi proponeret.

1815

Sacra vero haec Congregatio, prehabitis votis plurium consultorum,
doctrina prudentiaque praestantium, et ad trutinam revocatis insuper
omnibus documentis et actis antea super disciplinam Confirmationis
comparatis, totam rem sedulo examini subiecit Purpuratorum Patrum in
pluribus Conventibus plenariis.

1816

Mature autem perspecta, quae inde prodiit, sententia idem Summus
(352) Pontifex in audientia Excmo huius Sacrae Congregationis Secre­
tario die 6 Maii 1946 concessa, huic sacro Dicasterio mandavit ut decre­
tum ederet quod disciplinam de Confirmatione administranda in pecu­
liaribus adiunctis supra expositis digereret iuxta leges ab Ipso certa
scientia et matura deliberatione probatas atque benigne declaratas.
Apostolico mandato ideo fideliter obsecundans haec Sacra Congregatio
de Disciplina Sacramentorum praesentibus litteris, quae infra recensen­
tur, statuenda decrevit:

1817

1. - Ex generali Apostolicae Sedis induito, tamquam ministris extraor­
dinariis (can. 782 § 2) facultas tribuitur conferendi sacramentum Con­
firmationis, in casibus tantum ct sub conditionibus infra enumeratis, se­
quentibus presbyteris; iisdemque dumtaxat:
a) parochis proprio territorio gaudentibus, exclusis igitur parochis per­
sonalibus vel familiaribus; nisi ct ipsi proprio, licet cumulative, f ruantur
territorio;
i) vicariis, de quibus in canone 471, atque vicariis oeconomis;
dsacerdotibus, quibus exclusive et stabiliter commissa sit in certo terri­
torio ct cum determinata ecclesia plena animarum cura cum omnibus
parochorum iuribus et officiis.

1818

2. -Praefati ministri Confirmationem valide et licite conferre valent per
se ipsi, personaliter, fidelibus tantummodo in proprio territorio degen­
tibus, personis non exceptis in locis commorantibus a paroeciali iuris
dictione subductis; non exclusis igitur seminariis, hospitiis, valetudina-

1819

DE CONFIRMA TIONE MINISTRANDA IIS OUI SUNT IN MORTIS PERICUL O

543

riis, aliisque omne genus institutis etiam religiosis quoquo modo exemptis
(cir. can. 792); dummodo hi fideles ex gram morbo in vero mortis
periculo sint constituti, ex quo decessuri praevideantur
Si huiusmodi mandati limites iidem ministri praetergrediantur, probe
sciant se perperam agere et sacramentum nullum conficere, incolumi
praeterea manente statuto canonis 2365.

1820 3. - Hac facultate uti possunt tum in ipsa episcopali urbe tum extra ip­
sam, sive sedes plena sit sive vacans, dummodo Episcopus dioecesanus
haberi non possit vel legitime impediatur quominus Confirmationem
per se ipse valeat conferre, nec alius praesto sit Episcopus communionem
habens cum Apostolica Sede, licet titularis tantum, qui sine gravi in­
commodo ipsi suffici queat.
1821 4. - Confirmatio conferatur servata disciplina per Codicem I.C. inducta
et ad rem accommodata, nec non ritu adhibito ex Rituali Romano ex­
cerpto, quae fuse et ex integro infra transcribuntur; gratis vero quovis ti­
tulo est conferenda.

1822 [353/ 5. - Si confirmandi rationis usum sint assecuti, praeter statum
gratiae, aliqua dispositio atque instructio requiritur ut fructuose hoc
sacramentum valeant suscipere. Ministri igitur est pro singulorum aegro­
torum captu eos edocere de his, quae scitu sunt necessaria, intentionem
aliquam suscitando percipiendi hoc sacramentum ad robur animae con­
ferendum. Curari autem debet ab his, ad quos spectat, ut si dein conva­
luerint, opportunis institutionibus circa fidei mysteria, naturam atque ef­
fectum huius sacramenti diligenter instruantur.6 (Cfr. can. 786).
1823 6. - Ad normam can. 798, collati sacramenti adnotationem minister ex­
traordinarius in paroeciali confirmatorum libro peragat, ibidem inscri­
bendo nomen suum ac nomina confirmati (et si eius subditus non sit.
etiam illius dioecesis et paroeciae), parentum et patrini. diem et locum,
adiectis demum verbis: « confirmatio collata est ex Apostohco induito, ur­
gente mortis periculo ob gravem confirmati morbum ». Adnotatio facien­
da est etiam in libro baptizatorum ad normam can. 470 § 2,
Si confirmatus sit alienae paroeciae, quamprimum minister ipse de colla
to sacramento parochum confirmati proprium certiorem reddat per au­
thenticum documentum, quod omnes notitias complectatur, de quibus
supra.
1824 7. - Ministri extraordinarii tenentur praeterea singulis vicibus statim ad
Ordinarium dioecesanum proprium authenticum nuntium mittere collatac
a se Confirmationis, additis adiunctis omnibus in casu concurrentibus.
6 Cfr S. OH.. 10 apr. 1861 in Collect. S.C. de Prop Fide, edit, a MCiMVll, vol I, p. 66), n
1215; Cathcchismus Romanus, De Confirmatione.
544

PIUS XII

8. - Ordinarii loci est ministros extraordinarios, de quibus supra, huius 1825
decreti praescriptiones meliore, quem ccnsuerit, modo edocere, iisdenique singillatim explanare ut pares omnino inveniantur tam gravi
negotio obeundo.
9. - Eiusdem Ordinarii loci oliicium est quolibet anno, sub initio anni 1826
proxime insequentis, relationem mittere ad hanc S. Congregationem de
numero confirmatorum, necnon de ratione a ministris extraordinariis
suae dicionis in tam praeclaro munere perfungendo adhibita.1

[3541 Ssmus Dominus Noster Pius divina Providentia Pp. XII, in
/\udicntia Excmo Secretario huius Sacrae Congregationis die 20 /Xugusti
1946 concessa, decretum de quo supra approbare et Apostolica Auctori­
tate munire dignatus est, contrariis quibuslibet, etiam speciali mentione
dignis, minime obstantibus; mandavitque ut idem decretum, in Actorum
[354] Apostolicae Sedis commentario officiali edendum, vim legis habere
incipiat a die la lanuarii 1947.

Disciplina codicis I.C. servanda in confirmatione conferenda
VI HUIUS APOSTOLIC! 1NDULTI

1,-Sacerdos, cui facultas haec concessa fuerit, probe sciat sacramentum 1827
Confirmationis conferri debere per manus impositionem cum unctione
chrismatis in fronte et per verba in pontificalibus libris ab Ecclesia pro­
batis praescripta (can. 780).
1 Circa hanc relationem Congr de Sacramentis, die 1 iulii 1957, haec declaravit

«Equidem sat cognitum est de praescripto n 9 Decreti "Spiritus Sancti muncta*, quod inscri­
bitur 'Dc Confirmatione aJininistranda tii, qui ex gravi morbo in mortis pcrioculo wit conttituιΐ, dic 14 m Septembris anni 1946 editi ab hac S. Congregatione (A. Λ S. 38 (1946) pag
MJscq.), locorum Ordinarios officio teneri quolibet anno Relationem mittendi ad eandem S
Congregationem dc numero confirmatorum, necnon de ratione a ministris extraordinariis suae
dioecesis m tam pYaeclaro munere perfungendo adhibita.
Porro exacto iam decennio a prodito Decreto, huic S. Dicastcrio visum est. tacto verbo cum
Sinctissimo, eosdem Ordinarios, inde a Libente anno 1957 et lugiter deinceps, liberare obliga
tionc praefatam Relationem mittendi, quum ex relationibus intra decursum decennium heic
receptis satis compertum fuerit sacramentum Confirmationis fuisse rite collatum diligenter
fovatis eiusdem Decreti praescriptionibus
Cctcrurn udem locorum Ordinarii enixe curare pergant ut in sua cuiusque dioecesi ministn
extraordinarii huius sacramenti, sollertia pari cum navitate eius collationi incumbant pracca
vendo nc Confirmatio periculo nullitatis exponatur neve probro et irreverentia quomodolibct
dlkutur.
Quodsi abusus aliquis irrepat, ad eum illico convellendum, quatenus opus sil. hanc S. Con­
gregationem adire ne omittant » (AAS 49 (1957) 943-944).

DE CONFIRMA TIONE MINISTRANDA IIS OUI SUNT IN MORTIS PERICULO

545

'7 · p

1828 2. - Hoc sacramentum, quod characterem imprimit, iterari nequit; sive
ro prudens dubium exsistat, num revera vel num valide collatum luerit,
sub conditione iterum conferatur (can. 732).
1829 3. - Chrisma, quod huic sacramento administrando, etiamsi per pre
sbyterum simplicem, inservit, debet esse ab Episcopo, cum Apostolica
Sede communionem habente, consecratum feria V in Coena Domini
proxima superiore; neque adhibeatur vetus, nisi necessitas urgeat. Mox
deficienti oleo benedicto aliud oleum de olivis non benedictum adiiciatur, etiam iterato, minore tamen copia (can. 734, 781). Numquam vero
licet sine chrismate Confirmationem administrare vel illud ab Episcopis
haereticis aut schismaticis accipere. Unctio autem ne fiat aliquo instrumen­
to, sed ipsa ministri manu capiti confirmandi rite imposita (can. 781 $ 2).
1830 4. - Presbyter latini ritus cui, vi indulti, haec facultas competat, Confir­
mationem valide confert solis fidelibus sui ritus, nisi in induito aliud ex­
presse cautum fuerit. Nefas est presbyteris ritus orientalis, qui facultate
vel privilegio gaudent Confirmationem una cum baptismo infantibus sui
ritus conierendi, eandem ministrare infantibus latini ritus (can. 742 §§ 4
et 5).

1831 5. - Presbyter privilegio Apostolico donatus, obligatione tenetur sacra­
mentum hoc illis, quorum in favorem est concessa facultas, rite et ratio­
nabiliter petentibus conferendi (can. 785 §§ 1 et 2).
1832 /3557 6. - Quamquam hoc sacramentum non est de necessitate medii ad
salutem, nemini tamen licet, oblata occasione, illud negligere; imo paro­
chi curent ut fideles ad illud opportuno tempore accedant (can. 787).
1833 7 - Ex vetustissimo Ecclesiae more, ut in baptismo, ita etiam in Con­
firmatione adhibendus est patrinus, si haberi possit (can. 793).
1834 8. - Patrinus unum tantum confirmandum aut duos praesentet, nisi
aliud iusta dc causa ministro videatur; unus quoque pro singulis confir­
mandis sit patrinus (can. 794).

1835 9. - Ut quis sit patrinus, oportet:
1° Sit ipse quoque confirmatus, rationis usum assecutus ct intentionem
habeat id munus gerendi;
2° Nulli haereticae aut schismalicae sectae sit adseriptus, nec sententia
condcmnatoria vel dcclaratoria sit excommunicatus, aut infamis infamia
iuris, aut exclusus ab actibus legitimis, nec sit clericus depositus vel de
gradatus;
3° Non sit pater, mater, coniux confirmandi;
4° A confirmando ciusve parentibus vel tutoribus vel, hi si desint aut re­
nuant, a ministro vel a parocho sit designatus;
5° Confirmandum in ipso Confirmationis actu per se vel per procurato­
rem physice tangat (can. 795).
546

PIUS XII

M

j. ••rai

10. - Ut quis licite ad patrini munus admittatur, oportet:
1836
Γ Sit alius a patnno baptismi, nisi rationabilis causa, iudicio ministri, aliud
suadeat, aut statim post baptismum legitime Confirmatio conferatur,
2° Sit eiusdem sexus ac confirmandus, nisi aliud ministro in casibus
particularibus ex rationabili causa videatur;
3° Decimum quartum suae aetatis annum attigerit, nisi aliud iusta de
causa ministro videatur;
4° Non sit propter notorium delictum excommunicatus vel exclusus ab
actibus legitimis vel infamis infamia iuris, quin tamen sententia interces­
serit, nec sit interdictus aut alias publice criminosus vel infamis infamia
facti;
5° Fidei rudimenta noverit;
6° In nulla religione sit novitius vel professus, nisi necessitas urgeat et
expressa habeatur venia Superioris saltem localis;
7° In sacris ordinibus non sit constitutus, nisi accedat expressa Ordinarii
proprii licentia (can. 796 et 766).
11. - Ex valida Confirmatione oritur inter confirmatum et patrinum co- 1837
gnatio spiritualis, ex qua patrinus obligatione tenetur confirmatum per­
petuo sibi commendatum habendi eiusque christianam educationem
[356/ curandi (can. 797). Ex hac tamen cognatione spirituali non am­
plius oritur impedimentum ad matrimonium (can. 1079).
12. - Ad collatam Confirmationem probandam, modo nemini fiat prae- 1838
ludicium, satis est unus testis omni exceptione maior, vel ipsius confir­
mati iusiurandum, nisi confirmatus fuerit in infantili aetate (can. 800).

13. - Presbyter qui nec a iure nec ex Romani Pontificis concessione 1839
facultatem habens sacramentum Confirmationis ministrare ausus fuerit,
suspendatur; si vero facultatis sibi factae limites praetergredi praesum­
pserit, eadem facultate eo ipso privatus exsistat (can. 2365).

Ill

Ritus servandus a sacerdote vi huius apostolici indulti
CONFIRMATIONEM CONFERENTE7

Cum tempus advenerit, quo sacerdos, utens facultate sibi ab Apostolica SeJe, ut supra, tributa, administrare Confirmationem aegrotanti m periculo
mortis constituto intendit, saltem stola, si superpelliceum habere non pos­
sit, indutus, circumstantes admoneat, quod nullus alius, nisi Episcopus,
7 Cir. Rituale Romanum auctoritate Ssmi DN Pii Pp XI ad nonnam Codicis I.C accomodatum; editio typica MDCCCCXXV.

DE CONFIRMATIONE MINISTRANDA IIS OUI SUNT IN MORTIS PERICULO

547

1840

Confirmationis ordinarius minister est; se vero colluturum esse illam ture
per S. Sedem delegato. Cavere debet ne coram haereticis aut schismaticis,
et multo minus eis ministrantibus, confirmet.
Dein moneat patrinum (vel matrinam) ut ponat manum suam dexteram
super humerum dexterum confirmandi, sive infantis, sive adulti.
1841 Stans igitur versa facie ad confirmandum, iunctis ante pectus manibus, dicit
V. Spiritus Sanctus superveniat in te et virtus Altissimi custodiat te a
peccatis.
R. Anien.
Deinde, signans se a fronte ad pectus signo crucis, dicit:
V. Adiutorium nostrum in nomine Domini.
R. Qui fecit caelum et terram.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum.
R. Et cum spiritu tuo.
/J57/ Tunc, extensis versus confirmandum manibus, dicit:
Oremus.
Omnipotens sempiterne Deus, qui regenerare dignatus es hunc famulum
tuum (hanc famulam tuam) ex aqua et Spiritu Sancto, quique dedisti ei
remissionem omnium peccatorum: emitte in eum (eam) septiformem
Spiritum tuum Sanctum Paraclytum dc caelis.
R. Arnen.
V. Spiritum sapientiae et intellectus.
R. Arnen.
V. Spiritum consilii et fortitudinis.
R. Arnen.
V. Spiritum scientiae et pietatis.
R. Arnen.
Adimple cum (eam) Spiritu timoris tui, et consigna eum (eam) signo
Crucis Christi, in vitam propitiatus aeternam.
Per eundem Dominum Nostum lesum Christum, Filium tuum: Qui te­
cum vivit ct regnat in unitate ejusdem Spiritus Sancti Deus, per omnia
saecula sacculorum.

1842 Postea sacerdos inquirit de nomine confirmandi, et, summitate politas
dexterae manus Chrismate intincta, confirmat eum dicens:
N. Signo te signo Cru^cis, quod dum dicit, imposita manu dextera super
caput confirmandi, producit pollice signum crucis in fronte illius, deinde
prosequitur et confirmo te Chrismate salutis. In nomine Pa’Ptris et
Fi’ïdii ct Spiritus ❖ Sancti.
R. Arnen.
548

PIUS XII

Et leviter eum in maxilla caedit, dicens:
Pax tecum.

Sacerdos, postquam frontem confirmandi linient sacro Chrismate, eam gos­
sypio diligenter abstergat.
Pergit postea cum mica panis, ct lavat pollicem et manus super pelvim,
deinde aquam lotionis cum pane et gossypio in vase mundo reponat et ad
ecclesiam postea deferat, comburat, cineresque proucial in sacrarium.

Post lotionem ab ipso sacerdote dicitur:
1S43
Confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis, a templo Sancto tuo,
quod est in lerusalem.
[358] V. Gloria Patri, et Filio et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio
ct nunc et semper et in saecula saeculorum.
R. Amen.
Et repetitur antiphona: Confirma hoc, Deus, etc.

Qua repetita, sacerdos stans versus infirmum, iunctis ante pectus manibus,
dicit:
V. Ostende nobis, Domine, misericordiam tuam.
R. Et salutare tuum da nobis.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum.
R. Et cum spiritu tuo.
Iunctis vero adhuc ante pectus manibus, dicit:
Oremus.

Deus, qui Apostolis tuis Sanctum dedisti Spiritum, ct per eos eorumque
successores ceteris fidelibus tradendum esse voluisti; respice propitius
ad humilitatis nostrae famulatum, et praesta, ut ejus cor, cujus frontem
sacro Chrismate delinivimus, ct signo Sanctae Crucis signavimus, idem
Spiritus Sanctus in eo superveniens, templum gloriae suae dignanter in­
habitando perficiat: qui cum Patre et eodem Spiritu Sancto vivis et re­
gnas Deus, in saecula sacculorum.
R. Amen.

Deinde dicit:
Ecce sic benedicetur homo, qui timet Dominum.
Et vertens se ad confirmatum, ac faciens super eum signum Crucis, dicit:
Bcne^dicat te Dominus ex Sion, ut videas bona Jerusalem omnibus die­
bus vitae tuae, et habeas vitam aeternam.
R Amen.

DE CONFIRMA TIONE MINIS TRA NDA IIS OUI SUN T IN KIOR TIS PERICUL O

549

l

39
Circa Missas vespertinas
et ieiunium eucharisticum in Gallia

Secretaria Status (Prot. 8319-46), 20 novembris 1946; EL-IP 61 (1947) 61

1844 [61] Summus Pontifex, pro gratia singulari, attentis numero captivorum
sive communium sive politicorum seu in publicae custodiae locis (campi
di conccntramento) detentorum ac peculiaribus circumstantiis, ob eorum
spirituale beneficium, obsecundans desideriis Emi Card. Suhard benigne
concedit sequentes facultates:
1. Indultum celebrandi Missam post meridiem quoties conditiones ma­
teriales vel regulae vitae dispositiones impediunt quominus omnes
captivi assistant mane Missae celebrationi.
2. Dispensationem a canone 808 pro sacerdotibus hanc Missam celebra­
turis et a canone 858 § 1 pro fidelibus qui sanctam Communionem in
eadem Missa accipient, dummodo cibum solidum per saltem 1res horas
non sumpserint et potum per unam saltem horam, exclusis semper poti­
bus alcoholicis. Haec indulta valent quandiu huius temporis expositae
circumstantiae extraordinariae perduraverint.

Secretaria Status (Prot. 8536-46), 22 novembris 1946; EL-IP 61 (1947) 61
1845 [105] Summus Pontifex pro Cappcllanis associationis « Scout » et
Actionis catholicae, indultum concedit, ad annum, in quibusdam circum­
stantiis, celebrandi Missam media nocte. Haec facultas adhibenda erit
cum moderatione et praevia explicita licentia Ordinariorum et dum­
modo pia caeremonia seu functio (Missa inclusive) per duas circiter
horas perduret ac normae a Sacra Congregatione Sacramentorum datae
decreto 22 aprilis 1924 (Acta. Ap. Sedis, 17 [1925] 100) observentur.
550

PIUS XII

Ill

Indulta Congr. S. Officii, 23 octobris 1947: La semaine religieuse de Pa­
ns, 15nov. 1947, 1410-1414; EL 62 (1948) 105-108

[106] BEATISSIME

Pater, Emmanuel Caelestinus Card. Suhard, Archie- 1846

piscopus Parisiensis, ad pedes Sanctitatis Vestrae humillime provolutus,
attendens ad adiuncta prorsus extraordinaria, in quibus Galli his tem­
poribus versantur, et praesertim ad tenuem plurium valetudinem, quae
magis magisque, in dies ingravescente annona, debilitatur, necnon ad
penuriam cleri, imparis ad consulendum curae animarum, nomine cete­
rorum Galliae Episcoporum, enixe postulat a Sanctitate Vestra ut, prae­
scriptum canonum 808 et 858 § 1, derogans, facultatem faciat sacerdoti­
bus Missam celebrandi et christifidelibus S. Communionem recipiendi
in Gallia, etiamsi aliquid per modum potus antea sumpserint, dummodo
a cibo solido et a potu alcoholico a media nocte, a potu autem non al­
coholico, per unam horam se abstinuerint.
Ex audientia Ssmi feria V, die 23 octobris 1947. - Ssmus D.N.D. Pius,
div. Prov. Papa XII, praehabilo voto Emmorum Patrum S. Officii atque
audito Cardinali Praefecto S. Congregationis de disciplina Sacramento­
rum, et attentis adiunctis prorsus extraordinariis, in quibus Gallia his
temporibus versatur, praesertim tenui Sacerdotum et christifidelium va­
letudine, quae ob immanis recentis belli incommoda labefacta est et
magis magisque, in dies ingravescente annona, debilitatur, necnon pe­
nuria cleri, imparis ad consulendum curae animarum, desiderium plu­
rium christifidelium S. Communionem frequenter recipiendi explere
cupiens, praescripto canonum 808 et 858 § 1 pro Gallia derogans, beni­
gne concedere dignatus est Sacerdotibus qui Missam celebrant vel chri­
stifidelibus qui S. Communionem recipiunt, in Gallia post horam no­
nam, veniam sumendi potum non alcoholicum ad unam horam ante
Missam vel S. Communionem.
Eadem facultas fit Sacerdotibus qui Missam celebrant vel christifidelibus qui S. Communionem recipiunt ante horam nonam, sed vel ad pro­
ximiorem ecclesiam petendam longum iter peragere debuerint [107] vel
ante Missam seu S. Communionem in operoso labore multum temporis
consumpserint.
Idque ad annum, quo exeunte Episcopi Ordinarii locorum in Gallia,
conlatis consiliis, de usu huius concessionis accurate et copiose ad S.
Officium referent.
CIRCA MISSAS VESPERTINAS ET IEIUNIUM EUCHARISTICUM IN GALLIA

551

1847 1107] BEATISSIME Pater, Episcopi Ordinarii locorum in Gallia ad pede*
Sanctitatis Vestrae humillime provoluti, ob huius temporis adiuncta
prorsus extraordinaria, facultatem implorant, qua permittere valeant,
quoties locorum seu personarum circumstantiae id expostulent, Sacer­
dotibus sibi subditis Missae celebrationem et christifidelibus sumptio­
nem S. Communionis, horis vespertinis, mitigata lege servandi ieiunium
eucharisticum.

Ex Audientia Ssmi feria V, die 23 octobris 1947. - Ssmus D.N.D. Pius,
Div. Prov. Papa XII, praehabito voto Emmorum Patrum S. Officii atque
audito Cardinali Praefecto S. Congregationis de disciplina Sacramento­
rum, et attentis huius temporis adiunctis prorsus extraordinariis, beni
gne indulgere dignatus est ut Episcopi Ordinarii locorum in Gallia, one­
rata eorum conscientia super vera necessitate, Sacerdotibus sibi subditis
concedere valeant veniam celebrandi, diebus festis de praecepto tantum,
secundam vel tertiam Missam horis vespertinis, quoties ob nimium Sacri
Ministerii laborem vel locorum distantiam impossibile ipsis erit Sacrum
item vel tertium ante horam tertiam decimam facere, servato ieiunio ante
Missae celebrationem per tres horas quoad cibum solidum et per unam
horam quoad potum non alcoholicum vel medicinam.
Item indulget Summus Pontifex ut Episcopi Ordinarii locorum in Gallia
permittere valeant Missae celebrationem, cui, ad satisfaciendum prae­
ceptum de audiendo Sacro, adstet notabilis pars operariorum, qui mane
laborare coguntur, vel publicorum officialium, qui propriis muneribus
mane detinentur, horis vespertinis diebus festis de praecepto tantum
pariter servato ieiunio ante Missae celebrationem per tres horas quoad
cibum solidum et per unam horam (quoad) potum vel medicinam, ex­
clusis omnino alcoholicis.
Fidelibus autem, qui praedictis Missis adstent, indulget Summus Ponti­
fex ut S. Communionem recipiant, quoties, confessarii indicio, prae­
scriptum canonis 867 § 4 cum can. 821 § 1 conlati, absque gravi incom­
modo, servare nequeant, pariter servato ieiunio ante S. Communionem
per tres horas quoad cibum solidum et per unam horam quoad potum
vel medicinam, item exclusis alcoholicis.
[108] Idque per annum, si tamdiu expositae specialissimae circumstantiae
perduraverint, quo exeunte RR.PP.DD. Episcopi Ordinarii locorum in
Gallia de concessis dispensationibus accuratam relationem ad S Offi­
cium mittent.

552

PIUS XII

Haec indulta sequenti epistola Congr. S. Officii, diei 28 octobris 1947,
illustrata sunt:

Summus Pontifex, qui magnopere cupit ferre Episcopis et Sacerdotibus
Galliae auxilium, quo facilius ipsi valeant adducere christifideles ad fre­
quentem Ss.mae Eucharistiae sumptionem et ad adsistentiam Sacrosanc­
to Missae Sacrificio, preces, quas Eminentia Tua Reverendissima, mense
Septembri mox elapso, nomine ceterorum Galliae Episcoporum, eidem
obtulit ad obtinendam mitigationem legis servandi ieiunium eucharisti­
cum et facultatem permittendi Missae celebrationem, in quibusdam
adiunctis, horis vespertinis, fere ex integro excepit, ut videre est in ad­
nexis rescriptis.
Sed Sanctitas Sua non censuit permittere, per rescriptum generale,
sumptionem potus ante Missam vel Communionem, quae ante horam
nonam celebretur seu recipiatur, nisi in casu longi itineris (un kilomètre
ctdemi) vel operosi laboris (travail lourd).
Neque censuit eadem Sanctitas Sua concedere peculiares facultates Epi­
scopis Gallicis in commodum quarumdam christilidelium classium, quia
eaedem apte definiri nequeunt et ceteri christifideles impellerentur ad
1 similes favores expetendos, et ita proxime dilaberetur veneranda et pie­
tati utillima lex servandi ieiunium eucharisticum.
Ceterum bono spirituali horum christilidelium satis provisum videtur
, per concessiones supra memoratas, quae quam amplissimae sunt, cum
per modum potus ipsi sumere valeant etiam aliquid satis enutriens (oeuf
battu, chocolat, cacao, lait, etc.).
Anno autem concessionis exeunte, Eminentia Tua, cum ceteris Galliae
Episcopis conlatis consiliis, ad hanc Supremam Congregationem prae­
scriptas relationes mittet, et praesertim eandem edocebit quid fideles
sentiant de hac immutatione legis servandi ieiunium eucharisticum,
quacnam utilitates ex praedicta concessione captae sint, et, quod Deus
avertat, quacnam incommoda ex eadem orta sint.

CIRCA MISSAS VESPERTINAS ET IEIUNIUM EUCHARISTICUM IN GALLIA

Celebratio Missae horis postmeridianis
pro Belgio

Indultum Congr. S. Officii, pro Belgio, 28 ianuarii 1947

EL-IP 61 (1947) 58-62; ME 59 (1947) 111-112; Collationes Brugensesti
(1947) 143; Documentation catholique 29 (1947) 409_______________

1849 [58] Beatissime Pater, Ordinarii locorum Belgii, ad solium Sanctitatis
Vestrae provoluti, humillime petunt facultatem permittendi Sacerdoti
bus sibi subditis celebrationem Missae horis postmeridianis, diebus do
minicis aliisque [59] festis de praecepto, ut operarii, qui mane laborare
coguntur, Communionem recipere possint; cum aliqua mitigatione legis
servandi ieiunium eucharisticum.
Ex audientia Ssmi feria V, die 28 Ianuarii 1947.
SSmus D.N.D. Pius, Div. Prov. Papa XII, praehabito voto Emorum Pa­
trum Sancti Officii et audito Cardinali Praefecto S. Congregationis de
disciplina Sacramentorum atque attentis extraordinariis huius temporis
circumstantiis, benigne adnuit pro gratia, qua Ordinarii locorum Belgii
permittere valeant Sacerdotibus sibi subditis Missae celebrationem horis
postmeridianis, diebus dominicis aliisque festis de praecepto tantum, ut
operarii qui mane laborare coguntur praecepto de audiendo Sacro satis­
facere et S. Communionem recipere possint, servato ieiunio ante Missam
vel S. Communionem per quattuor horas quoad cibum solidum, et per
unam horam quoad potum, exclusis omnino alcoholicis aliisque quo­
modo cumque inebnantihus.
Idque ad annum, si tamdiu expositae extraordinariae huius tempons
circumstantiae perduraverint, quo exeunte Revmi Ordinarii de concessis
dispensationibus accuratam relationem ad S. Officium mittent.
1850 Quoad applicationem huius extraordinarii indulti Exmi Ordinarii nota­
verunt et statuerunt sequentia:
I. (E Collationes Brugenses, l.c.). - 1. Indultum eum in finem concessum
est, ut operant, qui mane diebus dominicis et festivis laborare coguntur,
praecepto de audiendo Sacro satisfacere et sacram Communionem reci­
pere possint.
554

PIUS XII

2. Hoc induito frui solum possunt operarii qui laborare debent usque ad
horas matutinas vel mane dici dominicae vel festi. Sint numero suffi­
cienti, ad minus vigintt.
Cum indultum non datum sit in favorem ceterorum fidelium, hi absti­
neant ab assistendo huic Missae; prohibentur tunc sacram Communio­
nem recipere.

Indultum applicari non potest nisi diebus dominicis et festis de praecepto.
4. Laudes vespertinae vel Vesperae, secundum Statuta Dioecesana aut
consuetudinem celebrandae, omnino servari debent. Missa celebretur
alia hora, potissimum ad vesperam.

5. Celebrans post Evangelium instructionem catecheticam faciat, ad nor­
mam Statutorum Dioccesanorum.

6. Missa celebrari potest sive in ecclesia paroeciali, sive in publico orato­
rio religiosorum aut religiosarum, prout Parochus magis conveniens ae­
stimaverit.
[60} 7. Regulae « binationis » etiam quoad hanc Missam valent.

S. Celebrans necnon assistentes qui sacram Communionem recipere vo­
lunt quemvis cibum solidum vel potum alcoholicum aut inebriantem
sumere vetantur per quattuor horas quae Missam praecedunt, et quem­
libet alium potum per unam horam quae eam immediate praecedit.
9. /\d Parochum pertinet iudicare an Missa talibus in adiunctis necessa­
ria vel utilis sit in sua parochia. Quodsi affirmative, Parochi etiam est a
Nobis facultatem requisitam postulare, simul exponendo motivum peti­
tionis ct modum quo huiusmodi Officium ordinabitur.
11. (Ex Documentation catholique, 29 [1947] 409). - Quoad rescripta 1851
nuper recepta a S. Sede vel nobis denuo concessa spectantia ieiunium
eucharisticum, placet nobis notificare sequentia:

1. Nos possumus a iciunio eucharistico dispensare, sanitatis causa, tum
fideles qui sexagesimum annum inceperunt cum mulieres praegnantes et
lactantes, ita tamen ut hi fideles possint, bis vel ter in hebdomada, ali­
quid per modum potus aut medicinae ante Communionem sumere Ad
petendam huiusmodi dispensationem, singulis vicibus recurrendum est
ad Curiam episcopalem.

2. Possumus pariter ita dispensare omnes aegrotos in nosocomiis degen­
tes, toto tempore eorum commorationis, ut possint communicare ter vel
quater in hebdomada postquam aliquid ad modum potus vel medicinae
sumpserint.
Ad hanc dispensationem concedendam pro singulis casibus delegamus
sacerdotem a nobis electum uti cappellanum nosocomii de quo agitur.
CEL EBRA ΓΙΟ MISSAE HORIS POS TMERIDIANIS PRO BEL GIO

555

vel, in eius defectu, parochum in cuius ditione nosocomium situm est.
3. Ministrantes aegrotis, religiosi aut religiosae, laid (viri vel mulieres),
qui ad hoc munus post mediam noctem attendunt, et mane sequenti ad
mensam cucharisticam accedere cupiunt, aliquid sumere possunt ad
modum potus saltem duabus horis ante Communionem.

4. Aegroti qui triduum exercitiorum spiritualium in aliqua ecclesia se­
quuntur, communicare possunt postquam aliquid potus vel medicinae
sumpserint.
5. Sodales Associationis Sacratissimi Cordis (ligue du Sacré-Coeur), aut
aliarum similium piarum Associationum, qui nocte praecedente eorum
sacram Communionem collectivam mensilem, debuerunt laborare aspe­
re ob eorum munus, possunt semel in mense, ante Communionem ali­
quid ad modum potus vel medicinae sumere, dummodo antea a proprio
parocho licentiam obtinuerint.
Quoties vero supra dictum est: « sumere aliquid ad modum potus» intelligi debet semper interdictus omnis potus alcoholicus vel inebrians. In
his dispensationibus exsequendis, a scandalo et admiratione cavendum
est.

PIUS XII

41
De cantu introitus

Ex respons. SRC dubiis a dioec. Baionen. propositis , 29 ianuarii 1947
EL-IP61 (1947) 93-95; DP I. 93-95. Dccr. est particulare, sed cius cha­
racter generalis. Pro applicatione practica J. EROGER, OSB (Le chant de
l'introït, EL 62 [1943] 248-55) hunc proposuitordinem:
An in missis cantatis sive sollemnibus, sive pontificalibus, liceat Introi- 1852
tum cantare juxta morem antiquum, plures nempe versus psalmi canen­
do, Antiphona quidem intcriecta, ita ut cantus Introitus protrahatur ad
totum tempus quoad Celebrans a Sacristia vel Sacrario ad Altare acces­
serit? ».
R. Affirmative, dummodo omnia secundum ordinem fiant iuxta prudens
Ordinarii indicium.
N. B. Origo cuiusque versiculi indicatur littera inter parentheses inclusa
R= Antiphonar. Rheinau (s. VIII-IX).
B = Antiphonar. Mont-Blandin (s. VIII IX)
C = Antiphonar. Compïègne (s. IX).
K = Antiphonar. Corbie (s. IX-X).
S = Antiphonar. Seniis (s. IX).
V = Versicular. cod. Sangal. 381 (s. X-XI).

Dom. I de adventu
Dorn. II de adventu
Dom. III de adventu
Dom. IV de adventu
In Vig. Nat. Domini
Nat Dom. in nocte
Nat. Dom. mane prima
Nat. Dom. in die
Sti Stcphani
Nat. Sti loannis
Nat. Innocentium
Dom. I post Nat. Dom.

Dirige me, ps. 24,5 (V)
Excita Domine, ps. 79, 3 b (V)
Ostende nobis, ps. 84, 8 (C)
Quis loquetur, ps. 105, 2 (C)
Ipse saper maria, ps. 23, 2 (C)
Adstiterunt, ps. 2, 2 (S)
Parata sedes, ps. 92, 2 (C)
Notum fecit, ps. 97, 2 (C)
lustificationes luas, ps. 118.8(C)
lustus ut palma, ps. 91, 13 (C)
Quoniam elevata est, ps. 8,2 b (S)
Etenim firmavit, ps. 92, 1 b (C)
DE CANTU INTROITUS

557

1853

*
(comme pour Noël, in die)
Reges Tarsis, ps. 71, 10 (C)
Intrate, ps. 99, 2 b (C)
Dicite Deo, ps. 65, 3 (S)
Annuntiaverunt, ps. 96, 6 (S)
Laudans invocabo ps. 17, 4 (C)
Opus quod, ps. 43, 2 b (C)
Inclina, ps. 30, 3 (C)
Clamabo ad Deum, ps. 56, 3 (V)
Dicet Domino susceptor, ps. 90, 2 (V)
Vias tuas Domine, ps. 24, 6 (V)
Vias tuas Domine, ps. 24, 6 (C)
Fiat pax, ps. 121,7 (V)
Emitte lucem tuam, ps. 42, 3 (V)
Diviserunt, ps. 21, 19 (B)
Benedicat nos, ps. 66, 8
(V, fer. Ill maior, hebd.)
Intellexisti, ps. 138, 3 (C)
In die Sancto Paschae
Et cibavit illos, ps. 80, 17 (B)
Dom. in albis
Dom. II post Pascha
Confitemini Domino, ps. 32, 2 (S)
Dom. Ill post Pascha
Benedicite gentes, ps. 65, 8 (S)
Dom. IV post Pascha
Notum fecit Dominus, ps.97,2(S)
Dicite Deo, ps. 65, 3 (C)
Dom. V post Pascha
In lit. maioribus
Laudans invocabo, ps. 17,4 (S)
Dicite Deo, ps. 65 3
In Vig. Ascensionis
(= Dom. V post Pascha)
Ascendit Deus, ps. 46, 6 (B)
In Ascensa Domini
Dom. infr. oct. Asc.
Dominus protector, ps. 26, 1 c (S)
Pentecostes
Confirma hoc Deus, ps. 67,29 b (B)
Dom. I post Pentecosten Usquequo exaltabitur, ps. 12, 2 (V)
Dom. II
Laudans invocabo, ps. 17, 4 (V)
Dom. Ill
Vias tuas, ps. 24, 4 b (V)
Dom. IV
Adiutor meus, ps. 26, 9 b (V)
Dom. V
Dominus protector, ps. 26, 1 b (V)
Dom. VI
Dominus adiutor, ps. 27, 7 (V)
Dom. VII
Quoniam rex, ps. 46, 8 (V)
Dom. VIII
Sicut audivimus, ps. 47, 9 (ut dic 2 febr.)
Dom. IX
Deus exaudi, ps. 53, 4 (V)
Dom. X
Contristatus sum, ps. 54, 3 L
(V, fer. 5 post cin.)
Dom. XI
Pluviam voluntariam, ps. 67, 10 (V)
Dom. XII
Ego vero egenus, ps. 69, 6
(V, fer. 5 post Dom. 2 quadr.)

In Circumcisione Dorn.
In Epiphania
Dorn. I post Epiph.
Dom. II post Epiph.
Dorn. Ill post Epiph.
In Septuagesima
In Sexagesima
In Quinquagesima
Fer. IV Cin.
Dom. in Quadragesima
Dom. II in Quadr.
Dom. Ill in Quadr.
Dom. IV in Quadr.
Dom. de Passione
Dom. in Palmis
In Cena Domini

i

,

Dom. XIII
Dom. XIV
Dom. XV
Dom. XVI
Dom. XVII
Dom. XVIII
Dom. XIX

”
”
”
”
”
”

Dom. XX

Dom. XXI
Dom. XXII
Dom. XXIII

”
”
”

Mentor esto, ps. 73,2 (V)
Beati qui habitant, ps. 83,5 (V)
Auribus percipe, ps. 85, 6 (V)
Laetifica animam, ps. 85,4 (V)
Beati qui scrutantur, ps. 118,2 (V)
Fiat pax, ps. 121,7 (V)
Aperiam in parabolis, ps. 77, 2
(V, fer. V post D. 2 quadr.)
Tu mandasti.ps. 118,4
(V, fer. 5 hebd. V quadr. ad comm.)
Beati qui scrutantur, ps. 118, 2 (V)
Fiant aures tuae, ps. 129,2 b (V)
Etenim Dominus dabit, ps. 84, 13 (V)

Quaedam festa Sanctorum

Purificatio B. Μ. V.
Annuntiatio
Assumptio B. Μ. V.
Nativ. S. Ioan. Baptistae
Nat. S. Petri

Sicut audivimus, ps. 47, 9 (C)
Specie tua, ps. 44, 5 (C)
Specie tua, ps. 44, 5 (C, Sta Agatha)
lustus ut palma, ps. 91, 13 (B)
Dinumerabo, ps. 138, 18 (C)

DE CANTU INTROITUS

42

De quibusdam in arte sacra vitandis

Epistola Pont. Commissionis pro arte sacra ad Episcopos Italiae, 25 fe­
bruarii 1947

/We e ar/e 5 (1957) 440-441
1854 [440] La Suprema Sacra Congregazione del Santo Offizio, préoccupai
del fatto che alcune tendenze ora di moda in arte, possono, se introdottc
nei campo delTarte sacra, recare danno alie anime dei fedeli, mi ha fatto
pervenire in data 10 dicembre seorso un Venerato Documento con un
grave monito nei riguardi di dette tendenze.
II monito è il seguente:
1855 « È noto alia Eccellenza Vostra Reverendissima che, fra le tendenze arti
stiche dei tempi attuali, la moda dei deforme c dei grottesco è penetrata
nelle frequenti manifestazioni pubbliche d’arte in genere e tenta di invadere anche il campo delTarte sacra. Basta riferirsi, a modo di esempio,
ad alcuni esponenti di tale tendenza (e qui cita e i nomi e le opere di al
cuni artisti moderni) per avere una prova évidente del disgusto e della
riprovazione che provengono dalle loro opere per l’offesa fatta alla pietà
dei credenti, specie dinanzi ai nudi completi che profanano i van aspetti
della crocifissionc del Divino Redcntore.

1856 Analoghe deformazioni e profanazioni sono apparse anche nella Esposizione del luglio 1946 in Roma col tentativo di passarc per Arte Sacra
Tutto ciô non puô non preoccupare le competenti Autorità Ecclesiastiche, alie quali incombe il dovere di premunire i fedeli dai diffondersi di
manifestazioni artistiche che li scandalizzano e di tutelare il decoro de!
culto e dei luoghi sacri nonché il sano senso delTarte religiosa, [441/il
cui line è appunto di fomentare i sentimenti di pietà e di dcvozionedel
popolo cristiano.
1857 Pcrtanto questa Suprema Sacra Congregazione intéressa codesta Ponti
ficia Commissione Centrale a dare le opportune istruzioni alie Commis
sioni Diocesane, ailinché le deplorcvoli tendenze sopra dcscritte non abbiano comunque a infiltrarsi in quei campi, la cui tutela è ad esse affidata ».
Da nessuno questo monito potrà essere considerato un legame alie libere
espressioni c al progresso delTarte, perché esso non è che Ia condannadi
560

PIUS XII

certe opere d’artc sacra che qualche volta, sia pure contro la volonté
degli autori, diventano vere rappresentazioni blasfeme.

La santa Chiesa ha lasciato sempre ampia liberta agli artisti sui mezzi di 1858
espressione, suile diverse tecniche e sugli svariati indirizzi stilistici. Tutte
le forme d’artc, in tutti i tempi, hanno offerto l’omaggio delle bellezze al
culto cristiano.
Ma la santa Chiesa non ha mai tollerato che Tarte offendesse la dottrina 1859
o il decoro del culto e per questo, molto opportunamente, la Suprema
Sacra Congregazione del Santo Offizio, come proibisce i libri che impugnano la verità della Fede, cosi vigila a che Tarte sacra non offenda la di­
gnité della santa liturgia e il senso cristiano dei fedeli.
Accettiamo pure quanto è moderno e vitale nclTArte; ma non confon- 1860
diamo la sana modernité con le mode effimere e indecenti. La Chiesa,
madré e maestra, nei decorso di quasi duemila anni, ha creato un propno e alto linguaggio artistico-liturgico, con cui parla aile anime e le
anime parlano con Dio. Non è lecito agli artisti cristiani di ignorare tale
linguaggio; essi devono apprenderlo e rispettarlo per esprimere degnamente i loro concetti. Non è la Chiesa per Tarte; ma Tarte per la Chiesa.
Abbiamo in proposito disposizioni molto precise: le prescrizioni dei
Concilii, i decreti dei Sommi Pontefici, i Canoni del Codice dénno sa­
pienti direttive agli artisti chiamati a edificare e decorare i sacri edifici e
segnano chiare norme agli Eccmi Ordinari e alie Commissioni Diocesanc
che debbono approvarc le loro opere.

11 problema assume oggi una gravita particolare perché la ricostruzione 1861
delle chiese devastate dalla guerra ci impone dei compiti assai più vasti e
importanti di quanto sia forse mai awenuto nei secoli passati.
Vostra Eccellenza abbia la bonté di fare présente tutto questo ai compo­
nenti della sua Commissione Diocesana per T Arte Sacra affinché nella
costruzione degli edifici sacri e nei loro arredamento e nella loro decorazioncsiano evitate le tendenze proscrittc nei monito sopra riportato.

DE QUIBUSDAM IN ARTE SACRA VITANDIS

561

43
Concessio Antimensii Missionariis latinis

Decretum Congr. Rituum, 12 martii 1947
EL 62 (1948) 381-382
1862 [381] Quot et quales difficultates missionales sacerdotes experiantur in
sui officii muneribus adimplendis, praesertim vero in celebratione sacro­
sancti sacrilicii Missae, omnibus compertum est. Ut autem hisce [382]
difficultatibus aliquo saltem modo obvium fiat, nonnullae a Sancta Sede
dispensationes et facultates missionalibus sunt concessae, quibus, servati
ea quae, uti par est, sanctissimo Sacramento reverentia debetur, sacer­
dotes Missam litare possint iis etiam in circumstantiis et adiunctis, quae
ordinariae celebrationi obstarent.
Nunc vero, instante Sacra Congregatione de Propaganda Fide, Sacra Ri
tuum Congregatio prae oculis habens difficultatem quam secum fert
portatilium altarium translatio, quae ex lapide confici debent, de speciali
gratia, facto verbo cum Sanctissimo, in iis regionibus ubi viarum et curruum desit copia, benigne indulget ut loco illarum lapidum substituatur
aliquod linteum ex lino vel cannabe confectum, et ab Episcopo benedic­
tum, in quo reconditae sint Sanctorum Reliquiae ab eodem Episcopo re­
cognitae; super quo sacerdotes missionales sacrosanctum Missae sacrifi­
cium celebrare valeant, iis tantum in casibus, ct onerata eorum conscientia.
in quibus aut nulla ecclesia vel oratorium sive publicum sive privatum
exstet, ct valde incommodum sit lapideum altare secum in itinere trans­
ferre, aut in promptu habere.

562

PIUS XII

44

Liturgia quidpiam durabile et vivum

Exhomilia Pii XII in basilica s. Pauli extra moenia, occasione XIV exacli saeculi ab obitu s. Benedicti, 18 septembris 1947

MS 39 (1947) 452-456; EL 61 (1947) 381 (comm.). Cf. B. CAPELLE,
L'homélie pontificale « Exsultent hodie » et la liturgie, in QLP 28 (1947)
129-140; DP I, 95
[455/ Haud exigua vobis [Patribus Bcnedictinis] laus tribuenda, quod 1863
sacrae liturgiae, quae magno nomine a vobis dictitata est opus Dei, tanta
diligentia ct cura vacatis; atque procul dubio hortandi sunt usque fide­
les, ut publicis Ecclesiae ritibus ac precibus religiosa attentione et com­
municatione intersint, ac praesertim Christiana festa vario et pleno cele­
brent gaudio. At hic nimietate quoque potest peccari. Possunt inveniri
qui, liturgicas formas priscae aetatis nimium extollentes seriores facile
contemnant, ac privatas et populares preces despicentur. Est liturgia,
omnis cultus Ecclesiae auctoritate constitutus, quidpiam durabile et vi­
vum, quod per saecula adolevit: si cui placet iuventlis aetas, maturiores
anni despiciendi non sunt. Quid vero de orationibus et pietatis exerci­
tiis, quae Ecclesiae probantur? Ex integris divitiis opibusque divini cul­
tus, qualis hic ab Ecclesia ratus est habitus et exercetur, hauriant christifideles quantum possunt et quidquid possunt ad suam augendam fidem
ct ad spem confirmandam caritatemque fovendam: et, licet pro unius­
cuiusque coetu, vitae genere, doctrina, animo modus varietur, omnes
mdc aliquid sumant quod sibi prosit. Quod quidem in divino cultu ct
animorum curatione est semper praecipuum, Evangelii asseclae in bonae
conscientiae adytis quaerant Deum, superni [456] Numinis maiestatem
ct legem vereantur, admissorum poenitentiam agant, confiteantur pecca­
ta fletu ct misericordiae operibus crimina diluant, inveniant gratiam et
bene vivant, ut semper ct feliciter vivant. Sunt qui solido vescantur pane
et sunt qui lacte alantur; apprime canorae sunt aureae citharae ac dulci­
ter etiam tenues personant tibiae.

LITURGIA QUIDPIAM DURABILE ET VIVUM

563

45

De novae psalmorum conversionis usu

Responsum Pont. Commissionis de re Biblica, 22 octobris 1947
AAS 39 (1947) 508; EL 62 (1948) 110-112 fcowwj; ME 59 (1967)
26-27; Periodica 37 (1948) 185; DP I, 96
1864 [508] Cum quaesitum fuerit utrum nova Psalmorum conversio ex primi­
geniis textibus facta, quae secundum Litteras Enciclicas Apostolicas Mo
tu proprio datas die 24 martii 1945 in cotidianis precibus sive horis ca­
nonicis adhiberi potest, in ceteris Iit urgicis precibus ac caeremoniis licite
adhibeatur.

Summus Pontifex Pius Papa XII, in audientia dic 22 octobris 1947
infrascripto [I. M. Vosté, consultori ab actis] benigne concessa, affir­
mative respondit, eamdem facultatem extendendo ad omnes preces tam
liturgicas quam extraliturgicas, dummodo de integris psalmis extra
Missam recitandis vel cantandis agatur.

PIUS XII

«

Λ ··- Ί

‘

46
« Mediator Dei »

Litterae encycl. Pii XII de sacra Liturgia, 20 novembris 1947
AAS 39 (1947) 521-600; EL 62 (1948), Appendix, 1-64 Bibliogr. in EL
aba. 1948 ct ss.; QLP 29 (1948) 278-82; DP I, 96-164; Periodica 36
(1947)232-309
INTRODUCTIO

Mumhs sacerdotale Christi sacra Liturgia exercetur

[521/ « MEDIATOR DEI ct hominum »,' pontifex magnus qui penetravit 1865
cados, lesus filius Dei,2 cum illud misericordiae opus suscepit, quo hu­
manum genus supernis cumulavit beneficiis, eo procul dubio spectavit,
ut ordinis rationem, inter hominem eiusque Creatorem iam peccato per­
turbatam, redintegraret, utque miseram Adae subolem, hereditaria labe
infectam, ad caelestem Patrem, primum omnium principium supremum­
que finem, reduceret. Quamobrem, cum in terris commorabatur, non
modo initae Redemptionis nuntium dedit, auspicatumque Divinum Re­
gnum declaravit, sed adsidue precando seseque devovendo in animarum
incubuit salutem procurandam, usque dum e Cruce pendens semet
ipsum obtulit immaculatum Deo, ut emundaret conscientiam nostram
ab operibus mortuis, ad [522] serviendum Deo viventi.' Itaque mortales
omnes, ex via feliciter revocati, quae ad exitium ad interitumque eos mi­
sere abducebat, ad Deum iterum dirigebantur; ut per collatam operam
cuiusque suam in propriam adipiscendam sanctitatem, quae quidem ex
iniaminati cruore Agni oritur, debitam Deo tribuerent gloriam.
Voluit autem Divinus Redemptor ut quam in mortali corpore supplica­
tionibus suis suoque sacrificio inierat sacerdotalem vitam, eadem per
saeculorum decursum non intermitteretur in Corpore suo mystico, quod
est Ecclesia; atque adeo perspicibile sacerdotium instituit ad offerendam
11 Tm 2,5.
*CI. Hebr4, 14.
fCI Hebr9, 14.
- MEDIA TOR DEI -

565

1866

in omni loco oblationem mundam,4 ut homines sive in Orientis, sive in
Occidentis regionibus a peccato liberati, ex suo conscientiae officio, ul
tro libenterque Deo servirent.
Renovatio liturgica ab Ecclesia laudatur et promovetur.
1867

Ecclesia igitur, accepto a Conditore suo mandato fideliter obtemperans,
sacerdotale lesu Christi munus imprimis per sacram Liturgiam pergit. Id
que facit primario loco ad altaria, ubi Crucis Sacrificium perpetuo re­
praesentatur5 et, sola offerendi ratione diversa, renovatur;6 deinde vero
per Sacramenta, quae peculiaria instrumenta sunt, quibus superna vita ab
hominibus participatur; postremo autem per laudis praeconium, quod
Deo Optimo Maximo cotidie offertur. « Quam iucundum sane - ita De­
cessor Noster f. m. Pius XI - caelo terraeque spectaculum praebet Ec­
clesia orans, cum totos continenter dies noctesque totas, psalmi divino
afflatu conscripti concinantur in terris: nulla per diem computetur hora,
quae propria non consecretur liturgia; nulla humanae vitae aetas, quae
suum non habeat locum in gratiarum actionibus, laudibus, precibus,
piaculis communis huius obsecrationis mystici Corporis Christi, quod
est Ecclesia »?

1868

/523] Nostis profecto, Venerabiles Fratres, sub superioris saeculi exitum
huiusque initium singularem excitatam esse liturgicorum studiorum
concertationem cum ex privatorum hominum laudabili nisu, tum prae
sertim ex impensa, ac sedula navitate quorumdam coenobiorum inditi
Benedictini Ordinis; itaque non modo in multis Europae nationibus sed
in transmarinis etiam terris laude digna ac frugifera succrevit hac in re
contentio. Cuius quidem studiosae contentionis salutares fructus ut in
sacrarum disciplinarum campo cernere licuit, ubi liturgici Occidentalis
Oricntalisque Ecclesiae ritus satius fuere altiusque pervestigati ac cogni­
ti, ita in spirituali etiam privataque multorum christianorum vita.

1869

Augustae altaris Sacrificii caeremoniae magis fuere notae, perceptae, exi
stimatae; Sacramenta latius crebriusque participata; liturgicac preces de­
gustatae suavius; atque Eucharistiae cultus - quod reapse retinendum est
- christianae veri nominis pietatis fons et caput habitus est. Ac magis
praeterea in sua luce est positum christifideles omnes unum arctissimum
que efficere corpus, cuius caput est Christus, christianoque populo of­
ficium esse liturgicos aequo modo participare ritus.
Cf. Mali, 11.

Ci. Cone. Trick. Scss. 22, c. 1.
6

Cf. IbiJ, c. 2.

Litî Encycl. Caritate Chmtt, 3 maii 1932.
566

PIUS XII

Specialis modéraiio Sedis Apostolicae necessaria

Vobis procul dubio perspectum est Apostolicam hanc Sedem nullo non 1870
tempore curavisse diligenter ut credita sibi plebs recto imbueretur actuosoque liturgiae sensu; nec minus diligenter contendisse ut sacri ritus
debita dignitate extrinsecus etiam eniterent. Nos ipsi quoque hac eadem
super causa, cum quadragenarii temporis concionatores almae huius
Urbis anno 1943 ex more allocuti sumus, cos sumus adhortati vehemen­
ter ad suos cuiusque auditores commonendos, ut Eucharisticum Sacrifi­
cium impensius usque participarent; atque haud ita multo ante eo consi­
lio ducti ut liturgicae preces rectius intellegerentur carumque veritas
atque suavitas perciperentur facilius, Psalmorum librum, qui in Catholi­
ca Ecclesia harum precum tanta pars est, ex primigenio textu iterum in
latinum transferendum curavimus.8
[524] Verumtamen dum id genus studia ob salutares, qui inde profici- 1871
scuntur, fructus haud mediocre Nobis afferunt solacium, conscientiae
officium postulat ut ad renovationem illam, prout hac in re a nonnullis
praedicatur, animum convertamus Nostrum, curemusque diligenter ut
suscepta proposita modum nc excedant, neve vitiosa omnino evadant.

Peccatur enim defectu et excessu, imo cum periculo puritatis fidei.
lamvcro, si ex una parte valde dolemus nonnullis in regionibus sacrae 1872
Liturgiae sensum, intellegentiam ac studium mancum interdum esse ac
fere nullum, ex altera vero multa cum sollicitudine, non timoris vacua,
animadvertimus nonnullos novitatis nimio studiosiores esse, atque ex
rectae doctrinae ac prudentiae via transversos aberrare. Siquidem iis
consiliis ac votis, quae suscipiunt, dc sacra renovanda Liturgia, principia
saepenumero interserunt, quae vel ratione vel re ipsa causam hanc sanc­
tissimam in discrimen adducunt, ac non numquam etiam talibus errori­
bus inficiunt, qui catholicam fidem atque asccscos doctrinam attingunt

Fidei autem ac morum integritas peculiaris esse debet norma sacrae 1873
huius disciplinae, quae sapientissimis Ecclesiae eloquiis consona sit om­
nimodis oportet. Nobis igitur officium est, quod recte sit factum dilau­
dare ac commendare, quod vero e iusto itinere deflectat, continere vel
reprobare.
Haud tamen reputent qui inertes ac segnes sunt, idcirco a Nobis com- 1874
probari, quod errantes reprehendimus audacesque refrenamus; neque
imprudentes tum se a Nobis exornari laudibus existiment, cum negle­
gentes corrigimus atque ignavos.
’ii Liti Λρ. Motu Proprio In cotidianis precibus, 24 mart 1945.
- MEDIATOR DEI ~

567

Res en! praecipue de Liturgia latina.
1875

Quodsi in Encyclicis hisce Litteris de latina potissimum Liturgia agimus,
id non ex eo oritur quod minore aestimatione prosequamur venerandas
Orientalis Ecclesiae Liturgias, quarum ritus, ex antiquis nobilibusque
monumentis traditi, pari sunt Nobis ratione carissimi; sed ex peculiari­
bus potius Occidentalis Ecclesiae condicionibus oritur, quae quidem
eiusmodi sunt, ut interponendam hac in causa auctoritatem Nostram
postulare videantur.
Momentum argumenti ob populorum concordiam.

1876

Christiani igitur omnes vocem docili animo exaudiant com-f525]munis
Patris, qui eos universos, secum arctissime coniunctos, Dei aram adire
percupit, camdem fidem profitentes, eidem obtemperantes legi, idemque Sacrificium una mente unaque voluntate participantes. Id profecto
honor Deo debitus postulat; ac postulant etiam nostrorum horum tem­
porum necessitates. Postquam enim diuturnum saevumque bellum si­
multate ac caede disiecit populos, recte cordati homines aptiore quovis
modo ad concordiam revocare omnes enituntur. Nullum tamen proposi­
tum atque inceptum putamus efficacitatem hac in re habere tantam,
quantam actuosum illud religionis studium atque afflatum, quo diristiani imbuantur ac ducantur necesse est; ita quidem ut eadem veritatis
capita sincero animo amplexi, ac legitimis Pastoribus ultro libenterque
obsequentes, debitumque praestantes Deo cultum, fraternam quamdam
communitatem efficiant, quandoquidem « unum corpus multi sumus,
omnes qui dc uno pane participamus ».9

PARS PRIMA
LITURGIAE INDOLES, ORTUS, PROGRESSUS

I - Liturgia est cultus publicus
Homo religionis virtute Deum colere tenetur.
1877

Illud procul dubio hominibus praecipuum officium est, ut se quisque vi­
tamque suam ad Deum dirigat. « Ipse enim est cui principaliter alligari
debemus tamque indeficienti principio, ad quem etiam nostra electio
assidue dirigi debet, sicut in ultimum finem, quem etiam négligentes
9 1 Cor 10. 17.
568

PIUS XII

peccando amittimus, ct credendo et fidem praestando recuperare de­
bemus ».10 1 lomo autem recto ordine ad Deum dirigitur, cum supre­
mam eius maieslatcm, supremumque magisterium agnoscit, cum verita­
tes divinitus patefactas prona suscipit mente, cum legibus ab eo latis
religiosa observantia subicitur, omnem actionem navitatemque suam ad
eum convertens; cum denique - ut rem breviter perstringamus - debi­
tum cultum atque obsequium per religionis virtutem Deo uni et vero
praestat.

Quod quidem officium si homines singillatim primo loco obli-f526jgat.
at humanam quoque communitatem universam, socialibus ac mutuis
nexibus conformatam obstringit, cum et ipsa a summa Dei auctoritate
pendeat.

1878

Animadvertendum autem est homines peculiari modo hoc officio teneri,
quia Deus ad ordinem eos evexit supra naturam positum.

1879

Cultus publicus in Veteri Testamento est ab ipso Deo ordinatus.

f

Itaque, si Deum consideramus veterem condentem legem, eum cernimus
de sacris etiam ritibus edere praecepta, accuratasque decernere normas,
quibus populus obtemperet in legitimo eidem praestando cultu. Quamobrem varia statuit sacrificia, variasque designavit caerimonias, quibus
dicatum sibi munus offerretur; eaque omnia perspicue significavit, quae
ad foederis arcam, ad templum, ad diesque festos pertinerent. Sacerdo­
talem tribum ct summum sacerdotem constituit; ac vestes etiam indica­
vit ac descripsit, quibus sacrorum administri uterentur, ct quidquid
aliud praeterea ad divinum cultum respiceret.11

1880

Verbum incarnatum fit Pontifex N.T. venerando Deum, sanctificando
homines.
lamvero eiusmodi cultus nihil aliud erat, nisi quaedam illius adumbrata
imago,1* quem Summus Novi Testamenti Sacerdos Patri caelesti erat
praestaturus.

1881

Siquidem, vixdum divinum «Verbum caro factum cst»,n sacerdotali
munere ditatum se mundo manifestat, Aeterno Patri se ipsum subiciens,
quod quidem per totius suae vitae cursum intermittit numquam: « Ingrediens mundum dicit: ... Ecce venio.,, ut faciam, Deus, voluntatem

1882

' S TlIO.M.,5www<i Theol., Il-Π, q. 81, art 1.
■' Ci Lib. Leuilta
L’ O Hebr 10, 1.

°/o 1,14.

- MEDIA TOR DEI »

569

tuam... »w ct in cruento Crucis sacrificio mirandum in modum perfect
« In qua voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis lesu Chn
sti semel ».15 Actuosa eius vitae ratio in humanis non alio procul dubio
spectat. Infantulus, Hierosolymis in templo sistitur Domino: adolescens
denuo illud adit; postea vero idem iterum iterumque ingreditur cum ad
docendam plebem, tum /527/ ut suam inibi fundat precem. Antequam
publicum exordiatur munus, ieiunium per quadraginta dies servat; ac
consilio exemploque suo ad diurnas non modo sed ad nocturnas etiam
Deo admovendas supplicationes adhortatur omnes. Utpote veritatis
magister, « illuminat omnem hominem »,16 ut rite mortales immortalem
Deum agnoscant, neque sint « subtractionis filii in perditionem, sed fi­
dei in acquisitionem animae».17 Qua vero Pastor, gregem moderatur
suum, eum ad vitae pascua perducit, ac legem ea ratione condit, ut nemo
ab eo, ab rectoque demonstrato itinere abstrahatur, sed omnes eo afflan­
te ac movente sanctissime vivant. In novissima caena, sollemni ritu atque
apparatu, novum celebrat Pascha, quod quidem, divinitus instituta Eu­
charistia, continuandum consulit; postridie vero, inter terram ac caelum
erectus, salutiferum suae vitae Sacrificium offert, suoque ex transverbe
rato pectore ea quodammodo effundit sacramenta, quae Redemptionis
thesauros hominum animis impertiant. Quae omnia dum agit, ad caele
stis Patris gloriam unice respicit ad hominemque maiore usque sanctita­
te adornandum.

Christus in caelo munus sacerdotale continuat.

1883 Ad supernae autem beatitatis sedem ingressus, quem, per terrenae suae
vitae cursum, sacrum instituit ac praestitit cultum, eum vult intermitti
numquam. Siquidem non orbatum hominum genus derelinquit, sed
quemadmodum Valido praesentissimoque patrocinio suo eidem perpe­
tuo adest, advocati munus in caelo gerens apud Patrem,18 ita eidem
etiam auxiliatur per Ecclesiam suam, in qua divina praesentia sua vol
ventibus sacculis perennat, quamque columnam veritatis1’’ ac gratiae di­
spensatricem constituit, suoque Crucis sacrificio fundavit, consecravit et
aeternaliter stabilivit.20
U/M>r 10. 5-7
15 Ibidem, 10, 10,

16 Io 1,9.
17 Hebr 10.39.

18 Cf. I Io 2,1.
19 Cf. 1 Tim). 15.

‘° Cf. BONIF. IX, Ab origine mundi, 7 oct 1391, CALLIST. Ill, Summut Pontifex, 1 un 1456:
PlUS II. Ί riumphans Pastor, 22 apr. 1459; INNOC. XI, Triumphans Pastor, 3 oct 1678.

570

PIUS XII

Ecclesia munus sacerdotale Christi perennat.
Ecclesia igitur corumunc habet cum Incarnato Verbo pro-/52S]positum, 1884
officium, munus: hoc est veritatem docere omnes, homines recte regere
ac moderari, gratum acceptumque Deo offerre Sacrificium, atque ita
admirabilem illam restituere inter summum Creatorem ac res creatas
cohaerentiam atque concordiam, quam quidem gentium Apostolus hisce
verbis perspicue indicat: « Iam non estis hospites et advenae, sed estis
cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum
Apostolorum et Prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo lesu,
in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Do­
mino, in quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei in Spiritu».21
Quamobrem societas a Divino condita Redemptore tum doctrina ac re­
gimine suo, tum Sacrificio ac Sacramentis ab eo constitutis, tum denique
ministerio ab eodem accepto, ac profusis supplicationibus et sanguine
suo, non alio contendit ac spectat, nisi ut magis m dies amplificetur ac
coagmentetur; quod profecto efficitur, cum Christus in mortalium ani­
mis quasi instruitur ac dilatatur, et cum vicissim mortalium animi veluti
Christo aedificantur atque augentur; ita quidem ut hoc in terrestri exsi­
lio sacrum cotidie magis succrescat templum, in quo divina Maiestas
gratum accipit legitimumque cultum. Quapropter in omni actione liturgica una cum Ecclesia praesens adest divinus eius Conditor; praesens
adest Christus in augusto akaris Sacrificio, cum in administri sui perso­
na, tum maxime sub Eucharisticis speciebus; praesens adest in Sacra­
mentis virtute sua, quam in eadem transfundit utpotc efficiendae sancti­
tatis instrumenta; praesens adest denique in Deo admotis laudibus ac
supplicationibus secundum illud: « Ubi enim sunt duo vel tres congre­
gati in nomine meo, ibi sum in medio eorum ».22 Sacra igitur Liturgia
cultum publicum constituit, quem Redemptor noster, Ecclesiae Caput,
caelesti Patri habet; quemque christifidelium societas Conditori suo et
per ipsum aeterno Patri tribuit; utque omnia breviter perstringamus, in­
tegrum constituit publicum cultum [529] mystici lesu Christi Corporis,
Capitis nempe membrorumque cius.

Liltirgica actio Ecclesiae initium sumit ab Ecclesia condita.
Liturgica autem actio tum initium sumpsit, cum Ecclesia divinitus con- 1885
dita luit. Priscae siquidem aetatis christiani « erant perseverantes in doc­
trina Apostolorum et communicatione fractionis panis et orationi-

2lEp62,19-22.

“ Mr 18,20.
1

- MEDIATOR DEI-

571

bus».23 Quocumque Pastores possunt christiiidelium coetum cogere,
ibi erigunt aram, in qua sacris operantur, et quam circum ceteri ordinan­
tur ritus, quibus homines possint sanctitate imbui, debitamque Deo iri
buere gloriam. Quibus in ritibus primo loco Sacramenta habentur, hoc
est septem praecipui salutis fontes; dein vero divinae laudis celebratio,
qua christifideles etiam invicem coniuncti hortationi Pauli Apostoli ob­
temperant: « In omni sapientia docentes et commonentes vosmet ipsos,
psalmis, hymnis et canticis spiritualibus, in gratia cantantes in cordibus
vestris Deo »;24 deinde autem Legis, Prophetarum, Evangelii Apostolo­
rumque epistularum lectio; ac postremo homilia, seu sacra concio, qua
coetus praeses Divini Magistri praecepta in memoriam revocata utiliter
commentatur, res eventusque graviores vitae Christi commemorat, atque
adstantes omnes opportunis adhortationibus et exemplis commonefacit.

1886 Pro rerum adiunctis christianorumque necessitatibus cultus instruitur,
evolvitur novisque ritibus, caerimoniis ac formulis ditatur; idque ea
semper ratione, « ut illis rerum signis nos ipsos admoneamus, quan­
tumque... profecerimus nobis ipsis innotescamus, et ad hoc augendum nos
ipsos acrius excitemus: dignior enim sequetur effectus, quem ferventior
praecedit affectus ».25 Itaque animus satius aptiusque ad Deum erigitur,
ac lesu Christi sacerdotium per omnem saeculorum decursum nullo non
tempore viget, cum sacra Liturgia nihil aliud sit, nisi huius sacerdotalis
muneris exercitatio. Quemadmodum divinum eius Caput, ita Ecclesia
filiis suis perpetuo adest, eos adiuvat, eosque [530] ad sanctimoniam
adhortatur, ut hoc exornati superno decore ad caelestem Patrem ali­
quando redeant. Qui hac terrena vita donati sunt, eos, superna vita
adauctos, quodammodo regignit; eosdemque, adversus implacabilem
hostem luctantes, Spiritus Sancti robore confirmat; christianos ad altaria
advocat, iteratisque impertitis suasionibus invitationibusque ad Euchari­
sticum rite participandum celebrandumquc Sacrificium excitat, atque
angelico pabulo nutrit, quo fortiores usque exsistant; quos suum
quemque admissum sauciavit foedavitque, cos expiat atque solatur, qui
superno quodam afflatu ad sacerdotalia capessenda munia vocantur, eos
legitimo consecrat ritu. Qui vero ad christianam condendam instituer)*
damque familiam ordinantur, castum eorum connubium caelesti gratia
caelestibusque muneribus corroborat. Ac denique, postquam extremas
mortalis huius vitae horas Eucharistico Viatico ac Sacri Opobalsami
unctione refecit ac recreavit, suorum filiorum exuvias pietate summa ad
sepulcrum comitatur, casque religiose componit Crucisque munimine
23 Act 2.42.

24 Col 3, 16.
25 S. AUGUSTIN., Epist. 130, ad Probam. 18.
572

PIUS XII

protegit, ut inde aliquando ex triumphata morte resurgant. Praeterea eis
quoque, qui ut religiosae adipiscantur vitae perfectionem, divino servitio
mancipantur, benedicit beneque sollemni modo precatur. Postremo vero
animahus, quae, piaculari igne expiandae, suffragia implorant ac preces,
adiutricem porrigit manum, ut easdem tandem ad aeternam feliciter re­
ducat beatitatem.

II - Liturgia est cultus externus et internus

Cultus externus.
Universus autem, quem Ecclesia Deo adhibet, cultus, ut externus, ita in­
ternus esse debet. Externus quidem, nam id natura postulat hominis, qui
ex animo corporeque constat; itemque quia divina dispositione factum
est, ut « dum visibiliter Deum cognoscimus, per hunc in invisibilium
amorem rapiamur ».26 Praeterea quidquid ex animo profluit, naturali
modo per sensus exprimitur; ac divinus cultus non tantum ad singulos
pertinet, sed ad humanam etiam consortionem, atque adeo [531] socialis
sit oportet, quod profecto esse nequit, nisi in religionis etiam rebus ex­
terna habeantur vincula externaeque significationes. Id denique Mystici
Corporis unitatem peculiari modo patefacit in suaque luce ponit, sancta
cius studia adauget, eius vires corroborat, eiusque actionem impensio­
rem cotidie efficit: « licet enim ipsae caerimoniae nullam secundum se
perfectionem, nullam contineant sanctitatem, sunt tamen actus externi
religionis, quibus, quasi signis, excitatur animus ad rerum sacrarum ve­
nerationem, mens ad superna elevatur, nutritur pietas, fovetur caritas,
crescit fides, devotio roboratur, instruuntur simpliciores, Dei cultus or­
natur, conservatur religio, et veri fideles a pseudochristianis et heterodoxis discernuntur ».27

1887

Elementum praecipuum Liturgiae cultus internus.
At praecipuum divini cultus elementum internum esse debet: oportet
enim semper in Christo vivere, eidemque se totum dedere, ut in eo, cum
eoct per cum debita caelesti Patri attribuatur gloria Sacra autem Litur­
gia postulat ut intime duo eiusmodi elementa inter se coniungantur,
quod ipsamet etiam atque etiam commendare non praetermittit, quoties­
cumque externum aliquem praecipit religiosi cultus actum Ita verbi
gratia nos adhortatur, cum de iciunio agitur. « ut quod observantia no' J Mitule Row, Praef. Nativ.

‘ I Card BONA, D<· Jtvina ptalmoJia, cap. 19, S HI. 1
- MEDIATOR DEI ■

573

1888

stra profitetur exterius, interius operetur eflectu ».28 Quodsi secus ali
terque agitur, tum religio procul dubio inanis ritus ac vacua formae ratio
evadit. Nostis autem, Venerabiles Fratres, Divinum Magistrum cos sacro
templo indignos existimare, ex eodemque foras eiciendos esse, qui voci­
bus tantummodo bene concinneque compositis ac mimorum more sc
Deum honorare autument, sibique persuadeant se optime posse sempi­
ternae suae saluti consulere, quamvis suis ex animis inveterata vitia ra­
dicitus non evellant.29 Ecclesia igitur percupit ut christifideles omnes ad
Redemptoris pedes idcirco se proiciant, ut ei venerationem suam
suamque caritatem profiteantur; percupit ut multitudines, puerorum
exemplo, qui Christo Hierosolymam /532] advenienti laetantibus voci­
bus occurrerunt, hymnos concinant, ac Regem regum summumque be­
neficiorum auctorem gloriae carmine gratiarumque actione prosequan­
tur; utque preces suis ex labiis, supplices interdum, interdum hilares ac
gratulantes edant, quibus, uti Apostoli prope lacum 'I'iberiadis, eius ex­
periantur misericordiae ac potentiae auxilium; vel, uti Petrus in monte
Thabor, beatae contemplationis luminibus atque afflatibus acti, aeterno
Deo se suaque omnia permittant.

1889 Quamobrem a vera ac germana sacrae Liturgiae notione ac sententia
omnino ii aberrant, qui eam utpote divini cultus partem indicent exter­
nam solummodo ac sensibus obiectam, vel quasi decorum quemdam
caerimoniarum apparatum; nec minus ii aberrant, qui eam veluti meram
legum praeceptorumque summam reputent, quibus Ecclesiastica Ilierarchia iubeat sacros instrui ordinatique ritus.
Lilurgia supponit sanctitatem fidelium.
1890 Omnibus igitur exploratum esse debet digne non posse honorari Deum,
nisi mentes animique ad vitae perfectionem assequendam erigantur; cui
tum autem, quem Ecclesia, una cum divino Capite suo coniuncta, Deo
praestat, sanctitudinis adipiscendae habere efficacitatem quam maximam.

1891 Quae efficacitas, si de Eucharistico Sacrificio ac de Sacramentis agitur.
ex opere operato potius ac primo loco oritur. Si vero vel actionem illam
consideramus intaminatae Icsu Christi Sponsae, qua eadem precibus sa­
crisque caerimoniis Eucharisticum adornat Sacrificium et Sacramenta,
vel si de « Sacramentalibus » ac de ceteris ritibus agitur, quae ab Eccle­
siastica instituta sunt Hicrarchia, tum efficacitas habetur potius ex opere
operantis Ecclesiae, quatenus ea sancta est atque arctissime cum suo Ca­
pite coniuncta operatur.
28 Minate Rorrt, Secreta feriae V post Dont 11 Quadrag.

29 Cf. Mr7.6, et h 39.13.
574

PIUS XII

■■-

Nulla oppositio datur inter pietatem obieclivam et subiectivam.
Quam ad rem cupimus, Venerabiles Fratres, ut animum intendatis ve- 1892
strum ad novas illas cogitandi iudicandique rationes de chnstiana pieta­
te, quam « obiectivam » vocant; quae quidem rationes, dum Mystici
Corporis mysterium, itemque veracem gratiae actionem sanctitatis effec­
tricem divinosque Sacramentorum et Eucharistici Sacrificii actus in per­
spicuo po-f533/nere conantur, eo tamen contendere videntur, ut
«subiectivam» seu «personalem», quam dicunt, pietatem vel immi­
nuant, vel omnino praetermittant.
In liturgicis celebrationibus ac peculiari modo in Augusto altaris Sacri­ 1895
ficio Redemptionis nostrae opus procul dubio continuatur, etusque fruc­
tus nobis impertitur. Christus in Sacramentis et in Sacrificio suo singulis
diebus saluti nostrae operatur; per eademque nullo non tempore huma­
num genus expiat Deoque consecrat. Ea igitur « obiectiva », quae dici­
tur, virtute pollent, quae reapse animos nostros divinae lesu Christi vitae
facit participes. Ideo non ex nostra, sed ex divina virtute eis effectrix illa
vis inest, quae membrorum pietatem cum Capitis pietate coniungit,
eamdemque quodammodo reddit totius communitatis actionem. Quibus
ex acutis argumentis nonnulli concludunt christiana omnis pietas in My­
stici Corporis Christi mysterio consistat oportere, nulla habita « per­
sonali » seu « subiectiva », ut aiunt, ratione; atque adeo cetera religionis
opera neglegenda reputant, quae cum sacra Liturgia arcte non devin­
ciantur et extra cultum publicum absolvantur.

Quas tamen circa duplicis pietatis genera conclusiones, quamvis optima 1894
sint, quae supra proponuntur, principia, fallaces omnino esse, insidiosas
ac perniciosissimas nemo est qui non videat.
Pietas subiectiva necessaria.
Utique retinendum est Sacramenta altarisque Sacrificium intimam habe­ 1895
re in semet ipsis virtutem, utpote quae sint ipsius Christi actiones, quae
divini Capitis gratiam in Mystici Corporis membra transmittant atque
diffundant; verumtamen ut eadem debitam efficaciam habeant, opus est
prorsus ut rectae animi nostri dispositiones accedant. Itaque, ad Eucha­
ristiam quod attinet, Paulus Apostolus admonet: « Probet autem se ipsum
homo, et sic de pane illo edat et de calice bibat ».’° Ideo Ecclesia exerci­
tationes omnes, quibus, quadragenarii iciunii praesertim tempore animus
expiatur noster, significan-/534/ler presseque vocat «praesidia militiae

W10*11,28

« MEDIATOR DEI -

575

christianae».’1 Sunt enim nisus vel actiones membrorum, quae adspirante iuvanteque gratia divino Capiti suo adhaerere volunt, ut «appa­
reat... nobis - S. Augustini sententiam mutuamur - in nostro Capite, ip­
se fons gratiae ».32 Animadvertendum tamen est haec membra vivere,
atque ratione voluntateque propria instructa et exornata esse; quamobrem necesse omnino est ut, labiis appositis fonti, vitale alimentum
sumant in seseque transforment, eaque omnia averruncent, quae huius
alimenti efficaciam praepedire possint. Asseverandum igitur est Red­
emptionis opus, quod in se res est a voluntate nostra non dependens, in­
ternum animi nostri nisum requirere, ut sempiternam nos salutem asse­
qui possimus.

Pietatis consilia et opera prorsus necessaria.

1896 Si privata atque interna singulorum pietas Augustum altaris Sacrificium
ac Sacramenta neglexerit, seseque a salutifera vi subtraxerit, quae ex
Capite in membra profluit, ea procul dubio reprobanda ac sterilis res
erit. Sed cum omnia pietatis consilia et opera, quae cum sacra Liturgia
arcte non coniunguntur, idcirco dumtaxat ad humanos actus respiciunt,
ut cos nempe ad caelestem Patrem erigant, utque homines ad paenitentiam et ad sanctum Dei timorem salutariter excitent, atque ex mundi vi­
tiorumque illecebris aversos ad sanctitatis verticem per arduum iter feli­
citer reducant, tum profecto eadem non modo summis laudibus digna,
sed prorsus necessaria sunt, quandoquidem spiritualis vitae pericula de­
tegunt, ad virtutes adipiscendas nos permovent, et actuosum illud adau­
gent studium, quo lesu Christi servitio nos nostraque omnia addicamus
oportet. Germana verique nominis pictas, quae « devotio » ab Angelico
nominatur, quaeque principalis est religionis virtutis actus - quo quidem
actu homines recte ordinantur, ad Deum apte diriguntur, atque ultro libenterque ad ea omnia se dedunt quae ad divinum cultum pertinent
supernarum rerum medita-f535]tionc ac spiritualibus exercitationibus
indiget, ut alatur, excitetur, vigeat et ad perfectioris vitae institutum nos
moveat. Christiana enim religio postulat, si debito colatur modo, ut vo­
luntas potissimum Deo consecretur, in ccterasque sua vi influat animi
facultates. Atqui omnis voluntatis actus intellegentiae praeponit exerci­
tium; et antequam desiderium ac propositum edatur se aeterno Numini
per sacrificium consecrandi, cognitio necessaria omnino est earum re­
rum ac rationum, quae religionem praecipiunt, ut sunt, verbi gratia, finis
hominum ultimus ac divinae Maiestatis excellentia, ut officium est quo
” Missale Rom, Feria IV Cinerum: orat, post unposit. cinerum.

32 De pracJestmaltone sanctarum, il

33 Cf. S. THOM., Summa Theol, II II, q. 82, a. 1
576

PIUS XII

Creatori omnes obligamur, ut sunt denique cum inexhausti caritatis the­
sauri. quibus nos Deus ditare percupit, tum supernae gratiae necessitas
.id constitutam nobis assequendam metam, ac peculiare illud iter ex di­
vina nobis providentia destinatum, quandoquidem nos singuli universi,
quasi corporis membra, cum lesu Christo Capite copulati fuimus. Quo­
niam vero non semper caritatis rationes animum nostrum, pravis inter­
dum motibus perturbatum, suadendo permovent, valde etiam opportu­
num est ut divinae iustitiae consideratio ac contemplatio nos salutariter
percellat nosque ad christianam demissionem, paenitentiam morumque
emendationem perducat.

,

Haec autem omnia non ut vacua recordatio vel inanis commentatio ha- 1897
beantur, sed eo actuose contendant ut sensus nostri corumque facultates
menti ac rationi subiciantur, quam catholica collustraverit veritas; ut
animus expietur ac purificetur noster, qui arctius cotidie connectatur
Christo, qui ei magis magisque conformetur, ab eodemque divinum afflatum divinamque, qua indiget, vim hauriat; utque efficaciora usque in­
citamenta evadant, quibus homines ad frugem bonam, ad officio cuiusque suo fideliter obtemperandum et ad religionem rite excolendam
exardescant virtutemque impensissime exercitandam: «vos Christi,
Christus autem Dei ».H Omnia igitur recte ordinata, composita, atque,
ut ita dicamus, « theoccntrica » sint, si reapse volumus ut omnia ad Dei
gloriam dirigantur per vitam
virtutemque, quae in nos ex divino
Capite permanat: « Habentes itaque, fratres, fiduciam in introitu sanctorum in sanguine Christi, quam initiavit nobis viam novam et viventem
per velamen, id est carnem suam, et Sacerdotem magnum super domum
Dei, accedamus cum vero corde, in plenitudine fidei, aspersi corda a
conscientia mala ct abluti corpus aqua munda, teneamus spei nostrae
confessionem indeclinabilem... ct consideremus invicem in provocatio­
nem caritatis et bonorum operum »?5

(

J;
I]
J i’ ι|,||Λ
i

!'Τ:·Ί
. ,i|l
· ;l||
filii

I
|

I

lude oritur aequilibrium concors in Corpore Mystico.
Ex quo congruens oritur ac concors membrorum aequilibritas in Mysti- 1898
co lesu Christi Corpore. Dum catholicam fidem nos docet, nosque ad
christianis obtemperandum praeceptis adhortatur. Ecclesia sternit ac
munit viam ad actionem suam maxime sacerdotalem, sanctitatisque cffectriccm; itemque ad penitiorem Divini Redemptoris vitae contempla­
tionem nos praeparat nosque ad altiorcm perducit mysteriorum fidei cognitionem, ut supernum inde alimentum hauriamus, quo roborati et auc­
ti tutum per Christum ad vitae perfectionem processum facere possimus.
”1 Cor 3.2).
'■Ikbr 10. 19 24
MEDIATOR DEI -

577

!

/
i
I
I

Non solum per ministros suos, sed singulorum quoque christifidelium
ope, qui eiusmodi ratione lesu Christi spiritum imbiberint, conititur Ec­
clesia hoc eodem spiritu privatam, coniugalem, socialem ac vel oecona
micam et politicam hominum vitam actionemque permeare, ut facilius ii
omnes queant, qui filii Dei vocantur, propositum sibi finem consequi.

Pietas privata tuvat ad participationem cultus publici.

1899 Itaque privata id genus christianorum opera piusque ille nisus, quo ii­
dem ad suum purificandum animum ducuntur, eorum profecto vires
excitant, quibus aptius instruuntur ad Augustum altaris Sacrificium par­
ticipandum, ad uberiore cum fructu Sacramenta suscipienda, et ad sa­
cros ritus ita celebrandos, ut alacrius inde ad precandi seseque christiano
more abnegandi studium animati ac conformati evadant, itemque ad ac
tuose respondendum adspirantis divinae gratiae invitamento et ad Red­
emptoris nostri magis cotidie magisque virtutem imitandam; idque non
modo propriae cuiusque utilitatis causa, sed [537] totius etiam corporis
Ecclesiae, in quo quidem quidquid bonum agitur, ex eius Capitis virtute
proficiscitur atque in membrorum omnium profectum redundat.
Reiciendae falsae oppositiones nostris temporibus inventae.
1900 In spirituali igitur vita nulla intercedere potest discrepantia vel repu­
gnantia inter divinam illam actionem, quae ad perpetuandam Redemp­
tionem nostram gratiam in animos infundit, ac sociam laboriosamque
hominis operam, quae donum Dei vacuum non reddat oportet;’6
itemque inter externi Sacramentorum ritus efficacitatem, quae ex open
operato oritur, atque eorum bene merentem actum, qui eadem imper­
tiunt vel suscipiunt, quem quidem actum opus operantis vocamus; ac pan
modo publicas supplicationes inter privatasque preces; inter vitam asceticam ac Liturgiae pietatem; ac denique inter Ecclesiasticae Hiérarchisé
iurisdictionem legitimumque magisterium ac potestatem illam, quae
proprie sacerdotalis dicitur, quaeque in sacro exercetur ministerio.

Commendantur meditatio ac spiritualia exercitia.

1901 Gravi de causa Ecclesia instat, ut piae meditationi, diligenti sui ipsius
recognitioni ac censurae, ceterisque spiritualibus exercitationibus statis
temporibus ii vacent,'· qui altari ex demandato munere inserviunt, quive
religiosae vitae institutum inierunt, quandoquidem iidem peculiari
,6Cf. 2 Cor 6,1.

}7 Cf. C/Ccan 125. 126, 565. 571. 595. 1367.
578

PIUS XII

modo liturgicis Sacrificii factitandi divinaeque persolvendae laudis per­
functionibus destinantur. Procul dubio liturgica precatio, cum publica
sit inclitae lesu Christi Sponsae supplicatio, privatis precibus potrore
excellentia praestat. Quae tamen potior excellentia neutiquam significat
duo haec precandi genera inter sc discrepare vel repugnare. Uno enim
codemque cum sint studio animata, una simul etiam confluunt ac com­
ponuntur secundum illud « omnia et in omnibus Christus »)8, ad
idemque contendunt propositum, donec in nobis formetur Christus?9

III. - Liturgia est prae ceteris res Ecclesiae i iierarci iicae
Liturgia, concredita imprimis sacerdotibus, ab Ecclesiae auctoritate pendet.
Ut autem satius aptiusque quid sit sacra Liturgia intellegatur, 1902
aliam oportet, nec minoris momenti, notam ac rationem eius considerare
Ecclesia nempe societas est, atque adeo propriam postulat auctoritatem
ac Hierarchiam. Si omnia Mystici Corporis membra eadem participant
bonaci ad eadem diriguntur proposita, non omnia tamen eadem fruuntur facultate, neque omnia possunt eosdem elicere actus. Divinus siqui­
dem Redemptor Regnum suum sacro constare ordine voluit, ac stabili
veluti fundamento inniti; qui quidem ordo caelestis Hierarchiae imagi­
nem quodammodo refert.
[538]

Apostolis solummodo iisque deinceps, qui rite ab eis eorumque succès- 1903
soribus manuum impositionem susceperunt, sacerdotalis tribuitur pote­
stas, qua ut coram sibi credita plebe lesu Christi personam sustinent, ita
coram Deo ipsius populi personam gerunt. Eiusmodi sacerdotium non
hereditate nec generis cognatione transmittitur; neque ex Christianorum
communitate oritur, vel a populo delegatur. Antequam populi nomine
apud Deum agat, sacrorum administer divini Redemptoris legatus exsi­
stit; atque idcirco quod lesus Christus illius Corporis Caput est, cuius
christiani sunt membra, ipse Dei vices apud demandatam sibi gentem
gerit. Quae igitur ei committitur potestas, nihil natura sua humanum
sapit, cum omnino superna sit, atque a Deo proficiscatur. « Sicut misit
me Pater, et ego mitto vos...’’0 qui vos audit, me audit...·’* euntes in
mundum universum praedicate cvangelium omni creaturae: qui credi­
derit et baptizatus fuerit, salvus erit ».‘*2
■·■

•'--i

W

NCi G./4,19.
40 Io 20.21.

41L10,16.

42 Mt 16,15-16.

- MEDIATOR DEI

579

1904 Quamobrem adspectabile et externum lesu Christi sacerdotium nor
universali vel generali ac communi ratione in Ecclesia traditur, sed de
lectis hominibus impertitur per spiri-/559/tualem quamdam illius Or
dinis generationem, qui unum ex septem Sacramentis est, quique non
modo gratiam confert peculiari huic vitae condicioni ac muneri pro
priant, sed indelebilem etiam « characterem », qui sacrorum administros
lesu Christo sacerdoti conformatos, eosdemque aptos exhibet ad legiti
mos illos religionis actus eliciendos, quibus et homines sanctitudine im­
buuntur et debita Deo tribuitur gloria, secundum normas ac praescripta
divinitus data.
1905 Etenim, quemadmodum Baptismatis lavacrum christianos omnes distin­
guit atque a ceteris seiungit, quos piacularis unda non laverit neque
membra sint Christi, ita pariter Ordinis Sacramentum a ceteris omnibus
christifidelibus, hoc non donatis charismate, sacerdotes discernit, quan­
doquidem iidem dumtaxat, superno quodam instinctu vocati, augustum
ingressi sunt ministerium, quo sacris destinantur aris, ac veluti divina ef­
ficiuntur instrumenta, quibus caelestis supernaque vita cum Mystico k
su Christi Corpore communicatur. Ac praeterea, ut supra diximus, ii­
dem solummodo indelebili nota illa insigniti sunt, qua Christo sacerdoti
conformantur; eorumque tantummodo manus consecratae sunt, «ut
quaecumque benedixerint, benedicantur, et quaecumque consecraverint,
consecrentur et sanctificentur in nomine Domini nostri lesu Christi » 4
Ad eos igitur ii omnes convolent, quicumque in Christo vivere cupiunt,
nam ab eis solacium, spiritualisque vitae alimentum accipient; ab eis sa­
lutare suscipient medicamentum, quo sanati ac confirmati ex viliorum
exitio ac ruina feliciter emergere poterunt; ab eis denique domesticus
eorum convictus benedictione consecrabitur, atque extremus mortalis
huius vitae halitus ad sempiternam ingrediendam beatitatem dirigetur.

1906 Quoniam igitur sacra Lilurgia imprimis a sacerdotibus Ecclesiae nomine
absolvitur, idcirco eius ordinatio, moderatio ac forma ab Ecclesiae auc­
toritate non pendere non potest. Quod quidem sicut ex ipsa christiani
cultus natura consequitur, ita etiam historiae documentis confirmatur.
Arcta connexio Liturgiae et Dogmatis postulatur.

1907 [540] Aliud praeterea est, quod inconcussum hoc Ecclesiasticae llierarchiae ius comprobat, quod nimirum sacra Liturgia cum iis doctrinae
principiis arctissime coniungitur, quae ab Ecclesia ut certissimae verita­
tis capita proponuntur, atque adeo catholicae fidei praeceptis confor­
manda est, quae supremi Magisterii auctoritas edidit ad divinitus pate­
factae religionis integritatem tutandam.
■° Pontif Rom., De ordinatione presbyteri, in manuum unctione.
580

PIUS XII

■

Quam ad rem aliquid in recta luce ponendum esse ducimus, quod vobis,
Venerabiles Fratres, non ignotum esse putamus; eorum scilicet errorem
atque fallaciam, qui sibi sumpsere sacram Liturgiam quasi quoddam ex­
perimentum exsistere veritatum ex fide retinendarum; quatenus nempe,
si certa quaedam id genus doctrina per sacros Liturgiae ritus pietatis ac
sanctimoniae Iructus dederit, eam ab Ecclesia comprobandam esse, si vero
secus, reprobandam. Unde effatum illud: « Lex orandi, lex credendi ».

1908

Verumtamen non ita docet, non ita praecipit Ecclesia. Cultus, qui ab ea
Deo Optimo Maximo datur, ut presse significanterque Augustinus ait,
catholicae fidei continuata professio est, ac spei caritatisque exercitium
«fide, spe, caritate - ita ipse affirmat - colendum Deum »/■’ In sacra
Liturgia catholicam Iidem expresse atque aperte profitemur non modo
per mysteriorum celebrationem, ac per confectionem Sacrificii Sacramentorumque administrationem, sed fidei etiam « Symbolum » recitan­
do vel canendo, quod quidem Christianorum insigne ac veluti tessera est.
itemque tum aliis documentis, tum etiam Sacris perlegendis Litteris,
quae Spiritu Sancto afflante, conscriptae fuere Liturgia igitur omnis
catholicam iidem continet, quatenus Ecclesiae fidem publice testatur.

1909

Hac de causa, quotiescumque de aliqua definienda veritate divinitus da­
ta actum est, Summi Pontifices ac Concilia, cum ex « Fontibus Theolo­
gicis», quos vocant, haurirent, ex sacra etiam hac disciplina haud raro
argumenta duxere; quemadmodum verbi gratia Decessor Noster imm.
mem. Pius IX fecit, cum [541] immaculatam Mariae Virginis conceptio­
nem decrevit. Atque eodem fere modo Ecclesia ac SS. Patres, cum de
aliqua veritate dubia controversaque disceptabatur, a venerandis etiam
ritibus ex antiquitate traditis lumen petere non praeteriere. Itaque no­
tum et venerandum illud habetur effatum: « Legem credendi lex sta
tuat supplicandi »/5 Sacra igitur Liturgia catholicam fidem absolute
suaque vi non designat neque constituit; sed potius, cum sit etiam ve­
ritatum caelestium professio, quae Supremo Ecclesiae Magisterio sub
icitur, argumenta ac testimonia suppeditare potest, non parvi quidem
momenti, ad peculiare decernendum christianae doctrinae caput
Quodsi volumus eas, quae inter fidem sacramquc Liturgiam interce­
dunt, rationes absoluto generalique modo internoscere ac determinare,
iurc meritoque dici potest: « Lex credendi legem statuat supplicandi »
Idemque asseverandum est, cum de ceteris theologicis virtutibus agitur.
« In... fide, spe et caritate continuato desiderio semper oramus

1910

** Enchiridion, cap. 3.
*' Dr gratia Dei « Indiculus
S Augustin . Epist 130, aJ Probam, 18.

- MEDIATOR DEI -

581

IV. - Liturgiae progressus et incrementum
1911

Nullo non tempore Ecclesiastica Hierarchia hoc in rebus liturgicis iurc
usa est, divinum instruendo ordinandoque cultum, cumque novo sem­
per, ad Dei gloriam christianorumque profectum, splendore ac decore
ditando. Ac praeterea eadem non dubitavit - Eucharistici altaris Sacri­
ficii Sacramentorumque substantia sarta tectaque servata - illud immu­
tare, quod omnino rei congruens non reputaret; idque adicere, quod ap­
tius videretur ad lesu Christi augustaeque Trinitatis honorem augendum,
atque ad erudiendam et salutariter excitandam christianam plebem.·’'
<

Elementa divina mutari nequeunt; humana vero mutari possunt secundum
conditiones locorum ac temporum.
1912

Sacra enim Liturgia ut humanis, ita divinis constat elementis; haec au­
tem, ut patet, cum a Divino Redemptore constituta luerint, nullo modo
ab hominibus mutari possunt; illa vero, [542] prout temporum, rerum
animorumque necessitates postulant, varias commutationes habere pos­
sunt, quas Ecclesiastica Hierarchia, S. Spiritus auxilio innixa, compro­
baverit. Inde miranda illa oritur orientalium atque occidentalium rituum
varietas; inde progrediens incrementum proficiscitur, quo peculiares ex­
colendae religionis consuetudines ac peculiaria pietatis opera pedetemptim evolvuntur, ct quorum tenue dumtaxat indicium superioribus
aetatibus habebatur; atque inde etiam interdum evenit, ut pia hac in re
instituta, temporis decursu oblitterata, iterum in usum revocentur, iterumque renoventur. 1 laec omnia intemeratae lesu Christi Sponsae vitam
per tot saecula vigentem testantur; sacrum exprimunt eloquium, quod
labentibus temporibus eam inter divinumque eius Sponsum intercessit,
ut suam ac sibi creditarum gentium fidem suumque amorem inexhau­
stum profiteretur; itemque sapientem illam demonstrant institutionem
ac disciplinam, qua in credentibus « sensum Christi » excitat ac cotidie
magis adauget.
Causae progressus ac mutationum: profundior intellegentia mysteriorum
fidei, evolutio disciplinae ecclesiasticae, pietas christiana, artis progressio

1913

Non paucae profecto fuere causae, quibus sacrae Liturgiae processus
explicatur atque evolvitur per diuturnas gloriosasque Ecclesiae aetates.
Ita, exempli gratia, cum catholica doctrina de Incarnato Dei Verbo, de
Eucharistiae Sacramento et Sacrificio, ac de Deipara Virgine Maria cer­
tius ac luculentius decerneretur, novae inductae sunt rituum formae,
quibus lucem illam, quae splendidius ex Ecclesiastici Magisterii declara
■*7 Cf· Const. Dtvtnt cultut. 20 dec. 1928.
582

PIUS XII

tionibus affulserat, liturgicac actiones satius aptiusque referebant ac
quodammodo reverberabant, ut facilius christiani populi mentes animos­
que attingere posset.

Subscquens Ecclesiasticae disciplinae progressio in Sacramentis imper­
tiendis, ut verbi gratia in Paenitentiac Sacramenti administrationc, ac ca­
techumenorum initum institutum eiusque deinceps intermissio, itemque
divinae Eucharistiae Communio per unam tantum speciem in Latina
Ecclesia habita, haec procul dubio non parum in causa fuere, cur anti­
quissimi ritus decursu temporum immutarentur, ac novi paulatim indu­
cerentur ritus, [543/ qui cum invectis has in res ordinationibus magis
congruere viderentur.

1914

Ad quam quidem progressionem conversionemque ea non parum pieta­
tis incepta et opera contulere, quae cum sacra Liturgia non arcte coniunguntur, quaeque insequentibus subinde aetatibus ex mirabili Dei
consilio nata, tantopere apud populum increvere: ut verbi gratia auctior
ac studiosior cotidie erga divinam Eucharistiam cultus, itemque erga
acerbissimos Redemptoris nostri cruciatus, erga sacratissimum Cor lesu
et in Deiparam Virginem castissimumque eius Sponsum.
Atque in id etiam contulere, ad rerum adiuncta quod attinet, cum publi­
cae peregrinationes ad martyrum sepulcra pietatis causa susceptae, tum
peculiaria eadem de causa instituta ieiunia, tum denique stativae suppli­
cationes, quas paenitentiae gratia hac in alma Urbe celebrabantur, qui­
busque non raro Summus etiam Pontifex intererat.

1915

Ac facile intellectu est optimarum artium progrediens incrementum, ar­
chitecturae, picturae ac musices potissimum, ad externa sacrae Liturgiae
elementa decernenda varieque conformanda haud parum valuisse.

1916

Liturgiae tuendae causa, erecta fuit Sacra Congregatio Rituum.

Hoc eodem in rebus liturgicis iurc usa est Ecclesia ad divini cultus sanc­
titatem tutandam adversus privatorum hominum peculiariumque eccle­
siarum abusus temerarie imprudenterque invectos. Atque ita factum est
ut, cum sacculo XVI id genus usus ac consuetudines nimis magis incre­
vissent, cumque hac in re privatorum incepta fidei pietatisque integrita­
tem in discrimen inducerent, magno cum haereticorum profectu magnaqueeum eorum fallaciae errorisque propagatione, tum Decessor Noster
imm. mem. Sixtus V, ut legitimos Ecclesiae ritus defenderet, ah iisdemque quidquid impurum inductum luisset prohiberet, anno 1588
Sacrum constituit tuendis ritibus Consilium;48 ad quod quidem institu­

Const, bnmenia, 22 lan 1588.
- MEDIATOR DEI -

583

1917

tum nostra etiam aetate ex credito munere pertinet ea omnia vigilanti
cura ordinare ac decernere, quae ad sacram Liturgiam spectent.·*'’
V. -

Progressus permitti nequit privato arbitrio
NEC UNICA NORMA EST ANTIQUITAS

Liturgiae progressus subest auctoritati Sumnit Pontificis et vigilantiae Ep.
scoporum.

1918 [544] Quamobrem uni Summo Pontifici ius est quemlibet de divino cul­
tu agendo morem recognoscere ac statuere, novos inducere ac probare
ritus, eosque etiam immutare, quos quidem immutandos iudicaverit
Episcopis autem ius ct officium est vigilare diligenter ut sacrorum cano
num praescripta de divino cultu sedulo observentur.51 Haud igitur fas
est privatorum arbitrio, etsi iidem ex Cleri ordine sint, sacras atque ve­
nerandas res illas permittere, quae ad religiosam christianae societatis vi­
tam pertineant, itemque ad lesu Christi sacerdotii exercitium divinum
que cultum, ad debitum sanctissimae Trinitati, Incarnato Verbo, eius
Genitrici augustae ceterisque caelitibus honorem reddendum, et ad
hominum salutem procurandam attineant; eademque ratione privato
nemini ulla facultas est externas hoc in genere actiones moderari, quae
cum Ecclesiastica disciplina et cum Mystici Corporis ordine, unitate ac
concordia, immo haud raro cum catholicae etiam fidei integritate coniunguntur quam maxime.
Non licet privatis introducere novas consuetudines vel revocare obsoletas

1919 Ecclesia procul dubio vivens membrorum compages est, atque adeo in
iis etiam rebus, quae ad sacram respiciunt Liturgiam, succrescit, explica
tur atque evolvitur, et ad necessitates rerumque adiuncta, quae tempo
rum decursu habeantur, sese accommodat atque conformat, sarta tamen
tectaque servata suae doctrinae integritate. Verumtamen temerarius eo­
rum ausus omnino reprobandus est, qui novas deliberato consilio litur
gicas consuetudines invehant, vel obsoletos iam ritus reviviscere iubeant
qui cum vigentibus legibus ac rubricis non concordent. Id autem con­
tingere, Venerabiles Fratres, non sine magno animi dolore novimus, non
modo in parvi sed in gravissimi etiam momenti rebus; non desunt siqui­
dem, qui in augusto peragendo Eucharistiae Sacrificio vulgari lingua
utantur, qui nonnullos festos dies, - qui quidem ex rationibus mature
49 Πcan. 25 J.

5(1 Cf. CIC can. 1257.
5,Cf. Œcan. 1261.

584

Γ" ""w"

per-/54^/pensis iam decreti ac statuti fuerint - ad alia tempora transfe­
rant, ct qui denique ex legitimis publicarum precum libris sacra Veteris
Testamenti scripta expungant, quippe quae reputent haud satis aetati
huic nostrae congruentia atque opportuna.
Non licet privatis linguain lattnam deserere.

Latinae linguae usus, ut apud magnam Ecclesiae partem viget, perspi­
cuum est venustumque unitatis signum, ac remedium efficax adversus
quaslibet germanae doctrinae corruptelas. In non paucis tamen ritibus
vulgati sermonis usurpatio valde utilis apud populum exsistere potest;
nihilominus unius Apostolicae Sedis est id concedere; atque adeo, ea in­
consulta eaque non approbante, nihil prorsus hoc in genere fieri fas est,
quandoquidem, ut diximus, sacrae Liturgiae ordinatio ab eius consilio
ac nutu omnino pendet.

1920

Liturgiae ritus semper oriuntur Spiritus Sancti afflatu
Hacc eadem iudicandi ratio tenenda est, cum de conatibus agitur, qui­
bus nonnulli enituntur quoslibet antiquos ritus ac caerimonias in usum
revocare. Utique vetustae aetatis Liturgia veneratione procul dubio di­
gna est; verumtamen vetus usus, non idcirco dumtaxat quod antiquita­
tem sapit ac redolet, aptior ac melior existimandus est vel in semet ipso,
vel ad consequentia tempora novasque rerum condiciones quod attinet
Recentiores etiam liturgici ritus reverentia observantiaque digni sunt,
quoniam Spiritus Sancti afflatu, qui quovis tempore Ecclesiae adest ad
consummationem usque saeculorum,5’ orti sunt; suntque iidem pariter
opes, quibus inclita lesu Christi Sponsa utitur ad hominum sanctitatem
excitandam procurandamquc.

1921

Studium antiquitatis utilissimum; antiquitas tamen non est unica norma
/\d sacrae Liturgiae fontes mente animoque redire sapiens protecto ac
laudabilissima res est, cum disciplinae huius studium, ad eius origines
remigrans, haud parum conferat ad festorum dierum significationem et
ad formularum, quae usurpantur, sacrarumque caerimoniarum senten­
tiam altius diligentiusque pervestigandam: non sapiens tamen, non lau­
dabile est omnia ad antiquitatem quovis modo reducere. Itaque, ut
exemplis utamur, is ex recto aberret itinere, qui priscam altari velit men­
sae formam restituere; qui liturgicas vestes velit nigro [546] semper care­
re colore; qui sacras imagines ac statuas e templis prohibeat; qui divini
52 Ci M/ 28,20.

• MEDIA TOR DEI -

1922

Redemptoris in Crucem acti effigies ita conformari iubeat, ut corpus cius
acerrimos non referat, quos passus est, cruciatus; qui denique polypho
nicos, seu multisonos concentus reprobet ac repudiet, etiamsi normis
obtemperent ab Apostolica Sede datis.

1923 Quemadmodum enim e catholicis cordatus nemo, eo consilio ductus ut
ad veteres revertat formulas, a prioribus Conciliis adhibitas, illas respue
re potest de christiana doctrina sententias, quas Ecclesia, adspiranie
moderanteque divino Spiritu, recentiore aetate, ubere cum fructu, com
posuit retinendasque decrevit; itemque quemadmodum e catholicis cor­
datus nemo vigentes leges repudiare potest, ut ad praescripta regredia­
tur, quae ex antiquissimis hauriantur canonici iuris fontibus; ita pan
modo, cum de sacra Liturgia agitur, qui ad antiquos redire ritus consuetudinesque velit, novas repudiando normas, quae ex providentis Dei
consilio ob mutatas rerum condiciones fuere inductae, non is procul
dubio, ut facile cernere est, sapienti rectoque movetur studio.
1924 Haec enim cogitandi agendique ratio nimiam illam reviviscere iubet
atque insanam antiquitatum cupidinem, quam illegitimum excitavit Pi
storiense concilium, itemque multiplices illos restituere enititur errores,
qui in causa fuere, cur conciliabulum idem cogeretur, quique inde non
sine magno animorum detrimento consecuti sunt, quosque Ecclesia,
cum evigilans semper exsistat « fidei depositi » custos sibi a divino
Conditore concrediti, iure meritoque reprobavit.55 Etenim prava id ge­
nus proposita atque incepta eo contendunt, ut actionem illam extenuent
ac debilitent, sanctitatis effectricem, qua sacra Liturgia adoptionis filios
ad caelestem Patrem salutariter dirigit.
Episcopi vigilantes sint oportet.
1925 Omnia igitur ita fiant ut debita servetur cum Ecclesiastica Hierarchia
coniunctio. Nemo sibi arbitrium sumat normas sibimet ipsi decernendi
easdemque ex voluntate sua ceteris impe-/.547/randi. Summus dumtaxat
Pontifex, ut beati Petri successor est, cui divinus Redemptor curam con­
credidit universum pascendi gregem,5'’ unaque simul Episcopi, quos,
Apostolicae obtemperantes Sedi, « Spiritus Sanctus posuit... regere Ec

55 Cf. P1US VI, Const. Auctorem fidet. 28 aug. 1794, nn. XXXI-XXXIV, XXXLX, LXU.
LXVI, LX1X-LXX1V
54 Ci. lo 21,15-17.
55 Act 20.28.

586

PIUS XII

pulum. Quamobrem, Venerabiles Fratres, quotiescumque - salutari
etiam, si oporteat, adhibita severitate - auctoritatem tuemini vestram,
non modo officium vestrum adimplemini, sed ipsam Ecclesiae Condito­
ris in tuto ponitis voluntatem.

PARS ALTERA
CULTUS EUCIIARISTICUS

I. - Natura Sacrificii Eucharistici

Christianae religionis caput ac veluti centrum sanctissimae Eucharistiae
Mysterium est, quam olim Summus Sacerdos Christus instituit,
quamque per suos administros perpetuo in Ecclesia renovari iubet. Cum
de sacrae Liturgiae re maxima agatur, opportunum ducimus in hoc ali­
quantisper immorari, vestrosque, Venerabiles Fratres, in gravissimam
hanc causam convertere animos.

1926

Institutum a Christo ut verum sacrificium; a Sacrificio Crucis distinctum,
non ratione victimae et Sacerdotis principalis, sed offerendi ratione.
Christus Dominus, « sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech »,56 qui, « cum dilexisset suos qui erant in mundo »,5/ « in caena
novissima, qua nocte tradebatur, ut dilectae Sponsae suae Ecclesiae vi­
sibile, sicut hominum natura exigit, relinqueret sacrificium, quo cruen­
tum illud semel in Cruce peragendum repraesentaretur, eiusque memo­
ria in finem usque sacculi permaneret, atque illius salutaris virtus in
remissionem eorum quae a nobis cotidie committuntur, peccatorum
applicaretur, ... Corpus et Sanguinem suum sub speciebus panis et vini
Deo Patri obtulit, ac, sub earundem rerum symbolis. Apostolis, quos
tunc Novi Testamenti sacerdotes con-f54£/stituebat, ut sumerent, tra­
didit; et eisdem eorumque in sacerdotio successoribus ut offerrent prae
cepit ».58

/\ugustum igitur altaris Sacrificium non mera est ac simplex lesu Christi
cruciatuum ac mortis commemoratio, sed vera ac propria sacrificatio,
qua quidem per incruentam immolationem Summus Sacerdos id agit,
quod iam in Cruce fecit, semet ipsum aeterno Patri hostiam offerens ac-

*Pt 109,-1.

”folJ, 1.
''Cone Trid,, Sess. 22, c. 1
- MEDIATOR DEI -

587

1928

ceptissimam. « Una... cademquc est hostia, idem nunc offerens sacerdo­
tum ministerio, qui se ipsum tunc in Cruce obtulit, sola offerendi ratione
diversa ».59
1929

Idem itaque sacerdos, Christus lesus, cuius quidem sacram personam eius
administer gerit. 1 lie siquidem, ob consecrationem quam accepit sacerdo
talem, Summo Sacerdoti assimulatur, ac potestate fruitur operandi virtute
ac persona ipsius Christi.60 Quamobrem actione sua sacerdotali Chnsto
quodammodo « linguam suam commodat, manum porrigit ».61

1930

Eadem pari modo victima est, divinus nempe Redemptor, secundum
humanam naturam suam et in corporis sanguinisque sui veritate. Dis
similis tamen ratio est, qua Christus offertur. In Cruce enim totum setnet
ipsum suosque Deo obtulit dolores; victimae vero immolatio per cruen­
tam mortem, libera voluntate obitam effecta est. In ara autem, ob glorio­
sum humanae naturae suae statum, « mors illi ultra non dominabitur»,·'
ideoque sanguinis eflusio haud possibilis est; verumtamen ex divinae
sapientiae consilio Redemptoris nostri sacrificatio per externa signa,
quae sunt mortis indices, mirando quodam modo ostenditur. Siquidem
per panis « transubstantiationem » in corpus vinique in sanguinem Chri­
sti. ut eius corpus reapse praesens habetur, ita eius eruor: eucharisticae
autem species, sub quibus adest, cruentam corporis et sanguinis separa­
tionem figurant. Itaque memorialis demonstratio eius mortis, [549] quae
reapse in Calvariae loco accidit, in singulis altaris sacrificiis iteratur,
quandoquidem per distinctos indices Christus lesus in statu victimae
significatur atque ostenditur.

Eucharistia gaudet eodem quadruplici fine ac Sacrificium Crucis.
1931

lidem praeterea praestituti fines sunt; quorum primus gloria est caelesti
Patri tribuenda. Ab incunabulis usque ad mortem lesus Christus procu­
randae divinae gloriae studio incensus est; atque ex Cruce eius sanguinis
immolatio caelum ascendit in odorem suavitatis. Utque eiusmodi prae­
conium numquam intermittatur, in Eucharistico Sacrificio membra cum
divino suo Capite copulantur, et cum ipso unaque cum Angelis atque
Archangelis immortales Deo laudes concinunt,65 Patri Omnipotenti de­
ferentes omnem honorem ac gloriam.64
59
60

61

Ibidem, c 2.
Cf. S. TllOM . Summa Theol, III. q. 22, a 4.
IOANN. CHRYS., In Ioann Horn, 86. 4

Row 6.9.
6)

Cf. Minate Rom, Praefatio.
Cf. Ibidem. Canon.

580

PIUS XII

Alter autem, qui praestituitur, finis eo spectat, ut gratiae adhibeantur 1932
Deo debitae. Divinus tantummodo Redemptor, utpotc dilectissimus Ae­
terni Patris Filius, cui quidem immensus eius patebat amor, dignum ei
potuit gratiae deferre carmen. 1 loc iam spectavit, hoc voluit, in novissi­
ma caena « gratias agens ».65 Idque efficere ex Cruce pendens non in­
termisit·, non intermittit in augusto arae Sacrificio, quod gratiarum ac­
tionem, seu eucharisticam actionem, significat; quandoquidem hoc
«vere dignum et iustum est, aequum et salutare ».w’
Tertio autem loco, expiationis, placationis reconciliationisque proponi- 1933
tur finis. Nemo alius procul dubio quam Christus Omnipotenti Deo de
humani generis culpis omnino satisfacere poterat; ipse igitur in Cruce
immolari voluit « propitiatio pro peccatis nostris, non pro nostris autem
tantum, sed etiam pro lotius mundi ».67 Atque in altaribus itidem coti­
die sese offert pro redemptione nostra, ut ab aeterna damnatione erepti
in electorum gregem adsciscamur. Idque non pro nobis tantum, qui
mortali hac vita fruimur, sed etiam « pro omnibus in Christo quiescenti­
bus, qui nos praecesserunt cum signo fidei et dor-f550Jmiunt in somno
pacis »;ω nam sive vivimus, sive morimur, « ab uno tamen codemque
Christo non recedimus ».69

Quarto denique loco impetrationis habetur finis. Homo, utpotc filius
prodigus, bona omnia a caelesti Patre accepta, male consumpsit ac dis­
sipavit, ideoque in egestatem summam summumque in squalorem redac­
tus est. Attamen ex Cruce Christus « preces supplicationesque... cum
clamore valido et lacrimis offerens, exauditus est pro sua reverentia ».70
Itemque sacris in aris efficaci eadem ratione noster apud Deum seque­
ster est, ut omni benedictione et gratia repleamur.

1934

Facile igitur intellectu est cur sacrosancta Tridentina Synodus asseveret
salutarem Crucis virtutem per Eucharisticum Sacrificium nobis impertiri
ad cotidiana nostra delenda peccata.71

1935

Apostolus autem gentium copiosam plenitudinem perfectionemque de­
clarans Sacrificii Crucis, Christum edicit una oblatione consummasse in
sempiternum sanctificatos.72 I luius enim Sacrificii promerita, ut infinita

1936

°Mrl4.23.
£r
Mimic Rom, Praefatio,
67 llo 2.2.
Murale Rom., Canon.
ws. Augustin., Dr Tnmi. hb. ΧΠΙ. c. 19.
° Hebri,7.
72 CiHebr 10. 14

- MEDIA TOR DEI -

589

prorsus sunt atque immensa, terminos nesciunt; ad universitatem quippe
hominum spectant cuiusvis temporis, cuiusvis loci; quatenus in eo sa­
cerdos ac victima Deus homo est; quatenus eius immolatio, eodem modo
ac eius Aeterni Patris voluntati obtemperatio, perfecta omnino fuit; ct
quatenus ipse mortem oppetiit utpote humani generis Caput: « Vide
commercium emptionis nostrae: Christus pendet in ligno, vide quanto
emit;... sanguinem fudit, sanguine suo emit, sanguine Agni immaculati
emit, sanguine unici Filii Dei emit... Emptor Christus est; pretium san­
guis; possessio orbis terrarum ».75

1937 Haec tamen emptio non statim plenum assequitur effectum suum: opor­
tet siquidem Christus, postquam amplissimo [5.51] hoc sui ipsius pretio
mundum redemerit, in veram reapse animorum hominum possessionem
veniat. Quamobrcm ut eorum redemptio ac salus, ad singulos quod atti­
net et ad subséquentes posteritates omnes in finem usque sacculi, opere
efficiatur Deoque habeatur accepta, opus est prorsus ut singillatim ho­
mines vitali modo Crucis Sacrificium attingant, ideoque quae ex eo
eduntur merita iisdem impertiantur. Dici quodammodo potest in Cal­
varia Christum piacularem salutaremque instruxisse piscinam, quam suo
replevit effuso cruore; at si homines eius non se mergunt in undas, atque
inibi suas iniquitatum maculas non detergunt, purificati ac salvi fieri
profecto nequeunt.
Sacrificio eucharistico applicantur merita Crucis. Necessitas actuosae fide­
lium participationis.
1938 Ut igitur in sanguine Agni singuli peccatores dealbentur, socius christifidelium labor requiritur. Licet enim Christus, universe loquendo, totum
humanum genus morte sua cruenta Patri reconciliaverit, voluit tamen ut
omnes ad Crucem suam, per Sacramenta potissimum ac per Eucharistiae
Sacrificium, accederent atque adducerentur, ut ab se partos ex Cruce
fructus assequerentur salutares. Qua quidem actuosa singulorum parti­
cipatione, quemadmodum membra divino suo Capiti cotidie magis as­
simulantur, sic etiam salus ex Capite profluens impertitur membris: ita
quidem ut nos possimus divi Pauli iterare verba: « Christo confixus sum
Cruci: vivo autem, iam non ego, vivit vero in me Christus».'·1 Sicut
enim, iam alia opportunitate data, enucleate satis ex suscepto consilio
ediximus, Christus Icsus « dum in Cruce emoriens, immensum Red­
emptionis thesaurum Ecclesiae suae, nihil ea conferente, dilargitus est,
ubi de eiusmodi thesauro distribuendo agitur, id efficiendae sanctitatis
71 S. AUGUSTIN., Enarr in Pi 147, n. 16.

74GJ2, 19-20.
590

PIUS XII

opus non modo cum intaminata sua Sponsa communicat, sed ex eius
etiam opera vult quodammodo oriri ».7S

Sacrificio eucharistico opus redemptionis exercetur et perpetuatur sacrifi­
cium crucis.
Augustum autem altaris Sacrificium eximium est vcluti instrumentum,
quo promerita e divini Redemptoris Cruce orta credentibus distribuun­
tur: « quoties huius hostiae commemoratio celebratur, opus nostrae Red­
emptionis exercetur».76 Illud /552J tamen, nedum cruenti Sacrificii
dignitatem minuat, eius potius magnitudinem necessitatemque, ut Tridentina Synodus asseverat,7' declarat magisque perspicuas reddit. Dum
cotidie immolatur, nos admonet aliam non esse salutem, nisi in Cruce
Domini nostri Icsu Christi;78 eiusmodi autem Sacrificii continuationem
«ab ortu... solis usque ad occasum »79 Deum ipsum perfici velle, ne
gloriae gratiarumque actionis intermittatur hymnus, ab hominibus idcir­
co Creatori debitus, quod perpetuo eius indigeant auxilio, divinique in­
digeant Redemptoris sanguine ad ea delenda peccata, quae eius provo­
cant iustitiam.

II. - Fidelium participatio in oblatione Sacrificii Eucharistici

Fideles participare debent Eucharisticum Sacrificium, sese uniendo Christo
sacerdoti ac victimae.
Expedit igitur, Venerabiles Fratres, christifideles omnes animadvertant
summo sibi officio esse summaeque dignitati Eucharisticum participare
Sacrificium; idque non quiescenti neglegentique animo et ad alia excur­
renti atque vaganti, sed tam impense tamque actuose ut cum Summo Sa­
cerdote arctissime coniugcntur secundum illud Apostoli: « Hoc... sentite
in vobis, quod et in Christo lesu »;W) atque una cum ipso et per ipsum
illud offerant, unaque cum eo se devoveant.

Christus utique sacerdos est, sed nobis non sibi sacerdos, cum vota reli­
gionisque sensus totius humani generis nomine aeterno Patri deferat;
idem pariter victima est, sed nobis, cum semet ipsum in vicem hominis
'5 Litt Encycl MysttaCorporis. 29 tun. 194 J.
'r Mutule Row, Secreta Dom. IX post Pcntcc

" Cf Scss 22. c. 2 ct can 4

”Cf Ctf/6.14.

”*W1,11.
w Phili.5.

- MEDIA TOR DEI -

591

culpis obnoxii reponat. lamvero illud Apostoli « hoc... sentite in vobis
quod et in Christo lesu » a christianis omnibus postulat, ut eo modo
animum in se referant affectum, quantum humana potest facultas, quo
divini Redemptoris animus affectus erat, cum sui ipsius faciebat Sacrifi
cium; humilem nempe referant mentis demissionem, summaeque Dei
Maiestati adorationem adhibeant, honorem, laudem gratiarumque actio­
nem. Postulat praeterea ab 1333] iisdem ut victimae condicionem quo­
dammodo sumant, ut semet ipsos ad Evangelii praecepta abnegent, ut
poenitentiae ultro libenterque dent operam, utque admissa quisque sua
detestentur et expient. Postulat denique ut omnes una cum Christo my­
sticam in Cruce mortem obeamus, ita quidem ut Pauli sententiam usur­
pare possimus: « Christo confixus sum Cruci ».fil
Fideles tamen non gaudent sacerdotali potestate.
1942

Quod tamen christifideles Eucharisricum participant Sacrificium, non
idcirco sacerdotali etiam potestate fruuntur. Id quidem vestrorum gre­
gum clare prae oculis ponatis omnino necesse est.

1943

Sunt enim, Venerabiles Fratres, qui hodie ad iam olim damnatos errores
accedentes,82 doceant in Novo Testamento sacerdotii nomine id so­
lummodo venire, quod ad omnes spectet, qui sacri fontis lavacro expiati
luerint; itemque praeceptum illud, quo lesus Christus in novissima cae­
na id Apostolis commiserat faciendum, quod ipse fecerat, ad cunctam
directo pertinere christifidelium Ecclesiam; atque exinde, deinceps tan­
tum, hierarchicum consecutum esse sacerdotium. Quapropter populum
autumant vera perirui sacerdotali potestate, sacerdotem autem solum­
modo agere ex delegato a communitate munere. Quam ob rem Eucharisticum Sacrificium veri nominis « concelebrationem » existimant, ac re­
putant expedire potius ut sacerdotes una cum populo adstantes
« concelebrent », quam ut privatim Sacrificium offerant absente populo.

1944

Quantopere captiosi huius generis errores iis contradicant veritatibus,
quas iam supra asseveravimus, de gradu tractantes quo sacerdos in My
stico lesu Christi Corpore pollet, explanare supervacaneum est. Illud
tamen in memoriam revocandum esse ducimus, sacerdotem nempe id­
circo tantum populi vices agere, quia personam gerit Domini nostri lesu
Christi, quatenus membrorum omnium Caput est, pro iisdemque semet
ipsum offert; ideoque ad altare accedere ut ministrum Christi, Christo
inferiorem, superiorem autem populo.83 Populum contra, quippe /554/
81 Gal2.19
82 Cf. Cone. Trid., Scss. 25, c. 4.
83 Cf. S ROBERTUS BELLARM , De Mista. II. cap 4.

. Jk "

qui nulla ratione Divini Redemptoris personam sustineat, neque conci­
liator sit inter se ipsum et Deum, nullo modo iure sacerdotali frui posse.

a) Fideles offerunt.
Quae quidem fidei certitudine constant; at praeterea christifideles etiam
divinam offerre hostiam, diversa tamen ratione, dicendi sunt.

1945

Quod patet documentis et doctrina Ecclesiae, ipsaque liturgia Missae.

Idiam luculentissime nonnulli ex Decessoribus Nostris et Ecclesiae doctoribus declararunt. « Non solum, ita imm. mem. Innocentius III offe­
runt sacerdotes, sed et universi fideles: nam quod specialiter adimpletur
ministerio sacerdotum, hoc universaliter agitur voto fidelium ».w /\c
placet unum saltem ex pluribus S. Roberti Bellarmini effatis in hanc rem
afferre: «Sacrificium, inquit, in persona Christi principaliter offertur.
Itaque ista oblatio, consecrationem subsequens, est quaedam testificatio,
quod tota Ecclesia consentiat in oblationem a Christo factam, et simul
cum illo offerat ».85

1946

Eucharistici quoque Sacrificii ritus ac preces haud minus clare signifi­
cant atque ostendunt victimae oblationem una cum populo a sacerdoti­
bus fieri. Non solum enim post panis ac vini oblationem sacrorum ad­
minister, ad populum conversus, significanter dicit: « Orate fratres, ut
meum ac vestrum sacrificium acceptabile fiat apud Deum Patrem omni­
potentem «-,86 sed praeterea supplicationes, quibus Deo divina offertur
hostia, plurali numero plerumque eduntur; in iisdemque non semel indi­
catum est, populum etiam hoc augustum participare Sacrificium, quate­
nus idem offerentem. Haec enim, verbi gratia, habentur: « Pro quibus
tibi offerimus, vel qui tibi offerunt... Hanc igitur oblationem servitutis
nostrae, sed et cunctae familiae tuae, quaesumus, Domine, ut placatus
accipias... Nos servi tui, sed et plebs tua sancta... offerimus praeclarae
.Maiestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam,
hostiam immaculatam ».87

1947

Haec dignitas fidelium fundatur in Sacramento Baptismatis

[555J Nec mirum est christifideles ad huiusmodi dignitatem elevari
Baptismatis enim lavacro, generali titulo christiani in Mystico Corpore
Oe Sacro Altans Mysterio, III, 6

'S De Mina, I, cap. 27.

V’

Mtssale Roni, Ordo Missae.

Ibidem, Canon Missae
■· MEDIA TOR DEI -

593

194S

membra efficiuntur Christi sacerdotis, et « charactere » qui eorum in
animo quasi insculpitur, ad cultum divinum deputantur; atque adeo ip­
sius Christi sacerdotium pro sua condicione participant.

1949 Nullo non tempore in catholica Ecclesia humana ratio, fide collustrata,
ad divinarum rerum maiorem, quae fieri possit, cognitionem contendit.
Quamobrem consentaneum est ut christianus quoque populus pie quae­
rat, quo sensu et ipse in Eucharistici Sacrificii Canone illud offerre dica­
tur. Ut satis igitur faciamus pio eiusmodi voto, rem placet heic breviter
presseque exponere.
1950 Et primum quidem rationes habentur magis a re remotae, quia nempe
haud raro contingit ut christiiideles, sacris assistentes ritibus, suas preces
cum sacerdotis precibus alternis vocibus conserant; itemque, quia non­
numquam - quod antiquitus eveniebat crebrius - administris altaris pa­
nem vinumque offerunt, ut Christi corpus et sanguis fiant; ac denique
quia eleemosynis id agunt, ut sacerdos divinam victimam pro iisdem of­
ferat.

1951 At est etiam intima ratio, cur christiani omnes, ii praesertim qui altari
adsunt, offerre dicantur.

1952 Qua in re gravissima ne perniciosus oriatur error, offerendi vocem pro­
priae significationis terminis circumscribamus oportet. Incruenta enim
illa immolatio, qua consecrationis verbis prolatis Christus in statu victi­
mae super altare praesens redditur, ab ipso solo sacerdote perficitur,
prout Christi personam sustinet, non vero prout christifidelium perso­
nam gerit. At idcirco quod sacerdos divinam victimam altari superponit,
camdem Deo Patri qua oblationem defert ad gloriam sanctissimae Trini­
tatis et in bonum totius Ecclesiae. Hanc autem restricti nominis oblatio­
nem christifideles suo modo duplicique ratione participant: quia nempe
non tantum per sacerdotis manus, sed etiam una cum ipso quodammodo
Sacrificium offe-f556jrunt: qua quidem participatione, populi quoque
oblatio ad ipsum liturgicum refertur cultum.
1953 Christifideles autem per sacerdotis manus Sacrificium offerre ex co pa
let, quod altaris administer personam Christi utpote Capitis gerit, mem­
brorum omnium nomine offerentis; quo quidem iit, ut universa Ecclesia
iure dicatur per Christum victimae oblationem deferre. Populum vero
una cum ipso sacerdote offerre non idcirco statuitur, quod Ecclesiae
membra, haud aliter ac ipse sacerdos, ritum liturgicum adspectabilem
perficiant, quod solius ministri est ad hoc divinitus deputati: sed idcirco
quod sua vota laudis, impetrationis, expiationis gratiarumque actionis
una cum votis seu mentis intentione sacerdotis, immo Summi ipsius Sa594

PIUS XII-------

ccrdotis, co fine coniungit, ut eadem in ipsa victimae oblatione, externo
quoque sacerdotis ritu, Deo Patri exhibeantur. Externus enim sacrificii
ritus suapte natura cultum internum manifestet necesse est: novae autem
legis Sacrificium supremum illud obsequium significat, quo ipse princi­
palis offerens, qui Christus est, et una cum eo et per eum omnia cius my­
stica membra debito Deum honore prosequantur ac venerentur.
Magno autem cum animi gaudio certiores facti sumus ciusmodi doctri- 1954
nam, postremis hisce praesertim temporibus, ob impensius multorum liturgicac disciplinae studium, in sua luce fuisse collocatam. Facere tamen
nos possumus quin veritatis superlationes traicctionesque, quae cum
germanis Ecclesiae praeceptis non concordent, vehementer deploremus.
Nonnulli siquidem illa omnino Sacrificia reprobant, quae privatim ac 1955
non adstante populo offerantur, quasi a prisca sacrificandi forma aber­
rent; nec desunt qui asseverent sacerdotes non posse eodem tempore
pluribus in aris divina litare hostia, quod hac agendi ratione communita­
tem dissocient, eiusque unitatem in discrimen adducant: itemque non
desunt, qui eo usque procedant, ut oportere prorsus reputent plebem
confirmare ratumque habere Sacrificium, ut illud vim virtutemque sor­
tiatur suam.

[557] Perperam hac in re ad socialem Eucharistici Sacrificii indolem 1956
provocatur. Quotiescumque enim sacerdos id renovat, quod divinus Red­
emptor in novissima caena peregit, reapse Sacrificium consummatur:
quod quidem Sacrificium, semper ct ubique, itemque necessario ac
suapte natura, publico et sociali munere fruitur; quandoquidem is, qui
illud immolat, et Christi et christiiidclium, cuius Divinus Redemptor est
Caput, nomine agit, atque illud Deo offert pro Ecclesia sancta catholica,
ac pro vivis et defunctis.88 Idque fit procul dubio sive christifideles
praesentes adsint - quos Nos frequentissimos pientissimosque adesse
cupimus ac commendamus -, sive non adsint, cum neutiquam requiratur
ut, quod sacrorum administer fecerit, populus ratum habeat.

Licet tamen ex iis, quae modo exposuimus, clare pateat nomine Christi 1957
atque Ecclesiae litari, neque suis fructibus etiam socialibus Eucharisti­
cum privari Sacrificium quamvis nullo praesente acolytho a sacerdote
celebretur, nihilo secius ob huius tam augusti mysterii dignitatem, volu­
mus atque urgemus - quod cetcroquin semper praecepit Mater Ecclesia
- ut nullus sacerdos ad altare accedat nisi adsit minister, qui ei inserviat
eique respondeat, ad normam canonis 813.

AftiwZr Rom, Canon Missae

- MEDIA TOR DEI ·

595

b) Fideles ipsi victima.

Fideles debent semetipsos cum Christo offerre.

1958 Ut autem oblatio illa, qua in hoc Sacrificio christifideles divinam victimam
Caelesti Patri offerunt, plenum sortiatur effectum, aliud quoque adiungant
oportet: semet ipsos nempe quasi hostiam immolent necesse est.
1959 Quae quidem immolatio ad liturgicum solummodo Sacrificium non re­
ducitur. Vult enim Apostolorum Princeps ut eo ipso quod Christo
tamquam lapides vivi superaedificamur, possimus tamquam « sacerdo­
tium sanctum, offerre spiritales hostias acccptabiles Deo per lesum
Christum »;89 Paulus autem Apostolus absque ullo temporis discrimine
hisce verbis christianos adhortatur: « Obsecro itaque vos,... ut exhibeatis
corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, ratiof55<S/nabile obsequium vestrum ».w At cum potissimum christifideles
liturgicae actioni tam pia intentaque mente coniuguntur, ut de iisdem
reapse dici queat: « quorum tibi fides cognita est et nota devotio »,91 fa­
cere non possunt quin sua cuiusque fides alacrius per caritatem opere­
tur, pietas vigeat atque flammescat, ac singuli universi divinae procu­
randae gloriae se consecrent, vehementerque cupientes lesu Christo,
acerrimos perpesso dolores, sese arctissime assimulare, cum ipso Sum­
mo Sacerdote et per ipsum se quasi spiritualem hostiam offerant.

1960 Quod quidem illa etiam adhortamenta docent, quibus Episcopus, Ec­
clesiae nomine, sacrorum administros appellat quo die eos consecrat
« Agnoscite quod agitis, imitamini quod tractatis, quatenus, mortis do
minicac mysterium celebrantes, mortificare membra vestra a vitiis et
concupiscentiis omnino procuretis ».92 Ac fere eodem modo in sacris
Liturgiae libris christiani admonentur, qui ad altare accedant, ut sacra
participent: « Sit in hoc... altari innocentiae cultus, immoletur superbia,
iracundia iuguletur, luxuria omnisque libido feriatur, offeratur pro tur­
turibus sacrificium castitatis et pro pullis columbarum innocentiae sa­
crificium ».9’ Dum igitur altari adstamus, ita animum nostrum trans
formemus oportet, ut quidquid peccatum est in eo penitus restinguatur.
quidquid vero per Christum vitam gignit supernam, enixe refoveatur ac
roboretur: atque adeo nos efficiamur, una cum immaculata Hostia, vic­
tima Aeterno Patri accepta.
89 IPetr 2. 5

90 Row 12, 1.
91 Muiale Rom., Canon Missae.
92 Ponlif Rom, Dc Ordinatione presbyteri.

95 Ibidem. Dc altaris consecrat.. Praefatio.
596

----------

*

Quod palet ex ipsa Ltturgia.
IV. »·

Quod quidem propositum sanctissimum ut Ecclesia aptiore, quo fieri
possit, modo ad effectum deducere queat, per sacrae Liturgiae praecepta
omni ope enititur. Huc enim non solum lectiones spectant, homiliae
ceteraeque sacrorum administrorum conciones universusque mysterio­
rum cyclus, quae nobis per anni decursum recolenda proponuntur, sed
vestimenta etiam ac sacri ritus eorumque externus apparatus; quae qui­
dem eo 059/pertinent ut « maiestas tanti Sacrificii commendetur, et
mentes fidelium per haec visibilia religionis et pietatis signa, ad rerum
sitissimarum, quae in hoc Sacrilicio latent, contemplationem exciten­
tur ».94

1961

Omnia igitur liturgiae elementa eo contendunt, ut animus noster Divini
Redemptoris imaginem per Crucis mysterium in se referat secundum il­
lud Apostoli gentium: « Christo confixus sum Cruci; vivo autem, iam
non ego, vivit vero in me Christus ».95 Quam ob rem nos voluti hostia
una cum Christo efficimur ad augendam Aeterni Patris gloriam.

1962

Doctrina Augustini et Bellarmini: Ecclesia offert et offertur

Huc igitur christifideles, divinam victimam in Eucharistico Sacrificio of­
ferentes, animum convertant atque erigant. Si enim, ut S. Augustinus
scribit, mysterium nostrum in mensa dominica positum est,96 id ipse
Christus Dominus, prout Caput et symbolum coagmentationis illius
exsistit, qua nos Corpus Christi sumus97 et membra corporis eius;9'' si S.
Robertus Bcllarminus ad mentem doctoris Hipponensis docet, in Sacri­
ficio altaris generale significari sacrificium, quo universum Corpus Chri­
sti Mysticum, id est tota redempta civitas offertur Deo per Christum,
Sacerdotem magnum;9'* nihil rectius, nihil iustius excogitari potest,
quam nos omnes una cum Capite nostro, pro nobis passo, nosmet ipsos
quoque Aeterno Patri immolare. In altaris enim Sacramento, eodem Au­
gustino auctore, Ecclesiae demonstratur, in re, quam eadem offert,
ipsam quoque offerri.100

9 Cf Cone Trid., Scss. 22, c. 5.

WGj/2, 19-20.
*Ci5rrw, 272.
'filCor 12,27.
*CLEph5, J0.

wCi S. Robertus Beli... De Missa, II. cap. 8
3 Ci De Ciu Dei, lib. X, cap. 6.
• MEDIATOR DEI -

1963

Magna igitur dignitas fidelium.

1964 Animadvertant igitur christifidcles ad quam eos dignitatem sacrum
Baptismatis lavacrum evexerit; neque satis habeant generali ea mentis in­
tentione, quae Christi membra Ecclesiaeque filios decet, Eucharisticum
participare Sacrificium, sed cum Summo Sacerdote eiusquc in terris
administro, ex sacrae Liturgiae rationibus, ultro arctissimeque coniuncti.
una cum eodem [560] tum peculiari modo devinciantur, cum divinam
Hostiae consecratio peragitur, camdemque una cum eo offerant, cum
sollemnia illa verba pronuntiantur: « Per ipsum, et cum ipso, et in ipso
est tibi Deo Patri Omnipotenti, in unitate Spiritus Sancti, omnis honor
et gloria per omnia saecula sacculorum »;101 quibus quidem verbis populus
respondet: «Amen». Neque christiani obliviscantur semet ipsos suasque sollicitudines, dolores, angustias, miserias necessitatesque una simul
cum divino Capite Cruci suffixo offerre.
c) Media ad promovendam participationem fidelium.

Maior unio fidelium et sacerdotis.
1965 Laudibus igitur ii digni sunt, qui eo consilio ducti, ut christiana plebs
Eucharisticum Sacrificium facilius salubriusque participet, « Missalc
Romanum » apte in populi manibus ponere conantur, ita quidem ut
christifidcles, una cum sacerdote copulati, iisdem cius verbis iisdemque
Ecclesiae sensibus comprecentur, itemque ii laudibus exornandi sunt,
qui efficere contendunt, ut Liturgia externo etiam modo actio sacra liat,
quam reapse adstantes omnes communicent. Id quidem non una ratione
contingere potest; cum nimirum universus populus, ex sacrorum rituum
normis, vel sacerdotis verbis recto servato ordine respondet, vel cantus
edit, qui cum variis Sacrificii partibus congruant, vel utrumque facit, vc
denique cum in Sacris sollemnibus alternas lesu Christi administri pre­
cibus dat voces unaque simul liturgica cantica concinit.
1966 Quae tamen Sacrificii participandi rationes tum dilaudandae ac com­
mendandae sunt, cum Ecclesiae praeceptis sacrorumque rituum normis
diligenter obtemperant. Eo autem potissimum spectant, ut Christia­
norum pietatem eorumque intimam cum Christo cum eiusquc adspectabili administro conjunctionem alant ac foveant, itemque internos illos
sensus et habitus excitent, quibus animus noster Summo Sacerdoti Novi
Testamenti assimuletur oportet. Nihilo secius, quamvis externo quoque
modo demonstrent Sacrificium suapte natura, utpote a Mediatore Dei et

1G' Mtitiile Rom, Canon Missae

hominum102 peractum, totius Mystici [561] Corporis Christi opus esse
habendum; neutiquam tamen necessariae sunt ad publicam eiusmodi
constituendam communemque notam. Ac praeterea id genus Sacrum, al­
ternis vocibus celebratum, in locum augusti Sacrificii sollemniter peracti
suffici non potest; quod quidem, etiamsi adstantibus solummodo sacris
administris fiat, ob rituum maiestatem caerimoniarumque apparatum
peculiari fruitur dignitate sua, cuius tamen splendor et amplitudo, si
frequens pietateque praestans populus adsit, ut Ecclesiae in votis est,
summopere adaugetur.
Nom omnibus

idem convenit.

zlnimadvertendum quoque est eos veritatem egredi rectaeque rationis
iter, qui fallacibus opinationibus ducti, haec rerum adiuncta tanti fa­
ciant, ut asseverare non dubitent, iisdem praetermissis, rem sacram sta­
tutum sibi finem assequi non posse.
Haud pauci enim e christifidelibus « Missali Romano », etiamsi vulga­
ta lingua exarato, uti nequeunt; neque omnes idonei sunt ad recte, ut
addecet, intellegendos ritus ac formulas liturgicas. Ingenium, indoles
ac mens hominum tam varia sunt atque absimilia, ut non omnes
queant precibus, canticis sacrisquc actionibus, communiter habitis,
eodem modo moveri ac duci. Ac praeterea animorum necessitates et
propensa eorum studia non eadem in omnibus sunt, neque in singulis
semper eadem permanent. Quis igitur dixerit, praeiudicata eiusmodi
opinione compulsus, tot christianos non posse Eucharisticum partici­
pare Sacrificium, eiusque perfrui beneficiis? At ii alia ratione utique
possunt, quae facilior nonnullis evadit; ut, verbi gratia, lesu Christi
mysteria pie meditando, vel alia peragendo pietatis exercitia aliasque
fundendo preces, quae, etsi forma a sacris ritibus differunt, natura
lamen sua cum iisdem congruunt.

Consilium dioccesanum ad promovendum apostolatum liturgicurn
Quamobrem vos adhortamur, Venerabiles Fratres, ut in Dioecesi vel
ecclesiastica dicione cuiusque vestra modum rationemque, quibus po­
pulus liturgicam actionem participet, moderari atque ordinare velitis se­
cundum normas, quas « Missale » statuit, et secundum praecepta, quae
Sacrum Consilium ritibus praepositum et Codex luris Canonici edidere;
iia quidem [562] ut debito omnia ordine ac decore fiant, neve cuilibet,
«si sacerdoti, liceat arbitrio suo sacris aedibus quasi experimenti causa

" Ci. I Ttm 2, 5
599

uti. Quam ad rem etiam Nobis in votis est, ut in singulis Dioecesibus,
quemadmodum Consilium habetur sacris musicis et artibus tutandis, sic
Consilium quoque constituatur ad liturgicum provehendum apostolatum, ut vigilanti cura vestra diligenter omnia ex Apostolicae Sedis prae­
scriptionibus eveniant.
Norma pro religiosis.

1970 In religiosorum autem sodalium Communitatibus ea omnia, quae pro
priae Constitutiones hac in re statuere, accurate serventur, neque res no­
vae inducantur, quas earumdem Communitatum moderatores non ante
probaverint.

Prae ceteris unio interna.
1971 Quantumvis vero externae rationes rerumque adiuncta, quibus Christia­
nus populus Eucharisticum Sacrificium participat ceterasque liturgicas
actiones, varia ac dissimilia esse queant, eo tamen studiosissime semper
contendendum est, ut arctioribus, quibus fieri possit, nexibus adstantium
animi Divino Redemptori devinciantur, utque eorum vita sanctitate cotidie
auctiore exornetur ac caelestis Patris gloria cotidie magis adaugeatur.
III. - Sacra Communio

Communio fidelium non de integritate Sacrificii Missae
1972 Augustum altaris Sacrificium divinae dapis Communione concluditur
Attamen, ut omnes norunt, ad eiusdem Sacrificii integritatem habendam
requiritur solummodo ut Sacerdos caelesti pabulo reficiatur, non autem
ut populus etiam - quod ceteroquin summopere optandum est - ad sa­
cram synaxim accedat.
1973 Placet autem hac super re eas iterare animadversiones, quas Decessor
Noster Benedictus XIV de Tridentini Concilii definitionibus habet:
« Primo... dicendum Nobis occurrit, nemini ex fidelibus in mentem ve­
nire posse Missas privatas, in quibus sacerdos solus sacram sumit Eu­
charistiam, propterea veri, perfecti et integri Sacrificii incruenti a Christo
Domino instituti rationem amittere, ideoque illicitas esse existimandas
Nec enim [563/ ignorant fideles aut saltem facile edoceri possunt, Sacro
sanctum Concilium Tridentinum, innixum doctrinae, quam perpetua
Ecclesiae traditio servavit, huic adversantem novam falsamque Lutheri
sententiam damnasse ».l0) « Si quis dixerit Missas, in quibus solus sa105 Litt Encycl. Cerltores effecit, 15 nov. 1742. S 1.

cerdos sacramcntalitcr communicat, illicitas esse, ideoque abrogandas,
anathema sit ».lw

Ex veritatis igitur itinere ii aberrant, qui sacris operari nolint, nisi si 1974
chrisliana plebs ad divinam mensam accedat; ac magis etiam ii aberrant,
qui, ut contendant necessarium omnino esse christifideles una cum sa­
cerdote Eucharistica pasci dape, captiose asseverent heic agi non de Sa­
crificio solummodo, sed de Sacrificio ac caena fraternae communitatis,
atque sacram synaxim ponant, communiter actam, quasi totius celebra­
tionis culmen.

Etenim etiam atque etiam animadvertendum est Eucharisticum Sacrifi- 1975
cium suapte natura incruentam esse divinae victimae immolationem,
quae quidem mystico modo ex sacrarum specierum separatione patet, ex
earumquc oblatione Aeterno Patri peracta. Sacra autem synaxis ad idem
integrandum ad idemque Augusti Sacramenti communione participan­
dum pertinet; dumque administro sacrificanti omnino necessaria est,
christifidelibus est tantummodo enixe commendanda.
Quemadmodum autem Ecclesia, ut veritatis magistra est, catholicae fidei 1976
integritatem omni ope tutari enititur, ita, ut suorum est filiorum sollicita
mater, eosdem summopere adhortatur ad maximum eiusmodi religionis
nostrae beneficium studiose frequenterque participandum.
Commendatur unio spiritualis, imo frequens communio sacramentalis.
Cupit imprimis ut christiani - cum praesertim Eucharisticam dapem 1977
reapse sumere haud facile queant - votis saltem eam sumant; ita quidem
ut vivida excitata fide, ac demisso reverenter animo Divinique Redemp­
toris voluntati omnino fidenti, flagrantiore, quo fieri possit, caritatis
studio cum eodem conjungantur.

1564] Sed hoc non satis eidem est. Quandoquidem enim, per Angelorum 1978
panis convivium, Sacrificii, ut supra diximus, « sacramentali » etiam
Communione participes fieri possumus, idcirco Ecclesia Mater, ut efficaciorc ratione « Redemptionis fructum in nobis iugiter sentiamus »,ll>5
tiliis suis singulis universis Christi Domini invitationem iterat: « Accipite
ct manducate... Hoc facite in meam commemorationem
Quam ad
rem Tridentina Synodus, lesu Christi ciusque intaminatae Sponsae votis
vcluti resonans, vehementer adhortata est « ut in singulis Missis fideles

'Cone. Trid., Scss. 22, can. 8.
' Maule Row., Collecta Festi Corp Christi.
1061 Cor 11. 24

■■ MEDIATOR DEI

601

adstantes non solum spirituali affectu, sed sacramcntali etiam Euchan
stiae perceptione communicarent, quo ad eos sanctissimi huius Sacrifiai
fructus uberior proveniret ».107 Quin immo Decessor Noster imm
mem. Benedictus XIV, ut satius luculentiusque patescat christifideles
per Eucharistiae perceptionem divinum ipsum participare Sacrificium,
eorum pietatem dilaudat, qui non modo caelesti pabulo, dum Sacrificio
intersunt, enutriri cupiant, sed ipsis in eodem Sacrificio consecratis ho
stiis cibari praeoptent, quamvis, ut ipse declarat, vere ac reapse Sacrifi­
cium participetur, etiamsi de Eucharistico pane agatur, cuius consecratio
iam antea rite peracta fuerit. Ita enim scribit: « Et quamvis de eodem
Sacrificio participent, praeter eos, quibus a sacerdote celebrante tribui­
tur in ipsa Missa portio Victimae a se oblatae, ii etiam, quibus sacerdos
Eucharistiam reservari solitam ministrat; non tamen idcirco aut vetuit
umquam Ecclesia, aut modo vetat, satisfieri ab ipso sacerdote pietati ct
iustae eorum petitioni, qui Missae adstantes, ad consortium admitti po­
stulant eiusdem Sacrificii, quod et ipsi pariter offerunt ea ratione, quae
ipsos decere potest: immo probat atque cupit ne id omittatur, eosque
sacerdotes increparet, quorum culpa et neglegentia fidelibus participatio
illa denegaretur ».108
1979 Faxit autem utinam Deus, ut sollicitis hisce Ecclesiae invita-D65]tionibus omnes ultro libenterque respondeant; faxit Deus ut christifideles vel
cotidie, si possint, Sacrificium divinum non solum spirituali modo par­
ticipent, sed Augusti etiam Sacramenti communione, lesu Christi Cor­
pus sumentes, pro omnibus Aeterno Patri oblatum. Excitate, Venerabi
les Fratres, in eorum animis, qui vestris demandati sunt curis, studiosam
ac veluti inexplebilem lesu Christi famem; vobis magistris, altaria pueris
iuvenibusque stipentur, qui sese, innocentiam suam, suamque actuosam
navitatem Divino offerant Redemptori; frequentes accedant coniuges
qui ad sacram mensam enutriti, inde sumant ut subolem sibi creditam
lesu Christi sensibus eiusque caritate conforment; advocentur opifices
ut cibum illum accipere queant, qui validus ac numquam deficiens eo­
rum vires redintegret, quique eorum laboribus sempiternam in caelo
mercedem praeparet; omnes denique cuiusvis ordinis homines convoca­
te ac compellite intrare;109 quandoquidem hic est panis vitae, quo omnes
indigent. lesu Christi Ecclesia hoc uno pane fruitur, quo nostrorum
animorum optata ac desideria expleat, quo eos arctissime lesu Christo
coagmentet, et quo denique «unum corpus»110 fiant, ac veluti fratres

10S Litt. Encycl Certiores effecti, § 3.
109 Cf. Le 14, 23.
110 1 Cor 10. 17.
602

PIUS XII

inter se ii consocientur, qui eidem caelesti Mensae assideant, ut frangen­
tes panem unum, pharmacum sumant immortalitatis.111

Laudatur communio hostiis in ipsa Missa consecratis.
Valde autem opportunum est, quod ceteroquin Liturgia statuit, po- 1980
pulum ad sacram accedere synaxim, postquam sacerdos divinam dapem
exara libaverit; atque, ut supra scripsimus, ii dilaudandi sunt, qui, Sacro
adstantes, hostias in eodem Sacrificio consecratas accipiant, ita quidem
ut reapse contingat « ut quotquot ex hac altaris participatione sacrosanc­
tum Filii tui Corpus et Sanguinem sumpserimus, omni benedictione cae­
lesti ct gratia repleamur ».112

Communicet populus post communionem sacerdotis.
Verumtamen causae interdum non desunt, nec rarae sunt, cur Euchari- 1981
sticus panis vel ante vel post Sacrificium ipsum di-f%6Jstribuatur, ct cur
etiam - quamvis sacra habeatur synaxis statim ac sacerdos se caelesti
epulo cibaverit - hostiis tamen id fiat iam superiore tempore consecratis.
Hisce etiam in rerum adiunctis - quod ceteroquin iam supra admonui­
mus- populus rite Eucharisticum participat Sacrificium, ac facilius non
raro potest ad Mensam vitae aeternae accedere. Quodsi tamen Ecclesia,
pro materna indulgentia sua, spiritualibus filiorum necessitatibus occur­
rere nititur, ii nihilo secius pro sua quisque parte debent, quidquid sacra
Liturgia suadeat, non facile spernere, ac quotiescumque probabilis non
obsistat causa, ea omnia efficere, quibus vivens Mystici Corporis unitas
darius ad altare patescat.

Commendatur gratiarum actio post Communionem.
Opus sacrum, quod peculiares Liturgiae normae moderantur, postquam 1982
peractum est, non cum gratiarum actione exsolvit, qui caeleste degusta­
nt pabulum; quin immo valde consentaneum est eum, Eucharistica ac­
cepta dape ac publicis conclusis ritibus, se recollegere, ac cum Divino
Magistro intime coniunctum, cum eodem, prouti rerum adiuncta conce­
dant, dulcissime salubriterque colloqui. Ii igitur ex recto secedunt veri­
tatis tramite, qui verbo magis quam sententiae inhaerentes, asseverent ac
doceant post Sacrum absolutum haud esse eiusmodi gratiarum actionem
producendam, non modo quod ipsum altaris Sacrificium per se gratia-

111 CIS.Ignat. Martyr., AdEphes.. 20.
‘ ‘ M/rwt Rom, Canon Missae.
- MEDIATOR DEI ·

603

-

rum sit actio, sed quod etiam ad peculiarem actum id pertineat privatae
ac propriae suae cuiusque pietatis, non autem ad communitatis bonum
1983

At contra ipsa Sacramenti natura hoc postulat, ut eius perceptio ubero
christianis edat sanctitatis fructus. Dimittitur utique publicus communi
tatis coetus, at singuli, una cum Christo copulati, in suo quisque animo
laudis canticum non intermittant oportet « gratias agentes semper pro
omnibus, in nomine Domini nostri lesu Christi, Deo et Patri ».,n Sacra
etiam Eucharistici Sacrificii Liturgia ad hoc nos adhortatur, cum nos
[567] hisce verbis precari iubet: « Da, quaesumus, ut in gratiarum sem
per actione maneamus,114 ... et a tua numquam laude cessemus»,115
Quamobrem, si nullo non tempore grates Deo agendae sunt, et a sua
laude est numquam cessandum, quisnam audeat Ecclesiam reprehendere
vel improbare, quod sacerdotibus suis116 ac christifidelibus suadeat post
sacram synaxim parumper saltem cum Divino colloqui Redemptore, et
quod liturgicis inseruerit libris opportunas preces, indulgentiae muneri· 1
bus ditatas, quibus sacrorum administri vel antequam sacris operentur
divinaque dape reficiantur, apte se praeparent, vel, re divina peracta,
gratum Deo profiteantur animum? Tantum abest ut sacra Liturgia inti­
mos singulorum Christianorum sensus reprimat, ut eos potius idcirco re
foveat atque instimulet, ut lesu Christo assimulentur, per eundemquead
caelestem Patrem dirigantur; quapropter haec eadem disciplina postulat
ut quisquis sancta de altari libaverit, debitas Deo grates persolvat. Divi­
no enim placet Redemptori nos deprecantes audire, nobiscum aperto
animo colloqui, nobisque in flagranti Corde suo praebere refugium.

1984

Quin immo eiusmodi actus, singulorum proprii, omnino necessarii sunt,
ut uberius omnes supernis fruamur thesauris, quibus Eucharistia affluit,
eosdemque pro facultate in ceteros refundamus, ut Christus Dominus in
omnium animis suae virtutis plenitudinem assequatur.

1985

Cur igitur, Venerabiles Fratres, eos non dilaudemus, qui cum Euchan·
sticum pabulum acceperint, postquam etiam christifidelium coetus pu­
blice dimissus sit, una cum Divino Redemptore intima familiaritate
commorentur, non modo ut cum eo colloquantur suavissime, sed ut ei­
dem etiam grates agant debitasque referant laudes, ac praesertim ut
opem poscant, ut ex animis arceant cuiusque suis quidquid sacramenti
efficacitatem minuat, utque ea omnia pro sua parte efficiant, quae prae
sen-DtWtissimae lesu Christi actioni obsecundare possint? Id peculian

115 Eph 5.20.
114 Missale Rom., Postcomtnunio Dominicae infra Oct. Asccns.

115 Ibidem. Postcomtnunio Dominicae I post Pcntec.
116 C/C can. 810,
604

PIUS XII

I Μ·
■

modo laciant, hortamur, cum suscepta exsequendo proposita, christianasque exercendo virtutes, tum ad suas referendo necessitates quod re­
gali liberalitate acceperint. Certe equidem aurei libelli auctor De imita­
tione Christi secundum Liturgiae praecepta et afflatum loquitur, cum
haec ei suadet, qui ad sacram synaxim accesserit: « Mane in secreto ct
(ruere Deo tuo: ipsum enim habes, quem totus mundus tibi auferre non
potest »."'

Nos omnes itaque una cum Christo arctissime devincti, sanctissimo eius
animo quasi nos submergere nitimur, atque idcirco eidem coagmenta­
mur, ut illos actus participemus, quibus ipse grato acceptissimoque ob­
sequio Augustam Trinitatem adorat; quibus summas Aeterno Patri gra­
tes laudesque refert, caelis terrisque concorditer resonantes, secundum
illud: « Benedicite, omnia opera Domini, Domino »;118 quibus denique
consociati caelestem opem eo horae momento imploramus, quo nullum
magis opportunum datur ad petenda impetrandaque Christi nomine
auxilia,119 et quibus potissimum hostiam nos offerimus atque immola­
mus dicentes: « Nosmct ipsos tibi perfice munus aeternum ».120

1986

Continenter Divinus Redemptor studiosam geminat invitationem suam:
«Manete in me».121 Per Eucharistiae autem Sacramentum Christus in
nobis et nos in Christo commoramur; et quemadmodum Christus, in
nobis manens, vivit et operatur, ita oportet nos, in Christo manentes, per
eum vivamus atque operemur.

1987

IV. - Cultus adorationis Eucharisticae

fundamentum theologicum

Eucbaristicum pabulum continet, ut omnes norunt, « vere, realiter et
substantialiter corpus et sanguinem una cum anima [569] et divinitate
Domini nostri lesu Christi »;122 nihil igitur est mirum, si Ecclesia, inde
ab originibus, Christi corpus sub panis specie adoraverit, ut ex ipsis pa­
tet Augusti Sacrificii ritibus, quibus sacrorum administris praecipitur ut,
positis genibus, vel graviter inclinato capite, Sacramentum sanctissimum
adorent.

1,7 bb IV, cap. 12.

111 Dm 3,57.
'”Ci/ol6.23.
B

•Mnw/e Row, Secreta Missae SS. Trinit.
111 Io 15.4.

,yConc. Tnd.,Scss 13, can. 1.
- MEDIA TOR DEI -

1988

1989 Sacra Concilia docent traditum Ecclesiae esse, inde a suae aetatis initio,
ut « una adoratione Deum Verbum incarnatum cum propria ipsius car
ne»l2) recolat; ac S. Augustinus asseverat: « Nemo autem illam carnem
manducat, nisi prius adoraverit », addens, nos non solum non peccare
adorando, sed peccare non adorando.12·*
1990 Quibus doctrinae principiis Eucharisticus adorationis cultus ortus est, ac
pedetemptim succrevit, a divina litatione distinctus. Sacrarum specierum
conservatio pro infirmis, pro iisque omnibus, qui in mortis discrimen
venissent, laudabilem induxit morem adorandi caelestem hanc dapem,
quae in templis reponitur. Qui quidem adorationis cultus valida firma
que ratione nititur. Eucharistia enim et Sacrificium, et Sacramentum est;
hoc autem a ceteris idcirco dilfert, quod non modo gratiam gignit, sed
ipsum gratiae auctorem stabili modo continet. Cum igitur Ecclesia nos
iubet Christum Eucharisticis delitescentem velis adorare, ab codemquc
superna ac terrestria ea dona petere, quibus nullo intermisso tempore
indigeamus, vividam patefacit fidem, qua divinum suum Sponsum iis­
dem sub velis praesentem credit, gratam ei suam profitetur voluntatem,
intimaque fruitur familiaritate eius.

Evolutio historica.

1991 Eiusmodi autem cultus varias decursu temporis Ecclesia invexit formas,
cotidie utique pulchriores salubrioresque; ut, exempli gratia, pias ac vel
cotidianas ad divina tabernacula salutationes; ut sacros benedictionis ri­
tus per sanctissimum [570] Sacramentum peractae; utque sollemnes
pompas, praesertim in Conventibus Eucharisticis, per urbes, per pagos
ductas, ac Sacramenti Augusti publice propositi adorationes. Quae qui­
dem publicae adorationes interdum brevi tempore aguntur, interdum
vero per horas ac vel per XXXX horas producuntur; atque alicubi in in­
tegrum quoque annum per vices in singulis templis continuantur, alicubi
vero diu etiam noctuquc Religiosarum Sodalitatum cura perpetuantur,
easdemque non raro christifideles quoque participant.
Approbatio et commendatio Ecclesiae.

1992 Place pietatis exercitia mirandum in modum ad fidem supernamque vi­
tam Ecclesiae hisce in terris militantis contulerunt, quae quidem hac
agendi ratione triumphanti Ecclesiae quodammodo resonat, laudis hym-

Cone. Constant. II. Anatb de trib Capit, can. 9 collât Cone Ephes., Anatb Cynll. can
8. CI. Cone. Trid., Sess. 13, can. 6, Plus VI. Const Auctorem fidei, n. LXI
,2·* Ci. Enarr. in Pt 98. 9.
-11 ” ' R
606

PIUS XII

num perpetuo extollenti ad Deum et Agnum « qui occisus est ».12ΐ
Quamobrem pia eiusmodi exercitia, usquequaque terrarum per sacculo­
rum decursum propagata, non modo Ecclesia probavit, sed veluti sua ef­
fecit, auctoritateque sua commendavit.126 Ex sacrae Liturgiae afflatu
oriuntur; atque adeo, si debito decore eaque fide ac pietate fiant, quae
ex sacris ritibus Ecclesiaeque praescriptionibus requiruntur, ad liturgicam vivendam vitam procul dubio summopere conferunt.

Ntt/Zfl confusio Christi historici, eucharistici, gloriosi.
Neque dicendum est Eucharistico eiusmodi cultu Christum historicum,
ut aiunt, qui in terris aliquando vixit, ac Christum in Augusto altaris Sa­
cramento praesentem, cumque, qui gloriose in caelis triumphat, super­
naque impertit munera, una simul falsum in modum permisceri; quin
immo asseverandum potius est hac ratione christifideles Ecclesiae fidem
testari sollemniterque patefacere, qua idem esse creditur Dei Verbum ac
Mariae Virginis Filius, qui in Cruce passus est, qui in Eucharistia prae­
sens latet, quique in supernis regnat sedibus. Ita S. loannes Chrysostomus: « ... Cum ipsum [Corpus Christi] videris propositum, tibi ipsi dic:
Propter hoc Corpus non sum ego amplius terra et cinis, non ultra capti­
vus, sed liber: ideo caelos spero et [571] bona illic reposita me accep­
turum esse, immortalem vitam, Angelorum sortem, cum Christo consue­
tudinem: hoc Corpus, clavis confixum, flagris caesum, mors non tulit; ...
hoc est illud Corpus, quod cruentatum fuit, lancea perfossum, quod sa­
lutares fontes scaturivit orbi, alium sanguinis, alium aquae... Hoc Corpus
dedit nobis et tenendum ct comedendum, quod intensae dilectionis fuit ».12'

1993

Benedictio eucharistica
Peculiari autem modo mos ille valde dilaudandus est, quo multa pietatis
exercitia in christiani populi consuetudinem invecta, Eucharisticae be­
nedictionis ritu finem habent. Optime enim, nec sine ubere fructu eve­
nit, ut sacerdos pronis coram frontibus christianae multitudinis, Angelo­
rum Panem ,ad caelum attollens, cumque in Crucis formam rite
dreumferens, caelestem Patrem comprecetur benigne ut velit oculos ad
Filium suum convertere, amore nostrum patibulo suffixum, eiusque cau­
sa ct per ipsum, qui Redemptor et frater noster esse voluit, superna mu­
nera in eos effluere iubeat, quos immaculatus redemit Agni sanguis.128
’‘% 5,12, coll. VII, 10.
■ ’Ci Cone Trid., Sess. 13, c 5ctcan. 6.
In I ad Cor 24, 4.
Ι2*α l Petri, 19.
- MEDIATOR DEI -

607

1994

Templa pateant visitantibus Eucharistiam.
1995 Summa igitur, qua soletis, diligentia contendite, Venerabiles Fratres, ut
templa, quae Christianarum gentium fides ac pietas per saeculorum dc
cursum idcirco aedificarunt, ut perpetuum gloriae hymnum omnipotenti
Deo concinerent, ac Redemptori nostro sub Eucharisticis speciebus la­
tenti dignam praeberent sedem, christifidelibus frequentioribus usque
pateant, qui, ad pedes Servatoris nostri convocati, suavissimam eius invi­
tationem audiant: « Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, ct
ego reficiam vos ».129 Sint eadem domus Dei, in quam qui beneficia pe­
tituri ingrediuntur, cuncta se impetrasse laetentur,1,0 ac consolationem
caelestem consequantur.

1996 Ita solummodo contingere poterit, ut universa hominum familia com
positis tandem rebus pacificetur, ac mente animoque concordi illud spei
canat caritatisque carmen: « Bone Pastor, [572] panis vere, - lesu, nostri
miserere: - tu nos pasce, nos tuere: - tu nos bona fac videre - in terra
viventium ».B1

PARS TERTIA

DIVINUM OFFICIUM ET ANNUS LITURGICUS
I. - Divinum Officium

Fundamentum theologicum.

1997 Optima christianae vitae forma ac ratio in eo consistit, ut se quisque
arctissime contincnterque cum Deo coniungat. Quamobrcm cultus,
quem Ecclesia aeterno Numini tribuit, quique in Eucharistico praeser­
tim Sacrificio nititur Sacramentorumque usu, ita ordinatur ac componi­
tur, ut per divinum officium dici horas, hebdomades, cunctumque anni
cursum amplectatur, omniaque tempora variasque humanae vitae con­
diciones attingat.
1998 Cum Divinus Magister praeceperit: « Oportet semper orare et non defi­
cere »,n2 Ecclesia huic admonitioni fideliter obtemperans, preces fun­
dere numquam intermittit, atque hisce Apostoli gentium verbis nos
129 Mi 11,28.

1,0 Cf. Misidle Rom, Coll in Missa Dcd. Eccl
15 1 Musale Rom. Scq. Lauda Sion in festo Ss.mi Corporis Christi.

152 L· 28.1.
608

PIUS XII

adhortatur: «Per ipsum [IcsumJ offeramus hostiam laudis semper
Deo ».1J)

Evolutio historica.

Publica ac communis supplicatio, quae ab omnibus una simul admove- 1999
tur Deo, antiquissima aetate certis diebus certisque horis solummodo
habebatur. Verumtamen non modo in coetibus, sed privatis etiam in
domibus, atque interdum una cum vicinis et amicis, Deo supplicabatur.
Mox vero, in variis christiani orbis partibus, consuetudo invaluit pecu­
liaria tempora sacrae precationi destinandi, ut exempli gratia postremam
diei horam, cum advesperascit ac lucerna accenditur; vel primam, cum
nox ad finem vergit, post nempe galli cantum et sub diurni sideris or­
tum. Alia diei momenta, utpote fundendis precibus aptiora, in Sacris
Litteris indicantur, vel ex tradito Hebraeorum more atque ex cotidianae
vitae usu. Secundum « Apostolorum Acta » lesu Christi discipuli una
simul coniuncti hora tertia comprecabantur, cum « repleti sunt omnes
Spiritu /573/ Sancto»;114 Apostolorum autem Princeps, antequam cibum
sumeret, « ascendit... in superiora ut oraret circa horam sextam »;B5 ac
Petrus et loannes « ascendebant in templum ad horam orationis no­
nam »156 et « media... nocte Paulus et Silas orantes, laudabant Deum ».15'
Variae eiusmodi supplicationes, consilio praesertim et opera monacho- 2000
rum eorumque, qui asceticae disciplinae se dederant, decursu temporis
cotidie magis perficiuntur, ac pedetemptim Ecclesiae auctoritate in ip­
sum sacrae Liturgiae usum inducuntur.
Divinum Officium precatio Corporis Mystici: Corporis et Capitis
Est igitur «Divinum Officium», quod vocamus, Mystici lesu Christi 2001
Corporis precatio, quae christianorum omnium nomine eorumque in
beneficium adhibetur Deo, cum a sacerdotibus aliisque Ecclesiae mini­
stris et a religiosis sodalibus fiat, in hanc rem ipsius Ecclesiae instituto
delegatis.

Divinae huius laudis ratio ac virtus quae esse debeant ex iis eruitur ver- 2002
bis, quae Ecclesia dicenda suadet, antequam horariae preces incipiantur,
praecipiens nempe ut « digne, attente ac devote » recitentur.
15
B<Ci Λα 2.1-15,
10, 9.

Ibidem, J, 1.
1,7 Ibidem, 16,25
• MEDIA TOR DEI -

609

2003 Dei Verbum, humanam naturam assumens, terrestri huic exsilio hym
num illum invexit, qui in supernis sedibus per omne aevum canitur
Universam hominum communitatem ipse sibi coagmentat, eamdemque
in divino hoc concinendo laudis carmine secum consociat. « Quid ore
mus, sicut oportet, nescimus », sicut nobis humiliter confitendum est,
«sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus ».,,s Ac
Christus quoque per Spiritum suum in nobis Patrem efflagitat
« Nullum maius donum praestare posset Deus hominibus... Orat [lesus]
pro nobis ut sacerdos noster; orat in nobis ut caput noster; oratur a no
bis ut Deus noster... Agnoscamus ergo et in illo voces nostras et voces
eius in nobis... Oratur in forma Dei, orat in forma servi: ibi Creator, hic
creatus creaturam mutandam non [574] mutatus assumens, et secum nos
faciens unum hominem, Caput et corpus ».U9

Ita orandum ut mens concordet voci.
2004 Excelsae dignitati eiusmodi Ecclesiae precationis intenta animi nostri
pietas respondeat oportet. Ac quandoquidem orantis vox ea repetit
carmina, quae Spiritus Sancti afflatu conscripta sunt, quaeque perfectis­
simam Dei amplitudinem declarant atque efferunt, necesse quoque est
ut hanc vocem internus nostri spiritus motus ita comitetur, ut eosdem
sensus illos efficiamus nostros, quibus ad caelum erigamur, quibus sanc­
tam adoremus Trinitatem, et quibus laudes ac grates eidem tribuamus
debitas; « Sic stemus ad psallendum ut mens nostra concordet voci no­
strae ».uo Non igitur de recitatione tantum agitur, vel de cantu, qui,
quamvis ex musicae artis sacrorumque rituum normis sit perfectissimus,
aures tamen solummodo attingat, sed potissimum de ascensu mentis
animique nostri ad Deum, ut eidem nosmet ipsos, omnesque actiones
nostras, Icsu Christo coniuncti, penitus addicamus.
2005 Inde profecto pro supplicationum nostrarum non exigua parte efficaci­
tas pendet. Quae quidem, si ad ipsum Verbum hominem factum, non
admoventur, hisce verbis concluduntur « per Dominum nostrum lesum
Christum »; qui, utpote nostrum Deique conciliator, stigmata sua glorio­
sa caelesti Patri ostendit, « semper vivens ad interpellandum pro no­
bis ».U1

1 Js Row 8, 26
1)9 S. Augustin., t'/wn- mPi ss, n 1.

S. BENEDICT., Regula Monachorum, c XIX

U1 Hebr 7,25
610

PIUS XII

Excellentia Psalmorum.

Psalmi, ut omnes norunt, praecipuam constituunt « Divini Officii » par- 2006
tcm. Cunctum iidem dici cursum complectuntur, sanctitateque afficiunt
atque ornant. Pulchre Cassiodorus dc Psalmis, in « Officium divinum »
suae aetatis distributis, declarat: « Ipsi... diem venturum matutina exsul­
tatione conciliant, ipsi nobis primam diei horam dedicant, ipsi nobis
tertiam horam consecrant, ipsi sextam in panis confractione laetificant,
ipsi nobis nona ieiunia resolvunt, ipsi dici postrema concludunt, ipsi,
noctis adventu, ne mens nostra tenebretur efficiunt ».142
/575/ Veritates in mentem revocant, populo electo divinitus patefactas, 2007
terribiles interdum, interdum vero suavissima dulcedine perfusas: spem
repetunt atque incendunt promissi Liberatoris, quae olim vel circa do­
mesticos focos, vel in ipsa templi maiestate concinendo refovebatur;
itemque mirifica in luce ponunt lesu Christi gloriam in antecessum si­
gnificatam ac summam aeternamque eius virtutem, dein vero hoc in ter­
restre exsilium eius adventum demissionemque, regiam eius dignitatem
potestatemque sacerdotalem, ac denique beneficos eius labores eiusque
in nostram redemptionem profusum sanguinem. Ac pari modo nostro­
rum animorum jucunditatem exprimunt, aegritudinem, spem, timorem,
ac Deo omnino fidentem eumdemque redamantem voluntatem nostram,
nostrumque mysticum ascensum erga divina tabernacula.

«Psalmus... benedictio populi est, Dei laus, plebis laudatio, plausus 2008
omnium, sermo universorum, vox Ecclesiae, fidei canora confessio, aucloritatis plena devotio, libertatis laetitia, clamor iucunditatis, laetitiae re­
sultatio ».*■”
laudes vespertinae fidelibus commendatae ad sanctificationem diei dominicae.

Prisca aetate frequentiores christifideles horariis hisce precibus aderant; 2009
sed hoc pedetemptim exolevit, atque, ut modo diximus, in praesens ea­
rum recitatio clero solummodo ac religiosis sodalibus officium est. Nihil
igitur districto iurc laicorum ordini hac in re praecipitur; verumtamen
summopere optandum est, ut horarias illas preces recitando vel canen­
do, actu participent, quae diebus festis sub vesperum in sua cuiusque
curia habeantur. Enixe vos vestrosque adhortamur, Venerabiles Fratres,
ut pia haec consuetudo in usu esse ne desinat, utque, ubicumque obso­
levit, iterum pro facultate effecta detur. Quod tum procul dubio saluta4’ Explicatio m Psalterium, Praefatio; ut legitur in cd PL 70, 10. Nonnulli tamen censent
partem huius dictionis non esse Cassiodoro tribuendam.

S AMBROS., Enarrat in Ps. 1, n. 9.

- MEDIATOR DEI ·

611

I

I
i
I
!
[

,

ribus cum fructibus liet, cum vespertinae laudes non solum digne ac dc
core persolventur, sed ita quoque ut variis modis christifidelium picta
tem suaviter alliciam. Dierum festorum, qui peculiari modo Deo dicandi
ac consecrandi sunt, publice ac privatim sit inviolata religio; imprimis
que diei dominicae, quam Apostoli, a Spiritu Sancio [576] edocti, in
locum sabbati substituerunt. Si autem ludaeis praeceptum fuit: «Sex
diebus facietis opus: in die septimo Sabbatum est: requies sancta Domi
no: omnis qui fecerit opus in hac die, morietur »:144 quomodo christiani
illi spiritualem mortem non timeant, qui diebus festis opera servilia per­
agant, per eorumque requietem non pietati, non religioni se dedant, sed
saeculi huius illecebris intemperanter concedant? Rebus igitur divinis,
quibus Deus colitur, animus autem pabulo caelesti enutritur, dies do
minica ceterique dies festi consecrandi sunt: et quamvis Ecclesia id tan­
tum praecipiat, ut christifideles nempe a servili labore abstineant ct Eu­
charistico intersint Sacrificio, de vespertino autem cultu praeceptum
nullum habeat, aliud tamen etiam atque etiam commendat in votisque
habet; ac ceteroquin aliud quoque postulat singulorum necessitas, qua
omnes sibi tenentur propitiare Deum ut eius impetrent beneficia. Sum­
mo dolore Noster oppletur animus, cum cernimus qua agendi ratione
nostris hisce temporibus mediam diei festi partem, postmeridianam di­
cimus, christianus populus traducat: publica spectaculorum loca publicique ludi frequentantur quam maxime, dum sacrae aedes minus quam
decet celebrantur. At oportet utique omnes nostra adeant templa, ui
inibi catholicae fidei veritatem doceantur, ut Dei laudes concinant,
utque per sacerdotem Eucharistica benedictione ditentur, et contra
huius vitae adversa caelesti ope muniantur. Perdiscant pro viribus om
nes eas formulas retinere, quae in precibus ad vesperam habitis con
cinuntur, carumque significatione suos imbuant animos; hisce enim vo
cibus alfecti ac permoti, quod S. Augustinus de se asseverat, experien­
tur: « Quantum flevi in hymnis et canticis, suave sonantis Ecclesiae tuae
vocibus commotus acriter. Voces illae influebant auribus meis, ct eli­
quabatur veritas in cor meum, et exaestuabat inde affectus pietatis, et
currebant lacrimae, et bene mihi erat »?45
11. - Cyclus mysteriorum

Mysteria Christi efficiunt ut vivamus vitam Christi

2010 [577] Per totum anni cursum Eucharistici Sacrificii celebratio itemque
preces horariae circa lesu Christi personam potissimum vertuntur, ac res
144 Ex 31, 15.
14^ Confess, lib EX, cap. 6.
612

PIUS XII

Τ<ΙΜ1< f

tam consone congruenterque componuntur, ut in iisdem Servator noster
per suae demissionis, redemptionis triumphique mysteria dominetur.
Quae quidem lesu Christi mysteria dum sacra Liturgia in memoriam re­
vocat, contendit ut credentes omnes ita eadem participent, ut divinum
Mystici Corporis Caput in singulis membris perfectissima sanctitate sua
vivat. Christianorum animi vcluti altaria sint, in quibus varia Sacrificii
momenta, quod Summus immolat Sacerdos, alia ex aliis quodammodo
reviviscant: dolores nempe ac lacrimae, quae peccata detergunt et ex­
piant: precatio Deo admota, quae ad caelum usque erigitur; sui ipsius
devotio ac vcluti immolatio, quae prompto, generoso, studiosoque fit
animo; ac denique arctissima coniunctio, qua nos nostraque Deo com­
mittimus, in coque conquiescimus; « cum religionis summa sit imitari
quem colis ».U6

Tempora liturgica ad vivendum mysterium Christi iuvant.

Modis ac rationibus hisce congruenter, quibus Liturgia per stata tempo­
ra Icsu Christi vitam nobis meditandam proponit, Ecclesia nobis exem­
pla ostendit, quae imitari oportet, ac sanctitatis thesauros indicat, quos
nobis assumamus, quandoquidem quod ore canitur, mente credere necesse est, et quod mente creditur, in privatos est publicosquc mores in­
ducendum.

2012

Sacri enim Adventus tempore, peccatorum, quae misere patraverimus,
in nobis conscientiam excitat; nosque adhortatur ut, cupiditatum refre­
natione voluntariisque corporis castigationibus usi, nosmet ipsos pie
meditando recollegamus, ac vivido illo permoveamur desiderio redeundi
ad Deum, qui unus potest nos ab admissorum labe et a funestis illis,
quae inde consequuntur malis sua gratia liberare.

2013

Redemptoris autem redeunte Natali die, videtur nos veluti ad Bcthlehemiticum reducere specum, ut ibi edoceamur omnino [578] necessarium esse
renasci denuo ac nos funditus reformare; quod quidem tum solummodo
fit, cum Dei Verbum, hominem factum, intima ac vitali ratione attingimus,
eiusque divinam naturam, ad quam evecti sumus, participamus.

2014

Per Epiphaniae vero sollemnia gentium vocationem ad christianam fi­
dem revocans, vult nos cotidie aeterno Numini de tanto beneficio gratias
agere, impensa fide Deum vivum et verum appetere, res supernas pie
penitusque intellegere, ac silentium meditationemque adamare, quo fa­
cilius caelestia intueamur ac capiamus dona.

2015

«Septuagesimae» ac «Quadragesimae» diebus etiam atque etiam eo
contendit Mater nostra Ecclesia, ut miserias quisque nostras intente

2016

h$S AUGUSTIN.. DeCiu Dei. lib. VIII. cap 17.
- MEDIATOR DEI -

613

consideremus, ut ad morum emendationem actuose incitemur, utqiic
peculiari modo peccata detcstemur, eaque precando paenitendoque dc
leamus; quandoquidem adsidua precatio ct admissorum paenitentia su­
pernum nobis conciliant auxilium, sine quo quaevis opera nostra inanis
ac sterilis est.

2017 Sacro autem tempore, quo asperrimi lesu Christi cruciatus a Liturgia
proponuntur, ad Calvariam nos Ecclesia invitat, ut cruentis Divini Red
emptoris vestigiis insistamus, ut una cum eo Crucem volentes subeamus,
ut eosdem in animum referamus nostrum expiationis placationisquc
sensus, utque simul omnes cum eo commoriamur.

2018 Per Paschalia sollemnia, quibus Christi triumphus commemoratur, inti­
mo animus noster perfunditur gaudio; ac probe recogitare debemus
nobis quoque una cum Redemptore resurgendum esse ex frigida atque
inerti vita ad ferventiorem sanctioremque, plene generoseque nos do­
nando Deo, ac miseram obliviscendo hanc terram, ut unice ad caelum
aspiremus: « si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite,
... quae sursum sunt sapite ».’47
2019 Pentecostes denique tempore, suis praeceptis Ecclesia suaque nos
adhortatur opera, ut ad Spiritus Sancti actionem nos do-[579/cilcs prae­
beamus; qui quidem animos nostjos divina incendere caritate exoptat,
ut in virtute studiosius cotidie progrediamur, atque adeo sancti simus,
quemadmodum Christus Dominus eiusque Pater, qui est in caelis, sancti
sunt.
2020 Liturgicus igitur annus veluti magnificus laudis hymnus habendus est,
quem christianorum familia per lesum, perpetuum conciliatorem suum,
caelesti Patri admovet; sed diligens etiam ordinatumque studium a nobis
postulat, quo magis in dies magisque divinum cognoscamus ac laudemus
Redemptorem nostrum; itemque impensum validumque nisum atque
indefessum requirit exercitium, quo eius imitemur mysteria, quo dolo­
rum eius iter volentes ingrediamur, et quo tandem aliquando cius glo­
riam eiusque sempiternam participemus beatitatem.

Per Christum historicum ad Christum glorificatum.
2021 Ex praeceptis hisce, quae usque adhuc tradidimus, luculenter apparet, Ve­
nerabiles Fratres, quantum a germana ac sincera Liturgiae ratione ii aber­
rent nostrorum temporum scriptores, qui, elatioris mysticae disciplinae
decepti specie, asseverare audeant non attendendum esse Christum histori­
cum, sed « pneumaticum, vel glorificatum »; itemque affirmare non dubi­
tent, in christifidelium pietate exercenda, Christum, inducta mutatione,
147 Coi 5,1-2.
614

PIUS XII

quasi e sua sede deiectum esse, cum Christus glorificatus, qui vivit et re­
gnat in saecula sacculorum et sedet ad dexteram Patris, occultatus sit, in
eiusque locum Christus ille sit invectus, qui terrenam hanc vitam degebat.
Quamobrem nonnulli eo usque procedunt, ut Divini Redemptoris imagi­
nes in Cruce dolentis ex sacris aedibus removere expetant,
Attamen falsa eiusmodi commenta sanae omnino obstant doctrinae, a 2022
maioribus traditae. « Credis in Christum natum in carne, ita S. Augustinus, et pervenies ad Christum natum dc Deo, Deum apud Deum ».HS
Sacra autem Liturgia totum nobis Christum proponit in omnibus suae
vitae condicionibus: eum nempe, qui Aeterni Patris est Verbum, qui e
Deipara Virgine nascitur, qui veritatem nos docet, qui aegrotos sanat,
qui mae-/5S0/rore affectos solatur, qui dolores patitur, qui moritur; ac
deinde qui ex triumphata morte resurgit, qui in caeli gloria regnans Paradilum in nos immittit Spiritum, qui perpetuo denique in sua Ecclesia
vivit: « lesus Christus heri et hodie: ipse ct in saecula ».W9 Ac praeterea
non modo eum nobis imitandum praebet, sed magistrum etiam ostendit,
cui pronas demus aures, pastorem, quem sequamur, ac salutis nostrae
conciliatorem, sanctitatis nostrae principium, et Mysticum Caput, cuius
nos membra vita sua fruentia sumus.

Quoniam vero acerbi cius cruciatus praecipuum constituunt mysterium, 2023
ex quo salus nostra oritur, catholicae fidei consentaneum est in maxima
illud sua luce poni; est siquidem divini cultus veluti centrum, cum Eu­
charisticum Sacrificium cotidie illud repraesentet et innovet, et cum Sa­
cramenta omnia arctissimo vinculo Cruci conjungantur.150

Mysteriorum cyclo Christus ipse in Ecclesia perseverat

Quapropter liturgicus annus, quem Ecclesiae pietas alit ac comitatur, 2024
non (rigida atque iners earum rerum repraesentatio est, quae ad praeteri­
ta tempora pertinent, vel simplex ac nuda superioris aetatis rerum re­
cordatio. Sed potius est Christus ipse, qui in sua Ecclesia perseverat,
quique immensae misericordiae suae iter pergit, quod quidem in hac
mortali vita, cum pertransiit benefaciendo,151 ipse pientissimo eo consi­
lio incepit, ut hominum animi mysteria sua attingerent ac per eadem
quodammodo viverent; quae profecto mysteria, non incerto ac subob­
scuro eo modo, quo recent i ores quidam scriptores effutiunt, sed quo
modo catholica doctrina nos docet, praesentia continenter adsunt atque
'WS AUGUSTIN., Enarr in Ps. 123, n 2.

U’H^13, 8.

151 S. THOM.,Theol, III. q. 49, ct q 62, u. 5
151 Ci /lc/10, 38.
MEDIATOR DEI-

615

operantur; quandoquidem, ex Ecclesiae Doctorum sententia, et eximia
sunt christianae perfectionis exempla, et divinae gratiae sunt fontes ob
merita deprecationesque Christi, et effectu suo in nobis perdurant, cun
singula secundum indolem cuiusque suam salutis nostrae causa suo
modo exsistant. Accedit quod pia Mater Ecclesia, dum Redemp/W/toris nostri mysteria nobis proponit contemplanda, precibus sub
superna ea dona efflagitat, quibus filii sui eorundem mysteriorum spiritu
quam maxime ex virtute Christi imbuantur. Cuius quidem afflatu ct vir
tute nos possumus, per sociam voluntatis nostrae operam, vitalem vim
nobis assumere, sicut palmites ex arbore atque ex capite membra
itemque nos pedetemptim laborioseque transformare possumus «m
mensuram aetatis plenitudinis Christi ».152
III. - Cyclus Sanctorum

Commemorantur Sancti: ut gaudeamus mentis, accendamur exemplis, p.:
trocinium sentiamus.
2025 Per liturgici anni decursum non modo lesu Christi mysteria, sed Sancto
rum etiam caelitum festa celebrantur. Quibus in festis, etsi de inferiore
ac subiecto ordine agitur, Ecclesia tamen semper eo contendit, ut nempe
sanctitatis exempla christifidelibus proponat, quibus iidem permoti
Divini ipsius Redemptoris virtutibus se exornent.
2026 Etenim sanctorum caelitum, in quorum virtutibus ipsa lesu Christi vir
tus varia ratione resplendet, nos imitatores simus oportet, sicut eius ip
simet imitatores fuere. In aliis siquidem apostolatus studium refulsit, in
aliis vero nostrorum heroum fortitudo ad sanguinis usque effusionem
viguit; in aliis constans vigilantia enituit, qua divinum praestolabantur
Redemptorem, in aliis autem virginalis splenduit animi candor ac mode
sta praestitit christianae humilitatis suavitas; in omnibus denique incen
sissima efferbuit erga Deum, erga proximos caritas. Quae omnia sancti
tudinis decora sacra Liturgia nostros ante oculos ponit, ut eadem
salutariter intueamur, et ut « quorum gaudemus meritis, accendamur
exemplis ».153 Oportet igitur retinere « in simplicitate innocentiam, m
caritate concordiam, modestiam in humilitate, diligentiam in administratione, vigilantiam in adiuvandis laborantibus, misericordiam in fo
vendis pauperibus, in defendenda veritate constantiam, in disciplinae
[582] severitate censuram, ne aliquid ad exemplum bonorum factorum
desit in nobis. Haec sunt enim vestigia, quae nobis Sancti, revertentes in
patriam, reliquerunt, ut illorum semitis inhaerentes, sequeremur et gau™Eph4.15.

153 Minate Rom, Collecta 111 Missae pro plur. Martyr extra T.P
616

PIUS XII

dia»,154 Ut autem nostri quoque sensus salubriter excitentur, vult Ec
desia nostris in templis sanctorum caelitum imagines proponantur,
semper tamen eadem ratione permota, ut nempe « quorum colimus
imagines, virtutes imitemur ».155

At aliud praeterea est, cur sanctis caelitibus a christiano populo habea­ 2027
tur cultus, ut scilicet eorum imploretur auxilium, et « quorum delecta­
mur praeconiis, sublevemur eorum patrociniis ».156 Inde facile eruitur,
cur sacra Liturgia plurimas precum formulas nobis praebeat, quibus
sanctorum caelitum patrocinium invocetur.
Prae aliis colenda Virgo Maria.
Sanctos autem inter caelites praestantiore modo colitur Deipara Virgo 2028
Maria. Eius siquidem vita, cx munere divinitus accepto, lesu Christi my­
steriis arctissime inseritur, ac nemo profecto Incarnati Verbi vestigiis
propius quam illa atque efficacius institit, nemo maiore gratia potestate­
que fruitur apud Cor sacratissimum Filii Dei, ac per illud apud caele­
stem Patrem. Ipsa Cherubinis ac Seraphinis sanctior est, ac prae ceteris
caelitibus ampliore prorsus potitur gloria, cum sit « gratia plena »,157
sitque Dei Genitrix, nobisque felici partu suo dederit Redemptorem Ut
est igitur « Mater misericordiae, vita, dulcedo et spes nostra », ad eam
clamemus omnes « gementes et dentes in hac lacrimarum valle »,158 ac
nos nostraque omnia patrocinio eius fidentes concredamus. Ipsa Mater
nostra exstitit, cum Divinus Redemptor sui ipsius sacrificium perageret;
atque adeo, hoc quoque titulo, eius nos filii sumus. Omnes nos ipsa vir­
tutes docet; nobisque suum porrigit Filium, unaque cum eo [583] cunc­
ta, quibus indigemus, auxilia, quandoquidem Deus « totum nos habere
voluit per Mariam ».159

Per Sanctos et B.M. V. ad Christum; per Christum ad Patrem.
Per liturgicum hoc iter, quod dcnuo singulis annis nobis patet, Ecclesiae 2029
opera, sanctitatis effectrice, permoti, ac subsidiis cxemplisque roborati
sanctorum caelitum, imprimisque immaculatae Virginis Mariae, « acce­
damus cum vero corde, in plenitudine fidei, adspersi corda a conscientia

154 S BLDA Veni-R.,J/ow subJilifiae 70 in rolemn omnium Sanet (PL 95, 452).

151 .Mitu/e Rom., Collecta Missae S. loan Damasccn.
''''' S BERN., Sermo II in feUo omnium Sanet.
157 L 1,28

< Salve Regina ».
n’s. Bern., 1„ Natiu. B Μ V. 7.
- MEDIATOR DEI -

617

mala et abluti corpus aqua munda »,160 ad « Sacerdotem Magnum
ut cum eo vivamus et consentiamus, ac possimus per ipsum penetrare
« usque ad interiora velaminis »,162 ibique caelestem per omne aevum
honorare Patrem.
2030

Talis est sacrae Liturgiae natura et ratio; ea nempe ad Sacrificium peni
net, ad Sacramenta, ad Deoque tribuendas laudes; atque itidem spectat
ad nostrorum animorum cum Christo coniunctionem et ad eorum sanc­
timoniam per Divinum Redemptorem adipiscendam, ut Christus hono
rctur, ac per ipsum et in ipso sanctissima Trinitas: Gloria Patri et Filio d
Spiritui Sancto.
PARS QUARTA
MONITA PRACTICA PASTORALIA

I. - Non negligenda exercitia pietatis

Nullo modo nocent spiritui liturgico
2031

Quo facilius errores traiectionesque veritatis, de quibus supra verba fe­
cimus, ab Ecclesia arceantur, et quo tutioribus normis ducti christifide­
les queant liturgicum apostolatum, uberibus cum fructibus, ad rem de­
ducere, opportunum putamus, Venerabiles Fratres, aliquid adicere,
quod propositam doctrinam ad usum adiungat.

2032

Cum de germana sinceraque pietate egimus, asseveratum a Nobis est, in­
ter sacram Liturgiam ceterasquc religionis actiones - si modo eaedem rec­
to ordine contineantur ad rectumquc propositum spectent - veram re­
pugnantiam intéressé non posse; immo quaedam esse pietatis exercitia
quae Ecclesia clero religiosisque sodalibus summopere suadeat.

I

Commendatur meditatio, examen conscientiae, secessus spiritualis, euchu·
ristica salutatio, devotio marialis.
»

2033

[584] lamvero ab huiusmodi exercitiis christianum quoque populum
non alienum esse volumus. Haec autem sunt, ut praecipua tantum attin­
gamus, spiritualium rerum meditatio, diligens sui ipsius recognitio ac
censura, sacri secessus aeternis commentandis rebus instituti, piae ad
Eucharistica tabernacula salutationes, ac peculiares illae preces suppli160 Hebr 10. 22.
161 Ibidem. 10,21

162 Ibidem, 6. 19.
618

PIUS XII

cationesquc in honorem beatae Virginis Mariae habitae, in quibus, ut
omnes norunt, Mariale excellit Rosarium.

Multiplicibus hisce pietatis formis Spiritus Sancti afflatus et actio non 2034
adesse non possunt; eo enim spectant, ut animos nostros, etsi varia ra­
tione, ad Deum convertant ac dirigant, ut cos a peccatis expient ad vir­
tutemque excitent assequendam, ut denique ad sincerae pietatis studium
salutariter instimulent, cum eos ad aeternas meditandas veritates assue­
scant, et ad mysteria contemplanda divinae humanaeque Christi naturae
aptiores reddant. Ac praeterea, cum impensius in christifidelibus spiri­
tualem vitam alant, eos ad publica participanda sacra uberioribus cum
fructibus inducunt, atque a periculo prohibent, quominus liturgicae pre­
ces in inanes ritus dilabantur.

\lag/u fiant devotio eucharistica, devotio marialis, confessio sacramentahs
frequens.
Ne desistatis igitur pro pastorali diligentia vestra, Venerabiles Fratres. 2035
eiusmodi pietatis exercitia commendare ac fovere, ex quibus procul
dubio populo vobis credito salutiferi non poterunt non oriri fructus. Idque potissimum ne permittatis - quod nonnulli profitentur, vel reno­
vandae Liturgiae specie decepti, vel effutientes liturgicos dumtaxat ritus
efficacia dignitateque pollere - ut templa nempe per horas, publicis sa­
cris non destinatas, occlusa permaneant, quemadmodum in quibusdam
regionibus iam evenit; ut Augusti Sacramenti adoratio ac piae ad Eu­
charistica tabernacula salutationes neglegantur; utque admissorum con­
fessio, quae pietatis tantum causa peragatur, dissuadeatur; ac cultus
Deiparae Virginis, qui cx sanctorum virorum sententia index est « prae­
destinationis », in iuvenili praesertim aetate ita posthabeatur, ut pede*
temptim deferveat [585] atque languescat. Istiusmodi agendi rationes
venenati sunt fructus, christianae pietati detrimentosi quam maxime, qui
ex infectis sanae arboris ramis oriuntur; succidendi igitur sunt, ut vitalis
arboris sucus suaves queat solummodo optimosque alere fructus.

Quia vero opiniones, quae de frequentiore admissorum confessione a 2036
nonnullis manifestantur, a Spiritu Christi eiusque intaminatae Sponsae
sunt prorsus alienae vitaeque spirituali reapse funestae, ea in memoriam
revocamus, quae hac super causa in Encyclicis Litteris Mystici Corporis
dolenti animo conscripsimus; atque iterum iterumque instamus ut, quae
ibi gravissimis verbis exposuimus, ea gregibus vestris imprimisque sa­
cerdotii candidatis iuvenique clero, serio meditanda ac docili animo
exsequenda proponatis.
1MCi C/Ccan 125

MEDIATOR DEI-

619

Recollectiones et secessus spirituales commendanda.

2037 Peculiari autem modo contendite, ut sacrum secessum menstruum, ac
spirituales illas exercitationes, pietatis excolendae causa per statos dies
susceptas, quam plurimi participent non modo ex clero, sed ex laicorum
etiam ordine, atque ex iis praesertim, qui in religiosa sodalicia, vel in
Actionis Catholicae agmina sint adseiti. Ut iam supra diximus, spiritua­
les eiusmodi exercitationes valde utiles, immo etiam necessariae sunt ad
sinceram pietatem animis instillandam, ad eosdemque ita sanctitate mo
rum conformandos, ut ex sacra Liturgia efficaciora possint uberioraque
educere beneficia.
2038 Ad diversas vero rationes quod attinet, quibus eaedem fieri solent, om
nibus exploratum perspectumque sit in terrestri Ecclesia, haud secus ac
in caelesti, mansiones mullas esse;164 atque asccticam disciplinam pecu­
liare alicuius arbitrium esse non posse. Unus Spiritus est, qui tamen
« ubi vult spirat »;165 ac per varia dona variaque itinera animos, ab se
collustratos, ad sanctimoniam assequendam dirigit. Eorum autem liber­
tas supernaque in iisdem Spiritu Sancti actio res sacrosancta esto, quam
nemini quovis titulo liceat perturbare vel proculcare.

2039 [586J Id tamen perspicuum est, spiritualia eiusmodi exercitia, quae
sancti Ignatii ratione ac norma peragantur, ob miram suam efficacitatem, a
Decessoribus Nostris plene probata vehementerque commendata fuisse.
Ea Nos quoque pari ratione probavimus ac commendavimus; quod
quidem in praesens libenter iteramus.
2040 Verumtamcn oportet omnino afflatus ille, quo quisque ducatur ad pecu­
liaria peragenda pietatis exercitia, a Patre luminum oriatur, ex quo omne
datum optimum et omne donum perfectum descendit;166 cuius quidem
rei index profecto efficacitas erit, qua haec exercitia efficere poterunt, ut
divinus cultus cotidie magis adametur ac latius promoveatur, utque chri­
stifideles impensiore desiderio compellantur ad Sacramenta rite partici­
panda et ad omnes res sacras debito obsequio debitoque honore prose­
quendas. Quodsi contra, divini cultus principiis ac normis impedimenta
praebeant, vel iisdem obstent atque officiant, tum procul dubio existi­
mandum est eadem non recto consilio, non prudenti studio ordinari ac
dirigi.

164 Cf Io 14,2.
165 M3.8

166 Cf lacl, 17
69Π

PIUS XII

Laudantur supplicationes ac pta exercitia in honorem Sacr. Cordis lesu, vel
B.M.V. et via Crucis.

Alia praeterea pietatis exercitia habentur, quae, quamvis ad sacram Liturgiam districto iure non pertineant, peculiari tamen momento dignita­
teque pollent, ita ut in liturgicum ordinem quodammodo inserta cen­
seantur, et ab hac Apostolica Sede sacrorumque Antistitibus etiam atque
etiam comprobata sint ac dilaudata. Quorum in numerum supplicatio­
nes referuntur, quae vel per mensem Maium ad Deiparam Virginem, vel
per [unium mensem ad sacratissimum Cor lesu admoveri solent,
itemque novendiales vel triduanae preces, ac lesu Christi ad Calvariam
iter per stationes recolitum, nec non cetera eiusmodi.

2041

Haec pietatis opera, quoniam christianum excitant populum tum ad
Paenitentiae Sacramentum adsidue frequentandum et ad Eucharisticum
rite pieque participandum Sacrificium divinamque Mensam, tum ad Red­
emptionis nostrae mysteria meditanda et ad praeclara sanctorum caeli­
tum imitanda exempla, [.587] idcirco, salutari non sine fructu, liturgici
cultus nos participes efficiunt.

2042

Exercitia pietatis imbuenda spiritu Liturgiae.
Quamobrem perniciosam rem egerit ac fallacia plenam, qui sibi temera­
rio ausu sumpserit haec omnia pietatis exercitia reformare, eaque ad liturgicorum rituum rationes ac modos solummodo reducere. Necesse
tamen est ut sacrae Liturgiae afflatus eiusque praecepta ita in eadem va­
leant salubriter, ut nihil prorsus inducatur, quod ineptum sit, vel Dei
domus indignum decore, vel denique sacris sit peragendis detrimento­
sum, sanacque pietati obstet.

2043

Curate igitur, Venerabiles Fratres, ut haec germana sinceraque pictas ve­
stros sub oculos cotidie magis adaugeatur, atque uberius usque florescat.
Idque potissimum ne gravemini menti omnium inculcare, christianam
nempe vitam non in multis variisque precibus ac pietatis exercitiis consi­
stere, sed in eo potius, quod haec ad spiritualem christifidclium profec­
tum, idcoque ad totius Ecclesiae incrementum reapse conferant. Siqui­
dem Aeternus Pater « elegit nos in ipso [Christo], ante mundi
constitutionem ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius».16'
Precationes igitur nostrae pietatisque exercitationes omnes eo conten­
dant oportet, ut spirituales vires nostras ad supremum eiusmodi nobilissimumquc exsequendum propositum convertant ac dirigant

2044

167 EM 1,4.

- MEDIATOR DEI ·

621

II. Fovendus spiritus et apostola rus liturgicus

2045 Vos autem enixe adhortamur, Venerabiles Fratres, ut erroribus ac fal
laciis remotis, iisque omnibus prohibitis, quae veritatem reciumque or
clinem egrediantur, ea incepta provehatis, quae altiorem populo iniper
liant sacrae Liturgiae cognitionem; ita quidem ut ipse aptius queat atque
facilius divinos ritus eo animo participare, quo christianos addeceat.

Servandae leges Ecclesiae.
2046 Imprimisque enitendum est, ut omnes debito obsequio debitaque fide
decretis obtemperent, quae vel Tridentina Syno-L5££/dus, vel Romani
Pontifices ac Sacrum Consilium tutandis ritibus praepositum ediderint,
et quae liturgici libri ad externam publici cultus actionem quod attineat,
statuerint.
2047 In omnibus Liturgiae rebus tria haec potissimum ornamenta splendesce­
re debent, de quibus Decessor Noster loquitur Pius X: sanctitudo nem
pe, quae a quovis profano afflatu abhorreat; rectae imagines ac formae,
quibus genuinae optimaeque artes inserviant ac famulentur; universitatis
denique ratio, quae - legitimis servatis peculiarium regionum moribus
ac consuetudinibus - catholicam Ecclesiae unitatem patefaciat.168

Commendatur zelus domus Dei.

2048 Cupimus autem etiam atque etiam commendare sacrarum aedium sacro­
rumque altarium decus. Divina illa sententia se quisque sentiat anima­
tum: « Zelus domus tuae comedit me »;169 ac pro viribus contendat, ut
omnia, sive in sacris aedificiis, sive in vestibus ac liturgica supellectili,
etsi non divitiarum copia splendoreque niteant, munda sint tamen atque
apta, cum omnia sint Divinae Maiestati dicata. Quodsi iam supra non
rectam eorum rationem reprobavimus, qui, specie redintegrandae anti­
quitatis, sacras imagines ex templis prohibere velint, at heic officio No­
stro consentaneum putamus haud bene conformatam eorum reprehen­
dere pietatem, qui in aedibus divino cultui destinatis ac vel in ipsis
altaribus multiplicia simulacra et effigies, nulla adhibita iusta causa, ve­
nerationi proponant, qui reliquias legitima auctoritate non recognitas
ostentent, qui denique peculiares parvique momenti res urgeant, dum
praecipuas ac necessarias neglegant, atque adeo religionem in deridicu­
lum vertant, eiusque cultus gravitatem minuant.

168 Cf. Lut Apost Motu Proprio Tra le inlleatudini, 22 nov. 1903

169 Pj 68. 10; /o 2. 17.
622

PIUS XII

Novae dévottones non inducendae
In memoriam quoque Decretum illud revocamus « de novis cultus seu
devotionis formis non introducendis »;170 quod quidem, ut religiose ob­
servetur, vigilantiae vestrae commendamus.

2049

Cantus Gregorianus commendatur

/\d res musicas quod attinet, certae praeclaraeque normae in Liturgia
religiose serventur, quas Apostolica haec Sedes edi-f5#9/dit. Gregoriani
concentus, quos Romana Ecclesia ut rem propriam habet, utpote anti­
quitus a maioribus acceptam ac per saeculorum decursum sub impen­
sam suam tutelam custoditam, quosque christifidelibus ut rem itidem
propriam proponit, atque etiam in nonnullis Liturgiae partibus omnino
praescribit,1,1 non modo sacrorum Mysteriorum celebrationem magis
decoram magisque sollemnem efficiunt, sed summopere etiam conferunt
ad adstantium fidem pietatemque adaugendam. Quam ad rem Decesso­
res Nostri imm. mem. Pius X et Pius XI decrevere - idque Nos libenter
auctoritate Nostra confirmamus - ut in sacris Seminariis religiosisque
Institutis Gregorianus cantus diligenter studioseque coleretur, utque,
praecipua saltem apud templa, veteres cantorum Scholae restituerentur;
quod quidem haud paucis in locis felici cum exitu factum est.172

2050

Praeterea « quo actuosius fideles divinum cultum participent, cantus
Gregorianus, in iis quae ad populum spectant, in usum populi restitua­
tur. /\c revera pernecesse est ut fideles, non tamquam extranei vel muti
spectatores, sed penitus Liturgiae pulchritudine affecti, sic caerimoniis
sacris intersint... ut vocem suam sacerdotis vel Scholae vocibus, ad prae­
scriptas normas, alternent; quod si auspicato contingat, iam non illud
eveniet ut populus aut nequaquam, aut levi quodam demissoque mur
mure communibus precibus, liturgica vulgarive lingua propositis, vix re­
spondeat ».17i Coetus, qui intento animo altaris Sacrificio interest, in
quo Servator noster una cum filiis suis, sacro cruore redemptis, immensae
caritatis suae epithalamium canit, silere procul dubio non potest, quando
quidem «cantare amantis est»,1,4 et quemadmodum iam antiquitus in
proverbium venit, « qui bene cantat, bis orat ». Itaque militans Ecclesia,
populus nempe una cum Clero, triumphantis Ecclesiae canticis Angelorum­
que choris suam inserit vocem, omnesque simul magnificum aeternumque

2051

1,0 Suprema S. Congr S. Officii: Dccrctuin 26 mail 1937.
' Ci PlUS X, Lilt. Apost Motu Proprio 7>j le sollicitudini
172 Cf. PlUSX, loc cil.; Plus XI, Const. Divini cultui, II, V.

1 1 Plus XI, Const. Divini cultui, IX

174 s Augustin.. Senn 536, η. 1.
- MEDIATOR DEI-

623

sanctissimae Trinitati conci-[590]nunt laudis hymnum, secundum illud
« cum quibus et nostras voces ut admitti iubeas deprecamur ».175

Sit tamen suus locus musicae modernae.

Haud tamen asseverari potest hodiernae musices modos atque concentus ex catholicae religionis cultu omnino removendos esse. Quin immo,
si nihil iidem habeant, quod profanum sapiat, vel loci ac liturgicae ac­
tionis sanctitatem dedeceat, neque ex inani quodam studio miri atque
insoliti oriantur, tum oportet profecto eis templa nostra pateant, cum ad
sacrorum rituum splendorem mentesque ad altiora elevandas simulquc
ad veram animi refovendam pietatem haud parum conferre queant.
Promoneatur cantus religiosus popularis.
Vos adhortamur etiam, Venerabiles Fratres, ut popularis ad religionem
pertinens cantus cura vestra promoveatur; atque ea servata, quae par est,
dignitate, diligenter effectus detur, cum christianorum multitudinis fi­
dem pietatemque facile exacuat atque incendat. Concordes amplissimi
que plebis nostrae concentus caelum ascendant veluti resonantis maris
fragor,1'0 atque cor unum et animam unam1'7 canora elataque voce si­
gnificent, ut Iratres addecet eiusdemque Patris filios.

Ars sacra digne cultui inserviat.
Quod autem de rebus musicis diximus, idem fere de ceteris nobilibus
artibus dicendum est, ac praesertim de architecturae ac de sculpturae
picturaequc artibus. Recentes imagines ac formae, ad materiam aptiores,
ex qua hodie conficiuntur, non sunt generali modo atque ex praeiudicata opinione spernendae ac reiciendae; sed rationibus illis aequabiliter ac
recte compositis, quae neque ad nudam contendant rerum imitationem,
nec ad nimium « symbolismum », quem vocant, ac necessitatibus potius
spectatis christianae communitatis, quam peculiari artificum iudicio
atque ingenio cuiusque suo, oportet omnino eam nostrorum temporum
artem liberum habere campum, quae sacris aedibus sacrisque ritibus
debita reverentia debitoque honore inserviat; ita quidem ut eadem ad
mirabilem illum gloriae concentum, quem summi viri per revoluta iam
saecula catho-[59IJlicae fidei cecinere, suam queat adiungere vocem
Facere tamen non possumus quin, pro officii Nostri conscientia, eas
imagines ac formas, recens a nonnullis inductas, deploremus ac repro17^ Mitsale Rom., Praefatio.

176 Cf. S. A.MBROS., Hexameron, III, 5, 25.
177 Cf. Act 4.32.
624

PIUS XII

•Μ

ί

bonus, quae sanae artis deformationes depravationesque videantur,
quaeque etiam nonnumquam decori, modestiae ac pietati christianae
aperte repugnent, sensumque vere religiosum misere offendant; hae qui­
dem a nostris templis arcendae prorsus atque expellendae sunt, ut
«generalim quidquid a sanctitate loci absonum sit ».178

Pontificiis normis ac decretis insistentes, curate diligenter, Venerabiles
Fratres, ut eorum artificum mentem animumque collustretis ac dirigatis,
quibus hodie concredatur munus, tot templa, belli vi diruta, vel penitus
deleta, restituendi vel rursus aedificandi; queant ipsi ac velint ex divina
religione modos rationesque haurire, quae aptius ac dignius cultus ne­
cessitatibus respondeant; ita enim feliciter eveniet, ut humanae artes,
quasi e caelo datae, serena luce splendeant, ad civilem hominum cultum
summopere pertineant, et ad Dei gloriam conferant animorumque salu­
tem. Siquidem ingenuae artes tum reapse ad religionem conformantur,
cum « quasi ancillae nobilissimae divino cultui inserviant ».179

2055

Clems et populus imbuendi spiritu liturgico.

At est aliquid etiam maiorisque momenti, Venerabiles Fratres, quod pe­
culiari modo sedulitati studioque vestro apostolico commendemus.
Quidquid ad externum religionis cultum attinet suam profecto habet
gravitatem; attamen pernecesse potissimum est christianos Liturgiae vi­
tam vivere, ciusquc supernum alere ac refovere afflatum.

2056

Alacriter igitur consulite ut adolescens clerus, cum ad asccticas, theolo­
gicas, iuridicas ac pastorales disciplinas instituitur, ita etiam concordi
ratione conformetur, ut sacras caerimonias intellegat, earum maiestatem
pulchritudinemque percipiat, casque normas diligenter addiscat, quas
rubricas vocant. Idque non modo culturae causa, non ea solummodo ra­
tione, ut [592] debito ordine, decore dignitateque sacrorum alumnus re­
ligionis ritus peragere aliquando valeat, sed ea praesertim, ut arctissima
cum Christo sacerdote conjunctione devinctus educetur, ac sanctus fiat
sanctitatis administer.

2057

Eo quoque omni ope contendite, ut iis rationibus atque adiumentis,
quae prudentia vestra ad rem aptiora judicaverit, clerus populusque
mentium animorumque unitate inter se copulentur; atque adeo Christia­
na plebs Liturgiam tam actuose participet, ut haec reapse sacra actio
fiat, in qua sacerdos, qui praesertim in sibi credita paroecia animorum
curae incumbit, cum populari coetu consociatus, debitum tribuat aeterno
Numini cultum.

2058

1’CfCcin 1178
1 * PlUS XI, Const Diutni callus
- MEDIATOR DEI >

625

2059 Ad hoc aptius assequendum haud parum profecto conferet probos be
neque excultos pueros ex quavis civium classe accurate seligere, qu;
sponte libenterque accedentes, rite, sedulo studioseque altari inserviant
quod quidem munus a parentibus altioris etiam ordinis altiorisve cultu­
rae magni aestimari debet. Quodsi opportune hi iuvenes excolantur, ac
vigilanti sacerdotum cura ad creditum sibi ministerium statutis horis re­
verenter constanterque obeundum excitentur, tum facile eveniet ut novi
ex iisdem sacerdotii candidati oriantur; neque id misere continget, quod
Clerus interdum in catholicorum etiam regionibus lamentatur, ut ii
nempe omnino desiderentur, qui sibi in augusto conficiendo Sacrificio
respondeant ac famulentur.
2060 Studiosissima navitate vestra id imprimis efficite, ut christifideles omnes
Eucharistico intersint Sacrificio; quo autem uberiores inde hauriant sa­
lutiferos fructus, eos sedulo admonete ut legitimis modis omnibus, de
quibus supra scripsimus, pie illud participent. Augustum altaris Sacrifi­
cium divini cultus praecipua actio est; oportet igitur christianae etiam
pietatis sit fons ac veluti centrum. Apostolico autem studio vestro numquam vos satisfecisse reputate, nisi cum filios vestros frequentissimos
videritis ad caeleste convivium accedere, quod est sacramentum pietatis,
signum unitatis, vinculum caritatis.180
2061 [593] Ut vero supernis hisce muneribus ditioribus usque christianus po­
pulus potiri valeat, de pietatis thesauris, quos sacra continet Liturgia,
eum docete diligenter per opportunas conciones, ac praesertim per dis­
sertationes et acroases certis temporibus indictas, per peculiares coetus
studii causa in hebdomadam productos ac per cetera huiusmodi Qua in
re vobis ii profecto praesto erunt, qui in Actionis Catholicae ordinibus
militant, cum semper parati sint adiutricem 1 lierarchiae praestare ope­
ram ad lesu Christi Regnum provehendum.
Vigilandum ne irrepant errores
2062 At prorsus opus est hisce omnibus in rebus intento vigiletis animo, ne in
agrum dominicum veniat inimicus et superseminet zizania in medio tri­
tici;181 hoc est ne irrepant in greges vestros subtiles illi perniciosique er
rores, qui falsus mysltcismus ac noxius quictismus audiunt - qui quidem
errores iam a Nobis, ut nostis, reprobati sunt'82 - itemque ne animos
seducat periculosus quidam humanismus, neve fallax doctrina inducatur
ipsam perturbans catholicae fidei notionem, neve denique nimium rcsti180 Cf. S. AUGUSTIN.. Tract 26 in loan ,13.

181 Cf Mt 13.24-25.
182 Litt Encycl. Mystici Corporis AAS 35 (1943) 234
626

PIUS XII

I

Μ

tuendae in liturgicis rebus antiquitatis studium. Panque diligentia cura­
te, ne falsa commenta eorum propagentur, qui perperam reputent ac
doceant humanam Christi naturam clarificatam reapse ac semper prae­
sentia sua in « iustificatis » habitare, ac vel etiam unam ac numero eamdem, ut dicitur, gratiam coniungere Christum cum Mystici eius Corporis
membris.
Numquam vobis ob emergentes difficultates animus desit, numquam
pastoralis decidat sollertia vestra. « Canite tuba in Sion, ... vocate coe­
tum, congregate populum, sanctificate Ecclesiam, coadunate senes, con­
gregate parvulos ct sugentes ubera »,l8) omnique ope efficite ut ubique
gentium christifidelibus templa stipentur et arae, qui quidem utpote viva
membra divino suo Capiti copulata, Sacramentorum gratiis reficiantur,
et una cum eo ct per eum augustum celebrent Sacrificium, Aeternoque
Patri debitas laudes tribuant.

2063

EPILOGUS

(594/ Haec habebamus, Venerabiles Fratres, quae vobis scriberemus; idquo facimus eo consilio ducti, ut Nostri vestrique filii satius intellegant
plurisque faciant pretiosissimum thesaurum, qui in sacra Liturgia contine­
tur Eucharisticum nempe Sacrificium, Crucis Sacrificium repraesentans et
renovans; Sacramenta, quae divinae gratiae divinaeque vitae rivuli sunt; ac
laudis hymnum, quem terra caelumque cotidie ad Deum extollunt.

2064

Nobis autem fore sperare licet, ut haec hortamenta Nostra segnes ac renitentes moveant non modo ad impensius ac rectius Liturgiae studium,
sed ad cius etiam supernum afflatum in actione vitae refovendum, se­
cundum illud Apostoli: « Spiritum nolite extinguere ».,M

2065

Quos vero quaedam immoderatio ad res interdum dicendas vel facien­
das compellit, quas Nos dolentes probare non possumus, eis S. Pauli
monita iteramus: « Omnia autem probate; quod bonum est, tenete »;,s>
eosque paterno admonemus animo ut suam velint cogitandi agendique
rationem ex Christiana doctrina sumere, quae praeceptis conformatur in­
taminatae lesu Christi Sponsae Sanctorumque Matris.

2066

Illud autem in omnium memoriam revocamus, oportere scilicet omnino
generosa fidclique voluntate sacris obtemperare Pastoribus, qui quidem
iure pollent officioque tenentur totam, imprimisque spiritualem, mode­

2067

'° M2,15-16.

IM I TbS. 19
'^Ibidem. 5,21.

- MEDIATOR DEI-

627

randi Ecclesiae vitam: « Obedite praepositis vestris et subiacete eis. lp$i
enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum
gaudio hoc faciant, ct non gementes ».186
2068 Deus, quem colimus, et qui « non ... est dissensionis Deus, sed pacis»1’,
benignus nobis omnibus concedat ut, una mente unoque animo, hoc in
terrestri exsilio sacram participemus Litur-f^9^Jgiam, quae sit veluti
praeparatio quaedam atque auspicium caelestis illius Liturgiae qua, ut
confidimus, una cum summa Dei Genitrice dulcissimaque Matre nostra,
aliquando concinemus: « Sedenti in throno et Agno: benedictio ct honor
ct gloria et potestas in saecula saeculorum ».188

186 Hefc-D, 17

187 1 Cor 14. J)

188 Ap 5. 15.

47

Rituale lingua vulgari pro Gallia

Decretum SRC, 28 novembres 1947

SRC, N.P. 16/946: Rituale parvum. Rituel latin-français Turonibus,
Marne, 1948; EL 62 (1948) 280-82 (comm.) et 63 (1949) 121-22; Semainerelig. de Paris, 94 (1948) 55; ME 60 (1948) 93-94; DP I, 164-165

[280] Eminentissimus Cardinalis Emmanuel Caelestinus Suhard, Archiepiscopus Parisicnsis, totius Episcopatus Galliae nomine, supplices
Sanctissimo Domino Nostro Pio Papae XII preces obtulit ut, attentis
hodiernis peculiaribus circumstantiis, de Apostolica suprema Auctoritate,
inadministratione quorumdam sacramentorum, Baptismi nempe. Extre­
mae Unctionis ac Matrimonii, nec non in Exsequiis Defunctorum, vul­
garis linguae, gallicae scilicet, usum, determinatis in precibus, concedere
dignaretur: prouti in quibusdam aliis [281] Europae regionibus in simi­
libus indultum fuit. Annuente vero precibus Sanctissimo Domino, idem
Eminentissimus Archiepiscopus, curantibus sacerdotibus de re liturgica
peritis, editionem novi Ritualis sedulo praeparare sategit, conformem
nempe Codici luris Canonici et postremae editioni typicae Ritualis Ro­
mani, in qua, ad intclligentiam ct pietatem populi, lingua vulgari ii ritus
et orationes posita sunt, quae magis opportuna videbantur; quod Rituale
ita concinnatum Sacrae Congregationi Ritibus tuendis praepositae pro
revisione et approbatione reverenter subiecit.

2069

Sacra porro Rituum Congregatio, exhibito Rituali accurato examine
perpenso, prae oculis habitis peculiaribus hodiernis circumstantiis, be­
nigne induisit ut:

2070

a) confici possit pro tota Gallia novum Rituale in quo textus latinus
integer referatur, translatio vero gallica in iis, quae permittuntur, iuxta
textum latinum ponatur;

2071

b) in collatione vero sacramentorum, in quantum ad intclligentiam et
pietatem populi ncccssc sit, sacerdos lingua vernacula proferre possit ca
tantum quae sequuntur:
1 in administrationc Baptismi parvulorum: solo in textu latino ponan
tur, ac proinde semper et sola hac lingua dicantur: exorcismi, omnes
formulae unctionum ac benedictionum, nec non ipsa baptismi forma.

2072

RITUALE LINGUA VULGARI PRO GALLIA

629

2° in administratione baptismi adultorum: praeter ea quae superius re­
censita sunt, etiam latina lingua tantum imprimantur et recitentur psalmi
et aliae preces initiales;
3° in ordine ministrandi sacramentum Extremae Unctionis: latina tan
tum lingua adhibeatur in oratione impositionis manuum super infir­
mum, in verbis unctionum, et in orationibus subsequentibus;
4° in celebratione matrimonii: lingua gallica sacerdos uti poterit ad om
nia, praeter benedictionem anuli et formulam: Ego contango vos etc... In
benedictione nuptiali extra Missam, danda ex apostolico induito quando
Missa non dicitur, preces, quae in Rituali Romano habentur, rcciian
possunt lingua gallica;
5° in exsequiis vero peragendis pro fidelibus defunctis: sola lingua latina
preces et absolutiones peragi debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc
ritu absoluto, vulgari lingua aliae addantur preces pro opportunitate
temporis et loci, ab Ordinariis determinandae et ab ipso sacerdote reci­
tandae.

Monitio Coetus Cardinalium atque Archiepiscoporum Dioece
sium Galliae

I

»

2073 Nunc ergo feliciter legitima approbatione a Sacra Rituum Congregatione
obtenta, hanc editionem Collectionis Rituum edi jussimus atque appro­
bamus, et utrumque clerum cum saccularem tum regularem rogamus ut
eam adhibeat in administratione Sacramentorum, omnes serio admonen
tes Canonis 733, § 1: « In Sacramentis conficiendis, administrandis ac
suscipiendis accurate serventur ritus ct caeremoniae, quae in libris ritua­
libus ab Ecclesia probatis praecipiuntur », ncc non Canonis 2378:
« Clerici majores, qui in sacro ministerio ritus ct caeremonias ab Eccle­
sia praescriptas graviter negligant et moniti sese non emendaverint, su­
spendantur pro diversa reatus gravitate ». Quapropter nemini fas est, n
tibus in hac Collectione Rituum praescriptis aliquid quovis modo
adjicere, detrahere aut immutare, sed omnia adamussim serventur in
oboedientia canonica erga Apostolicam Sedem cujus « unius est tum or­
dinare liturgiam tum liturgicos approbare libros » (Canon 1257).
Denique monitionem opportunam judicamus, in adhibenda lingua ver
nacula, ubi eadem uti licet, augeri maximopere obligationem ministri, ut
omnia digne, attente ac devote peragat in aedificationem fidelium, secus
namque timendum erit, ne ea, quae unice pro intelligcntia et pietate fi­
delium juvanda concessa fuerunt pronuntianda lingua vernacula, incuria
aut levitate ministri potius religionis sensum minuant, irrisionem exci­
tent ct pietatem laedant.
~ “•-w
630

PIUS XII

Quae quidem omnia conclusa esse volumus verbis compendiosis Synodi
Romanae sub Benedicto XIII anno 1725 in Archibasilica Lateranensi
habitae et sic effantis: « Cum invisibilia Dei per visibilia religionis et pie­
tatis signa, quae caeremoniarum nomine censentur, intellecta conspiciantur, pastoralis nostri muneris, curam ad hoc intendimus et ab omni­
bus fieri volumus et mandamus, ut in Sacramentorum videlicet administrationc, in Officiis divinis celebrandis aliisque functionibus obeundis
non pro lubitu inventi et irrationabiliter inducti, sed recepti et approbati
Ecclesiae catholicae ritus, qui in minimis etiam sine peccato neglegi,
omitti vel mutari haud possunt, peculiari studio ac diligentia serventur ».
Lutetiae Parisiorum, dic 4 Martii 1948

Praenotanda generalia
Licet in precibus omnibus, quae ad administrationem Sacrorum Sacra- 2074
mentorum Ecclesiae, aliasque caeremonias peragendas spectant, lingua
latina sit adhibenda, tamen Sancta Rituum Congregatio Romana, per­
pensis peculiaribus circumstantiis, benignissime induisit, ut, in quantum
ad intelligentiam et pietatem meliorem populi christiani utile sit. idioma
vernaculum, scilicet gallicum, usurpetur.
Quare, si juxta prudens judicium intelligentia pietasque fidelium usum
linguae vulgaris requirit, in iis tantum precibus, quae in hac Collectione
Rituum utraque lingua notantur, lingua sive latina sive vulgaris adhiberi
poterit et quidem hoc modo:
Γ Si gallica translatio juxta latinum textum posita sit, tunc preces in lin­
gua gallica recitare sufficit.

2° Si autem translatio gallica infra textum, id est in notationibus legitur,
tunc semper latinus textus adhibendus est, coque recitato, si ita lubet,
sivepartim sive totaliter verba lingua vulgari repeti poterunt.
)° Denique Sacramentales Formulae ac Psalmorum cantus, in lingua la­
tina tantummodo legantur.

Index

2075

Indultum Sacrae Congregationis Rituum
Monitio Coetus Cardinalium atque Archiepiscoporum Dioecesium Galliae
Praenotanda generalia
Ordo Baptismi Parvulorum
Ordo Baptismi Adultorum
Dc Administratione Confirmationis iis, qui ex gravi morbo in mortis pe­
riculo sunt constituti
Ordo administrandi sacram communionem infirmis. 78
RITUALE LINGUA VULGARI PRO GALLIA

631

V

Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis. 82
Ritus Benedictionis Apostolicae cum Indulgentia Plenaria in articulo
mortis
Exsequiarum Ordo
I. Ad domum defuncti
II. Delatio defuncti ad Ecclesiam
III. Officium in Ecclesia
Ad ingressum Ecclesiae
Absolutio ad feretrum
IV. Delatio defuncti ad Caemeterium
V. In Caemeterio
Ordo sepeliendi Parvulos
Ritus celebrandi Matrimonii Sacramentum
I. Benedictio nuptialis intra Missam
II. Benedictio nuptialis extra Missam
III. Preces recitandae extra Missam super conjuges ex Apostolicae
Sedis Induito quando Benedictio nuptialis non permittitur

Appendix
I. Benedictio mulieris post partum
II. Benedictio pueri post Baptismum
III. Consécration d’un enfant à la sainte Vierge
IV. Benedictio Sponsalium
V. Formule abrégée de Profession de Foi pour les non-catholiques.
Table des matières du Supplément
I. In Officio Exsequiali:
1. Ad ingressum Ecclesiae
2. Absolutio ad feretrum
3. Ad Caemeterium.
4. Ad Sepulcrum.
II. Quelques formules d’exhortations
— après l’absoute liturgique
— pour un anniversaire
— pour les funérailles d’un adulte.
— pour les funérailles d’un adolescent.
— pour les funérailles d’un petit enfant.
III. Exhortations à l’usage des Prêtres pour le Mariage.
IV. Oratio ante et post administrationem sacramentorum.

632

PIUS XII

48
De sacris Ordinibus Diaconatus,
Presbyteratus et Episcopatus

Constitutio Apost. “Sacramentum Ordinis” Pii XII, 30 novembres 1947
AAS 40 (1948) 5-7; EL 62 (1948) 261-263; ME 60 (1948) 65-67; PeriodicaïJ (1948) 5-8

f5/1. Sacramentum Ordinis a Christo Domino institutum, quo traditur
spiritualis potestas et confertur gratia ad rite obeunda munia ecclesiasti­
ca, unum esse idemque pro universa Ecclesia, catholica fides profitetur;
nam sicut Dominus Noster lesus Christus Ecclesiae non dedit nisi unum
idemque sub Principe Apostolorum regimen, unam eandemque fidem,
unum idemque sacrificium, ita non dedit nisi unum eundemque the­
saurum signorum efficacium gratiae, id est Sacramentorum. Neque his a
Christo Domino institutis Sacramentis Ecclesia saeculorum cursu alia
Sacramenta substituit vel substituere potuit, cum, ut Concilium Tridentinum docet (Cone. Trid., Sess. VII, can. 1, De Sacram. tn genere), sep­
tem Novae Legis Sacramenta sint omnia a lesu Christo Domino Nostro
instituta et Ecclesiae nulla competat potestas in « substantiam Sacra­
mentorum », id est in ea quae, testibus divinae revelationis fontibus, ipse
Christus Dominus in signo sacramentali servanda statuit.

2076

2. Quod autem ad Sacramentum Ordinis de quo agimus spectat, factum
est ut, non obstante eius unitate et identitate, quam nemo unquam e
catholicis in dubium revocare potuit, tamen aetatis progressu, pro tem­
porum et locorum diversitate, illi conficiendo ritus varii adiicerentur;
quod profecto ratio fuit cur theologi inquirere coeperint, quinam ex illis
in ipsius Sacramenti Ordinis collatione pertineant ad essentiam, quinam
non pertineant: itemque causam praebuit dubiis et anxietatifôjbus in
casibus particularibus, ac propterea iterum iterumque ab Apostolica Se­
de humiliter expostulatum fuit, ut tandem quid in Sacrorum Ordinum
collatione ad validitatem requiratur, suprema Ecclesiae auctoritate de­
cerneretur.

2077

3. Constat autem inter omnes Sacramenta Novae Legis, utpotc signa 2078
sensibilia atque gratiae invisibilis efficientia, debere gratiam et significa
DE SACRIS ORDINIBUS DIACONA TUS. PRESBYTERA TUS ET EPlSCOPA TUS

633

rc quam efficiunt et efficere quam significant. lamvero effectus, qui Sa
era Diaconatus, Presbyteratus ct Episcopatus Ordinatione produci
idcoque significari debent, potestas scilicet et gratia, in omnibus Ecde
siac universalis diversorum temporum et regionum ritibus sufficienter
significati inveniuntur manuum impositione et verbis eam detcrminanii
bus. Insuper nemo est qui ignoret Ecclesiam Romanam semper validas
habuisse Ordinationes graeco ritu collatas absque instrumentorum tra
ditione, ita ut in ipso Concilio Florentino, in quo Graecorum cum Ec­
clesia Romana unio peracta est, minime Graecis impositum sit, ut ritum
Ordinationis mutarent vel illi instrumentorum traditionem insererent
immo voluit Ecclesia ut in ipsa Urbe Graeci secundum proprium ritum
ordinarentur. Quibus colligitur, etiam secundum mentem ipsius Concilii
Florentini, traditionem instrumentorum non ex ipsius Domini Nostri lesu Christi voluntate ad substantiam et ad validitatem huius Sacramenti
requiri. Quod si ex Ecclesiae voluntate et praescripto eadem aliquando
fuerit necessaria ad valorem quoque, omnes norunt Ecclesiam quod sta
tuit etiam mutare et abrogare valere.

2079 4. Quae cum ita sint, divino lumine invocato, suprema Nostra Apostoli­
ca Auctoritate et certa scientia declaramus ct, quatenus opus sit, decer­
nimus et disponimus: Sacrorum Ordinum Diaconatus, Presbyteratus ct
Episcopatus materiam eamque unam esse manuum impositionem; for­
mam vero itemque unam esse verba applicationem huius materiae de­
terminantia, quibus univoce significantur effectus sacramentales, - scili­
cet potestas Ordinis et gratia Spiritus Sancti, - quaeque ab Ecclesia qua
talia accipiuntur et usurpantur. Hinc consequitur ut declaremus, sicut
revera ad omnem controversiam auferendam et ad conscientiarum
anxietatibus viam praecludendam, Apostolica Nostra Auctoritate decla
ramus, et, si unquam aliter legitime dispositum fuerit, statuimus instru
mentorum traditionem saltem in posterum non esse necessariam ad Sa­
crorum Diaconatus, Presbyteratus et Episcopatus Ordinum validitatem.
2080 5. Dc materia autem ct forma in uniuscuiusque Ordinis collatione, ea­
dem suprema Nostra Apostolica Auctoritate, quae sequuntur decerni­
mus ct constituimus: In Ordinatione Diaconali materia est Episcopi ma
nus impositio quae in ritus istius Ordinationis una occurrit. Forma [7
autem constat verbis « Praefationis » quorum haec sunt essentialia ideo
que ad valorem requisita: « Emitte in eum, quaesumus, Domine, Spiritum
Sanctum, quo in opus ministerii lui fideliter exsequendi septiformis gratiae
tuae munere roboretur». In Ordinatione Prcsbyterali materia est Epi­
scopi prima manuum impositio quae silentio fit, non autem eiusdem im­
positionis per manus dexterae extensionem continuatio, nec ultima cui
coniunguntur verba: « Accipe Spiritum Sanctum: quorum remiseris pec­
cata, etc. ». Forma autem constat verbis « Praefationis » quorum haec
634

PIUS XII

sunt essentialia ideoque ad valorem requisita: « Da, quaesumus, omnipo­
tens Paler, in hunc famulum tuum Presbyterii dignitatem, innova tn visce­
ribus cius spiritum sanctitatis, ut acceptum a Te, Deus, secundi menti mu­
nus obtineat censuramque morum exemplo suae conversationis insinuet ».
Denique in Ordinatione seu Consecratione Episcopali materia est ma­
nuum impositio quae ab Episcopo consecratore fit. Forma autem con­
stat verbis « Praefationis », quorum haec sunt essentialia ideoque ad
valorem requisita: « Comple tn Sacerdote tuo ministerii tui summam, et
ornamentis totius glorificationis instructum coelestis unguenti rore sancti­
fica». Omnia autem haec fiant sicut per Apostolicam Nostram Consti­
tutionem « Episcopalis Consecrationis » diei trigesimi novembres anni
1946 statutum est.

6. Ne vero dubitandi praebeatur occasio, praecipimus ut impositio ma- 2081
nuum in quolibet Ordine conferendo caput Ordinandi physice tangendo
fiat, quamvis etiam tactus moralis ad Sacramentum valide conficiendum
sufficiat.
Tandem quae supra de materia et forma declaravimus ac statuimus, ne­
quaquam ita intelligere fas sit ut vel paulum negligere vel praetermittere
liceat ceteros « Pontificalis Romani » ritus constitutos; quin immo tu­
berous ut omnia data praescripta ipsius « Pontificalis Romani » sancte
serventur et perficiantur.
Huius Nostrae Constitutionis dispositiones vim retroactivam non ha­
bent; quod si dubium aliquod contingat, illud huic Apostolicae Sedi erit
subiiciendum.
Haec edicimus, declaramus et decernimus, quibuslibet non obstantibus,
etiam speciali mentione dignis, proindeque volumus et iubemus ut ea­
dem in « Pontificali Romano » quadam ratione evidentia fiant. Nulli igi­
tur homini liceat hanc Constitutionem a Nobis latam infringere vel ei­
dem temerario ausu contraire.

Of SACRIS ORDINIBUS DIACONA TUS. PRESB YTERA TUS E T EPISCOPA TUS

49

De Confirmatione administranda
iis qui ex gravi morbo sunt in mortis
pericolo constituti in regionibus Missionum

Decretum Congr. de Propaganda Fide, 18 decembris 1947
AAS 40 (1948) 41; EL 62 (1948) 271-272; ME 60 (1948) 91-92; Periodi­
ca 37 (1948) 184

t

2082 [41] Post latum a Sacra Congregatione de Disciplina Sacramentorum
decretum « Spiritus Sancti munera » diei 14 Septembris an. 1946 (ci.
Acta Apostolicae Sedis, vol. 38, 1946, p. 349) ad Sacrum hoc Consilium
Christiano nomini propagando plures Ordinariorum missionum preces,
ad easdem amplioresve facultates obtinendas, pervenerunt.
Quas Ssimus D.N. Pius Div. Prov. Papa XII, in Audientia diei 18 huius
mensis, referente infrascripto Cardinali Praefecto, benigne suscipere
dignatus est.
Omnibus itaque Ordinariis locorum ab hac Sacra Congregatione de
Propaganda Fide dependentibus potestatem Sanctissimus fecit, absque
praeiudicio ceterorum indultorum quibus in re iam fruuntur, ut Sedis
Apostolicae induito (can. 782 § 2), tribuere valeant omnibus sacerdoti·
bus sibi subditis curamque animarum gerentibus, facultatem sacram
Confirmationem fidelibus sive adultis sive infantibus, intra fines missionalis circumscriptionis exstantibus et in mortis periculo constitutis, vali­
de ministrandi; necnon licite in ipso loco residentiac Episcopi, absente
tamen quolibet Episcopo vel legitime impedito; servataque formula a Ri­
tuali Romano statuta.

636

PIUS XII

50

Facultas Missam iterandi diebus fetialibus
pro Matrimoniis et Exsequiis

Indultum Congr. de Sacramentis Archiep. Parisiensi, 8 martii 1948
EL 62 (1948) 381; La Semaine religieuse de Paris, 15 mai 1948, p. 495.;
ME73 (1948) 134-135

[581] Beatissime Pater, Parisiensis Ordinarius ad pedes Sanctitatis 2083
Vestrae provolutus, humiliter facultatem postulat permittendi suis sacer­
dotibus ut Sacrum, diebus ferialibus iterare valeant occasione matrimo­
niorum vel funerum, ob cleri penuriam.
Ex audientia diei 8 martii 1948. - Sanctissimus Dominus Noster Pius
Papa XII relatione facta ab infrascripto Cardinali huius Sacrae Congre­
gationis de disciplina Sacramentorum Pro-Praefecto, attentis expositis,
benigne indulgere dignatus est Ordinario Parisiensi gratiam iuxta
preces, dummodo nullus alius sacerdos liber praesto sit pro celebratione
alterius Missae, vetita celebranti pro secunda Missa eleemosinae per­
ceptione. Ceteris servatis de iure servandis. Contrariis quibuslit minime
obstantibus. Praesentibus valituris ad biennium.

FACUL TAS MISSAM ITERANDI DIEBUS FERIALIBUS

637

51
De institutione liturgica
in Seminariis Sinensibus

E Directorio Seminariorum in Sinis, a Congr. de Propagnada Fide dic
24 martii 1948 approbato

Directorium Seminariorum in Sinis, auctoribus Missionariis Congregatio
nis Immaculati Cordis Mariae (Scheut), Pekini 1949.-- « Hoc opus, de
mandato Exc.mi Dni M. Zanin, eo tempore Delegati Apostolici in Sinis,
a pluribus sodalibus C.I.C.M. (Scheut), bello durante Pekini concentrati, viribus unitis est elaboratum » (Ex Introd.).
Partes quae ad Liturgiam spectant referimus uti exemplum formationis
liturgicae in Seminariis Missionum.
1. Institutio liturgica

a) In Seminario minore

•

(

2084 1151. In Quinta et Quarta combinatis explicentur: Annus Liturgicus,
Caeremoniae Missae et Sacramentorum, ut alumni melius intelligant cul­
tum publicum, quo Ecclesia Deum et Sanctos honorat, ferventius se huic
cultui adsocient et fructus Redemptionis uberiores accipiant.
Explicatio historica ita detur, ut sit stimulus ad pietatem, et ut inde ma­
gis aestiment cultum, et praesertim majore cum devotione SS. Missae
Sacrificio assistant. Utiliter etiam Orationes et Evangelia Dominicae se­
quentis vel Festi instantis in hac schola explicantur, secundum textum
latinum in Missali.
2085 1152. Praeter hanc in Quinta et Quarta Liturgicam institutionem, omni­
bus seminaristis detur oportet educatio liturgica communis, quam praesertim rector in suis ad alumnos instructionibus quotidianis promovebit,
et ad quam ceteri magistri in cursu Religionis operam suam occasional!·
ter conferent. Festa principaliora cum magno fervore atque etiam exter­
na solemnitate celebrentur; ad haec Festa alumni diligenter praeparen­
tur: e.g. per totum Adventum, secundum spiritum Ecclesiae ad Festum
Nativitatis et Epiphaniae; per Quadragesimam ad Triduum Sacrum et
Festum Paschalis.
638

PIUS XII

an»»

Diebus Dominicis materiam instructionis vel meditationis utiliter rector
hauriet ex lectionibus vel orationibus, quae in Missali his diebus propri
ae inveniuntur. Ecclesia est optima animarum educatrix; ipsam per an­
num sequendo, ex mysteriis Incarnationis ct Redemptionis uberes fruc­
tus percipiemus. Caeremonias et rubricas rector omnes seminaristas
doceat, ita ut eas magni aestimare atque religiose servare discant.

b) lu Seminario maiore
1242. Cursus Liturgiae ne sit mera andaque rubricarum explanatio Quamvis sacerdos nullo modo ignorare possit rubricas, magis tamen re­
quiritur ut significationem caeremoniarum atque formularum sacrarum
percipiat. Tunc enim, ct tunc solum, poterit formalismum externum vi­
tare, sicut decet « digne, attente et devote » ritus sacros peragere, atque
fructus copiosiores sibi populoque fideli inde haurire; quod, inter alia S.
Liturgiae capita, pulcherrime expositum invenies a S. P. Pio XII, in re­
centi Encyclica Mediator Dei.

2086

1243. Cursus autem integer per quatuor annos apte distribuitur, ita ut
primo anno exponantur quae fundamentalia sunt, ceteris autem annis
successive agatur de Missali, de Breviario et de Rituali. Liturgia funda­
mentalis tractet de fundamentis Liturgiae dogmaticis, de anno liturgico,
de fontibus et historia Liturgiae, deque aliis notionibus generalibus. In
tractatibus de Missali, Breviario ac Rituali, explicationi rubricarum ad­
dantur notiones historicae, dogmaticae atque asceticae, quae verum cae­
remoniarum rituumque sensum aperiant. Theorcticam autem rubrica­
rum expositionem compleant exercitia prachca caremoniarum atque
functionum, praesertim cum alumnis ultimi anni, qui ad Ordines sacros
proxime sese praeparant.

2087

1244. Cursus autem liturgicus plenum suum effectum non producet nisi
alumni, dum in schola instruuntur circa modum sacros ritus reverenter
perficiendi rubricasque sedulo observandi, simul has instructiones con­
firmatas regulasque fideliter observatas aspiciant in Missis quae quotidie
sub ipsorum oculis offeruntur, et in sacris functionibus quae minus aut
magis solemniter, certis diebus in Seminario peraguntur.

2088

1245. In praelectionibus Liturgia Romana est docenda, eaque sola in
functionibus sacris, quae in Seminario fiunt, est exercenda, relictis pror­
sus praxibus - ne dicamus abusibus - in nonnullis regionibus exteris,
Ordinibus aut Congregationibus admissis. I laec autem Liturgia Roma­
na, quantum permittunt rubricae et sacra decreta Romana, adaptetur
usibus ac menti populi sinensis.

2089

1515. Revera, institutio alumnorum in Seminario majore tota eo proxi­
me tendit ut ad ordines praeparentur. Quapropter in studiorum curn-

2090

DE INSTITUTIONE LITURGICA IN SEMINARIIS SINENSIBUS

639

culo seminaristae ad scientiam et mores ordinibus congruentes insti­
tuuntur, atque practicis etiam exercitationibus ad recitationem divini
Officii, celebrationem Missae aliasque sacras functiones remote saltem
initiantur. Attamen, instante jam ordinatione, praeparatio propria et
immediata ne omittatur.
2091 1516. Jamvero, cum ante unamquamque ordinationem, candidati exa­
mine - non quasi pro forma atque obiter, sed diligenti investigatione fa­
ciendo - debeant probare se gaudere scientia consentanea de ipso ordi­
ne suscipiendo atque de juribus et officiis eidem adnexis (cf. n. 1506),
praestat eis particulares tradi praelectiones quibus ad examen et ordina­
tionem praeparentur. Ante primam tonsuram eis explicetur tractatus dc
clericis in genere et praesertim de juribus et obligationibus clericorum
(cann. 108-144), simul ac excerpta ex tractatu de sacramento ordinis
(cann 948 sq). Si illae materiae jam fuerint traditae in consueta schola
theologiae, compendioso modo et per summa capita repetantur.
Eadem doctrinalis praeparatio instituatur ante unamquamque ordinatio
nem subsequentem, non omissa parte dogmatica. Ante subdiaconatum
ei addantur practicae exercitationes in recitando breviario et in interpre­
tando « Ordo divini officii » seu calendario, atque in ministrando ad al­
tare in Missis solemnibus.
Ante presbyteratum exerceantur candidati in celebratione Missae et in
aliis functionibus sacris, praesertim in administratione sacramentorum et
sacramentalium. Ideoque curandum est ut omnes et singuli tempestive
habeant, praeter Breviarium, Rituale romanum et Missale quorum ordini
et usui assuefiant. Plura alia circa cantum Epistolae, Evangelii ceterarumque Missae partium; circa methodum inscribendi Missas celebrandas
vel celebratas; circa praxim audiendi confessiones, etc. utiliter iterato
pressiusque promovendis explicantur. Plurimum sane prodest alumnos
in his omnibus inter se adjuvare, praesertim instante ordinatione; nihi­
lominus valde proficuum videtur, imo necessarium est ut saltem inter­
dum practicae exercitationes fiant sub ductu magistri aut moderatoris.
In his explicationibus dandis et in praeparatione proxima ordinandorum
expedit unum alterumve ex pluribus libellis adhibere, qui de materia
tractant.
2092 1517. Doctrinali instructioni sedulo jungatur candidatorum proxima
praeparatio moralis et ascettca. Quamobrem candidati attente perlegant
ac pie meditentur admonitiones et hortamenta quae Episcopus in ipsa
ordinationis caeremonia ad eos diriget. Neque omittant moderatores
Seminarii Pontificale Romanum, caeremonias nempe, ritus et preces
uniuscuiusque ordinis explicare, quibus commentariis utiles addant
adhortationes. In specie exerceantur promovendi, aeque ac sacerdotes
assistentes, in sacris ordinationis caeremoniis, ut partes suas decenter et
devote agant, atque omnia cum decore et ordinatim perficiantur.
640

PIUS XII

W

Μ

Bel·

Illae explicationes canonicae, asceticae et liturgicac a respective magistro
promovendis tradantur, nisi ipse rector, saltem partim, hoc onus in se
assumendum esse consuerit.

1541. Sequuntur quaedam consilia particularia de praecipuis exercitiis
pietatis. Nunquam satis inculcabitur hoc axioma: « Quantum valet sa­
cerdotis oratio, tantum valet ejus vita sacerdotalis et apostolica ».
Procul dubio quotidiana recitatio Breviarii et fervens celebratio Missae,
haec duo officia specifice sacerdotalia, sunt velut norma fervoris sacer­
dotalis. In vita S. Josephi a Cupertino refertur hoc consilium ab ipso da­
tum alicui Episcopo: « Si vis sanctificare tuos sacerdotes, diligenti cura
ab eis obtineas ut pie recitent Breviarium et devote celebrent Sacrificium
Missae ».
Sacrosanctum Missae sacrificium offerendum primaria est sacerdotis actio
ac functio. Quapropter illa sacra actio imprimis quotidie cum fervore
praeparetur, et, Sacrificio expleto, gratiae Deo pro tanto beneficio pie in
ecclesia agantur. In ipsa celebratione SS. Missae adamussim serventur
caeremoniae et praescriptiones liturgicae; verba pronuntientur distincte
et devote, ideoque ei debitum tempus impendatur, nempe circiter semi­
hora pro Missa lecta. Sedulo ergo vitetur praecipitantia seu nimia celeri­
tas, quae reverentiae sacris mysteriis debitae contraria est et aedificationi
assistentium. Missa fiat quasi centrum Breviarii. Vide cann. 807-810.

2093

1542. Quoad Breviarium, sacerdotibus imprimis sanctum sit quotidie
obligationi horas canonicas integre recitandi fideliter satisfacere. Insuper
recitatio divini officii fiat digne, attente et devote quare, si non potest
fieri in ecclesia, saltem eligatur locus (et situs) recollectioni favens. Ca­
veat sacerdos ne in hoc « opere divino » persolvendo assuescat cum te­
pidis festinare, festinando verba truncare vel omittere, nec gravetur
paululum temporis superaddere ut tantae obligationi aequo satisfaciat.
Caveat quoque ne horas recitandas ultra tempus ab Ecclesia statutum,
ex sola socordia et mera pigritia differat: experientia enim constat ex se­
ra hac dilatione horas saepius indebite recitari et absque ullo fervore, aut
etiam quandoque omitti. Optima est consuetudo quotidie, Matutinum et
Laudes sequentis diei anticipandi. Consulendum etiam videtur ut recita­
tio Breviarii interdum fiat in communi vel saltem alternarim cum socio,
v.g. tempore annui secessus.

2094

c) Institutio in cantu sacro

1246. « In clericorum Seminariis... ex Tridentinis decretis, magna cum
diligentia et amore ab omnibus colatur... Gregorianus Cantus traditione
acceptus». Hic cantus juvenibus Sinensibus valde placet, ab eisque fa­
cile addiscitur. Discant vero melodiae gregorianae percipere pulchritu­
dinem suavitatemque gustare, ac deinde eam non rudi aliquo modo, sed
DE INSTITUTIONE LITURGICA IN SEMINARIIS SINENSIBUS

641

2095

vera quadam arte concinere, juxta proprias scilicet ejus regulos pro
priumque rhythmum. In hunc finem magni momenti est ut «jam inde a
prima aetate Cantu Gregoriano et Musica Sacra imbuantur; propterea
quod facilius tum ea perdiscunt, quae ad modulationes sonosque peni
nent; et vocis vitia, si fortasse habeant, eradicare vel saltem corrigere
queunt, quibus quidem postea, adultiores aetate, mederi prorsus non
possent ».
Deinde multiplicandae sunt exercitationes: « Esto igitur in Seminariis .
utrique clero recte conformando, brevis quidem sed frequens ac paene
cotidiana Cantus Grcgoriani et Musicae Sacrae lectio vel exercitatio»
Curandum est autem ut, etiam hic, unitas methodi, quantum fieri potest,
observetur in Seminario minore et majore.

2096 1247. Cantus polyphonteus seu diversarum vocum concentus laudabiliter
adhibetur in specialibus circumstantiis, dummodo praecedat sufficiens
praeparatio cantorum et cantus; secus enim potius in « cacophoniam »
abitur quam in polyphoniam.
2097 1248. Discant etiam alumni, inde a Seminario minore, sub ductu idonei
praeceptoris, organum (seu « harmonium », ut dicunt) pulsare Qui in
hac arte jam quodam modo sunt periti, excitentur ut in Seminario majo
re ulterius sese exerceant. Propterea sufficientia adsint instrumenta alia
que media quibus hoc facile in praxim deducant. Non modo optandum
est ut quam plurimi, sacerdotes facti, possint cantus liturgicos ordinarios
organum pulsando fideli consociatione comitari et pueros vel fideles do­
cere, sed desiderandum quoque est ut plurcs studio musicae sacrae im­
pensius incumbant illudque ad apicem usque perfectionis prosequantur.
Imo, alumni qui arte canendi pollent, etiam artem gregorianos concen­
tus atque chorum moderandi, sub ductu magistri, addiscant.
2. Participatio in sacris celebrationibus

2098 679. Sacrificium Missae - « Singulis diebus... sacrificio Missae intersint »
(can. 1367, 1°). Ab initio vitae suae in Seminario, tirones discant ita se
unire cum Christo in sacrificio Missae ut, una cum sacerdote, sacrificium
Deo offerant. Quare ordinando assistentiam Missae, rector vitabit omnia
quae alumnos distrahere possint ab actione quae super altare, pro ipsis,
imo cum ipsis, peragitur; ex alia parte, cum ordo Missae semper idem
sit, curet ut modus assistendi saepius mutetur. Quapropter, si possibile,
Missa interdum fiat « dialogata»; interdum preces Missae lingua sinica
in communi recitentur aut cantentur; interdum a precibus communibus
recitandis abstinebunt ut singuli alumni privatim Missae ritus sequantur
Illi cantus et preces, aptata variis temporibus anni liturgici, ita per Missam
distribuantur ut tamen tempus sufficiens propriae devotioni relinquant.
642

PIUS

Juniores Missall lingua vernacula aut alio quodam manuali precum pro
Missa utantur; provectiores Missale latinum usurpent. Usus Missalis ct
textus Missae, praesertim dierum Dominicarum et festorum, saepe ex­
plicentur.
Seminaristae alternation « altari inserviant sacrasque caeremonias exer­
ceant » (can. 1367, 3°). Rubricas cum devotione observent, quae, ut
maior uniformitas obtineatur, interdum explicentur, praesertim iunioribus
nuper admissis. Rector coram alumnis Missam aliaque exercitia religiosa
digne et devote peragens, eis amorem officiorum sacrorum inculcabit.
Expedit ut alumni, ministri ad altare, responsa non ex memoria recitent,
sed ordinarie ex Missali legant et quidem sine ulla praecipitantia, ut de­
lectus in pronuntiatione olim fortasse contractos sedulo corrigant.

680. Visitatio SSmi Sacramenti. - Brevis visitatio SSmi Sacramenti in
communi instituatur post prandium et coenam; insuper, ubi commode
fieri potest, privatim et libere: mane postquam surrexerint, initio recrea­
tionis antemeridianae aut pomeridianae, et ante vel post deambulatio­
nem. Nihil utilius quam ut his occasionibus se per Communionem spiri­
tualem lesu Eucharistico uniant, Communionem matutinam in mentem
revocent aut proximam praeparent; Dei auxilium pro sequenti exercitio
implorent.

2099

1390. Officium divinum. - Alumni in maioribus ordinibus jam constituti
in quotidiana recitatione horarum canonicarum pios aifectus fovere stu­
deant, ita ut haec recitatio evadat vere attenta, pia ac devota oraio eis et
animabus proficua. Salva Seminarii disciplina, tempus, locum et situm
aptiorem eligant ad hoc grave officium adimplendum et suave collo­
quium cum Deo instituendum. Breviarii recitationem in intima relatione
cum Missae sacrificio reponent, ita ut affectibus Christi sacerdotis ani­
mati horas canonicas persolvant.

2100

690. Missae ct Vesperae sollemnes. - « Dominicis et festis diebus, sacris
Missarum et Vesperarum sollemnibus adsint, altari inserviant sacrasque
caeremonias exerceant, praesertim in ecclesia cathedrali, si id, iudicio
Episcopi, sine disciplinae ct studiorum detrimento fieri possit ». Sum­
mopere decet, saltem ubi Vesperae cantari non valent, ut hi dies sancti­
ficentur Benedictione sollemni cum SSmo Sacramento.
Haec officia, praesertim in festis majoribus, omni qua par est dignitate et
solemnitate, secundum leges liturgicas celebrentur, ita ut discipuli a te­
neris annis, magni aestiment cultum publicum, quem ipsi postea perage­
re debebunt. Ne tamen, apud juniores praesertim, lastidium generent
eorumque vires exhauriant, officia in Seminarii sacello non sunt aequo
longius protrahenda: oportet sapere ad sobrietatem.

2101

S28..... Per institutionem quam in Seminario majore accipiunt, conen(ur sacras functiones intellegere, amare et gustare casque peragere seDE INSTITUTIONE LITURGICA IN SEMINARIIS SINENSIBUS

643

eundum rubricas, cum modestia et reverentia: ita pietate proficient, populoque christiano exemplo erunt et aedificationi.
Omnibus praebeatur occasio in caeremoniis liturgicis exercendi ordinem
quem receperunt.
827. Sacramenta Eucharistiae et Poenitentiae. - Disciplina Seminarii
majoris nihil differt a disciplina minoris quod ad Communionem et
Confessionem attinet. Peculiariter tamen instandum est, ut seminaristac
majores confessarium stabilem habeant, qui eos penitus cognoscat, ut eo
tutius de eorum vocatione judicium elicere valeat.
3. Spiritus liturgicus
1384. Spiritus liturgicus. - Imbuantur quoque alumni spiritu liturgico: li­
turgia enim est schola perfectionis. Cum debita reverentia et amore fer­
vido fructuose participent mysteria Christi, B. Mariae Virginis et Sancto­
rum per decursum anni liturgici commemorata, atque vitae universalis
Ecclesiae abundanter communicent, sicque probe jam se praeparent ad
praesidendum cultui publico coetus christianorum.
In hunc scopum cantus liturgicus modulatus, non rudi modo sed vera
quadam arte secundum regulas plani cantus, magnum emolumentum af­
fert. Ideoque multum commendatur. Alumni omnes, etiam ad ordines
sacros nondum promoti, diebus dominicis et festis, Vesperas et Comple­
torium in communi recitent vel cantent (can. 1367).

1383. Reverentia loco sacro et functionibus sacris debita. - Exerceantur
alumni in modo altari digne inserviendi et omnes sacras caeremonias pie
exercendi. Locum sacrum, scilicet ecclesiam vel sacellum ubi SS. Sacra
mentum asservatur, semper vera pietate venerentur ut domum Dei, non
tantum quando inibi preces vel caeremonias sacras peragunt, sed quo­
cumque tempore officium aliquod ibidem exercent. In loco sacro et sa
cristia adjacente, silentium semper asservent, ita ut nonnisi de rebus ne
cessariis et paucis verbis loquantur.

1545. Domum tuam decet sanctitudo (Ps. 92, 5). - Item administratio sa­
cramentorum et sollicitudo de munditie et ornatu ecclesiae non parum
conferunt ad pietatem sacerdotalem nutriendam. Quare in sacramentis
administrandis sancte et reverenter praescriptos in Rituali ritus accurate
observet, et in caeremoniis ita religiose se gerat ut adstantes intclligant
rem agi maxime sacram.
In ecclesia semper et ubique fulgeat dignitas et reverentia: quapropter
vigeat mundities in omni supellectili, inclusis vasis pro aqua benedicta
Pracprimis requiritur maxima mundities in sacris vasis, linibus et vesti­
bus, et eorum religiosa custodia. Ad hoc non parum refert ut silentium
servetur in sacristia, ut acolythi rite doceantur, ut mundi sint et modesti,
644

PIUS XII

ut rite respondeant, et populum in ministrando aedificent.
Ut solidam pietatem nutriat atque in via perfectionis indesinenter pro­
grediatur, unusquisque probe sciat, omnia ista proposita plenum suum
effectum non sortiri, nisi habeat sacerdos patrem spiritualem quocum
fiducialiter agat ut filius.

DE INSTITUTIONE LITURGICA IN SEMINARIIS SINENSIBUS

645

Confirmatio
administranda fidelibus Orientalium Rituum
a presbyteris Latini Ritus

Decretum Congr. pro Ecclesia Orientali, 1 maii 1948

AAS 40 (1948) 422-423; EL 63 (1949) 81-82; ME 60 (1948) 182; Peno
dica 37 (1948) 382-384
2107 [422] Cum, ex can. 782 § 4 C.I.C., presbyter Latini ritus, cui vi induki
competat facultas conferendi Sacramentum Confirmationis, illud valide
conferre valeat solis fidelibus sui ritus « nisi in induito aliud expresse
cautum fuerit »; cumque, post primum et alterum universi terrarum or­
bis luctuosissimum bellum, permulti Orientalium rituum fideles in re­
gionibus Latini ritus dispersi commorentur, qui quidem a presbyteris
Latini ritus administrantur ac in eiusdem ritus usu adolescunt, ita ut
saepenumero ad eumdem se pertinere putent, vel ad quem ritum reapse
pertineant ignorent, non raro eiusdem Sacramenti collatio invaliditatis
periculo exponebatur; idque praesertim in regionibus quibusdam, in
quibus iidem locorum Ordinarii praedictum indultum presbyteris, cu­
ram animarum habentibus, concedunt.

2108 Quod periculum magis profecto patuit post editum, die 14 mensis Sep
tembris a. 1946, a S. Congregatione de Disciplina Sacramentorum De­
cretum « De Confirmatione administranda iis qui, ex gravi morbo, in
mortis periculo sunt constituti ».
Quapropter, Sacra haec Congregatio pro Ecclesia Orientali, consilio ini
to cum Sacra Congregatione de Disciplina Sacramentorum, ut bono spi­
rituali fidelium rituum Orientalium, extra proprium territorium sub iurisdictionc Ordinarii Latini ritus degentium, necnon reverentiae
Sacramentis debitae rite consuleret, necessarium duxit Ssmum D.N.
Pium Div. Prov. Pp. XII suppliciter exorare ut, quoties Latini ritus pre
sbyteri, vi legitimi induki, Conlirmationis Sacramentum valide et licite
administrare possunt fidelibus proprii ritus, idem - dummodo constet
ipsum immediate post Baptismum, uti mos est, iam non luisse conlatum
- conferre valeant fidelibus quoque rituum Orientalium, quorum spiri646

PIUS XII

tualis cura ipsis commissa permaneat, ad normam Constitutionis Apo
stolicae Orientalium Dignitas diei 30 mensis Novembris a 1894, art 9,
quae statuit « quicumquc Orientalis extra patriarchale territorium com
inorans, sub administratione sit cleri latini ».
Î423J Eadem, uti patet, valere pariter dicenda sunt quoties Confirma­ 2109
tionis Sacramentum conferri possit ad normam memorati Decreti S.
Congregationis de Disciplina Sacramentorum.
Quas preces, per infrascriptum Cardinalem huius Sacrae Congregationis
pro Ecclesia Orientali a Secretis, in Audientia diei 28 mensis Februarii
nuper elapsi, Summo Pontifici humiliter relatae, Sanctitas Sua benigne
dignatus est adprobare; simulque iussit id publici iuris fieri praesenti
Decreto.

►

CONFIRMA jio ADMINISTRANDA FIDELIBUS ORIENTALIUM RITUUM

647

De sensu locutionis « perfidi iudaei »

Declaratio Congr. Rituum, 10 iunii 1948

AAS 40 (1948) 342; EL 63 (1949) 89; Periodica 37 (1948) 283
2110 [89] In bina illa precatione qua sancta Mater Ecclesia in orationibus
solemnibus feriae sextae in Parasceve etiam pro populo hebraico Dc
misericordiam implorat, haec verba occurrunt: « perfidi iudaei », et
« iudaica perfidia ». Porro quaesitum est de vero sensu istius locutionis
latinae, praesertim cum in variis translationibus, ad usum fidelium in
linguas vulgares factis, illa verba expressa fuerint locutionibus quae
auribus istius populi offensivae videantur.
Sacra haec Congregatio, de re interrogata, haec tantum declarare cen
suit: « Non improbari, in translationibus in linguas vulgares, locutiones
quarum sensus sit: infidelitas, infideles in credendo ».

I

»

648

PIUS XII

54

Paroecia, domus populi christiani

Ex epist. Secretariae Status ad card. A. Piazza, Commissionis episc. pro
Actione Catholica Italica Praesidem, occasione Hebdomadarum pastora­
lium pro clero italico, 10 iulii 1948

EL 62 (1948)407-408; DP 1, 166-167

[406] Il terna scelto « La comunità parrocchiale » si propone di studiare 2111
la parrocchia non solo nel suo significato, ormai felicemente consacrato
dalla tradizione c dalla legislazione canonica, di porzione di Diocesi con
un suo popolo e un suo pastore, ma in modo particolare (ed è un con­
cetto che logicamente deriva dal significato esposto) come vivente co­
munità di fedeli, i quali, guidati dai loro sacerdoti, pregano, si perfezionano spiritualmente, si uniscono in fécondé associazioni per le più
svariate attività del bene, e si dirigono in tal modo verso le grandi mete
della verità e dell’amore, aile quali la Chiesa cattolica mira con costante
rinnovata energia.
Nelle lettere dei Padri Apostolici c consacrato il termine felice di
« parrocchie » ad indicare le chiese terrene peregrinanti verso la Chiesa
eterna; e la Didaché le vede nella loro mistica reale unità quando mette
sulla bocca dei fedeli la preghiera « raccogli dai quattro venti la tua
Chiesa, che hai santificato, verso il regno che tu hai preparato » (X, 5).
È pertanto vivamente desiderabile che il Clero d’Italia, nello studio dei
problcmi pastorali della parrocchia, pur prestando la più concreta attenzionc aile esperienze locali c ai metodi di lavoro d’immediata attuazione,
voglia sopra tutto rifletterc all’ora spirituale che stiamo traversando e
senta la grave responsabilità che lo richiama a una accresciuta perfezione
divita edi apostolato. [...]
Faccia il Signore che non distragga i suoi sacerdoti la molteplicità degli
strumenti dcli’apostolato; non li indcboliscano le tristi manifestazioni
pagane perennemente risorgenti; e non sia nessuno tra loro che non si
elevi sopra qualsiasi tentazione dietro l’esempio limpido e sicuro di chi
ormai ha scelto Gesù Cristo.

[407] Frutto meritato delle loro preghiere, della loro vita raccolta c umi- 2112
le, del loro studio mctodico e costante, saranno le attività della predicaPAROECIA DOMUS POPULI CHRISTIANI

649

zionc c del catechismo, la ripresa di un vigoroso movimento lilurgico, lj
cura pazientc nella formazione spirituale di quei laici che aspirano alia
perfezione cristiana c aile opere di apostolato, le moltiplicate relaziom
con le famiglie, per fame locolari di scrietà morale c di coscienza religiosa
E, come in tempi che seguirono guerre o svolgimenti sociali, la Chiesa si
eresse con coraggio nuovo a indirizzare i popoli alla santità, cost occorrc
oggi aver fiducia che, cessato da poco il fragore delle armi, risuonino
con forza maggiore, nellc chiese e nelle assemblée dei fedeli, le voci paci
fiche dei vcscovi e dei sacerdoti.
2113 Facciamo sentire che Dio è présenté nel suo popolo e che chiama alia
santità c aH’amore ogni coscienza; che i sacrifici di questi anni sarebbero
vani se non avessero per meta la fiducia nella divina Prowidenza; cheIt
stesso vittorie della liberta e dclla civiltà sarebbero soltanto apparent
qualora Dio, « per il quale non è difficile salvare con pochi o con molli »
(I Reg. XVI, 6), non mettessc in esse il germe della fecondità sopranna·
turale.

2114 E da augurare che ogni chiesa parrocchiale diventi centro fervidissimo
di adorazione eucaristica e di vita sacramentale, di ritiri spirituali e di
corsi di formazione; ogni sagrato sia luogo di lieti incontri di fanciulli e
di giovani per la festiva letizia dopo il lavoro; ogni casa di parroco sia
aperta alla carità e al consiglio, alla larga generosa amicizia nel nome del
Signore.
2115 Veda il nostro popolo che sono veramente suoi quoi sacerdoti che, usciti
dalle suc laboriose famiglic, e formati nella disciplina dei Seminario ο
della Casa religiosa, sono ora a sua disposizione per offrire il divino Sa­
crificio, per insegnare, per confortare.

,

2116 E ciascuna parrocchia d’Italia, perfezionando se stessa, riconosca con
santo orgoglio di essere una pietra nella imponente costruzione dclla
santa Chiesa cattolica, che va dallOrientc all’Occidcnte e raccoglie tuiti
gli uomini verso le strade di Dio.

|i.

650

PIUS XII

Lectiones lingua vernacula in Missa sollemni
pro dioecesi Carnutensi

Indultum Congr. S. Officii, datum Exc. R.O. Harscouet, Episcopo Carnutensi, 20 iulii 1948
EL 69 (1955) 271

Litteris, die 25 ianuarii h.a. datis, a Summo Pontifice Excellentia tua
Rcv.ma petivit ut in Missis solemnibus, post cantum Epistolae et Evangelii lingua latina, diaconus et subdiaconus eamdem Epistolam idemque
Evangelium lingua gallica legere possent.
Cum haec Suprema Sacra Congregatio, ratione competentiae, rem matu­
re perpendisset, decrevit: « Pro gratia, iuxta preces, dummodo sive Epi­
stola sive Evangelium lingua gallica tantum legantur, sine cantu ».

LECTIONES LINGUA VERNACULA IN MISSA SOLLEMNI

651

56

Concessio pro Confirmatione in U.S.A.

Indultum Congr. de disciplina Sacramentorum, 25 octobris 1948

EL 63 (1949) 325-326; The Jurist 9 (1949) 261-262

2118 [325] Beatissime Pater, Archicpiscopi et Episcopi Statuum Foederatorum
Americae Scptemtrionalis, ad pedes S.V. provoluti, humiliter postulant
derogationem Decreto « Spiritus Sancti munera » die 14 septembris a
1946 a S. Congregatione de Sacramentis edito, ita ut in domibus sic
nuncupatis maternitatis vel nosocomiis pro mulieribus parturientibus
vel brephotropheis suarum dioecesium Confirmationis sacramentum
valide et licite conferre valeat puerulis ibi receptis, qui in adiunctis ab
eodem Decreto recensitis reperiantur, Cappellanus earundem domorum.
Petitionis ratio est difficultas maxima pro parocho loci, aliis ministerii
sui gravato muneribus, Confirmationem fere passim conferendi, attento
praesertim magno infantium infirmorum numero in enunciatis domibus
commorantium.
Ex audientia SS.mi diei 25 octobris 1948. - Sanctissimus Dominus Noster
Divina Providentia Pius Papa XII, referente infrascripto huius S. Congre­
gationis Pro-Praefecto, relatis precibus benigne annuere dignatus est, ea
tamen lege ut Confirmationis sacramentum, in adiunctis de quibus in prae­
fato Decreto, personaliter conferatur puerulis a Cappellano domibus de
quibus in precibus stabiliter addicto, et si plures in una domo constituti
sint Cappellani, ab eorumdem primo, ceteris prorsus exclusis.
Cappellano autem hac facultate uti licebit tantum si Episcopus dioecesanus
haberi nequeat, aut legitime impediatur quominus per se ipse Confirma­
tionem conferat, nec alius praesto sit Episcopus, communione gaudens
cum Sede Apostolica, licet titularis tantum, qui sine gravi incommodo
ipsi suffici queat. Itidemque si parochus loci, in iisdem adiunctis, haben
et ipse nequeat, vel legitime impediatur quominus sacramentum [326]
istud conferat. In absentia autem Cappellani, aut in eius impossibilitate per
se ipsum confirmandi, nullus alius, praeter Episcopum vel loci parochum,
idem sacramentum valide conferre valet. Servatis, in reliquis, terminis et
clausulis memorati Decreti. Contrariis quibuslibet minime obstantibus.
Praesentibus valituris ad annum, a data huius rescripti computandum
652

PIUS XII

Iteratio Sacri diebus ferialibus
pro dioecesi Cincinnatensi

Indultum Congr. de Sacramentis, 16 novembris 1948
EL 63 (1949 ) 3 2 6

Beatissime Pater,
Ordinarius Cincinnatensis, ad pedes Sanctitatis Vestrae humiliter pro­
volutus, postulat facultatem permittendi Sacri iterationem ferialibus
diebus infra hebdomadam, occasione matrimoniorum vel funerum vel
ad renovandas Sacras Species in oratoriis monasteriorum, attenta Sacer­
dotum penuria.

Die 16 Novembris 1948 Sacra Congregatio de disciplina Sacramento­
rum, vigore specialium facultatum Card. Praefecto a SS.mo Domino
Nostro Pio Papa XII tributarum, attentis expositis, Ordinario Oratori,
gratiam indulget iuxta preces, dummodo nullus alius Sacerdos liber
praesto sit pro celebratione alterius Missae, vetita celebranti, pro secun­
da Missa, eleemosynae perceptione. Praesentibus valituris ad triennium,
in casibus verae necessitatis.

ITERA TIO SACRI DIEBUS FERIALIBUS

58
De recta interpretatione
Encycl. « Mediator Dei »

Epistola Congr. S. Officii ad Exc. A. Rohracher, Archiep. Salisburgensem, 25 novcmbris 1948
Suprema Sacra Congr. S. Officii, n. 142/48; Korrespondenzeriblalt der
Priestergebet Vercinigung Tbeolog. Konvikte Canisianum (Innsbruck) 83
(1949) Juli, p. 6-7; Rev. espan. de Derecho can., 5 (1950) 667-691 (comm);
Kaiholiek Archief, 6 (1951) 311; cf. etiam EL 63 (1949) 223-227; DP 1.
167-169

2120 Litteris, die 5. Julii h.a. datis, Excellentia tua Rev.ma quod attinet ad ar­
ticulum in ephemeride « Klcrusblatt » mense aprilis huius anni a Rev.mo
Abbate Benedicto Reetz O.S.B. conscriptum, difficultates exposuit, quae
obstarent novae editioni textus vulgaris (in lingua germanica) Litterarum
Encyclicarum « Mediator Dei » cum lectores ephemeridis integrum tex­
tum earumdem in aliis ephemeridibus iam legissent. Qua de causa Excel­
lentia Tua S. Officium rogabat ut locos, quos Abbas Reetz non bene interpretavisset, singulatim indicaret. Haec Suprema Sacra Congregatio
desideriis Excellentiae Tuae annuens, haec quae sequuntur considera­
tioni Tuae opportunum subicere ducit:
2121 1) Bene /Xuctor scribit Summum Pontificem in Encycl. Litt. rcicere op­
positionem inter devotionem obiectivam et subicctivam; at ipse videtur
false putare hoc tantummodo spectare ad cultum liturgicum (cfr. nn. 1
et 2 articuli Abbatis Reetz).

2122 2) Haud dubio reprobanda sunt quae ab Auctore affirmantur in n. 22
sub et circa distinctionem inter consilia et praecepta, quasi « pietatis
consilia et opera, quae cum s. liturgia arcte non coniunguntur », essent
tantum laudabilia, at non - ut revera ipsae Encycl. docent - « prorsus
necessaria » (cfr. AAS, 1947, vol. 39, p. 534).
Excellentia Tua profecto noscit non solum quam utilia, sed etiam quam
necessaria sint, praesertim sacerdotibus et religiosis, quaedam opera pie­
tatis personalis, seu privatae, ut pia meditatio, examen conscientiae,
exercitia spiritualia, etc.
654

PIUS XII

Maxime vero dolendum est Auctorem, cum in eodem affirmet: « Sanc­
tus Pater non potuisset clarius loqui », innuere suam falsam sententiam
esse ipsius Summi Pontificis.
Valde igitur opportunum erit, sive scriptis, sive sermonibus de hac re
verum Encycl. Litt. sensum declarare (prae oculis habenda sunt quae di­
cuntur a p. 532 ad p. 537, praesertim pp. 536-537, AAS 1947).
1) Alio in loco (cfr. nn. 19 et 20 eiusdem articuli) Auctor sententiam En- 2123
cycl. Litt. haud fideliter refert. Ipse enim citat verba: « Mysteria... prae­
sentia continenter adsunt atque operantur » quasi doctrinae eorum adsentirent, qui docent « Mysteria » in cultu liturgico praesentia esse, non
historice, sed mystice ac sacramentaliter, tatnen realiter. Verus autem
sensus Encycl. Litt. clare apparet ex integro textu: « Mysteria non incer­
to ac subobscuro eo modo, quo recentiores quidam scriptores effutiunt,
sed quomodo catholica doctrina nos docet, praesentia continenter adsunt
atque operantur: quandoquidem, ex Ecclesiae Doctorum sententia et
eximia sunt christianae perfectionis exempla et divinae gratiae sunt fon­
tes ob merita deprecationesque Christi, et effectu suo in nobis perdu­
rant, cum singula secundum indolem cuiusque suam salutis nostrae cau­
sa suo modo exsistant » (AAS, ibidem, p. 580).

DE RECTA INTERPRETATIONE ENCYCL

MEDIATOR DEI’

655

59

De abstinentiae et ieiunii lege observanda

Decretum Congr. Concilii, 28 ianuarii 1949
AAS 41 (1949) 32-33; EL 63 (1949) 84-85; ME 74 (1949) 122; Periodici
38 (1949) 72
2124 [32] Cum adversa rerum adiuncta, quae legem abstinentiae et ieiunii
mense Decembri a. D. 1941 relaxandam suaserunt, fere ubique aliquan­
tum remissa sint, adveniente propitio Anni Sancti tempore, pluribus po­
stulantibus Excellentissimis Ordinariis, visum est ut saltem ex parte lex
ipsa restauretur.

Quapropter Ssmus Dominus Noster Pius divina Providentia Pp. XII de­
cernere dignatus est pro omnibus fidelibus ritus latini, etiam [33] perti­
nentibus ad Ordines et Congregationes Religiosas, facultatem Ordinariis
concessam super praedictam legem dispensandi ita coarctari ut, a prima
die proximae Sacrae Quadragesimae et donec aliter provideatur, absti
nentia servetur singulis feriis sextis; lex vero abstinentiae simul et ieiunii
feria quarta Cinerum, feria sexta Maioris Hebdomadae, pervigiliis As
sumptionis B. Μ. V. ct Nativitatis D. N. I. C.; benigne tamen indulgens
ut diebus abstinentiae simul et ieiunii ova et lacticinia etiam mane ct ve­
spere ubique sumere liceat.

Locorum autem Ordinarii, qui nova hac legis abstinentiae et ieiunii mo­
deratione utuntur, fideles hortari ne omittant, praesertim clericos, reli­
giosos et religiosas, ut gravissimis hisce temporibus voluntaria christia­
nae perfectionis exercitia nec non caritatis opera, maxime erga inopes et
aegrotos, libenter addant, itemque ad mentem Summi Pontificis preces
effundant.

656

PIUS XII

60
Facultates et gratiae pro America Latina

Decretum Congr. Consistorialis, 26 martii 1949
AAS 41 (1949) 189-191; EL 63 (1949) 422-424; ME 74 (1949) 62-64;
Period™ 38 (1949) 308-311
[189] Conspicua privilegia Ordinariis, Sacerdotibus et Christifidclibus 2125
dioecesium Americae Latinae a Summo Pontifice Leone XIII fel. rec ad
trentennium concessa, Summus Pontifex Pius XI, fel. rec. iterum largi­
tus est ad decennium « Litteris Apostolicis » diei 30 Aprilis 1929, quae,
Decreto S.C. Consistorialis dici 18 Aprilis 1939, usque ad diem 30
Aprilis 1949 fuerunt confirmata.
Cum decimo exeunte anno, quos supra memoravimus, Americae Latinae
Ordinarii, enixe, iisdem permanentibus adiunctis, postulaverint ut ea­
dem privilegia prorogarentur, Ssmus Dominus Noster Pius Divina Pro­
videntia Pp. XII, de consulto SS. Dicasteriorum, pro materia ad unum­
quodque spectante, petitas facultates, nonnullis inductis immutationi­
bus, quae opportunae visae sunt, omnibus et singulis Ordinariis, Sacer­
dotibus et Christifidclibus dioecesium et ditionum Americae Latinae
benigne confirmare ct concedere dignatus est usque ad diem 31 Decem­
bris 1959, iuxta modum qui infra sequitur:

1) Ordinarii locorum parochis vel missionariis, in regionibus seu locis in 2126
quibus ob magnam distantiam vel ob aliud impedimentum, eisdem
perdifficile sit, ex fontibus baptismalibus, ubi asservatur, desumere et
sccum ferre aquam Sabbato Sancto et Pentecoste benedictam, possunt
facultatem concedere aquam baptismalem benedicendi ea breviori for­
mula, quae a fel. rec. Decessore Nostro Paulo III missionariis in Peruvia
apud Indos concessa, nunc in Appendice Ritualis Romani legitur.
2) Parochi et missionarii, si propter temporis defectum improbamque 2127
defatigationem, vel aliis gravibus de causis, omnes adhibere pro bapti­
smo adultorum praescriptas cocremonias haud facile valeant, solis riti­
bus qui in Constitutione fel. rec. Pauli Pp. Ill Altitudo die 1 mensis Iunii
an/190/no 1537 data designantur, uti licite poterunt, praevio tamen Or­
dinarii consensu.
FACUL TA TES ET GRA TIAE PRO AMERICA LA TINA

657

2128 3) Item Ordinarii locorum, secluso Vicario Generali sine sui Ordinarii
loci speciali mandato, deputare possunt ad Sacramentum Confirmationis
administrandum sacerdotes, quantum fieri potest in aliqua dignitate ec­
clesiastica constitutos, vel munere Vicarii loranei fungentes, numquam
vero simplices sacerdotes commorantes illis in locis in quibus praedic­
tum Sacramentum administrandum erit; servata Sacrae Congregationis
de disciplina Sacramentorum Instructione pro simplici sacerdote, ex
Sedis Apostolicae delegatione, Sacramentum Conlirmationis admini­
strante (AAS, XXVII, 11 seq.).

2129 4) lidem Ordinarii ad assistendum nuptiis iuxta formam a iure statutam
delegare possunt sacerdotes qui, Missionum causa, ad evangelizandos fi­
deles vel ad aliud exercitium pietatis implendum in longinquas regiones,
a parochiali sede dissitas pergunt, iisdem Missionibus perdurantibus,
absente Ordinario, vel parocho, vel Vicario cooperatore, atque iis serva­
tis, quae, prouti res ferat et loci ac temporis conditiones observari per­
mittant, matrimonii celebrationi, ad normam Codicis luris Canonici ca­
nonis 1019 et seq., praemitti debent; facta tamen huius Apostolici
Indulti expressa mentione in unoquoque casu ct iugiter firmis sacrorum
canonum praescriptionibus tum de iuribus parochi servandis tum de in­
scriptione in libris paroecialibus facienda.

(

2130 5) Ordinarii pariter dispensare valent super matrimonialibus, iuris
dumtaxat ecclesiastici, impedimentis, a quibus Sancta Sedes dispensare
consuevit, exceptis proinde impedimentis, quae ex Sacris Ordinibus vel
ex affinitate in linea recta consummato matrimonio proveniunt; excepto
quoque, ob rei gravitatem, impedimento dc quo in canone 1075, nn. 2,3,
exceptis denique mixtae religionis et cultus disparitatis impedimentis,
nisi speciales a Suprema Congregatione Sancti Officii facultates obtentae
fuerint.
Pariter venia iisdem conceditur decernendi atque declarandi legitimam
prolem nupturientium, dummodo ipsa in adulterio ne sit concepta; facta
tamen in unoquoque casu, etiam in concedendis dispensationibus, huius
Apostolici Indulti expressa mentione.

2131 6) Fidelibus autem matrimonium contrahentibus largitur ut quocumque
anni tempore Nuptiarum benedictionem accipere possint, dummodo il­
lis temporibus, in quibus ab Ecclesia nuptiae prohibentur, a nimia pom­
pa abstineant; cauto tamen ut, si extra Missam benedictio nuptialis con­
cedatur, formula in appendice « de Matrimonio » Ritualis Romam
adhibeatur.
2132 [191] 7) Conceditur pariter ut Sacra Olea etiam antiqua, non ultra duos
annos, adhiberi possint, dummodo ne sint corrupta et nova vel reccntiora Sacra Olea, peracta omni diligentia, haberi nequeant.
658

PIUS XII

8) Ordinarii permittere queunt sacerdotibus usum altaris portatilis, ita 2133
tamen ut huiusmodi usus sit tantum in fidelium bonum atque illis in lo­
cis, in quibus ecclesia vel publica oratoria desint, aut paroecialis ecclesia
sil longe distans, non vero in mari; dummodo celebrationis locus sit de­
cens atque honestus, super petra sacra celebretur, et parochi cetcrique
sacerdotes quibus haec facultas tribuetur, Sancti Evangelii explicatione
vel catechesis traditione fideles, sacro adstantes, instruant.
9) Ordinarii concedere possunt sacerdotibus facultatem celebrandi in
navi sacrosanctum Missae Sacrificium, durante dumtaxat tempore itine­
ris, dummodo locus, in quo Missa peragenda est, nihil indecens aut in­
decorum praeseferat, mare aut flumen sit adeo tranquillum, ut quodeumque e Calice effusionis Sacrarum Specierum periculum absit; atque alter
sacerdos, superpelliceo indutus, si adsit, celebranti presbytero adsistat

2134

10) Omnibus autem Americae Latinae christifidelibus permittitur ut a
dominica Septuagesimae usque ad festum Sanctorum Apostolorum Petri
et Pauli praecepto annuae Confessionis et Communionis satisfacere
possint.

2135

11) Iisdem christifidelibus largitur, si loca inhabitent ubi prorsus im­
possibile vel saltem admodum sit difficile ad contessarium accedere, ut
lucrari queant Indulgentias et lubilaea quae Confessionem ct Commu­
nionem et ieiunium requirunt, dummodo, servato ieiunio, sint corde sal­
tem contriti, addito firmo proposito admissa, quamprimum poterunt,
confitendi.

2136

FACUL TA TES ET GRA TIAE PRO AMERICA LA TINA

61

Effectus religiosi et sociales sacrificii Missae

Ex adhortat. ad parochos Urbis ct contionatores sacri temporis quadragesim., 23 martii 1949
AAS 46 (1949) 182-187; EL 63 (1949) 348; DP I, 169-171

2137 [183] Al centro della preparazione dei fedeli all’Anno Santo parecchi
parroci hanno posto la Messa per gli uomini. In questa Messa, che adun.i
la domcnica gli uomini della parrocchia, essi dischiudono loro la sostanza e il senso della santa liturgia. Il primo frutto di tale pratica è di far lo­
ro prendere parte in una maniera cosciente e personale al divino Sacnficio dcll’altarc. Ma questa partccipazione deve avere una eco, una [1841
risonanza nella vita quotidiana; percio quegli zelanti pastori insegnano
loro ad unire al sacrificio di Cristo i loro propri sacrifici, di cui la pro­
fessione della fede e la condotta cristiana offrono durante la setlimana
abbondanti occasioni.
Noi lodiamo una tale usanza nel suo spirito e nel suo metodo. Essa pone
il sacrificio della Messa al suo vero posto, al cuore stesso della vita c di
tutta l’attività dei vostri uomini. È già molto confortevole di vederli se
guire devotamente la liturgia della Messa, soprattutto quando si pensa
alia indecorosa ignoranza di tanti circa un mistero cosi sublime.
Tuttavia è di somma importanza il considerare gli effetti che dalla Messa
per gli uomini si irradiano anche nel campo ecclesiastico e civile. Infatti
2138 1) Istruiti e abituati a venerare e ad amare il Santo Sacrificio della Messa,
i vostri uomini diverranno facilmente uomini di preghiera e faranno
della loro famiglia come un santuario di preghiera. E ciô è strettamente
necessario. Chi potrebbe negare che lo spirito di orazionc va diminucn
do, mentre lo spirito dei mondo guadagna terreno fino in seno a farniglic, che pretendono di rimanere cattoliche e fedeli a Cristo? Se la erociata per la preghiera in famiglia è accolta con fervore in altri Paesi; se
perfino noti attori dei più grande centro cincmatografico del mondo si
sono messi al servigio di una causa cosi santa; come potrebbero i cattolici della Città eterna rimanere inferiori?
2139 2) Gli uomini, che si applicano seriamente a penetrare il senso e la por­
tata dei Sacrificio della Messa, non possono manear di awivare in loro
660

PIUS XII

ί ΙΛΜ'ί

stessi lo spirito di dominio di sé, di mortificazione, di subordinazionc
délie cosc terrene aile cclesti, di assoluta obbedienza alla volontà e alla
legge di Dio, specialmcnte se voi avrctc cura d’inculcare loro tali senti­
ment!. È questo un bisogno dell’ora presente, non meno del rinnovato
zelo per la preghiera, poiché oggi moiti - tra i quali è doloroso di veder
anche non pochi cattolici - vivono corne se il loro solo fine fosse di formarsi un paradiso stilla terra, senza alcun pensiero ai novissimi, all’al di
là, alla cternità.
La tendenza naturale dell’uomo caduto verso le cose terrene, la sua in- 2140
capacità di comprendere le cose dello Spirito di Dio (cfr. 1 Cor. 2, 14), è
pur troppo favorita ai giorni nostri dalla complicita di tutto quanto lo
circonda. Spcsso Dio non vi c negato, né ingiuriato, né bestemmiato;
Egli è come assente. La propaganda per una vita terrestre senza Dio è
aperta, seduttrice, continua. Con ragione si è osservato che generalmente, anche nei /185] « films » indicati come moralmente irreprensibili, gli
uomini vivono e muoiono corne se non vi fosse né Dio, né la redenzione,
né la Chiesa. Noi non vogliamo qui mettere in discussione le intenzioni,
non è perô men vero che le conseguenze di queste rappresentazioni cinematografiche neutre sono già estese c profonde. Si aggiunga poi la ne­
fasta propaganda deliberatamente voluta per la formazione della famiglia,
della società, dello Stato senza Dio. È un torrente le cui acquc fangose
tentano di penetrare fin nel campo cattolico. Quanti ne sono stati già
contaminati! Con la bocca essi si professano ancora cattolici, ma non si
accorgono che la loro condotta smentisce coi fatti quella professione.
Non vi è dunque più tempo da perdere, per arrestare con tutte le forze
questo sdrucciolare delle nostre proprie file nella irréligiosité e per risvegliare lo spirito della preghiera e délia penitenza. La predicazione
delle prime vérité della fede e dei fini ultimi non solo nulla ha perduto
della sua opportunité ai nostri tempi, ma anzi è divenuta più che mai ne­
cessaria ed urgente. Anche la prcdica sull’inferno. Senza dubbio si deve
trattarc un simile argomento con dignité c con saggezza. Ma quanto alla
sostanza stessa di questa vérité, la Chiesa ha, dinanzi a Dio e agli uomini,
il sacro dovere di annunziarla, d’insegnarla senza alcuna attenuazione,
come Cristo l’ha rivelata, e non vi è alcuna condizione di tempi che possa far scemarc il rigore di quest’obbligo. Esso lega in coscienza ogni sa­
cerdote a cui, nel ministère ordinario e straordinario, è affidata la cura
di ammaestrarc, di ammonirc c di guidare i fedeli. È vero che il deside­
rio del cielo è un motivo in se stesso più perfetto che non il timore delle
penecternc; ma da ciô non consegue che esso sia per tutti gli uomini anche
d motivo più efficace per tencrli lontani dal peccato e convertirli a Dio.
Meditate, diletti figli, le parole che il Signore alla vigilia della sua Pas­
sione rivolse all‘Apostolo Pietro: Ecco che Satana va in ccrca di voi per
vagliarvi corne il grano (Luc. 22, 31); parole di un impressionante signiEFFEC TUS FIEL IGIOSI ET SOCIAL ES SACRIFICII MISSAE

661

ficato nei momento in cui viviamo. Esse valgono non solo per i paston,
ma anche per tutto il gregge. Nelle formidabili controversie religiose, di
cui siamo testimoni, non si puô fare vero assegnamento che sui fedeli, i
quali pregano c si sforzano, anche a prezzo di grandi rinunzie, di con­
formare la loro vita alla legge di Dio. Tutti gli altri, nell'ordine spirituale
- e di questo si tratta - si offrono allô scoperto ai colpi del nemico.
2141 3) Un altro effetto della Messa per gli uomini, salutare non solo per lore
personalmcnte, ma anche per le famiglie, sarà che essi chiuderanno gli
occhi e il cuore a tutto ciô che nella stampa, nei « films », negli spetta[186]co\i, offende il pudore e viola la legge morale. Dove infatti, senon
qui, dovrà veramente attuarsi lo spirito di penitenza e di abnegazione in
unione con Cristo?
Quando si pensa, da una parte, aile nauseanti crudezze e impudicizieche
si mettono in mostra nei giornali, nelle riviste, sullo schermo, sulle scene,
c, d’altra parte, alla inconcepibile aberrazione di genitori che vanno coi
loro figli a dilettarsi di simili orrori, il rossorc sale sui volto, rossore di
vergogna e di sdegno. La lotta contro questa peste, specialmente segnalandone le manifestazioni aile pubbliche autorità, ha conseguito già con
fortanti risultati e Noi nutriamo fiducia che essa divenga sempre più ef­
ficace c benefica.
Grazie al cielo, in alcune nazioni, particolarmente in quelle di più larga
produzione cinematografica, i cattolici lavorano metodicamente e con
felice successo alla moralità e alla dignità del « film ». Piaccia a Dio chei
fedeli, i quali affluiranno a Roma durante l’Anno Santo, possano ripona
re nelle loro patrie l’impressione che anche i cattolici dcll’Urbe sannoes
sere in questo campo vigilanti e operosi.

2142 4) Noi attendiamo dalla comune assistenza degli uomini alla Santa Mes­
sa anche un altro frutto di capitale importanza: vogliamo dire lo spirito
di filiale docilità e di piena adesionc al Romano Pontefice, e di fraternae
stretta unione fra loro, ogni qualvolta si tratta di difendere la causa della
Chiesa.

662

PIUS XII

62

Concessio Missalis lingua Sinensi

(Ex induito S. Officii diei 12.4.1949)
S.S.C.S. Officii, die 12 aprilis 1949, in Sinis permisit Missale in lingua 2145
Sinensi litteraria quoad omnes partes Missae a principio usque ad ini­
tium Canonis et a Postcommunionc usque ad finem Missae; dum Canon
manet in lingua latina, tamen partes quae alta voce recitantur (Paler noiter, Pax Domini et Agnus Dei) iterum sunt in lingua Sinensi.

(Cf. H. Schmidt, Introd. in liturgiam occidentalem, p. 212.)

Ad antiquiorem historiam huius quaestionis quod attinet, liceat referre 2144
paragraphum Relationis scriptae a Stephano Borgia, Secretario Congr.
de Propaganda Fide, anno 1587:

«Ma perché Ia prowidcnza sia compita convcrrcbbe oltre il far Vescovi
Nazionali in Cina, con facoltà eziandio di ordinare altri Vescovi, pensare
poi all’altro punto di permetterc in quella chiesa (che tale potrà dirsi
dopoché avrà Vescovi propri c non stranieri e darsene gloria a Dio) l uso
del mcssalc cinese. È cosa ben dura la facoltà, che si dà ai Vescovi c Vi­
cari /Xpostolici, che di Europa si spediscono nelle Indic Orientali ed in
Cina, di ordinar Preti “dummodo sciant legere" Quai frutto possa un
sacerdote ritrarre per sé dalla lezione di una Messa in lingua, che non in­
tende e che non tiene alcuna, benché remotissima relazione con la pro­
pria, c quale per I’istruzione del popolo, se ne lascia ad altri la considerazionc. Si provi chiunque a leggcre una preghiera scritta in caratteri
latini, nia in lingua cinese, e dica poi ingenuamente quali moti ed affctti
abbia risentiti ncl cuore. Capisco che Ia materia del messale cinese è più
grave dell’altra di far Vescovi Nazionali, ma intendo ancora il gran bene,
che ne vcrrcbbe dall’uso di questo messale, che fu già stampato in Cina,
esi conserva nella Biblioteca di Propaganda. “Etsi Missa (dissero i Padri
del Trident ino, sess. 22 de Sacrif. Missae cap. 8.) magnam contineat po­
puli eruditionem, non tamen expedire visum est Patribus, ut vulgari
passim lingua celebraretur. Quamobrem retento ubique cuiusque EcCONCESSIO MISSALIS LINGUA SINENSI
I

663

clesiae antiquo et a S.R.E. omnium ecclesiarum matre et magistra proba­
to ritu, ne oves Christi esuriant, neve parvuli panem petant, et non sit
qui frangat eis, mandat Sancta Synodus pastoribus et singulis animarum
curam gerentibus, ut frequenter inter Missarum celebrationem vel per se
vel per alios ex iis, quae in Missa leguntur, aliquid exponant, atque inter
cetera sanctissimi huius Sacrificii mysterium aliquod declarent, diebus
praesertim dominicis et festis” Ma questo gravissimo decreto non osta
alla présenté insinuazione, condannandosi in esso soltanto chi ardisse di
affermare “lingua tantum vulgari Missam celebrari debere”. Di lattosi
sa che Paolo V, dopo questo decreto, nell’anno 1615 approvô per le
missioni cinesi la rccitazione dei divini uffizi in quella lingua, e ne sped!
anche il Breve. Questo Breve pero non giunsc in Cina, onde si torno in
appresso a fare la medesima pelizione, ma incontratesi varie difficoltà,
non tanto sulla massima di non concéder Messa in lingua volgare, quan·
to sopra alcune voci cinesi, che si dubitô non esprimessero bene le con­
spondenti voci latine, Paffare rimase indeciso come puo vedersi nd
Propileo al mese di maggio dei Bollandisti, dove ampiamente si trattadi
questa materia.1
La rappresentanza che ora si fa, non tocca direttamente il popolo, ma i
Preti, i quali dovendo “ex iis quae in Missa leguntur” esporre alcunacosa al popolo, non si vede come possano larlo, non intendendo una paro
la della Messa, che materialmente recitano in lingua straniera ».
Memoria sopra la nécessita, che l’ultima persecuzione di Cina ne dimosln
di stabilire Vescovi Nazionali, e sui divteto da farsi at missionari esiliah </»
non rientrare per ora in quelle terre. Memoria scritta da Stefano Borgia,
Segretario di Propaganda, per la Congregazione particolare della Cina. 5
marzo 1587. Cf. Sacra Congregationis de Propaganda Fide memoria re­
rum. 350 anni a servizio delle Missioni (1622-1972), vol. III/2, Herder,
Freiburg 1976, p. 721.

1 Ci Propylaeum ad Acta Sanctorum mentit mati

Antucrpuc 1742, p. 501.

63
De cantu Vesperarum

Indultum SRC Consociationi italicae a s. Caecilia, 12 aprilis 1949
EL 63 (1949) 326-27; Bolletlino CcciltaiioAA (1949) 37; DP 1, 172

[126] In data 25 gcnnaio 1949 1’Associazione Italiana di S Cecilia indi- 2145
rizzava alla S. C. dei Riti la seguente domanda:
« In conformità a quanto la Santità Vostra ha sapientemente prescritto
nella Lett. Enc. Mediator Dei circa la partccipazione dei popolo al canto
dei Vespro domenicale e festivo, 1’A.I.S.C. ha vivamente raccomandato
aisuoi [327] associati di essere i primi ad attuare quanto Vostra Santità
bain proposito ordinato.
È stato pero fatto présenté che serie difficoltà si oppongono alia partecipazione dei popolo al canto dei Vespri seconde il Proprio del Tempo
nelle parrocchie, Istituti ed altri enti ecclesiastici non ancora sufficientemente pratici della salmodia. Pertanto 1’A.I.S.C. domanda alla S. V. Ia
facoltà, per i propri associati che si trovino nelle predette condizioni, di
regolare il canto del Vespro in modo che, cominciando coi canto dei
solo Vespro della Domenica per tutte le Domeniche e feste deU’anno, si
passi man mano, e nei più breve tempo possibile, al canto dei Vespro
della Madonna (per tutte le feste della Madonna), del Corpus Domini
(per le feste eucaristiche); dei Comuni dei Santi (per le feste relative) si­
no ad arrivare al canto del Proprio di ogni Vespro ».

LaS. C. dei Riti con lettera del 12 aprile N. R. 4-49 cost si benignava rispondcre:
La nobile iniziativa, presa da codesta Associazione Italiana di S. Cecilia
circa la partccipazione del popolo al canto del Vespro domenicale c fe­
stivo, non puô chc accogliere il plauso di questa Sacra Congregazione e
di quanti hanno a cuorc il culto della Sacra Liturgia.
Lc sapienti direttive, che il Sommo Pontefice con la Sua lettera enciclica
Mediator Dei ha impartito, troveranno una prima applicazione nella
proposta di codesta Associazione per il canto del Vespero domenicale;
con 1 augurio, anzi con la ferma speranza, che quanto prima e in tutte le
parrocchie possa giungersi alia perfetta osservanza delle leggi liturgiche
sccondo il proprio officio di ogni domenica o festa.
DE CANTU VESPERARUM

665

64

Rituale Romanum lingua Indica

Epistola Exc. L. P. Kirkels, Internuntii Apost. ad Ordinarios Indiae, 8
iulii 1949
Rituale parvum ad usum dioecesium Indicae linguae. Indore, 1950, pp. V.
VII; EL 67 (1953) 154-156 {comm.); DP I, 173-174

2147 //55J Nel 1941 la S. Congregazione di Propaganda emanô disposizioni
circa la traduzione di alcune parti del Rituale Romano nelle principali
lingue del paese, in uso nei territori della Delegazione Apostolica.
Fui richicsto di formulare, dopo d’aver conferito con gli esperti in dette
lingue, un programma di lavoro, per decidere quali lingue vernacoledo·
vessero essere usate, proporre una Commissione per le singole lingue e
sotloporre l’intcro piano preliminare alla S. Congregazione. Consultai
quindi vari Ordinari delle singole aree linguistiche, ma le risposte avute
furono alquanto sconcertanti, in quanto specialmente si proponevano
traduzioni non soltanto nelle principali lingue locali, ma persino nelle
loro varietà dialcttali. Per questi motivi e per circostanze di guerra la cosa resto sospesa.

i

2148 Recentemente con Prot. 2363/48 la S.C. di Propaganda ha di nuovo ri
volto la sua attenzione al problema, ed emanate nuove istruzioni. Mentre
prima le traduzioni dovevano eventualmente essere inviate a Roma per
essere approvate dalla S. Congregazione dei Riti, il Santo Padre ha ora
disposto che in ciascuna Delegazione o Nunziatura Apostolica, si nominassero Commissioni per la traduzione del Rituale. Queste Commissio­
ni, composte di sacerdoti che hanno una profonda conoscenza délie lin­
gue in questione, saranno autorizzatc ad approvare e permettere l uso
delle traduzioni ad decennium senza inviarle prima a Roma. (11 compito
delle traduzioni puô essere affidato ad altri, ma le Commissioni restano
responsabili della revisione finale e dell’approvazione).
2149 Come direttiva previa «sarà bene usare la lingua letteraria moderna,
cioè quella che è usata nei libri moderni, evitando le forme arcaichc e il
vemacolo pariato dal popolo. I libri di preghiere attualmente in uso irai
fedeli e specialmente il testo dei catechismo offrira un buon esempio. Il

666

PIUS XII

principio fondamentale è questo: che la lingua sia appropriata e dignito­
sa. ma capita dal popolo. Quindi non sanscrito o vernacolo familiare.
Per quanto riguarda la terminologia teologica, bisogna attenersi ai ter­
mini accettati dalla tradizionc e ammessi nel testo dei catechismo ».

La S. Congregazione inoltre dispone che « le formule, gli esorcismi, le
unztoni, e nei sacramentali tutto cio che forma la loro essenza, sia mantenuto nella lingua latina, e il resto tradotto nelle lingue vernacole ». La
traduzione tedesca del Rituale è citata come modello. Non si richiede
chevcnga tradotto l’intero Rituale. Possono essere approvate traduzioni
parziali, cioè quelle dei Riti e delle preghiere comunemente usate.
Per seguire le direttive suddette, chiedo al Présidente del Comitato
permanente dei C.B.C.l. di formulare un piano pratico per la formazione delle Commissioni; esse saranno poi responsabili dei lavoro di tradu­
zione o di revisione. [156] (Saranno presi analoghi prowedimenti per il
Pakistan, Ceylon, Burma e Malacca). Sono sicuro che tutto coopérera
per una rapida realizzazione di questa importante iniziativa missionaria

2150

[Decretum approbationis]

Cum Sacra Congregatio de Propaganda Fide nuper faustissimum favo­
rem quasdam partes Libri Ritualis Romani in linguas vernaculas Indiae
vertendi concesserit, Commissio a Nobis constituta collectionem eorum
Rituum et Benedictionum confecit quae, condicionibus nostrae regionis
perspectis, magis opportuna videbantur et eorum versionem in linguam
Indicam faciendam curavit eamque uti fidelem declaravit. Proptcrea
hanc collectionem Rituum edi iussimus atque ad decennium approbamus
Enixe rogamus omnes clericos nostros ut omnes ritus et Orationes rite
ac devote peragant atque eorum sensum et pulchritudinem fidelibus di­
ligenter explicent. Tunc non dubitamus quin adstantium mentes ad
coelestia magis erigantur et eis a Salvatore nostro uberiores fructus per­
cipiendi magis idonei evadant.

2151

Rituale indicum continet 32 ritus, quorum 17 pertinent ad sacramenta,
15 ad sacramentalia. Uti in ceteris Ritualibus nationalibus, quaedam
formulae (essentiales) dantur tantum lingua latina, quaedam tantum ver­
nacula, ceterae in utraque lingua. Psalmi iuxta novam versionem refe­
runtur. In Appendice, lingua vernacula, habentur preces communiter
adhibitae: In nomine Patris, Gloria Patri, Pater noster, Ave Mana, Credo,
preces post Missam, Angelus Domini, Regina coeli, preces post exposi­
tionem Ss.mi Sacramenti et decalogus.

2152

RITUAL E ROMANUM LINGUA INDICA

667

65

De organo electrophonico

Communicatio SRC, 13 iulii 1949
/\AS 41 (1949) 617; EL 64 (1950) 105; ME 75 (1950) 199; Periodica^
(1950) 102-103

2153 [617] Bellum, tot cladibus et ruinis lugubre, nec aedibus sacris pepercit, ex
quibus multae deletae, permultae damnis affectae, ita ut praeter egregiae
artis opera etiam musica organa non pauca destructa aut inutilia effecta
sint.
Supervacaneum est animadvertere, in sacra liturgia musicum organum in
eximii muneris partes vocari et ad id conficiendum, quamvis exiguae
molis sit, magnum sumptum exquiri. Quare postremis hisce temporibus
Societates musicis instrumentis struendis electrophonica organa excogi­
tarunt, quae omnino pneumaticis organis cedunt, at in fabricatione et
usu notabilia commoda praebent.

Hisce omnibus perpensis, Sacra Congregatio Rituum, quamvis antiquum
tubulatum musicum organum omnibus partibus praeferendum esse con­
firmet, utpote liturgicis necessitatibus magis congruens, tamen electro
phonicorum organorum usum non prohibet. Huius rei causa hoc Sa­
crum Dicasterium, quamquam agnoscit huiusmodi organum, ut alterum
tubulatum digne substituat, perficiendum et perpoliendum esse - quod
ut agant Societates, vehementer hortatur - relinquit tamen iudicio sacro­
rum Praesulum ceterorumque Ordinariorum, ut ii, audita opinione
Dioecesanorum Consiliorum musicae sacrae fovendae, in singulis casi­
bus, cum facile non contingit tubulatum organum comparare, in eccle­
siis sinant usum organi electrophonici, additis immutationibus, quas su­
pra memorata Dioecesana Consilia suggesserint.

668

PIUS XII

-

66
De musicae sacrae
studio in seminariis fovendo

Epistola Congr. de Seminariis, 15 augusti 1949

r\AS 41 (1949) 618-619; EL 63 (1949) 425-427 (comm.); ME 75 (1950)
62-63; Periodica 39 (1950) 104-106; DP I, 174-176

[618] Musicae Sacrae, ad divinum cultum promovendum, quantopere
Sancta Sedes iugiter faverit, nemo sane est qui ignoret. Eiusdem seduli­
tatis plura exstant documenta, inter quae notatu dignae illae sapientes
quidem et firmae praescriptiones, quas Summus Pontifex Pius XI. fel,
rec. per Const. Apost. « Divini cultus sanctitatem » (d.d. 20 dec. a.
1928) impertitus est.

2154

Haec quoque S. Congregatio adlaborare non intermisit, ut iuvenes Sa­
cerdotii viam ingressi tum theoretice tum practice Musica Sacra congrue
instituerentur. At, si multa et laudabilia in plerisque seminariis gesta
sunt ad sacram iuventam hac quoque disciplina imbuendam, in ceteris
tamen exspectati felices exitus minime obtenti sunt, cum pluribus de
causis, tum praesertim quod magistri debita doctrina praediti ac necessi­
tatibus pares non habebantur. Huiusmodi defectus eo manifestiores
hodie apparent, quo studium liturgicum et musicum mire in dies dif­
funditur, sive inter asseclas Actionis Catholicae sive inter ipsos Christifidcles, Anno Sancto praecipue instante.

2155

Quam ob rem, ad novum validioremque impulsum afferendum ut Semi­
nariorum alumni theoria et practica Musicae Sacrae iuxta principia didactica et disciplinaria a S. Sede statuta sedulo erudiantur, haec quae se­
quuntur praescribenda censemus:

I Musica Sacra disciplinis necessariis adnumeratur, ideoque omnibus
sacrorum alumnis, inde a primo humanitatis anno usque ad cursum
theologicum expletum, absolute tradenda.

2156

II. Musicae Sacrae magistris proponentibus, annua programmata ad
Exc.mo Ordinario adprobanda sunt.

2157

III. Musicae Sacrae horarum in hebdomada attributio regetur normis

2158

DE MUSICAE SACRAE STUDIO IN SEMINARIIS FOVENDO

669

Const. Apost. Diuint cultus sanctitatem (nn. 1-2): praelectionum hont
generali studiorum rationi inserendae sunt.
[619] In feriis autumnalibus, longius tempus adhibebitur ad exercitatio
nes practicas tum uniuscuiusque alumni tum plurium vel omnium simul
alumnorum, ct, pro alumnis cursuum philosophici et theologici, hebdomadac studiorum indicentur ad praecipuas quaestiones Musicae Sacrae
penitius pertractandas.
2159

IV. Non aliter ac pro ceteris disciplinis, alumni annua pericula de Musi­
ca Sacra obire tenentur.

2160

V. Unicuique Seminario idoneus sit oportet Magister Musicae Sacrae
qui, ad omnes effectus, Collegio Professorum coaptabitur.

2161

Hac quidem de re, Excmis locorum Ordinariis in memoriam revocamus
instantissimam Pii XI, fel. rec. adhortationem, ut nempe ex quavis
mundi regione ad Romanum Pontificium Institutum Musicae Sacrae
adlecti mittantur iuvenes sacerdotes, sincere exornati spiritu liturgico,
peculiari quodam donati ingenio musico et sufficienti muniti praepara
tione, qui requisitum tirocinium emensi, uberem in Dioecesi et praeci­
pue in Seminario apostolatum liturgico-musicalem explicare valeant.

VI. Quae supra statuimus, vigere incipient anno scholari proximo incunte.
Tuum igitur erit, Excellentissime Domine, sollicite his quae supra man­
davimus omnem curam impendere. Nam Musicam Sacram non parum
conferre arbitramur, ut iam exactis Ecclesiae temporibus, etiam nunc ad
christianam plebem Christo Domino reducendam: sacrorum concen­
tuum dulcedine et suavitate allectus, populus fidelis « hymnis et canticis
spiritualibus » Domum Dei resultantem libentius celebrabit, avidius ad
dominica sacramenta accedet, abundantiusque inde vitam hauriet.

670

PIUS XII

67

De lampade SS.mi Sacramenti
et de luminibus in sacris celebrationibus

Decretum Congr. Rituum, 18 augusti 1949
AAS41 (1949) 476-477; EL 63 (1949)421
Decreto diei 13 martii anno 1942 Sacra haec Congregatio, plurimorum 2162
Ordinariorum instantiis morem gerens, indultum quod anno 1916, Eu­
ropaeo bello saeviente, praecane concesserat ita prorogavit, ut eorum
prudenti iudicio, peculiaribus novi belli condicionibus consideratis,
facultatem remiserit « ubicumque oleum olivarum vel cera apum vel pe­
nitus deficiant vel sine gravi incommodo et dispendio haberi nequeant »
ibi lampas SSmi Sacramenti aliis oleis quantum fieri potest vegetalibus,
nutriri possit, ultimo autem loco etiam lux electrica adhibeatur. Conces­
sit quoque Sacra haec Congregatio ut deficiente cera possit reduci nu­
merus candelarum pro singulis sacris functionibus rite praescriptus, et
huic cereorum deficientiae sufficiantur, usque ad candelarum numerum
requisitum, alia lumina, etiam electrica.

Verum etsi modo nec cera nec oleum deficiant, perpenso tamen gravi
horum pretio, Sacra haec Congregatio indultum hoc ita moderari inten­
dit, ut firmo adhuc manente induito pro lampade SSmi Sacramenti con­
cesso, pro Missae privatae celebratione duae candelae cereae adhibean­
tur, quatuor saltem pro solemni seu cantata, item quatuor pro solemni
expositione SSmi Sacramenti, suppleto maiori numero aliis luminibus.

Ceterum Revmos Ordinarios hortatur ut. quam citius fieri potest, vene­
randa saecularis traditio instauretur.

DE L AMPADE SSMI SACRAMENTI ET DE L UMINIBUS

671

* i-MeJUS*

68
Circa SS.mae Eucharistiae
celebrationem et asservationem

Instructio Congr. de disciplina Sacramentorum “Ad locorum Ordinarios
pro postulandis apostolicis induitis oratorii domestici cum suis exten­
sionibus, altaris portatilis, litandi Missam sine ministro et asservandae
SS.mae Eucharistiae in privatis sacellis”, 1 octobris 1949.
AAS 41 (1949) 493-511; EL 64 (1950) 108-123; ME 74 (1949) 70-90;
Periodica 38 (1949) 392-415; DP I, 176-178

2163 [49)] 1. Quam plurimum convenire sanctitati incruenti novae Legis Sacri­
ficii honestatem ac decorem loci in quo litatur, impensa testatur cura in
eodem deligendo indesinenter adhibita a catholica Ecclesia. Equidem
constat tribus prioribus nostri aevi saeculis, saevientibus persecutioni­
bus, sacra Mysteria etiam in privatis aedibus celebrari: et quamvis etiam
post adeptam libertatem et christianas basilicas primitus aedificatas non
infrequenter, suadente necessitate, Missa litari pergeretur extra ecclesias,
temporum decursu tamen eius celebrationi adsignata fuerunt, tamquam
nativus locus, ecclesiae aut publica oratoria per consecrationem aut be­
nedictionem a profano usu subducta et uni divino cultui reservata.
Quae vero altera disciplina in Codicis I.C. canonibus 820-823: 11881196 recepta est.

2164 2. Ea igitur constabilita, indulta ab Apostolica Sede temporum tractu
concessa Missam celebrandi in privatis sacellis, aut super altare portatile
cum facultate satisfaciendi praecepto de audiendo Sacro, habenda sunt
quasi exceptiones praefatae legis, iustis quidem de causis invectae, attacque subsunt interpretationi.
2165 3. Pari disciplina Ecclesia et asservationem SSmac Eucharistiae tutata est.
Licet enim primis cius temporibus et etiam deinceps, pace instaurata,
Eadem in privatis domibus detineretur inque itineribus gestaretur pro
fidelium commoditate, saeculorum processu et Ipsam in ecclesiis aut in
publicis oratoriis asservari exclusive statutum est. De speciali pnvif494/legio tantum, in favorem quorumdam spectatorum fidelium ob
specialissima comparata merita erga Ecclesiam, Apostolica Sedes coepit
672

PIUS XII

tractu temporis indulgere ut Ss. Species etiam in privatis eorum sacellis
asservarentur, opportunis praestitutis conditionibus ac normis Earum
sanctitati accommodatis: quod pariter in Codice I.C. cautum est (cann
1265-1275).
4. Ex antiquo more plurium saeculorum progressu invecto receptum est
ut Missae, etiam privatim celebrandae, adstslal minister aliquis, qui sa­
cerdoti litaturo ad altare deserviat atque respondeat (cfr. can 813
C.I.C.).
Extraordinariis dumtaxat quibusdam casibus exceptis (uti infra videbi­
tur III n. 2), ut sacerdos absque ministro inserviente Missam litare va­
leat, facultate apostolica indiget. Porro unicus iudex de idoneitate cau­
sae, quae allegatur ad illam impetrandam, est Apostolica Sedes, quaeque
proinde est adeunda expositis adiunctis uniuscuiusque casus propriis.
5. Porro in exposcendis praefatis omnibus facultatibus iisdemque exer­
cendis excessus atque abusus non leves aliquando irrepsisse conspectum
est. Huic igitur S. Congregationi, cui universa disciplina in iisdem in­
duitis moderandis est concredita (can. 249), visum est ad difficultates et
incommoda removenda, et in posterum praecavenda (de quibus infra I
n. 4), praefatorum indultorum integram disciplinam ad trutinam expres­
se revocare remediaque suppeditare idonea quae infra singillatim recen­
sentur, ut omnia recto ordine componantur.
Ad hoc sane opus explendum efficienter etiam impulerunt Litterae Encydicae Mediator Dei, Pii Pp. XII, fel. regn., diei 20 m. novembris 1947,
de sacra Liturgia,1 quae «christianae religionis caput ac veluti centrum
Sanctissimae Eucharistiae Mysterium »2 cultu debito congruaque religio­
ne esse colendum edocent, naviter ad observantiam revocatis liturgicis
canonicisque praescriptionibus.

2166

2167

I - De implorando indulto privati oratorii eiusque extensione

1. Iurc Codicis I.C., uti diximus, locus proprius celebrationis Missae est 2168
ecclesia vel oratorium publicum aut semi-publicum. Demptis vero pri­
vatis coemeteriorum aediculis, de quibus in can. 1190, ut in domesticis
oratoriis divinum Sacrificium litari atque ab adstantibus praeceptum de
audiendo Sacro adimpleri queat, privilegio aut induito opus est, quod
1495] de Apostolicae Sedis gratia dumtaxat tribuitur. Casus tantum ali­
quis extraordinarius excipitur, quo per modum actus, iusta tamen ac ra­
tionabili de causa, loci Ordinarius aut, si agatur de domo religionis
AAS, ί XXXIX, p. 521 scq.
2 Ibid. Π. p. 547
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

673

"Z

exemptae, Superior maior, licentiam clare potest celebrandi extra ecdc
siam et oratorium super petram sacram et decenti loco, numquam autem
in cubiculo (cfr. cann. 822, 1249)?

2169 2. Ante Concilium Tridentinum Episcopi indulgebant Missae celebra
tionem in privatis oratoriis in commodum tum clericorum tum laicorum
eademque facultate pollebant pro suis subditis nonnulli ordines regula­
res. Ast, quum huius iuris exercitium nimiam indultorum frequentiam
induxisset gravibusque idcirco abusibus scateret, eadem sacrosancta
Synodus (sess. XXII, De observandis et evitandis in celebratione M/iwe)
Episcopis et regularibus ordinibus hanc facultatem ademit, paucis ad­
modum exceptis casibus, illamque uni Romano Pontifici reservavit.
Sed nec propterea penitus praepeditum fuit ne reviviscerent abolita in­
commoda, quae praesertim ex immodica istius privilegii in laicorum.bpnum indulgentia oriri consueverant? si Benedictus XIV, qui a Secretis
fuerat Sacrae Congr. Concilii, quae tunc hanc disciplinam moderabatur,
scribere non dubitaverit: « dici vix potest quantum curae ac diligentiae
adbibitum sit pro recto eiusdem (iuris) moderamine »?
2170 3. Hinc plurimae prodiere huius indulti formulae cum temporum
adiunctis congruentes, quibus aptius consuleretur debito divinorum My­
steriorum decori; cautiones praeceptae sunt, tum quae ad loci erigendo
sacello destinati decentiam honestatemque attinerent, tum quae ad cautu
constabiliendas unde Romanus Pontifex ad indulgendum moveretur,
tum ad tempus definiendum ad quod indultum foret valiturum; tum ai
ceteras conditiones, quibus congruenter privati sacelli disciplina contine­
retur; cavendo praecipue ne ex nimia indulgentia huius indulti ob sacer­
dotum inopiam detrimentum pateretur publicum fidelium spirituale
bonum quod ad satisfactionem praecepti de audiendo Sacro pertinet.
2171 4. Temporibus etiam nostris incommoda non pauca nec levia passim irrepserunt in nonnullas nationes ex nimis adaucto privatorum sacel[4%Jlorum numero et ex neglegentia conditionum induitis apostolicis adiectarum, quae latam stravere viam et aliis intolerabilibus abusibus.
Abusus huiusmodi, ad privata laicorum oratoria quod attinet, procedere
solent:
a) ex ingenti eorumdem numero, qui alicubi, ob aemulationem quam in­
ter fideles indulti concessio excitat, ad ulteriora progredi et ultra mo­
dum dilabi minitatur;

‘

F

M

5 Haec tamen Ordinarii facultas restrictive est interpretanda, uti reposuit Pont. Commissio
Codicis dic 16 oct. 1919 (AAS a. XI, p. 478 nd 12).
4 Cfr Benedictus XIV, ep. encycl. Magno cum. 2 iun. 1751 (Cod hir. Can Fontes, vol Π, p
318 seq.).
5 Ibid, S 12.
674

PIUS XII

» ■'fCjPW

b) ex nimia facilitate tale indultum assequendi nostris diebus ob multiplicatas enixas preces fidelium a locorum Ordinariis passim incunctanter
susceptas et commendatas;
c) ex sacerdotum carentia pro Missa litanda in ecclesiis publicisque ora­
toriis diebus dominicis et festis de praecepto cum spirituali fidelium de­
trimento, si sacerdotes distrahantur ad Missam celebrandam in privatis
oratoriis;
d) ex loco privato sacello adsignato haud semel a canonicis et liturgicis
legibus discrepante, aptis supellectilibus ac debito nitore honestateque
destituto dum haud semel cetera privatae domus cubicula luxu ac ma­
gnificentia enitent;
e) ex abnormi numero divinorum officiorum et sacrarum functionum,
quae ibi peragi praesumuntur, adeo ut quasi evanescat discrimen inter
ecclesias publicave oratoria et domestica sacella;
f) ex nimio ambitu istorum indultorum, quae saepe saepius complectun­
tur, praeter indultariorum personas, eorum natos consanguineos et affi­
nes absque limite, famulos, commensales et hospites, aliquando vero
omnes adstantes, cum extensione ad omnes anni dies, nullo excepto, et
ad alias quoque facultates;
f) ex diuturnitate eiusdem indulti, quod plerumque imploratur pro tota
indultarii eiusque filiorum vita, unde quandoque accidit ut privilegium
transeat ad personas, quae illo minus dignae aut prorsus indignae repe­
dantur.
5. /\d ista igitur incommoda compescenda, et ad praecavendum ne in 2172
posterum subolescant, Sacrae huic Congregationi infra recensitas normas
adamussim servandas locorum Ordinariis impertiri placuit, quae tum
postulationes indulti oratorii domestici, tum ipsius indulti congruum
exercitium moderentur, praesertim quod ad fideles laicos attinet.

(s. Locorum Episcopi in mentem fidelium exposcentium indultum pri- 2173
vati sacelli revocent publicam ecclesiam naturalem seu certum esse lo­
cum divinorum officiorum, ad quam idcirco nccesse est conveniat
catho/497/lica plebs ad cultum publicum socialem Deo impendendum
praecipue adstando Missae celebrationi.
Peculiaria tamen occurrere possunt adiuncta, congruentibus suffulta
causis (cfr. infra n. 8), in quibus prudenter coniici potest valde expedire
ut fideles nonnulli, qui ceterum morum probitate aperlaque religionis pro­
fessione excellent, in suum spirituale solatium induito privati sacelli de­
corentur, licet hi ab audiendo Sacro diebus dominicis festisque de prae­
cepto sint legitime dispensati: v.g. ob infirmitatem aut distantiam ab ec­
clesia. Tunc iidem Ordinarii non vetantur, audito, quatenus opportunum
ccnsuennt, parocho loci, istorum preces suscipere commendatasque ad
Apostolicam mittere Sedem.
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRATIONEM ET ASSERVATIONEM

675

Commendatio personaliter fieri debet ab Episcopo aut, sede vacante, a
Praelato eius successore in munere.
Sedulo quidem curandum est ut fideles, qui auctoritate, opibus rcique
publicae muneribus ceteros praestant, si domestico sacello distingui me­
reantur, sollemnioribus saltem festis diebus de praecepto, in bonum
plebis exemplum, ecclesias obeant.
Maiori indulgentia uti licebit cum sacerdotibus adversa vel non satis firma
valetudine ob morbum vel senium laborantibus, indultum postulaturis
Missam litandi domi.

2174 7. Antequam tamen Episcopus preces suscipiat, in primis inspicere de­
bet utrum presbyter praesto sit, qui Missam in privato oratorio litet die­
bus dominicis ct festis de praecepto absque detrimento publici fidelium
boni.
Ad rem scite animadvertant vetitum esse sacerdoti in praefato oratorio
Sacrum celebrare si alterum alibi vel tam litaverit vel litaturus sit; et si in
loco (pago vel urbe), ubi erectum sit privatum sacellum, parochus, et si
plures parochi sint, eorum saltem unus, aliusve sacerdos eodem loco
commorans memoratis diebus Missam iterare debeat in publicum fidelium
bonum, presbyter in domestico sacello litaturus aliunde acciri debet.
Pariter oratoria domestica iam canonice erecta facultate Missam iterandi
praedita ob indultum ad tempus impetratum, hoc exspirato, difficilio­
rem invenient hanc S. Congregationem in eius renovatione.
2175 8. Dcin Episcopus attente perpendere debet causas, quae ad indultum
postulandum afferuntur.
a) Earum princeps habenda est vere singularis benemerentia oratoris erga
Ecclesiam vel religionem, eaque rite describatur in precibus. [498] Puta,
si praedii aut aedium conspicuam fecerit donationem; si ecclesiam, se­
minarium, catholicam scholam aut aliquod pium opus pro infirmis seni­
bus, pueris etc. suis sumptibus aedificaverit; si ecclesiasticum benefi­
cium aut fundaverit aut dotaverit et similia; si specialissima et insignia
servitia in bonum Ecclesiae aut Apostolicae Sedis impenderit, uti, si quis
publicus magistratus legibus condendis in religionis profectum praeci­
puus auctor exstiterit.
b) Aliae causae, quae passim adduci solent, v.g. corporalis infirmitas, di­
stantia ab ecclesia ideoque grave incommodum ipsam pedibus adeundi
praesertim ruri, et similia, ut habiles censeantur huic induito impetran­
do, plerumque perficiendae erunt aliquo praecellenti beneficio aut liberalitate in quoddam pium opus ab Ordinario designandum iuxta orato­
rum vires.
c) Tamquam inepta ad impetrandum reiicienda est unica causa, iuxta
quam oratorum maiores eodem induito fruebantur, aut quia oratores
domum aut villam emerunt oratorio, quandoque etiam affabre confecto,
676

PIUS XII

cum praescriptis supellcctilibus, praeditam; aut quia decora christianae
vitae ratione commendantur.
9. Mitius agere poterunt Episcopi si privatum oratorium postuletur run
erigendum, locis ab ecclesiis longe prorsus dissitis, praesertim si illud
cedere conspiciatur praeter quam in oratorum etiam in bonum spirituale
colonorum fundis addictorum atque fidelium vicinias incolentium, qui
secus ob difficultatem adeundi ecclesiam pro adimplendo praecepto,
Missae et catecheticae praedicationi quominus intersint morali impossi­
bilitate prohiberentur.
/\t priusquam oratorum preces suscipiant pro privato sacello ruri consti­
tuendo, instent Episcopi ut oratores, non privatum, bene quidem publi­
cum ad normam iuris erigant oratorium in suis praediis vel possessioni­
bus, adeo ut illud ingrediendi divinisque officiis ibi assistendi omnibus
fiat facultas (can. 1191).

2176

10. Sese abstineant Episopi a nimiis extensionibus postulandis; satius esto
ut indultarii renuntientur dumtaxat pater et materfamilias, minime vero
istorum filii, pro quibus sufficiat facultas satisfaciendi praecepto festivo
in eodem oratorio.
Facultas ista coerceatur ad consanguineos et affines intra lineam et gra­
dum quibus consanguinitas et affinitas constituunt impedimentum ma­
trimonium dirimens (cann. 1076 §§ 1-2; 1077 § 1), cohabitantes, nec sine
rationabili validaque causa rogetur ut protendatur etiam ad non cohabi[499/tantes. Quoad vero familiares (famulos), peti potest, sive orato­
rium sit ruri situm sive non, extensio ad omnes domui addictos. Prae­
sertim se abstineant a petenda extensione ad omnes adstantes; quae
quidem debet esse omnino extraordinaria et gravissima de causa conce­
denda. Cavendum quidem erit ne oratorium privatum speciem prae se
ferat ecclesiae.

2177

11. Ceteris exclusis divinis officiis sacrisquc functionibus, in privato sacel­
lo ad normam can. 1195 § 1, unica Missa eaque lecta celebrari potest, in
qua S. Communio administrari licet, nisi aliud in induito expresse cavea­
tur. Tolerabilius erit ut aliqua alia functio singulis vicibus et per modum
actus iusta de causa tribuenda (nec statutis diebus recurrentibus reno­
vanda), parce et prudenter concedatur ab Ordinariis (cann. 776 § 1 n. 2;
908-910; 1109 § 2), quam ut impertiatur ex induito zXpostolicae Sedis.

2178

12. Caute pariter procedant oportet Ordinarii in postulandis extensioni­
bus ad sollemniores dies, cautissime ad sollemnissimos, Paschate semper
excepto. 6

2179

6 lure, quo nunc regimur, sollemniores habendi sunt:
Dies Nativitatis D N I C ; Epiphaniae: Paschalis Resurrectionis. Pentecostes; S loseph (19 tn

CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CEL EBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

67 7

2180 13. Si prudenti Episcopi indicio sacerdos saecularis vel religiosus cdc
brans in privato oratorio, diebus dominicis ct festis de praecepto λ«ο
sanus sit ad litandum in ecclesia aut publico vel semi-publicp oratono,
ne notabilis fidelium pars Missa privetur, Episcopus illi interdicere debe
Missam in privato sacello, quin quisquis contra huiusmodi vetitum ali
quid excipere queat (clr. n. 7). Expedit ut Ordinarius hunc necessitudi­
nis casum indultario significet dum indultum exsequitur ad quaslibet
querelas dein praecavendas ex propterea denegata Missa in eius oratorio.
2181 14. Unius Episcopi est designare Missae in domestico oratorio cclebran
dae sacerdotem sive saecularem, licet alienae dioecesis sil a proprio ta­
men Ordinario adprobatus, sive religiosum cum regulari licentia sui su­
perioris; sacerdotem vero alterutrius cleri, ut supra adprobatum, ab
indultario praesentatum ne rciiciat, nisi forte non idoneum pro sua
prufJOO/dentia aestimaverit: Episcopi autem iudicio indultarius, quali­
bet dempta recursus facultate, acquiescere debet.

2182 15. Quoad locum in quo erigi debet oratorium, Ordinarius clausulas
apostolico induito adiectas adamussim exsecutioni demandet: quolibet
autem casu, per se vel per aliam ecclesiasticam personam locum invisere
debet, antequam licentiam impertiat ibi celebrandi Sacrum, si decem
atque honestus comperiatur, prout tantum Mysterium decet, idoncisque
supellectilibus instructus sit iuxta liturgicas praescriptiones.
Probe sciant oportet Ordinarii vetitum esse usum armarii clausum con­
tinentis altare, quod pro Missae celebratione collocatur in quodam con­
clavi, tablino aut bibliotheca etc., in locis nempe, quae inserviunt promi­
scue usibus domesticis et profanis. Talis vero usus non est c contra
improbandus, ceteris concurrentibus quod attinet ad decentiam ct hone­
statem loci, in quo dictum armarium collocatur, si agitur de Missa domi
litanda pro sacerdotibus senio confectis aut morbo laborantibus ct de
induito altaris portatihs, de quo infra (II n. 9).
2183 16. Quod ad tempus attinet, ad quod valere debet indultum oratorii, pro
natura causae quae allegatur, huius S. Congregationis erit illud praesti
tuere.

2184 17. Locorum Ordinarii adhortari ne omittant privati sacelli indultarios
ut in oratorium singulis diebus convocare satagant integram lamiliam,

martti); Assumptionis B Μ V. in caelum: Immaculatae Conceptionis B.M.V.; Ss /Xpostolorum
Petri ct Pauli; Omnium Sanctorum.
,
Pro Gallia quatuor lollemntores recensentur:
Dies Nativitatis D.N.I.C.; Paschalis Resurrectionis; Pentecostes; /Vssumptioms B.M V. tn
caelum
Sollemnissimi habendi sunt:
Dies Nativitatis D N I.C.; Paschalis Resurrectionis; Assumptionis B.M.V, in caelum
67Θ

PIUS XII

cum famulis forte eidem addictis, saltem horis vespertinis tertiam Ss.
Rosarii partem in honorem B.M.V. recitaturam aliasquc pias preces se­
rotinas ad Deum lusuram: id enim excellenti exemplo foret omnibus
familiae membris plurimumque conferet ad genuinam erga Deum pieta­
tem christianacque vitae institutionem fovendam ita ut parentum genui
na fides spectatiquc mores in filios ac nepotes integre propagentur indesinenterque perseverent.
18. lidem Ordinarii completum elenchum scripto conficiant, asservatumque sedulo teneant in Curiae archivo cum necessariis additamentis
ac deductionibus, privatorum oratoriorum, quae in dioecesi erecta sint,
sibi apprime comparatis exemplaribus corumdem erectionis titulorum.
Si qua autem reperiant oratoria, quibus non suffragetur canonicus
titulus, tamquam contra ius invecta supprimant necesse est, revocentquc
licentiam ibi celebrandi Sacrum, re interea ad hanc S. Congregationem
delata.
Quae vero luerint legitime erecta, occasione visitationis dioecesis, rite
[W] perlustrent invisuri num omnia supellectilia hturgicis legibus re­
spondeant et, si quid inhonesti atque indecori deprehendant quod sanc­
titati ac reverentiae divinorum Mysteriorum officiat, illico amovere stu­
deant. Eo magis vero est inquirendum si incommoda atque abusus
irrepserint eaque prorsus eradicanda curent, suspensa interca in utroque
casu facultate inibi litandi, non amplius concedenda nisi postquam eadem
fuerint amota, cauto dcin ne ipsa in posterum reviviscant: re interea, ad
hanc S. Congregationem denuntiata. Recursus torte interpositus adversus
hoc Ordinarii statutum ad Apostolicam Sedem est tantum in devolutivo
Ius vero sibi competens invisendi haec oratoria, quoties necessarium pro
sua prudentia duxerit, Ordinarius alte penes indultarios vindicet.

2185

19. Sub fine anni 1950 Ordinarii mittant ad hanc S. Congregationem in­
tegrum elenchum privatorum oratoriorum in dioecesi exsistentium, re­
colitis eorundem canonicis erectionis titulis.

2186

II - Dé postulando privilegio ali aris portatilis

1. Privati sacelli induito affine est altaris porlalilts, seu arae viaticae, vel
tcsliilortae aut itinerariae privilegium, coque latius patet, quippe quod
* facultatem secumferat ubique celebrandi, honesto tamen ac decenti loco
d super petram sacram, non autem in mari» (can. 822 § 3): proinde Mis­
sae celebratio nullo circumscribitur loco exclusive divino cultui destina­
to, qui nec Ordinarii indiget visitatione et approbatione.
Attenta igitur huius favoris maiori amplitudine, eo potiora pertimescenda
sunt pericula abusuum iacturacque decoris augustissimo Missae sacrifi­
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

679

2187

cio debiti, quod duplici ex capite accidere potest: ex parte loci, si incon
gruens tanto Mysterio deligatur (v.g, cubiculum); ex parte privilégiait, $i
tali induito abutetur, immodice ipsius exercitio iruendo.
Profecto omni ope est adnitendum ut praefata arceantur pericula, et privi
legium parce prudenterque concedatur, spectatis historicis vicissitudinibus
privilegii ipsiusmet et praesertim rigore a Cone. Tridentino instaurato,
quod ct huius indulgendi facultate expoliavit Episcopos et quosdam regu­
lares ordines qui ea fruebantur. Deinceps a primaeva severitate recedens
Apostolica Sedes privilegium dumtaxat tribuit, pro ipsorum decore ac ne­
cessitate, quibusdam Praesulibus, necnon locis missionum.7

I

2188 2. Arae viaticae privilegii duplex recolitur fons a memorato canone 822
§ 2 descriptus, scilicet ius et indultum Apostolicae Sedis.
[502] Porro ture Codicis I.C. hoc privilegio potiuntur tantum S.R.E
Cardinales (can. 239 § 1 n. 7); Exemi Episcopi tum residentiales tumti
tulares (can. 349 § 1 n. 1); Vicarii ac Praefecti Apostolici (can. 294 § 1,
308); Abbates et Praelati nullius (can. 323 § 1) atque Administratores
Apostolici (can. 315).
Vi autem Const. Ad incrementum, Pii Pp. XI, f.r., diei 15 aug. 1934,'
eodem privilegio fruuntur aliae valde numero circumscriptae personae
ecclesiastica dignitate fulgentes, quae conspicua obeunt munera in Ro­
mana Curia, id est: Exemi Praelati qui in SS.RR. Congregationibus As
sessoris vel Secretarii munere funguntur; Magister seu Praefectus Cubi­
culi Secreti Summi Pontificis; Secretarius Tribunalis Signaturae
Apostolicae; Decanus S.R. Rotae; Substitutus Secretariae Status; Revmi
Protonotarii /Xpostolici de numero Participantium; Praelati Auditores
S.R. Rotae; Clerici Reverendae Camerae Apostolicae; Praelati Votantes
et Referendarii Signaturae Apostolicae.
Hi omnes gaudent praeterea privilegio oratorii domestici ipsisque Sa­
crum quotidie ibi litare ius est, diebus tantum exceptis qui proprio sa­
cerdotis ritu excluduntur (can. 820). Fideles autem omnes qui ipsorum
Missae assistunt, praecepto de Sacro audiendo rite plancque semper sa­
tisfaciunt.
Utroque casu, attentis personarum praestantia isto privilegio iure pol­
lentium earumque numero sat exiguo, incommoda non praevidentur oritura ab istius temperato exercitio, quod ipsa earundem dignitas satis tu­
tari videtur.

2189 3. Longe uberior privilegii fons evadere potest indultum Apostolicae
Sedis, nisi concessio congruis contineatur limitibus cautaque circum
' Cfr S.C. dc Prop. Ftdc, D aug. 1669. Collect, I, p. 60, n. 184; S.R.C., Con^r MuitonL-t
Provinciae Latuaniae, 11 iul 1699 (Coli anth decr, dccr. 2032).

8 AAS. a. XXVI. pp. 497-521.
680

PIUS XII

ISM

spectione valletur: peculiari proinde cura ct ponderatione sese gerere
debent Episcopi in postulando tanti ponderis induito.
4. Porro haec S. Congregatio privilegium istud concedere solet, ob cau­
sam verae necessitatis evidentisve utilitatis atque in finem exdusivum aut
potiorem religiosi cultus, solis sacerdotibus, quippe qui maiora perhi­
beant recti exercitii argumenta.
Praecipui casus, qui frequentius recurrunt, sacerdotes respiciunt anima­
rum curam gerentes inter fideles dissitis locis commorantes, ubi eccle­
siae vel desunt omnino vel longe distant, aut in regionibus haereticorum
aut schismaticorum (diaspora). Primum accidere solet plerumque in
amplissimis regionibus praesertim Asiae ct Americae; quas fideles /503/
rari ct passim diflusi incolunt, qui Sacro assistere nequeunt nisi litetur
extra loca sacra et etiam sub dio: v.g. tempore messium.
Quandoque indulti necessitas postulatur ab aliqua sollemnitate religiosa
aut etiam civili magno celebranda populi concursu, quem ecclesiae cape­
re non valent.
Nec refugit Apostolica Sedes ab altari portatili indulgendo quando agi­
tur de adulescentibus masculini sexus actionis catholicae, de alumnis ephebeorum, qui sub ductu et assistentia suorum cappellanorum itinera
per campos aut montes, locis sacris carentes, arripiunt huc illuc discur­
rentes animi relaxandi causa: quod quidem plurimum confert ad cucharisticam pietatem in ipsis dudum servandam et provehendam.
Interdum id indulgctur quoque in eucharisticis conventibus, ut opportuni­
tas perhibeatur sacerdotibus eosdem participantibus, ob ipsorum ingen­
tem numerum, Missam litandi si ecclesiae ad rem sufficere nequeant.

2190

5 In bonum personale solius sacerdotis privilegium istud confertur tan­
tummodo ratione infirmitatis, si infirmitas talis sit ut necessario indul­
tum huiusmodi postulare videatur. Quo casu peculiaribus cautelis illud
subiicit Sacra haec Congregatio ne ansam abusibus vanaeque ostenta­
tioni privilegium praebeat, quae non ultima causa exstitit suppressionis
tridentinae: haud exclusa revocatione privilegii, si quid minus recte fac­
tum competent eadem S. Congregatio quoad eius exercitium; ad rem
imposito onere Ordinariis vigilandi atque reterendi de ipsius immodico usu.

2191

6. Aegro quidem animadvertitur animo nostris temporibus, praesertim
post ultimum confectum bellum, quodammodo serpere inter tideles val­
de periculosa ac detestabilis consuetudo celebrandi citra necessitatem
divini cultus caeremonias ipsaque sacrosancta religionis Mysteria extra
nativam sedem, quae est ecclesia aut locus eiusmodi fini consecratione
aut benedictione destinatus. Eadem oppugnetur oportet totis viribus
tamquam corruptela iuris, verumque conamen contra canonicas prae­
scriptiones ad profanum usum convertendi augustissima Ecclesiae sa­
cramenta venerandaque functiones ct ritus.

2192

ORCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

681

Id pressius loci Ordinario recogitandum est cum ab ipso expostulant sa
cerdotcs indultum altaris portatilis.
2193 7. Locus in quo collocari debet altare portatile congruus et deceits seu
opportunus et honestus sit oportet, ne propter foeditatem et indecentiam
gravis iniuria et irreverentia rependantur in divina Mysteria.
Locus congruus postulat securitatem et amplitudinem, ita ut tute et
commode ct sine ullo periculo profanationis aut effusionis Ss. Specie­
rum e calice Missa offerri possit; locus decens respicit qualitatem loci,
scilicet requirit ut Missa non celebretur in cubiculis in quibus aliquis
dormire solet, neve alio loco tanti Sacrificii dignitati incongruenti.
Ad decentiam perlinet etiam locus immediatus nempe mensa super
quam collocatur ara viatica: ne videlicet immunda sit neve profanis de­
stinata usibus. Haec vero mensa talis debet esse longitudinis et latitudi­
nis quae tuto valeat lapidem regere, missale sustinere et rectam decentemque celebrationem permittere.

I

I

2194 8. Incommodorum non spernendus fomes procedit ex falsa huius indulti
notione. Animadvertatur enim privilegium istud, quod ad celebrationem
Missae attinet, stricte personale esse suffragarique dumtaxat personae
privilégiât!, nisi aliud ex tenore indulti expresse constet. Sacerdos igitur
eodem gaudens, ipse solus valet super altare Missam ofterre nec fas est
alteri presbytero ibidem litare, nisi id aperte in induito caveatur.
Ad alios praecavendos abusus Apostolica Sedes solet quasdam induito
adiicerc clausulas et declarare utrum privilegii concessio valeat etiam pro
satisfactione praecepti ex parte fidelium Missae adstantium. At, si id ex­
presse non caveatur in induito, prae oculis habenda sunt quae Gattico
docet (De usu alt. port, opusculum, cap. XV, n. 14): « quantum porro at­
tinet ad alios (praeter indultarium aut indultarios) adstantes (Sacro,
quod in altari portatili litatur) manifesto constat, eos nullatenus ecclesia­
stico praecepto auditionis Missae satisfacere, nisi expresse ad illos privilegii
communicatio extendatur ».
Si tamen vi istius indulti Missa sub dio celebretur, ex statuto can. 1249,
quilibet fidelis eidem assistens, legi de audiendo Sacro satisfacit.
2195 9. Hisce praemissis, in postulando huiusmodi privilegio, quae infra re­
censentur animadversiones prae oculis habeant necesse est locorum Epi­
scopi:
a) Quoties privilegium istud postuletur a sacerdotibus infirmitatis causa.
imprimis perpendat Episcopus utrum propositae necessitati consuli pos­
sit per indultum Missam litandi domi, seu loco honesto atque decenti,
semper tamen excluso cubiculo, in quo quis dormire solet, ac proinde in
aliquo conclavi ordinarie pro usibus profanis adhibito, quod tamen in
sua supellectili nihil praeseferat indecori aut inhonesti sanctitati Eucha­
ristici Sacrificii repugnantis. Isto casu non improbatur usus armarii dc
682

PIUS XII

quo sub In. 15.
/505/ Tunc Episcopus abstineat ab implorando arae portatilis induito,
sed facultatem, prout supra, postulare poterii litandi Missam domi loco
honesto et decenti.
Quod si necessitas celebrandi comperiatur pro pluribus locis extra pro­
priam oratoris dioecesim, quae loca, puta, ipse petere cogatur, ratione
recuperandae valetudinis, fas est facultatis istius extensionem ad plures
dioeceses invocare.
b) Quolibet autem casu, sive sacerdos facultate polleat ex induito Mis­
sam litandi domi loco honesto atque decenti, sive ex privilegio altaris
portatilis, id semper erit apprime cavendum ne ipse Missam celebret in
cubiculo; si Sacrum igitur celebrare valeat, illud peragat in aliqua alia
honesta mansione domus decenter ornata.
c) Caute procedatur in suscipiendis precibus ad hoc proprie nuncupa­
tum sane conspicuum privilegium altaris portatilis implorandum Istud
dumtaxat publico fidelium bono inservire debet: quare sedulo ipse Epi­
scopus pro sua pastorali sollicitudine investiget num legitima in singulis
casibus causa succurrat verae necessitatis aut evidentis utilitatis, prout
sub n. 4 declaratum est.
Nec minori cautela agere debet quoties gratia haec petatur in bonum
privatum presbyterorum ob allatam infirmitatis rationem: severe tunc
inquirat dc exsistentia istius causae, deque eius gravitate atque natura,
quae scilicet ea esse debet, ut necessario postulet concessionem huius
indulti. Nec facile in ista investigatione peragenda acquiescat oratorum
affirmationibus, sed etiam per peritum medicum, ex officio quatenus
opus sit deputandum, rei veritatem exploret.
Praeterea antequam preces suscipiat, certo sibi constare debet sacerdo­
tes hoc privilegium imploraturos, sive in suum privatum ratione infirmi­
tatis commodum sive in publicum fidelium bonum, temperate riteque
privilegio tam singulari esse usuros et quodlibet incommodum ac irreve­
rentiam erga divina Mysteria esse amoturos.
Haec adiuncta omnino accurate sunt describenda in precibus ad hanc S.
Congregationem mittendis, cui ceterum ex Audientia Ssmi reservatum
semper manet indicium de causarum idoneitate ad indulgendum.
Commendatio precum fieri debet personaliter ab ipso Episcopo aut Praela­
to eius successore in munere.
d) S. Congregatio induito arae portatilis alterutram clausulam adiicere
solet: « de consensu Ordinariorum » aut « praemonito loci Ordinario »
prout indultarius, qui varias peragrat dioeceses, facile aut difficulter
Ordinarium loci potest adire pro sui privilegii legitimo exercitio.
Utraque clausula proinde onus vigilandi Ordinariis committit ad / 5Ü6/
praecavendos abusus in privilegii usu. Si quod vero comportant ab in
dultario admissum reverentiae divinis Mysteriis debitae repugnans, illico
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

683

privilegii exercitium revocandi sciant se esse facultate praeditos, qualibe.
personarum acceptione posthabita. Si autem abusus huiusmodi extra
diocccsim indultarii colligatur, huius loci Ordinarius interdicere debet
privilegii exercitium in sua dioecesi et interea obligatione tenetur Ordi
narium illius proprium de re edocendi, qui privilegii usum suspendet ac
S. Congregationem adibit petens quid laciendum supersit in casu. Qui·
libet recursus indultarii habeatur tantum in devolutivo.
e) Si vero contingat ut post indulti exspirationem illud denuo prorogan
oporteat, iisdem occurrentibus pristinae concessionis causis aut alia gravi
exstante causa, Episcopi referre tenentur quanam ratione indultarius
praehabito privilegio fruitus sit.
f) Demum curandum est ut debito cum honore et reverentia teneatur al­
tare viaticum, quoniam id postulat petrae consecratio. Hinc diligenter in
itineribus est transferendum cautequc custodiendum: atque in munda
capsula collocari expedit, ita ut ab omnibus profanationum periculis
immune sit. Nihil porro dicendum est de necessitate aliarum rerum,
quae iuxta sacros ritus in omni Sacrificii oblatione sunt necessariae, ve­
stes videlicet, vasaque sacra, tres mappulae mundae et alia omnia a qui­
bus per concessionem usus arae viaticae nemo dispensatur.9

III - De postulanda facultate celebrandi Missam sine ministro

2196 1. «... Ob huius tam augusti Mysterii dignitatem, volumus atque urgemus
- quod ceteroquin semper praecepit Mater Ecclesia - ut nullus sacerdos ad
altare accedat, nisi adsit minister, qui ei inserviat eique respondeat, ad
normam canonis 813 ».*° Re enim vera canone 813 C.I.C. prohibetur
sacerdos Missam litare sine ministro, qui eidem inserviat et respondeat.
Minister designat fidelium conventum iuxta illud Divi Thomae (Sum
Thcol. P. III q. 83 a. 5 ad 12) « (minister) gerit personam totius poptdi
catholici »; id quoque evincitur ab antiquissimo Ecclesiae more iuxta
quem presbyter sacra Mysteria gerebat cum assistentia diaconorum et
aliorum ministrorum et omnis populus respondebat. Missa celebrata a
solo presbytero cum unico ministrante est posterioris temporis. Id patet
etiam ab universali ct concordi doctrina liturgistarum et moralistarum.
[307] Ceterum nonnullae Missae partes (orationes, « confiteor», «orate
fratres » cum responsione « suscipiat » ac versiculi non pauci etc.) nu­
mero plurali exprimuntur ad ostendendam praesentiam alicuius ministri
sacerdoti assistentis. Praeterea maxime convenit ut sacerdos in celebra' Cfr Missalc Rom . tit Rubricae generales mistalis, c XX. de praeparatione altaris, e! onu
mentorum eius
10 Ex Litt. Encycl. Mediator Det (A/\S. loc. cit., p. 557)
684

PIUS XII

*.y»)

4-^i'

-fn $ 'W i

done habeat cooperationem seu suffragium unius deservientis, qui ip­
sum adiuvet ad quosdam ritus explendos ct casu repentinae corporis of­
fensionis ei succurrat ac quid sit agendum provideat.
Consuetudo celebrandi Missam sine ministro, immo nemine praesente,
ortum duxisse videtur in monasteriis.

2 Lex utendi ministro in Missa perpaucas tantummodo patitur excep­
tiones, quae ab auctoribus rei liturgicae ct moralis peritis uno consilio
reducuntur ad sequentes casus:
u) si viaticum ministrari debeat infirmo et minister desit;
b) si urgeat praeceptum audiendi Missam ut populus eidem satisfacere
possit;
c) tempore pestilentiae, quando haud facile invenitur qui tale ministe­
rium expleat et secus sacerdos debeat per notabile tempus se abstinere a
celebrando;
si minister e loco abscedat tempore celebrationis, etiam citra conse­
crationem ct offertorium: quo casu reverentia sancto Sacrificio debita
prosecutionem exigit etiam illo absente.
Extra hos casus, pro quibus habetur unanimis auctorum consensus, huic
legi derogatur dumtaxat per apostolicum indultum, praesertim in locis
missionum.
3. Est tamen prae oculis habendum: inter carentiam ministri et usum
alicuius minus idonei inservientis, alteram hypothesim praeferri debere,
dummodo minister huiusmodi saltem capax sil explendi praecipuas
caeremonias, uti porrigere ampullas, missale transferre, tintinnabulum
agitare.11

4. Exceptis necessitatis casibus in n. 2 enumeratis, vi citati can. S13 re­
quiritur praesentia ministri in Missae celebratione: rubrica missalis prae­
fert, quantum fieri possit, clericum laico, qui est adhibendus si clericus
desit, qui ct ipse debet esse masculini sexus: omnes auctores unanimiter
docent esse sub mortali prohibitum mulieribus, etiam si moniales sint,
ministrare ad altare.
Sapienter igitur Ecclesia prioribus temporibus statuerat esse adhii50S/bendum qua ministrum in Missa privata clericum prima tonsura
insignitum (S.R.C., Coli. autb. decr., decr. 113, ad VI); ct solum tempo­
rum decursu, clericis pro tali servitio rarefactis, ex necessitate concessit
utlaici adhiberentur praesertim pueri (ibi, decr. 36-17, ad VII): qui usus
hodie latissime patet.
Ad pueros quod attinet, hi debent sedulo institui ut idonei fiant admini­
stri huic pernobili muneri explendo.

Ci Misule Rom . De defectibus in celebratione Missarum occurrentibus, ut. X, η. 1
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CELEBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

685

2197

2200 5 Casu necessitatis, deficiente viro, clerico aut laico, rei. canon 813 mu­
lierem admittit ad servitium s. Missae, sub conditione tamen ut «exlon­
ginquo respondeat, nec ullo pacto ad altare accedat ». Id etiam valebat iure
Decretalium,12 ubi legitur «prohibendum quoque est, ut nulla foemint
ad altare praesumat accedere aut presbytero ministrare aut intra cancelloi
stare sive sedere »: mulieris igitur ministerium ad hoc reducitur ut celtbrand respondeat:^ proinde oportet ut ante Missam omnia sacerdoti
commode disponantur quae divino Sacrificio occurrere possint, uti solet
fieri in cappellis monialium, cum desit minister.
Ut mulier adhibeatur loco ministri masculini sexus, iuxta relati canonis
praescriptum requiritur insta causa.
Induitis vero, quae conceduntur ab hac S. Congregatione, litandi sine
ministro, clausula semper adiicitur cavendi nempe « ut ad mentem car.
813, nedum pueri edoceantur de modo inserviendi s. Missae sed etiam fi­
deles, ipsaeque mulieres addiscant quomodo possint Missae inservire, le­
gendo responsiones sacerdoti celebranti reddendas ».
Nuper vero Sanctitas Sua aliam clausulam induito litandi Missam sine
ministro inserendam praecepit, nempe « dummodo aliquis fidelis Sacro
assistat », cui nullimode derogari praestat.

IV - De Postulando indulto asservandi Ssmam Eucharistiam
in privatis sacellis

2201 1. Preces quae huic S. Congregationi ad huiusmodi indultum imploran­
dum perhibentur experientia teste, fere numero contendunt cum implo­
ratione privati oratorii: haud raro utrumque indultum una simul petitur,
aut statim post impetratum oratorium facultas exposcitur ibi asservandi
Ssmam Eucharistiam. Nec uni alterive recusationi acquiescunt oratores,
sed instanter, et instantissime non semel, optatum suum consequi nituntur
[509] Porro ex una parte saepe sponsiones non suppeditantur pro debi­
ta reverentia, honore ac iugi adoratione Ss. Specierum; nec semper ne­
cessaria certitudo potest comparari de securitate custodiae Earumdem
ad normam Instructionis huius S. Congregationis, die 26 maii 1938.u
Ex altera parte causae, quibus suffragari precibus contendunt postulato­
res, ut plurimum ineptae conspiciuntur huic praeclarissimo privilegio
indulgendo. Eaedem fere semper reducuntur:
a) ad eucharisticam indultariorum pietatem explendam atque fovendam;
12 C. I. Je cohabitutione clericorum d mulierum, 111, 2.

” S R.C.. Verorten, 27 aug. 1836, decr 2745, ad VIII; Alatrina, 18 mart. 1899. deer 4015. ad
VI
U De Ssma Euchamtta seJtilo aistoJicnJa (AAS. a. XXX, p 198 scq ).
ΛΟβ

Dit /C VII

* "

b) ad eorumdem aliqualem benemerentiam, gcnerice plerumque dum­
taxat enunciatam, erga Ecclesiam;
dad distantiam eorum domus habitationis ab ecclesia ubi Ssma Eucha­
ristia asservatur, ad quam interdum senio aut infirmitate detenti prohi­
bentur accedere pro cotidiana visitatione; et ad alias huiusmodi etiam
minoris momenti.

2. Facultas Ssmae Eucharistiae asservandae quandoque petitur pro ora­
toriis ruri (in castris) sitis, ab ecclesiis longe dissitis, ubi aut habitualiter
moratur indultarii familia, aut per notabilem anni partem, v.g. aestivo
aut autumnali tempore, rusticatur: ibi de more magna protenduntur
camporum spatia cum stabili residentia colonorum fundis addictorum,
quorum numerus aliquando conspicuus reperitur, quibus graviter aegro­
tantibus Ssma Eucharistia et pro viatico recipiendo solet inservire.
Longe tamen maior postulationum numerus huius indulti respicit asservationem Ss. Sacramenti in privatis sacellis, in urbe aut pago erectis, in
privatum commodum indultariorum personarumque cum ipsis commo­
rantium, quae quidem personae non raro ad numerum valde exiguum
reducuntur.

J. Equidem priori casu Sacra haec Congregatio facilius ad indulgendum
inducitur ceteris concurrentibus conditionibus et cautelis, tum quod ad
securitatem custodiae et reverentiae Sacramento debitae, tum quod ad
diuturnam adorationem attinet ex parte fidelium vicinias incolentium,
ad rem cavendo in induito ut per aliquot saltem diei horas oratorii fores
pateant iisdem Ssmam Eucharistiam visitare cupientibus.
Altero autem casu ad indulgendum difficiliorem se praebet, posthabitis
et instantioribus precibus ab oratoribus porrectis. Abs re non erit in
mentem revocare primarium ac primigenium finem asservandarum in
[510] ecclesiis Ss. Specierum extra Missam esse administrationem viati­
ci; secundarios vero fines esse S. Communionem diribendam extra Mis­
sam in ecclesiis atque adorationem D.N.I.C. sub iisdem speciebus deli­
tescentis.
Asservatio igitur Ssmae Eucharistiae in domesticis sacellis haud oppor­
tuna apparet:
i) ex defectu finis praecipui ac primigenii asservationis Ipsiusmet;
i)ex absentia necessitatis frequenter ibi diribendae S. Communionis ex­
tra Missam;
ejex formidine profanationis, irreverentiae aut non satis frequentis ado­
rationis.
4. Ut Ssma Eucharistia custodiri possit in privatis sacellis necessarium
est indultum apostolicum; loci Ordinarius hanc licentiam concedere non
valet nec per modum actus licet iusta causa intercedat (can. 1265 § 2).
Nemini licet Ssmam Eucharistiam apud se retinere aut secum in itinere
CIRCA SS MAE EUCHARISTIAE CEL EBRA TIONEM ET ASSERVA TIONEM

687

deferre (cit. can. §3).
Ex antiqua constantique praxi Apostolica Sedes licentiam asservandi
Ssmam Eucharistiam in cappellis domesticis privatarum domorum non
solet concedere « nisi casibus extraordinariis, gravibus de causis, praevii
commendatione Episcopi et additis opportunis cautelis ».
/Mte igitur insideat in mentibus Excmorum Episcoporum residentialium
omnia quae infra recensentur simul concurrere debere priusquam ad facul
tatem reservationis Ssmae Eucharistiae postulandam inducantur.
Indultum huiusmodi conceditur solummodo:
a) casibus revera extraordinariis: qui vero casus, spectata vastitate plus
minusve dioecesis, ad minimum sunt coarctandi;
b) gravibus de causis: agi enim debet de oratoribus undequaque eximiis,
de Ecclesia ct religione, sive ob personalia munera praestita aut collatum
praecellens beneficium liberalitatemve in pios usus, optime meritis; qui
ob apertam lidei professionem, honestatem vitae sive privatae sive pu
blicae, subolisque catholicam institutionem in praeclarum exemplum
aliorum fidelium vere emineant;
c) st preces ab ipso Episcopo personaliter aut Praelato eius successore m
munere commendentur;
d) si in precibus singillatim exhibeantur sponsiones de securitate custodiae
frequenti adoratione ex parte indultarii eiusque familiarium aut etiam ex­
traneorum fidelium; crebra renovatione Ss. Spccierum iuxta rubricas; lam­
padis praesentia diu noctuque collucescentis in oratorio ante tabernacu­
lum; atque observantia ceterarum praescriptionum [5ΊΙ] liturgicarum
quoad debita Ssmae Eucharistiae decus et reverentiam (can. 1265 § 1).

2205 5. Locorum Ordinariis onus incumbit per se vel per alium ecclesiasticum
virum frequenter invisendi domesticum sacellum induito Ssmae Eucha­
ristiae asservandae praeditum atque inspiciendi num omnes liturgicae ct
canonicae regulae atque speciales clausulae induito ipsi adiectae ad
amussim serventur, et si quid deprehenderint quod aut securitati aut
congruenti decori et reverentiae officiat, sciant se facultate pollere neces­
saria adhibendi remedia ad quoslibet abusus avellendos, non excepta
ipsa privatione Ssmae Eucharistiae cum oratorio, si rei gravitas postulet,
salvo recursu in devolutivo ad Apostolicam Sedem.

688

PIUS XII

69

De ordinanda Commissione
pro Arte sacra in Italia

Epistola Secretariae Status ad Exc. loannem Costantini, a secretis
eiusdem Commissionis, 26 octobris 1949

Secretaria Status, Prot. n. 211985; Fede e arte 5 (1957) 426-427

[426/ È ben nota la molteplice attività svolta da codesta Pontificia Com- 2206
missione Centrale per 1'Arte Sacra in Italia nei venticinque anni dalla sua
fondazione.
I pareri manifestati alia Santa Sede in alcune importantissime questioni; la
consulcnza prestata agli Eccmi Ordinari; 1’assistenza prodigata alie Com­
missioni Diocesane per 1’Arte Sacra; 1’efficace opera di istruzione e di pro­
paganda svolta in mezzo al Clero e agli artisti per mezzo delle « Settimane
d'Arte Sacra », tenute per sette anni successivi in diverse località; e inftne,
dopo le distruzioni della recente guerra, 1’alta Direzione di tutte le opere di
ricostruzione, affidata alia Commissione stessa da questa Segreteria con letteran. 84556-S dei 31 ottobre 1944, nonché l’organizzazione della rifusione delle campane, costituiscono un confortante bilancio.
Lespericnza di venticinque anni suggerisce, tuttavia, alcune modificazioni che qui vengono precisate.
I - PRESlDENZ/\ E CONSULTORI

La nomina dei Présidente della Commissione è riservata alla Segreteria 2207
di Stato di Sua Santità.
Gli altri mandati, conferiti con la lettera n. 342115 dei 1° settembre
1924, si intendono estinti.
Il Présidente della Commissione, previo consenso della Segreteria di Sta­
to, nomina i Consultori della Commissione, nel numero che ritiene con­
veniente aile nécessita del lavoro, scegliendoli fra gli esperti nelle disci­
pline attinenti alie scienzc liturgiche e alie arti belle. Le nomine hanno la
durata di un quinquennio a cominciarc dal 1° gennaio 1950 e possono
essere riconfermate; la scadenza vale anche per quelli che fossero eletti
durante il quinquennio.
DE ORDINANDA COMMISSIONE PRO ARTE SACRA IN ITALIA

689

Λ fianco dei Consultori Residenti, che hanno il loro domicilio in Roma,
vcngono eletti nelle varie regioni anche dei Consulton Corrispondenti, e dô al­
io scopo di [427] agevolare 1’opera della Commissione nelle diverse localiti
Il Présidente puô convocare i Consultori in adunanze plenarie o adu·
nanze parziali e puô dare ad ognuno di essi incarichi speciali.
Alla data dei 1° gennaio 1950 la costituzione della Commissione è quellrisultante dall’unito elenco e resta per ora sospesa Ia nomina di una
Giunta.

II - Commissioni diocesane d’arte sacra

2208 La Pontificia Commissione Centrale per 1’Arte Sacra è invitata a studiare
un piano per il riordinamento delle Commissioni Diocesane e ad actuar­
io, previo consenso di questa Segreteria di Stato.
Qualora l’esperienza venticinquennale avesse dimostrato, per mancanu
di elementi idonei o per altre ragioni, la difficoltà pratica di istituire o
far funzionare una Commissione Diocesana, sarà opportuno predispone
la costituzione di una Commissione Interdiocesana, assicurandone
1’efficienza con apposito regolamcnto.
Sara pure opportuno che le Commissioni Diocesane e Intcrdiocesancdc
Capoluoghi di regione abbiano la rappresentanza di tutta la regione
presso gli Uffici Civili interessati alla tutela e aile vicende del patrimonio
sacro-artistico.
Ill - CONSULENZA AI VESCOVI

2209 Nulla è mutato circa le altre disposizioni della già citata Jettera del 1924.
Questa Segreteria confida che gli Eccmi Ordinari, e tutti i Superiori Re­
ligiosi, nei contatti con la Pontificia Commissione per l’Arte Sacra, tutte
le volte che le leggi civili ne hanno imposto l’intervento (ricostruzionedi
edifici di culto devastati dalla guerra, restituzione delle campane, ecc.),
si siano convint! dei benefici che puô arrecare la consulenza di un orga­
no centrale, oggi spccialmente che si è dimostrato strumento idoneo a
più vasti compiti.
Sono purtroppo ancora frequenti i casi in cui la mancanza di persone
competenti o l’ineluttabile pressione di interessi locali determinano, nel
campo dell’Artc Sacra, soluzioni assai poco soddisfaccnti. Ed è un vero
dolore che somme, spesso notevolissime, vengano talvolta impiegate in
opere che resteranno nei secoli a dimostrare 1’assenza di uno zelo illumi­
nato. Pare percio opportuno rammentarc che, in quel « peritorum con­
silium », suggerito agli Ordinari dal Canone 1164, è compresa, in tutti i
casi importanti, anche la consulenza di codesta Commissione Pontificia
690

PIUS XII

70
De validitate Baptismi
in quibusdam sectis collati

Responsum Congr. S. Officii, 28 decembris 1949
/\AS41 (1949) 650; EL 64 (1950) 287-288; ME 75 (1950) 23; Periodica
59(1950) 106-107

[650] Huic Supremae S. Congregationi a nonnullis Statuum Foederato- 2210
rum Americae Septentrionalis Ordinariis locorum propositum fuit du­
bium:
« Utrum in diudicandis causis matrimonialibus, baptismus in sectis Di­
scipulorum Christi, Prcsbyterianorum, Congregationalistarum, Baptista­
rum, Methodistarum collatus, posita necessaria materia et forma, prae­
sumendus sit invalidus ob defectum requisitae in ministro intentionis
faciendi quod facit Ecclesia, vel quod Christus instituit, an vero praesu­
mendus sit validus, nisi in casu particulari contrarium probetur ».

I

Fena IV, die 21 decembris 1949. - Emi ac Rmi DD. Cardinales, rebus
fidei ac morum tutandis praepositi, praehabito RR. DD. Consultorum
voto, proposito dubio respondendum mandarunt:
Negative ad primam partem;
Affirmative ad secundam.
Sequenti autem Fcria V, die 22 eiusdem mensis et anni, Ssmus D. N. D.
Pius, divina Providentia Papa XII, in solita Audientia Excmo P. D. Adsessori S. Officii impertita, relatam sibi Emorum Patrum resolutionem
adprobavit, confirmavit atque publicari iussit.

DE VALIDITATE BAPTISMI IN QUIBUSDAM SECTIS COLLATI

691

Variationes in rubricis Pontificalis Romani
circa ritus sacrarum Ordinationum

Decretum Congr. Rituum, 20 februarii 1950
AAS 42 (1950) 448-455; EL 64 (1950) 283-287; ME 75 (1950) 384-392~

Decretum
2211 [448] Edita a Sanctissimo Domino Nostro Pio Papa XII Apostolica
Constitutione Sacramentum Ordinis die 30 Novembris anno 1947 (AAS,
1948, p. 5), in qua determinatur forma sacramentalis Ordinum Diacona­
tus, Presbyteratus et Episcopatus, Sacra Rituum Congregatio, pontificio
mandato obsequens, variationes atque addenda in rubricis Pontificalis
Romani, necnon rationem qua sacramentales formae sunt typis edendae,
ut evidentiores fiant, disposuit, atque mandat ut haec in novis Pontificalis
Romani editionibus inserantur; interim vero in folio separato edantur in
Episcoporum commodum, ea ratione qua in annexis foliis continentur.

[449] Variationes in rubricis Pontificalis Romani

I
Pars Prima - Caput II

De Ordinibus conferendis

2212 In rubricis generalibus, ante collationem Sacrorum Ordinum positis, de
leantur hae verba:
« Moneat Ordinandos, quod instrumenta, in quorum traditione cha­
racter imprimitur, tangant ».

DE ORDINATIONE DIACONI

2213 Omnia ut in Pontificali Romano usque ad praefationem
692

PIUS XII

Praefatio

Per omnia saecula sacculorum, etc.
Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubi­
que gratias agere: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ho­
norum dator, ordinumque distributor... et admissa purgare et ea, quae
sunt agenda, concedere.
[4Î0J Hic solus Pontifex, manum dexteram extendens, ponit super caput
cuilibet ordinando, dicens cuilibet, sine cantu:

Accipe Spiritum Sanctum, ad robur, et ad resistendum diabolo, et tentationibus eius. In nomine Domini.

Postea, extensam tenens manum dexteram, dicit verba formae sacramentahs, sine cantu:
Emitte in cos, quaesumus Domine, Spiritum Sanctum, quo in opus mi­
nisterii tui fideliter exsequendi septiformis gratiae tuae munere robo­
rentur,

E/ prosequitur usque in finem Praefationis, extensam tenens manum dex­
teram (quae extensio non est de valore):
Abundet in eis totius forma virtutis..., per gratiam tuam capere potiora
mereantur.
Quod sequitur, dicit submissa voce legendo, ita tamen quod a circumstan­
tibus possit audiri:
Per eundem Dominum nostrum lesum Christum Filium tuum: qui te­
cum vivit et regnat in unitate eiusdem Spiritus Sancti Deus, per omnia
saecula saeculorum. R. Arnen.

Post haec Pontifex, sedens cum mitra, cuilibet ordinato ante se genuflexo 2214
stolam, quam singuli in manu habent, imponit, successive super humerum
sinistrum, dicens singulis:

Accipe stolam candidam, etc...
Caetera quae sequuntur ut in Pontificali Romano.

[451] DE ORDINATIONE PRESBYTERI

2215

Omnia ut m Pontificali Romano usque ad praefationem
VARIA TIONES IN RUBRICIS PONTIFICALIS ROMANI

693

Praefatio
Per omnia saecula saeculorum, etc.
Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubi­
que gratias agere: Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ho­
norum auctor et distributor omnium dignitatum... qui quanto fragilioro
sumus, tanto his pluribus indigemus.

Postea dicit verba formae sacramentalis, quae dici debet sine cantu, exten­
sis ante pectus manibus:

Da quaesumus, omnipotens Pater, in hos famulos tuos presbyterii di­
gnitatem; innova in visceribus eorum spiritum sanctitatis; ut acceptum
a te, Deus, secundi meriti munus obtineant, censuramque morum
exemplo suae conversationis insinuent.
[452] Et prosequitur cum cantu:

Sint providi cooperatores ordinis nostri; eluceat in eis totius forma iusti
tiae, ut bonam rationem dispensationis sibi creditae reddituri, aeternae
beatitudinis praemia consequantur.

Quod sequitur, legat submissa voce, ita tamen quod a circumstantibus au­
diri possit.
Per eundem Dominum nostrum Icsum Christum Filium tuum: qui te­
cum vivit, et regnat in unitate eiusdem Spiritus Sancti Deus, per omnia
sacula saeculorum. R. Arnen.

2216 Caetera quae sequuntur ut in Pontificali Romano, mutatis tamen qui­
busdam rubricis, ut sequitur:

Intonato hymno « Veni Creator » ponatur haec rubrica:
Surgit Pontifex, et facit ut in fine hymni habetur, interim schola prosequi­
tur hymnum: qui, si propter ordinatorum multitudinem necesse fuent, re­
petatur, omisso primo versu.

2217 In rubrica posita post hymnum, loco illorum verborum: « et singuli or­
dinandi successive... » ponantur haec verba:
* et singuli ordinati successive... ».
2218 Rubrica posita post manuum unctionem sic immutetur:

« Pontifex producit manu dextera signum crucis super manum ordinati, et
prosequitur: »

Et in fine formulae unctionis ponatur:
694

*
1

PIUS XII

/•I* i"'· fi

« Et quilibet ordinatus respondeat: Arnen ».

DE CONSECRATIONE EPISCOPI
Ubicumque in rubricis occurrunt verba « Episcopi Assistentes » legatur:

2219

« Episcopi Conconsecrantes »
Immediate ante praefationem, rubricae « Deinde Consecrator et Assi­
stentes Episcopi... » haec alia substituatur:

2220

Deinde Consecrator ambabus manibus caput Consecrandi tangit, dicens:
«Accipe Spiritum Sanctum », quod successive faciunt Episcopi Conconsecratores, qui non solum debent utraque manu caput Electi tangere, dicen­
tes: « Accipe Spiritum Sanctum », verum etiam, facta opportuno tempore
mentis intentione conferendi episcopalem consecrationem una simul cum
Episcopo Consecratore, orationem quoque « Propitiare » recitare cum in­
tegra sequenti praefatione, itemque universo ritu perdurante, ea omnia
submissa voce legere quae Consecrator legit vel canit, exceptis [453] tamen
precibus ad pontificalium indumentorum benedictionem praescriptis, quas
tn ipso Consecrationis ritu sunt imponenda.
Quo facto, Consecrator stans, deposita mitra, dicit:
Propitiare, Domine, supplicationibus nostris, et inclinato super hunc
famulum tuum cornu gratiae sacerdotalis, benedictionis tuae in eum ef­
funde virtutem. Per Dominum nostrum lesum Christum Filium tuum;
Qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus:

Deinde extensis manibus ante pectus, dicit:

2221

Per omnia saecula sacculorum, etc.
Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi semper et ubi­
que gratias agere, Domine sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, ho­
noromnium dignitatum..., hoc in cius moribus actibusque clarescat.

Postea dicti verba formae consecrationis episcopalis, quae dici debent sine
cantu extensis ante pectus manibus:
Comple in sacerdote tuo ministerii tui summam, et ornamentis totius
glorificationis instructum, caelestis unguenti rore sanctifica.

[454] Si in Curia Romana fit Consecratio, Subdiaconus Apostolicus, vel
unus ex Capellanis Pontificis ligat caput Consecrati cum una ex longiori­
bus mappulis de octo superius dictis, et Consecrator, flexis genibus, versus
VARIATIONES IN

DRICIS PON TIFICAL IS ROMANI

695

2222

ad altare incipit, caderis prosequentihus, hymnum:

Veni, Creator Spiritus,
e! dicitur usque ad finem, prout habetur supra in Ordinatione Presbyten.

Einito primo versu, surgit Pontifex; et sedet in faldistorio ante medium d
taris; capit mitram; deponit annulum et chirothecas; resumit annutum, (I
imponitur ei gremiale a ministris. Tum pollicem suum dexlerum intingit m
sanctum Chrisma et caput Consecrati coram se genuflexi inungit, formam
primo signum crucis per totam coronam, deinde reliquum coronae limen
do, interim dicens:
Ungatur, et consecretur caput tuum, caelesti benedictione, in ordine
Pontificali.

Et producens manu dextera tertio signum crucis super caput Consecrati, di­
al:
In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. R. Arnen.
V. Pax tibi. R. Et cum spiritu tuo.

2223

Et si plures sint consecrati, hoc in persona cuiuslibet singulariter repetit
Expleta unctione, Pontifex pollicem cum medulla panis paululum abster­
git; et finito Hymno praedicto, deposita mitra, surgit et in pristina voct
prosequitur dicens:
Hoc, Domine, copiose in caput eius influat..., tua gratia possit esse devotus.

Deinde submissa voce dicit legendo, ita quod a circumstantibus au­
diri possit:
[455J

Per Dominum nostrum lesum Christum Filium tuum: qui tecum vivit, et
regnat in unitate Spiritus sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. R.
Arnen.

I
\

2224

l

Post haec Consecrator inchoat, schola prosequente, antiphonam:
tum in capite etc...

Unguen

Incepta antiphona ante psalmum, imponitur ad collum Consecrati alia ex
longioribus mappulis, de octo supradictis. Consecrator sedet; accipit mi­
tram; et Consecrato ante ipsum genuflexo inungit ambas manus simul
tundas cum Chrismate in modum crucis, producendo cum pollice suo dex
tero intincto duas lineas, videlicet a pollice dexterae manus usque ad indi
cem sinistrae, et a pollice sinistrae usque ad indicem dexterae; et mox
inungat totaliter palmas Consecrati, dicens:
696

PIUS XII

Ungantur manus istac de oleo sanctificato, et Chrismate sanctificationis
sicut unxit Samuel David Regem et Prophetam, ita ungantur, et conse­
crentur.

Et producens manu dextera ter signum eruas super manus Consecrati, dici!
In nomine Dei Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, facientes...
Cetera quae sequuntur ut in Pontificali Romano.

<
-

VARIA TIONES IN RUBRICIS PONTIFICALIS ROMANI

Usus “Parvi Breviarii” pro Religiosis

Indultum Congr. de Religiosis, 21 februarii 1950

EL 68 (1954) 167; Epistola data Card. I. De jong, Archiep. Ultraiectensi

2225 Sacra Congregatio de Religiosis, approbante SS.mo Domino Nostro, his
litteris concedit Em. Tuae Rev.mae necnon Ordinariis locorum illius
provinciae, facultatem permittendi Congregationibus, juris dioecesamet
juris pontificii, si id petant, recitationem Parvi Breviarii, idiomate batavo
collecti e Breviario Romano, opera P. Th. Stallaert, loco Officii Parvi
B.M.V. aliarumquc precum a Constitutionibus rcspectivis impositarum.

698

PIUS XII

Rît

Rituale lingua vernacula
pro dioecesibus Germaniae

Decretum SRC (Prot. n. 54/946) 21 martii 1950
Collectio Rituum ad titstar Appendicis Ritualis Romani pro omnibus Ger­
maniae dioecesibus. Ratisbonae, F. Pustet, 1950; EL 65 (1951) 116-119
(comm.); DPI, 178
[116] E.mus ac Rev.mus Dominus Josephus Cardinalis Frings, Archiepisco- 2226
pus Colonicnsis omnium Germaniae Archiepiscoporum et Episcoporum
nomine, Sanctissimo Domino nostro Pio Papa XII reverenter exposuit
Sacrorum Rituum Congregationi manuscriptum originale Ritualis Ro­
mani cum supplemento ad usum cleri totius Germaniae exhibuisse pro
revisione et approbatione apostolica impetranda. Opus hoc, sedula cura
ct diligenti studio virorum in re liturgica quam maxime peritorum exara­
tum quosdam ritus, caeremonias et consuetudines retinet interdum in
lingua vulgari seu germanica expressos, ad intclligentiam ac devotionem
populi fidelis, hucusque usitatos et ab Apostolica Sede approbatos. Sa­
cra porro eadem Rituum Congregatio, vigore facultatum sibi ab Ipso
Sanctissimo Domino nostro tributarum, hoc expositum opus a se revi­
sum adhibito specialis Commissionis suffragio prouti in adjecto prostat
exemplari sub titulo « Collectio Rituum ad instar Appendicis Ritualis
Romani pro omnibus Germaniae Dioecesibus », probavit et a clero uni­
verso totius Germaniae adhibendum benigne concessit. Quibuscumque
contrariis minime obstantibus. Die 21 Martii 1950.
INDEX
PARS 1 - SACRAMENTALE

Titulus I
Cap. 1 Ordo Baptismi parvulorum, si unus tantum baptizatur
Gap. 2 OrdoBaptismi parvulorum, si plures simul baptizantur
Gap. 3 Ordo supplendi omissa super infantem baptizatum
RITUALE LINGUA VERNACULA PRO DIOECESIBUS GERMANIAE

2227

Titulus II
Cap unicum. Ritus servandus a Sacerdote Confirmationem conferente
apostolici indulti diei 14 Septembris 1946

Titulus III
Cap· 1 Ordo ministrandi Viaticum et Communionem infirmorum
Cap· 2 Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
Cap· 3 Ritus benedictionis Apostolicae cum indulgentia plenaria in arti
culo mortis
Cap· 4 Ritus continuus infirmum muniendi Sacramentis extremis
APPENDIX

Cap.
CapCap.
Cap.

5
6
7
8

Benedictio adulti aegrotantis
Benedictio pueri aegrotantis
Epitome ex Ordine Commendationis animae
De Exspiratione

Titulus IV
Cap. 1 Ordo celebrandi Matrimonii Sacramentum
Cap. 2 Ritus servandus, quando plures simul copulantur
Cap· 3 Benedictio nuptiarum intra Missam
APPENDIX

Cap. 4 Benedictio mulieris post partum et infantis
Cap· 5 Benedictio mulieris post partum infante jam mortuo

PARS II - EXSEQUIALE

Titulus unicus
Cap- 1
Gap. 2
Cap. 3
Cap. 4

Ritus major sepeliendi adultos
Ritus minor sepeliendi adultos
Collectae ad libitum
Ordo sepeliendi parvulos

Supplementum
Cantus funerales ad libitum lingua vulgari persolvendi

PIUS xi

74

Facultates decennales
Ordinariis Missionum concessae

Congr. de Propaganda Fide, 1950
Prot. n. 2416/50; ME 75 (1950) 353-361

FORMULA MAIOR
Vi potestatis sibi a SS.mo D. D. PIO Diu. Prou. Pp XII tributae, haec S 2228
Congregatio Ordinario N. N. ... sequentes facultates concedit ad decen­
nium, quod decurrit a dic 1 mensis Ianuarii anno 1951 ad diem 31 mensis
Decembris anno 1960.

A) Circa Sacramenta et Sacros Ritus
1. Concedendi suis missionariis facultatem benedicendi aquam baptisma- 2229
lemeA breviori formula, quae in Appendice Ritualis Romani continetur.

2. Conficiendi olea sacra cum numero ministrorum quos haberi contige- 2230
rit; et, si necessitas urgeat, etiam extra diem Coenae Domini.

1. Concedendi facultatem administrandi Confirmationis Sacramentum 2231
uni vel alteri ex suis sacerdotibus (i. e. omnino paucis et ita ut in eadem
statione unus tantum sacerdos hanc facultatem habeat), in quacumque
regione a sua residentia longe dissita, absente tamen quocumque Episcopo, servata Instructione «De Sacramento Confirmationis» in Appendice Ritualis Romani inserta.
4. Permittendi ut Missa celebrari possit, in casu necessitatis, super altari 2232
portatili; etiam sine ministro, et sub dio, et in navi, dummodo, debitis
cautelis adhibitis, nullum adsit irreverentiae periculum, et locus decens
sit, etiam si altare sit fractum vel sine Reliquiis Sanctorum; et praesentibus haereticis, schismaticis, infidelibus et excommunicatis, si aliter celebrari non possit; atque ut Missa inchoari queat una hora post mediam
noctem.
FACUL TATES DECENNALES ORDIN/

)NUM CONCESSAE

701

. jh

"

’(ii»l! Ill

ί iiHu|f|H|
|||

|i'l

,

■

||l

! ‘ il · ' ι Γ

2233

5. Permittendi ut Missa celebrari possit cum uno lumine cuiusvis geneni
dummodo cera apum desit; nec non permittendi ut Missa absque lumi­
nibus celebrari possit, in casu tamen verae necessitatis, et graviter onera
ta conscientia ipsius Ordinarii.

2234

6. Permittendi ut in utraque purificatione calicis aqua tantum adhibeo
possit, dummodo tamen extrema sit vini penuria.

2235

7. Permittendi thurificationem in Missis cantatis a solo celebrante absque
ministris, dummodo duo saltem clerici superpelliceo induti Missae in­
serviant.
I

2236

8. Concedendi suis missionariis iter facientibus ut in celebrando S. Sa­
crificio uti possint paramentis cuiusvis coloris liturgici.

2237

9. Permittendi ut in ecclesiis et oratoriis publicis, quae privilegio iuris
communis (can. 821,2-3), haud gaudent, tres Missae statim post mediam
noctem Nativitatis Domini celebrari possint, cauto tamen ut omnia cum
debita reverentia fiant.

2238

10. Permittendi ut in ecclesiis dissitis functiones Maioris Hebdomadae
celebrari queant iuxta peculiarem Ritum a s. m. Benedicto Pp. XIII con­
cessum pro ecclesiis minoribus paroecialibus, in quibus ministrorum
numerus vel copia cantorum ad praedictas sacras functiones solemnity
peragendas haberi nequeat: dummodo tamen constet ibidem satis esse
consultum reverentiae sacris mysteriis debitae, nullamque exinde abusui
patere occasionem; et quatenus neque praedictus Ritus servari possit,
permittendi ut in iisdem ecclesiis unica Missa lecta, loco solemnis, cele
brari possit Feria V in Coena Domini.

2239

11. Permittendi ut in ecclesiis ter in hebdomada, extra Quadragesimam,
Missa privata de Requie celebrari possit, etiam diebus ritus duplicis
maioris ct minoris, exceptis dominicis, nec non feriis, vigiliis atque octa
vis privilegiatis, diebus tamen, quibus eadem Missa a Rubricis permitti­
tur, computatis.

2240

12. Permittendi etiam in omnibus diebus festis et dominicis Missam Vo­
tivam de B. V. M., diebus autem ferialibus etiam Missam defunctorum, iis
qui, ob defectum oculorum aliamve infirmitatem, legere nequeant Mis­
sas singulis diebus occurrentes iuxta Missalis Romani rubricas.1

2241

13. Permittendi ut, iusta de causa, SS.mum Sacramentum cum duobus
luminibus cuiusvis generis exponi possit, exclusa tamen expositione per­
petua et XL horarum.

2242

14. Permittendi ut, in locis ubi nulla materia ad lampades nutriendas
haberi potest, SS.mum Sacramentum etiam sine lumine asservari possit.
1 Cfr. AAS a. 1921, png 164 ct ss.

702

PIUS XII

m casu tamen verae necessitatis et graviter onerata conscientia ipsius
Ordinarii.2
15. Permittendi, si sit periculum sacrilegii, ut SS.mum Sacramentum pro
infirmis sine lumine, in loco tamen decenti, retineri possit.

2243

*16. Permittendi religiosis sororibus ut pallas, corporalia et purifteatorta
primo abluere valeant

2244

17. Permittendi suis missionariis ut deferre et administrare valeant Chri­
stianis aegrotantibus SS.mam Eucharistiam sine superpelliceo et stola ac
sine comite, dummodo constet de periculo cui exponerentur si indue­
rent superpelliceum et stolam.

2245

18. Concedendi infirmis, de quibus certa spes non adsit ut cito convale­
scant, ut s. Communionem sumere possint bis vel ter in hebdomada (et si
agatur de sacerdotibus vel religiosis, etiam quotidie) etsi aliquam medi­
cinam vel aliquid per modum potus antea sumpserint.

2246

19. Conferendi, rationabili dc causa, Ordines minores omnes simul,
diam cum prima tonsura.

2247

20. Conferendi, iusta de causa, omnes sacros Ordines, etiam Presbytera­
tum, diebus ferialibus etsi continuis.

2248

21. Dispensandi, gravi tamen dc causa, cum suis utriusque cleri diaconis
super defectu aetatis decem et octo mensium, ut ad s. Presbyteratus or­
dinem promoveri possint, dummodo idonei sint, et dimidiam partem
quarti anni cursus theologici rite (can. 976, 3) absolverint.

2249

*22. Dispensandi, canonicis exsistentibus causis, super impedimentis
matrimonialibus sive minoris sive maioris gradus (can. 1042), tam publi­
cis quam occultis, etiam multiplicibus, iuris tamen ecclesiastici, exceptis
impedimentis provenientibus ex sacro Presbyteratus ordine, ex affinitate
in linea recta, consummato matrimonio, et ex defectu praescriptae aeta­
tis, quando sponsi ad aetatem ab antiquo iure praefixam nondum perve­
nerint (idest ad annum 14 completum pro viris et ad 12 completum pro
mulieribus).

2250

Concedendo tamen has dispensationes, Ordinarius prae oculis habeat regu­
las statutas m Codice, a can. 1055 ad can. 10S0. arca impedimenta m ge­
nere et in specie et, in impedimentis mixtae religionis et disparitatis cultus,
servatis conditionibus ab Ecclesia praescriptis: videlicet de amovendo a
catholico coniuge perversionis periculo, ac de universa prole utriusque
sexus in catholicae religionis sanctitate tantum baptizanda ct educanda,'

2251

' Cir. AAS a. 1938. pag. 198 ct ss.
1 Cf Sylloncn ad usum misstonariaruni, Romae, 1959, p. 561 ct ss
FACUL TA TES DECENNALES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

703

momta parte catholica ile obligatione, qua tenetur, conversionem contupi
acatholia prudenter curandi; eaque lege ut, neque ante neque post mainmonium coram Ecclesia initum, partes adeant ministrum falsi adlui aJ
matrimonialem consensum praestandum vel renovandum. Si agatur vtn
de matrimoniis cum hebraeis vel mahumetanis, peculiari ratione oportet
ut: constet de status libertate partis infidelis, ad removendum periculum
polygamiae; absit periculum circumcisionis prolis; et si civilis actus sit
ineundus, sit tantum caeremonia civilis nullaque Mabumehs invocatio aut
aliud superstitionis genus interveniat.
2252 *23. Sanandi in radice, iuxta regulas in Codice a can. 1138 ad can. 114!
statutas, matrimonia ob aliquod impedimentum, de quo supra (n. 22).
nulliter contracta. Quod vero attinet ad prolis legitimationem, Ordina­
rius prae oculis habeat canones 1051, 1138.
Facultas sanandi m radice non extenditur ad casus in quibus supervenerit
amentia unius vel utriusque partis. In singulis hisce castbus igitur ad S Se­
dem recurrendum erit.

2253 *24. Sanandi pariter in radice matrimonia mixta attentata coram magi­
stratu civili vel ministro acatholico, dummodo moraliter certum sit par
tem acatholicam universae prolis nasciturae catholicam educationem
non esse impedituram.
2254 *25. Dispensandi super interpellatione coniugum in infidelitate relicto­
rum4 pro omnibus casibus ordinariis, quando scilicet adhibitis antea om­
nibus diligentiis, etiam per publicas ephemerides ad reperiendum locum
ubi coniux infidelis habitat, iisque in irritum cessis, constet ex processu
saltem summario et extraiudicialiter coniugem absentem moneri Icgiti
me non posse aut monitum intra tempus in monitione praefixum suam
voluntatem non significasse.

2255 *26. Itemque dispensandi super interpellatione coniugis in infidelitate
relicti, siquidem certo constiterit ex processu saltem summario et ex­
traiudicialiter, interpellationem fieri non posse sine evidenti gravis dam­
ni aut coniugi iam ad fidem converso (etsi nondum baptizato), aut Chri­
stianis inferendi periculo.
2256 *27 Permittendi ut, accedente gravi causa, interpellatio coniugis infide­
lis ante baptismum partis quae ad fidem convertitur lieri possit; nec non,
gravi pariter de causa, ab eadem interpellatione, ante baptismum partis
quae convertitur, dispensandi, dummodo hoc in casu ex processu saltem
summario ct cxtraiudiciali constet interpellationem fieri non posse, vel
fore inutilem
4 Pro dispensandis infidelibus plores uxores habentibus, ut post baptismum quam ex illis nu
luennt. si etiam ipsa fidelis fiat, retinere possint, nisi prima voluerit converti, cir. can 1125
704

Λ

PIUS XII

*28. Impertiendi benedictionem nuptialem extra Missam aut preces rcci- 2257
tandi iuxta formulas quae in Appendice Ritualis Romani continentur.

B) Circa Absolutiones, Benedictiones, Indulgentias et Indulta varia
*29. Absolvendi ab omnibus censuris, sive simpliciter sive speciali modo 2258
Romano Pontifici reservatis, iuxta can. 2250,3.

*30. Dispensandi vel commutandi, iusta de causa, vota privata, Sedi Ap. 2259
reservata, dc quibus in can. 1309.

*31. Benedicendi solo crucis signo cum omnibus Indulgentiis a S. Sede 2260
concedi solitis, coronas precatorias, cruces, parvas statuas et sacra numi­
smata, et adnectendi coronis Indulgentias, quae a s. Birgitta et quae a
Patribus Crucigeris nuncupantur.

32. Conferendi uni altcrivc i. e. paucis ex suis sacerdotibus in casu ne- 2261
cessitatis facultatem consecrandi, iuxta formam in Pontificali Romano
praescriptam, calices, patenas ct iuxta formulam breviorem altarium la­
pides, adhibitis tamen oleis ab Episcopo catholico benedictis.
33. Impertiendi, praeter concessionem de qua in can. 914, ter in anno in 2262
solemnioribus festis Benedictionem Papulem iuxta praescriptam formu­
lam cum Indulgentia plenaria ab iis lucranda, qui vere poenitentes, con­
fessi ct s. Communione refecti, eidem Benedictioni interfuerint, Deum­
que pro sanctae Fidei propagatione et iuxta mentem Summi Pontificis
oraverint.
34. Concedendi ut, servatis consuetis conditionibus, Indulgentiam plena 2263
nam in primae Communionis solemni distributione et in s. Confirmatio­
nis administratione, christifideles ad s. Communionem vel Confirmatio­
nem rite accedentes lucrari possint.
*35. Concedendi Indulgentiam plenariam primo conversis ab haeresi, 2264
servatis consuetis conditionibus.

36. Concedendi Indulgentiam plenariam singulis ex clero, qui per quin 2265
que saltem dies spiritualibus Exercitiis interfuerint, ac sacrosanctum Mis­
sae sacrificium celebrantes vel saltem ad s. Synaxim accedentes, pias
preces fuderint, ut supra (n. 33).
37. Impertiendi Benedictionem Apostolicam cum Indulgentia plenaria 226b
omnibus christifidelibus, qui spiritualibus Exercitiis seu sacris Missioni­
bus, dc quibus in can. 1349, 1, ultra medietatem interfuerint, benedic­
tioni cum Cruce in fine postremae concionis impertiendae vere poeni­
tentes, confessi ac sacra Communione refecti adstiterint, atque
ecclesiam, in qua conciones huiusmodi habebuntur devote visitaverint,
ibique pias ad Deum preces fuderint ut supra (n. 33).
FACUL TA TES DECENNAL ES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

705

2267 *38. Concedendi in actu visitationis paroeciarum, quasi paroeciarum c.
missionum, nec non communitatum tam saccularium quam religiosorum
ut Indulgentiam plenariam una vice tantum lucrari possint christifideles
dummodo contriti, confessi ac sacra Communione relecti ecclesiam vel
oratorium visitaverint et pias ad Deum preces fuderint ut supra (n. 31).

2268 *39. Concedendi christifidelibus ut Indulgentias, propter quas confessio
saltem bis in mense requiritur, lucrari possint, etsi ob legitimum impe­
dimentum semel in mense ad poenitentiae sacramentum accesserint.
2269 *40. Benedicendi Christi crucifixi imagines sculptas cum Indulgenti
plenaria a quocumque ex fidelibus in mortis periculo constitutis lucran
da eas deosculando, vel SS.mum lesu nomen corde saltem, si ore non
potuerint, invocando.
2270 41. Subdelegandi suis missionariis facultatem erigendi, ritibus ab Ecdesia praescriptis, stationes Viae crucis cum omnibus indulgentiis, quae
huiusmodi pium exercitium peragentibus a Summis Pontificibus imper­
titae sunt; et applicandi easdem indulgentias crucibus et crucifixis, pro
infirmis aliisque legitime impeditis, dummodo iidem, ad normam De
cretorum Urbis ct Orbis diei 16 Septembris 1859 et Sacrae Poenitentiariae diei 14 Decembris 1917, 25 Martii 1931, 20 Octobris 1931 et 12
Martii 1938, crucifixum ad hoc benedictum manu tenentes recitent, sal
tem corde contrito cum pia recordatione Passionis Domini, viginti Pa­
ter, Ave et Gloria, unum nempe pro qualibet statione, quinque in me
moriam sacrorum Vulnerum D. N. I. C. ac unum iuxta mentem Summi
Pontificis; aut, si agatur de infirmis, qui ob suae infirmitatis seu naturam
seu gravitatem nec horum viginti Pater, Ave et Gloria recitationem abs­
que gravi incommodo aut difficultate peragere valeant, crucifixum be­
nedictum cum affectu et animo contrito osculentur vel etiam tantum in­
tueantur, brevem insimul, si possint, aliquam orationem vel precem ja­
culatoriam in memoriam Passionis ct Mortis Domini recitantes.
2271 42. Erigendi illas etiam confraternitates a S. Sede adprobatas quarum in­
stituendarum ius apostolico ex privilegio aliis reservatum est (can. 686.
2) (una excepta confraternitate SS.mi Rosarii) iisque adseribendi christi­
fideles.

2272 43. Subdelegandi suis missionariis facultatem christifideles adseribendi
confraternitatibus (inclusa confraternitate SS.mi Rosarii) atque benedi­
cendi, ritibus ab Ecclesia praescriptis, omnia scapularia a Sede Apostoli­
ca probata, eaque imponendi sine oncrc inscriptionis.
2273 44. Concedendi ut privarim recitari possit matutinum cum laudibus dici
sequentis, statim post meridiem.

2274 45. Concedendi suis missionariis ut ob legitimam gravemque rationem,
706

PIUS XII

de qua Ordinarii conscientia oneratur, loco Divini Officii, Rosarium in­
tegrum aut alias preces recitare possint.

46. Permittendi suis missionariis ut vestes laicales induere possint, si ali­
ter vel transire ad loca eorum curae commissa, vel in eis commode per­
manere nequeant.

2275

47. Permittendi suis missionariis ut ad finem Regni Christi amplius dila­
tandi, medicinam et chirurgiam exercere valeant, dummodo in istis arti­
bus periti sint, in curandis infirmis alterius sexus omnia quae religiosum
ct sacerdotem dedecent, vel scandalo esse possint, diligenter vitent easque artes omnino gratis exerceant.

2276

*48. Dispensandi cum catholicis pauperioribus ut serviliter laborare va­
leant diebus Dominicis, vel festis de praecepto, exceptis Paschatc et Pen­
tecoste, post tamen s. Missae auditionem, si possit audiri; si vero non
possit, recitatis precibus suppletivis.

2277

49. Concedendi, non ultra triennium, licentiam legendi ac retinendi, sub
custodia tamen ne ad aliorum manus perveniant, libros prohibitos et ephemerides, exceptis operibus hacresim vel schisma ex professo propu
gnantibus, vel etiam ipsa religionis fundamenta evertere nitentibus nec­
non operibus dc obscocnis ex professo tractantibus, singulis
christifidelibus sibi subditis, nonnisi tamen cum delectu ac rationabili de
causa (cfr. can. 1402, 2), iis scilicet tantum, qui eorundem librorum et
ephemeridum lectione sive ad ea impugnanda sive ad proprium legiti­
mum munus exercendum, vel iustum studiorum curriculum peragen­
dum, vere indigeant.

2278

C) Pro ipso Ordinario
30. Asservandi in sacello domus stabilis suae residentiae actualis SS.mum
Eucharistiae Sacramentum.

2279

51. Lucrandi Indulgentias, quas aliis vi facultatum sibi concessarum im­
pertire valet, impletis tamen consuetis conditionibus.

2280

52. Utendi ipse personaliter, in iisdem tamen adiunctis, facultatibus seu
permissionibus, quas, intra limites in praecedentibus articulis expressos,
concedere potest.

2281

53. Utendi throno cum baldachino et cappa magna in Pontificalibus; nec
non permittendi presbyteris in ecclesiis suae jurisdictionis celebrantibus
ut sui nominis tamquam Antistitis, sive in precibus fetialibus sive tn Ca­
none Missae mentio fiat: quatenus haec a iure concessa non fuerint.

2282

ANIMADVERSIONES
2283 I. Praedictae facultates ea lege conceduntur, ut non omnes indiscriminj
tim subdelegari possint, sed illae tantum quae asterisco * notantur, seu
quae habentur sub n. 16, 18, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31,35.
37,38,39,40,48.

2284 II. Ordinarius insuper supradictis omnibus facultatibus sive per se she
per alios uti tantum valeat intra fines suae iurisdictionis; casque gratis et
sine ulla mercede exerceat (praeterquam pro expensis Cancellariac et
cursus postalis ab iis qui pares sunt ad eas solvendas exigenda) et facta
mentione apostolicae delegationis (vel subdelegationis ab Ordinario),
2285 III. Quod si forte ex oblivione vel inadvertentia ultra tempus supra prae­
finitum, hisce facultatibus Ordinarium, vel cius delegatum, uti contingit,
absolutiones, dispensationes, concessiones omnes exinde impertitae uti
ratae atque validae habeantur. Insuper datis ab Ordinario precibus pro
renovatione seu prorogatione earumdem facultatum, ipsae in suo robore
perseverare censeantur, usque dum responsum S. C. ad eundem Ordina
rium pervenerit.

NB. - Cetera rescripta concessa usque ad expirationem facultatum generaHum debent remitti ad S. C. de Propaganda Fide pro renovatione.

2286 Simul cum hac « forma maiore » datur etiam « forma minor », Ordina­
riis concedenda qui charactere espicopali non sunt insigniti. In ea
proinde omittuntur quae ad Episcopum spectant, nempe quae habentur
de benedicendis Oleis (n. 2), de collatione Ordinum sacrorum (n. 20)
de usu throni (n. 41). Facultas erigendis stationes Viae crucis (n. 41) ct
adseribendis christifidclcs confraternitatibus (n. 42) est ipsi personaliter
concessa, non dclegabilis.
Ipsi autem conceditur indultum personale altaris quotidiani privilégiât!
(n. 50).

75
Renovantur particulares facultates
Ordinariis Missionum Americae Latinae

Epistola Congr. de Propaganda Fide, 15 septembris 1950

Prot. n. 3394/50; ME 75 (1950) 562-563

Complura privilegia Litteris Apostolicis « Ί rans Oceanum » diei 18 2287
aprilis A. D. 1897 a Summo Pontifice Leone XIII ad tricennium dioece­
sibus aliisque circumscriptionibus ecclesiasticis Americae Latinae con­
cessa. Pius XI, per Litteras Apostolicas diei 30 aprilis A. D. 1929, ad de­
cennium renovavit. Decurso hoc temporis spatio, cum Sacra Congrega­
tio Consistorialis, per decretum dici 28 aprilis A. D. 1939, pro dioecesi­
bus sibi subditis, ad aliud decennium eadem privilegia, autoritate sibi a
SS.mo D. N. Pio Div. Prov. XII facta, prorogaverit item et hoc Sacrum
Dicasterium Christiano Nomini Propagando missionalium circuscriptionum Americae Latinae Ordinariis sub sua jurisdictione positis id ge­
nus favores quatenus in nova Formula facultatum generalium non conti­
nerentur, ad decennium, a die 1 Ianuarii computandum concessit.

Nunc vero hoc idem Sacrum Consilium, vi potestatis sibi a SS.mo D. N.
Pio Div. Prov. Pp. XII factae, Tibi, qua istius Missionis Ordinario, et
Missioni ipsi per has litteras, privilegia quae sequuntur, concedit ad
aliud decennium, a die primo Ianuarii A. D. 1951 computandum, nempe:

1. ut sacra Olea, etiam antiqua, non tamen ultra duos annos, adhiberi 2288
possint, dummodo ne sint corrupta et nova vel recentiora sacra Olea,
peracta omni diligentia, haberi nequeant;
2. ut christifidclcs a dominica Septuagesimae usque ad Festum Ss Apo- 2289
stolorum Petri ct Pauli praecepto annuae Confessionis et Communionis
satisfacere possint;
3. iisdem fidelibus conceditur, si in loco inhabitent ubi prorsus impossi- 2290
bilevel saltem admodum sit difficile ad confessarium accedere, ut lucra­
ri queant Indulgentias ac lubilaea, quae Confessionem, Communionem
ct leiunium requirunt, dummodo, servato ieiunio, sint corde saltem con­
triti, addito firmo proposito admissa, quam primum poterunt, confitendi;

708

PIUS XII

FACUL TA TES PRO ORDINARIIS MISSIONUM AMERICAE LA TINAE

709

2291 4. quoad iciunium et abstinentiam conceditur:
a) ieiunium sine abstinentia servetur tantum feria VI quatuor temporur.
in Adventu, feriis IV Quadragesimae et feria V Maioris Hebdomadae,
b) iciunium et abstinentia feria IV Cinerum et feriis VI Quadragesimae
c) abstinentia sine ieiunio in Vigiliis Nativitatis Domini, Pentecostes, z\s
sumptionis B. Μ. V., Apostolorum Petri et Pauli vel Omnium Sanctorum

76
De sacerdotalis vitae sanctitate promovenda
per Eucharistiae et Officii divini celebrationem

Ex apostolica adhortatione « Menti nostrae » Pii XII, 23 Septembris 1950

AAS 42 (1950) 657-704; EL 64 (1950) 357-359.; ME 76 (1951) 7-47; Periodica 39 (1950) 364-413; DP I, 179-181
[666] [De Missü]. Quemadmodum omnis Servatoris nostri vita ad sui 2292
ipsius sacrificium ordinata fuit, ita pariter sacerdotis vita, qui Christi
imaginem in se referre debet, cum eodem, in eodem per eumdemque
gratum fiat sacrificium oportet. Siquidem sacrificium, quod Divinus Red­
emptor a cruce pendens in Calvariae monte obtulit, non sui proprii
corporis tantummodo immolatio fuit; ipse enim semet ipsum piacularem
hostiam dedit utpote humani generis Caput; atque adeo « cum spiritum
suum in manus Patris commendat, ut homo seipsum commendat Deo,
ut omnes homines Deo commendet ».*

Idem profecto in Eucharistico sacrificio contingit, quod incruenta est 2293
crucis sacrificii renovatio: Christus enim semel ipsum Aeterno Patri
offert pro sua gloria nostraque salute; quandoquidem autem ipse,
sacerdos et hostia, ut Ecclesiae Caput agit, non modo semet ipsum, sed
christianos universos et quodam modo omnes etiam homines offert et
immolat.2
lamvcro si hoc pro christianis omnibus, maiore profecto titulo pro sa­
cerdotibus valet, qui idcirco praesertim Divini Redemptoris ministri
sunt, ut Eucharisticum sacrificium peragant. Quo quidem in Eucharisti­
co sacrificio, dum personam Christi sustinentes, panem et vinum conse­
crant, quae Corpus et Sanguis Christi fiunt, inexhaustos ex ipso super­
nae vitae fonte haurire possunt salutis thesauros omniaque illa auxilia,
quae sibi non modo necessaria sint, sed suo etiam ipsorum explendo
muneri.

' S ATHANAS., D< incarnatione, n. 12; PG 26, 1003 s.

* Ci S AUG., Dr civitate Det. 10, 6; PL 41,284

DE SACERDOTALIS VITAE SANCTITATE PROMOVENDA
710

PIUS XII

2294 Sacrorum nempe administer, dum divinis hisce mysteriis arctissime con
iungitur, facere non potest quin esuriat ac sitiat [667] iustitiam,’sese
que vehementer incitatum sentiat ad illi, qua ornatur, tam excelsae di
gnitati vitam aequandam suam, ad eamdcmque se devovendi studio con­
formandam, cum semet ipsum debeat una cum Christo quodammodo
immolare. Quamobrem Eucharisticum sacrificium non modo celebret,
sed etiam intima quadam ratione vivat oportet; ita enim supernam vim
illam haurire potest, qua liat ut penitus transformetur, atque piacularem
Divini ipsius Redemptoris vitam participet.

2295 Ex Apostoli Pauli sententia, praecipuum christianae perfectionis prin
cipium hoc praecepto declaratur: « Induimini Dominum lesum Chri
stum ».4 Hoc autem praeceptum, si ad christifideles omnes pertinet, at
potiore quodam modo sacerdotes obstringit. Atqui lesum Christum in­
dui non modo significat ad eius doctrinam mentem dirigere suam, sed
novam etiam vitam ingredi, quae quidem ut Thaboris splendoribus ful­
geat, Redemptoris nostri debet imprimis, in Calvaria patientis, doloribus
angoribusque conformari. Hoc profecto arduum adsiduumque laborem
postulat, quo animus noster quasi victima efficiatur, ut cum Christi sa­
crificio intima ratione communicet. 1 lie arduus adsiduusque labor non
inani voluntate ducitur, non desideriis ac votis concluditur, sed studiosa
esse debet indefessaque actio, quae ad frugiferam animi renovationem
contendat; sed pietatis sit oportet exercitatio, qua omnia ad Dei gloriam
referantur; paenitentiae sit exercitium, quod immoderatos animi motus
temperet ac refrenet; caritatis sit navitas, quae nos erga Deum, erga
proximos amore inflammet, nosque ad omnia provehenda misericordiae
opera permoveat; sit denique actuosae voluntatis alacritas, qua enitendo
eluctandoque perfectissima quaeque attingamus.
2296 Necesse est igitur ut, quod in sacrificali ara agitur, sacerdotalis animus in
se referre studeat: quemadmodum nempe Icsus Christus semet ipsum
immolat, ita eius administer una cum illo se immolare debet; quemad­
modum lesus expiat peccata ho[668]minum, ita sacerdos per excelsum
christianae asceseos iter ad propriam perveniat necesse est proximorum­
que purificationem. Ita enim eum S. Petrus Chrysologus admonet
« Esto Dei sacrificium et sacerdos; non amittas quod tibi divina dedit et
concessit auctoritas. Induere sanctitatis stolam; praecingere balteum ca­
stitatis; sit in velamento capitis tui Christus; crux in frontis tui munimine
perseveret; pectori tuo appone divinae scientiae sacramentum; in odo­
rem thymiama semper orationis accende; arripe gladium Spiritus; altare
cor tuum pone et sic corpus tuum admove Dei securus ad victimam
’ Cf. M/ 5.6
4 Ron, XIII. 14.

Ofier fidem, ut perfidia sit punita; immola ieiunium, ut voracitas cesset;
sacrifica castitatem, ut moriatur libido; impone pietatem, ut deponatur
impietas; invita misericordiam, ut avaritia deleatur; et ut consumatur
stultitia, semper sanctitatem convenit immolare: sic fiet corpus tuum tua
hostia, si nullo peccati iaculo fuerit sauciata ».5
Quae Nos christianis universis per Encyclicas Litteras Mediator Dei 2297
meditanda proposuimus, ea placet in praesens iisdem verbis peculiari
modo sacerdotibus iterare: « Christus utique sacerdos est, sed nobis non
sibi sacerdos, cum vota religionisque sensus totius humani generis no­
mine Aeterno Patri deferat; idem pariter victima est, sed nobis, cum se­
met ipsum in vicem hominis culpis obnoxii reponat. lamvero illud Apo­
stoli “hoc... sentite in vobis, quod ct in Christo lesu” a christianis
omnibus postulat, ut eo modo animum in se referant affectum, quantum
humana potest facultas, quo Divini Redemptoris animus affectus erat,
cum sui ipsius faciebat sacrificium; humilem nempe referant mentis
demissionem, summaeque Dei Maiestati adorationem adhibeant, hono­
rem, laudem, gratiarum actionem. Postulat praeterea ab iisdem ut victi­
mae condicionem quodammodo sumant ut semet ipsos ad Evangelii
praecepta abnegent, ut paenitentiae ultro libenterque dent operam,
utque admissa quisque sua detestentur et expient. Postulat denique ut
omnes una cum Christo mysticam in Cruce mortem obeamus, ita
qui[669/dem ut Pauli sententiam usurpare possimus: “Christo confixus
sum Cruci” ».6

Sacerdotes ac filii dilectissimi magnum nos habemus in nostris manibus 2298
thesaurum ac pretiosissimam margaritam, hoc est inexhaustas lesu Chri­
sti Sanguinis divitias; iisdem quam largissime utamur, ita quidem ut, per
plenum nostri sacrificium Aeterno Patri una cum Christo oblatum, vera­
ces efficiamur iustitiae conciliatores « in iis, quae sunt ad Deum »,' ac
mereri possimus, ut preces nostrae benigne excipiantur, ac superfluen­
tem gratiarum imbrem impetrent, quae Ecclesiam omnesque animos re­
creent atque fecundent. Tum solummodo, cum nempe veluti unum eri­
mus cum Christo per suam nostramque immolationem, vocemque
nostram cum caelestis I lierosolymae habitatorum choro conseremus se­
cundum illud « illi canentes iungimur almae Sionis aemuli »,8 tum so­
lummodo, Servatoris nostri virtute corroborati, e sanctitatis vertice,
quem assecuti fuerimus, tute poterimus ac secure cunctis hominibus im-

5 Sermo CVlll MtGNE, P L , LII, 500.501

6 AAS, XXXIX, 1947. pp. 552. 55 J.
'Hebr, V. 1.

’ Drev Rom, I lymn pro off Dcdic. Ecd

DE SACERDOTALIS VITAE SANC7ITA TE PROMOVENDA

713

pertire per sacerdotale ministerium nostrum supernam Dei lucem supernamque vitam.
I *44·**

2299 [De Officio divino.] Perfecta sanctitatis forma id etiam requirit ut cum
Deo continenter communicemus; ut autem eiusmodi communicatio,
quae sacerdotali animo cum Deo intercedat oportet, per subséquente
dies et horas ne intermittatur, Ecclesia sacros administros officio tenen
iussit horarias preces recitandi. Ea hoc modo Divini Redemptoris prae
cepto fideliter obsecuta est dicentis: « Oportet semper orare et non defi­
cere ».9 Siquidem, quemadmodum Ecclesia ab effundendis precibus
nullo tempore cessat, ita percupit ut lilii sui supplicationes numquam in­
termittant; iisdemque Apostoli Pauli adhortationem repetit: « Per ipsum
[lesum] offeramus hostiam laudis semper Deo, id est, [670] fructum
labiorum confitendum nomini eius ».’° Sacrorum autem administris hoc
peculiare munus concredit, ut nempe, populi etiam nomine comprecan­
do, omnis temporis rerumque decursum quodammodo Deo consecrent.
Huic officio obsequens sacerdos illud vertentibus saeculis, agere pergit,
quod Christus fecit, qui « in diebus carnis suae preces supplicationesquc
... cum clamore valido et lacrimis offerens, exauditus est pro sua reve­
rentia».11 Hae siquidem preces, cum adhibeantur Christi nomine, hoc
est « per Dominum Nostrum lesum Christum », qui, conciliator noster
apud Patrem, suam eidem perpetuo offert satisfactionem, sua promerita
validissimumque sui Sanguinis pretium, singulari procul dubio efficaci­
tate pollent. Sunt enim peculiari ratione “vox Christi”, qui «orat pro
nobis ut sacerdos noster; orat in nobis, ut Caput nostrum ».12 Parique
modo sunt semper “vox Ecclesiae", quae vota ac desideria christifidelium omnium refert; qui quidem una cum sacerdotis precibus eiusquc
fide coniuncti, laudibus lesum Christum prosequuntur, ac per ipsum
Aeterno Patri grates agunt, ab coque quovis die, quavis hora necessaria
impetrant auxilia. Itaque quod Moyses quondam fecit, cum in montis
vertice brachia ad caelum extollens cum Deo colloquebatur ab eoque
pro populo suo, in subiccta valle aerumnis laborante, misericordiam ef­
flagitabat, id per sacros administros quodam modo cotidie iteratur.

»

2300 At horariae preces multum etiam multumque ad sanctitatem efficaciter
assequendam conferunt; non enim agitur solummodo de formularum re
citatione, vel de canticis, quae ex artis legibus rite pangantur; non agitur
solummodo de peculiaribus observandis normis, quas rubricas vocant,
vel de externis tantum divini cultus caerimoniis; sed potiore ratione
’

‘

9 JLr58.1.

..

10 Hehr 13, 15.

•

11/W 5.7.
12 S. AUG., Ertarr in Pt 85. n. 1 PL 57, 1081
714

PIUS XII

agitur de ascensu mentis animique nostri ad Deum, ut cum beatis spiri/671/tibus, laudes eidem in aeternum concinentibus, copulemur.15
Quamobrem horariae preces, ut in earum notatur initio, « digne, attente
ac devote » recitandae sunt,
, .
trtij

Opus est autem ut sacerdos has supplicationes fundat eadem illa mente, 2301
qua Divinus Redemptor precabatur. Est igitur quasi ipsa vox cius, quae
per suum administrum a clementissimo Patre suo redemptionis benefi­
cia implorat; est ipsa vox eius, cui Angelorum Sanctorumque agmina in
Caelo, christianorumque multitudines in terra coniunguntur, ut debita
Deo gloria referatur; lesu Christi advocati nostri vox est, qua immensi
suorum meritorum thesauri nobis impertiuntur.
Frugiferas illas veritates, quas Spiritus Sanctus per Sacrarum Litterarum 2302
sententias pandit, atque Patrum Doctorumque scripta commentantur,
accurate diligenterque meditemini. Dum labia vestra divina verba repe­
tunt quae afflatu superni Flaminis tradita fuere, nihil tanti thesauri amit­
tatis. utque animus vester Dei voci fideliter resonet, ea omnia, quae men­
tem vestram avocent, adsidue studioseque dispellite; atque intentas
cogitationes vestras colligite, ut faciliore ac fructuosiore ratione aeternarum rerum contemplationi vacetis.

In Encyclicis Litteris Mediator Dei copiose satis enucleavimus qua de 2303
causa Ecclesia per annuum liturgiae cursum in memoriam revocet aptoque ordine veluti ante oculos repraesenter omnia lesu Christi mysteria,
diesque etiam festos celebrari iubeal Mariae Virginis sanctorumque
Caelitum. Haec doctrinae praecepta, quae christianis universis, utpote
omnibus utilissima, impertivimus, addecet omnino vos, sacerdotes, pe­
culiari modo recolere; vos dicimus, qui per Eucharisticum sacrificium
Divinumque Officium, quod dicitur, in hoc eodem liturgiae cursu
praecipuas partes agitis.

”Ci Litt Enc. Mediator Dei AAS 59(1947) 574.
DE SACERDOTALIS VITAE SANCTITATE PROMOVENDA

77

Liturgia fidem Ecclesiae testatur
in dogma Assumptionis B. Mariae Virginis

E Const, apost. « Munificentissimus Deus ». qua Pius XII Assumptio
nem B.M.V. in caelum dogma definivit, 1 novembris 1950

AAS 42 (1950) 753-773; EL 55 (1951) 49-53; ME 75 (1950) 517-530,
DPI, 181-185
2304 [758] Hanc eamdem fidem [circa B. Mariae V. in Caelum Assumptio­
nem] innumera illa templa manifesto testantur, quae in honorem Mariae
Virginis Caelo receptae Deo dicata fuere; itemque sacrae illae imagines
inibi christifidelium venerationi propositae, quae singularem eiusmodi
Beatae Virginis triumphum ante omnium oculos efferunt. Urbes praeter­
ea, dioeceses ac regiones peculiari tutelae ac patrocinio Deiparae Virgi­
nis ad Caelum evectae fuere concreditae; parique modo religiosa Institu­
ta, probante Ecclesia, excitata sunt, quae quidem ex eiusmodi privilegio
nomen accipiunt. Neque silentio praetereundum est in mariali rosario,
cuius recitationem Apostolica haec Sedes tantopere commendat, unum
haberi mysterium, piae meditationi propositum, quod, ut omnes norunt,
de Assumptione agit Beatae Virginis in Caelum.
Universali autem ac splendidiore modo haec sacrorum Pastorum ac
christifidelium fides tum manifestatur, cum inde ab antiquis temporibus
in Orientis et in Occidentis regionibus liturgica sollemnia hac de causa
celebrantur; hinc enim Sancti Ecclesiae Patres atque Doctores lucem
haurire numquam praetermisere, quandoquidem, ut omnibus in com­
perto est, sacra Liturgia, « cum sit etiam veritatum caelestium professio,
quae supremo Ecclesiae Magisterio subicitur, argumenta ac testimonia
suppeditare potest, non parvi quidem momenti, ad peculiare decernen­
dum christianae doctrinae caput »?
2305 In liturgicis libris, qui festum referunt vel Dormitionis, vel Assumptionis
Sanctae Mariae, dictiones habentur, quae concordi quodam modo testan­
tur, cum Deipara Virgo ex hoc ter-f759jrestri exsilio ad superna per-

’ Litt. Enc. Mediator De/, AAS 59 (1947) 541.

716

PIUS XII

î

U· ’’

transiit, sacro eius corpori ex Providentis Dei consilio ea contigisse,
quae cum Incarnati Verbi Matris dignitate consentanea essent cum ecterisque privilegiis eidem impertitis. Haec, ut praeclaro utamur exemplo,
in Sacramentario asseverantur, quod Decessor Noster imm. mem. Ha­
drianus I ad Imperatorem misit Carolum Magnum. In eo enim haec ha­
bentur: « Veneranda nobis, Domine, huius est diei festivitas, in qua
sancta Dei Genitrix mortem subiit temporalem, nec tamen mortis nexi­
bus deprimi potuit, quae Filium tuum Dominum nostrum de se genuit
incarnatum ».2
Quod vero heic verborum illa temperantia indicatur, qua Romana Li­
turgia uti solet, in ceteris vel orientalis, vel occidentalis antiquae Litur­
giae voluminibus luculentius ac fusius declaratur. Sacramcntanum Gallica­
num, ut unum in exemplum afferamus, hoc Mariae privilegium dicit
«inexplicabile sacramentum, tanto magis praeconabile, quanto est inter
homines assumptione Virginis singulare ». Atque in Byzantina Liturgia
corporea Mariae Virginis Assumptio non modo cum Dei Matris dignita­
te etiam atque etiam connectitur, sed cum aliis quoque privilegiis, peculiarique ratione cum virginea cius maternitate, singulari Providentis Dei
consilio praestituta: « Tibi rex rerum omnium Deus ca, quae supra natu­
ram sunt, tribuit; sicut enim in partu te virginem custodivit, sic et in se­
pulcro corpus tuum incorruptum servavit, ct per divinam translationem
congio ri fi cavit »?
Quod autem Apostolica Sedes, quae muneris est heres Apostolorum
Principi concrediti in fide confirmandi fratres? sollemniorem in dies
auctoritate sua eiusmodi celebrationem reddidit, id profecto studiosam
christifidelium mentem efficaciter permovit ad magis cotidie magisque
huius commemorati mysterii gravitatem considerandam Itaque As­
sumptionis festum ex illo honoris gradu, quem in ceteris Marialibus celcbrationi-/760/bus inde ab initio obtinuerat, ad sollemniorum celebra­
tionum ordinem totius liturgici cycli evectum fuit. Ac Decessor Noster
S. Sergius 1, cum Litaniam seu Processionem Stationalem, quae dicitur,
in quattuor Marialibus celebrationibus habendam praescriberet, una si­
mul festum Nativitatis, Annuntiationis, Purificationis ac Dormitionis
Mariae Virginis enumerat? Deinceps vero S. Leo IV festum, quod titulo
Assumptionis Beatae Genetricis Dei celebrabatur, sollemniore etiam
modo recolendum curavit, cum pervigilium ante habendum iuberet, po­
stea vero supplicationes in octavum diem, atque ipsemet, hanc oppor2 Sacrani ffe&orianurn
' Menaei totmt anni

4 Ci. Le 22. 32.
' Liber Pontificalis.
LITURGIA FIDEM ECCLESIAE TESTATUR IN DOGMA ASSUMPTIONIS BMV

717

tunitatcni libenter nactus, ingenti stipatus multitudine sollemnes cius·
modi celebrationes participare voluit.6*Ac praeterea pridie huius diei sa­
crum habendum ieiunium iam antiquitus fuisse praeceptum, ex iis om
nino patet, quae Decessor Noster S. Nicolaus I testatur, cum dc praeci
puis ieiuniis agit, « quae... sancta Romana suscepit antiquitus et tenet
Ecclesia ».'
2308 Quandoquidem vero Ecclesiae Liturgia catholicam non gignit fidem, sed
eam potius consequitur, ex eaque, ut ex arbore fructus, sacri cultus ritus
proferuntur, idcirco Sancti Patres magnique Doctores in homiliis ora­
tionibusque, quas hoc festo die ad populum habuere, non hinc velutiex
primo fonte, eiusmodi doctrinam hauserunt, sed de ca potius, utpotc
christifidelibus iam nota atque accepta, loculi sunt; eamdem luculentius
declararunt; eius sensum atque rem altioribus rationibus proposuere, id
praesertim in clariore collocantes luce, quod liturgici libri saepenumero
presse breviterque attigerant: hoc nempe festo non solummodo Beatae
Virginis Mariae nullam habitam esse exanimis corporis corruptionem
commemorari, sed cius etiam ex morte deportatum triumphum, eiusque
caelestem « glorificationem », ad Unigenae sui exemplum lesu Christi.
2309 [7611 Itaque S. loannes Damascenus, qui prae ceteris eximius traditae
huius veritatis praeco exstat, corpoream almae Dei Matris Assumptio­
nem cum aliis eius dotibus ac privilegiis comparans, haec vehementi
eloquentia edicit; « Oportebat eam, quae in partu illaesam servaverat
virginitatem, suum corpus sine ulla corruptione etiam post mortem con­
servare. Oportebat eam, quae Creatorem ut puerum in sinu gestaverat,
in divinis tabernaculis commorari. Oportebat sponsam, quam Pater
desponsaverat, in thalamis caelestibus habitare. Oportebat eam, quae
Filium suum in cruce conspexerat, et, quem pariendo effugerat doloris
gladium, pectore exceperat, ipsum Patri considentem contemplari.
Oportebat Dei Matrem ea, quae Filii sunt, possidere et ab omni creatura
tamquam Dei Matrem et ancillam excoli ».8
2310 Haec quidem S. loannis Damasceni vox aliorum vocibus, eamdem asse
verantium doctrinam, fideliter respondet. Etenim haud minus clarae accurataeque dictiones in orationibus illis inveniuntur, quas vel superioris
vel eiusdem aevi Patres, per occasionem plerumque huius festi, habuere
Itaque, ut aliis utamur exemplis, S. Germanus Constantinopolitanus
corpus Deiparae Virginis Mariae incorruptum fuisse et ad Caelum evec-

6 Ihid
Ί Reiponsa Nicolai Papae 1 ad contuita Bitlgarorum

8 S. lOAN. DaMASC., Encomium in dormitionem Dei Centtncit temperque Virginii Marue, II.
14. ci. clum ibid . n. J.
718

PIUS XII

A

■

tum non modo cum divina cius maternitate consentaneum putabat, sed
etiam cum peculiari sanctitate eiusdem virginalis corporis: «Tu, secun­
dum quod scriptum est, “in pulchritudine” appares; et corpus tuum
virginale totum sanctum est, totum castum, totum Dei domicilium; ita ut
ex hoc etiam a resolutione in pulverem deinceps sit alienum; immutatum
quidem, quatenus humanum, ad excelsam incorruptibilitatis vitam; idem
vero vivum atque praegloriosum, incolume atque perfectae vitae
particeps ».9 Alius vero antiquissimus scriptor asseverat: « Igitur ut
gloriosissima Mater Christi Salvatoris nostri Dei, vitae et immortalitatis
largitoris, ab ipso vivificatur, in [762] aeternum concorporea in incor­
ruptibilitate, qui illam a sepulcro suscitavit et ad seipsum assumpsit, ut
ipse solus novit ».10

Cum autem hoc liturgicum festum latius in dies impensioreque pietate 2311
celebraretur, Ecclesiae Antistites ac sacri oratores, crebriore usque nu­
mero, officii sui esse duxerunt aperte ac nitide explanare mysterium,
quod eodem hoc lesto recolitur, atque edicere illud esse cum ceteris revelatis veritatibus coniunctissimum

Ht.

[769] Quoniam igitur universa Ecclesia [...] multipliciter per saeculorum 2312
decursum suam fidem manifestavit, et quoniam universi terrarum orbis
Episcopi prope unanima consensione petunt, ut tamquam fidei dogma
definiatur veritas corporeae assumptionis Beatissimae Virginis Mariae in
Caelum - quae veritas sacris Litteris innititur, Christifidelium animis
penitus est insita, ecclesiastico cultu inde ab antiquissimis temporibus
comprobata, ceteris revelatis veritatibus summe consona, theologorum
studio, scientia ac sapientia splendide explicata et declarata - momen­
tum Providentis Dei consilio praestitutum iam advenisse putamus, quo
insigne eiusmodi Mariae Virginis privilegium sollemniter renuntiemus.

·|ιι
i j H F h lilii

[770] Quapropter [...] ad Omnipotentis Dei gloriam, qui peculiarem 2313
benevolentiam suam Mariae Virgini dilargitus est, ad sui Filii honorem,
immortalis sacculorum Regis ac peccati mortisque victoris, ad eiusdem
augustae Matris augendam gloriam et ad totius Ecclesiae gaudium exsul­
tationemque, auctoritate Domini Nostri lesu Christi, Beatorum Aposto­
lorum Petri et Pauli ac Nostra pronuntiamus, declaramus et definimus
divinitus revelatum dogma esse Immaculatam Deiparam semper Virgi­
nem Mariam, expleto terrestris vitae cursu, fuisse corpore et anima ad
caelestem gloriam assumptam.

lUIlilll

S. GER.M. Const , In Sanctae Dei Genit ricis Dormitionem, sermo I.

Encomium in Dormitionem Sanctissimae Dominae Nostrat Deiparae semperque Virginis Ma·
rue (s. Modesto Hicrosol. attributum), n. 14.
LITURGIA FIDEM ECCLESIAE TESTATUR IN DOGMA ASSUMPTIONIS B Μ V

719

'

78

Instauratio Vigiliae paschalis

Decretum Congr. Rituum, 9 februarii 1951

AAS 43 (1951) 128-137; EL 65 (1951) supplementum, l*-48*; ME 76
(1951) 100-101 (Decr. solummodo); Periodica 40 (1951) 143-144; DPI,
185-187
ORDO Sabbati Sancti quando Vigilia paschalis instaurata peragitur
Typis Polyglottis Vaticanis 1951.
2314 Dominicae Resurrectionis vigiliam, quam « matrem omnium sanctarum
vigiliarum » s. Augustinus appellat (sermo 219, PL. 38, 1088), maxima
solemnitate, inde ab antiquissimis temporibus, celebrare consuevit Ec­
clesia.
Huius vigiliae celebratio horis peragebatur nocturnis, quae Domini
praecedunt Resurrectionem. Temporum vero decursu variisque de cau­
sis, eadem celebratio ad horas primum vespertinas, dein postmeridianas,
denique ad matutinas sabbati sancti horas anteposita est, diversis simul
inductis mutationibus, non sine originalis symbolismi detrimento.
Nostra autem aetate, succrescentibus de antiqua liturgia investigationi­
bus, vivum obortum est desiderium, ut paschalis praesertim vigilia ad
primitivum splendorem revocaretur, originali eiusdem vigiliae instaurata
sede, ad horas videlicet nocturnas, quae dominicam Resurrectionis ante­
cedunt. Ad huiusmodi instaurationem suadendam, peculiaris quoque
accedit ratio pastoralis, de fidelium scilicet concursu fovendo; etenim
cum sabbati sancti dies, non amplius, ut olim, festivus habeatur, quam
plurimi fideles horis matutinis sacro ritui intéresse nequeunt.

2315 His itaque suffulti rationibus, multi locorum Ordinarii, fidelium coctus
religiosique viri, supplices ad Sanctam Sedem detulerunt preces, ut ipsa
restitutionem antiquae vigiliae paschalis ad horas nocturnas inter sabba­
tum sanctum et dominicam Resurrectionis indulgere vellet.
2316 Summus autem Pontifex Pius XII, has preces benigne excipiens, pro
Sua in re tanti momenti cura et sollicitudine, quaestionem hanc peculiari
demandavit virorum in re peritorum Commissioni, qui totam rem dili­
genti studio et examini subicerent.
720

PIUS XII

Referente denique infrascripto S. Rituum Congregationis Cardinali ProPraefecto, Sanctitas Sua Rubricas quae sequuntur, approbare dignata
est, pro nocturna vigiliae paschalis celebratione, facultative pro hoc anno
de locorum Ordinariorum prudenti ludicio instauranda, et ad experi­
mentum. Rogantur propterea iidem locorum Ordinarii, qui hac facultate
usi fuerint, ut de fidelium concursu et pietate, deque successu instaura­
tae vigiliae paschalis S. Rituum Congregationem certiorem facere velint.
Vetatur insuper omnibus librorum editoribus ne hunc ritum imprimant,
sine Sacrorum Rituum Congregationis expressa licentia.

ORDO SABBATI SANCTI

RUBRICAE SABBATO SANCTO SERVANDAE
si Vigilia Paschalis instaurata peragatur
DE OFFICIO DIVINO
1. MATUTINUM et Laudes in choro non anticipantur de sero, sed dicuntur 2317
mane, hora competenti, ut in Breviario romano, praeter sequentia:
b; Laudibus, post antiphonam Christus factus est, omisso psalmo 50, Mi­
serere, statim subiungitur oratio:
Concede, quaesumus, omnipotens Deus: ut qui Filii tui resurrectionem
devota exspectatione praevenimus, eiusdem resurrectionis gloriam con­
sequamur. Et sub silentio concluditur: Per eundem Dominum.

2. HORAE Minores dicuntur, hora competenti, ut Feria V in Coena Do- 2318
mini, sed finitis psalmis, post ant. Christus factus est, omisso psalmo 50,
Miserere, statim subiungitur oratio, ut supra in Laudibus.

}. VESPERAE dicuntur post meridiem, hora competenti, ut in Breviario Fe- 2319
ria V in Coena Domini, exceptis iis quae sequuntur:
Anliphona / Hodie afflictus sum valde, sed cras solvam vincula mea.
Anliphona ad Magnificat. Principes sacerdotum et pharisaei munierunt
sepulcrum, signantes lapidem, cum custodibus.
Repetita anliphona ad Magnificat, ct omissis ant. Christus factus est et
psalmo 50, Miserere, dicitur oratio ut supra in Laudibus. Et sic terminan­
tur Vesperae.
4. COMPLETORIUM dicitur, hora competenti, ut Feria V in Coena Domini, 2320
praeter sequentia:
Omissis antiphona Christus factus est et psalmo 50, Miserere, dicitur ora­
tio consueta Visita, quaesumus, Domine, quae sub silentio concluditur
Per Dominum.
Et sic terminatur Completorium.
INSTAURATIO VIGILIAE PASCHALIS

721

-

-

DE VIGILIA PASCHALI

De benedictione novi ignis
2321 I. Hora competenti, ea scilicet quae permittat incipere missam solemnem
vigiliae paschalis circa mediam noctem, tohaleis cooperiuntur altaria, sea
candelae exstinctae manent usque ad principium missae. Interim excutitur
ignis de lapide extra ecclesiam, et ex eo accenduntur carbones.
2322 2. Sacerdos induitur amictu, alba, cingulo, stola, et pluviali violaceo, vel
manet sine casula.

2323 3. Adstantibus ministris cum cruce, aqua benedicta et incenso, sive ante
portam, sive in aditu ecclesiae, vel intus eam, ubi scilicet populus ritum sa
erum melius sequi possit, sacerdos benedicit novum ignem, dicens:
Dominus vobiscum.
Oremus. Deus, qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem, clarita
tis tuae ignem fidelibus contulisti: productum e silice, nostris profutu­
rum usibus, novum hunc ignem sanctifica: et concede nobis, ita per haec
festa paschalia caelestibus desideriis inflammari ut ad perpetuae clarita­
tis, puris mentibus, valeamus festa pertingere. Per Christum.
Deinde, ignem ter aspergit, nihil dicens.
2324 4. Acolythus, assumens de carbonibus benedictis, ponit in thuribulo; sacer­
dos vero de navicula ponit incensum in thuribulo, benedicens illud mon
solito, ignemque ter adolet incenso.

De benedictione cerei pascualis
2325 5. Novo igne benedicto, acolythus portat cereum paschalem in medium
ante sacerdotem, qui cum stylo, inter extrema puncta ad insertionem gra­
norum incensi parata incidit crucem. Deinde facit super eam litteram
graecam Alpha, subtus vero litteram Omega, et inter brachia crucis quat­
tuor numeros exprimentes annum currentem, interim dicens:
(1) Christus heri et hodie (incidit hastam erectam),
(2) Principium et Finis (incidit hastam transversalem),
(3) Alpha (incidit supra hastam credam litteram A),
(4) et Omega (incidit subtus hastam erectam litteram Ω).
(5) Ipsius sunt tempora (incidit primum numerum anni currentis in angulo
sinistro superiore crucis)
(6) et saecula (incidit secundum numerum anni currentis tn angulo dextro
superiore crucis).
(7) Ipsi gloria et imperium (incidit tertium numerum anni currentis in
angulo sinistro inferiore crucis)
722

PIUS XII

,

(8) per universa aeternitatis saecula. Amen (incidit quartum numerum
anni currentis in angulo dextro inferiore cruets).

A
7 5

1 8

Ω
Incisione crucis et aliorum signorum peracta, diaconus praebet sacerdoti
grana incensi, quae, si non sunt benedicta, celebrans ter aspergit et ter adolet incenso, nihil dicens. Deinde infigit quinque grana in loca ad hoc prae­
parata, interim dicens:
(1) Per sua sancta vulnera
(2) gloriosa
1
(3) custodiat
4 2 5
(4) et conservet nos
3
(5) Christus Dominus. Arnen.
6.

2326

diaconus porrigit sacerdoti parvam candelam, de novo igne accen­
sam, cum qua cereum accendit, dicens:
Lumen Christi gloriose resurgentis
Dissipet tenebras cordis et mentis.

7. 7'uni

8. Mox sacerdos

benedicit cereum accensum, dicens:
Dominus vobiscum.
Oremus. Veniat, quaesumus, omnipotens Deus, super hunc incensum
cereum larga tuae benedictionis infusio: ct hunc nocturnum splendorem
invisibilis regenerator accende: ut non solum sacrificium, quod hac
nocte litatum est, arcana luminis tui admixtione refulgeat: sed in quo­
cumque loco ex huius sanctificationis mysterio aliquid fuerit deporta­
tum, expulsa diabolicae fraudis nequitia, virtus tuae maiestatis assistat.
Per Christum Dominum nostrum. Arnen.

2327

omnia luminaria ecclesiae exstinguuntur, ut de igne benedicto
poslmodum accendantur.

232S

9. Inierim

De solemni processione et de praeconio paschali
10. Tum diaconus, indutus dalmattca albi coloris, accipit cereum paschalem
/NS TA URA TIO VIGIL IAE PASCHAL IS

723

2329

accensum, et ordinatur processio: praecedit thuriferarius, sequitur subdû·
conus cum cruce, diaconus cum cereo accenso, post eum statim celebrans,
deinde clerus per ordinem et populus.
2330 11. Cum diaconus ingressus est ecclesiam, elevans cereum benedictum,
stans, erectus, cantat solus: Lumen Christi, cui omnes alii, genufleclentei
versus cereum benedictum, respondent: Deo gratias. Sacerdos vero de ce­
reo benedicto propriam candelam accendit.
Procedens ad medium ecclesiae, ibi eodem modo diaconus altius cantui
Lumen Christi, cui omnes, ut supra, genuflectentes, respondent: Deo gra­
tias. Et de cereo benedicto accenduntur candelae cleri.
Tertio procedens ante altare, in medio chori, rursum adhuc altius cantat
Lumen Christi, cui tertio omnes, ut supra, genuflectentes, respondent
Deo gratias. Et accenduntur ex cereo benedicto candelae populi, et lurmnaria ecclesiae.

2331 12. Tunc sacerdos vadit ad locum suum in choro, in cornu epistolae; sub
diaconus cum cruce stat a latere evangehi; clerus locum suum occupat in
scamnis.
Diaconus deponit cereum paschalem in medio chori, supra parvum sustenta­
culum, et, accipiens librum, petit a celebrante benedictionem, ut fit ad Evan­
gelium, sacerdote dicente: Dominus sit in corde tuo, et in labiis tuis: ut
digne et competenter annunties suum paschale praeconium: In nomine
Patris...
Postea vadit ad legile, strato albo coopertum, et ponit super eo librum, ct incensat; deinde, circumiens cereum paschalem, etiam illum iterato thurificat.
Tunc surgentibus omnibus, et stantibus, ut fit ad euangelium, diaconus
cantat praeconium paschale.

2332 13. Praeconium paschale canitur ut in missali, sed textui de Imperatore
Romano substituitur sequens: Respice etiam ad eos, qui nos in potestate
regunt, et ineffabili pietatis et misericordiae tuae munere, dirige cogita­
tiones eorum ad iustitiam ct pacem, ut de terrena operositate ad caele
stem patriam perveniant cum omni populo tuo. Per eundem.

De lectionibus
2333 14. Post praeconium paschale, diaconus, depositis albis, sumit violacea pa
ramenta, et vadit ad celebrantem.
2334 15. Postea leguntur lectiones, sine titulo, nec tn earum fine respondetur
Deo gratias. Leguntur vero a lectore, in medio chori, ante cereum benedic­
tum. Celebrans et ministri, clerus et populus, sedentes auscultant.

2335 16. In fine lectionis, vel post canticum, dicuntur orationes, hoc modo: om­
nes surgunt, sacerdos dicit Oremus, diaconus Flectamus genua, ct omnes,
724

PIUS XII

flexis genibus, per aliquod temporis spatium in silentio orant; dicto a subitacono Levate, omnes surgunt, et sacerdos dicit orationem.
17. Ex duodecim lectionibus, in Missali romano propositis, leguntur 2336
prima cum sua oratione, quarta, octava et undecima cum suis canticis et
orationibus

LECTIO I: G en 1, 1 - 31; 2, 1-2: Narratio creationis
2337
Oratio. Deus, qui mirabiliter creasti hominem, ct mirabilius redemisti:
da nobis, quaesumus, contra oblectamenta peccati, mentis ratione persi­
stere; ut mereamur ad aeterna gaudia pervenire. Per Dominum.

LECTIO Π: Ex 14,24-31. 15, 1: Exodus de Aegypto
Canticum Ex 15, 1 et 2
Oratio. Deus, cuius antiqua miracula etiam nostris sacculis coruscare
sentimus: dum quod uni populo, a persecutione Aegyptiaca liberando,
dexterae tuae potentia contulisti, id in salutem gentium per aquam rege­
nerationis operaris: praesta; ut in Abrahae filios, et in Israeliticam digni­
tatem, totius mundi transeat plenitudo. Per Dominum.

LECTIO III: Is 4, 1 -6: Erit germen Domini in magnificentia
Canticum: Is 5, 1 et 2
Oratio. Deus, qui in omnibus Ecclesiae tuae filiis, sanctorum propheta­
rum voce manifestasti, ut in omni loco dominationis tuae, satorem te
bonorum seminum, et electorum palmitum esse cultorem: tribue populis
tuis, qui et vinearum apud te nomine censentur, et segetum; ut spina­
rum, ct tribulorum squalore resecato, digna efficiantur truge fecunda
Per Dominum.
LECTIO IV: Deut 31,22-30: Testamentum Moysis
Canticum: Deut 32, 1-4
Oratio. Deus, celsitudo humilium, et fortitudo rectorum, qui per sanc­
tum Moyscn puerum tuum, ita erudire populum tuum sacri carminis tui
decantatione voluisti, ut illa legis iteratio fieret etiam nostra directio:
excita in omnium justificatarum gentium plenitudinem potentiam tuam,
et da laetitiam, mitigando terrorem; ut omnium peccatis tua remissione
deletis, quod denuntiatum est in ultionem, transeat in salutem. Per Do­
minum.

De prima parte litaniarum
18. Expletis lectionibus, a duobus cantoribus cantantur litaniae Sanctorum, 2338
ut in Missali, usque ad invocationem Propitius esto, omnibus genuflecten·
tibus et respondentibus, quin tamen duplicentur.
19. Si ecclesia habet Fontem baptismalem, ritus prosequitur ut infra n 20, 2339
secus vero ut infra n. 24.
INSTAURATIO VIGILIAE PASCHALIS

725

De benedictione aquae baptismalis
2340 20. Dum cantantur litaniae sanctorum, in medio chori, ante cereum bene­
dictum, m conspectu fidelium, praeparatur vas aquae baptismalis benedi­
cendae, et cetera omnia quae ad benedictionem requiruntur.
2341 21. Benedictio aquae baptismalis fit ut in Missali romano, omisso cantico
Sicut cervus, cum sua oratione, incipiendo absolute cum V. Dominus vo­
biscum, et oratione Omnipotens sempiterne Deus, adesto.

2342 22. Sicubi vero baptisterium exstat ab ecclesia separatum, et antiqua con­
suetudo postulat, ut benedictio aquae baptismalis in ipso baptisterio pera­
gatur, tunc sacerdos, praecedente cruce, cum candelabris, et cereo benedic­
to accenso, descendit cum clero et ministris paratis ad Fontem; et intenm
cantatur canticum Sicut cervus cum sua oratione.
Benedictio aquae baptismalis fit cum orationibus et ritibus in Missali
exstantibus.
2343 23. Absoluta benedictione Fontis, clerus in silentio redit in ecclesiam, ei
inchoatur prima pars litaniarum.

De renovatione promissionum baptismatis
2344 24. Completa benedictione aquae baptismalis, vel, ubi haec locum non ha­
bet, post absolutam primam partem litaniarum, proceditur ad renovatio­
nem promissionum baptismatis.
2345 25. Imposito thure, et facta incensatione cerei, sacerdos stans ante illum, in
medio chori, vel ex ambone seu pulpito, incipit, ut sequitur:
Hac sacratissima nocte, Fratres carissimi, sancta Mater Ecclesia recolens
Domini nostri Jesu Christi mortem et sepulturam, eum redamando vigi­
lat; et exspectans eiusdem gloriosam resurrectionem, laetabunda gaudet.
Quoniam vero, ut docet Apostolus, consepulti sumus cum Christo per
baptismum in mortem, quomodo Christus resurrexit a mortuis, ita et
nos in novitate vitae oportet ambulare; scientes veterem hominem no­
strum simul cum Christo crucifixum esse, ut ultra non serviamus pecca­
to. Existimemus ergo nos mortuos quidem esse peccato, viventes autem
Deo, in Christo Jesu Domino nostro.
Quapropter, Fratres carissimi, quadragesimali exercitatione absoluta,
sancti baptismatis promissiones renovemus, quibus olim Satanae ct
operibus eius, sicut et mundo, qui inimicus est Dei, abrenuntiavimus, ct
Deo in sancta Ecclesia catholica fideliter servire promisimus.
Itaque:
Sacerdos: Abrenuntiatis Satanae?
Populus: Abrenuntiamus.
726

PIUS XII

Sacerdos: Et omnibus operibus eius?
Populus: Abrenuntiamus.
Sacerdos: Et omnibus pompis eius?
Populus: Abrenuntiamus.
Sacerdos: Creditis in Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et
terrae?
Populus: Credimus.
Sacerdos: Creditis in Jesum Christum, Filium eius unicum, Dominum
nostrum, natum, et passum?
Populus: Credimus.
Sacerdos: Creditis et in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholi­
cam, Sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resur­
rectionem, et vitam aeternam?
Populus: Credimus.
Sacerdos: Nunc autem una simul Deum procemur, sicut Dominus noster
Jesus Christus orare nos docuit:
Populus: Pater noster...
Sacerdos: Et Deus omnipotens, Pater Domini nostri Jesu Christi, qui nos
regeneravit ex aqua et Spiritu Sancto, quique nobis dedit remissionem
peccatorum, ipse nos custodiat gratia sua in eodem Christo Jesu Domino
nostro in vitam aeternam.
Populus: Amen.

26. Ubi vero in libro rituali rite approbato, ad conferendum sacramentum
baptismatis, usus partialis linguae vernaculae permittitur, tbi textus recen­
siti sub n. 25, m eadem lingua vernacula recitari possunt.

2346

De altera parte litaniarum
27. Renovatione promissionum baptismatis peracta, cantores incipiunt al­
leram partem litaniarum, inde ab invocatione Propitius esto, usque ad fi­
nem, omnibus gcnuflectentibus et respondentibus.
Si vero in hac sacra vigilia paschali sacri Ordines conferuntur, consueta or­
dinandorum prostratio et benedictio peragetur, dum haec altera pars lita­
niarum decantatur.

2347

28. Sacerdos vero et ministri, accedentes ad sacristiam, induuntur paramentis albi coloris pro missa solemniter celebranda.

2348

29. Interim cereus paschalis reponitur in candelabrum suum, m cornu evangelu,
el altare paratur pro missa solemni, aim luminaribus accensis et floribus

2349

DE MISSA SOLEMNI VIGILIAE PASCHALIS

1. In fine litaniarum, cantorca solemniter incipiunt Kyrie eleison, ut in
INSTAURATIO VIGILIAE PASCHALIS

727

2350

missa mons est Interim sacerdos cum ministris, in paramentts albis, ace.
dit ad altare, et, omissis psalmo Judica me, Deus, ac confessione, ascen
dens, osculatur illud in medio, et incensat more solito.
2351

2. Finitis a choro Kyrie eleison, sacerdos incipit solemniter Glona in
excelsis, et pulsantur campanae.
Deinde dicuntur oratio et epistola. Finita epistola, celebrans incipit Alle­
luia. Et totum decantat ter, elevando vocem gradatim: et omnes post
quamlibet vicem, in eodem tono repetunt illud idem. Sequuntur versiculi
ps. 117.
Ad Evangelium non portantur luminaria, sed tantum incensum: petitur
benedictio, et aha fiunt de more.

Non dicitur Credo, sed finito euangelio sacerdos dicit Dominus vobiscum, postea: Oremus. Non dicitur Offertorium.
2352

3. Post sumptionem sacramenti, chorus cantat et sacerdos legit, more soli­
to, versum pro Communione, qui erit: Vespere autem sabbati, quae luce­
scit in prima sabbati, venit Maria Magdalene, et altera Maria, videre se­
pulcrum, alleluia.

2353

4. Postea celebrans dicit, more solito, Dominus vobiscum, et Postcommunionem, quae erit Spiritum nobis, Domine.

2354

5. Deinde sacerdos dicit Dominus vobiscum, et diaconus, vertens se <jJ
populum, cantat: Ite, missa est, alleluia, alleluia. Celebrans vero, dicto
Placeat tibi, sancta Trinitas, dat benedictionem, more solito, et omisso ul
timo euangelio, omnes revertuntur m sacrisliam.

2355

6. Sacerdos, celebraturus missam Dominicae Resurrectionis, m missa vigi­
liae paschalis, sumpto divino sanguine, non purificat neque abstergit cali­
cem, sed eum ponit super corporale, et palla tegit, dein, innetis manibus,
dicit in medio altaris Quod ore sumpsimus, et subinde in vase aim aqua
parato digitos abluit, dicens Corpus tuum, Domine, et abstergit. Hisce per­
actis, calicem super corporale adhuc manentem, deducta palla, iterum di­
sponit et cooperit, uti moris est, scilicet primum purificatorio linteo, deinde
patena, cum hostia consecranda et palla, ac demum velo.

2356

7. Ad offertorium missae Dominicae Resurrectionis deveniens sacerdos, qui
missam vigiliae paschalis celebraverat, ablato velo de calice, hunc parumper
versus cornu epistolae collocat, sed non extra corporale; facta hostiae obla­
tione, non abstergit calicem purificatorio, sed eum leviter elevans, vinum­
que et aquam eidem caute infundit, ipsumque calicem, nullatenus ab intus
abstersum, more solito offert.

728

PIUS XII

79

« Quidquid boni, quidquid honesti ac pulchri
variae gentes habent » accipiendum

E Lilt, encycl. Pii XII “Evangelii praecones”, 2 iunii 1951
AAS43 (1951)497-528

1)21] Aliud praeterea attingendum superest, quod valde cupimus quam 2357
darissime omnibus pateat. Illam Ecclesia, inde ab originibus ad nostram
usque aetatem, sapientissimam normam semper secuta est, qua quidquid
boni, quidquid honesti ac pulchri variae gentes e propria cuiusque sua
indole e suoque ingenio habent, id Evangelium, quod amplexae sint,
non destruat neque restinguat. Ecclesia siquidem cum populos ad altiorem humanitatem ad cultioremque vitam, christiana religione auspice,
advocat, non illius morem gerit qui luxuriantem silvam [522] nulla habita
ratione caedat, prosternat ac diruat, sed illius potius, qui bonum surcu­
lum rudibus arboribus inserat, ut suaviores dulcioresque fructus ali­
quando edant atque maturent.
Humana natura, quamvis ob miserum Adae casum hereditaria labe in­ 2358
fecta sit, aliquid tamen in se habet naturaliter christianum;1 quod qui
dem, si divina luce collustretur divinaque alatur gratia, ad veri nominis
virtutem supernamque vitam evehi aliquando potest.
Quamobrem Catholica Ecclesia ethnicorum doctrinas neque despexit
neque respuit, sed eas potius, a quovis errore et a quavis impuritate libe­
ratas, christiana sapientia consummavit atque perfecit. Ita pariter eorum
ingenuas artes ac liberales disciplinas, quae iam ad tam excelsum fasti­
gium alicubi pervenerunt, ipsa benigne excepit, diligenter excoluit, et ad
talem pulchritudinis apicem provexit, ad qualem antea fortasse numquam pervenerant. Peculiares quoque populorum mores eorumque
traslaticia instituta non omnino cohibuit, sed quodammodo sacravit;
atque etiam eorum dies festos, immutata ratione ac forma, ad martyrum
memorias ct ad sacra mysteria celebranda traduxit. Quam ad rem opti-

1 Ci. TERTULL., Apologet, cap. XVII; ML I. 377 A.

QUIDQUID BONI. HONESTI AC PULCHRI GENTES HABENT SERVANDUM

729

2359

me quidem S. Basilius scribit: « Quemadmodum... infectores quidquid
tingendum est, prius curis quibusdam praeparant, et ita demum colorem
sive purpureum, sive quempiam alium inducunt: eodem modo et nos
quoque, si indelebilis in nobis honesti gloria omni tempore permansura
est, his externis ante initiati, deinde sacras et arcanas doctrinas edi
scemus: et solem velut in aqua videre assueti, sic luci ipsi oculos admo­
vebimus... Certe quemadmodum arboris propria vita est, tempestivo
fructu scatere, et tamen folia etiam circum ramos exagitata aliquid eis
ornamenti conciliant: ita et animae quoque primarius fructus est veritas
ipsa, sed tamen haud ingratus est externae sapientiae amicius, tamquam
si folia quaedam fructui et umbraculum et aspectum non inamoenum
praebeant. Dicitur igitur [323] et Moyses ille perquam eximius, cuius
nomen apud omnes homines ob sapientiam maximum est, exercitato in
Aegyptiorum disciplinis animo, ita ad eius, qui est, contemplationem de­
venisse. Similiter autem posterioribus quoque temporibus sapientem
Danielem sapientiam Chaldaeorum in Babylone edoctum, ita demum
doctrinas sacras attigisse tradunt ».2

I
RM
t

2360

Ac Nosmet ipsi in primis, quas edidimus, Encyclicis Litteris Summi
Pontificatus haec scribebamus: « ... Divini verbi praecones innumeris
pervestigationibus per temporum decursum summo labore summoque
studio habitis, civilem enisi sunt variarum gentium cultum earumque
instituta satius digniusque agnoscere, atque sua ipsarum animi orna­
menta ac dotes ita colere ac provehere, ut faciliora inibi atque uberio­
ra lesu Christi Evangelium incrementa caperet. Quidquid in populo­
rum moribus indissolubili vinculo superstitionibus erroribusque non
adstipulatur, benevole nullo non tempore perpenditur ac, si potest,
sartum tectumque servatur »?

2361

In oratione autem, quam ad Pontificiorum Operum Missionalium mo­
deratores anno 1944 habuimus, haec inter alia dicebamus: « Evangelii
nuntius ac praeco lesu Christi apostolus est. Munus, quo fungitur, non
illud postulat ut qualem civilem cultum Europae populi susceperint, talis,
neque ullo modo alius, in longinquas Missionum terras, quasi transposita
arbor, transferatur ac propagetur; sed illud potius, ut novae gentes, quae
interdum antiquissima excultaquc humanitate gloriantur, ita edoceantur
ac conformentur, ut aptae paratacque evadant ad Christianorum morum
christianaeque vitae principia libenti actuosoque animo excipienda: quae
quidem principia cum quolibet civili cultu congruere possunt, modo sanus
atque integer sit, atque eidem pleniorem queunt vim conferre humanam

2 S. BASIL., Adadolescentes. 2; MG, XXXI, 567 Λ.

3 AAS, 1959. p. 429.

730

PIUS XII

W ·’.·

'i

tutandi dignitatem felicitatemque assequendi. Catholici indigenae, etsi
primo loco magnae Dei familiae eiusque (>24/ Regni cives sunt,4 haud
desinunt tamen esse terrenae etiam suae patriae cives »?

Ephe,. II, 19
1*44. p 210,

Quidquid doni, honesti ac pulchri gentes habent servandum

731

80

De appellatione « Divino Operaio »
Christo Domino tributa

Epistola Congr. S. Officii ad Commissionem de Arte sacra in Italia, 2S
decembris 1951

Celebratio instauratae Vigiliae Paschalis
ad triennium prorogatur

Decretum Congr. Rituum, 11 ianuarii 1952

AAS 44 (1952) 48-63: EL 66 (1952) 90-108; ME 77 (1952) 20-24

Fede e arte ’ÿ (1957) 428. Ex Archivo S. Officii
Nell’Adunanza plenaria di feria IV, 19 dicembre 1951, gli Emi c Rcvmi
Padri del S. Offizio hanno esaminato la proposta di intitolare una chiesa
parrocchiale di Roma a « Gesù operaio » ed hanno decretato:
« Ex parte S. Officii non obstare; et ad mentem ».
La mente è che ad evitare inconvenienti altrove lamentati, si dovranno
osservare le scguenti direttive:
a) il titolo della chiesa dovrà essere: « lesu Christo Divino Operario »;
b) la festa titolare sarà quella della S. Famiglia;
c) l’immagine per il culto dovrà rappresentare la S. Famiglia con Gesù
che lavora. In proposito si potrà tenere présente il quadro della S. Fami­
glia, esistente nella Chiesa dei Gesù c dovuto al pennello del Gagliardi;
d) tutte le rappresentazioni sia pittoriche che scultoree destinate allerigenda chiesa, e nelle quali figura Gesù nelTatto di lavorare, dovranno es­
sere sottoposte alia previa approvazione del S. Offizio.
Quanto sopra si comunica all’Eccellenza Vostra Reverendissima, affinché codesta Pontificia Commissione ne tragga ispirazione e norma perle
direttive da darsi in occasione delle dedicazioni di chiese o sacre rappre­
sentazioni a Gesù Operaio.

ORDO SABBATI Sancti quando Vigilia Paschalis instaurata peragitur.
Editio altera cum Ordinationibus et rubricarum variationibus per decre­
tum diei 11 ianuarii 1952 approbatis. Typis Polyglottis Vaticanis 1952.
Instaurata vigilia paschalis, per decretum S. Rituum Congregationis sub 2363
die 9 februarii anni 1951, de locorum Ordinariorum iudicio facultative
celebranda, atque ad annum et ad experimentum concessa, in quamplurimis totius orbis dioecesibus, angustia temporis non obstante, celebrata
luit, et optimo quidem cum successu.
Plurimi sane locorum Ordinarii, qui praedicta facultate usi sunt, petitam 2364
relationem de eiusdem vigiliae paschalis celebratione ad hanc S. Con­
gregationem miserunt, instauratum ritum affatim laudantes, de copiosis
fructibus spiritualibus inde secutis referentes, postulantes denique ut
facultas eandem vigiliam celebrandi ultra prorogetur.

Nonnulli tamen locorum Ordinarii, auditis parochorum relationibus, de 2365
quibusdam quoque difficultatibus aut dubiis, in celebratione instaurati
ritus occurrentibus, referre non omiserunt; ea quidem mente, ut ab Apostolica Sede opportunis ordinationibus difficultates componantur et
dubia solvantur.
Sanctissimus autem Dominus Noster Pius Papa XI1 mandavit, ut pe- 2366
culiaris illa virorum peritorum Commissio, quae vigiliae paschalis ritum
paraverat, praefatas relationes accurato examini subiceret. Haec vero
Commissio, rebus omnibus mature discussis et perpensis, in opinionem
devenit, facultatem celebrandi instauratam vigiliam paschalem confir­
mandam esse et ad triennium protrahendam, si Sanctissimo placuerit;
additis quibusdam ordinationibus et rubricarum variationibus.

Referente denique infrascripto S. Rituum Congregationis Cardinali Pro- 2367
Praefecto, Sanctitas Sua ordinationes et rubricarum variationes, quae se732

PIUS Xil

CEEEGRA TIO INSTAURA TAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

733

quuntur, approbare dignata est pro vigiliae paschalis instauratae cele­
bratione facultativa, de locorum Ordinariorum iudicio, et ad triennium
Editio vero liturgica ritus et rubricarum huius sacrae vigiliae Sanctae
Sedi reservata manet.
ORDINATIONES
2368

In sequentibus ordinationibus nomine « vigilia paschalis » intelligitur vigi­
lia paschalis instaurata, nocturno scilicet tempore celebranda.

I. - DE PRAEPARATIONE vigiliae paschalis
2369

1. luvat inprimis fideles tempore quadragesimali congruis praeparare in­
structionibus ad fructuosam sacrae vigiliae paschalis celebrationem, et
praesertim ad solemnem renovationem promissionum baptismatis.

2370

2. Porro ea omnia quae ad piam ac decoram sacrae vigiliae paschalis ce­
lebrationem occurrunt, sollicite praeparanda et ordinanda sunt; sacri
praeterea ministri ceterique ministrantes, sive clerici sive laici, potissi­
mum si pueri sint, iis quae ab ipsis peragenda erunt, sedulo instituantur.

II - De hora competenti pro celebratione vigiliae paschalis
2371

3. Hora competens pro celebratione vigiliae paschalis ea est quae in ru­
bricis propriis praescribitur, « scilicet quae permittat incipere missam
solemnem vigiliae paschalis circa mediam noctem ».

2372

4. Si vero loci Ordinarius censeat, eiusdem vigiliae celebrationem, gravi­
bus publicisque de causis, in quibusdam ecclesiis hora praescripta peragi
non posse, facultas ei conceditur, ut, omnibus adiunctis mature perpen­
sis, permittere queat in iisdem ecclesiis sacram celebrationem anticipandi,
non autem ante horam octavam post meridiem.

III - De ritu servando in celebratione vigiliae paschalis
2373

5. Ubi copia habeatur sacrorum ministrorum, vigilia paschalis solemniter celebretur, secundum rubricas in Ordine Sabbati sancti descriptas.

2374

6. Ubi vero sacri ministri desint, serventur rubricae peculiares, in eodem
Ordine Sabbati sancti suis locis insertae.

2375

7. Ubi denique sacra liturgia mane Sabbati sancti peragatur, servetur in
omnibus ordo in Missali romano descriptus.
734

PIUS XII

’’/I

•E

IV - Adnotationes ad quasdam rubricas vigiliae pascualis

8. Nil impedit quominus signa, in cereo paschali a sacerdote stilo inci­
denda, coloribus vel alio visibili modo antea praeparentur.

2376

9. Convenit ut candelae, quas clerus et populus gestant, accensae ma­
neant, dum praeconium paschale canitur, et dum renovatio promissio­
num baptismatis peragitur.

2377

10. Vas aquae benedicendae convenienter exornare licet.

2378

11. Si contingat in hac sacra vigilia sacras quoque Ordinationes perage­
re, Pontifex ultimam admonitionem (cum impositione sic dicti « pen­
si»), quae iuxta Pontificale romanum post benedictionem pontificalem
ct ante ultimum evangelium locum habet, hac nocte eidem benedictioni
pontificali praemittat.

2379

12. Denique, in vigilia Pentecostes, in ecclesiis, ubi vigilia paschalis in­
staurata peracta fuerit, permittitur, ut, omissis lectionibus seu prophe­
tiis, aquae baptismalis benedictione et litaniis, missa, etiam conventuahs,
seu solemnis vel cantata, absolute incipiatur ab Introitu « Cum sanctificatus fuero », ut in Missali romano ibidem pro missis privatis proponitur

2380

V. De Missa, Sacra Communione et ieiunio eucharistico

13. Sacerdotes, qui missam vigiliae paschalis instauratae litaverint, pos­
sunt die Paschalis missam celebrare; et etiam bis aut ter, si indultum ha­
beant.

2381

14. Fideles, qui missae vigiliae paschalis, tempore proprio, id est post
mediam noctem celebratae adfuerint, legi de Sacro audiendo pro ipso
die dominicae Resurrectionis satisfecerunt.

2382

15. Si ipsi locorum Ordinarii sacram vigiliam paschalem celebrare vo­
luerint, possunt, sed non tenentur, missam pontificalem diei dominicae
Resurrectionis litare.

2383

16. « In Sabbato sancto sacra communio nequit fidelibus ministrari nisi
inter missarum solemnia vel continuo ac stalim ab iis expictis (Can. 867
S3)».

2384

17. Cum « nemini liceat sanctissimam Eucharistiam recipere, qui eam
eodem die iam receperit (Can. 857) », ideo, qui mane Sabbati sancti ad
sacram communionem accesserint, possunt eam iterare in missa vigiliae
paschalis, proprio tempore celebrata, id est post mediam noctem; mini­
me vero, si missa, in casu quodam peculiari, ad normam n. 4, ante me­
diam noctem anticipata fuerit.

2385

CELEBRATIO INSTAURATAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

735

hem, qui in missa nocturna vigiliae paschalis, id est post mediam
noctem, communicaverint, nequeunt iterum accedere ad sacram mensam
mane dominicae Resurrections.
2386

18. Ad ieiunium eucharisticum quod attinet, haec serventur:
ii) Sacerdotes missam vigiliae paschalis media nocte celebraturi, itemque
fideles in ea communicaturi, ieiuni sint ab hora saltem decima post me­
ridiem; si vero sacra vigilia, in casu quodam peculiari, ad normam n. 4,
ante mediam noctem anticipata fuerit, ieiunium servetur saltem ab hora
septima post meridiem.
b) Item sacerdotes, qui missam vigiliarem post mediam noctem lita­
verint, et sequenti mane iterum celebrare velint, possunt, missa nocturna
absoluta, aliquid per modum potus sumere, servato dein ieiunio euchari
stico unius saltem horae antequam alteram missam, dominicae scilicet
Resurrectionis, incipiant, et salvis induitis particularibus, si habeantur,
quibus aliter sit dispositum.

2387

19. « Lex ieiunii cessat Sabbato sancto post meridiem (can. 1252 § 4> ”■
etiam quando vigilia paschalis instaurata peragitur.

VI - DE QUIBUSDAM DIFFICULTATIBUS COMPONENDIS
2388

20. Ubi mos viget domos benedicendi in ipso die Sabbati sancti, cu­
rent locorum Ordinarii, ut haec benedictio opportuniore tempore, a
parocho vel ab aliis sacerdotibus curam animarum gerentibus, peraga­
tur.

2389

21. Ubi usus invaluit, ut fideles ad sacrum paenitentiae sacramentum ve­
spere Sabbati sancti, vel mane dominicae Resurrectionis, quasi catervatim accedant, studeat parochus fidelibus de opportunitate suadere, ne
omnes uno eodemque die ad confessiones paschales confluant; quibus
ceteroquin in diversis diebus distributis, uberiores sane fructus perci­
pientur.

2390

22. Campanarum pulsatio, ad initium hymni « Gloria in excelsis » prae­
scripta, hoc modo fiat:
a) In locis, in quibus una tantum habetur ecclesia, campanae pulsentur
hora, in qua dicti hymni incipit cantus.
b) In locis autem, ubi plures ecclesiae exstant, sive in omnibus eodem
tempore sacrae caeremoniae peragantur, sive tempore diverso, campa­
nae omnium ecclesiarum eiusdem loci pulsentur una cum campanis ec­
clesiae matricis, seu principalis, quando scilicet in ea praedicti hymni
cantus incipit. In dubio, quaenam ecclesia in loco sit matrix, seu princi­
palis, adeatur Ordinarius.
736

PIUS XII

23. Ad usus denique populares quod attinet, qui in die Sabbati sancti in 2391
multis regionibus invaluerunt, Ordinarii locorum et parochi curent, ut
illi usus qui solidam pietatem fovere ct excolere videntur, cum novo
Ordine Sabbati sancti prudenter componantur.

ORDO SABBATI SANCTI

DE OFFICIO DIVINO
1. MATUTINUM et Laudes in choro non anticipantur de sero, sed dicuntur
mane, bora competenti, ut in Breviario romano, praeter sequentia.
In Laudibus, post antiphonam Christus factus est, dicitur Pater noster to­
tum sub silentio. Postea, omisso psalmo 50, Miserere, statim subiungitur
oratio:
Concede, quaesumus, omnipotens Deus: ut qui Filii tui resurrectionem
devota expectatione praevenimus; eiusdem resurrectionis gloriam con­
sequamur. Et sub silentio concluditur: Per eundem Dominum.

2392

2. HORAE Minores dicuntur, hora competenti, ut Fena V tn Cena Domi­
ni, sed, finitis psalmis, post antiphonam Christus factus est, dicitur Pater
noster totum sub silentio. Postea, omisso psalmo 50, Miserere, statim sub­
iungitur oratio, ut supra in Laudibus.

2393

3. VESPERAE dicuntur post meridiem, hora competenti, ut in Breviario Fe­
rta V in Cena Domini, exceptis iis quae sequuntur:
Antiphona 1:1 lodie afflictus sum valde, sed cras solvam vincula mea.
Antiphona ad Magnificat: Principes sacerdotum et pharisaei munierunt
sepulcrum, signantes lapidem, cum custodibus.
Repetita antiphona ad Magnificat, et omissis antiphona Christus factus
est, Pater noster, et psalmo 50, Miserere, dicitur oratio, ut supra in Lau­
dibus. Et sic terminantur Vesperae.

2394

4. Completorium hac nocte omittitur.

2395

5 Cum solemnis vigiliae paschalis instauratae celebratio locum obtineat
officii nocturni dominicae Resurrectionis, Matutino eiusdem dominicae
Resurrectionis omisso, statim, inter missarum vigiliae solemnta, cantantur
pro LAUDIBUS, quae inferius, Tit. Ill, num i et 4 proponuntur Officium
dominicae Resurrectionis prosequitur deinde mm PRIMA.

2396

6. UA/ vero sacrae caeremoniae vigiliae paschalis mane Sabbati sancti pera­
guntur, integrum Officium divinum Sabbati sancti, necnon Matutinum ac
Liudcs dominicae Resurrectionis absolvuntur in omnibus, ut in Breviario
vel Missah romano suis locis praescribitur.

2397

CELEBRA TIO INSTAURA TAE VIGIL IAE PASCHALIS PROROGATUR

737

DE VIGILIA PASCHALI

2398 Omnia, quae m sequentibus rubricis uncis quadratis inclusa sunt, referun­
tur ad celebrationem simplicem, quando scilicet sacra vigilia a sacerdote
peragitur absque ministris sacris, ad normam Ordinationum, n. 6.

De benedictione novi ignis
2399 1. Hora competenti, ea scilicet quae permittat incipere missam solemnem
vigiliae paschalis circa mediam nodem, tobaleis cooperiuntur altaria, sed
candelae exstinctae manent usque ad principium missae. Interim excutitur
ignis de lapide extra ecclesiam et ex eo accenduntur carbones.
Si vero Ordinarius, ob graves publicasque rationes, vigiliam paschalem an­
te horam statutam celebrari permiserit, haec inchoari nequit ante horam
octavam post meridiem Sabbati sancti.
2400 2. Sacerdos induitur amictu, alba, cingulo, stola, et pluviali violaceo, vel
manet sine casula.
2401 3. Adstantibus ministris [seu ministrantibus], cum cruce, aqua benedicta et
incenso, sive ante portam, sive in aditu ecclesiae, vel intus eam, ubi scilicet
populus ritum sacrum melius sequi possit, sacerdos benedicit novum
ignem, dicens: Dominus vobiscum.
Oremus. Deus, qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem, clarita­
tis tuae ignem fidelibus contulisti: productum e silice, nostris profu­
turum usibus, novum hunc ignem sanctifica: et concede nobis, ita per
haec festa paschalia caelestibus desideriis inflammari ut ad perpetuae
claritatis, puris mentibus, valeamus festa pertingere. Per Christum.
Deinde ignem (er aspergit nihil dicens.

2402 4. Acolythus [seu unus ministrantium], assumens de carbonibus benedic­
tis, ponit in thuribulo; sacerdos vero de navicula ponit incensum in thuribulo, benedicens illud more solito, ignemque 1er adolel incenso.

De benedictione cerei paschalis
2403 5. Novo igne benedicto, acolythus [seu unus ex ministrantibus], portat ce­
reum paschalem in medium, ante sacerdotem, qui cum stilo, inter extrema
foramina ad insertionem granorum incensi destinata, incidit crucem
Deinde facit super eam litteram graecam Alpha, subtus vero litteram Ome­
ga, et inter brachia crucis quattuor numeros exprimentes annum curren­
tem, interim dicens:
1) Christus heri et hodie (incidit hastam erectam),
738

PIUS XII

' 1VI

2) Principium et Finis (incidit hastam transversam),
3) Alpha (incidit supra hastam erectam litteram K),
4) ct Omega (incidit subtus hastam erectam litteram Q.);
5) Ipsius sunt tempora (incidit pnmum numerum anni currentis in angulo
sinistro superiore crucis);
6) ct saecula (incidit secundum numerum anni currentis in angulo dextro
superiore crucis);
7) Ipsi gloria et imperium (incidit tertium numerum anni currentis m an­
gulo sinistro inferiore crucis);
8) per universa aeternitatis saecula. Amen (incidit quartum numerum an­
ni currentis tn angulo dextro inferiore crucis).
6. Incisione crucis et aliorum signorum peracta, diaconus [seu alius ex mi­
nistrantibus], praebet sacerdoti grana incensi, quae, st non sunt benedicta,
celebrans 1er aspergit et ter adolet incenso, nihil dicens Deinde idem sa­
cerdos infigit quinque grana in foramina sua interim dicens:
1) Per sua sancta vulnera
2) gloriosa
}) custodiat
4) et conservet nos
5) Christus Dominus. Amen.

2404

7. Tum diaconus [sive alius ministrans], porrigit sacerdoti parvam cande­
lam, de novo igne accensam, cum qua cereum accendit, dicens:
Lumen Christi gloriose resurgentis
Dissipet tenebras cordis et mentis.

2405

8. Mox sacerdos benedicit cereum accensum, dicens:
Dominus vobiscum.
Oremus. Veniat, quaesumus, omnipotens Deus, super hunc incensum
ccrcum larga tuae bcneijdictionis infusio: et hunc nocturnum splendo­
rem invisibilis regenerator intende; ut non solum sacrificium, quod hac
nocte litatum est, arcana luminis tui admixtione refulgeat; sed in quo­
cumque loco ex huius sanctificationis mysterio aliquid fuerit deporta­
tum, expulsa diabolicae fraudis nequitia, virtus tuae maiestatis assistat.
Per Christum Dominum nostrum. Amen

2406

9. Interim omnia lumtnaria ecclesiae exstinguuntur, ut de igne benedicto
postmodum accendantur.

2407

De solcmni processione et de praeconio paschali
10. Turn diaconus, indutus stola ct dalmatica albi colons, accipit cereum
paschalem accensum, ct ordinatur processio: praecedit thuriferarius, sequtCELEBRA TIO INSTAURA TAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

739

2408

tur subdiaconus cum cruce, diaconus cum cereo accenso, post cum statim
celebrans, deinde clerus per ordinem, et populus.
2409

[10a. Tum celebrans, depositis parament is violaceis, et indutus stola ti
dalmatica albi coloris, accipit cereum paschalem accensum, et ordinatur
processio: praecedit thuriferarius, sequitur crucifer, post eum statim cele­
brans cum cereo accenso, deinde ceteri ministrantes, et populus}.

2410

11. Cum diaconus ingressus est ecclesiam, elevans cereum benedictu»;
stans erectus, cantat solus: Lumen Christi, cut omnes alii, geneflectentu
versus cereum benedictum, respondent: Deo gratias. Sacerdos vero de ce­
reo benedicto propriam candelam accendit.
Procedens ad medium ecclesiae, ibi eodem modo diaconus altius cantat
Lumen Christi, cui omnes, ut supra, genuflectentes, respondent: Deo gra
lias. Et de cereo benedicto accenduntur candelae cleri.
Tertio procedens ante altare, in medio chori, rursum adhuc altius cantat
Lumen Christi, cui tertio omnes, ut supra, gcnuflectentes, respondent.
Deo gratias. Et accenduntur ex cereo benedicto candelae populi, et luininaria ecclesiae.

2411

[Ila. Cum sacerdos ingressus est ecclesiam, elevans cereum benedictum
stans erectus, cantat solus: Lumen Christi, cui omnes alii, genuflectentes
versus cereum benedictum, respondent: Deo gratias. Tunc unus ex mini­
strantibus de cereo benedicto candelam pro sacerdote accendit.
Procedens ad medium ecclesiae, ibi eodem modo sacerdos altius cantat
Lumen Christi, cui omnes, ut supra, gcnuflectentes, respondent: Deo gra­
tias. Et de cereo benedicto accenduntur candelae ministrantium.
Tertio procedens ante altare, in medio chori, rursum adhuc altius cantat
Lumen Christi, cui tertio omnes, ut supra, gcnuflectentes, respondent
Deo gratias. Et accenduntur candelae populi, et luminaria ecclesiae}.

2412

12. Tunc sacerdos vadit ad locum suum tn choro, in cornu epistolae; sub­
diaconus cum cruce stat a latere evangelii; clerus locum suum occupat in
scamnis.
Diaconus deponit cereum paschalem in medio chori, supra parvum sustenta
eidum, et, accipiens librum, petit a celebrante benedictionem, ut fit ad Evan
gehum, sacerdote dicente. Dominus sit in corde luo, ct in labiis tuis: ut digne
et competenter annunties suum paschale praeconium: In nomine Patris...

2413

[12a. Sacerdos deponit cereum paschalem in medio chori, supra parvum su­
stentaculum, seque recipi! ad abacum; crucifer cum cruce stat a latere
evangelii; ceteri ministrantes disponuntur hinc et inde.
Celebrans vero, accepto libro de abaco, ad pedes altaris, non praemisso
Munda, cor meum, dicit tantum: lube, Domine, benedicere. - Dominus
sit in corde meo, et in labiis meis: ut digne, et competenter annuntiem
suum paschale praeconium. Arnen].
740

PIUS XII

li. Postea diaconus vadit ad legile, strato albo coopertum, et ponit super
eo librum, et incensat; deinde, circumiens cereum paschalem, etiam illum
ihurificat.
Tunc turgentibus omnibus, et stantibus, ut fit ad evangehum, ipse diaco­
nus cantat praeconium paschale, habens ante se cereum paschalem, a dex­
tris altare, a sinistris aulam ecclesiae.

2414

[Da. Postea sacerdos vadit ad legile, strato albo coopertum, et ponit super
to librum, et incensat; deinde, circumiens cereum paschalem, etiam illum
ihurificat.
Tunc turgentibus omnibus, et stantibus, ut fit ad evangehum, ipse sacerdos
cantat praeconium paschale, habens ante se cereum paschalem, a dextris al­
tare, a sinistris aulam ecclesiae].
Praeconium paschale canitur ut in Missali, sed textui de Imperatore Ro­
milio substituitur sequens: Respice etiam ad cos, qui nos in potestate re
gunt, et ineffabili pietatis et misericodiae tuae munere, dirige cogitatio­
nes eorum ad iustitiam et pacem, ut de terrena operositate ad caelestem
patriam perveniant cum omni populo tuo. Per eundem.

2415

De lectionibus

14. Post praeconium paschale, diaconus, depositis albis, sumit violacea pa­
ramenia, et vadit ad celebrantem

2416

[14a. Post praeconium paschale, celebrans se recipit ad abacum, deponit
Jabnaticam et stolam albi coloris, et, indutus iterum stola et pluviali viola­
ceis, redit ad legile}.

2417

15. Postea leguntur lectiones, sine titulo, nec in earum fine respondetur
Deo gratias. Leguntur vero a lectore, in medio chori, ante cereum bene­
dictum, ita quidem ut lector habeat a dextris altare, a sinistris aulam ecclesiae
Celebrans ct ministri, clerus et populus, sedentes auscultant.

2418

(15a. Postea leguntur lectiones, sine titulo, nec tn earum fine respondetur
Deo gratias. Leguntur vero a celebrante, in medio chon, ante cereum be­
nedictum, ita quidem ut celebrans habeat a dextris altare, a sinistris aulam
ecclesiae. Ministrantes et populus, sedentes auscultant.
Si vero adsit clericus lector, omnia peraguntur ut supra n 75].

2419

16. In fine lectionis, vel post canticum, dicuntur orationes, hoc modo om­
nes surgunt, sacerdos dicit Oremus, diaconus Flectamus genua, et omnes,
flexis genibus, per aliquod temporis spatium in silentio orant; dicto a dia­
cono Levate, omnes surgunt, et sacerdos dicit orationem

2420

(16a. In fine lectionis, vel post canticum, dicuntur orationes hoc modo,
omnes surgunt; sacerdos, stans ante legile, dial: Oremus. Flectamus ge­

2421

CEI EBRATIO INSTAURATAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

741

nua; et omnes, una cum ipso sacerdote, flexis genibus, per aliquod tempos
spatium in silentio orant; dicto a sacerdote Levate, omnes surgunt, et ipit
dicit orationem].
2422

17. Leguntur vero quatuor sequentes lectiones, cum suis canticis, et ora
tionibus.
LECTIO I: Gen 1, 1-31; 2, 1-2: Narratio creationis
Oratio. Deus, qui mirabiliter creasti hominem, et mirabilius redemisti
da nobis, quaesumus, contra oblectamenta peccati, mentis ratione persi
stere; ut mereamur ad aeterna gaudia pervenire. Per Dominum.
LECTIO II: Ex 14, 24-31. 15, 1: Exodus de Aegypto
Canticum Ex 15, 1 et 2
Oratio. Deus, cuius antiqua miracula etiam nostris saeculis coruscare
sentimus: dum quod uni populo, a persecutione Aegyptiaca liberando,
dexterae tuae potentia contulisti, id in salutem gentium per aquam rege­
nerationis operaris: praesta; ut in Abrahae filios, et in Isracliticam digni­
tatem, totius mundi transeat plenitudo. Per Dominum.

LECTIO III: Is 4, 1-6: Erit germen Domini in magnificentia
Canticum·. Is 5, 1 et 2
Oratio. Deus, qui in omnibus Ecclesiae tuae filiis, sanctorum propheta­
rum voce manifestasti, ut in ornpi loco dominationis tuae, satorem (e
bonorum seminum, et electorum palmitum esse cultorem: tribue populis
tuis, qui et vinearum apud te nomine censentur, et segetum; ut spina­
rum, et tribulorum squalore resecato, digna efficiantur fruge fecunda
Per Dominum.
LECTIO IV: Deut 31,22-30: Testamentum Moysis
Canticum: Deut 32, 1-4
Oratio. Deus, celsitudo humilium, et fortitudo rectorum, qui per sanc­
tum Moysen puerum tuum, ita erudire populum tuum sacri carminis tui
decantatione voluisti, ut illa legis iteratio fieret etiam nostra directio:
excita in omnium justificatarum gentium plenitudinem potentiam tuam,
et da laetitiam, mitigando terrorem; ut omnium peccatis tua remissione
deletis, quod denuntiatum et in ultionem, transeat in salutem. Per Do­
minum.

Dc prima parte litaniarum
2423

18. Expletis lectionibus, a duobus cantoribus cantantur litaniae Sanctorum
(quin tamen duplicentur) usque ad invocationem Proptius esto, omnibus
genuflexts et respondentibus.

2424

[ 18a. Expletis lectionibus, a duobus cantoribus, seu, his deficientibus, ab
ipso sacerdote, genuflexo in infimo gradu altaris, cantantur litaniae Sancto742

PIUS XII

row (quin tamen duplicentur) usque ad invocationem Propitius esto, om­
nibus genuflexis et respondentibus].
19. Postea si ecclesia habeat Fontem baptismalem, ritus prosequitur ut inIra Cap. VI, n. 20; secus vero ut infra Cap. VII, n 24

2425

De benedictione aquae baptismalis
20. Dum cantantur litaniae sanctorum, vas aquae baptismalis benedicendae, et cetera omnia quae ad benedictionem requiruntur, praeparentur m
medio chori, ante cereum benedictum, m conspectu fidelium.

2426

21 In benedicenda aqua baptismah sacerdos, stans coram populo, ante se
habeat vas aquae baptismalis benedicendae, a dextris cereum benedictum,
a sinistris ministrum [seu ministrantem), stantem cum cruce. Ceterum be­
nedictio aquae baptismalis fiat ut in Missall romano, his exceptis: omisso
tn initio cantico Sicut cervus, cum sua oratione, incipitur absolute, cum
Dominus vobiscum et oratione Omnipotens sempiterne Deus, adesto;
omittitur insuper aspersio populi cum aqua benedicta, fieri solita ante
commixtionem sacrorum oleorum.
Rubrica, porro, quae incipit « Deinde per assistentes sacerdotes spargitur
de ipsa aqua », et aspersionem aquae ac commixtionem sacrorum oleorum
respicit, sic mutetur: « Deinde unus ex ministris ecclesiae accipit in vase
aliquo de eadem aqua ad aspergendum populum post renovationem pro­
missionum baptismatis (ut infra n. 25 dicetur), et ad aspergendum m domi­
bus et aliis locis. IIis peractis, sacerdos, qui benedicit Fontem, infundit de
oleo catechumenorum in aquam in modum crucis, mtelligibtli voce dicens »

2427

22. Benedictione peracta, aqua baptismalis defertur processionaliter ad
Fontem, hoc modo: praecedit thunferarius, sequitur suhdiaconus cum cru­
ce, et clerus, diaconus cum vase aquae baptismalis, nisi conveniat ipsum ab
acolythis portari, et celebrans; cereus vero paschalis remanet m suo loco, et
interim cantatur canticum Sicut cervus, omissum in initio. Aqua benedicta
in Fontem immissa, celebrans dicit Dominus vobiscum, et orationem
Omnipotens sempiterne Deus, respice, et mcensat Fontem.
Tunc redeunt omnes in silentio tn chorum, ct datur mitium renovationi
promissionum baptismatis.

2428

Benedictione peracta, aqua baptismalis defertur processionaliter ad
Fontem, hoc modo: praecedit thuriferarius, sequitur crucifer, et ministrantes,
deinde unus vel plures ministrantium, qui vas aquae baptismalis gestant, et
sacerdos, cereus vero paschalis remanet tn suo loco. Cetera fiunt ut supra].

2429

[22a.

23. Sicubi vero baptisterium exstat ah ecclesia separatum, et praeferatur, ut 2430
benedictio aquae baptismalis tn ipso baptisterio fiat, post invocationem
CELEBRATIO INSTAURATAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

743

Sancta Trinitas, unus Deus, miserere nobis, sacerdos, praecedente aut,
cum candelabris, et cereo benedicto accenso descendit cum clero ct mini­
stris paratis ad Fontem. Cantores vero et populus remanent in locis suis, ti
prosequuntur cantum litaniarum, repetitis, st opus est, invocationibus inde
a Sancta Maria, ora pro nobis.
benedictio aquae baptismahs fit ut nunc in Missali romano exstat, omissi
tamen aspersione populi cum aqua benedicta, fieri solita ante commixtio­
nem sacrorum oleorum.
benedictione peracta, omnes redeunt in silentio in ecclesiam, et datur ini­
tium renovationi promissionum baptismatis.
De renovatione promissionum baptismatis

2431 24. Completa benedictione aquae baplismalis, vel ubi haec locum non ba
bet, post absolutam primam partem litaniarum, proceditur ad renovatio­
nem promissionum baptismatis

2432 25. Celebrans, depositis paramentis violaceis, assumit stolam et pluviale
albi coloris; deinde, imposito thure, et facta mcensatione cerei, stans ante
illum, tn medio chori, vel ex amhone seu pulpito, incipit, ut sequitur:
Hac sacratissima nocte, Fratres carissimi, sancta Mater Ecclesia, recolens
Domini nostri lesu Christi mortem et sepulturam, eum redamando vi­
gilat; et celebrans eiusdem gloriosam resurrectionem, laetabunda gaudet
Quoniam vero, ut docet Apostolus, consepulti sumus cum Christo per
baptismum in mortem, quomodo Christus resurrexit a mortuis, ita et
nos in novitate vitae oportet ambulare; scientes, veterem hominem no­
strum simul cum Christo crucifixum esse, ut ultra non serviamus pecca­
to. Existimemus ergo nos mortuos quidem esse peccato, viventes autem
Deo in Christo lesu Domino nostro.
Quapropter, Fratres carissimi, quadragesimali exercitatione absoluta
sancti baptismatis promissiones renovemus, quibus olim Satanae ct
operibus eius, sicut et mundo, qui inimicus est Dei, abrenuntiavimus, et
Deo in sancta Ecclesia catholica fideliter servire promisimus.
Itaque:

Sacerdos: Abrenuntiatis Satanae?
Populus: Abrenuntiamus.
Sacerdos: Et omnibus operibus cius?
Populus: Abrenuntiamus.
Sacerdos: Et omnibus pompis eius?
Populus: Abrenuntiamus.
Sacerdos Creditis in Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et
terrae?
Populus: Credimus.
744

PIUS XII

y,.u-

Sacerdos: Creditis in lesum Christum, Filium eius unicum, Dominum
nostrum, natum, et passum?
Populus: Credimus.
Sacerdos: Creditis et in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholi­
cam, Sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resur­
rectionem, et vitam aeternam?
Populus: Credimus.
Sacerdos: Nunc autem una simul Deum precemur, sicut Dominus noster
lesu Christus orare nos docuit:
Populus: Pater noster...
Sacerdos: Et Deus omnipotens, Pater Domini nostri lesu Christi, qui nos
regeneravit ex aqua et Spiritu Sancto, quique nobis dedit remissionem
peccatorum, ipse nos custodiat gratia sua in eodem Christo lesu Domino
nostro in vitam aeternam.
Populus: Arnen.

Et aspergit populum cum aqua benedicta, extracta, ut supra dictum est n.
21, m benedictione aquae baptismatis; vel ubi benedictio aquae bapt is malis
locum non habet, cum aqua benedicta « ordinaria ».

2453

26. Haec allocutio et renovatio promissionum baptismatis fieri potest, ubi­
que locorum, lingua vernacula; versione tamen ab Ordinario approbata

2434

De altera parte litaniarum
27. Renovatione promissionum baptismatis peracta, cantores [seu his defi­
cientibus ipse sacerdos], incipiunt alteram partem litaniarum, inde ab in­
vocatione Proptius esto, usque ad finem, omnibus genuflexis et respon­
dentibus.
Si vero tn hac sacra vigilia paschali sacri Ordines conferantur, consueta or­
dinandorum prostratio ct benedictio peragitur, dum haec altera pars lita­
niarum decantatur

2435

28. Sacerdos vero et ministri, accedentes ad saenstiam, induuntur paramentis albi coloris pro missa solemniter celebranda.

2436

[28a. Sacerdos vero et ministrantes accedunt ad sacrtstiam, ubi celebrans
induitur paramentis albi coloris, ministrantes vero sumunt vestes festivas
pro missa solemn i.
Vel si, cantoribus deficientibus, ipse sacerdos litanias sanctorum decantare
debeat, hts absolutis, ad sacristiam accedat, cum ministrantibus, ad paramenta sumenda pro missa solemni, ut supra dictum err],

2437

29. Interim cereus paschalis reponitur tn candelabrum suum, tn cornu
evangelu, et altare paratur pro missa solemni cum luminaribus accensis et
foribus.

2438

CELEBRA TIO INSTAURA TAE VIGILIAE PASCHALIS PROROGATUR

745

DE MISSA SOLEMNI VIGILIAE PASCHALIS
2459

1. Missa solemn is vigiliae paschalis celebratur ut in Missali romano, exci­
tis his quae sequuntur.
In fine litaniarum, cantores solemniter incipiunt Kyrie eleison, ut in nnsu
mons est. Interim sacerdos cum ministris, tn paramentis albis Iseu am
ministrantibus], accedit ad altare, et, omissis psalmo ludica me, Deus,.·
confessione, ascendens, osculatur illud in medio, et incensat more solito

2440

2. Finitis a choro Kyrie eleison, sacerdos incipit solemniter Gloria in
excelsis, et pulsantur campanae, ac discooperiuntur imagines.
Deinde dicuntur oratio ct epistola. Finita epistola, celebrans incipit /\l!eluia. Et lotum decantat 1er, elevando vocem gradatim: e! omnes post
quamlibet vicem, in eodem tono repetunt illud idem Sequuntur versiculi
ps. 117.
Ad Evangelium non portantur luminaria, sed tantum incensum: petitui
benedictio, et aha fiunt de more.
Non dicitur Credo, sed finito evangelio sacerdos dicit: Dominus vobis­
cum, poj/eu: Oremus. Non dicitur Offertorium.

2441

3. Post sumptionem sacramenti fit purificatio et ablutio more solito; deinde
pro LAUDIBUS dominicae Resurrectionis in choro cantatur antiphona: Alltluja, alleluja, alleluja, et psalmus 116, Laudate Dominum, omnes gentes:
et repetitur antiphona Alleluja, alleluja, alleluja.
Capitulum, hymnus et versus non dicuntur, sed statim celebrans in amtu
incipit antiphonam ad Benedictus: Et valde mane et prosequitur chorus
una sabbatorum, veniunt ad monumentum, orto iam sole, alleluja (ut in
Antiphonario seu Breviario romano, in Laudibus dominicae Resurrectio­
nis). Deinde cantatur Benedictus, cum Gloria Patri in fine, et fit incensatio, ut alias in Laudibus.

2442

4. Repetita antiphona, celebrans dicit more solito Dominus vobiscum, et
postcommunionem seu orationem Spiritum nobis, Domine, ut in Missah

2443

5. Deinde sacerdos dicit Dominus vobiscum, et diaconus, vertens se ad
populum [seu ipse sacerdos], cantat Ite, missa est, alleluja, alleluja. Cek
brans vero dicto Placeat tibi, sancta Trinitas, dat benedictionem, more so­
lito, et omisso ultimo evangelio, omnes revertuntur m sacristiam.

746

PIUS XII

Approbatio novae editionis
Ritualis Romani

Dccrctum SRC, 25 ianuarii 1952

EL 66 (1952) 220; ME 77 (1952) 375-379
RITUALE Romanum Pauli V Pontificis Maximi iussu editum aliorumque

Pontificum cura recognitum atque ad normam Codicis Iuris Canonici
accomodatum, SS.mi D.N. Pii Papae XII auctoritate ordinatum et auc­
tum. Typis Polyglottis Vaticanis, 1952.

Cum denuo excudenda sit nova editio Ritualis Romani, Sacra Rituum
Congregatio nonnullas inducendas esse variationes et additiones statuit,
ut magis ordinate tota distributio materiae haberetur iuxta recentiora
decreta. Studio ct opere absoluto, Sanctissimo Domino Nostro Pio Pa­
pae XII eam approbandam subiecit.

Sanctitas porro Sua, referente infrascripto Cardinali S. Rituum Congre­
gationis Pro-Praefecto, novam hanc Ritualis Romani editionem ratam
habuit et approbavit, atque uti typicam habendam esse decrevit, cui lu­
turae editiones eiusdem Ritualis Romani conformandae erunt.

APPROBA TIO NOVAE EDITIONIS RITUALIS ROMANI

2445

83
De quadam affinitate
inter artem et religionem

Allocutio ad artifices “IV Quadriennale Nazionale d’Arte” participantes,
Romac 8 aprilis 1952
Fede e Arte 5

(1957)391-392

2446

Non occorre che spieghiamo a voi - che lo sentite in voi stessi
spesso come nobile tormento - uno dei caratteri essenziali dell’arte, il
quale consiste in una certa intrinseca “affinità" dell’arte con la religione,
che fa gli artisti in qualche modo interpreti delle infinite perfczioni di
Dio, e particolarmente della sua bcllczza ed armonia. La funzione di
ogni arte sta infatti nell’infrangere ii rccinto angusto c angoscioso dei fi­
nito, in cui l’uomo è immerso, finché vive quaggiù, e nellaprire come
una finestra al suo spirito anelante verso 1’infinito.

2447

Da cio consegue che ogni sforzo - vano, in verita - inteso a negare e sopprimere qualsiasi rapporto fra religione ed arte, risulterebbe menomazione dell’arte stessa, poiché qualsiasi bellezza artistica che si voglia coglie
re nel mondo, nella natura, neU’uomo, per esprimerla in suoni, in colon
in giuoco di masse, non puo prescindere da Dio, dal momento che quan­
to esiste è legato a Lui con rapporti essenziali. Non si dà dunque, come
nella vita, cosi nelTarte - sia essa intesa quale espressione dei soggcttoo
quale interpretazione deU'oggetto - 1’esclusivamente “umano”, 1'esclusivamente “naturale” od “immanente”, Con quanto maggior chiarezza
1’arte rispecchia 1’infinito, il divino, con tanta maggior probabilité [3S2]
di felice successo essa s’innalza all’ideale e alla verità artistica. Percio
quanto più l’artista vive la religione, tanto meglio è preparato a pariare il
linguaggio dell’arte, ad intenderne le armonie, a comunicarne i fremiti.

2448

Naturalmente siamo ben lontani dal pensare che, per essere interpreti di
Dio nel senso ora esposto, si debbano trattare esplicitamente soggetti
religiosi; d’altra parte, non si puo contestare il fatto che forse mai come
in essi 1’arte ha raggiunto i suoi più alti fastigi.

2449

In tai guisa i sommi Maestri dell’arte cristiana divennero interpreti oltre
che dclla bellezza, anche della bontà di Dio Rivelatorc e Redentore. Me-

[391]

748

PIUS XII

raviglioso ricambio di scrvigi tra il Cristiancsimo e 1'arte. Dalia iede essi
attinsero 1c sublimi ispirazioni; alla fede cssi attrassero le anime, allorché, durante lunghi secoli, comunicarono e diffusera le venta contenutc
nui Libri Santi, verita inaccessibili, almeno direttamente, alLumile po­
pulo. A ragione furono detti “Bibbia dei popolo” i capolavori artistici,
come, per citare noti esempi, le vetrate di Chartres, la porta del Ghiberti
(con felice espressione detta del Paradiso), i mosaici romani c ravennati,
la facciata del Duomo di Orvieto. Capolavori questi cd altri, che non
soltanto traducono in caratteri di facile lettura e con lingua universale le
verita cristiane, ma di esse comunicano 1’intimo senso e la commozione
con una efficacia, un lirismo, un ardore, quale forse non possiede la più
fervida predicazione. Ora le anime ingentilite, elevate, preparate dall'artc, sono più disposte ad accogliere la realtà religiosa e la grazia di Gesù
Cristo. Ecco dunque uno dei motivi, per i quali i Sommi Ponrefici, e in
generale la Chiesa, onorarono ed onorano Parte, e ne oifrono le operc
quale omaggio delle umane creature alla Maestà di Dio nei suoi templi,
che sono stati sempre in pari tempo dimore di arte e di religione.

Coronate, diletli figli, i vostri ideali di arte con gli ideali religiosi, che
quelli rinvigoriscono ed integrano. L’artista è di per sé un privilegiato
fra gli uomini; ma l’artista cristiano è, in un certo senso, un eletto, per­
ché è proprio degli Eletti contemplare, godere ed esprimere le perfezioni di Dio. Cercate Dio quaggiù nella natura e nell’uomo, ma innanzi tut­
to dentro di voi; non tentate vanamente di dare l'umano senza il divino,
né la natura senza il Creatore; armonizzate invece il finito con l’infinito,
il temporale con l’eterno, l’uomo con Dio, e voi darere cosi la verità dell’arte, la vera arte. Anche senza proporvelo espressamente come scopo,
studiatevi di educare gli animi - cosi facilmente inclinati verso il materialismo - alla gentilezza e al gusto spirituale; awicinateli gli uni agli al­
tri, voi a cui c dato di pariare un linguaggio che tutti i popoli possono
comprendere. Sia questa la missione a cui tenda la vocazione artistica.
dclla quale siete a Dio debitori; missione cosi nobile e degna che basta
da sé sola a dare alla vostra vita quotidiana, spesso aspra e ardua, la pienezza e il liducioso coraggio.

DE QUADAM AFFINITA TE INTER ARTEM ET RELIGIONEM

749

2450

84

« De arte sacra »

Instructio Congr. S. Officii, 30 iunii 1952
AAS 44 (1952) 542-546; EL 66 (1952) 379-382; Fede e arte 5 (1957)
428-430; Periodica 41 (1952) 348-353; DP I, 188-191
2451

[542] Sacrae artis, vi ipsius appellationis, munus officiumque est, domus
Dei decori plurimum conferre atque fidem pietatemque eorum fovere,
qui in templum congregantur, ut divinis adsistant officiis implorentquc
dona caelestia; ac propterea eadem semper cura adsidua vigilantique
studio ab Ecclesia exculta est, ut plane congruat cum legibus suis, e su­
perna doctrina rectaque ascesi promanantibus, quibus quidem iure op
timo « sacrae » titulum vindicare sibi possit.

2452

Merito itaque huc pertinent verba Beati Pii X Summi Pontificis, sapien­
tes musicae sacrae normas edicentis: « Nulla adunque deve occorrere nel
tempio che turbi od anche solo diminuisca la pietà e la devozione dei fedeli, nulla che dia ragionevole motive di disgusto o di scandalo, nulla soprattutto che... sia indegno della casa di orazione e dclla maesta di Dio ».'

2453

Idcirco a primis usque Ecclesiae saeculis Concilium Nicaenum Secun
dum, Iconoclastarum haeresim condemnans, sacrarum imaginum cultum
confirmavit, gravissimis comminatis poenis in eos, qui audeant « impro­
be aliquid excogitare, quod sit contra constitutionem ecclesiasticam »?
Concilium autem Tridentinum, in sessione XXV, prudentissimas de
Christiana iconographia edit leges, ac gravem habens ad Episcopos
exhortationem ita profecto concludit: « Postremo tanta circa haec dili­
gentia ct cura ab Episcopis adhibeatur, ut nihil inordinatum, aut [543]
praepostere et tumultuarie accommodatum, nihil profanum, nihilque
inhonestum appareat, quum domum Dei deceat sanctitudo»?

2454

Urbanus VIII, ut Synodi Tridentinae de sacris imaginibus praescriptio
exsecutioni fideliter mandetur, peculiares addit normas, affirmans:
1 Motu proprio Tra le tolleatudini, 22 nov. 1903; Acta Pit X, vol I. p. 75

2 /\ctio7* et ultima definitio Synodi 2ac, Mansi, Sacr Cone. XIII, coi 730.
’ Scss. XXV. Dc invocatione, uener ct Reliquat Sanet et iaertt Imaginihut
750

PIUS XII

«...quae oculis fidelium subiiciuntur non inordinata nec insolita appa­
reant, sed devotionem pariant et pietatem... »/
Denique Codex Iuris Canonici universam Ecclesiae de arte sacra legisla­
tionem per summa capita colligit (cc. 485, 1161, 1162, 1164,1178, 1261,
1268, 1269 § 1, 1279, 1280, 1385, 1399).
Peculiari digna sunt memoratu praescripta can. 1261, quo locorum Or- 2455
dinarii advigilare tenentur, « praesertim ne in cultum divinum... quid­
quam admittatur a lide alienum vel ab ecclesiastica traditione abso­
num»; et can. 1399, 12°, quo « ipso iure prohibentur... Imagines quo­
quo modo impressae... ab Ecclesiae sensu et decretis alienae ».

Recens quoque Apostolica Sedes deerrantes sacrae artis formas et con- 2456
taminationes reprobavit. Neque ullius momenti est quod nonnulli obiiciunt, scilicet aptandam esse artem sacram novorum temporum necessi­
tatibus atque condicionibus. Etenim sacra ars, cum christiana societate
exorta, proprios fines habet, a quibus numquam declinare, propriumque
munus, cui numquam deesse potest. Quare Pius XI ven mem., novam
Pinacothecam Vaticanam auspicans, de arte sacra sermonem faciens,
postquam quandam novam, quam dictitant, artem memoravit, gravia
haec verba adiecit: « Lo abbiamo del resto già più volte espresso con
uomini d’arte c con Sacri Pastori: la Nostra speranza, il Nostro ardente
voto, la Nostra volontà puù essere sokanto che sia ubbidita la legge ca­
nonica, chiaramente formulata e sancita anche nel Codice di diritto ca­
nonico, e cioc: che tale arte non sia ammessa nclle nostre chiese e molto
più che non sia chiamata a costruirle, a trasformarle, a decorarle; pur
spalancando tutte le porte e dando il più schietto benvenuto ad ogni
buono e progressivo sviluppo delle buone e venerande tradizioni, che in
tanti sccoli di vita cristiana, in tanta diversità di ambienti e di condizioni
sociali ed etniche, hanno dato tanta prova di inesauribile capacilà di
ispirare nuove e belle forme, quante volte vennero interrogate o studiate
ecoltivate al duplice lume dei genio e della fede »?
Nuper autem Pius XII, feliciter regnans, in Litteris Encyclicis «De 2457
[544/ Sacra Liturgia », die 20 Novembris, a. 1947 datis, christianae artis
officia presse luculenterque exposuit: « ... oportet omnino eam nostro­
rum temporum artem liberum habere campum, quae sacris aedibus sacrisque ritibus debita reverentia debitoque honore inserviat; ita quidem ut
eadem ad mirabilem illum gloriae concentum, quem summi viri per re­
voluta iam saecula catholicae fidei cecinere, suam queat adiungere vo­
cem. Facere tamen non possumus quin, pro officii Nostri conscientia,
4 Saaoiancta Tridenltna, S 1. dic XV mensis Martii, anno MIX2X1.II. Bullanum Romanum.

Tiunnen editio, XV, 171
5 Sermo diet 27 oct. 1952, AAS 24 (1952). p. 356.
INSTRUCTIO - DE ARTE SACRA ■

751

cas imagines ac formas, recens a nonnullis inductas, deploremus ac re­
probemus, quae sanae artis deformationes depravationesque videamur,
quaeque etiam nonnumquam decori, modestiae ac pietati christianae
aperte repugnent, sensumque vere religiosum misere offendant; hae qui
dem a nostris templis arcendae prorsus atque expellendae sunt, ut
« generatim quidquid a sanctitate loci absonum sit » (can. 1178).6
2458 Hisce omnibus attente consideratis, Suprema haec Sacra Congregatio
graviter sollicita de fide pietateque in christiano populo per artem sa­
cram servanda, normas, quae sequuntur, cunctis terrarum orbis Ordina­
riis in memoriam revocandas decrevit, ut sacrae artis formae et rationes
domus Dei decori et sanctitudini omnino respondeant:

2459 De architectura. - Sacra architectura, licet novas formas adsumat, nequit
ullo modo profanis aedificiis adsimilari, sed semper munere suo, quod
proprium est domus Dei ac domus orationis, fungi debet. Accedat qui­
dem in aedificandis templis cura illa fidelium commoditatis, qua ipsi
meliore visu animoque divina officia participare queant; niteat quoque
nova ecclesia pulchra linearum simplicitate, quae a fallacibus ornamentis
abhorret; sed omnia devitentur, quae artis operisque quandam negligentiam praeseferant.
In can. 1162, § 1, cautum est: « Nulla ecclesia aedificetur sine expresso
Ordinarii loci consensu scriptis dato, quem tamen Vicarius Generalis
praestare nequit sine mandato speciali ».
In can. 1164, § 1: « Curent Ordinarii, audito etiam, si opus fuerit, peri­
torum consilio, ut in ecclesiarum aedificatione vel refectione serventur
formae a traditione christiana receptae ct artis sacrae leges ».
Districte autem mandat haec Suprema S. Congregatio ut sancte serven­
tur praescripta cc. 1268 § 2 et 2169 § 1: « Ss.ma Eucharistia custodiatur
in praecellentissimo ac nobilissimo ecclesiae loco ac proinde regulariter
in altari maiore, nisi aliud venerationi et cultui tanti sacramenti com­
modius et decentius videatur... Ss.ma Eucharistia servari debet in taber­
naculo inamovibili in media parte altaris posito ».
I

I

I*

•\
Hili'

·
"* I

-3 «I

·■

M

2460 [545 J De arte figurativa. - 1. Ad praescriptum can. 1279: « Nemini liceat
in ecclesiis, etiam exemptis, aliisve locis sacris ullam insolitam ponere vel
ponendam curare imaginem, nisi ab Ordinario loci sit approbata » (§ 1).
2. « Ordinarius autem sacras imagines publice ad fidelium venerationem
exponendas ne approbet, quae cum probato Ecclesia usu non con­
gruant » (§ 2).
3. « Numquam sinat Ordinarius in ecclesiis aliisve locis sacris exhiberi falsi
dogmatis imagines vel quae debitam decentiam et honestatem non praese­
ferant, aut rudibus periculosi erroris occasionem praebeant » (§ 3).
6 AAS 39 (1947). p. 590 s.
752

PIUS XII

4. Si in dioecesanis Commissionibus desint periti, aut dubia vel contro­
versiae exoriantur, consulant locorum Ordinarii metropolitanas Com­
missiones vel Romanam de arte sacra Commissionem.
5. Ad nonnam can. 485 et 1178, curent Ordinarii, ut removeantur a sa­
cris aedificiis ea omnia, quae sanctitati loci ac reverentiae domo Dei de­
bitae quoquo modo repugnent; atque severe prohibeant ne multiplices
statuae effigiesque mediocris notae, plerumque stcreotypae, in ipsis al­
taribus vel ad proximos sacellorum parietes venerationi fidelium inepte
inconcinneque exponantur.
6. Episcopi et Superiores religiosi denegent licentiam edendi libros, folia
vel libellos periodicos, in quibus imagines impressae sint, ab Ecclesiae
sensu ct decretis alienae.7

Quo autem tutius locorum Ordinarii ex Dioecesana pro /\rte Sacra
Commissione exquirere atque accipere valeant consilium, quod cum
Apostolicae Sedis praescriptis atque ipsius artis sacrae fine minime dis­
sideat, curent iidem ut in praedictum collegium cooptentur viri, qui non
modo sint arte periti, sed etiam christianae fidei firmiter adhaereant, ad
pietatem sint informati et certas rationes, ab auctoritate ecclesiastica de­
finitas, animo libenti sequantur.
Opera autem picturae, sculpturae et architecturae exsequenda commit­
tantur solummodo viris, qui peritia ceteros praecellant quique sinceram
fidem ac pietatem, cuiuslibet artis sacrae finem, exprimere queant.

2461

Tandem curandum ut ad sacros ordines adspirantes in Philosophicis et
Theologicis scholis, modo singulorum ingenio atque aetati accommo[546]dato, erudiantur in arte sacra atque ad eiusdem sensum informen­
tur a magistris, qui mores institutaque maiorum vereantur et Sanctae
Sedis praescriptis obsequantur.

2462

’Cfr.can. 1385 ct 1399, 120.

INSTRUCTIO - DE ARTE SACRA *

Fideles optime orant ubi cum Ecclesia orant

Ex epist. Secretariae Status S.S. ad P. Th. Stallaert, C.SS.R. (Ruremonde), auctorem operis cui inscriptio « Parvum Breviarium » pro fidelibus,
15 nov. 1952
Segreteria di Stato di Sua Santità, n. 271559; DP I, 192
2463 Quod diuturnis erat in votis, recte et pulchre nunc perfectum est. Hic
siquidem liber non paucis praestat dotibus: praesertim in deligendis li
turgicis precibus sapientia, interpretationis diligentia, chartaceae mate­
riae elegantia, atque typographic! ornatus soliditate et nitore.
Sanctitas Sua gaudet Sibi, gratulatur tibi, quod huiusmodi opere liturgi
cae pietati evulgandae et provehendae consuluisti.
Enimvero christifidelium coetus virtutum omnigeno vigore florent, cum
bene Deum orant; tum vero optime orant, ubi ipsi cum Ecclesia orant,
cui datus est spiritus gratiae et precum (cfr. Zach. 12, 10), iucunde ser­
vatis temporum vicibus et festorum dierum varietate.
Quapropter Sanctitas Sua libenter cupit, ut Parvum Breviarium apud
religiosos sodales, quibus id statutae ipsis normae permittunt, et apud
laicos homines in usu versetur.

PIUS XII

86
Liturgia Adventus

Ex adhortatione pastorali sodalibus Primariae Societatis « Artisticooperaia », 8 dee. 1952

Osserv. rom. 9-10 dee. 1952; DP I, 192-193

In questi giorni di Awento la sacra Liturgia - fonte preziosa c perenne 2464
di luce e di letizia - mette la nostra anima in una fervida disposizione di
attesa per il Santo Natale. È lutta una misteriosa effusione di preghiera
piena di ansia e insieme di dolcezza. Ci volgiamo a Dio e Lo preghiamo
di mandare Colui che deve venire: Mitte quem missurus es;1 gridiamo ai
cieli, alie nubi, e attendiamo che scenda come rugiada, come benefica
pioggia, il Giusto: Rorate coeli desuper, et nubes pluant tustum.2 Anche la
terra ascolta la nostra invocazione, e noi le chiediamo di aprirsi e di
germinare la più desiderata delle piante, il più profumato dei fiori, Ge­
sti: Aperiatur terra, et germinet salvatorem; Flos de radice lessed Talvolta
la preghiera c rivolta direttamente a Gesù c allora assume un tono di
particolare ardore: Veni, Domine, et noli tardare: Vieni, Signore, e non
indugiare.
A questa preghiera risponde nella stessa Liturgia una dolcissima voce di 2465
pace, di conforto e di promessa. Paria Dio e dice: Consolatcvi: presto
verra la vostra salvezza: Cito veniet salus tua.
E ancora: I monti stilleranno dolcezza e i colli daranno latte e miele: Stilla­
bunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte A Nei giorni di lui vi Sara giustizia c abbondanza di pace: Orietur in diebus eius lustitia et abundantia pacisf e la terra produrrà il suo frutto: Terra nostra dabit fructum suum*
Ma Ci pare che fra quell’accorata preghiera c questa deliziosa promessa 2466
'Er 4. 13.

2/»45.8.
’/145,8: II. 1.
4My. is.

5 Pi 71,7.
6 Pi 84,13.
LITURGIA ADVENTUS

755

stia, forte e risoluta, una voce: la voce di Colui che grida ammonemlo,
Preparate la via del Signore: Vox clamantis... Parale viam Domini.1 Quas:
per dire: sarebbe inutile il vostro desiderio di salvezza, e non gioverebbc
ncmmeno la volontà salvifica di Lui, sc mancasse la vostra opera genero­
sa nei preparargli la strada, rimovendo gli ostacoli e adornando il cam
mino per il quale Egli dove passare.

2467 Oggi quella preghiera della terra e la risposta del cielo, e anche più
1’invito del Precursore, si fanno sempre più impellenti. Chi non seme
1’invocazione ansiosa degli uomini, i quali hanno ccrcato di risolverc i lo­
ro problemi senza Dio, o addirittura lottando contro Dio, ed ora hanno
toccato con mano la sconfitta che li disanima, per la fragilità delle strut·
ture in cui abitano e la prccarietà delle istituzioni, aile quali si appoggiano? Basta quindi saper comprendere le voci che vcngono al nostro orec·
chio, basta intuirne il significato ancora nascosto e profonde, per
accorgersi che molti già si accingono a tornare alla casa del Padre, anche
se l’avevano dimenticata.

87

Additio invocationis in honorem B.M.V.
in laudibus pro reparatione blasphemiarum

Decretum Congr. Rituum, 23 decembris 1952
ME 78 (1953) 209-210

Sanctissimus Dominus Noster Pius Divina Providentia Papa XII preci- 2^
bus quamplurimis Sibi porrectis libenter deferens, statuere benigne di­
gnatus est ut invocationibus in fine Missae et in Benedictione SS.mi Sa­
cramenti recitandis, post verba: Benedetta la Sua Santa e Immacolata
Concezione, addatur: Benedetta la Sua gloriosa Assunzione.

f

PIUS XII

INVOCA TIO IN HONOREM BMV ASSUMPTAE

757

V

88
leiunii eucharistici nova disciplina

Const, apost. «Christus Dominus», ct Instruet. S. Officii, de nova di­
sciplina servanda quoad ieiunium eucharisticum, 6 ian. 1953
Constitutio: AAS 45 (1953) 15-24 (latine), 15-24 (italicc); Instructio.
AAS 45 (1953) 47-51 (latine), 51-56 (italice); EL 67 (1953) 3042
(comm. in fasciculis sequentibus); ME 78 (1953) 44-57; Periodica -12
(1953) 33-50; DP I, 194-205
I. - Constitutio Apostolica

2469 f/5/ CHRISTUS Dominus, «in qua nocte tradebatur»,1 cum postrema
vice veteris Legis celebravit Pascha, coena facta,2 accepit panem, et gra­
tias agens fregit, deditque discipulis suis dicens: « Hoc est corpus meum
quod pro vobis tradetur»? itemque calicem eis porrexit asseverans
«Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur»,'
« Hoc facite in meam commemorationem ».5 Quibus ex Sacrarum Litte
rarum locis omnino patet Divinum Redemptorem ultimae huic paschali
celebrationi, in qua agnus ex I lebraeorum ritibus manducabatur, voluisse
substituere novum Pascha, ad saeculorum usque obitum permansurum,
esum videlicet immaculati Agni, immolandi pro mundi vita, ita ut novum
Pascha novae Legis Phase vetus terminaret, et umbram fugaret veritas.6

%

2470 Quandoquidem autem utriusque coenae eiusmodi coniunctio idcirco
habita fuit, ut ex antiquo Paschate ad novum significaretur transitus,
facile perspici potest cur Ecclesia, in Eucharistico Sacrificio ex Divini
Redemptoris iussu in eius commemorationem renovando, a veteris
agapes more discedere potuerit, et Eucharisticum ieiunium in usum
inducere.
1 I Cor 11.2).
2 Cir. Lc 22, 20.

’ 1 Cor 11. 24
4 Mt 26,28.

5Cfr. 1 Cor 11.24-25.
6 Cir. hymn. Laudo Sion (Mosaic Rom.).
758

PIUS XII

Etenim inde ab antiquissima aetate consuetudo invaluit [16] Euchan
stiam christ i fidelibus ieiunis administrandi.7 Saeculo autem excunte
quarto iam in variis Conciliis ieiunium iis praecipiebatur, qui Eucharisticum celebraturi essent Sacrificium. Itaque anno 393 Hipponense Conci­
lium haec decrevit: « Sacramenta altaris non nisi a ieiunis hominibus ce­
lebrentur »? quod praeceptum paulo post, hoc est anno 397, ex
Carthagincnsi Concilio III iisdem verbis edebatur;9 ac saeculo ineunle
quinio haec consuetudo satis communis et immemorabilis dici potest;
quamobrem S. Augustinus affirmat sanctissimam Eucharistiam a ieiunis
semper accipi itemque per universum orbem morem istum servari.10

Procul dubio haec agendi ratio gravissimis innitebatur causis, in quibus 2471
ea ante omnia memorari potest, quam Apostolus gentium lamentatur,
cum de fraterna ebristianorum agape agit.” Etenim cibo potuque se abs­
tinere cum summa illa reverentia congruit, quam supremae lesu Christi
maiestati debemus, cum eum Eucharisticis delitescentem velis sumpturi
sumus. Ac praeterea, dum, ante quodlibet alimentum, cius pretiosissimo
Corpore ac Sanguine vescimur, luculenter demonstramus illud esse pri­
mum ac summum nutrimentum, quo animus alatur noster eiusque au­
geatur sanctitas. Quapropter idem Augustinus haec monet: « Placuit
Spiritui Sancto ut in honorem tanti Sacramenti in os christiani prius
Dominicum Corpus intraret, quam ceteri cibi ».12

Neque debitum solummodo honoris munus hoc ieiunium Divino tribuit 2472
Redemptori, sed pietatem etiam fovet; ideoque ad saluberrimos illos
sanctitatis fructus augendos conferre potest, quos bonorum omnium
fons ct auctor Christus a nobis, gratia ditatis, elici postulat.

Nemo ceteroquin est, qui experiundo non agnoscat ex ipsis [17] huma- 2473
nae naturae legibus contingere ut, cum corpus cibo oneratum non sit,
mens erigatur agilior, atque impensiore moveatur virtute ad arcanum il­
lud excelsumque meditandum mysterium, quod in animo, tamquam in
templo, agitur divinam adaugens caritatem.
Quanta cura Ecclesia Eucharisticum ieiunium servandum curaverit ex 2474
eo etiam erui potest, quod illud, gravibus quoque poenis violatoribus
impositis, imperavit. Etenim Concilium Toletanum VII, anno 646, ex­
communicationem ei comminatum est, qui non ieiunus sacris fuisset
' Cfr BEN. XIV, De Syri Dioec. 1. 6, c. 8, n 10.
'Cone Hipp, can 28: MANSI, HI, 925.
’Cone.Carth III, cap 29. MANSI, III, 885.

10Cfr S. August , £/>. LlVadhn, cap 6 MiGNE, PL 33,203.
11 Cfr. I Cor 11, 21 sq.

12 S. August, 1 c.
IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISCIFlINA

759

operatus, anno autem 572 Concilium Bracarense III,H ct anno 585
Concilium Matisconensc II15 iam decreverat cum, qui huius rei evasisset
reus, de sui muneris honorisque sede deponendum esse.
2475 Attamen, volventibus sacculis, illud quoque diligenter consideratum k:
interdum nempe esse opportunum, ob peculiaria rerum adiuncta, hanc
ieiunii legem, ad christifidcles quod attinet, aliquatenus relaxare. Quam
ad rem Constantiae Concilium, anno 1415, dum eiusmodi sacrosanctam
legem confirmat, addit quoque quoddam temperamentum: «... sacro
rum canonum auctoritas, laudabilis et approbata consuetudo Ecclesiae
servavit et servat, quod huiusmodi sacramentum non debet confici post
coenam, neque a fidelibus recipi non iciunis, nisi in casu infirmitatis aut
alterius necessitatis, a iure vel Ecclesia concesso vel admisso ».16

2476 Placuit haec in memoriam ea de causa reducere, ut omnes perspectum
habeant Nos, quamvis novae temporum rerumque condiciones suadeam
ut non paucas facultates ac venias hac in re concedamus, velle tamen pei
Apostolicas has Litteras summam huius legis consuetudinisque vim
confirmare ad Eucharisticum quod attinet ieiunium; ac velle etiam eos
admonere, qui eidem legi obtemperare queant, ut id facere pergant [18]
diligenter, ita quidem ut ii solummodo, qui in necessitate versentur, hi
see concessionibus frui possint secundum eiusdem necessitatis rationes.
Suavissimo Nos solacio afficimur - quod libet heic, etsi breviter, decla­
rare - cum pietatem cernimus erga Augustum altaris Sacramentum co­
tidie magis increbrescere non modo in christifidelium animis, sed ad di­
vini cultus etiam splendorem quod pertinet, qui ex publicis populorum
manifestationibus saepenumero emicat. Quam ad rem haud parum pro­
cul dubio contulere sollicitae Summorum Pontificum curae, ac praeser­
tim Beati Pii X, qui quidem, ad priscam Ecclesiae consuetudinem reno­
vandam omnes advocans, eos adhortatus est, ut quam creberrime, immo
cotidie si possent, ad Angelorum mensam accederent;17 ac pandos
quoque ad caeleste hoc pabulum invitans, sapienti consilio statuit prae­
ceptum sacrae Confessionis sacraeque Communionis ad eos singulos
universos spectare, qui iam ad rationis usum pervenissent;18 quod etiam

U

Cone. Tolet. VII, cap. 2: MANSI, X. 768

14

Cone. Bracar. Ill, can. 10: MANSI, IX, 841.

15 Cone. Matiscon. II. can. 6: MANSI. IX, 952.
16

Cone. Constant, sess. XIII: MANSI, XXVII, 727.

17

S. Congr. Concilii, Decretum Saaa Tridentina Synodus, d. d. XX mensis Decembris, in
MCMV: Acta S Sedis, XXXVIII. 400 sq.
h
S. Congr dc Sacramentis. Decretum Quam singulari, d. d. VIII mensis Augusti in
MCMX: Acta Ap Sedis, II. p, 577 sq.
760

PIUS XII

in iuris canonici Codice sancitum est.19 Hisce Summorum Pontificum
curis christifidcles ultro libenterque respondentes, ad sacram Synaxim
frequentiorcs usque accessere. Atque utinam haec caelestis Panis fames
divinique Sanguinis sitis in omnibus cuiusvis aetatis hominibus in omnibusque civium ordinibus exardescant!
Animadvertendum tamen est ea quibus vivimus tempora eorumque pe- 247
culiarcs condiciones multa in societatis usum in communisque vitae ac­
tionem induxisse, ex quibus graves difficultates oriantur, quae possint
homines a divinis participandis mysteriis abstrahere, si Eucharistici ie­
iunii legi eo prorsus modo ab omnibus obtemperandum sit, quo ad
praesens usque tempus obtemperandum erat.

Imprimisque patet omnibus clerum hodie ingravescentibus [19] chri- 247
stianorum necessitatibus numero imparem esse; qui quidem festis prae­
sertim diebus nimium saepe laborem tolerare debet, cum serius Euchari­
sticum Sacrificium ac non raro etiam bis vel ter celebrare debeat,
cumque interdum officio quoque teneatur longinquum faciendi iter, ut
sacra ne desint haud parvis sui gregis partibus. Enervantes eiusmodi
apostolici labores sacerdotum valetudinem procul dubio debilitant; idque eo vel magis quod non modo Missae litandae cum Evangelii expli­
catione, itemque sacris Confessionibus audiendis, catechesi impertien­
dae, ccterisque sui muneris partibus increscenti studio increscentique
opera vacare debent, sed iis etiam rationibus rebusque diligenter prospi­
cere ac consulere, quas asperum illud certamen adversus Deum eiusque
Ecclesiam postulat, tam late hodie, tam callide acriterque excitatum.

At mens animusque noster ad eos potissimum advolat, qui procul a pa- 24’
tria cuiusque sua, in longinquis operantes terris, huic Divini Magistri
invitationi iussionique generosi responderunt: « Euntes ergo docete om­
nes gentes »;20 ad Evangelii praecones dicimus, qui, gravissimis etiam
exantlatis laboribus atque itinerum difficultatibus omne genus superatis,
eo omni nisu contendunt, ut christianac religionis lumen omnibus pro
facultate affulgeat, utque suos greges, saepenumero a catholica suscepta
fide adhuc recentes, angelico illo enutriant cibo, qui virtutem alat pieta­
temque refoveat.
Iisdem fere in rerum adiunctis ii quoque christifidcles versantur, qui vel in 24
non paucis regionibus a catholicis Missionalibus excultis, vel in aliis locis
commorantes, cum proprium apud se non habeant sacrorum administrum,
alterius sacerdotis adventum in seras horas expectarc debent, ut Euchari­
sticum participare queant Sacrificium, seseque divino enutrire pabulo.
' ' C1Ccan. 865; cfr. can 854. § 5.

20 M/28, 19.
IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISClPL INA

761

2481 Ac praeterea, postquam machinae omne genus in usum inductae fuere
saepissime contingit ut opifices non pauci vel officinis, vel vchiculanbi.:
maritimisque muneribus, vel aliis [20] publicae utilitatis officiis addicu
non modo per diem sed per noctem etiam alternis iteratisque laboris v.
cibus occupentur, ita quidem ut debilitatae eorum vires eos interdum
compellere possint ad aliquid nutrimenti accipiendum, atque adeo uder,
impediantur quominus ad Eucharisticam mensam ieiuni accedant.

2482 Ad hanc eamdem mensam matres quoque familias saepenumero venire
nequeunt, antequam domesticis curis prospexerint, quae multas saepe
ab eis postulant laboris horas.
2483 Parique modo evenit ut in puerorum puellarumque scholis ac litterarum
ludis plurimi habeantur qui divino illi invitamento respondere cupiam
« Sinite parvulos venire ad me »,21 cum fore omnino confidant ut ille
qui « pascitur inter lilia »22, suum ipsorum animi candorem morumque
integritatem contra iuvenilis aetatis illecebras ac mundi insidias tutetur
verumtamen perdifficile interdum iisdem est, antequam ad scholam se
conferant, sacras adirc aedes ibique sese Angelico enutrire Pane, postea
vero domum redire ut necessarium suscipiant nutrimentum.

2484 Hoc praeterea animadvertendum est saepe hodie contingere ut frequen
tissimae populi multitudines ex alio ad alium locum postmeridianis ho
ris ea de causa transgrediantur, ut religiosas celebrationes, vel coetus dc
re sociali habendos participent; si igitur hisce etiam datis occasionibus
liceat Eucharisticum peragere Mysterium, quod divinae gratiae vitalis
fons est voluntatesque iubet ad virtutem adipiscendam exardescere
haud dubium est inde vim hauriri posse, qua omnes ad christiane peni
tus sentiendum operandumque excitentur, et ad legitimis etiam obtem
perandum legibus.
2485 Peculiaribus hisce considerationibus haec adicere opportunum videtur,
quae ad omnes spectant; quamvis nempe nostris hisce temporibus ars
medica ac disciplina illa, quae hygiene dicitur, tantos progressus fe
cerint, tantumque contulerint ad [21] mortuorum numerum in puerili
praesertim aetate minuendum, nihilo secius praesentis vitae condiciones
atque ea, quae ex immanibus huius saeculi bellis consecuta sunt incom­
moda, eiusmodi sunt, ut non parum corporum constitutionem valetudi­
nemque debilitaverint.

2486 Hisce de causis, quo praesertim experrecta in Eucharistiam pietas faci
lius augeatur, e variis Nationibus Episcopi non pauci, officiosis datis lit­
teris petiere, ut haec iciunii lex aliquantulum mitigaretur; atque iam haec
21 Mc 10. 14.

22 Cant 2. 16; 6. 2.
762

PIUS XII

Apostolica Secies peculiares hac in re facultates ac venias sacrorum ad­
ministris ac christifidelibus benigne concessit. Ad quas concessiones
quod attinet, memorare libet Decretum, quod Post Editum inscribitur, a
S. Congregatione Concilii die 7 mensis Decembris, anno 1906, pro in­
firmis datum,25 ac Litteras die 22 mensis Maii, anno 1923, Locorum
Ordinariis a S.S.C.S. Officii pro sacerdotibus datas.24

Postremis hisce temporibus, Episcoporum hac de re petitiones crebriores impensioresque fuere, atque ampliores pariter fuerunt facultates
concessae, eae potissimum quae belli occasione dilargitae sunt. Id procul
dubio luculenter indicat novas, graves, non intermissas ac satis generales
exstare causas, quibus nimis difficile sit, multiplicibus in rerum adiunc­
tis, cum sacerdotes Eucharisticum sacrificium celebrare, tum christifideles Angelico vesci Pane ieiunos.
Quamobrem, ut gravibus hisce incommodis ac difficultatibus occurramus, utque indultorum diversitas in actionum discrepantiam ne cedat,
necessarium ducimus Eucharistici ieiunii disciplinam ita mitigando sta­
tuere, ut, quam largissime fieri potest, in peculiaribus etiam temporum
locorum ac christifidelium condicionibus, eiusmodi legi omnes obtem­
perare facilius queant. Haec Nos decernentes, fore confidimus ut haud
[22] parum conferre possimus ad Eucharisticae pietatis incrementum,
atque adeo aptius permovere atque excitare omnes ad Angelorum parti­
cipandam Mensam, adaucta procul dubio Dei gloria ac Mystici lesu
Christi Corporis sanctimonia.
Haec igitur omnia, quae sequuntur, Apostolica auctoritate Nostra de­
cernimus ac statuimus:
I. Ieiunii eucharistici lex, a media nocte pro iis omnibus vigere pergit,
qui in peculiaribus condicionibus non versentur, quas per Apostolicas
has Litteras exposituri sumus. Principium tamen generale et commune
omnibus in posterum esto, sive sacerdotibus, sive christifidelibus:
aquam videlicet naturalem Eucharisticum ieiunium non frangere.
II. Infirmi, etiamsi non decumbant, aliquid sumere possunt, de prudenti
confessarii consilio, per modum potus, vel verae medicinae, exceptis al­
coholicis. Eadem facultas sacerdotibus infirmis conceditur Missam cele­
braturis.
III. Sacerdotes, qui vel tardioribus horis, vel post gravem sacri ministerii
laborem, vel post longum iter celebraturi sunt, aliquid sumere possunt
per modum potus, exclusis alcoholicis; a quo tamen se abstineant saltem
per spatium unius horae, ante quam sacris operentur.
Srdu, XXXIX, p. 603 sq
•4S.S. Congr. S. Officii Litterae locorum Ordinari» datae super idunio eucharistico ante
Missam: Acta Ap. Sedis, XV, p, 151 sq.

IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISCIPLINA

763

2487

2488

2489

2490

2491

2492 IV. Qui autem bis, vel ter Missam celebrent, ablutiones sumere possunt
quae tamen, in hoc casu, non vino, sed aqua tantum fieri debent.
2493 V. Christifideles pariter, etiamsi non infirmi, qui ob grave incommodum
- hoc est, ob debilitantem laborem, ob tardiores horas, quibus tantum
ad Sacram Synaxim accedere possint, vel ob longinquum iter, quod su
scipere debeant - ad Eucharisticam mensam omnino ieiuni adire nequeant,
de prudenti confessarii consilio, hac perdurante necessitate, aliquid sumere
possunt per modum potus, exclusis alcoholicis; a quo tamen se abstineant
saltem per spatium unius horae, antequam Angelico enutriantur Pane.

2494 VI. Si rerum adiuncta id necessario postulant, locorum [23] Ordinariis
concedimus ut Missae celebrationem vespertinis, ut diximus, horis per­
mittere queant, ita tamen ut haec initium non habeat ante horam IV post
meridiem, sive in festis de praecepto, quae adhuc vigent, sive in illis
quae olim viguerunt, sive primis uniuscuiusque mensis feriis sextis, sive
denique in illis sollemnibus, quae cum magno populi concursu celebrentur,
atque etiam, praeter hos dies, semel in hebdomada, servato a sacerdote
ieiunio trium horarum quoad cibum solidum et potus alcoholicos, unius
autem horae quoad ceteros potus non alcoholicos. In his autem Missis
christifideles ad Sacram Synaxim accedere poterunt, hac eadem servata
norma ad ieiunium Eucharisticum quod attinet, firmo praescripto can. 857.
2495 Evangelii autem praeconibus, in territoriis Missionum, peculiarissimis per­
pensis condicionibus in quibus versantur, ob quas raro plerumque habentur
sacerdotes, qui longinquas stationes invisere queant, Locorum Ordinarii
eiusmodi facultates concedere poterunt ceteris etiam hebdomadis diebus.
2496 Locorum tamen Ordinarii diligenter curent, ut quaelibet vitetur inter­
pretatio, quae concessas facultates amplificet, utque ab omni abusu et ir­
reverentia hac in re caveatur; in hisce enim dilargiendis facultatibus,
quas hominum, locorum temporumque condiciones hodie postulant,
Nos etiam atque etiam volumus Eucharistici ieiunii momentum, vim
atque efficacitatem confirmare ad eos quod attinet, qui Divinum Red­
emptorem sub Eucharisticis velis latentem accepturi sunt. Ac praeterea,
quotiescumque corporis incommodum minuitur, animus debet pro
facultate rem supplere, sive interna paenitentia, sive aliis modis, ex tradi­
to Ecclesiae more; quae quidem cum ieiunium mitigat, alia opera adim­
plenda imperare solet. Qui igitur datis hac in re facultatibus perfrui
queant, impensiores ad Caelum admoveant preces, quibus Deum ado­
rent, eidem grates agant, ac praesertim admissa expient novaque impe­
trent superna auxilia. Cum omnes perspectum habeant oporteat Eucha­
ristiam [24] «tamquam passionis suae memoriale perenne»25 a lesu
S I HOM., Opure LV1I Oific. dc Festo Corporis Christi, lect. IV. Opera omnia Romae
MDLXX. vol XVII.
764

PIUS XII

Christo institutam fuisse, ex animis sensus illos eliciant christianae hu­
militatis christianaeque paenitentiac, quos Divini Redemptoris crucia­
tuum ac mortis meditatio excitare debet. Itemque eidem Divino Red­
emptori, qui, perpetuo in altaribus se immolans, maximum renovat sui
amoris documentum, adauctos offerant omnes suae erga proximos cari­
tatis fructus. Hac profecto ratione conferent omnes ad illud Apostoli
gentium cotidie magis explendum: « Unus panis, unum corpus multi
sumus, omnes qui dc uno pane participamus ».26
Quaecumque autem hisce Litteris decreta continentur, ea omnia stabilia, 2497
rata ac valida esse volumus, contrariis quibuslibet non obstantibus, pe­
culiarissima etiam mentione dignis; atque abolitis ceteris omnibus privi­
legiis ac facultatibus, quomodocumque a Sancta Sede concessis, ut ubi­
que omnes hanc disciplinam aeque riteque servent.
Quae quidem omnia, supra statuta, vim suam obtineant a promulgatio­
nis die per Acta Apostolicae Sedis factae.27

II. - Instructio S. Officii
[47] Constitutio Apostolica Christus Dominus, hoc ipso die a Summo 2498
Pontifice Pio XII, feliciter regnante, data, largitur quidem non paucas
facultates ac dispensationes circa legis ieiunii eucharistici observantiam,
sed normas maxima ex parte quoad substantiam quoque confirmat Co­
dicis Iuris Canonici (can. 808 et 858, § 1) impositas sacerdotibus et fi­
delibus, qui eidem legi obtemperare queant. Attamen hisce etiam ex­
tenditur favorabile ipsius Constitutionis primum praescriptum, cuius vi
aqua naturalis (id est sine ulla cuiuslibet elementi adiectione) non am­
plius frangit ieiunium cucharisticum (Const., n. 1). Quod vero attinet ad
ceteras concessiones, iis tantum uti possunt sacerdotes et fideles, qui in
peculiaribus versantur condicionibus, de quibus in Constitutione cau­
tum est, vel Missas vespertinas celebrant aut in iisdem sacram commu­
nionem recipiunt ex licentia Ordinariorum, intra limites novarum lacultatum, quae iisdem tributae sunt.

Itaque, ut normae ad huiusmodi concessiones pertinentes ubique con- 2499
formi ratione serventur atque evitetur quaelibet interpretatio, quae con­
cessas facultates amplificet, utque ab omni abusu hac de re caveatur,
Suprema haec Sacra Congregatio Sancti Officii, iussu mandatuque
Summi ipsius Pontificis, statuit quae sequuntur:

761 Cor 10, 17.

Fuciculus A/\S Constitutionem continens editus est sub dic 16 un 1953
IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISCIPLINA

765

Quoad infirmos sive fideles sive sacerdotes (Const., η. II)
2500 1. Fideles infirmi, etiamsi non decumbant, aliquid sumere possunt per
modum potus, exceptis alcoholicis, si, suae infirmitatis causa, usque id
sacrae communionis receptionem ieiunium, absque gravi incommodo,
nequeunt servare integrum; possunt etiam aliquid sumere per modum
medicinae, sive liquidum (exclusis alcoholicis), sive solidum, dummodo
[48] de vera medicina agatur, a medico praescripta vel uti tali vulgo re
ccpta. Advertendum autem est, non posse tamquam medicina haben
quodlibct solidum pro nutrimento sumptum.

2501 2. Condiciones, quibus quis dispensatione a lege ieiunii frui possit, nulla
adiecta ante communionem temporis limitatione, prudenter a confessa
rio perpendendae sunt, neque quisquam sine cius consilio uti potesi.
Confessarius autem suum consilium dare poterit sive in foro interno sacramentali, sive in foro interno extra-sacramentali, etiam semel pro
semper, perdurantibus eiusdem infirmitatis condicionibus.
2502 3. Sacerdotes infirmi, etiamsi non decumbant, dispensatione pariter uti
possunt, sive sint Missam celebraturi, sive sanctissimam Eucharistiam
recepturi.

Quoad sacerdotes qui in peculiaribus adiunctis versantur
(Const., nn. III et IV)

2503 4. Sacerdotes non infirmi, qui a) vel tardioribus horis (i. e. post horam
nonam), b) vel post gravem sacri ministerii laborem (v. gr. iam a summo
mane seu per longum tempus), c) vel post longum iter (i. e. saltem 2 km
circiter pedibus percurrendum, vel proportionate longius pro variis ve­
hiculis adhibitis, difficultatis quoque itineris vel personae habita ratio­
ne), celebraturi sunt, aliquid sumere possunt per modum potus, exclusis
alcoholicis.

□
U

D

2504 5. Tres casus supra numerati tales sunt, ut omnia comprehendant rerum
adiuncta, in quibus legislator praefatam facultatem concedere intendit
ideoque quaelibet vitetur interpretatio quae facultates concessas amplificet

2505 6. Sacerdotes, qui in hisce adiunctis versantur aliquid sumere possunt
per modum potus semel vel pluries, servato iciunio unius horae ante
Missae celebrationem.
2506 7. Praeterea omnes sacerdotes, qui bis vel ter sunt Missam celebraturi,
possunt in prioribus Missis duas ablutiones a rubricis Missalis praescrip­
tas sumere, sed tantum adhibita aqua, quae quidem, iuxta novum prin­
cipium, ieiunium non frangit.
Qui tamen die Nativitatis Domini vel in Commemoratione omnium fi·
766

PIUS XII

λ

delium defunctorum tres Missas sine intermissione celebrat, quod ad
ablutiones attinet, rubricas observare tenetur.
8. Si vero sacerdos, qui bis vel ter Missam celebrare debet per inadvertentiam vinum quoque in ablutione sumat, non vetatur quominus se­
cundam et tertiam Missam celebret.

2507

Quoad fideles qui in peculiaribus adiunctis versantur (Const., η. V)

[49] 9. Fidelibus pariter, qui non infirmitatis causa, sed ob aliud grave
incommodum ieiunium eucharisticum servare nequeunt, aliquid sumere
licet per modum potus, exceptis tamen alcoholicis et servato ieiunio
unius horae ante sacrae communionis receptionem.

2508

10. Causae autem gravis incommodi tres enumerantur, quas extendere
non licet.
j) Labor debilitans ante sacram communionem susceptus.
Hoc labore afficiuntur tum opifices, qui, officinis vel vehicularibus ma­
ritimisque muneribus vel aliis publicae utilitatis officiis addicti, diu noctuque per vices occupantur, tum illi, qui ex officio vel ex caritate noctem
vigilem transigunt (v. gr. valetudinarii, custodes nocturni, etc.); tum mu­
lieres praegnantes et matresfamilias quae, antequam ecclesiam adire
queant, in domesticis negotiis per longum tempus incumbere debent; etc.
b) Hora tardior, qua sacra communio recipitur.
Sunt enim haud pauci fideles, qui tantummodo serioribus horis possunt
apud se sacerdotem habere, qui sacris operetur; sunt puen complures, quibus
nimis grave est, antequam ad scholam se conferant, ecclesiam adire, an­
gelico pane vesci, postea vero domum reverti, ientaculi sumendi gratia; etc.
d Longum iter peragendum, ut ad ecclesiam perveniatur.
Longum autem hac super re habendum iter, ut supra explicatum est (n.
4), si saltem 2 km. circiter pedibus percurrendum, vel proportionate
longius pro variis vehiculis adhibitis, difficultatis quoque itineris vel per­
sonae habita ratione.

2509

11.Causae quidem gravis incommodi sunt prudenter a confessario pen­
sitandae in foro interno sacramentali vel non sacramentali; neque absque
eiusdem consilio fideles non ieiuni sanctissimam Eucharistiam recipere
possunt. Confessarius autem consilium eiusmodi dare potest etiam semel
pro semper, causa eadem gravis incommodi perdurante.

2510

Quoad Missas vespertinas (Const., η. VI)
Constitutionis vi Ordinarii locorum (dr. can. 198) facultate Iruuntur
permittendi in proprio territorio Missae vespertinae celebrationem, si
adiuncta id necessario exigunt, praescripto can. 821, § 1, non obstante
IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISCIPLINA

767

2511

[50] Bonum enim commune aliquando sacrorum mysteriorum celebra
tionem post meridiem expostulat; v. gr. pro quarundam industriarum
opificibus, qui festis quoque diebus laboribus succedunt in vices; pro il­
lis operariorum classibus, qui matutinis festorum horis occupantur, ut
muneribus portuum addicti; pro iis pariter, qui ex dissitis etiam regioni­
bus maxima frequentia in unum locum conveniunt, ad quandam festivi­
tatem religiosam vel socialem celebrandam, etc.
2512

12. Tamen eiusmodi Missae celebrari possunt non ante horam quartam
post meridiem, ac tantummodo in certis diebus laxative statutis, seu
a) festis de praecepto vigentibus, ad normam can. 1247, § 1;
b) festis de praecepto suppressis, iuxta Indicem a S. Congregatione Con
cilii editum, die 28 Decembris 1919 (cfr. AAS, vol. XII [1920], pp. 42-431;
c) primis cuiusque mensis feriis sextis;
d) ceteris sollemnibus, qui cum magno populi concursu celebrantur;
e) die uno in hebdomada, praeter dies supra memoratos, si bonum peculiarum personarum classium id postulat.

2513

13. Sacerdotes, qui pomeridianis horis Missam celebrant, itemque fide­
les qui in eadem sacram communionem recipiunt, possunt inter refectio
nem, permissam usque ad tres horas ante Missae vel communionis ini­
tium, sumere congrua moderatione alcoholicas quoque potiones inter
mensam suetas (v. gr. vinum, cerevisiam, etc.), exclusis quidem liquori­
bus. Quoad potus autem, quos sumere possunt ante vel post dictam re­
fectionem, usque ad unam horam ante Missam vel communionem, ex­
cluditur omne alcoholicorum genus.

2514

14. Sacerdotes, eodem die, nequeunt mane et vespere Sacrum litare, nisi
potestatem expressam bis terve Missam celebrandi habeant, ad normam
can. 806.
Fideles pariter, eodem die, nequeunt mane et vespere ad sacram
Synaxim accedere, ad praescriptum can. 857.

2515

15. Fideles, quamvis non sint de eorum numero, pro quibus Missa ve­
spertina forte instituta sit, ad sacram Synaxim libere accedere possunt,
infra dictam Missam vel proxime ante et statim post (clr. can. 846, § 1),
servatis, quod attinet ad ieiunium eucharisticum, normis supra relatis.

2516

16. In locis vero, ubi non ius commune, sed ius missionum viget, Ordi­
narii Missas vespertinas omnibus in hebdomada diebus, iisdem condi­
cionibus, permittere possunt.

t

18. Pariter curent, ut nova disciplina a cunctis subditis uniformiter ob
servetur, cosque doceant, omnes facultates et dispensationes, tum terri­
toriales tum personales, hactenus a Sancta Sede concessas, abrogatas esse.

2518

19. Constitutionis atque huius Instructionis interpretatio textui fideliter
adhaereat, neque ullo modo facultates tam favorabiles amplificet Quod
ad consuetudines attinet, quibus a nova disciplina discrepare contingat,
clausula illa abrogativa animadvertenda est: « contrariis quibuslibet non
obstantibus, peculiarissima etiam mentione dignis ».

2519

20. Ordinarii et sacerdotes, qui datis a Sancta Sede facultatibus perfrui
debent, fideles studiose excitent, ut frequenter Missae Sacrificio adstare
velint et pane eucharistico reficiantur opportunisque inceptis, praeser­
tim sacra praedicatione, illud promoveant spirituale bonum, cuius adipi­
scendi gratia Summus Pontifex Pius XII Constitutionem edere voluit

2520

Monita ad normas exsequendas
â

2517

[Μ] 17. Ordinarii sedulo invigilent, ut omnis abusus et irreverentia erga
sanctissimum Sacramentum plane vitetur.
768

PIUS XII
IEIUNII EUCHARISTICI NOVA DISCIPLINA

769

89
Usus linguae italicae in celebratione Baptismi

Decretum SRC, 2 februarii 1953
AAS 45 (1953) 195-198; EL 67 (1953) 148-154, ME 78 (1953) 209
2521 Quamplurimi Sacrorum Italiae Antistites Sanctissimo Domino nostro
Pio Papae XII enixas preces detulerunt ut, ad intelligentiam ac pietatem
populi fovendam, in administratione Sacramenti Baptismatis tam parvu­
lorum quam adultorum quaedam formulae vernacula lingua proferri va­
leant. His precibus Sacrorum Rituum Congregatio deferens, versionem
in italicam linguam interrogationum ac responsionum in administratione
Baptismatis praeparare sategit, quam Eidem Sanctissimo Domino nostro
pro opportuna approbatione reverenter subiecit.
Referente vero infrascripto Sacrae Rituum Congregationis Cardinali ProPraefecto in audientia diei 9 Maii anno 1952, Sanctitas Sua interrogatio­
nes et responsiones praefatas, prouti in inferiori prostant exemplari
probavit easque adhiberi posse induisit benigne; hac tamen conditione
ut in editionibus Ritualis Romani textus latinus cum versione italica po­
natur.

ORDO BAPTISMI PARVULORUM
(Numeri marginales correspondent numeris Ritualis Romani)
2522 1. Sacerdos interrogat infantem (si plures sint baptizandi, singulariter sin­
gulos):
N., che cosa domandi alia Chiesa di Dio?
Patrinus respondet: La fede.
Sacerdos: Che cosa ti procura la fede?
Palrinus: La vita eterna.
2. Sacerdos (etiam singulariter singulos):
Se, dunque, vuoi avere la vita eterna, osserva i comandamenti: Amerai il
Signore Dio tuo con tutto il tuo cuore, con tutta la tua anima, con tuita
la tua mente, e il prossimo tuo come te stesso.
10. Postea sacerdos...
N., entra nei tempio di Dio, per aver parte con Cristo nella vita eterna.
770

PIUS XII

R. Cosi sia.
11. Cum fuerint ecclesiam ingressi...
lo credo in Dio Padre onnipotente...
Padre nostro che sei nei cieli...
14. Postea interrogat baptizandum nominatim, dicens (singulariter singu.
lis):
N., rinunzi a Satana?
Respondet patrinus: Rinunzio.
Sacerdos: E a tutte le sue opere?
Patrinus: Rinunzio.
Sacerdos: E a tutte le sue seduzioni?
Patrinus: Rinunzio.
17. Sacerdos ad fontem interrogat:
N., credi in Dio Padre onnipotente, Creatore dei cielo e della terra?
R. Credo.
Credi in Gesù Cristo, suo unico Figlio, nostro Signore, che nacque e pati
per noi?
R. Credo.
Credi nello Spirito Santo, Ia Santa Chiesa Cattolica, la comunione dei
Santi, la remissione dei peccati, la risurrezione della carne, la vita eterna?
R. Credo.
18. Subinde...
N., vuoi essere battezzato?
Respondet patrinus: Si, lo voglio.
26. Postremo dicit:
N., va in pace, ed il Signore sia con te.
R. Cosi sia.

ORDO BAPTISMI ADULTORUM

5 Tum sacerdos interrogat...
Come ti chiami?
Catechumenus respondet: N.
Sacerdos: N., che cosa domandi alia Chiesa di Dio?
R La fede.
Sacerdos: Che ti procura la fede?
R La vita eterna.
Sacerdos: Se, dunque, vuoi avere la vita eterna, osserva i comandamcnti:
Amcrai il Signore Dio tuo con tutto il tuo cuore, con tutta la tua mente,
c il prossimo tuo come te stesso. Questi duc comandamcnti riassumono
tutta la legge cd i profeti. La fede consiste nell’adorare un solo Dio in tre
persone e la Trinità nell’unità, senza confondere le persone né dividere
USUS LINGUAE ITALICAE IN CELEBRA TIONE BAPTISMI

771

2525

Ia natura. Altra è la persona del Padre, altra quclla del Figlio, altra quclii
dello Spirito Santo: ma queste tre persone non sono che una sola natura,
una sola e identica divinità.
6. Et rursus interrogat:
N., rinunzi a Satana?
R. Rinunzio.
Interrogat: E a tutte le sue opere?
R. Rinunzio.
Interrogat: E a tutte le sue seduzioni?
R. Rinunzio.
7. Deinde sacerdos interrogat de Symbolo Fidei, dicens:
Credi in Dio Padre onnipotente, Creatore del cielo e della terra?
R. Credo.
Interrogat: Credi in Gesù Cristo, suo unico Figlio, nostro Signore, chc
nacque e pati per noi?
R. Credo.
Interrogat: Credi nello Spirito Santo, la santa Chiesa Cattolica, la cornu
nione dei Santi, la remissione dei peccati, la risurrezione della carne, la
vita eterna?
R. Credo.
16. Deinde sacerdos dicit...
Prega, cletto di Dio, inginocchiati e di’: Padrc nostro...
Sacerdos subiungit: Alzati, compi la tua preghiera e di’: Cosi sia.
Et ille surgens...
R. Cosi sia.
Sacerdos dicit patrino: Fa’ su di lui il segno della croce.
Deinde electo: Awicinati.
Et patrinus pollice signat eum...: In nome del Padre, del Figlio e dello
Spirito Santo.
17. Tum sacerdos quoque facit crucem...: In nome del Padre, del Figlio c
dello Spirito Santo.
(Questo formulario si ripete nei numeri 18, 19, 20, 21; e altrc tre volte al
femminile per le donne, nei numeri 22, 23, 24, 25, 26, 27).
29. His peractis...
N., entra nella santa Chiesa di Dio, per ricevere da Nostro Signore Gesù
Cristo la benedizione celeste cd aver parte con Lui c con i suoi Santi.
32. Ila etiam si plures sunt...
>
Io credo in Dio Padre onnipotente...
Padre nostro...
35. Deinde interrogat electum...:
Come ti chiami?
Et ipse respondet: N.
· .
Interrogat: N., rinunzi a Satana?
772

PIUS XII

R. Rinunzio.
1
Interrogat: E a tutte le sue opere?
R. Rinunzio.
Interrogat: E a tutte le sue seduzioni?
R. Rinunzio.
37. Et cum fuerit...: Come ti chiami?
Respondet: N.
58. Interrogat: N., credi in Dio Padre onnipotente, creatore del cielo e
della terra?
R. Credo.
Interrogat- Credi in Gesù Cristo, suo unico Figlio, nostro Signore, che
nacque e pati per noi?
R. Credo.
Interrogat: Credi nello Spirito Santo, la santa Chiesa Cattolica, la comunione dei Santi, la remissione dei peccati, la risurrezione della carne, la
vita eterna?
R. Credo.
Iterum interrogat: N., che cosa chiedi?
Respondet: II Battesimo.
Interrogat: Vuoi essere battezzato?
Respondet: Si, lo voglio.
50. Postea sacerdos...: N., va’ in pace, e il Signore sia con te.
R. Cosi sia.

USUS LINGUAE ITALICAE IN CELEBRATIONE BAPTISMI

90

Nova editio “Parvi Officii B.M.V.”

Litterae Summi Pontificis ad Moderatricem Generalem Sororum Magi­
strarum Sanctae Crucis tertii ordinis Sancti Francisci de Monzingen, dc
nova editione Officii parvi B. Mariae Virginis legitime adhibenda, 12
martii 1953.

EL 68 (1954) 163-164
2524

Christifidelium erga Beatissimam Dei Genetricem Mariam impensa de­
votio, praeter multa alia pietatis exercitia, illud quoque a multis saeculis
recenset, quo eadem Deipara Virgo Parvo Mariali Officio, quod dicitur,
peculiariter colitur. Qui sacer usus recentioribus temporibus etiam auc­
tus est, cum in multis religiosis tam Fratrum laicorum quam Sororum
Congregationibus cotidiana eiusdem Officii recitatio ab ipsis earum
Constitutionibus praescribatur, id quod sane summa dignum est laude
Sic enim fit, ut animae Deo dicatae cotidie sibi imitandas proponant
eiusdem Beatissimae Virginis praeclaras virtutes, ac praecipue summam
eius puritatem et integerrimam virginitatem, ac pio hoc cotidiano obse­
quio Deiparae maternam curam et potentissimam tutelam sibi efficacius
concilient. Haec eadem Marialis Officii recitatio easdem insuper cum Iiturgica Ecclesiae vita cumque sacerdotum horariis precibus arcte
consociat.

2525

Eiusdem autem huius sacrae Liturgiae studium, nostris diebus Sancti
Spiritus afflatu mire auctum, in non paucis qui has Mariales preces co
tidie persolvunt, etiam maius excitavit desiderium, ut cum Ecclesiae solemnitatibus et festis magis conjungerentur quam illius Officii Marialis
forma secum fert, quae inde a Decessoris Nostri S. Pii V temporibus in
Breviario Romano exhibetur. Peculiari igitur animi Nostri gaudio co­
gnovimus te sodalesque tuas piis motas votis ut, antiqua illa atque sum­
ma laude digna consuetudine recitandi Marialis Officii fideliter servata,
simul vitae quoque Ecclesiae liturgicae plenius participes fieri possitis,
id sollerter curasse, ut paululum amplior eiusdem Marialis Officii para­
retur editio, quae ad anni liturgici tempora et festa pressius esset ac­
commodata.

2526

Cum certa nobis sit spes fore, ut et haec vestra erga saccularem Sodalita774

PIUS XII

■I

«y?

tum religiosarum traditionem sancta fidelitas vobis in dies maiorem
piissimac Matris Dei favorem ct gratiam conciliet ct vester sacrae Liturgiac amor novos atque pretiosos vitae spiritualis fructus vobis comparet,
libenti animo permittimus, ut eadem nova Officii Parvi Marialis editione
in his precibus cotidie recitandis vos ct aliae quoque, si quae voluerint,
religiosae Sodalitates utamini.

NOVA EDITIO ‘PARVI OFFICII B Μ V

775

91

De Missa vespertina feria V in Cena Domini

Resp. Congr. Rituum, 21 martii 1953

L’Osservatore Romano, 26 martii 1953; EL 67 (1953) 147

2527 Promulgata Apostolica Constitutione «Christus Dominus», die 6
ianuarii 1953, qua in determinatis quibusdam adiunctis facultas singulis
Ordinariis confertur permittendi, statutis diebus, horis vespertinis,
sancti Missae sacrificii celebrationem, dubium exortum est: «an dictis
diebus comprehendi possit Feria V in Coena Domini ».
Sacra porro Rituum Congregatio, re mature perpensa auditaque Speciali
Commissione, respondendum censuit: Dilata, et interim nihil innovetur.
Quam responsionem Sanctissimus Dominus Noster Pius Papa XII ap­
probare dignatus est.

776

PIUS XII

Pietas liturgica, anima vitae christianae

Ex epistola Secretariae Status ad Excmum D. Carolum Rossi, Episc. Bugdlensem, Praesidem Centri Actionis Liturgicae Italici, 30 iunii 1953

Liturgia (Bollettino del C.A.L.) 6 sett. 1953, p. 1; DP II, 1

Nulla c cosi urgente in quest’ora, tanto grave e pur ricca di speranze,
come richiamare il popolo di Dio, la grande famiglia di Gesù Cristo, al
sosianzioso nutrimento della pietà liturgica, riscaldata dal soffio dello
Spirito Santo, che c l’anima della Chiesa e di ciascuno dei suoi figli.
Ricondotti a quella preghiera viva che dello Spirito è come la voce per
venire in aiuto alia nostra fiacchezza « con gemiti inenarrabili », i fedcli
riprenderanno i contatti coi valori della vita cristiana, cos! spesso dimenticati; in tal modo più facilmente si ridesterà in essi la coscienza di quella
che per il Cristiano è sostanza di religione e di pietà, cioc la giustizia del
Vangelo, di cui tutti dobbiamo vivere, mutati in nuove creature, sui modello di Gesù Cristo.
Ma è soprattutto nel Sacrificio della Messa, centro di questa Preghiera,
che le anime ritroveranno non una devozione, per quanto augusta, come
le altre della pietà cristiana, ma la fonte inesauribile della vita spirituale
che ci viene da Gesù, perpetuamente immolato nel Sacrificio dell’Altare
e fano cibo ai suoi per nutrirli della sua giustizia e dei suo amore.

PIETAS LITURGICA ANIMA VITAE CHRISTIANAE

. ■

η
Paroecia, cellula socialis,
et centrum vitae liturgicae

Ex epist. Secretariae Status ad Hebdomadam socialem Canadensem, 14
aug. 1953.

DP II, 1
2529 « Cellule sociale, la paroisse l'est... parce qu’elle est le centre de la prière
liturgique. Au milieu de l’agitation des foules et de la dissipation des
esprits, dans une atmosphère desséchée par les soucis temporels, l’église
paroissiale où le peuple s’assemble pour rendre gloire à Dieu et implorer
sa grâce par Jésus-Christ, est, pour la société entière, une arche de salut.
C’est au pied de l’autel du sacrifice, autour de la chaire de vérité, que le
repos dominical prend sa signification plénière: halte dans le travail, dé­
tente du corps et de l’esprit, oui sans doute... mais avant tout journée
consacrée au culte de Dieu, sous la forme communautaire et sociale qui
est due ».

i

J

Ut'·4·!

77Θ

PIUS XII

94

Ritualis lingua vernacula
pro dioecesibus Galliae editio altera

Decretum SRC, 30 octobris 1953
SRC Prot. η. P 18/953; Rituale parvum ad usus dioecesium Galliae. Ma­
rne, Tours, 1956; DP II, 2

/\pprobato die 28 novembris 1947 «Parvo Rituali» ad usum Dioece- 2530
sium gallicae linguae, Antistitum Coetus totius Galliae quasdam ulterio­
res expetivit concessiones circa usum linguae vulgaris ct circa ritum ad­
ministrandi continuo infirmis Sacramenta Paenitentiac, Eucharistiae,
Extremae Unctionis et eis Benedictionem apostolicam in articulo mortis
impertiendi. Quae omnia supplici libello Sacrae Rituum Congregationi
exposita, ab ipsa accurate examinata et revisa fuere, et Sanctissimo Do­
mino Pio Papa XII pro benigna concessione oblata. Sanctitas porro
Sua, referente infrascripto D. Card. Clemente Micara Sacrae Rituum
Congregationis Pro-Praefecto, votum ipsius Congregationis approbant,
et benigne concessit:
1. Ut lingua vulgari recitari possint orationes quae in ingressu cubiculi 2531
infirmi dicuntur a Sacerdote Sacram Communionem administraturo; vi­
delicet: Pax huic domui. . Adjutorium nostrum... Oremus: Exaudi...
2. Ut rubrica numero 17 in « Ordo administrandi Sacram Communio- 2532
nem infirmis » ita reformetur: « Postea, facta de more confessione gene­
rali latino vel vulgari sermone, sive ab infirmo, sive ejus nomine ab
alio... ».

5. Nihil obstat quominus infirmus verba Domine, non sum dignus recitet 2533
submissa voce lingua vulgari, dum Sacerdos ea verba lingua latina pro­
fert.
4. Quod autem attinet ritum continuum ministrandi Sacramenta 2534
infirmis, cisque Benedictionem apostolicam impertiendi, omnia obser­
ventur quae singulis Sacramentis sunt propria, juxta ritum jam approRITUALIS PRO DIOECESIBUS GALLIAE EDITIO AL TERA

779

batum ct concessum et superiores novas concessiones; praetermissis
tamen versiculis et precibus quae secus essent iterandae, uti v. gr
benedictio in introitu Sacerdotis, Confiteor, etc. quae semel recitari
possunt.

Recognitio anni 1955
2535 Prima jam exhausta editione Ritualis parvi ad usum dioecesium gallicae
linguae anno 1947 ab Apostolica Sede concessi, opportunum visum est
textum gallicum ejusdem Parvi Ritualis revisioni esse subjiciendum, ut
illa eadem conversio melior textuique latino fidelior reddatur. Quas
peractas praestantiores variationes Exc.mus ac Rev.mus Dominus
Joseph M. Martin, Archicpiscopus Rothomagen., totius Episcopatus
Galliae nomine, utpote Commissionis Pastoralis et Liturgicae ejusdem
Episcopatus Praeses, judicio Sacrae Rituum Congregationis humiliter
subjecit. Eadem porro S. Rituum Congregatio, utendo facultatibus sibi a
Ss.mo Domino nostro Pio Papa XII specialiter tributis, propositas
mutationes diligenter perpendit atque, prout in adnexo exemplari
prostant, probavit et adhiberi concessit in praedicto liturgico libro
denuo edendo.
Die 7 Junii 1955.

Praenotanda generalia
2536 Licet in precibus omnibus, quae ad administrationem Sacrorum Sacra­
mentorum Ecclesiae, aliasque caeremonias peragendas spectant, lingua
latina sit adhibenda, tamen Sancta Rituum Congregatio Romana, per­
pensis peculiaribus circumstantiis, benignissime induisit, ut, in quantum
ad intclligentiam et pietatem meliorem populi christiani utile sit, idioma
vernaculum, scilicet gallicum, usurpetur.

2537 Quare, si juxta prudens judicium intelligentia pietasque fidelium usum
linguae vulgaris requirit, in iis tantum precibus, quae in hac Collectione
Rituum utraque lingua notantur, lingua sive latina sive vulgaris adhiberi
poterit et quidem hoc modo:
1° Si gallica translatio juxta latinum textum posita sit, tunc preces in lin­
gua gallica recitare sufficit.
780

PIUS XII

2° Si autem translatio gallica infra textum, id est in notationibus legitur,
tunc semper latinus textus adhibendus est, eoque recitato, si ita lubet,
sive partim sive totaliter verba lingua vulgari repeti poterunt.
V Denique Sacramentales Formulae ac Psalmorum canius, in lingua la­
tina tantummodo legantur.

Avertissement pour la seconde édition
Sept années d’usage du Rituel bilingue en ont montré tout le bien­
fait.
Mais la pratique a révélé que des améliorations étaient possibles et dési­
rables tant dans la présentation typographique que dans la traduction
française de certaines prières.
A la demande de ΓAssemblée des Cardinaux et Archevêques, la Com­
mission épiscopale de Pastorale et de Liturgie a donc préparé une se­
conde édition, en partie nouvelle.
On y a tenu compte des changements de détail introduits dans
l’édition typique de 1952 du Rituel romain, ainsi que des modifica­
tions concédées par l’induit Dioecesium Galliae du 30 novembre
1953 pour la Communion des malades et l’administration de
l’Extrcme-onction.

Une traduction révisée et améliorée de certaines prières a été approuvée
par la bienveillance du Saint-Siège.
En outre, pour une raison de commodité, on a présenté en chapitres di­
stincts les cérémonies du baptême selon qu’il s’agit d’un seul enfant ou
de plusieurs, ou seulement d’un complément.
Dans le Supplément (qui n’est pas emprunté au Rituel romain), les textes
des allocutions de mariage ont été modifiés et rédigés en vue des diffé­
rents cas en présence desquels on se trouve: mariages entre chrétiens fi­
dèles, peu pratiquants, ou unions mixtes.
Enfin, on a cru bon d’ajouter quelques Évangiles à lire aux funérailles de
l'après-midi, si on le juge opportun, afin que les assistants n'y soient pas
privés du bienfait de la parole de Dieu.

Il est rappelé que les traductions qui peuvent être dites en français au
lieu des prières latines possèdent un caractère liturgique dès lors qu'elles
RITUALIS PRO DIOECESIBUS GALLIAE EDITIO AL TERA

781

ont été approuvées par l’Autorité romaine: il n’est donc permis à per·
sonne d’y introduire des changements dc sa propre autorité, pas plus
qu’on ne peut en introduire dans le texte latin.
Par ailleurs, les règles d’emploi restent sans changement, telles qu’elles
sont indiquées dans les Praenotanda generalia.
2542 L’usage partiellement concédé de la langue vulgaire ne dispense pas les
pasteurs du devoir de la catéchèse rappelé par le Rituel romain: « In Sa­
cramentorum administratione eorum virtutem, usum, ac utilitatem, ct
caeremoniarum significationes, ut Concilium Tridentinum praecipit, ex
Sanctorum Patrum et Catechismi Romani doctrina, ubi commode fien
potest, diligenter explicabit ». (Rit. Rom., Tit, I, n 10).
Une catéchèse d’enseignement précédant l’administration des Sacre­
ments prépare à les recevoir avec fruit.
Quant aux explications prévues dans l’acte même par le Rituel, elles
doivent être sûres ct sobres; c’cst-à-dire qu’elles ne doivent pas être lais­
sées à improvisation, mais soigneusement préparées.

2543 La publication du Rituel latin français laisse subsister dans tous leurs
droits les Suppléments diocésains approuvés par le Saint-Siège, notam­
ment en cc qui concerne les rites du mariage (cl can. 1100).
N’étant qu’un extrait du Rituel romain, le Rituel bilingue ne contient
que les rites les plus usuels et meme, pour ceux-ci, il omet le plus grand
nombre des rubriques dont la connaissance complète est cependant in­
dispensable aux prêtres.
2544 C'est ainsi que, pour la communion des malades, il ne reproduit les ru­
briques du Titre V, chapitre IV, qu’à partir du n° 14, alors que les im­
portants devoirs des pasteurs ct des fidèles concernant la distribution et
la réception du Saint Viatique sont exposés dans les numéros pré­
cédents.
Il en va de même pour l’Extrêmc-onction: le Rituel bilingue ne repro­
duit pas les Praenotanda du Titre VI du Rituel romain où les curés, mi­
nistres ordinaires de ce sacrement ex dehito justitiae, trouvent le rappel
de leurs obligations sur ce chapitre de leur ministère et les principes
utiles sur la façon dc le bien accomplir.
En règle générale, les prêtres doivent avoir soin d’aller chercher dans
l'étude attentive ct la méditation du Rituel romain des aliments précieux
de leur action pastorale.

782

PIUS XII

Index

2545

Induira Sacrae Congregationis Rituum.
Praenotanda generalia.
Ordo Baptismi Parvulorum.
1. Si unus tantum baptizatur.
IL Si plures baptizantur.
Ordo supplendi omissa super Infantem baptizatum.
Ordo Baptismi Adultorum.
De Administratione Confirmationis in periculo mortis.
Ordo administrandi sacram Communionem infirmis.
Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis.
Ritus Benedictionis Apostolicae cum Indulgentia plenaria in articulo
mortis.

Exsequiarum Ordo
Γ Ad domum defuncti
2C Delatio defuncti ad Ecclesiam
3° Officium in Ecclesia
Ad ingressum Ecclesiae
Absolutio ad feretrum
4° Delatio defuncti ad Caemcterium
5° In Caemeterio
Ordo sepeliendi Parvulos
Ritus celebrandi Matrimonii Sacramentum
II. Benedictio nuptialis intra Missam.
III. Benedictio nuptialis extra Missam
IV. Preces recitandae extra Missam super conjuges ex Apostolicae Sedis
Induito quando Benedictio nuptialis non permittitur
V. Benedictio mulieris post partum
Benedictio pueri.

Supplementum

2546

I. Consécration d’un enfant à la sainte Vierge.
II Benedictio Sponsalium.
III Formule abrégée de Profession dc Foi pour les non-catholiques
IV. In Officio Exsequiali:
1. Preces.
2. Evangclia pro Exsequiis vespertinis.
V. Quelques formules d’exhortations:
1. Après l’Absoutc liturgique.
RI TUAL IS PRO DIOECESIBUS GAL LIAE EDITIO AL TERA

783

95

2. Pour un Anniversaire ou pour la Commémoration de tous les fidèles
défunts.
3. Après ΓAbsoute aux funérailles d’un adulte.
4. Pour les funérailles d’un petit enfant.
VI. Exhortations à l’usage des Prêtres pour le Mariage.

Studium Musicae sacrae alacriter fovendum

Epistola Sccretariac Status ad Em.mum Card. I. Pizzardo, Praefectum
Congr. de Seminariis, 22 novembris 1953

L'Osservatore Romano, 23-24 novembre 1953; EL 68 (1954) 58-60; ME
79 (1954) 7-10; DP II, 2-5
La ricorrenza giubilare dei Motu Proprio « Tra le sollecitudini dell'ufficio pastorale » dei Beato Pio X rammenta, in Italia e fuori, le prowide
disposizioni con le quali il grande Pontefice, sapientemente restaurando
il canto sacro come parte integrante della liturgia, intese accrescere lo
splendore del culto divino e rendere le sacre funzioni mezzo sempre più
efficace per la santificazione dei popolo cristiano.

2547

È, invero, tuttora viva, anzi, in un certo senso aumentata, la rispondenza
dei documento alie odierne esigenze. Infatti a motivo della più diffusa
cultura musicale e dei gusto artistico più raffinato dei nostri giorni, il richiamo dei Beato Pio X ad una più nobile c vera arte musicale sacra è
tanto più sentito e giustificato in ogni ceto dei popolo cristiano.

2548

Si aggiunge poi che, nonostante i salutari frutti già dal Motu Proprio
apportati nei campo della musica sacra, non si puô ancora affermare che
le sapienti norme in esso contenute siano sempre e dappertutto osservatc: sicché non poche volte, purtroppo, awiene di notare che la musica
eseguita nei tempio lascia a desiderare sia per la povertà di ispirazionc
sia per l’impcrfezione tecnica della forma, e per 1’inadcguata preparazionc dcgli esecutori.

2549

Quanto ciô sia in contrasto con la gloriosa tradizionc della Chiesa appa­
re évidente solo che si consider! Ia premura sempre da essa spiegata per
mettere al servizio dei culto divino ogni progresso artistico e il suo costante sforzo perché alla liturgia non mancasse mai il contributo della
musica sacra, che è mezzo potente di mistiche elevazioni, quando la pietàe Ia fede sc ne valgono con sincero spirito cristiano.

2550

Acorreggere difetti, a superare difficoltà, a prestare il dovuto conforto a
quanti lodevolmente lavorano per Ia restaurazione liturgico-musicale
nello spirito della Chiesa, Sua Santità Si è degnata di affidarmi 1’incarico

2551

STUDIUM MUSICAE SACRAE ALACRITER FOVENDUM

•1

785

di esporre alcuni punti fondamental! all'Eminenza Vostra Reverendissi
ma, che per la variété e 1’irnportanza dei Suoi uffici è particolarmcnte
indicata a diffondeme la conoscenza, per una fedele applicazione sotto
Ia vigile cura dell’Episcopate. In tai modo Sua Santità intende comme
morare nella fausta ricorrenza il Motu Proprio di Pio X, confermato e
arricchito dalla Costituzionc Apostolica « Divini cultus sanctitatem » di
Pio XI, mentre benedice e incoraggia il présente movimento liturgicomusicalc delle varie nazioni, quale mezzo efficace di rinnovamento spintuale nei fedeli.
2552 Nella Sua recente Enciclica « Mediator Dei » ii regnante Pontefice rac
comanda con moka insistenza che il popolo della Chiesa canti. È quindi
necessario anzitutto che il sacerdote, quale maestro del popolo cristiano
e come colui che presiede al culto divino, sia in possesso di una conve
niente formazione artistica, la quale deve gradualmente svolgcrsi dai
primi agli ultimi anni dolia vita di Seminario. Λ questo fine il Santo Pa­
dre inculca I’integrale applicazione delle norme pratichc già impartite
con ristruzione di codesta S. Congregazione in data 15 agosto 1949:1
Istruzione valevole anche per i Collegi e Istituti dei Clero secolare c regolare, come pure per le Université, nelle quali sarebbe lodevole istituire
speciali corsi scientific! e pratici per la completa formazione degli alunni.
2553 E poiché la Cattedrale è la Chiesa madré della Diocesi, non dovrà man­
care alla sua liturgia nci giorni di maggiore festivité la partecipazione ar­
riva dei seminarist!, per aggiungere decoro allo splendore dei divini uf­
fici. In lutte le domeniche poi e di festivi in cui i Seminarist! non si
recano in Cattedrale, si celebreranno in Seminario, con la debita preparazione, la Messa solenne c i Vespri cantati, vera scuola di celesti cose
per gli alunni.
2554 Ai giovani dotati di particolare talento musicale e segnalati per pieté liturgica, i Superiori dei Seminari concederanno le opportune agevolazioni per lo studio scientifico dei canto sacro, e a questo scopo indirizzcranno i migliori al Pontificio Istituto di Musica Sacra in Roma.

«pueri cantores », oltre ad assicurare il miglior servizio per le sacre
funzioni, si verra altresi a suscitare e a preparare alia Chiesa non poche
vocazioni ecclesiastiche.

Inoltre gli Ordinari avranno cura di dirigere i giovani che desiderano 2556
servire la Chiesa dedicandosi alia Musica Sacra, non a istituzioni laiche,
le quali non hanno questo scopo specifico, ma alie scuole dipendenti
dall’auiorité ecclesiastica, alio stesso Pontificio Istituto di Musica Sacra,
oppure alie Sezioni di Musica Sacra esistenti presso alcune benemerite
Accademie Musicali Superiori, le quali si attengono, con eccellenti risultati, alie relative prescrizioni della Santa Sede.

Ed essendo la Musica Sacra parte integrante della Liturgia, gli stessi 2557
Ordinari vorranno dare tutto il loro appoggio, anche economico, perché
di massima utilité per l’apostolato cattolico, a tutte quelle Istituzioni ed
Associazioni che hanno per fine lo studio dei canto religioso e la diffu­
sione delle opere più insigni dcll’arte musicale sacra, come quelle dedi­
cate a S. Cecilia o a S. Gregorio Magno, le quali converrcbbe anzi fossero ovunque istituite.
E infine opportuno che la S. Congregazione dei Seminari e delle Uni­ 2558
versité degli Studi prenda cura delle varie Scuole Superiori di Musica
Sacra che sorgono prowidenzialmente in diversi Paesi: esse potranno
anche usufruire, qualora ne abbiano i requisiti, del beneficio deH’affiliazione con il Pontificio Istituto di Roma.

La Santité Sua portanto nuire fiduciosa speranza che la data giubilare 2559
del solenne documento del Beato Pio X non mancherà di suscitare nelle
varie parti della Chiesa lodevoli iniziative per una degna celebrazione e
per una sua più efficace applicazione. Si contribuira cosi senza dubbio al
risveglio della vita liturgica in mezzo al popolo cristiano, come il Santo
Padre felicem, regnante auspica nell'Enciclica « Mediator Dei ».

2555 Oggi, poi, grazie all’operosité del clero e alla pieté dei fedeli, non mancano in alcuni paesi le « Scholae cantorum » composte soprattutto di
cantori volontari, i quali, ben volenticri c come un grande onore, accolgono 1’invito loro rivolto dai Sacerdoti di prestarsi per una più degna
celebrazione delle sacre funzioni. Perche tuttavia sia dato incremento a
cosi utili iniziative, è necessario che il canto sacro venga ovunque metodicamente insegnato ai fanciulli sin dagli anni della scuola primaria, co­
me già con frutto si pratica in alcuni paesi. Formando poi con zelo i
1 AAS, 4! (1949) 618-619, EL, 65 (1949) 425 427.
786

PIUS XII

STUDIUM MUSICAE SACRAE ALACRITER FOVENDUM

787

96

Disciplina ieiunii eucharistici
in celebratione instauratae Vigiliae paschalis

Decretum Congr. S. Officii, 7 aprilis 1954

AAS 46 (1954) 142; EL 68 (1954) 165
2560 Cum Sacra Rituum Congregatio, decreto diei 11 ianuarii 1952 faculta­
tem celebrandi instauratam vigiliam paschalem, decreto diei 9 februari)
1951 concessam, ad triennium prorogaverit et nonnullas «Ordinatio­
nes » etiam de ieiunio eucharistico addiderit (V, 18), quaesitum fuit ab
aliquibus locorum Ordinariis utrum supradictae « Ordinationes » insuo
robore permaneant etiam post promulgationem Constitutionis Apostolicae « Christus Dominus », diei 6 ianuarii 1953, et Instructionis S. Ofiicii eiusdem diei, de disciplina circa ieiunium eucharisticum servanda.

E.mi ac Rev.mi Patres Supremae huius S. Congregationis S. Officii, col­
lât is consiliis cum S. Rituum Congregatione, in Plenario Coetu feriae IV.
diei 7 aprilis 1954, quae sequuntur decreverunt:
1. Sacerdotes Missam vigiliae paschalis media nocte celebraturi, itemque
fideles in ea communicaturi, ieiunium servare tenentur ad normam can
808 ct can. 858 § 1;
2. Si Missa vigiliae, in casu quodam peculiari, iuxta η. II, 4 « Ordinatio­
num » S. Rituum Congregationis, ante mediam noctem celebretur, nor­
mae Constitutionis « Christus Dominus » et Instructionis S. Officii
erunt servandae.
S.mus autem D.N.D. Pius, divina Providentia Pp. XII, hac ipsa die 7a
aprilis 1954 hoc E.morum Patrum decretum approbavit atque promul­
gari iussit.

788

PIUS XII

97

Rituale lingua vernacula
pro dioecesibus Americae Septentrionalis

Decretum SRC, 3 iunii 1954
SRC Proi. n. D. 18/954; rhe American Ecclesiastical Review 131 (1954)
206-207; EL 69 (1955) 51-52; DP II, 5

Exc.mus ac Rev.mus Dominus Carolus Josephus Alter, Archiepiscopus
Cincinnatensis, nomine et auctoritate omnium Archiepiscoporum et
Episcoporum Statuum Foederatorum Americae Septentrionalis, Sanctis­
simum Dominum nostrum Pium Papam XII enixe adprecatus est, ut de
Sua suprema Auctoritate, in administratione quorundam Sacramento­
rum, Baptismi nempe, Extremae Unctionis ac Matrimonii, necnon et m
Exsequiis Defunctorum, usum linguae anglicae in determinatis precibus
indulgere benigne dignaretur, juxta exemplar a Commissione speciali liturgica exaratum, in quo, ad intelligentiam et pietatem populi, vulgari
idiomate, anglico nempe, ii ritus et orationes positae sunt, quae magis
opportunae videbantur. Quam Rituum Collectionem, ad instar .Appen­
dicis Ritualis Romani ita concinnatam, Sacrorum Rituum Congregationis
judicio, pro opportuna approbatione reverenter subiecit.

2561

Sacra porro Rituum Congregatio, utendo peculiaribus facultatibus sibi
ab Ipso Sanctissimo Domino nostro tributis, exhibito Rituali diligenti
studio perpenso, prae oculis habitis hodiernis circumstantiis, benigne
induisit ut:

2562

1. Conlici possit pro Statibus Foederatis Americae Septentrionalis no­
vum Rituale, in quo textus latinus integer referatur, translatio vero anglica, in iis quae permittuntur, iuxta textum latinum ponatur.

2563

2. In collatione vero Sacramentorum, in quantum ad intelligentiam et
pietatem populi necesse sit, sacerdos vernacula lingua proferre potest ea
tantum quae sequuntur:
a) In administratione Baptismi parvulorum, solo in textu latino ponan­
tur ac proinde semper et sola lingua hac dicantur exorcismi, omnes for­
mulae unctionum ac benedictionum, nec non et ipsa Baptismi forma.
b) In administratione Baptismi adultorum, praeter ea quae superius re-

2564

RITUAL E LINGUA VERNACULA PRO DIOECESIBUS AMERICAE SEPTEN TR

789

ccnsita sunt, etiam lingua latina tantum imprimantur et recitentur psalmi
et aliae preces initiales.
c) In ordine administrandi Sacramentum Extremae Unctionis, latina tan­
tum lingua adhibeatur in oratione impositionis manuum super infir­
mum, in verbis unctionum et in orationibus subsequentibus.
d) In celebratione Matrimonii lingua anglica sacerdos uti potest ad
omnia, praeter benedictionem anuli et formulam “Ego coniungo vos.
In benedictione nuptiali extra Missam, danda ex apostolico induito
quando Missa non litatur, preces quae in Rituali Romano habentur, reci­
tari possunt lingua anglica.
e) In Exsequiis peragendis pro fidelibus defunctis, sola lingua latina pre­
ces et absolutiones peragi debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc ritu
absoluto, vulgari lingua aliae addantur preces, pro opportunitate tempo­
ris ct loci ab Ordinariis determinandae et ab ipso sacerdote recitandae.

Praenotanda
2565 Ordinarii Statuum Foederatorum Americae in conventu annuali apud
Washingtonium D. C. convocati Collectionem Rituum in lingua Anglica
suo de mandato exaratam approbaverunt atque a Sancta Sede licentiam
ea utendi ad instar appendicis Ritualis Romani in dioecesibus Civitatum
Foederatarum petierunt. Concilio Administrationis “National Catholic
Welfare Conference” rogante, Delegatus Apstolicus hanc collectionem
Rituum iudicio Sanctae Sedis subiiciendam ad Sacram Congregationem
Rituum transmisit.
Licet in precibus omnibus quae ad administrationem Sacramentorum
aliasque caeremonias peragendas spectant lingua latina sit de se adhi­
benda, tamen iuxta sensum Litterarum Encyclicarum “Mediator Dei" in
multis ritibus vulgati sermonis usurpatio valde utilis apud populum esse
potest. Quapropter Sacra Congregatio Rituum, Archiepiscopis ct Epi­
scopis Statuum Foederatorum Americae septentrionalis enixe petenti­
bus, die 3 iunii 1954, benigne concessit usum huius Collectionis Rituum
linguis latina ct anglica exaratae, hoc quidem modo:

i

r

'j

2566 Ubi ad mentem Ordinarii intellegentia pietasque fidelium usum linguae
vulgaris suadet, in iis tantum precibus, quae in hac Collectione Rituum
utraque lingua notantur, lingua sive latina sive vulgaris adhiberi poterit:
1° Si versio anglica iuxta textum latinum posita sit, tunc preces lingua
anglica recitare sufficit;
2° Sacramentales Formae, Exorcismi et omnes Unctiones lingua latina
tantummodo legantur. Eorum tamen versio anglica, litteris cursivis im­
pressa et seorsum posita, legi licet antequam vel postquam Formae,
Exorcismi vel Unctiones absolutae sunt.
790

PIUS XII

INDEX

Pars I - Sacramentale

Titulus I

2567

Cap· 1· ^rc^° Baptismi parvulorum, si unus tantum baptizatur
£ap. 2. Ordo Baptismi parvulorum, si plures simul baptizantur.
Qp. 3. Ordo supplendi omissa super infantem baptizatum.

Titulus 11
j<jtus servandus a Sacerdote Confirmationem conferente vi apostolici
jndulti dici 14 Septembris 1946
TrfULUS III
Cap. 1. Ordo ministrandi Viaticum ct Communionem infirmorum
Cap. 2. Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
Cap. 3. Ritus benedictionis Apostolicae cum indulgentia plenaria in arti­
culo mortis
Cap. 4. Ritus continuus infirmum muniendi Sacramentis extremis
Cap. 5. Ex Ordine Commendationis animae
Cap. 6. De Exspiratione

Titulus IV
Cap. I· Ordo celebrandi Matrimonii Sacramentum
Cap. 2. Ritus servandus quando plures simul copulantur
Cap. 3. Benedictio nuptiarum intra Missam
Cap. 4. Ritus assistendi Matrimoniis Mixtis

Pars II - Benedictionale

Titulus V
Ordo, Benedictio
1. Ad faciendam Aquam Benedictam
2. Ad imponendos Cineres
3. Ad Omnia
4. Ad Quodeumque Comestibile
5. Adulti Aegrotantis
6. Animalium Infirmitate Laborantium
7. Coronae B.V.M. (OP)
8. Cretae (Jan. 6)
9. Crucium (Maii 3).
10. Domorum (extra T. P.)
11. Domorum (T. P.)
12. Domus Scholaris
RITUALE LINGUA VERNACULA PRO DIOECESIBUS AMERICAE SEPTENTR

13. Candelarum et Gutturum (Feb. 3)
14. Herbarum (Aug. 15)
15. Sacrarum Imaginum
16. Infantis
17. Inchoatione Aedificii Danda
18. Loci
19. Mulieris ante Partum
20. Mulieris post Partum, et Infantis.
21. Mulieris post Partum, Infante iam Mortuo
22. Pueri Aegrotantis
23. Scapularis B.M.V. de Monte Carmelo
24. Super Fruges, Vineas
25. Vehiculi
26. Vexilli Bellici

Pars III - Exsequiale
Cap. 1. Ritus sepeliendi Adultos
Cap. 2. Ordo sepeliendi Parvulos

Appendix
Benedictio in Nuptiis lubilaeis

Supplement
Chants for Funerals With English Words
I. In the Rite for Adults
II. In the Rite for Children

792

PIUS XII

98

Natura et fructus sacrificii Missae

Ex Allocutione Pii XII ad Cardinales et Episcopos, 2 novembris 1954

AAS 45 (1954) 667-677; EL 69 (1955) 48-51; Periodica 43 (1954)
377-393; DP II, 5-8
[667] Sacerdotis munus proprium et praecipuum semper fuit et est 2568
«sacrificare », ita ut, ubi nulla sit proprie vereque dicenda potestas sa­
crificandi, nec inveniatur proprie vereque appellandum sacerdotium.

Hoc idem plane perfecteque cadit in sacerdotem Novae Legis Cuius
praecipua potestas et muneris functio est offerre unicum et celsissimum
sacrificium Summi et Aeterni Sacerdotis Christi Domini, quod nempe
divinus Redemptor cruento modo in cruce obtulit et incruento in No­
vissima Cena anticipavit, continenter iterari voluit, mandans Apostolis
suis [668] « Hoc facite in meam commemorationem »? Apostolos ergo,
non omnes fideles, ipse Christus fecit et constituit sacerdotes, eisque
dedit sacrificandi potestatem. De hoc excelso Novi Testamenti sacrifi­
candi munere et actione docuit Concilium Tridentinum; « In divino hoc
sacrilicio, quod in Missa peragitur, idem ille Christus continetur et in­
cruente immolatur, qui in ara crucis semel se ipsum cruente obtulit...
Una enim eademque est hostia, idem nunc offerens sacerdotum ministe­
rio, qui se ipsum tunc in cruce obtulit, sola offerendi ratione diversa »?
Itaque sacerdos celebrans, personam Christi gerens, sacrificat, isque so­
lus; non populus, non clerici, ne sacerdotes quidem, pie religioseque qui
sacris operanti inserviunt; quamvis hi omnes in sacrificio activas quas­
dam partes habere possint et habeant. « Quod tamen christifidclcs Eucharisticum participant Sacrificium, non idcirco - ita in Nostris de sacra
Liturgia Litteris Encyclicis, quae Mediator Dei inscribuntur, monuimus’
-sacerdotali etiam potestate fruuntur ».
Quae hisce diximus, pernota quidem vobis, Venerabiles Fratres, esse 2569

lltlC. 22. 19.

‘Scisio XXII. cap. 2. - DENZINGER. n 940.
'AAS. 39(1947)555.
NA JURA ET FRUCTUS SACRIFICII MISSAE

793

scimus; nihilominus ea Nobis memoranda esse censuimus cum quasi
fundamentum et ratio sint eorum quae statim dicturi sumus. Non enim
desunt, qui veram quandam sacrificandi potestatem in sacrificio Missae
omnibus pie adstantibus, etiam laicis, vindicare non desistant. Contra
hos veritatem ab errore, qualibet ambiguitate amota, secernamus opor­
tet. Iam ante septem annos eisdem Encyclicis Litteris eorum reprobavi­
mus errorem, qui declarare non dubitaverunt Christi mandatum «Hoc
facite in meam commemorationem », « ad cunctam directo pertinere
christifidelium Ecclesiam; atque exinde, deinceps tantum, hierarchicum
consecutum esse sacerdotium. Quapropter populum autumant vera perfrui sacerdotali potestate, sacerdotem autem solummodo agere ex dele­
gato a communitate munere. Quam ob rem Eucharisticum Sacrificium
veri nominis “concelebrationem” existimant, ac reputant expedire, po­
tius, ut sacerdotes una cum populo adstantes “concelebrent”, quam ut
privatim Sacrificium offerant absente populo ». Eadem data occasione
etiam in memoriam revocavimus, qua ratione sacerdos celebrans dia
quiret « populi vices agere »; propterca scilicet, « quia personam gerit
Domini Nostri lesu Christi quatenus membrorum omnium Caput est,
pro iisdemque semet ipsum offert; ideoque (sacerdotem) ad altare acce­
dere ut ministrum Christi, Christo inferiorem, superiorem autem popu­
lo. Populum contra, quippe qui nulla ratione divini Redemptoris perso­
nam [669] sustineat neque conciliator sit inter se ipsum et Deum, nullo
modo iure sacerdotali frui posse ».4
2570 In hac re consideranda non agitur tantum de fructu, qui ex Eucharistici
sacrificii celebratione vel auditione hauritur, metiendo, - sane fieri pot­
est, ut quis maiorem fructum capiat ex Missa pie religioseque audita
quam ex Missa leviter et negligenter celebrata -, sed de statuenda natum
actus, cui est in Missae auditione et celebratione, unde alii fructus sacri­
ficii profluunt; fructus scilicet - ne de cultu divino adorationis et gratia­
rum actionis loquamur - placationis et impetrationis pro illis, pro qui­
bus sacrificium offertur, etsi ipsi sacrificio non adsint; item fructus «pro
fidelium vivorum peccatis, poenis, satisfactionibus ct aliis necessitatibus,
sed et pro defunctis in Christo, nondum ad plenum purgatis ».5 Re ita
perspecta, assertio quae his nostris temporibus non solum a laicis, sed
interdum et a quibusdam theologis et sacerdotibus fit ab iisque spargi­
tur, tamquam opinionis error reici debet, scilicet idem esse unius Missae
celebrationem, cui centum sacerdotes religioso cum obsequio adstent,
atque centum Missas a centum sacerdotibus celebratas. Non ita profec­
to. Quoad sacrificii Eucharistici oblationem tot sunt actiones Christi
4 AAS, 39 (1947) 553 ct 554

5 Cone. Trid. Sess XXII, cap 2. - DCNZINGER, n. 940.
794

PIUS XII

Summi Sacerdotis, quot sunt sacerdotes celebrantes, minime vero quot
sunt sacerdotes Missam episcopi aut sacri presbyteri celebrantis pie
audientes; hi enim, cum sacro intersunt, nequaquam Christi sacrificantis
personam sustinent et agunt, sed comparandi sunt christifidelibus laicis
qui sacrificio adsunt.

Ceteroquin negari vel in dubium vocari non debet fideles quoddam ha- 2571
bere « sacerdotium », neque hoc parvi aestimare vel deprimere licet.
Princeps enim Apostolorum in prima sua Epistola, alloquens fideles his
utitur verbis: « Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sanc­
ta, populus acquisitionis »;6 et paulo ante ibidem asserit ad fideles per­
tinere « sacerdotium sanctum, offerre spiritales hostias, acceptables Deo
per Icsum Christum ».7 At quaecumque est huius honorifici tituli et rei
vera plenaque significatio, firmiter tenendum est, commune hoc om­
nium christifidelium, altum utique et arcanum, «sacerdotium» non
gradu tantum, sed etiam essentia differre a sacerdotio propne vereque
dicto, quod positum est in potestate perpetrandi, cum persona Summi
Sacerdotis Christi geratur, ipsius Christi sacrificium.
Gaudenti animo animadvertimus multis in dioecesibus exorta esse [670] 2572
propria Liturgiae Instituta, constitutas esse sodalitates liturgicas, nomi­
natos moderatores rei liturgicac provehendae, habitos conventus liturgicos dioeccsanos et ex pluribus simul dioecesibus, habitos vel praepara­
tum iri Conventus ex omnibus nationibus Perlibenter audivimus hic
atque illic etiam ipsos Episcopos huiusmodi Conventibus interfuisse vel
praesedisse. Hi coetus interdum propriam sequuntur regulam, ita scili­
cet, ut unus tantum sacrum peragat, alii vero (sive omnes sive plurimi)
huic uni sacro intersint in coque sacram synaxim e manu celebrantis su­
mant. Quod si hoc ex iusta et rationabili causa fiat, neque Episcopus ad
fidelium admirationem vitandam aliud statuerit, obnitendum non est.
dummodo huic modo agendi ne subsit error iam supra a Nobis memora­
tus. Quod dcin ad res in Congressionibus illis pertractatas attinet, di­
sceptatum est de propositis ad historiam, doctrinam vel actionem vitae
pertinentibus; illatae sunt conclusiones atque vota concepta, quae am­
pliori huiusmodi progressioni necessaria vel convenientia visa sunt, legi­
timae tamen auctoritatis ecclesiasticae indicio subicienda. Haec vero ad
sacram excolendam Liturgiam impulsio non constitit intra Conventuum
celebrationes; sed simul exercitatio et usus continenter increscebant et
augebantur ita ut fideles maiore usque frequentia et numero ad activam
coniunctionem et communionem cum sacerdote qui sacris operatur
compellantur.
61 Pctr 2. 9.

’ / Pt/r 2. 5.
NA TURA ET FRUCTUS SACRIFICII MISSAE

795

2573 At, Venerabiles Fratres, quantumcumque favetis - et quidem iusto iurc
- usui atque profectui sacrae Liturgiae, ne siveritis huius disciplinae stu­
diosos in vestris dioecesibus ductui ct vigilantiae vestrae sesc subtrahere,
et proprio iudicio sacram Liturgiam temperare et immutare, contra Ec
elesiae normas dilucidis verbis statutas: « Unius Apostolicae Sedis est
tum sacram ordinare liturgiam, tum liturgicos approbare libros»,'et
praesertim quoad sacrum peragendum: « Reprobata quavis coni rana
consuetudine, sacerdos celebrans accurate ac devote servet rubricas suo­
rum ritualium librorum, cavcatque ne alias caeremonias aut preces pro
prio arbitrio adiungat ».9 Neque vosmet ipsi huiusmodi inceptis et magis
audacibus quam prudentibus impulsibus vestram concesseritis approba
tionem vel facultatem.

8 Can. 1257.
9 Can. 818.

796

PIUS XII

99

Secundus Congressus internationalis
Musicae sacrae

EL 69(1955) 274-275

LITTERAE SUMMI PONTIFICIS PII PAPAE XII
Textus originalis est lingua germanica conscriptus. Hic interpretationem
latinum referimus, quam Ephemerides Liturgicae evulgarunt.

Dilecto Filio Nostro, Theodoro Cardinali Innitzer, Archiepiscopo Vin- 2574
dobonensi!
Cum benevolentia, dilecte Fili, certiores facti sumus de celebratione
secundi Congressus Intcrnationalis Musicae Sacrae catholicae, qui
Vindobonae diebus 4-10 octobris habebitur.

Varietas praesentis programmatis, quo multas quaestiones Musicae Sa­
crae complecti tenditur; periti professores et moderatores collationum;
celebrationes liturgicae solemnes et repraesentationes artisticae quae
viam laborum lulciunt: haec omnia sunt obiecta, quibus altissimus valor
Congressus demonstratur.
Sed supra omnem formae exterioris perfectionem stat spiritus vivificans,
qui exitum Congressus determinabit ct fructuosos eventus sperare per­
mittit.

Ad complectendam conditionem Musicae Sacrae catholicae quinquage- 2575
simo anno post Motu proprio S. Pii X - ipse Congressus titulo ornatur
«Musica Sacra catholica secundum Motu proprio Pii X dum oriuntur
tempora nova » - ad hanc conditionem ergo complectendam, ex una
parte oportet insistere in fidelitate ad principia essentialia, ex altera vero
illius evolutionis ratio habenda est. quae omni corpori viventi inest, vi
cuius propriam vitam alit et proprias facultates augere conatur.

Ex quo consequitur postulatio: nulla mutatio principiorum quae, utpote 2576
essentialia, habent auctoritatem pro semper, sed eorum evolutio in forSECUNDUS CONGRESSUS INTERNATIONALIS MUSICAE SACRAE

797

mis externis, accommodando scilicet illa nota principia ad hodiernas
circumstantias et necessitates. Hoc autem non potest certe ullo modo in­
fitiari de pretio spirituali vel artistico aetatis praeteritae, sed in provincia
Musicae Sacrae hoc tantum significare vult: creationes temporis acti ex­
plicare concorditer cum fine et intentu ipius Musicae Sacrae.
2577

Si quidem conveniens reverentia commendatur erga traditionalem Musi­
cam Ecclesiae, possunt tamen domus Dei suas portas aperire rebus novis,
quae vestigia saeculi aurei artis ecclesiasticae sequentes, animatae sin:
puro spiritu catholico et formatae a delectis artificibus quamquam in­
structae tormis recentium subsidiorum et modernae artis.

2578

Finis invenietur in concordia veteris et novi, ita ut viae aequentur musi
cae quae Domino Deo placeat, et fidelibus possibile reddat proprias
preces alis illius usque ad thronum Altissimi attollere.

II
LITTERAE SACRAE CONGREGATIONIS RITUUM
Epistola ad E.mum Card. Theodorum Innitzer, Archiepiscopum Vindo­
bonae, 22 sept. 1954.

Prot. V. 12/954; EL 69 (1955) 276-277

2579

i
*
i

)

t

2580

Eminentissime ac Reverendissime Domine mi Obs.me,
Die 22 Novembris exacti anni 1953, cum quinquagesimum anniversa­
rium diem a promulgato Motu Proprio « Inter Pastoralis Officii » S. Pii
X P.M. Pontificium Institutum Musicae Sacrae Romae commemoraret,
Eminentia Vestra per se ipsa in ea sessione praenuntiavit ad eundem fi­
nem Vindobonae mense Octobri decurrentis anni Conventum Internationalem Catholicum Musicae Sacrae celebratum iri, eaque de causa viris
peritia atque auctoritate praeditis munus concredidit, ut quae tractanda
forent plene atque ample praestituerent. Ea porro hoc themate conclusa
sunt: Musica sacra in quinquagesimo anniversario a promulgato Motu
Proprio S. Pii X, quaeque in posterum eandem nova munia maneant.

Protinus argumenta ad idem thema illustrandum praescripta sunt, quae
peritissimi in hac arte explicent, et quae excutienda sint, praestituta
concentus symphonici quoque ac peritorum consessus propositi, et Mu­
sicae Sacrae thesaurorum ostensiones, quos nobilissima urbs Vindobona
in ditissimis archivis odeorum suorum servat, et qui in tabulariis pluri­
morum Institutorum, atque etiam aedium privatorum civium iacent; ac
798

PIUS XII

denique decretum est ut Conventus, obsequii et grati animi ergo, absol­
veretur sollemni celebratione S. Pii X, praeclarissimi Musicae Sacrae in­
stauratoris.

Litteris datis die 29 lanuarii Eminentia Vestra secundi Conventus Inter- 2581
nalionalis Musicae Sacrae in honorem S. Pii X, Vindobonae, a die quar­
to ad diem decimum mensis Octobris celebrandi palam notitiam diffu­
dit, eamque ex officio cum hac Congregatione Sacris Ritibus ordinandis
ac Liturgiae (cuius Musica Sacra complementum est) praeposita, com­
municavit. Haec autem facere non potest quin nobilissimis Eminentiae
Vestrae coeptis plaudat, eaque suis votis secundet, ut Conventus digne
hoc Pontificium documentum Motu Proprio editum extollat, atque inci­
tamento sit omnibus, ut quae in eo indicantur, proponuntur, praescri­
buntur, sancte serventur. Conventus praeclariorem sane exitum sortie­
tur, cum incidat cum evectione ad supremos altarium honores,
memorando illo vespere diei 29 Maii, toto Orbe Catholico plaudente,
habita, sanctissimi Pontificis, qui hoc Motu Proprio Musicae Sacrae di­
gnitati atque incremento prudentissime prospexit. Ea porro quae ipse
decrevit, complent ac maiori robore firmant Constitutio Apostolica
« Divini cultus sanctitatem » Pii XI r.m., et Litterae Encyclicae « Media­
tor Dei et hominum » Pii XII feliciter regnantis.

Haec Sacra Congregatio pro certo habet Vindobonensem Conventum 2582
maxime adlaboraturum ne novae Musicae Sacrae formae a S. Liturgiae
gravitate recedant; et ut Latina lingua pro caeremoniis liturgicis usurpe­
tur.

SECUNDUS CONGRESSUS INTERNATIONALE MUSICAE SACRAE

799

100

Regalem B. Mariae Virginis dignitatem
sacra Liturgia testatur

E Litteris encyclicis “Ad caeli Reginam”, de regali B.M.V. dignitate eius
que festo instituendo. Pii XII, 11 octobris 1954

AAS 46 (1954) 625-640; EL 69 (1955) 36-47; Periodica 43 (1954)
334-351
2583 [631] Sacra liturgia, quae doctrinae a maioribus traditae et a christiano
populo creditae est veluti fidele speculum, per omnis aetatis decursum,
sive in Oriente, sive in Occidente, caelestis Reginae laudes cecinit perenniterque canit.

2584 Insonant quidem ex Oriente fervidae voces: « O Dei Genetrix, hodie in
caelum translata es Cherubim curribus, Tibique Seraphim ministrant,
atque caelestis militiae agmina coram Te procumbunt »?
Atque etiam: « O iuste, beatissime (loscph), cum ex regali progenie or­
tus sis, ex omnibus delectus es sponsus Reginae purae, quae lesum Re­
gem ineflabiliter pariet ». Itemque:2 « Hymnum fundam Matri Reginae,
ad quam cum gaudio celebraturus accedam, ut eius mirabilia laetus ca­
nam... O Domina, lingua nostra te digne laudare nequit; quia Tu, quae
Christum Regem genuisti, supra Seraphim exaltata es... Salve, o Regina
mundi, salve, o Maria, omnium nostrum Domina »?
2585 [632] In « Missali » autem Aethiopico legimus: « O Maria, centrum to­
tius mundi... Tu maior es quam Cherubim multis oculis praediti, ct Se­
raphim sex alis ornati... Caelum et terra omnino plena est sanctitatis
gloriae tuae »?

2586 Concinit autem Ecclesia latina vetustam illam ac dulcissimam precatio
nem, quae « Salve Regina » nuncupatur, et iucundas antiphonas «Ave,

1 Ex liturgia Armcnorum: in festo Assumptionis, hymnus ad Matutinum

2 Ex Menaeo (byzantino) Dominica post Natalem, in Canone, ad Matutinum.
* Officium hymni (in ritu byzantino).

Misiale Aethiopicum, Anaphora Dominae nostrae Mariae, Matris Dei
800

PIUS XII

Regina coelorum », « Regina coeli lactare » et eas pariter, quae in Beatae
Mariae Virginis festis recitari solent: « Astitit Regina a dextris tuis in ve­
stitu deaurato, circumdata varietate»;5 «Tcque Reginam celebrat po­
tentem terra polusque »;6 « Hodie Maria Virgo caelos ascendit: gaudete
quia cum Christo regnat in aeternum ».7
Quibus quidem praeter alia addendae sunt Litaniae Lauretanae, quae
populo christiano Mariam Reginam identidem invocandam cotidie sua­
dent. Atque etiam Mariae imperium, quod caelum terramque complecti­
tur, iam a multis elapsis saeculis christiani meditari solent, quintum me­
moria recolentes gloriosum mysterium Marialis Rosarii, quod potest
caelestis Reginae mystica appellari corona.

2)8/

Ars denique, quae christianis principiis innititur, eorumque permovetur 2588
afflatu, utpote quae ingenuam sponteque editam christifidelium pieta­
tem fideliter interpretetur, inde ab Ephesino Concilio, ut Reginam et
Imperatricem Mariam effingit, regio in solio sedentem, regalibus orna­
tam insignibus, diademate redimitam, atque Angelorum Sanctorumque
Caelitum circumfusam cohorte, quippe quae non modo m naturae res ac
vires dominetur, sed in pravos quoque Satanae impulsus Iconographia.
ad regiam etiam Beatae Virginis Mariae dignitatem quod attinet, operi­
bus, summo pulcherrimoque artificio factis, quovis tempore ditata est;
atque eo usque processit ut divinum Ref633jdemptorem nostrum, ful­
genti corona Matrem suam redimientem, coloribus redderet.
Eiusmodi populari pietati obsecundantes, Romani Pontifices saepenu- 2589
mero Deiparae Virginis imagines, publica iam veneratione insignes, vel
propriis ipsi manibus, vel per sacros ab se delegatos Antistites, diadema­
te decorarunt.

' Brev Rom, Versiculus sexti Respons.
’’Fetum Assumptionis; hymnus Laudum.

' Ibidem, ad Magnificat II Vcsp.

REGAL EM B MARIAE VIRGINIS DIGNITATEM SACRA LITURGIA TESTA TUR

801

101

102

Facultativa celebratio
Vigiliae Paschalis prorogatur

Lectiones lingua vernacula in Missa sollemni
in dioecesi Parisiensi

Decretum SRC, 15 ianuarii 1955
AAS 47 (1955) 48; EL 69 (1955) 53; Periodica 44 (1955) 133

Indultum Congr. S. Officit, datum Card. M. Feltin, Archicp. Parisiensi 2
februarii 1955
La Semaine religieuse de Paris, 5 martii 1955, pp. 241-242; EL 69 (1955) 272

2590 Instauratae vigiliae paschalis celebratio, de locorum Ordinariorum
iudicio facultative exsequenda, iam per decretum diei 12 ianuarii anni
1952 per triennium concessa, attentis peculiaribus rerum adiunctis.de
mandato Sanctissimi D.N. Pii Papae XII ulterius ad alium annum
prorogatur.

802

PIUS XII

Litteris diei 18 Novembris anni 1954 Eminentia Tua Reverendissima a 2591
Summo Pontifice postulabat ut isti Archidioecesi Parisiensi posset ex­
tendi indultum iam Dioecesi Carnutensi concessum, nempe « ut in Mis­
sis solemnibus, subdiaconus post cantum Epistolae lingua latina et dia­
conus post cantum Evangelii, legere possint, sine cantu, prior Epistolam
ct alter Evangelium vulgari sermone: sive lingua gallica pro fidelibus na­
tionis gallicae, sive aliis linguis pro fidelibus aliarum missionum, quae
Parisiis versantur, quo facilius populus christianus inter Missarum soIcmnia divino verbo pascatur ».
Libenter cum Eminentia Tua communico hanc Supremam S. Congrega­
tionem ad rem decrevisse:
« Pro gratia, iuxta preces ».

LECTIONES LINGUA VERNACULA IN MISSA SOLLEMNI

_

104

103
De Missis horis postmeridianis celebrandis

De rubricis
ad simpliciorem formam redigendis

Monitum Congr. S. Officii, 22 martii 1955
Decretum SRC, 23 martii 1955

AAS 47 (1955) 218; EL 69 (1955) 272; DP II, 8-9

2592 [218] Constat huic Supremae Congregationi haud raro Missas bons
postmeridianis celebrari ultra fines, quos Constitutio Apostolica
« Christus Dominus » ad commune fidelium bonum recenset.
Itaque locorum Ordinarii licentiam ne dent celebrandi Missas horis
postmeridianis ad externam dumtaxat solemnitatem decorandam aut in
privatorum commodum.
Hac autem arrepta occasione, Sanctum Officium opportunum ducit in
omnium memoriam revocare Constitutionem «Christus Dominus «ve­
tare interpretationem, quae concessas facultates amplificet (Cf. Acfc
Apost. Sedis, 45 [1953] 23).

AAS 47 (1955) 218-224; EL 69 (1955) 113-119; Periodica 44 (1955)
228-238; 239-332 (comm.); DP II, 9-17
[218] Cum nostra hac aetate sacerdotes, praesertim illi qui curam ani­
marum gerunt, variis novisque in dies apostolatus officiis onerentur, ita
ut divini officii recitationi ea qua oportet animi tranquillitate vix atten­
dere possint, nonnulli locorum Ordinarii enixas preces S. Sedi detule­
runt, ut huiusmodi difficultati amovendae benigne provideret, ac saltem
rubricarum copiosum instructum ad simpliciorem redigeretur formam
Summus Pontifex Pius PP. XII, pro Sua pastorali cura et sollicitudine,
rem hanc examinandam commisit peculiari virorum peritorum Com­
missioni, quibus studia de generali liturgica instauratione demandata
sunt; hi autem rebus omnibus accurate perpensis, in consilium venerunt
vigentes rubricas ad expeditiores normas esse reducendas, ita [219] ta­
men ut in usum trahi possint, sérvatis interim libris liturgicis prouti
exstant, donec aliter provisum fuerit.

2593

Quibus omnibus Ssmo Domino Nostro ab Emo D. Cardinali S.R.C.
Praefecto per singula relatis, Sanctitas Sua sequentem rubricarum dis­
positionem approbare dignata est eamque vulgari mandavit, ita tamen ut
quae praesenti Decreto statuuntur vim obtineant kalendis lanuariis anni
1956.

2594

Caveant interim Pontificii librorum liiurgicorum Editores, ut in novis
editionibus Breviarii et Missalis romani forte disponendis, ne quid pror­
sus innovetur.

2595
.·

Tit. I - Normae générai es
1. Ordinationes quae sequuntur ritum romanum respiciunt, quae hic
expresse non nominantur, immutata censentur
804

PIUS XII

DE RUBRICIS AD SIMPLICIOREM FORMAM REDIGENDIS

805

2596

2597 2. Nomine calendarii veniunt cum calendarium in usum universae Eccle­
siae, tum calendaria particularia.
2598 3. Normae quae sequuntur servandae sunt in recitatione sive publica si­
ve privata divini officii, nisi aliter expresse caveatur.

2599 4. Indulta particularia quaelibet ct consuetudines etiam speciali mentio
ne dignae, quae his ordinationibus obstant, expresse revocata censentur.

Tit. II - Variationes in calendario

2600 1. Gradus et ritus semiduplex supprimitur.
2601 2. Dies liturgici, qui nunc sub ritu semiduplici calendariis inscripti sunt,
sub ritu simplici celebrantur, excepta vigilia Pentecostes quae ad ritum
duplicem elevatur.

a) De dominicis

2602 3. Dominicae Adventus et Quadragesimae et aliae usque ad dominicam
in Albis necnon et dominica Pentecostes celebrantur ritu duplici I clas
sis et festis quibuslibet praeferuntur tam in occurrentia quam in concur­
rentia.1
2603 [220] 4. Quando in dominicis 2*, 3‘, 4* Adventus festa I classis occur­
rerint permittuntur Missae de festo, excepta convcntuali.
2604 5. Dominicae hucusque sub ritu semiduplici celebratae, ad ritum dupli­
cem elevantur;2*antiphonae tamen interim non duplicantur?

2605 6. Officium et Missa dominicae impeditae, nec anticipantur, nec resu­
muntur.
2606 7. Si in dominicis per annum occurrerit festum cuiusvis tituli vel mysterii
Domini, festum ipsum locum tenet dominicae,4 de qua fit tantum com
memoratio.
1 Considerantur duplicia I cl. Domini primaria (0.69/56, II). - Solentnitas externa fieri nequii

(J. 54/57, IV); in Gallia (ex dccr. Caprara) celebrari potest festum Patroni (B 81/55, XIX'
non permittitur Missa exsequialis (O. 69/56, II)

2 Si Dominicae Septuagesimae, Sexagesimae ct Quinquagesimae occurrant cum icsto II cl., fe­
stum transfertur; si concurrant, Vesperae dominicae praevalent (C 91/56, XX); si concurrent
cum festo Purificationis, dominica praevalet (O 69/56.1).
^Xiplicari possunt, non debent (B. 81/55,1)
4 Et ideo acquirit I Vesperas (Dub. 2.VI.55, VI). Non induit tamen privilegium dominicae, iu

ut eius commemoratio inter « numquam omittendas » computari possit, occurrente vel con
currente in eadem dominica festo I cl. (O. 109/56, II).
806

PIUS XII

fl r .·

b) De vigiliis
8. Vigiliae privilegiatae sunt: vigilia Nativitatis Domini et vigilia Pentecostes

2607

9. Vigiliae communes sunt: vigilia festorum Ascensionis Domini, As­
sumptionis
S. loannis Baptistae, Ss. Petri et Pauli, S. Laurentii.
Omnes aliae vigiliae, etiam quae calendariis particularibus sunt inscrip­
tae, supprimuntur.

2608

10. Vigiliae communes, in dominica occurrentes, non anticipantur, sed
omittuntur.

2609

c) De octavis
11. Celebrantur tantum octavae Nativitatis Domini, Paschatis ct Pente­
costes, suppressis omnibus aliis, sive in calendario universali, sive in ca­
lendariis particularibus occurrentibus.

2610

12. Dies infra octavas Paschatis et Pentecostes elevantur ad ritum dupli­
cem, festis quibuslibet praeferuntur et non admittunt commemorationes.5

2611

1). Dies infra octavam Nativitatis Domini, quamvis eleventur ad ritum
duplicem, celebrantur prouti nunc.6

2612

14. Diebus a 2 ad 5 Januarii, nisi occurrat aliquod lestum, fit de feria
currenti, ritu simplici. In officio antiphonae et psalmi ad omnes Horas et
versus nocturni de currenti hebdomadae die, ut in psalterio;7 reliqua ut
die Γ lanuarii, praeter lectiones, quae dicuntur de Scriptura occurrenti,
cum suis responsoriis, et dicitur Te Deum Conclusio hymnorum et ver­
sus in responsorio brevi ad Primam dicuntur ut in Nativitate Domini. Mis­
sa dicitur ut die 1* lanuarii, sine Credo, et sine Communicantes proprio.
Prohibentur Missae lectae tam votivae quam cotidianae defunctorum?

2613

15. Dies a 7 ad 12 lanuarii, suppressa octava Epiphaniae, fiunt feriae per
annum (ritu simplici). In officio antiphonae9 et psalmi ad omnes 1221]

2614

Prohibentur etiam Missae votivae pro re gravi, et XL Horarum (O. 69/56. III)
''Dominica infra octav. admittit tres orationes (S. 69/57). st incidat in diem 29 dec fit comm
i Thomae (O. 44/57. Via); dic 50 dec. reposita non admittit Missas de rcquic in dic III, Vll.
XXX ct anniversario ab obitu vel depositione, ct opportuniore die post acceptum mortis nun
tium (V. 65/55. VIII).

Ad Primam dicitur capitulum Reg/ saeculorum (B. 88/55).

Missae votivae conventuales lectae (non « in cantu ») diebus 2 12 vetantur (Dub 2 VI.55, I
B 81/55, IX).
Ad Benedictus et ad Magnificat dicendae sunt antiphonae quae singulis diebus mira ex
octavam notatur (Dub. 2 VI 55, II).

DE RUBRICIS A D SIMPLICIOREM FORMAM REDIGENDIS

807

Horas et versus nocturni dc currenti hebdomadae die, ut in psalterio,
reliqua ut in festo Epiphaniae, praeter lectiones, quae dicuntur de Scrip
tura occurrenti, cum suis responsoriis, et dicitur Te Deum. Conclusio
hymnorum et versiculus ad Primam, dc Epiphania; Missa de Epiphania,
sine Credo et sine Communicantes proprio.
Prohibentur Missae lectae tam votivae, quam cotidianae defunctorum.

2615 16. Die 13 lanuarii fit commemoratio Baptismatis D.N. lesu Christi sub
ritu duplici maiore; officium et Missa dicuntur uti nunc sunt in octava
Epiphaniae.
Si vero commemoratio Baptismatis D.N. lesu Christi occurrerit in do
minica, tunc fit de festo S. Familiae, sine ulla commemoratione.11 In
sabbato praecedenti ponitur initium Epistolae primae ad Corinthios.
2616 17. Dies a festo Ascensionis Domini usque ad vigiliam Pentecostes exclusive fiunt feriae tempore paschali (ritu simplici). In officio antiphonae c!
psalmi ad omnes Horas et versus nocturni dicuntur de currenti hebdoma­
dae die, ut in psalterio;12 reliqua ut in festo Ascensionis Domini, praeter
lectiones, quae dicuntur de Scriptura occurrenti, cum suis responsoriis
Conclusio hymnorum et versus ad Primam dicuntur de festo Ascensionis.
Missa de eodem festo sine Credo, et sine Communicantes proprio.
Prohibentur Missae lectae tam votivae, quam cotidianae defunctorum.
In vigilia Pentecostes, nihil innovetur.
2617 18. Dies octavae suppressae Corporis Christi13 et octavae item suppres
sae Ss. Cordis lesu, fiunt feriae per annum.
2618 19. In dominicis olim infra has octavas Ascensionis, Corporis Christi et
Ss. Cordis lesu,14 officium dicitur prouti nunc.

d) De festis sanctorum
2619 20. Festa sanctorum, hucusque sub ritu semiduplici celebrata, habentur
tamquam festa simplicia.15

10 Ad Prunam dicitur capitulum Regi saeculorum (B. 88/55).
11 Omittitur commemoratio Baptismatis Domini, non dominicae (B 81/55, XVI)

12 Ad Primam dicitur capitulum Regi saeculorum (B. 88/55)
1 ' Diebus olim infra octavam ad versum Panem de coelo non additur Alleluia (T 12/58)

14 Dominica post Ascensionem, adhibetur color albus et dicitur praelatio dc Ascensione

dominicis vero post festum Corporis Christi et SS. Cordis lesu, adhibetur color viridis ct
dicitur praefatio dc Trinitate (Dub. 2.VI.55, III).
15 Festa quae nullam habent lectionem historicam propriam, et antea sumebant tres lectiones II
Nocturni e Communi, habent nunc omnes tres lectiones dc Scriptura occurrente (B 81/55. XX’
808

PIUS XII

I

21. Festa sanctorum, hucusque sub ritu simplici celebrata, reducuntur
ad commemorationem,16 sine lectione historica.

2620

22. In feriis Quadragesimae et Passionis, a feria IV Cinerum usque ad
sabbatum ante dominicam Palmarum, quando aliquod festum occurre­
nt, quod non sit I vel II classis, tam officium (in recitatione privata)
quam Missa dici possunt de feria vel de festo.

2621

Tit. Ill - De commemorationibus
[222]

1. Quae hic de commemorationibus dicuntur, valent tam pro of­
ficio, quam pro Missa, cum in occurrentia, tum in concurrentia.

2622

2. Commemorationes numquam omittendae ct praecedentiam absolu­
tam habentes, sunt:1'
a) dc quavis dominica;18
b) de festo I classis;
dde feriis Quadragesimae et Adventus;19
Λ dc feriis et sabbato Quattuor Temporum Septembris;
e) dc Litaniis maioribus.20

2625

3. Aliae commemorationes21 forte occurrentes ita admittuntur, ut numc-

2624

14Officium tamen 5. Manae tn sabbato non reducitur ad commemorationem <Dub 2 VI 55,
VII). Tempore paschali, ad Vesperas fenae VI, quando iit dc feria, antiphona ad Magnificat
sumenda est c Vesperis dominicae praecedentis (Dub. 2.VI.55. VII)
1 Ordo commemorationum est ille descriptus in DGSR. III, 2, non ille secundum praestan

tum festorum (O. 109/56, III).
1 fi
Praecedit ergo etiam commemorationem festi 1 classis (B. 74/57, l).
19 In Missis votivis in cantu feria est semper commemoranda (S 10/56. I), item semper est
commemoranda dominica in Missa dc solemnitate externa in dominica celebrata (S.
10/56, II).
‘°Quando litanie maiores celebrantur mira octavam Paschae, in Missa de Rogationibus dici­
tur praefatio, Communicantes ct Hanc igitur de octava, sed non dicitur Credo (S. 69/57, V)
Commemoratio litaniarum maiorum fit etiam m Missis dc dominica m albis (B. 81/55, XI) In
Missa in cantu dc Rogationibus, dic litaniarum maiorum, omittitur commemoratio S Marci,
etiamsi dicta Missa sit unica in aliqua ecclesia (B. 74/56, Ill).

J Oratio m anniversariis Summi Pontificis aut Episcopi praecedit commemorationem SS. Sa­
cramenti simul forte occurrentem (S. 69/57. III); dicitur autem loco commemorationis alicuius
festi forte occurrentis, quoties numerum orationum, quae eo dic permittuntur, excederet (O.
44/57, II).
Oratio dc SS Sacramento dicitur tantum m Missis quae celebrantur m altari expositionis (Dub.
2 VI 55. IX); ct dicitur loco commemorationis alicuius lesu iorte occurrentis, quoties numc
rum orationum excederet, quae co dic permittuntur (O. 44/57. II); in Missis in cantu vero di
citur sub unica conclusione cum oratione dici (S 69/57, IX).
Oratio m anniversario propriae Ordinationis sacerdotalis est oratio votiva, ct ideo subest rubri­
cis generalibus (B. 81/55. II).

DE RUBRICIS AD SIMPLICIOREM FORMAM REDIGENDIS

809

rum ternarium22 orationum non excedant.
2625

4. Praeter et post25 commemorationes sub n. 2 recensitas, ratio comme
morationum haec est:
a) In dominicis I classis, in iestis I classis, in feriis et vigiliis privilegiatis,
et insuper in Missis in cantu24 vel votivis solemnibus, nulla admittitur
commemoratio.
b) In festis II classis, et in ceteris dominicis una tantum admittitur com­
memoratio.25
c) In omnibus aliis diebus sive festivis, sive ferialibus, duae tantum ad­
mittuntur commemorationes.

2626

5. Festa commemorata non amplius gaudent: a) in officio, versu proprio
in responsorio brevi ad Primam, ct doxologia propria in hymnis, excep­
tis diebus dc quibus Tit. II, nn. 14-17: b) in Missa, Credo ct Praefatione
propria.26

Tit. IV - Variationes in breviario
a) De initio et fine Horaru/n
2627

1. Horae canonicae, tam in publica quam in privata recitatione, omissis
Pater, Ave et respective Credo, inchoantur absolute, hoc modo:

Orationes ad libitum celebrantis manent m suo robore, cauto tamen nc numerus temanus
excedatur (R. 65/55, XIII).
Commemoratio Missae votivae pro re gravi impeditae admittitur, sub unica conclusione cum
oratione dici, si Missa dicenda est de praecepto; prohibetur vero, si hacc Missa permittitur di
ccnda ad libitum (Dub. 2.VI.55. IX).
77

Numerus ternarius (B. 81/55, III) ct numerus binarius (S. 69/57, VII) orationum, respective
diebus, stricte obligat.
Ad numerum orationum computandum, commemorationes inseparabiles (v. gr SS Pctn ct
Pauli) tamquam una oratio sunt habendae (R. 70/57, II). Idem dicendum est dc orationibus
quae locum tenent Missae votivae impeditae, et dicuntur sub unica conclusione aim oratione
dici (B 74/56. VIII).

23 Ita tamen ut numerus ternarius orationum non excedatur (Dub. 2.VI.55, IV).
24 Missa lecta, etiam si sil convcntualis, semper tamquam lecta consideranda est, ratione

commemorationum (B 81/55. Π).
25 Una commemoratio absolute, nisi agatur dc commemorationibus numquam omittendis (J

Hi

34/57, III).
26 Nomme « festi » intellegi debet quodlibct officium, etiam dominicae aut feriae (P. 52/55.
·<·>

I); ct ideo inter elementa quae amplius non pertinent ad commemorationem aliaiius officii
adnumeranda est etiam lectio IX, sive homilctica, sive historica (Dub. 2.VI.55, Vf Deficiente
ergo in aliquo officio lectione IX homilctica (quae antea sufficiebatur per lectionem oificii
commemorati) dividitur lectio VIII (B. 88/55) ab Ordinario (R. 73/56, III).
Θ10

PIUS XII

Matutinum: a versu Domine, labia mea apertes.
Laudes, 1 lorae minores et Vesperae: a versu Deus, tn adiulortum
Completorium: a versu lube, domne, benedicere.
2. In officio tridui sacri et in officio defunctorum omnes Horae, omissis
Pater, Ave et respective Credo, incipiunt ut in Breviario notatur.

2628

3. Item I lorae canonicae tam in publica quam in privata recitatione, ab­
solvuntur hoc modo:
[223] Matutinum (in recitatione privata), Laudes, Tertia, Sexta, Nona et
Vesperae: versu Fidelium animae.
Prima: benedictione Dominus nos benedicat.
Completorium: benedictione Benedicat et custodiat.

2629

b) De conclusione officti
4. Cursus cotidianus divini officii concluditur post Completorium, sueta
antiphona B.M.V., cum versiculo Divinum auxilium.
Indultum et indulgentiae, pro recitatione orationis Sacrosanctae conces­
sa, eidem antiphonae finali adnectuntur.

2630

c) De quibusdam partibus in officio
5. Hymni proprii quorundam sanctorum certis Horis assignati non trans­
feruntur.27 In hymno Iste confessor numquam mutatur tertius versus, qui
erit semper: Meruit supremos laudis honores.

2631

6. Antiphonae ad Magnificat feriarum tempore Septuagesimae forte
praetermissae non resumuntur.

2632

7. Preces feriales dicuntur tantum in Vesperis et in Laudibus officii fe­
riarum IV et VI tempore Adventus, Quadragesimae et Passionis, necnon
feriarum IV et VI, et sabbati Quattuor Temporum, excepta octava Pen­
tecostes, quando officium fit de feria.

2633

8. Omnes aliae preces omittuntur.

2634

9. Suffragium sanctorum et commemoratio dc Cruce omittuntur.

2635

10. Symbolum Athanasianum recitatur in festo Ss. Trinitatis tantum.

2636

Ne illi quidem « qui nd integritatem historiae necessario pertinent * (B. 81/55. XXI).
DE RUBRICIS AD SIMPLICIOREM FORMAM REDIGENDIS

cl) De aliis variationibus
2637

11. Primae Vesperae (sive integrae, sive a capitulo, sive per modum
commemorationis) competunt solummodo festis I et II classis, et domi­
nicis.2*

2638

12. Ad singulas partes officii quod attinet haec serventur:
a) In dominicis et festis I classis nihil innovatur.
b) In festis II classis ct in festis duplicibus Domini et B.M.V., ad Matuti­
num, Laudes et Vesperas fit ut in proprio et in communi; ad Horas mi­
nores ut in psalterio de feria currenti29 et proprio loco; ad Completo­
rium de dominica.
c) In ceteris festis, vigiliis vel feriis, per omnes I loras lit ut in psalterio ei
proprio loco, nisi in Matutino, Laudibus ct Vesperis antiphonac et
psalmi specialiter assignati habeantur.30

2639

1224] 13. Lectiones de Scriptura occurrenti una cum suis responsoriis,”
si dic assignato dici nequeant, omittuntur, etiam si agatur de «initiis»
librorum.

2640

14. In festo sanctorum lectiones I nocturni, si propriae assignatae non
habeantur, sumuntur de Scriptura occurrenti: his deficientibus, sumun­
tur de communi.32

Tit. V - Variationes in missali

a) De orationibus
2641

1. Orationes pro diversitate temporum assignatae abolentur.
Offu tum Commemorationis omnium Fidelium defunctorum dic 2 (vel 3) novembris, Vespere

ct Completorium post II Vesperas Omnium Sanctorum omittit ct acquirit dicenda dic 2 no
vembris, vespertino tempore (R 65/55, IXL In concurrentia Commemorationis omnium R
dclium defunctorum cum dominica aut festo I vel II cl., Officium defunctorum explku post
Nonam (G. 30/55. VIII).
Fena IV Cinerum non admittit I Vesperas festi sequentis (O. 44/57, III).
Vesperae tempore Quadragesimae « inierim » dicendae adhuc sunt ante meridiem (L 5/58.1).
2 ‘ In dominica, psalmi ad Primam sumendi sunt c psalterio ipsius dominicae, non ut in festis
(B 81/55, XIV).
|Μ·|
Ad Matutinum, antiphonac et psalmi de feria dicuntur diebus 29 ct 31 decembris, proua
nunc (R 65/55, III), et diebus a 2 ad 5 ct a 7 ad 12 ianuarii (R 65/55, IV); m dccolbtioneS
loannis Baptistae ct in festo S Petri ad Vincula (B. 81/55. XVIII),
1 *

H Quando responsoria sunt propria, lectiones sumuntur dc Communi, non dc Scriptura oc

currente {S. 17/56. II)
1 hc numerus 14 referri debet solummodo ad 12c, non vero ad I2a et h (S. 17/56.1).
812

PIUS XII

■i

2. In Missis votivis’’ defunctorum, si in cantu celebrentur, unica dicitur
oratio;'4 si sine cantu, dici possunt’5 tres orationes.

2642

). Oratio Fidelium hucusque praescripta prima feria libera cuiusvis
mensis vel leria II cuiusvis hebdomadae, aboletur. In choro, his feriis,
Missa conventualis dicitur iuxta rubricas.

2643

4. Collectae ab Ordinario simpliciter imperatae, omittuntur iuxta rubri­
cas hucusque vigentes, et insuper in omnibus dominicis ac quoties Missa
in cantu’6 celebretur; denique quando orationes, iuxta rubricas dicendae,
numerum ternarium attigerint?7

2644

b) De quibusdam altis variat tou ibus

5. In icriis per annum, si commemoratio alicuius sancti fieri debeat, Mis$a's dici potest, ad libitum celebrantis, vel de leria vel, more festivo, de
sancto commemorato.

2645

6. In Missis dei unctorum sequentia Dies irae omitti potest,39 nisi agatur
dc Missa in dic obitus seu depositionis praesente cadavere» vel etiam ab­
sente ob rationabilem causam, et de die Commemorationis omnium fi­
delium defunctorum. I loc autem die sequentia semel tantum dici debet,
scilicet in Missa principali, secus in prima Missa.

2646

7 Credo dicitur dumtaxat in dominicis et festis I classis, in festis Domini
etB. Mariae Virg., in festis nataliciis Apostolorum et Evangelistarum, et

2647

’ Scilicet « quotidianis » (B. 81/55. VII).
‘Aut pro omnibus fidelibus defunctis, aut pro defunctus certo designatis (B. 81/55, VI).
Λ Proinde dici etiam possunt aut una tantum aut duae orationes (B. 74/56, IV). Oratio
«Fidelium ». quando dicitur, non necessario ponenda est pcnultimo loco (O 154/56. V, VI)
rtiun si dicatur in Missis quae non sunt de requic (C. 91/56, XVIII).
In Missa conventual!, numerus orationum determinandus est a Superiore ecclesiastico compe­
tenti (B. 81/55, VI)
^Cum Missa lecta semper tamquam lecta habenda sit, ratione numeri orationum, collectae

dicendae sunt etiam in Missa conventual) lecta (B. 81/55. II).

Collectae umphater imperatae omittuntur quando orationes, una cum collectis, numerum
tenunum attigerint (Dub. 2.VI.55, X).
Collectae pro re gravi imperatae omittuntur in Missis in cantu (S. 69/57. XI). Dicuntur loco ul
tinuc orationis a rubricis praescriptae, quando numerum ternarium excederent (R. 65/55,
XIX). nisi agatur dc orationibus numquam omittendis (O. 69/56, VU).
Collectae pro re gravi imperatae etiam in duplicibus I clavis habendae sunt tamquam numquam
omittendae, cauto tamen ne numerum ternarium excedant (G. 30/55. XII; R. 64/55. V).

Etiam convcniuahs (R 65/55. XIV), dc consensu tamen competentis Supcnoris ecclesiastici
«B W55).
Ù " t
t In choro, ad libitum competentis Superioris ecclesiastici (B 88/55).

DE RUBRICIS AD SIMPLICIOREM FORMAM REDIGENDIS

813

...

Doctorum universae Ecclesiae, et in Missis votivis sollemnibus in cantu
celebratis.40

2648 8. Praefatio dicitur quae cuique Missae propria est; qua deficiente, dia
lur praefatio dc tempore, secus communis.41
2649 9. In quavis Missa pro ultimo Evangclio sumitur semper initium Evan
gelii secundum loannem, excepta tertia Missa Nativitatis Domini et Mis­
sa Dominicae Palmarum.

105
Usus linguae vulgaris in Missis in cantu
pro Germania

Epistola Congr. S. Officii (Prot. n. 10/55 i), 29 aprilis 1955

EL 69 (1955) 395; Liturgisches Jahrbuch 6 (1956) 115
Lc concessioni già fatte si interpretino con le seguenti limitazioni:
2650
a) siano esclusi i Pontificali, le Messe cantate in terzo e le Messe cantate
nei Seminari, Conventi, Capitoli Cattedrali c Collegiali (nelle quali tutto
si deve cantare in lingua latina);
b) anche nelle Messe popolari il Proprio deve essere cantato in latino,
ment re il Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Det possono essere caritati
nella parafrasi in lingua tedesca.

I

40 Elenchus est laxativus, ita ut hoc commate derogetur quibuslibet privilegiis quoad Credo m
Missis votivis lectis (O. 12/56, XX).
41 Praefatio:
I

1 *

J

•

— Diebus 2-5 ct 7 12 ianuarii. tempore paschali, ct « tempore Ascensionis ». de tempore (R
65/55. XVII).
— In Missa votiva dc SS. Nomine lesu, rowwwwt (C. 14-4/57. IV).
— In Missa votiva s. Familiae extra « tempus Epiphaniae ». communis (O. 12/56, X).
— In festo Purificationis. Je Nativitate (S. 69/57. XIV).
(
— In Missis dc SS. Corpore Christi. Transfigurationis. SS. Summorum Pontificum, Summi ct
Aeterni Sacerdotis, communis (R. 65/55, XV; L. 31/56, III).
— Dominicis per annum, si celebratur festum propria praefatione carens, dicitur praefatio Jr
Trinitate (non communis) (S. 69/57, ΧΠ).
— In Missa votiva dc Eucharistico Cordc lesu, Je SS. CorJe lesu (C» 144/57. V).
— In Missis s. Marci ct s Lucae, Je Apostolis (S. 69/57, XV).
’ -·1
814

PIUS XII
USUS LINGUAE VUL GARIS IN MISSIS IN CANTU PRO GERK1ANIA

815

106
Rituale lingua vernacula
pro dioecesi Luganensi

Decretum SRC, 11 novembris 1955
—*
Collectio Rituum ad instar Appendicis Ritualis Romani pro dioecesi Ιαιμ·
nensi. Lugano, Centro di liturgia pastorale, 1956; DP II, 18

2651 Exc.mus ac Rev.mus Dominus Angelus Josephus JELMINI, Episcopus
titularis Thermensis, Administrator apostolicus Luganensis, Sanctis­
simo Domino nostro Pio Papae XII preces suppliciter obtulit ut, at­
tentis peculiaribus hodiernis momentis, in administratione quorundam Sacramentorum, Baptismi nempe, Extremae Unctionis et Matri­
monii, nec non et in Defunctorum Exsequiis, vulgaris linguae usum m
determinatis precibus indulgere benigne dignaretur, ut in quibusdam
aliis regionibus in similibus concessum est. Rituale vero ita concinna­
tum S. Rituum Congregationi pro revisione et approbatione reveren­
ter subiecit.

Sacra porro Rituum Congregatio, exhibito Rituali accurato examine
perpenso, benigne induisit:

2652 1. Confici potest pro Dioecesi Luganensi novum Rituale in quo textus
latinus integer referatur, translatio vero in vulgarem linguam, in iis quae
permittuntur, juxta textum latinum apponatur.

2653 2. In collatione vero Sacramentorum, in quantum ad intelligentiam ct
pietatem populi necesse sit, sacerdos vernacula lingua proterre potest ea
tantum quae sequuntur:

rn

t

a) In administratione Baptismi parvulorum solo in textu latino ponan­
tur, ac proinde semper in sola hac lingua dicantur exorcismi, omnes
formulae unctionum ac benedictionum, nec non et ipsa Baptismi
forma.

b) In administratione Baptismi adultorum, praeter ea quae superius re­
censita sunt, etiam lingua latina tantum imprimantur ac recitentur psalmi
et aliae preces initiales.

c) In administratione Extremae Unctionis latina tantum lingua adhibea­
tur in oratione impositionis manuum super infirmum, in verbis unctio­
num et in orationibus subsequentibus.

J) In celebratione Matrimonii lingua vulgari uti poterit sacerdos ad om­
nia, praeter benedictionem anuli et formam « Ego coniungo vos... ». In
benedictione nuptiali extra Missam, danda ex apostolico induito quando
Missa non celebratur, preces quae in Rituali Romano habentur recitari
possunt vulgari lingua.
e) In Exsequiis defunctorum sola lingua latina preces et abso­
lutiones peragi debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc ritu
absoluto, vulgari lingua aliae addantur preces pro opportunitate
temporis vel loci, ab Ordinario determinandae et ab ipso sacerdote
recitandae.

Induisit insuper Sacra eadem Rituum Congregatio ut in universa 2654
praefata Luganensi Dioecesi adhiberi quoque valeant Collectiones
Rituum pro Dioecesibus Germaniae approbatae nec non et Rituale
Parvum ad usum Dioecesium Gallicae linguae, ubi respectivae linguae
usus viget.

Praesentatio Exc.mi Angeli Jelmini, Administatoris Apostolici
DIOECESIS LUGANENSIS

Latinae linguae usum in sacra Liturgia, etsi perantiquum, et a sacrosanc 2655
ta Tridentina Synodo strenue contra novatores vindicatum (Sess. XXII
c. 8, et can. 9), necnon a f. r. Papa Pio VI contra Pistorienses denuo con­
firmatum (Const. « Auctorem fidei » prop. 33), numquam tamen Eccle­
sia ita sibi proposuit, ut per ipsum veterem «arcani » disciplinam fere
imitaretur. Quod plane apparet consideranti romanam linguam multis
sacculis per totam Europam communem fuisse. Sed et cum. temporum
progressu, vulgaria eloquia in latini locum successerunt, non omnino oc­
cidit quaevis latini sermonis familiaritas, in illis praesertim provinciis, si­
cut et in nostra, in quibus ipse vulgaris sermo latinitatis lineamenta, ut
filius matris, evidenter exprimebat. Ita non modo sacrae Liturgiae mys­
teria, sed etiam verba non pauca fidelium intellectui patere consueve­
runt, quibus sacrarum celebrationum assiduitas, et catechetica instruc­
tio, harum rerum intelligentiam aperiebant.
RITUALE LINGUA VERNACULA PRO DIOECESI LUGANENSI

817

2656 Sed nemo est qui non videat haec adiuncta hodie mutata esse, cum non
solum latini sermonis, verum etiam et religionis ipsius ignorantia quas:
in immensum crevit; propterea, et propter maiorem in dies numerum
illorum qui ab exteris regionibus alienae linguae in nostram migrave­
runt, eo devenimus ut sacri Ecclesiae ritus quasi liber signatus sigillis
septem appareant.
2657 Quae cum ita sint, id profecto optandum videtur, ut saltem catechesis
illa quae in ritibus ipsis continetur, quaeque olim per alia adiumenta
supplebatur, ad etformandam christianorum scientiam et conscien
tiam adhibeatur; ad quam rem mullum conferri existimamus, si pan
aliqua lectionum et precationum liturgicarum vulgari lingua interpre­
tata proponantur. Respondet hoc verbis Pii PP. XII feliciter regnantis,
qui in Enc. Litt. « Mediator Dei » (AAS 1947, pag. 545) aperte ait:
« In non paucis tamen ritibus vulgati sermonis usurpatio valde utilis
apud populum exsistere potest ». Respondet induitis iamdiu a Sancta
Sede pro iis regionibus concessis, in quibus vulgaris sermo maxime a
latino discrepat. Respondet, ni fallimur, menti Supremae Auctoritatis,
quae exempli gratia in Ordine Hebddomadae Sanctae instauratae
quaedam inseri voluit lingua vulgari recitanda, votorum nempe bapti
smalium renovationem. Respondet et votis doctorum virorum, qui li­
turgicis rebus studentes, non tam antiquitatis quam animarum amore
ducti, iuxta S. Pii X eiusque Successorum invitamenta, in ipsa Litur­
gia, si interius penetretur, fontem christiani spiritus contemplantur,
atque pastoralia et catechetica adiumenta quibus carere non liceat.
Quorum virorum delectum, paucis abhinc annis, Urbs Nostra episco­
palis recepit, adeo ut ipsa, quae praeterea ad fines fere sedet Italica­
rum regionum, novitque quam facillime quid ceteris Helvetiae
Dioecesibus, germanica aut gallica lingua utentibus, concessum sit,
quasi praedestinata videri posset ad sacram Liturgiam kalicamque lin­
guam, ut ita dicamus, conciliandas.

i

t

2658 Oblato igitur Sacrae Rituum Congregationi exemplari Ritualis romani,
nostra cura exarati, complectentis utraque lingua ritus Sacramentorum,
curam infirmorum et nonnulla ex Sacramentalibus, ut approbaretur, ea­
dem Sacra Congregatio, litteris datis die 11 nov. 1955, non modo vota
supplicia exaudire dignata est, sed et quodammodo ampliavit ad exse­
quiarum ordinem, indulsitque ut Rituale sic confectum ad libitum adhi­
beri valeret.
....
L’ “
2659 Unde his Litteris Nos, induito S. Sedis utentes, iubemus Collectionem
Rituum ad instar Appendicis Ritualis Romani diligentissime imprimi,
facultatemque facimus omnibus ea utendi, quoties i ructus spiritualis
prudenter exspectari possit. Non tamen omiserimus omnes monere, in818

PIUS XII

1^··

tegrum huius novitatis fructum obtineri non posse, nisi parochi aliive sa­
cerdotes, ritus lingua vulgari partim celebrantes, etiam diligenter curent
explicare, quibus modis et temporibus melius potuerint, ritus ipsos non
quoad verba tantum, sed et quoad res et symbola ex quibus constant.
Spes magna affulget, his subsidiis et adiumentis, rerum divinarum scien­
tiam apud gregem Nostrum auctum iri; scientiam autem tamquam ne­
cessario secutura pietatis fervorem et ecclesiasticarum caeremoniarum
frequentiam.

Datum Lugani, dic Pentecostes, 20 maji 1956.

INDEX

Decretum Exc.mi D. Angeli Jelmini

2660

Indultum S. Rituum Congregationis

Ordo Baptismi parvulorum
Ordo Confirmationis a simplici sacerdote conferenda
De visitatione et cura infirmorum.
Ordo ministrandi Viaticum ct Communionem infirmorum
Ordo ministrandi sacramentum Extremae Unctionis
Ritus continuus infirmum muniendi sacramentis extremis
Ritus Benedictionis Apostolicae cum indulgentia pl cnaria in articulo
mortis
Modus juvandi morientes
Ordo commendationis animae
■Bk-W BKI
De Expiratione

Exsequiarum Ordo
Ordo celebrandi Matrimonii sacramentum
Benedictio mulieris post partum
Benedictiones variae:
domorum tempore paschali
domorum extra tempus paschale
infantis
puerorum
adulti aegrotantis
equorum aliorumvc animalium
HI TUALELINGUA VERNACULA PRO DIOECESI L UGANENSI

819

loci vel domus
camporum vel alpium et pascuorum
panis
ad quodcumque comestibile
ad omnia

820

4

Pius XII

107

Hebdomada sancta instaurata

Decretum generale et Instructio Congr. Rituum, 16 novembres 1955
AAS 47 (1955) 838-847; EL 70 (1956) 5-14; ME 81 (1956) 378-388;
riodical (1956) 121-136; DP II, 18-27

Λ.

Pe­

Decretum generale

[838]

Maxima redemptionis nostrae mysteria, passionis nempe, mortis
ct resurrectionis Domini nostri lesu Christi ab apostolica mde aetate
singulari prorsus recordatione celebrare quotannis studuit sancta Mater
Ecclesia. Summa in primis eorundem mysteriorum momenta peculiari
triduo recolebantur, Christi scilicet « crucifixi, sepulti, suscitati »;' mox
institutionis sanctissimae Eucharistiae solemnis memoria addita fuit, ac
demum, dominica quae passionem proxime antecedit, liturgica accessit
celebratio triumphalis Domini nostri Regis messianici ingressus in sanc­
tam civitatem; peculiaris exinde liturgica hebdomada exorta est, quae,
ob excellentiam mysteriorum celebratorum, et sancta appellata et am­
plissimis piissimisque ritibus ditata fuit.

2661

Hi autem ritus iisdem hebdomadae diebus iisdemque dierum horis initio
celebrantur quibus sacrosancta mysteria contigerunt. Institutio itaque
sanctissimae Eucharistiae feria quinta, vespere, recolebatur, solemni
missa in Cena Domini; feria autem sexta peculiaris actio liturgica de
passione et morte Domini horis postmeridianis celebrabatur; denique
vespere sabbati sancti solemnis inchoabatur vigilia, quae mane sequenti
in gaudio resurrectionis finem habebat.

2662

Media autem aetate, tempus agendae liturgiae his diebus, variis in id
concurrentibus causis, ita anticipari coeptum est, ut eadem media aetate
ad finem vergente, omnes liturgicae illae solemnitates ad horas usque
matutinas antepositae fuerint, prolecto non sine detrimento liturgici
sensus, nec sine confusione inter evangelicas narrationes et ad eas perti
nentes liturgicas repraesentationes. Solemnis praesertim paschalis vigiliae

2663

1 S. AUGUSTINUS, Ep. 55, 14, Corp Script. Eccl. Lit. 54, 2, ρ. 195
HEBDOMADA SANCTA INSTAURATA

821

liturgia, a propria nocturna sede avulsa, nativam perspicuitatem ac ver­
borum et symbolorum sensum amisit. Praeterea sabbati sancti dies
praecoci paschali gaudio invasus, propriam indolem perdidit luctuosam
memoriae dominicae sepulturae.

2664 [8)9] Recentiori porro aetate alia denique accessit rerum mutatio eademque sub aspectu pastorali gravissima. Etenim, feria quinta, sexta ct
sabbatum sanctae hebdomadae per plura saecula inter dies festivos con
numerabantur, eo sane consilio, ut cunctus populus christianus, a servi
libus operibus expeditus, sacris horum dierum caerimoniis intéresse
posset; at saeculo decimo septimo currente ipsi Romani Pontifices, ob
condiciones vitae socialis prorsus immutatas, dierum festivorum nume
rum imminuere adacti sunt. Urbanus itaque VIII, Constitutione aposto­
lica « Universa per orbem », diei 24 Septembris anni 1642, sacrum quo­
que hebdomadae sanctae triduum, non amplius inter festivos, sed inter
feriales dies recensere coactus est.
2665 Exinde vero fidelium ad sacros hos ritus frequentia necessario decrevit,
ea praesertim de causa, quod eorum celebratio iam diu ad horas matuti­
nas anteposita fuerat, quando scilicet scholae, opificia ct publica cuius­
que generis negotia, ubique terrarum, diebus ferialibus peragi solent et
peraguntur. Communis reapse ct quasi universalis experientia docet,
solemnes gravesque has sacri tridui liturgicas actiones a clericis peragi
solere, ecclesiarum aulis saepe quasi desertis.
2666 Quod sane valde est dolendum. Etenim sacrosanctae hebdomadae liturgici ritus, non solum singulari dignitate, sed et peculiari sacramcntali
vi ct efficacia pollent ad christianam vitam alendam, nec aequam obtine­
re possunt compensationem per pia illa devotionum exercitia, quae extraliturgica appellari solent, quaeque sacro triduo horis postmeridianis
absolvuntur.
2667 His dc causis viri in re liturgica peritissimi, sacerdotes curam animarum
gerentes, ct in primis ipsi Excellentissimi Antistites, rccentioribus annis
enixas ad Sanctam Sedem preces detulerunt, postulantes, ut liturgicac
sacri tridui actiones, ad horas, ut olim, postmeridianas revocarentur, eo
sane consilio, ut omnes fideles facilius iisdem ritibus intéressé possint.
Re autem mature perpensa, Summus Pontifex Pius XII, anno iam 1951
sacrae paschalis vigiliae liturgiam instauravit, ad nutum interim Ordina
riorum ct ad experimentum peragendam.
2668 Cum porro huiusmodi experimentum optimum universe habuerit sue
cessum, prout Ordinarii quamplures Sanctae Sedi retulerunt, cumque
iidem Ordinarii petitiones iterare non omiserint, poscentes, ut sicut pro
vigilia paschali ita etiam pro aliis sanctae hebdomadae diebus similis fie­
ret liturgica instauratio, sacris functionibus ad horas vespertinas restitu822

PIUS

tis, attento denique quod missae vespertinae, per Constitutionem [840]
jpostolicam « Christus Dominus » diei 6 ianuarii anni 1953 praevisae,
frequentiore adstante populo ubicumque celebrantur, his omnibus prae
oculis habitis, Ssrnus D.N. Pius Papa XII mandavit ut Commissio in­
staurandae liturgiae, ab eodem Ss.mo Domino constituta, quaestionem
hanc de Ordine hebdomadae sanctae instaurando examinaret et conclu­
sionem proponeret. Qua obtenta, eadem Sanctitas Sua decrevit ut, pro
rei gravitate, tota quaestio peculiari examini subicerelur Eminentissimorum Patrum Sacrae Rituum Congregationis.
Eminentissimi autem Patres, in Congregatione extraordinaria diei 19
iulii currentis anni, ad aedes Vaticanas coadunati, re mature perpensa,
unanimi suffragio Ordinem hebdomadae sanctae instauratum appro­
bandum et praescribendum censuerunt, si Ss.mo Domino placuerit.
Quibus omnibus Ss.mo Domino Nostro ab infrascripto Cardinali Prae­
fecto per singula relatis, Sanctitas Sua ea, quae iidem Eminentissimi
Cardinales deliberaverant, approbare dignata est.

2669

Quapropter, de speciali mandato eiusdem Ss.mi D.N. Pii divina Provi­
dentia Papae XII, Sacra Rituum Congregatio ea quae sequuntur statuit:

2670

I - Instauratus Ordo hebdomadae sanctae praescribitur

1. Qui ritum romanum sequuntur, in posterum servare tenentur Ordi­
nem hebdomadae sanctae instauratum, in editione typica Vaticana de­
scriptum. Qui alios ritus latinos sequuntur, tenentur tantummodo serva­
re tempus celebrationum liturgicarum in novo Ordine statutum.

2671

2. Novus hic Ordo servari debet a die 25 martii, dominica II Passionis
seu in palmis, anni 1956.

2672

3. Per totam hebdomadam sanctam nulla admittitur commemoratio, et
in missa prohibentur quoque collectae, quolibet titulo imperatae.

2673

Π - De hora competenti qua sacra Liturgia hebdomadae sanctae
celebranda est

Dc officio divino

4. Dominica II Passionis seu in palmis, feria II, III et IV hebdomadae
sanctae, officium divinum horis consuetis persolvitur.

2674

5. In triduo sacro, id est: feria V in Cena Domini, feria VI in Passione et
Morte Domini, et sabbato sancto, si officium peragatur in choro, vel tn
communi, haec serventur:

2675

HEBDOMADA SANCTA INSTAURATA

823

Matutinum et Laudes non anticipantur de sero, sed dicuntur mane, horcompetenti. In ecclesiis tamen, ubi feria V in Cena Domini missa /841
chrismatis mane celebratur, Matutinum et Laudes eiusdem feriae V anti
cipari possunt dc sero.
Horae minores dicuntur hora competenti.
Vesperae feria V et VI omittuntur, cum earum locum teneant functione
liturgicac principales horum dierum. Sabbato sancto vero dicuntur post
meridiem, hora consueta.
Completorium feria V et VI dicitur post functiones liturgicas vesperti
nas; sabbato sancto omittitur.
In privata recitatione, his tribus diebus, omnes horae canonicae dici de­
bent, iuxta rubricas.

Dc missa vel actione liturgica principali
2676 6. Dominica II Passionis solemnis benedictio et processio ramorum

fiunt mane, hora consueta; in choro autem post Tertiam.
2677 7. Feria V in Cena Domini, missa chrismatis celebratur post Tertiam

Missa autem in Cena Domini celebranda est vespere, hora magis oppor
tuna, non autem ante horam quintam post meridiem, nec post horam
octavam.
2678 8. Feria VI in Passione et Morte Domini solemnis actio liturgica celebra

tur horis postmeridianis, et quidem circa horam tertiam, si vero ratio pa
storalis id suadeat, licet tardiorem seligere horam, non autem ultra ho­
ram sextam.
2679 9. Solemnis paschalis vigilia celebranda est hora competenti, ea scilicet,

quae permittat missam solemnem eiusdem vigiliae incipere circa mediam
noctem inter sabbatum sanctum et dominicam Resurrectionis.
Ubi tamen, ponderatis fidelium et locorum condicionibus, de iudicio
Ordinarii loci, horam celebrandae vigiliae anticipari conveniat, haec non
inchoetur ante diei crepusculum, aut certe non ante solis occasum.

III - De abstinentia et ieiunio quadragesimali ad mediam noctem
SABBATI SANCTI PROTRAHENDIS

2680

10. Abstinentia et ieiunium tempore quadragesimae praescriptum, quod
hucusque, iuxta can. 1252 § 4, sabbato sancto cessabat post meridiem,
in posterum cessabit media nocte eiusdem sabbati sancti.
824

PIUS XII

B. Instructio

[842] Cum propositum instaurati Ordinis hebdomadae sanctae eo
spectet, ut veneranda liturgia horum dierum, horis propriis simulque
opportunis restituta, a fidelibus facilius, devotius ac fructuosius frequen­
tari possit, permagni interest, ut idem salutare propositum ad optatum
exitum deducatur.
Propterea Sacrae huic Rituum Congregationi opportunum visum est,
generali decreto dc instaurato Ordine hebdomadae sanctae Instructionem
addere, qua et transitus ad novum ordinem facilior reddatur, et fideles
ad uberiores fructus ex viva participatione sacrarum caerimoniarum
percipiendos securius ducantur.
Omnibus itaque quorum interest huius Instructionis cognitio et obser­
vantia iniungitur.

2681

I - De praeparatione pastorali et rituali

1. Locorum Ordinarii sedulo provideant, ut sacerdotes, praesertim qui
curam animarum gerunt, bene sint edocti, non solum de rituali celebra­
tione instaurati Ordinis hebdomadae sanctae, verum etiam dc eius liturgico sensu ac pastorali proposito.
Curent praeterea ut etiam fideles, sacro quadragesimali tempore, aptius
instruantur ad instauratum hebdomadae sanctae Ordinem rite intelligendum, ita ut eiusdem celebrationis mente ct animo participes fiant.

2682

2 Praecipua autem capita instructionis populo christiano tradendae
haec sunt:

2683

a) Pro dominica II Passionis, quae « in palmis » vocatur
Invitentur fideles ut frequentiores ad solemnem processionem palma­
rum conveniant, Christo Regi publicum testimonium amoris et gratitudinis reddituri.
Moneantur porro fideles ut tempestive, currente sancta hebdomada, ad
sacramentum paenitentiae accedant; quae quidem monitio illic praeser­
tim urgenda est, ubi consuetudo invaluit ut fideles vespere sabbati sancti
ct mane dominicae Resurrectionis quasi catervatim ad sacrum tribunal
conveniant. Studeant igitur animarum curatores ut per totam [845] sanc­
tam hebdomadam, praesertim vero sacro triduo, fidelibus facilis occasio
praebeatur ad sacramentum paenitentiae accedendi.
HEBDOMADA SANCTA INSTAURATA

325

2684

b ) Pro feria V in Cena Domini
2685 Erudiantur fideles de amore quo Christus Dominus, « pridie quam pate­

retur », sacrosanctam instituit Eucharistiam, sacrificium et sacramen
tum, Passionis suae memoriale perpetuum, sacerdotum ministerio pc
renniter celebrandum.
2686 Invitentur quoque fideles, ut post missam in Cena Domini, debitam ai

gustissimo Sacramento adorationem reddant.
2687 Ubi demum pedum lotio, ad mandatum Domini de amore fraterno de-

mostrandum, secundum Ordinis instaurati rubricas in ecclesia peragitur,
edoceantur fideles de profunda huius sacri ritus significatione, ac de op­
portunitate ut ipsi hoc die christianae caritatis operibus abundent.

c) Pro feria VI in Passione et Morte Domini
2688 Disponantur fideles ad rectam intelligentiam singularis actionis liturgi-

cae huius diei, in qua, post lectiones sacras et preces, Passio Domini no­
stri solemniter decantatur; orationes pro totius Ecclesiae et generis hu­
mani necessitatibus offeruntur; deinde a familia christiana, clero et
populo, sancta Crux, nostrae redemptionis trophaeum, devotissime ado­
ratur; postremo, iuxta instaurati Ordinis rubricas et sicut mos fuit per
multa saecula, omnes qui id cupiunt et rite parati sunt, ad sacram quo­
que communionem accedere possunt, ea potissimum mente, ut corpus
Domini, pro omnibus hoc die traditum, devote sumentes, uberiores red­
emptionis fructus percipiant.

Instent porro sacerdotes ut fideles hoc sacratissimo die piam servent
mentis recollectionem, nec legem obliviscantur abstinentiae et ieiunii.

d) Pro sabbato sancto et vigilia paschali
2689 Oportet in primis, ut fideles de peculiari natura liturgica sabbati sancti

diligenter edoceantur. Est autem dies summi luctus, quo Ecclesia ad se­
pulcrum Domini immoratur, passionem eius et mortem meditando, a
sacrificio missae, sacra mensa denudata, abstinendo; usque dum, post
solemnem vigiliam seu nocturnam Resurrectionis exspectationem, locus
detur gaudiis paschalibus, quorum abundantia m sequentes dies
exundat.
’ |

•

·

2690 Huius vero vigiliae propositum et linis in eo est, ut liturgica actione de­

monstretur et recolatur, quomodo ex morte Domini nostra promanave
rit [844] vita et gratia. Itaque sub cerei paschalis signo ipse Dominus
826

PIUS XII

«lux mundi » (Ioan. 8, 12) proponitur, qui peccatorum nostrorum te­
nebras, gratia suae lucis, profligavit; paschale praeconium profertur, quo
splendor sanctae noctis Resurrectionis decantatur, memorantur Dei ma­
gnalia in antiquo foedere peracta, mirabilium Novi Testamenti pallentes
imagines; aqua baptismatis benedicitur, in qua « consepulti cum Chri­
sto » in mortem peccati, cum eodem Christo resurgimus, ut « in novitate
vitae ambulemus » (Rom. 6, 4); hanc denique gratiam, quam Christus
nobis promeruit et in baptismate contulit, renovatis eiusdem baptismatis
promissionibus, vita moribusque coram omnibus testificari pollicemur,
postremo, implorato triumphantis Ecclesiae interventu, sacra vigilia so­
lemn! Resurrectionis missa terminatur.
3. Nec minus necessaria est praeparatio ritualis sacrarum caerimoniarum
hebdomadae sanctae.
Quapropter ea omnia, quae ad piam ac decoram celebrationem liturgicam huius sanctissimae hebdomadae occurrunt, sollicite paranda et or­
dinanda sunt; sacri praeterea ministri ceterique ministrantes, sive clerici
sive laici, potissimum si pueri sint, iis quae ab ipsi peragenda erunt, se­
dulo instituantur.

2691

L 1· ■ '

II - Adnotationes ad quasdam rubricas Ordinis hebdomadae
SANCTAE

a) Pro universa hebdomada sancta
4. Ubi copia habeatur sacrorum ministrorum, sacrae functiones hebdo­
madae sanctae cum omni splendore sacrorum rituum peragantur. Ubi
vero sacri ministri desint, adhibeatur ritus simplex, servatis rubricis pe­
culiaribus, ut suis locis notatur.

2692

5. In Ordine hebdomadae sanctae instaurato, quotiescumque dicitur
«ut in Breviario romano », omnia desumenda sunt ex praedicto libro liturgico, servatis autem normis, per decretum generale S. Rituum Con­
gregationis « De rubricis ad simpliciorem formam redigendis », diei 23
martii anni 1955, statutis.

2693

6. Per totam hebdomadam sanctam, id est a dominica II Passionis seu in
palmis usque ad missam vigiliae paschalis inclusive, in missa (et feria VI
insolemni actione liturgica), si solemniter celebratur, scilicet cum mini­
stris sacris, ea omnia, quae diaconus vel subdiaconus aut lector, vi pro­
prii officii cantant vel legunt, a celebrante omittuntur.

2694

HEBDOMADA SANCTA INSTAURA TA

827

1845] b) Pro dominica II Passionis sen in palmis
2695 7. In benedictione et processione adhibeantur rami palmarum seu oliva­
rum, vel aliarum arborum. Hi rami, secundum locorum varios usus, vel
ab ipsis fidelibus parantur et in ecclesiam afferuntur; vel, benedictione
peracta, fidelibus distribuuntur.
c) Pro fena V in Cena Domini
2696 8. Pro solemni Sacramenti repositione paretur locus aptus in aliquo sa­
cello vel altari ecclesiae, sicut in Missali romano praescribitur, et decen­
ter, quoad fieri potest, ornetur velis et luminaribus.

2697 9. Servatis Sacrae Rituum Congregationis decretis de vitandis vel tol­
lendis abusibus in hoc loco parando, plane commendatur severitas quae
liturgiae horum dierum convenit.
2698 10. Parochi vel ecclesiarum rectores tempestive moneant fideles de pu­
blica adoratione sanctissimae Eucharistiae, inde ab expleta missa in Ce­
na Domini instituenda, et protrahenda saltem usque ad mediam noctem,
quando scilicet liturgicae recordationi institutionis sanctissimae Euchari­
stiae succedit memoria passionis et mortis Domini.
d) Pro vigilia paschali

2699 11. Nihil impedit quominus signa, in cereo paschali a celebrante stilo
incidenda, coloribus vel alio modo antea praeparentur.
2700 12. Convenit ut candelae, quas clerus et populus gestant, accensae ma­
neant, dum praeconium paschale canitur et dum renovatio promissio­
num baptismatis peragitur.
2701 13. Vas aquae benedicendae convenienter ornari decet.

2702 14. Si aderunt baptizandi, praesertim si plures sint, permittitur caeri­
monias Ritualis romani, quae ipsam baptismi collationem praecedunt, id
est, in baptismate infantium usque ad verba « Credis in Deum » (Rituale
romanum, tit. II, cap. II, n. 17), et in baptismate adultorum usque ad
verba « Quis vocaris? » (Rituale romanum, tit. II, cap. IV, n. 38), eodem
mane, tempore opportuno, praemittere.
2703 15. Si contingat in hac solemni vigilia sacras quoque Ordinationes con­
ferri, pontifex ultimam admonitionem (cum impositione sic dicti
« pensi »), quae iuxta Pontificale romanum post benedictionem pontifi­
calem [846] et ante ultimum evangelium locum habet, hac nocte eidem
benedictioni pontificali praemittat.
8

PIUS XII

16 In vigilia Pentecostes, omissis lectionibus seu prophetiis, et aquae 2704
baptismalis benedictione ac litaniis, missa, etiam convcntualis, vel solemnis aut cantata, incipitur more solito, facta ad gradus altaris confes­
sione, ab introitu « Cum sanctificatus fuero », ut in Missali romano ibi­
dem pro missis privatis ponitur.

111-De Missa, sacra Communione et ieiunio eucharistico in
TRIDUO SACRO

17 Feria V in Cena Domini, antiquissima romanae Ecclesiae servanda 2705
est traditio, qua, privatarum missarum celebratione interdicta, omnes
sacerdotes omnesque clerici in Cena Domini intersint, quos expedit ad
sacram mensam accedere (cfr. can. 862).
Ubi vero ratio pastoralis id postulet, loci Ordinarius unam alteramve
missam lectam in singulis ecclesiis vel oratoriis publicis permittere pot­
erit; in oratoriis autem semipublicis unam tantum missam lectam; ea
quidem de causa, ut omnes fideles hoc sacro die missae sacrificio inter­
esse et corpus Christi sumere possint. Hae autem missae inter easdem
diei horas permittuntur, quae pro missa solemni in Cena Domini assi­
gnatae sunt (Decretum, η. II, 7).
18. Eadem feria V in Cena Domini, sacra communio fidelibus distribui 2706
potest tantummodo inter missas vespertinas, vel continuo ac statim ab
iis expletis; item sabbato sancto dari potest tantummodo inter missarum
solemnia, vel continuo ac statim ab iis expletis; exceptis infirmis in peri­
culo mortis constitutis.

19. Feria VI in Passione et Morte Domini, sacra communio distribui pot- 2707
est unice inter solemnem actionem liturgicam postmeridianam, exceptis
item infirmis in periculo mortis constitutis.
20. Sacerdotes, qui missam solemnem vigiliae paschalis hora propria 2708
celebrant, id est post mediam noctem quae intercedit inter sabbatum et
dominicam, possunt ipso dominico die Resurrectionis missam festivam
celebrare, atque etiam, si indultum habeatur, bis aut ter.
21. Locorum Ordinarii, qui feria V in Cena Domini, missam chrismatis 2709
mane celebraverint, possunt vespere missam quoque solemnem in Cena
Domini litare; sabbato sancto vero, si vigiliam solemnem paschalem ce­
lebrare voluerint, [847] possunt, sed non tenentur, missam solemnem
ipso die dominicae Resurrectionis litare.

22. Quoad ieiunium eucharisticum serventur normae in Constitutione 2710
apostolica « Christus Dominus » et in adnexa « Instructione » Supremae
S. Congregationis S. Officii, diei 6 ianuarii anni 1953 traditae.
HEBDOMADA SANCTA INSTAURA TA

829

IV - De QUIBUSDAM DIFFICULTATIBUS COMPONENDIS

2711 23. Cum pro diversitate locorum et gentium plures numerentur popula
res consuetudines, hebdomadae sanctae celebrationi connexae, studeant
locorum Ordinarii et sacerdotes curam animarum gerentes, ut consue
tudines huiusmodi, quae solidam pietatem fovere videantur, cum instau
rato Ordine hebdomadae sanctae prudenter componantur. Edoceantur
porro fideles de summo valore sacrae Liturgiae, quae semper, ct his
praesertim diebus, ceteras devotionis species ct consuetudines, quamvis
optimas, natura sua longe praecellit.

2712 24. Ubi mos hucusque viguit domos benedicendi ipso sabbati sancti dic,
locorum Ordinarii congruas edant dispositiones, ut haec benedictio op­
portuniore tempore, ante vel post Paschalis festum, a parochis, vel ab
aliis sacerdotibus animarum curam gerentibus ab ipsis delegatis, peraga
tur, qui, hanc nacti occasionem, fideles sibi commissos paterne invisent,
ac de eorum statu spirituali certiores se reddant (can. 462, n. 6).

2713 25. Campanarum pulsatio, in missa vigiliae paschalis, ad initium hymni
Gloria in excelsis praescripta, hoc modo fiat;
a) In locis, in quibus una tantum habetur ecclesia, campanae pulsentur
hora, qua dicti hymni incipit cantus.
b) In locis autem, ubi plures ecclesiae exstant, sive in omnibus eodem
tempore sacrae caerimoniae peragantur, sive tempore diverso, campanae
omnium ecclesiarum eiusdem loci pulsentur una cum campanis ecclesiae
cathedralis, vel matricis aut principalis. In dubio quaenam ecclesia in lo­
co sit matrix aut pricipalis, adeatur Ordinarius loci.

I

830

PIUS XII

108
Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus

Decretum promulgationis

Decretum Congr. Rituum, 30 novembris 1955
Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus. Editio typica Typis Polyglottis
Vaticanis 1956, 144 pp.

Decreto generali Sacrae Rituum Congregationis « Maxima Redemptionis
nostrae mysteria », diei 16 novembris anni 1955, in locum Ordinis 1 iebdomadae maioris, hucusque in Missali et in Breviario romano inserti,
Ordo Hebdomadae sanctae instauratus substituitur.

2714

Hanc itaque Vaticanam editionem Ordinis Hebdomadae sanctae instau­
rati, typicam esse declaramus, ab omnibus quibus spectat, in posterum
unice adhibendam et ab editoribus, qui privilegium habent, accurate
excribendam.

DOMINICA II PASSIONIS SEU IN PALMIS

In Officio divino: omnia ut in Breviario romano.

DESOLEMNI PALMARUM PROCESSIONE
IN 1 IGNOREM CHRISTI REGIS

Omnia quae m sequentibus rubricis litteris inclinatis edita sunt, referuntur
ad celebrationem simplicem, quando scilicet sacrae caeremoniae peragun­
tur a Sacerdote, absque Ministris sacris.

2715

De benedictione ramorum
1. Hora competenti, in choro post Tertiam, omissa aspersione aquae,
proceditur ad benedicendum ramos palmarum seu olivarum, sive alia­
rum arborum.
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

831

2716

2717
2718

2. Color paramentorum est rubeus.

3. Celebrans induitur amictu, alba, cingulo, stola et pluviali; Ministri sa
cri amictu, alba, cingulo, Subdiaconus insuper tunicella, Diaconus stola
et dalmatica.

2719

3* Celebrans induitur amictu, alba, cingulo, stola et pluviali, vel manet fi­
ne casula.

2720

4. Rami, nisi ab ipsis fidelibus iam in manibus teneantur, parentur super
abacum, tobalea alba coopertum, et positum in opportuniore loco pre
sbyterii, ita tamen, ut maneat in conspectu populi.

2721

5. Omnibus rite dispositis, Celebrans, cum Ministris sacris, seu Mini
strantibus, facta altari debita reverentia, sistit retro abacum, versus po­
pulum.
Interim vero cantatur Antiphona Hosanna Filio David.

2722

2723

2724

2725

6. Deinde Celebrans, manibus iunctis, benedicit ramos, dicens, in tono
Orationis ferialis: Dominus vobiscum et orationem Benedic, quaesumus
Domine, bos palmarum, (seu olivarum aut aliorum arborum) ramos: et
praesta; ut, quod populus tuus in tui venerationem hodierna die corporali­
ter agit, hoc spiritualiter summa devotione perficiat, de hoste victoriam re­
portando, et opus misericordiae summopere diligendo. Per Dominum.
7. In hac Oratione Celebrans dicat, prout qualitati ramorum congruit,
hos palmarum ramos, vel hos olivarum ramos, vel hos arborum ramos, vel
hos palmarum et olivarum ramos, aut hos palmarum (olivarum) et aliarum
arborum ramos.
8. Tunc Celebrans primum ter aspergit ramos, super abacum positos,
postea, ad cancellos, ramos fidelium, ubi ipsi, ut dictum est, ramos iam
in manibus portant, nisi placuerit horum aspersionem facere transeundo
per aulam ecclesiam.

9. Deinde Celebrans ponit incensum in thuribulum, more solito, et pri­
mum ter adolet ramos benedictos, super abacum positos, postea, ad
cancellos, vel transeundo per aulam ecclesiae, incensat ramos fidelium.
Ministri sacri, vel Ministrantes, Celebrantem comitantur, tam in asper­
sione, quam in incensatione ramorum, fimbriam pluvialis tenentes.

De distributione ramorum

4 'Al

2726

10. Completa benedictione, fit ramorum distributio, secundum locorum
consuetudinem.

2727

11. Itaque, Celebrans, stans in predella altaris, versus populum, adjuvan­
tibus Ministris sacris, vel Ministrantibus, dat ramos benedictos primum
832

i

PIUS XII

omnibus Clericis per ordinem, deinde Ministrantibus, denique, ad can­
cellos, fidelibus.

12. Et cum inceperit distribuere, cantantur sequentes Antiphonae et 2728
Psalmi, hoc modo:
Antiphona 1. Pueri Hebraeorum, portantes ramos olivarum. - Psalmus
23,1-2 et 7-10 Domini est terra.
Antiphona 2. Pueri Hebraeorum vestimenta prosternebant in via. - Psal­
mus 46 Omnes populi plaudite manibus.
Quae si non sufficiant, repetantur quousque distributio finiatur; si au­
tem finiatur prius, clauditur cum Gloria Patri, et repetitur antiphona.

DE LECTIONE EVANGELICA

13. Ramorum distributione peracta, et abaco remoto, Celebrans lavat 2729
manus, nihil dicens; deinde, ascendens altare, osculatur illud in medio,
et ponit incensum in thuribulum, more solito Diaconus defert librum
evangeliorum ad altare cumque deponit super illud, ct fiunt omnia ut in
Missa quando Evangelium decantandum est.

13.* Celebrans omnia peragat, ut alias de more, quando Sacerdos solus
Missam celebrat in cantu.

2730

14. Evangelium: Mt 21, 1-9: Ingressus Domini in Jerusalem.

2731

15. Evangelio finito, Subdiaconus defert librum osculandum Celebranti,
qui non incensatur a Diacono.

2732

De processione cum ramis benedictis
16. I lis peractis, Celebrans ponit incensum in thuribulum, more solito.
Deinde Diaconus, vertens se ad populum, dicit: V. Procedamus tn pace.
Respondent omnes.· In nomine Christi. Arnen.
Et incipit processio. Praecedit Thuriterarius cum thuribulo fumigante,
deinde alter Subdiaconus paratus, vel Acolythus, aut unus ex Ministran­
tibus, deferens crucem non velatam, medius inter duos Acolythos, vel
Ministrantes, cum candelabris accensis; sequitur Clerus per ordinem, ul­
timo Celebrans cum Diacono et Subdiacono, post eos fideles, ramos be­
nedictos manibus gestantes.

2733

17. Processio dirigatur, si fieri potest, extra ecclesiam, per aliquam viam 2734
longiorem. Sicubi vero habeatur altera ecclesia, in qua ramorum bene­
dictio commode peragi possit, nihil impedit, quominus benedictio eo­
rum ibi fiat, et deinde processio pergat ad ecclesiam principalem
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURATUS

833

2735 18. Incipiente processione, cantari possunt Antiphonae sequentes, om­
nes, vel aliquae, pro opportunitate.
Antiphona 1. Occurrunt turbae cum floribus et palmis Redemptori
obviam: et victori triumphanti digna dant obsequia: Filium Dei ore gentct
praedicant: et in laudem Christi voces tonant per nubila: « Hosanna ».
Antiphona 2. Cum Angelis et pueris fideles inveniamur, triumphator,
mortis clamantes: « Hosanna in excelsis ».
Antiphona 3. Turba multa, quae convenerat ad diem festum, clamabat
Domino: « Benedicius qui venit in nomine Domini: Hosanna in excelsis »
Antiphona 4. Caeperunt omnes turbae descendentium gaudentes laudate
Deum voce magna, super omnibus quas viderant virtutibus, dicentes
« Benedictus qui venit Rex in nomine Domini; pax m terra, et gloria in
excelsis ».

2736 19. Progrcdicnte processione, cantatur sequens Hymnus, populo, si fien
potest, duos primos versus continuo repetente, ut infra notatur.
Hymnus ad Christum Regem: Gloria, laus et honor tibi sit, Rex Christe
Redemptor, Cui puerile decus prompsit Hosanna pium.
Antiphona 5. Omnes collaudent nomen tuum, et dicant: « Benedictus qui
venit in nomine Domini ». Psalmus 147 Lauda, lerusalem Dominum.
Antiphona 6. Fulgentibus palmis prosternimur adveniente Domino: huic
omnes occurramus cum hymnis et canticis, glorificantes et laudantes
« Benedictus qui venit m nomine Domini ».
Antiphona 7. Ave, Rex noster, Fili David, Redemptor mundi, quem pro­
phetae praedixerunt Salvatorem domui Israel esse venturum. Te enim ad
salutarem victimam Paler misit m mundum, quem exspectabant omnes
sancti ab origine mundi, et nunc: « Hosanna Filio David. Benedictus qui
venit m nomine Domini. Hosanna m excelsis ».
2737 20. Nihil impedit, quominus cantetur a fidelibus hymnus Christus vinal,
vel alius cantus in honorem Christi Regis.
2738 21. Intrante processione in ecclesiam, dum Celebrans per valvas eccle­
siae transit, incipitur ultima Antiphona.
Antiphona 8. Ingredient e Domino in sanctam civitatem, Hebraeorum pue­
ri resurrectionem Vitae pronuntiantes, * Cum ramis palmarum. « Hosanna,
clamabant, in excelsis ».
V. Cum audisset populus, quod lesus veniret lerosolymam, exierunt
obviam ei. Cum ramis palmarum: « 1 losanna, clamabant in excelsis ».
2739 22. Celebrans, cum ad altare advenerit, facta debita reverentia, illud
ascendit cum Ministris sacris, et, stans medius inter illos, versus po­
pulum, Clerico librum tenente, dicit, in tono Orationis ferialis, Oratio­
nem ad complendam processionem, manibus iunctis.
2740 22.* Ministrantes serviunt ad librum, et omnia fiunt, ut supra dictum est
834

PIUS XII

V. Dominus vobiscum
Oremus. Domine lesu Christe, Rex ac Redemptor noster, in cuius bono
rem, bos ramos gestantes, solemnes laudes decantavimus: concede propi­
tius; ut, quocumque hi rami deportati fuerint, ibi tuae benedictionis gratia
descendat, et, quavis daemonum iniquitate vel illusione profligata, dextera
tua protegat, quos redemti. Qui vivis et regnas.

2). Oratione finita, Celebrans et Ministri, facta debita altari reverentia,
deponunt paramenia rubea, assumentes, pro Missa, violacea.

2741

24. Kami non tenentur manibus, dum in Missa historia Passionis Domini
cantatur vel legitur.

2742

AD MISSAM
1 Color paramentorum est violaceus. Ministri sacri adhibent dalmaticam et tunicellam; quod servatur etiam Feriis II, III et IV.

2743

2. Ubi ante Missam facta fuerit benedictio et processio ramorum, Cele­
brans cum Ministris sacris, seu Ministrantibus, accedit ad altare, et,
omissis psalmo ludica me, Deus, ac confessione, statim ascendens, oscu­
latur illud in medio, et inccnsat more solito.

2744

5 Antiphona ad introitum. Ps 21,20 et 22; Ps ib., 2, Domine, ne longe faaas.

2745

4 Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui humano generi

2746

5. Epistola. Phil 2,5-11: Hoc enim sentite in vobis.

2747

6. Graduale. Ps 72, 24 ct 1-3.

2748

/.Tractus. Ps21.2-9; 18, 19. 22,24 et 32.

2749

8. Absoluta lectione Epistolae, ponuntur in latere Evangelii, in plano 2750
presbyterii, legilia nuda, et proceditur ad cantum vel lectionem historiae
Passionis Domini, hoc modo:
Cantatur vel legitur a Ministris saltem in ordine Diaconatus constitutis,
qui, comitantibus duobus Acolythis, vel Ministrantibus, absque lumina­
ribus et absque incenso, veniunt ante altare, ibique, super intimum gra­
dum gcnuflexi, profunde inclinati, submissa voce recitant, uti moris est,
Munda cor meum ac petunt a Celebrante benedictionem.
Postea, una cum Acolythis, seu Ministrantibus, laciunt reverentiam, et
accedunt ad legilia; non signant librum, nec seipsos, dum cantare vel le­
gere incipiunt.
Sacerdos, lecto Graduait et Tractu, dicit more solito, in medio altaris,
Munda cor meum, lube, Domine, et Dominus sit in corde meo.
Tunc, m latere Evangelii, ad altare, legit vel cantat clara voce historiam Passio­
nis Domini, sed non signat librum, nec seipsum, dum legere vel cantare incipit
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

835

»

2751 9. Hic modus cantandi vel legendi servatur etiam Feria III et IV, quand
historia Passionis Domini cantatur vel legitur.
2752 10. Evangelium Passionis et Mortis Domini secundum Matthaeum 256-75; 27, 1-54.
Post cantum vel lectionem historiae Passionis Domini, celebrans nc
osculatur librum, nec incensatur; quod servatur etiam Feria III, IV et VI
quando historia Passionis Domini cantatur vel legitur.
2755 11. Qui hodie aliam vel tertiam Missam lectam celebrat, non tenetur ite
rare historiam Passionis Domini, sed eius loco legit Evangelium mote
consueto: Mt 27,45-52.

2754 12. Dicitur Credo.

2755 15. Antiphona ad offertorium. Ps 68, 21-22, Improperium.
2756 14. Secreta. Concede, quaesumus, Domine: ut oculis tuae maiestalis..

2757 15. Praefatio de sancta Cruce.
2758 16. Antiphona ad communionem. Mt 26, 42, Pater, si non potest...

2759 17. Postcommunio. Per huius, Domine, operationem mysterii...
2760 18. Celebrans, in fine Missae, data benedictione more solito, omittit ii:
timum Evangelium, et omnes revertuntur in sacristiam.
In ceteris Missis sine benedictione ramorum, legitur in fine Evangelium
Cum appropinquasset lesus (Mt 21, 1-9), ut supra ad benedictionem ra
morum.

Sequuntur Missae feriae secundae, tertiae et quartae Hebdomadae Sanciat
quae concordant cum Missali Romano

FERIA QUINTA IN CENA DOMINI
I

DE OFFICIO DIVINO

I

I
J
1

2761 1. Si Officium peragatur in choro, vel in communi:
MATUTINUM et Laudes non anticipantur de sero, sed dicuntur mane
hora competenti; in ecclesiis vero, in quibus Missa Chrismatis celebra
tur, Matutinum et Laudes anticipari possunt de sero;
HORAE MINORES dicuntur hora competenti;
VESPERAE ab iis qui Missae vespertinae interfuerunt, hodie non dicuntur,
COMPLETORIUM dicitur post denudationem altarium.

2762 2. Horae supra dictae dicuntur ut in Breviario romano, praeter sequentia
In Laudibus, Horis minoribus et Vesperis (in privata tantum recitatio­
ne), post Antiphonam Christus factus est, dicitur Pater noster, totum sub
836

PIUS XII

silentio; postea, omisso Psalmo 50 Miserere, statim subjungitur Oratio
Respice, quaesumus, Domine; sed Qui tecum dicitur sub silentio;
Ad Completorium, absoluto Cantico Simeonis Nunc dimittis, dicitur An­
tiphona Christus factus est, deinde Pater nos1er totum sub silentio; postea,
omisso Psalmo 50 Miserere, statim subiungitur Oratio Visita, quaesumus,
Domine; sed Per Dominum dicitur sub silentio, et omnes discedunt.

}. In privata recitatione omnes Florae dicuntur congruo tempore, ut in 2763
Breviario romano, praeter ea quae supra (nn. 1-2) notantur.

DE MISSA CHRISMATIS
IN QU/\ BENEDICUNTUR OLEUM CATECHUMENORUM
ET INFIRMORUM, ET CONFICITUR SACRUM CHRISMA

1. Benedictio olei catechumenorum et infirmorum, ct confectio sacri 2764
chrismatis peraguntur secundum ordinem in Pontificali romano descrip­
tum, iis exceptis, quaae inferius notantur.
2. Haec autem benedictio et confectio fiunt intra Missam Chrismatis, 2765
quae celebranda est post Tertiam.
3. Antiphona ad introitum. Ex 32, 25, 31; Ps 88, 2: Facies unctionis 2766
oleum.
4. Decantatis Introitu ac Kyrie, eleison, ut moris est, Pontifex statim in- 2767
cipit in tono solemni Gloria m excelsis.

5. Oratio. Domine Deus, qui in regenerandis plebibus tuis ministerio ute- 2768
ris sacerdotum; tribue nobis perseverantem in tua voluntate famulatum; ut
dono gratiae tuae, in diebus nostris, et meritis et numero sacratus tibi po­
pulus augeatur. Per Dominum.
Et dicitur haec tantum Oratio.
6. Epistola, lac. 5, 13-16: Tristatur aliquis vestrum?

2769

7. Graduale, Ps. 27, 7-8

2770

8. Evangelium, Mc. 6, 7-13; Missio discipulorum
Et non dicitur Credo.

2771

9. Antiphona ad offertorium. Ps. 44, 7: Dtltgis iiistiliam.

2772

10. Secreta. Huius sacrificii potentia, Domine, quaesumus, et vetustatem 2773
nostram clementer abstergat, et novitatem nobis augeat et salutem Per
Dominum.
11 Praefatio. Vere dignum et mstum est, aequum ct salutare, clementiam 2774
luam suppliciter obsecrare, ut spiritualis lavacri baptismo renovandis crea­
turam chrismatis in sacramentum perfectae salutis vitaeque confirmes; ut
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

837

sacrificatione unctionis infusa, corruptione prunae ueetustatis abiarp·.^
sanctum uniuscuiusque templum acceptabilis vitae innocentiae odore rtiolescat; ut secundum constitutionis tuae sacramentum, regio ct sacerdotali
propheticoque honore perfusi, vestimento incorrupti muneris induantur
per Christum Dominum nostrum. Per quem maiestatem tuam...

2775 12. Communicantes, et quae sequuntur usque ad consecrationem, dicun­
tur ut in Canone Missae, nihil addendo vel immutando.
2776 13. In benedictione chrismatis, quae in Pontificali roniano invenitur,
versus finem Praefationis quae super chrisma benedicendum cantatur
omittantur verba: ut spiritualis lavacri baptismatis usque ad vestimento
incorrupti muneris induantur, quae olim Praefationem propriam Missae
chrismatis constituerant, et quae in hoc instaurato ritu iterum locurr
suum obtinuerunt.

2777 14. In hac Missa sacram communionem distribuere non licet.
2778 15. Post communionem, Pontifex, etiam si Missam solemnem vesperti­
nam litaturus sit, sc ipsum et calicem purificat more solito.
2779 16. /Xntiphona ad communionem. Mc. 6, 12-13: Praedicabant Apostoli
2780 17. Postcommunio. Praesta, quaesumus, Domine: ut, sicut de praeteritu
ad nova transimus, ita, vetustate deposita, sanctificatis mentibus inno­
vemur. Per Dominum.
2781 18. In line Missae, dicto Placeat tibi, sancta Trinitas, datur benedictio
more solito, et, omisso ultimo Evangelio sancti loannis, dicuntur in cho­
ro Sexta et Nona.

DE MISSA SOLEMNI VESPERTINA
IN CENA DOMINI

2782 1. Tabernaculum, si quod exstat in altari maiore, omnino vacuum sii.
pro communicando vero clero et populo hodie ct crastino die, ponatur
super altare pyxis (vel pyxides) cum particulis in hac ipsa Missa conse­
crandis.
2783 2. Ubi deest copia clericorum et sacerdotum, Missa celebratur secun­
dum consuetum ritum Missae in cantu; ct permittitur inccnsatio altaris,
ut in Missa solemni.
2784 3. Ubi vero clerici adsint, maxime convenit, ut, in forma assistendae
choralis, Missae solemni vespertinae intersint.
2785 4. Itaque, unusquisque suis choralibus vestimentis induitur: sacerdotes
insuper accipiunt stolam; Celebrans ct Ministri induunt vestes sacras al­
bi coloris, ut in Missa moris est.
838

PIUS XII

■

5. Omnibus sic paratis, incipit processio per ecclesiam ad altare, ct inter­
im cantatur a schola Antiphona ad introitum (Gal 6, 14; Ps 66, 2): Nos
autem gloriari oportet.

2786

β. Celebrans, postquam cum Ministris, seu Ministrantibus, ad altare per­
venerit, lacta confessione, ascendens, osculatur illud in medio, et incensat more solito, etiam quando solus in cantu celebrat.

2787

7. Altaris incensatione peracta, Celebrans, lecto Introitu et Kyrie, eleison
recitato, incipit solemniter Gloria in excelsis, et pulsantur campanae et
organum, quae, expicto Hymno, silent usque ad Vigiliam paschalem.

2788

8. Oratio. Deus, a quo et ludas reatus sui poenam, et confessionis suae la­
tro praemium sumpsit, concede nobis tuae propitiationis effectum: ut, sicut
in passione sua lesus Christus, Dominus noster, diversa utrisque intulit
stipendia meritorum; ita nobis, ablato vetustatis errore, resurrectionis suae
gratiam largiatur: Qui tecum vivit et regnat.
Et dicitur haec tantum Oratio.

2789

9. Epistola, I Cor. 11,20-32: Convenientibus vobis in unum.

2790

10. Graduale, Philipp. 2, 8-9: Christus factus est.

2791

11. Munda cor meum, lube, domne (Domine), et Dominus sit in corde tuo
(meo), dicuntur more solito.

2792

12. Evangelium. Io 13, 1-15: Ante diem festum Paschae.

2793

13. Valde convenit ut post Evangelium habeatur brevis homilia ad illu­
stranda mysteria potissima, quae hac Missa recoluntur, institutio scilicet
sacrae Eucharistiae ct Ordinis sacerdotalis, necnon ct mandatum Domi­
ni de caritate fraterna.

2794

14. Credo hodie non dicitur.

2795

De lotione pedum
15. Post homiliam proceditur, ubi ratio pastoralis id suadeat, ad lotio­
nem pedum.

2796

16. In medio presbyterii, vel in ipsa aula ecclesiae parata sint sedilia hinc
inde pro duodecim viris, quorum lavabuntur pedes; cetera quae occur­
runt, tempore opportuno, in mensula parentur.

2797

17. Interim Diaconus et Subdiaconus, seu duo maiores ex Ministrantibus,
inducunt duodecim viros selectos, binos et binos, ad locum paratum,
dum schola vel ipse clerus assistens incipit, cantando vel recitando, Antiphonas, Psalmos ct Versus infrascriptos.
Duodecim autem viri selecti, lacta reverentia altari ac Celebranti, in pre­
sbyterio sedenti, disponuntur per sedilia; tunc Ministri sacri, seu Mini-

2798

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURATUS

839

strantes, adibunt Celebrantem. Omnes deponunt manipulum, Celebrans
vero etiam planetam.
Lotione pedum ad finem vergente, incipitur Antiphona 8 cum suis Ver
sibus, ceteris, si opus sit, omissis.

t
i

I

2799 18. Antiphonae vero, Psalmi ct Versus cantandi vel recitandi, sunt:
Antiphona 1 Io. 13,34.« Mandatum novum do vobis: ut diligatis invicem,
sicut dtlexi vos », dicit Dominus. Ps. 118, 1. Beati immaculati in via qui
ambulant in lege Domini.
Et sic aliae Antiphonae, quae habent Psalmos, vel Versus, repetuntur. Et
de quolibet Psalmo dicitur tantum primus Versus.
Ant. 2 Io. 13, 4, et 55. Postquam surrexit Dominus a cena, misit aquam vi
pelvim, et caepit lavare pedes discipulorum suorum: hoc exemplum reliquit
eis. Ps. 47, 2. Magnus Dominus, et laudabilis nimis: in civitate Deinosln
in monte sancto eius.
Ant. 3 Io. 13, 12, 13 et 15. Dominus lesus, postquam cenavit aim discipu­
lis suis, lavit pedes eorum, et ait illis: « Scitis quid fecerim vobis ego Do­
minus, et Magister? Exemplum dedi vobis, ut et vos ita faciatis ». Ps. 84,
2. Benedixisti, Domine, terram tuam: avertisti captivitatem lacob.
Ant. 4 Io. 13, 6-7 et 8. « Domine, tu mihi lavas pedes? » Respondit lesus,
et dixit ei: « Si non lavero tibi pedes, non habebis partem mecum » V
Venit ergo ad Simonem Petrum, ct dixit ei Petrus. Et repetitur Antipho­
na.· « Domine, tu mihi lavas pedes? » Respondit lesus, et dixit ei: « Si non
lavero tibi pedes, non habebis partem mecum ». V. « Quod ego facio, Iu
nescis modo: scies autem postea ». Tertio repetitur Antiphona: «Domine
tu mihi lavas pedes? » Respondit Jesus, et dixit ei: « Si non lavero tibi pe­
des, non habebis partem mecum ».
_ |
Ant. 5 « Si ego, Dominus et Magister vester, lavi vobis pedes: quanto ma­
gis debetis alter alterius lavare pedes? ». Ps. 48, 2. Audite haec, ornno
gentes: auribus percipite, qui habitatis orbem.
Ant. 6 Io. 13, 35. « In hoc cognoscent omnes, quia discipuli mei estis, sidilectionem habueritis ad invicem ». V. Dixit lesus discipulis suis. In hoc
Ant. 7 1 Cor. 13, 13. Maneant in vobis fides, spes, caritas, tria haec: maior
autem horum est cantas. V. Nunc autem manent fides, spes, caritas, Ina
haec: maior horum est caritas. Maneant.
Sequens Antiphona cum suis Versibus numquam omittitur, incipitur au­
tem, omissis, si opus sit, praecedentibus, lotione pedum ad finem ver­
gente: Ubi caritas et amor, Deus ibi est.

2800 19. Interim Celebrans procedit ad lotionem pedum, hoc modo; praccin
git se linteo, et per ordinem dispositis iis, qui lavandi sunt, Acolythis
pelvim et aquam ministrantibus, Subdiacono singulorum pedem dex­
trum tenente, genuflectcns singulis, illorum pedem lavat et extergit, Dia
cono praebente linteum ad abstergendum.

19. * Officia quae tn ritu a Diacono et Subdiacono adimplentur, a Mini- 2801
strantibus peraguntur.

20. Post lotionem Celebrans lavat ct abstergit manus, nihil dicens. Dein­
de omnes resumunt manipulum, Celebrans vero etiam planctam, et red­
eunt ante medium altaris, ubi Celebrans dicit:
Pater noster secreto.
V. Et ne nos inducas in ten talionem R. Sed libera nos a malo.
V. Eu mandasti mandata tua, Domine. R. Custodiri nimis.
Tu lavasti pedes discipulorum tuorum. R. Opera manuum tuarum ne
despicias.
V. Domine, exaudi orationem meam. R. Et clamor meus ad te ventat
\r. Dominus vobiscum. R. Et cum spiritu tuo.
Oremus. Adesto, Domine, quaesumus, officio servitutis nostrae: et quia tu
discipulis tuis pedes lavare dignatus es, ne despicias opera manuum tua­
rum, quae nobis retinenda mandasti: ut, sicut hic nobis, et a nobis exterio­
ra abluuntur inquinamenta; sic a te omnium nostrum interiora laventur
peccata. Quod ipse praestare digneris, qui vivis et regnas Deus per omnia
saecula saeculorum
R. Arnen.
Oratione completa, duodecim viri, facta reverentia altari et Celebranti, re­
ducuntur ad loca sua, si sint clerici in presbyterium, si sint latet in peculia­
rem locum ad hoc designatum.

2802

21. Ubi vero contingat lotionem pedum extra Missarum solemnia peragi,
observetur ordo supra descriptus, praemisso, cum solitis caeremoniis,
cantu Evangelii Missae Ante diem festum Paschae (Io 13, 1-15), ut supra.

2803

22. Post pedum lotionem, seu, ubi haec locum non habuerit, post homiliam, proceditur in celebratione Missae, more solito.

2804

23. Antiphona ad offertorium. Ps 117, 16 et 17: Dextera Domini fecit
virtutem.

2805

24. Secreta. Ipse tibi, quaesumus, Domine, sancte Pater, omnipotens ae­
terne Deus, sacrificium nostrum reddat acceptum, qui discipulis suis m sui
commemorationem hoc fieri hodierna traditione monstravit, lesus Christus
Filius tuus Dominus noster: Qui tecum vivit.

2806

25. Praefatio, Sanctus et Benedictus dicuntur more consueto. Dicitur au­
tem praefatio de sancta Cruce.

2S07

26. Sequitur Canon Missae.

2808

27. Incensatio Sacramenti, ut in Missa solemni moris est, hodie fit etiam
si Missa absque Ministris sacris celebratur; tunc autem ab Acolythis, seu
Ministrantibus, peragitur.

2809

28. Ad triplex Agnus Dei, ter respondetur miserere nobis.

2810

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

841

·»

Osculum pacis hodie non datur, et omittitur Oratio Domine lesu CJm·
ste, qui dixisti.

2811 29. Sumpto sacratissimo Sanguine, Celebrans omissis confessione et ah
solutione, procedit ad distributionem communionis, more solito.
Praecedunt Ministri sacri; post eos ceteri Clerici per ordinem, deinde
Ministrantes.
Hi omnes accedunt ante altare, bini et bini, aut quaterni ct quaterni,d,
facta genuflexione, gradus ascendunt, genibusque Hexis reverenter acci­
piunt Corpus Domini; postea eodem ordine recedunt. Fideles vero acci
piunt Sacramentum ad cancellos.
Si vero multitudo fidelium ad sacram mensam accedentium magna si’,
alii quoque Sacerdotes, vel una cum Celebrante ad cancellos, vel alio lo
co apto, communionem distribuere possunt, cauto tamen ut bono ordini
ac devotioni fidelium sedulo provideatur.
Si Episcopus sacram communionem distribuerit, fideles anulum eiusdem
ante communionem non osculantur.
2812 30. Antiphona ad communionem cantari potest a schola, dum Celebrans
sacras particulas distribuit.

2813 31. Antiphona ad communionem. Io 13, 12, 13 et 15: Dominus lew
postquam cenavit.
Iuxta numerum communicantium addi possunt sequentes Psalmi:
Ps. 22 Dominus pascit me: nihil mihi deest. Et repetitur Antiphona Do­
minus lesus.
Ps. 71 Deus, indicium tuum regi da. Ant. Dominus lesus.
Ps. 103 Benedic, anima mea, Domino. Ant. Dominus lesus.
Ps. 150 Laudate Dominum in sanctuario eius. Et clauditur cum eadem
Ant. Dominus lesus.
2814 32. Communione fidelium peracta, pyxis vel pyxides deponuntur super
corporale. Celebrans procedit ad ablutionem calicis et digitorum, reci
tans solitas Orationes.
2815 33 Omnibus sic absolutis, Missa prosequitur more solito; sed Celebrans
genuflectit, quandocumque accedit, vel recedit a medio altaris, vel transit
ante Sacramentum: ct cum dicit Dominus vobiscum, non vertit se ad po
pulum in medio altaris, ne terga vertat Sacramento, sed a latere Evangelii
2816 34. Postcommunio. Refecti vitalibus alimentis, quaesumus, Domine Dem
noster: ut, quod tempore nostrae mortalitatis exsequimur, immortalitatis
tuae munere consequamur. Per Dominum.

2817 35. Loco Ile, missa est, hodie cantatur Benedicamus Domino, et dicitur
Placeat tibi, sancta Trinitas, more solito.
2818 36. Benedictio et ultimum Evangelium sancti loannis hodie omittuntur.
842

PIUS XII

Celebrans autem et Ministri sacri deponunt manipulum, Celebrans vero
etiam planctam, et accipit pluviale albi coloris.
)7. In Missis lectis, quae secundum Instructionem, HI, 17, ab Ordinario 2819
loci celebrari permittuntur, Missa terminatur more solito.

Desolemni translatione a< repositione Sacramenti
ET DE ALTARIUM DENUDATIONE

1, Missa expleta, statim proceditur ad solemnem translationem et repo 2820
sitionem Sacramenti, quod ad communionem sequenti dic faciendam in
pyxide asservatur.
2 De apparatu loci, in quo sanctissima Eucharistia reponenda est, ser- 2821
ventur quae in Instructione, II, 8, 9, praescripta sunt.

In translatione et repositione vero Sacramenti proceditur hoc modo:
2822
Accenduntur intorticia, et fit processio more solito.
Si haberi potest, alius Subdiaconus paratus ferat crucem; secus unus cx
Clericis vel Ministrantibus.
Celebrans, stans ante altare, imponit incensum in duobus thuribulis, abs­
que benedictione. Deinde, in medio gcnuflexus, ter incensat Sacramentum.
Tunc assumit velum humerale albi coloris, et ascendens altare in medio,
facta gcnuflcxione, stans, accipit pyxidem, quam Diaconus ei porrigit, ct
extremitatibus veli cooperit.
.
Deinde, de altari descendens, procedit sub baldachino, duobus
Acolythis, vel Ministrantibus, Sacramentum continue incensantibus, us­
que ad locum paratum.
Ministri sacri, vel Ministrantes, comitantur Celebrantem, a dextris et a
sinistris procedentes.
Dum fit processio, cantatur 1 lymnus Pange, lingua, gloriosi Corporis my­
sterium, usque ad verba 'lautum ergo·, si vero opus sit, idem Hymnus re­
petitur.
4. Cum autem ventum luerit ad locum paratum, Celebrans, adiuvante, si 2823
opus sit, Diacono, deponit pyxidem super altare, genuflectit, et incensat,
thure iterum imposito; interim canitur Tantum ergo.
Deinde Diaconus, vel ipse Celebrans, reponit pyxidem in tabernaculo
seu capsa.
5. Postea, omnes, genibus flexis, per aliquod temporis spatium in silen- 2824
(io Sacramentum adorant Signo dato, Celebrans ct Ministri sacri, ct Mi­
nistrantes, surgunt, iterum, genibus flexis, adorant, et revertuntur in sa
cristiam, ubi Celebrans et Ministri sacri deponunt paramenta albi
coloris; deinde Celebrans et Diaconus assumunt stolam violaceam.
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURATUS

843

2825 6. Si autem plures pyxides transferendae sint, idem Celebrans (vel, si
habeantur, alius Sacerdos, aut Diaconus, indutus superpclliceo, stola a!
ba et velo humerali eiusdem coloris), eas transferat ad locum destina
tum, antequam incipiat altarium denudationem, forma quidem simplici,
scilicet comitantibus duobus Acolythis, vel Ministrantibus, cum cereis
accensis, alioque umbellam portante.
2826

7. Deinde Celebrans cum Ministris, seu Ministrantibus, exeunt ante alta­
re maius; facta eidem reverentia, stantes, incipiunt denudationem alta
rium, hoc modo:
Celebrans dicit clara voce sequentem Antiphonam:
Ps 21, 19 Dividunt sibi vestimenta mea, et de veste mea mittunt sortem
addens initium eiusdem Psalmi: Deus meus, Deus meus, quare me dereli­
quisti?
Clerici, si adsunt, prosequuntur recitationem huius Psalmi, usque dum
altarium denudatio peracta sit; alioquin ipse Celebrans Psalmum prose­
quitur.
Celebrans vero cum Ministris sacris, vel Ministrantibus, denudat omnia
altaria ecclesiae, excepto illo in quo Sacramentum solemniter adoratur.
Altaribus denudatis, redeunt ad altare maius, et repetita a Celebrante
Antiphona Dividunt, revertuntur in sacristiam.

2827

8. Mox in choro dicitur Completorium, ut supra notatur, candelis
exstinctis et absque cantu.

2828

9. Ad locum autem repositionis sanctissimae Eucharistiae; fit publica
adoratio, ut in Instructione, I, 2 b, II, 10, dictum est.

FERIA SEXTA IN PASSIONE ET MORTE DOMINI
2829

In Officio divino: omnia ut in Breviario romano, servatis tamen iis, quae
supra, Feria V in Cena Domini, dicta sunt. Completorium vero dicitur
post solemnem Actionem liturgicam.

DE SOLEMNI ACTIONE LITURGICA POSTMERIDIANA
IN PASSIONE ET MORTE DOMINI
2830

1. Altare omnino nudum sit: sine cruce, sine candelabris, sine tobaleis

2831

2. Solemnis Actio liturgica postmeridiana huius Feriae, ubi deest copia
clericorum et sacerdotum, peragitur a Celebrante cum assistentia Mini­
strantium, ut suis locis notabitur; ubi vero clerici adsint, maxime conve
nit, ut in choro actioni liturgicae assistant.
844

PIUS XII

-V
Λ

*

J. Itaque, unusquisque suis choralibus vestimentis
Diaconus, amictu, alba et cingulo incluti, sumun
diaconus accipit amictum, albam et cingulum.

Déprima parte Actionis liturgicae
SEU DE LECTIONIBUS

4. Omnibus sic paratis, incipit processio per eccl
lentio.

5. Clerici, Ministri, sen Ministrantes, et Celebrati
nerint, eidem altari reverentiam faciunt; deinde
sacri, non vero Ministrantes, in faciem procumbi
scamna in choro, ibique manent, genibus flexis
omnesque in silentio aliquamdiu orant.
b. Signo dato, omnes se erigunt, sed genuflexi manent; solus Celebrans, 2835
stans ante gradus altaris, dicit, manibus iunctis et in tono feriali, sequentem Orationem:
Oratio. Dens, qui peccati veteris hereditariam mortem, in qua posteritatis
genus omne successerat, Christi tni, Domini nostri, passione solvisti: da,
ut, conformes eidem facti; sicut imaginem terrenae naturae (imaginem ter­
reni) necessitate portavimus, ita imaginem caelestis gratiae (caelestis, gratiae) sanctificatione portemus. Per eumdem Christum Dominum nostrum.
R. /1 men.
7. Oratione completa, Celebrans et Ministri, seu Ministrantes, ad sedilia 2836
pergunt. Interim ponitur legile nudum in medio presbyterii, et Lector
incipit primam lectionem, omnibus sedentibus et auscultantibus. Incipiturvero sine titulo, ac clauditur absque Deo gratias.

HI
Ι|Η1|Π!],ΐ
jl Π ili
IU |’|||

R

r I '
Hi
11

'

; Mt Μ 1
|H

ιΓηΙιΙΙΙΙΙΙI

|| ||]|

|

7/ Deficiente Lectore, ipse Celebrans, stans in loco suo, legit lectionem.
2837
Lectio prima. Osce 6, 1 -6: In tribulatione sua mane consurgent ad me .
Sequitur responsorium (Hab 3), a schola cantandum, vel a Clero assistente
recitandum.
8. Responsorio absoluto, omnes surgunt; Celebrans, stans ad sedile, di- 2838
cit. Oremus, Diaconus: Flectamus genua, et omnes, flexis genibus, per
aliquod temporis spatium in silentio orant; dicto a Diacono: Levate, om­
nes surgunt, et Celebrans, manibus iunctis ac in tono feriali, dicit Orationem Deus a quo et ludas..

IMI |f||

8.* Celebrans, manens m loco suo, dicit Oremus, Flectamus genua, et 2839
brevi interposita precatione, flexis genibus et in silentio, dial Levate;
deinde surgit, et, manibus iunctis ac m tono feriali, dicit Orationem Deus,
aquoet ludas.

iMIni|||| [
iIHillllll I '
‘liv’l

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

845

It l|!||||||| I i
, i ji|||ll|| ,

|p|||l||||:
i.
||* III

I

2840 9. Oratione expleta, sequitur altera Lectio, a Subdiacono dicenda ad L
gile, item sine titulo, et sine Deo gratias in line. Celebrans ceteriqueom
nes, sedentes, auscultant.
2841 9.* Lectionem legat Lector ad legile; secus vero ipse Celebrans, stans in lo­
co suo.

Lectio altera. Exod. 12, 1-11: Mensis iste, vobis principium mensium
Sequitur Responsorium (Ps 139, 2-10 et 14), a schola cantandum, vel a
Clero assistente recitandum.
2842 10. Absoluta altera Lectione cum suo Responsorio, ponuntur in latere
Evangelii, in plano presbyterii, legilia nuda cum libris, et proceditur ad
cantum vel lectionem historiae Passionis Domini secundum loannem,
hoc modo: cantatur vel legitur a Ministris, saltem in ordine Diaconatus
constitutis, qui, comitantibus duobus Acolythis, vel Ministrantibus, abs­
que luminaribus, et absque incenso, facta altari reverentia, ante Cele­
brantem sistunt; super eos, profunde inclinatos, Celebrans clara voce di­
cit: Dominus sit in cordibus vestris, et in labiis vestris. Ipsi vero, erigentes
se, respondent: Arnen.
Tunc, iterum facta altari reverentia, procedunt ad latus Evangelii, ibique,
super nudum legile, incipiunt cantare vel legere historiam Passionis Domi­
ni, omnibus auscultantibus.
2843 10.* Historiam Passionis Domini legit vel cantat Celebrans, clara et di­
stincta voce. Antequam incipiat, dicit, in medio presbyterii, profunde in­
clinatus, clara voce: Dominus sit in corde meo, et in labiis meis. Arnen.
Tunc, facta altari reverentia, vadit ad latus Evangelii, ibique, super nudum
legile, incipit legere vel cantare historiam Passionis Domini.
2844 IL Evangelium Passionis et Mortis Domini secundum loannem. Io 18,
1-40; 19, 1-42.

De secunda

parte

Actionis

liturgicae seu de

Orationibus

so

LEMNIBUS QUAE ETIAM « ORATIO FIDELIUM » DICUNTUR

2845 12. Cantu vel Lectione historiae Passionis Domini absoluto, Celebrans
assumit pluviale nigri coloris; Diaconus et Subdiaconus induunt dalmaticam vel lunicellam ejusdem coloris.
Interim vero duo Acolythi, vel Ministrantes, unam tantum tobaleam su­
per altare extendunt, locantes librum in medio.
Tunc Celebrans, comitantibus Ministris, vel Ministrantibus, accedit ad
altare, quod, ascendens, osculatur in medio, et stans ibidem, ante se ha­
bens librum, incipit Orationes solemnes, Ministris sacris hinc inde adstantibus.
2846 13. Dicuntur autem hoc ordine: Praecedit Celebrantis Praefatio, qua in­
tentio specialis indicatur, ct cantatur tono peculiari infra notato, mani846

PIUS XII

bus iunctis; deinde Celebrans dicit: Oremus, Diaconus: Plectamus genua
et omnes, Hexis genibus, per aliquod temporis spatium in silentio orant ;
dicto a Diacono: Levate, omnes surgunt, et Celebrans, extensis manibus
ac in tono feriali, dicit Orationem.
13* Celebrans dicit: Oremus, Flectamus genua, et brevi interposita preca­
tione, flexis genibus et in silentio, dicit: Levate, deinde surgit, et, extensis
manibus ac in tono feriali, dicit Orationem.
1. Pro sancta Ecclesia.
2 Pro Summo Pontifice.
3. Pro omnibus ordinibus gradibusque Ecclesiae.
4. Pro res publicas moderantibus.
Praefatio. Oremus et pro res publicas moderantibus, eorumque ministeriis
et potestatibus: ut Deus et Dominus noster mentes et corda eorum secun­
dum voluntatem suam dirigat ad nostram perpetuam pacem.
Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, m cuius manu sunt omnes potesta­
tes et omnium iura populorum: respice benignus ad eos, qui nos m potesta­
te regunt; ut ubique terrarum, dextera tua protegente, et religionis integri­
tas, et patriae securitas indesinenter consistat. Per Dominum.
5. Pro catechumenis.
6. Pro fidelium necessitatibus.
7. Pro unitate Ecclesiae.
S. Pro conversione ludaeorum.
9. Pro conversione infidelium.

2847

De TERTIA PARTE ACTIONIS LITURGICAE
SEU DE SOLEMNI SANCTAE CRUCIS ADORATIONE

14. Orationibus solemnibus completis, Celebrans et Ministri redeunt ad
sedilia, ubi Celebrans deponit pluviale, Ministri dalmaticam vel tuniccllam; et datur initium solemni adorationi sanctae Crucis.
Adhibeatur Crux satis magna, cum Crucifixo, velo violaceo obtecto, quod
(dale removeri possit.

2848

15. Primum portatur sancta Crux e sacristia in medium presbyterii, om­
nibus stantibus. Portatur autem hoc modo: Celebrans et Subdiaconus
manent ad sedilia stantes: Diaconus cum Acolythis, seu Ministrantibus.
adit sacrist iam, ex qua processionaliter affert Crucem ad ecclesiam
praecedunt Acolythi, seu Ministrantes, sequitur Diaconus cum Cruce,
medius inter alios duos Acolythos, seu Ministrantes, candelabra accensa
gestantes.
Cum presbyterium ingressi fuerint, Celebrans et Subdiaconus ipsis obviam
veniunt, et m medio, ante altare, Celebrans Crucem e manibus Diaconi acdpi!

2849

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

847

2850 15.* Celebrans cum Ministrantibus sacrist tam adit, indeque, ut supra, per
tat Crucem ante altare.

2851 16. Tum proceditur ad detectionem sanctae Crucis, hoc modo:
Celebrans, accedens ad latus Epistolae, ibique, stans in plano, versa facit
ad populum, Crucem a summitate parum detegit. Deinde solus incipit
Antiphonam Ecce lignum Crucis, ac deinceps iuvatur in cantu a Ministris
sacris, usque ad Venite, adoremus, quod cantatur a schola, comitantibus
omnibus adstantibus.
Cantu finito, omnes in genua se prosternunt, Celebrante excepto, ct
parvo momento in silentio adorant.
Deinde Celebrans ascendit altare in latere Epistolae, et detegit brachium
dextrum Crucifixi; tunc elevans Crucem paulisper, adiuvantibus, si opus
sit, Ministris sacris, altius quam primo, cantat iterum Ecce lignum Crucis.
aliis prosequentibus, ct, post cantum, procumbentibus, ut supra.
Denique Celebrans procedit ad medium altaris, et detegit Crucem totali­
ter, ac elevans eam, tertio altius incipit Ecce lignum Crucis, aliis, ut su­
pra, prosequentibus, et post cantum adorantibus.
Duo autem Acolythi, seu Ministrantes, cum candelabris accensis comi­
tantur Crucem, a dextris et a sinistris Celebrantis.

2852 16.* Celebrans, in detegenda sancta Cruce, adiuvatur a Ministrantibus,
Antiphonam vero Ecce lignum Crucis, usque ad Venite, adoremus cantat
solus.

2853 17. Post detectionem Crucis sequitur eiusdem solemnis adoratio, hoc
modo: Crux, postquam detecta fuerit, traditur a Celebrante duobus
Acolythis, vel Ministrantibus, qui stantes in suppedaneo, ante medium
altaris, et facie ad populum versa, eam hinc inde ita per brachia susten­
tant, ut pes Crucis super suppedaneum consistat. Alii vero duo Acolythi,
vel Ministrantes, qui candelabra accensa gestabant, eisdem candelabris a
dextris et a sinistris Crucis super suppedaneum collocatis, genuflexi ma­
nent in lateribus suppedanei, in superiore gradu, facie versus Crucem.
Tunc incipit adoratio sanctae Crucis, ordine sequenti: primus accedit solus
Celebrans, deinde Ministri, postea Clerus, demum Ministrantes. Hi omnes,
si commode fieri possit, prius calceamenta deponunt, et, unus post alium,
accedentes ad Crucem, simplici genuflexione ter repetita, pedes Crucifixi
osculantur.
2854 18. Sancta Crux, adoratione ex parte Celebrantis, Ministrorum, Cleri ac
Ministrantium peracta, a duobus Acolythis, seu Ministrantibus, comitan
tibus aliis duobus Acolythis, seu Ministrantibus, cum candelabris accen­
sis, defertur ad cancellos, et ibidem sustentatur eodem modo, ut supra,
ita ut fideles, ante Crucem quasi processionaliter transeuntes, primum
viri, deinde mulieres, pedes Crucifixi devote deosculari possint, prae­
missa simplici genuflexione.
848

PIUS XII

19. Dum autem sanctae Crucis adoratio peragitur, cantantur a schola, in 2855
duos choros divisa, sic dicta Improperia, et alia quae sequuntur (Crucem
tuam adoramus, Crux fidelis inter omnes, Pange lingua gloriosi lauream
certaminis)·, Celebrans, Ministri sacri, et Ministrantes, ceterique omnes,
qui adorationem sanctae Crucis peregerunt, sedentes auscultant.
Cantus vero eousque producitur, prout adorantium numerus requirit.
Concluditur tamen semper cum doxologia: Sempiterna sit beatae Trinita­
ti gloria.

DE QUART,\ PARTE ACTIONIS LITURGICAE, SEU DE COMMUNIONE

20. Adoratione Crucis expleta, ipsa Crux ab Acolythis, vel Ministranti­
bus, qui eam sustentaverant, comitantibus aliis duobus Acolythis, vel
Ministrantibus, cum candelabris accensis, reportatur ad altare, ibique
collocatur in medio, et quidem, si altaris dispositio id permittat, adeo in
iltum ut commode a fidelibus conspici possit, quin Celebranti in caere­
moniis sequentibus, super altare peragendis, incommodum praebeat.
Candelabra vero accensa deponuntur super altare.

2856

21. Postea Celebrans et Diaconus, dimissa stola nigri coloris, assumunt
paramenia violacea, scilicet Celebrans stolam ct planctam, Diaconus
stolam et dalmaticam, Subdiaconus vero tunicellam.

2857

22. Deinde Diaconus, delata bursa super altare, extendit corporale, mo­
re solito; Acolythus autem, vel Ministrans, deponit super altare vas
aquae cum purificatorio, ad abluendos et abstergendos digitos post
communionem, et librum disponit in latere Evangelii.

2858

22. * Antequam processio inchoetur, Sacerdos defert et explicat corporale
super altare, more solito.

2859

23. Rebus ita dispositis, reportatur Sacramentum e loco repositionis ad
altare maius pro communione peragenda. Portatur autem hoc modo:
Celebrans et Subdiaconus, Clerus et populus manent in suis locis, sub
silentio.
Diaconus cum duobus Acolythis, et alio Clerico ad umbellam portan­
dam, accedunt ad altare repositionis, in quo praesto sint duo candelabra
cum cereis accensis, postmodum ab Acolythis sumenda.
i\d altare repositionis genua flectunt, tunc Diaconus extrahit sacram
pyxidem e tabernaculo seu capsa, et assumpto velo humerali albi coloris,
pyxidem extremitatibus eiusdem veli cooperit et ad altare maius defert.

2860

2}.*Omnia fiunt per ipsum Celebrantem cum suis Ministrantibus

2861

24. Procedunt ordine quo venerunt: super Sacramentum defertur um­
bella; Acolythi hinc inde procedentes candelabra accensa gestant, omnes

2862

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

849

in genua procumbunt. Interim schola cantat sequentes Antiphonas:
Ant. 1. Adoramus te, Christe, el benedicimus libi, quia per Crucem luam
redemisti mundum.
Ant. 2. Per lignum servi facti sumus, et per sanciam Crucem libérait su
mus: fruclus arboris seduxit nos, Filius Dei redemit nos.
Ant. 3. Salvator mundi, salva nos: qui per Crucem e! Sanguinem tuum rrJ
emisti nos, auxiliare nobis, te deprecamur, Deus noster.
2863 25. Cum ad altare maius pervenerint, illud ascendunt. Diaconus sacram
pyxidem super corporale, Acolythi autem candelabra super altare depo
nunt. Genuflexione peracta, Diaconus dimittit velum humerale et se re­
trahit ad latus Epistolae; Acolythi vero descendunt hinc inde, et genu
flectunt in infimo gradu altaris.
2864 26. Tunc Celebrans et Subdiaconus accedunt ad altare, utroque genu
adorant, illud ascendunt, et facta, una cum Diacono, genuflexione, Ce­
lebrans clara voce recitat, non cantat, praefationem Orationis dominicae
Oremus. Praeceptis salutaribus moniti.
Totum vero Pater noster, cum sit precatio ad communionem, omnes
praesentes, clerici et fideles, una cum Celebrante, solemniter, graviter ct
distincte recitant, lingua latina, addito quoque ab omnibus Arnen.

2865 27. Celebrans solus, clara et distincta voce atque manibus extensis, pro­
sequitur: Libera nos...
Et ab omnibus respondetur: Arnen.

2866 28. Et continuo Celebrans recitat, submissa voce, sequentem Orationem,
de more inclinatus, manibusque iunctis super altare positis: Perceplto
Corporis tui...
2867 29. Tum discooperit pyxidem, et, facta genuflexione, accipit sacram par­
ticulam manu dextra et, profunde inclinatus et pectus pcrcuticns, ter di­
cit, more solito: Domine, non sum dignus...
2868 30. Postea, signans se Sacramento, adiungit submissa voce: Corpus Do­
mini nostri... Et sumit Corpus reverenter, ac paululum in meditatione
Sacramenti quiescit.
I

f

2869 31. Et continuo Diaconus facit confessionem, more solito. Tunc Cele­
brans, facta genuflexione, conversus ad populum, manibus iunctis ante
pectus, clara voce dicit: Misereatur vestri... Indulgentiam, absolutionem
2870 32. Deinde ad altare se convertit, genuflectit, apprehendit pyxidem, et
more solito conversus ad populum, in medio altaris, dicit clara voce
Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. Domine, non sum dignus
Et procedit ad distributionem communionis, ut supra Feria V in Cena
Domini, n. 29, dictum est. Sacerdotes vero stolam violaceam deferunt
2871 33. Dum sacra communio distribuitur, cani potest Psalmus 21 Deus
850

PIUS XII

meus, Deus meus; vel unum aliudve Responsorium ex Matutino huius
Feriae VI.
34. Communione absoluta, Celebrans digitos abluit in vase, ac purifica- 2872
torio abstergit, nihil dicens; pyxidem vero in tabernaculo reponit.
35. His completis, Celebrans stans in medio altaris, habens ante se li- 2873
brum, a dextris et a sinistris Ministros sacros, dicit pro gratiarum actio­
ne, in tono feriali et manibus iunctis, tres sequentes Orationes, omnibus
stantibus et Arnen respondentibus.
Oratio prima. Super populum tuum, quaesumus, Domine, qui passionem
ct mortem Filii tui devota mente recoluit, benedictio copiosa descendat,
indulgentia veniat, consolatio tribuatur, fides sancta succrescat, redemptio
sempiterna firmetur. Per eamdem Christum Dominum nostrum. R. Arnen
Oratio secunda. Omnipotens et misericors Deus, qui Christi tui beata pas­
sione et morte nos reparasti conserva in nobis operam misericordiae tuae,
ut, huius mysterii participatione, perpetua devotione vivamus. Per eamdem
Christum Dominum nostrum. R. Arnen.
Oratio tertia. Reminiscere miserationum tuarum, Domine, et famulos tuos
aeterna protectione sanctifica, pro quibus Christus, Filius tuus, per suum
cruorem, instituit paschale mysterium. Per eumdem Christum Dominum
nostrum. R. Arnen.
36. Celebrans et Ministri sacri de altari descendunt et, facta genuflexionc, una cum Acolythis, seu Ministrantibus, in sacristiam revertuntur.

2874

37. In choro dicitur Completorium, candelis exstinctis, et absque cantu

2875

38. Tempore opportuno, sanctissima Eucharistia reportatur, forma pri­
vata, ad locum reservationis, et ibidem asservatur, lampade de more ac­
censa. Et denudatur altare.

2876

SABBATO SANCTO

DE OFFICIO DIVINO
1. Si Officium peragatur in choro, vel in communi:
2877
MATUTINUM ET Laudes non anticipantur tie sero, sed dicuntur mane,
hora competenti;
Horae MINORES dicuntur hora competenti;
VESPERAE dicuntur post meridiem, hora competenti;
Completorium hac nocte non dicitur.

2. Horae supra dictae dicuntur ut in Breviario romano, praeter sequentia.
In LAUDIBUS et I Ioris MINORIBUS, post Antiphonam Christus factus est,
dicitur Pater noster, lotum sub silentio; postea, omisso Psalmo 50 MiseORDO HEBDOMADAE-SANCTAF INSTAURATUS

851

2878

'w

·1

■

'ôiiAi

III

rere, statim subiungitur Oratio Concede., ut qui Filii tui resurrectionem
VESPERAE dicuntur ut in Breviario romano, Feria V in Cena Domini,
praeter sequentia:
Antiphona 1. Hodie afflictus sum valde, sed cras solvam vincula mea
Antiphona ad Magnificat. Principes sacerdotum et pbansaei munierunt
sepulcbrum, signantes lapidem, cum custodibus.
Repetita Antiphona ad Magnificat, ct omissis Antiphona Christus futui
est, Pater noster, et Psalmo 50 Miserere, statim dicitur Oratio Concede
quaesumus, ut supra notatur. Et sic terminantur Vesperae.
2879

3. In privata recitatione, Matutinum, Laudes, Horae minores et Vesperae
dicuntur, congruo tempore, ut in Breviario romano, praeter ea quae su­
pra (n. 2) notantur: sed persolvendum est insuper Completorium hoc
modo:
Facta confessione et absolutione, statim inchoantur Psalmi de Dominica
quibus finitis dicitur Canticum Simeonis Nunc dimittis, Pater noster, et
Oratio Visita, quaesumus, reliquis omnibus omissis.

2880

4. Cum solemnis Vigiliae paschalis celebratio locum obtineat Officii
nocturni Dominicae Resurrectionis, Matutino eiusdem Dominicae
Resurrectionis omisso, statim inter Missarum Vigiliae solemnia, cantan­
tur pro LAUDIBUS, quae suo loco proponuntur. Officium Dominicae
Resurrectionis prosequitur deinde cum PRIMA.
Qui vero solemni Vigiliae paschali non interfuerunt, tenentur dicere Ma­
tutinum et Laudes Dominicae Resurrectionis, prout in Breviario romano
continentur.

DE VIGILIA PASCHALI

De benedictione novi ignis
2881

1. Hora competenti, tobaleis cooperiuntur altaria, sed candelae exstinc­
tae manent usque ad principium Missae. Interim excutitur ignis de lapi­
de, et ex eo accenduntur carbones.

2882

2. Celebrans induitur amictu, alba, cingulo, stola et pluviali violacei co
loris; Ministri sacri amictu, alba, cingulo, Diaconus stola et dalmattca,
Subdiaconus tunicella, eiusdem coloris.

2883

2. * Sacerdos induitur amictu, alba, cingulo, stola et pluviali violaceo, vel
manet sine casula

2884

3. Adstantibus Ministris, seu Ministrantibus, cum cruce, aqua benedicta
et incenso, sive ante portam, sive in aditu ecclesiae, vel intus eam, ubi
scilicet populus ritum sacrum melius sequi possit, Celebrans benedicit
852

PIUS XII

novum ignem, dicens:
V Domitius vobiscum. R. Et cum spiritu luo.
Oratio. Deus, qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem...
Deinde ignem ter aspergit, nihil dicens.
4. Acolythus, seu unus Ministrantium, assumens de carbonibus benedic- 2885
tis, ponit in thuribulum; Celebrans vero ponit incensum in thuribulum,
benedicens illud more solito, ignemque ter adolet incenso.

De benedictione cerei paschalis
5. Novo igne benedicto, Acolythus, seu unus Ministrantium, portat Ce­
reum paschalem in medium, ante Celebrantem, qui cum stylo, inter ex­
trema foramina ad insertionem granorum incensi destinata, incidit cru­
cem. Deinde facit super eam litteram graecam Alpha, subtus vero
litteram Omega, et inter brachia crucis quatuor numeros exprimentes
annum currentem, interim dicens:
1. Christus heri et hodie (incidit hastam erectam),
2. Principium ct Finis (incidit hastam transversam),
3. Alpha (incidit supra hastam erectam litteram A)
4. et Omega (incidit subtus hastam erectam litteram Ω);
5. Ipsius sunt tempora (incidit primum numerum anni currentis in angulo
sinistro superiore crucis)
6. et saecula (incidit secundum numerum anni currentis in angulo dextro
superiore crucis);
7. Ipsi gloria et imperium ("incidit tertium numerum anni currentis in an­
gulo sinistro inferiore crucis)
8. per universa aeternitatis saecula. Arnen (incidit quartum numerum an­
ni currentis in angulo dextro inferiore crucis).

2886

6. Incisione crucis ct aliorum signorum peracta, Diaconus, seu alius Mi­
nistrantium, praebet Celebranti grana incensi, quae idem Celebrans, si
non sunt benedicta, ter aspergit et ter adolet incenso, nihil dicens Dein­
de infigit quinque grana in foramina, interim dicens:
1. Per sua sancta vulnera
2. gloriosa,
3. custodiat
4. et conservet nos
5 Christus Dominus. Arnen

2887

7. Tum Diaconus, seu unus Ministrantium, porrigit Celebranti parvam
candelam, de novo igne accensam, qua Cereum accendit, dicens Lumen
Christi gloriose resurgentis dissipet tenebras cordis et mentis.

2888

8. Mox, Celebrans benedicit Cereum accensum, dicens:

2889

ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURATUS

853

V. Dominus vobiscum. R. Et cum spin tu tuo.
Oratio. Veniat, quaesumus, omnipotens Deus, super hunc incensum a
reum...
4M MI
9. Interim luminaria ecclesiae exstinguuntur.

De solemni processione et de Praeconio pasci iali
2890 10. Tum Celebrans iterum ponit incensum in thuribulum; postea Dia­
conus, depositis paramentis violaceis, et indutus stola et dalmatica albi
coloris, accipit Cereum paschalem accensum, ct ordinatur processio
praecedit Thuriferarius, sequitur Subdiaconus cum cruce, Diaconus cum
Cereo accenso, post eum statim Celebrans, deinde Clerus per ordinem,
et populus.
2891 10. * Tum Sacerdos, depositis paramentis violaceis, et indutus stola et dalmatica albi coloris iterum ponit incensum in thuribulum; postea accipit
Cereum paschalem accensum, et ordinatur processio: praecedit Thuriferarius, sequitur Crucifer, post eum statim Sacerdos cum Cereo accenso, dein­
de ceteri Ministrantes, et populus.

2892 11. Cum Diaconus ingressus est ecclesiam, stans, cantat solus: Lumen
Christi, cui omnes alii, praeter Subdiaconum et Thuriferarium, genuflectentes versus Cereum benedictum, respondent: Deo gratias.
Celebrans vero de Cereo benedicto propriam candelam accendit.
Procedens ad medium ecclesiae, ibi eodem modo Diaconus altius cantat
Lumen Christi, cui omnes, ut supra, genuflectentes, respondent: Deogra
lias. Et de Cereo benedicto accenduntur candelae Cleri.
Tertio procedens ante altare, in medio chori, rursum adhuc altius cantat
Lumen Christi, cui tertio omnes, ut supra, genuflectentes, respondent
Deo gratias. Et accenduntur candelae populi dc Cereo benedicto, et lu
minaria ecclesiae.
i
i

1 Hii

i

2893 1 L* Cum Sacerdos ingressus est ecclesiam, stans, cantat solus: Lumen
Christi, cui omnes alii, praeter Cruciferum et Thuriferarium, genuflecto;
tes versus Cereum benedictum, respondent Deo gratias. Tunc unus rv
Ministrantibus de Cereo benedicto candelam pro Sacerdote accendit.
Procedens ad medium ecclesiae, ibi eodem modo Sacerdos altius cantat
Lumen Christi, cui omnes, ut supra, genuflectentes, respondent Deo gra­
tias. Et de Cereo benedicto accenduntur candelae Ministrantium.
I ertio procedens ante altare, in medio chori, rursum adhuc altius cantal
Lumen Christi, cui tertio omnes, ut supra, genuflectentes, respondent
Deo gratias. Et accenduntur candelae popuh de Cereo benedicto, et lami­
naria ecclesiae.
2894 12. lunc Celebrans vadit ad locum suum in choro, in latere Epistolae,
854

PIUS XII

Subdiaconus cum cruce stat in latere Evangelii, contra legile; Clerus lo­
cum suum occupat in scamnis.
Diaconus deponit Cereum paschalem in medio chori, supra parvum su­
stentaculum, ct, postquam Celebrans posuerit incensum in thuribulum,
accipiens librum, petit benedictionem, dicens: lube, domne, benedicere.
Et Celebrans subiungit: Dominus sil in corde luo, et m labiis tuis ut di­
gne et competenter annunties suum paschale praeconium; In nomine Pa­
tris, et Filii, et Spiritus Sancit. Arnen.

12. * Sacerdos deponit Cereum paschalem in medio chon, supra parvum su- 2895
stentaculum, seque recipit ad abacum; Crucifer slat in latere Evangelii,
contra legile, celeri Ministrantes disponuntur hinc et inde
Sacerdos vero, postquam posuerit incensum tn thuribulum, accepto libro,
dicit; lube, Domine, benedicere. Dominus sit in corde meo, et in labiis meis:
ut digne ct competenter annuntiem suum paschale praeconium. Arnen.
13. Postea Diaconus vadit ad legile, strato albo coopertum, et ponit su- 2896
per eo librum, et incensat; deinde, circumiens Cereum paschalem, etiam
illum thurificat.
Tunc surgentihus omnibus, et stantibus, ut fit ad Evangelium, Diaconus
cantat praeconium paschale, habens ante se Cereum paschalem, a dextris
altare, a sinistris aulam ecclesiae.

13.* Postea Sacerdos vadit ad legile, strato albo coopertum, et ponit super 2897
co librum, et incensat; deinde, circumiens Cereum paschalem, etiam illum
thurificat.
Tunc turgentibus omnibus, et stantibus, ut fit ad Evangelium, ipse Sacer­
dos cantat vel legi! praeconium paschale, habens ante se Cereum pascha­
lem, a dextris altare, a sinistris aulam ecclesiae.
Sequitur cantus Praeconii paschalis.

DE LECTIONIBUS

14. Post praeconium paschale. Diaconus, depositis paramentis albis, as­ 2898
sumit violacea, et vadit ad Celebrantem.
14 * Post praeconium paschale, Sacerdos deponit dalmaticam et stolam albi 2899
coloris, et, indutus iterum stola et pluviali violaceis, redit ad legile.
15. Postea leguntur Lectiones, sine titulo, nec in earum fine respondetur 2900
Deo gratias. Leguntur vero a Lectore, in medio chori, ante Cereum be­
nedictum, ita quidem ut Lector habeat a dextris altare, a sinistris aulam
ccdcsiae. Celebrans ct Ministri, clerus ct populus, sedentes auscultant.

15.* Postea leguntur Lectiones, sine titulo, nec tn earum fine respondetur 2901
Deo gratias. Leguntur vero a Sacerdote, tn medio chori, ante Cereum beORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURATUS

nedictum, ita quidem ut Sacerdos habeat a dextris altare, a sinistris aulam
ecclesiae. Ministrantes et populus sedentes auscultant.
Si vero adsit Clericus lector, omnia peraguntur, ut supra n. 15.
2902 16. In fine Lectionis, vel post Canticum, dicuntur Orationes hoc modo
omnes surgunt; Celebrans dicit: Oremus, Diaconus Flectamus genua, et
omnes, una cum ipso Celebrante, flexis genibus, per aliquod tempons
spatium in silentio orant; dicto a Diacono Levate, omnes surgunt, et
Celebrans dicit Orationem, in tono feriali, ct iunctis manibus.
2903 16.* In fine Lectionis, vel post Canticum, dicuntur Orationes hoc modo
omnes surgunt; Sacerdos, stans ante legile, dicit: Oremus. Flectamus ge­
nua, et omnes, una cum ipso Sacerdote, flexis genibus, per aliquod tempo­
ris spatium in silentio orant; dicto a Sacerdote: Levate, omnes surgunt, et
ipse dicit Orationem, in tono feriali, ct iunctis manibus.
2904 17. Leguntur vero quatuor sequentes Lectiones, cum suis Canticis, et
Orationibus.
LECTIO I. Gen 1, 1-31; 2, 1-2: Narratio creationis
Oratio. Deus, qui mirabiliter creasti hominem...
LECTIO II. Ex 14,24-31. 15,1: Exodus de Aegypto
Canticum Ex 15, 1 et 2
Oratio. Deus, cuius antiqua miracula...
LECTIO III. Is 4, 1-6: Erit germen Domini in magnificentia
Canticum: Is 5, 1 et 2
Oratio. Deus, qui in omnibus Ecclesiae tuae filiis...
LECTIO IV. Deut 31, 22-30: Testamentum Moysis
Canticum: Deut 32, 1-4
Oratio. Deus, celsitudo humilium, et fortitudo rectorum...

De prima parte Litaniarum
2905 18. Ilis expletis, a duobus cantoribus, in medio choro genuflexis, can
tantur Litaniae Sanctorum (quin tamen duplicentur) usque ad invoca­
tionem Propitius esto, omnibus genuflexis et respondentibus.
2906 18.* His expletis, a duobus cantoribus, seu, his deficientibus, ab ipso Sa­
cerdote, genuflexo in infimo gradu altaris, a latere Epistolae, cantantur Li­
taniae Sanctorum (quin tamen duplicentur) usque ad invocationem Propi­
tius esto, omnibus genuflexis et respondentibus.

2907 19. Postea, si ecclesia habet fontem baptismalcm, ritus prosequitur ut
infra n. 20, secus vero ut infra n. 24.

De benedictione aquae baptismale
2908 20 Dum cantantur Litaniae Sanctorum, vas aquae baptismalis benedi856

PIUS XII

Wilful

ccndae, ct cetera omnia quae ad benedictionem requiruntur, praeparan­
tur in medio chori, versus latus Evangelii, in conspectu fidelium.
21. In benedicenda aqua baptismati, Celebrans, stans coram populo, an­
te sc habeat vas aquae baptismalis benedicendae, a dextris Cereum be­
nedictum, a sinistris alium Subdiaconum, vel Clericum, seu Ministran­
tem, stantem cum cruce.
Celebrans, iunctis manibus, in tono feriali dicit: V. Dominus vobiscum.
R. Et cum spiritu tuo Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, adesto ma­
gnae pietatis tuae mysteriis...
Elevans vocem in modum Praefationis, prosequitur benedictionem
aquae ut in Missali.

2909

22. Benedictione peracta, aqua baptismalis defertur processionaliter ad 2910
fontem, hoc modo: praecedit Thuriferarius, sequitur alius Subdiaconus,
vel Clericus, cum cruce, et Clerus; deinde Diaconus cum vase aquae
baptismalis, nisi conveniat ipsum ab Acolythis portari; et Celebrans; Ce­
reus vero paschalis remanet in suo loco; et interim cantatur Responso­
rium Sicut cervus...
Aqua benedicta in fontem immissa, Celebrans, manibus iunctis et in to­
no feriali, dicit:
V. Dominus vobiscum. R. Et cum spiritu tuo.
Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, respice propitius ad devotionem po­
puli renascentis...
Et incensat fontem.
Tunc redeunt omnes in silentio in chorum, ct datur initium renovationi
promissionum baptismatis.
22. * Benedictione peracta, aqua baptismalis defertur processionaliter ad 2911
fontem, hoc modo: praecedit Thuriferarius, sequuntur Crucifer et Mini­
strantes; deinde unus vel plures Ministrantium, qui vas aquae baptismalis
gestant, et Sacerdos; Cereus vero paschalis remanet in suo loco. Cetera
fiunt ut supra.
23. Sicubi vero baptisterium exstat ab ecclesia separatum, ct praeferatur 2912
benedictionem aquae baptismalis in ipso baptisterio fieri, post invoca­
tionem Sancta Trinitas, unus Deus, miserere nobis, descenditur ad fontem
hoc modo: praecedit Clericus cum Cereo benedicto, sequitur alius Sub­
diaconus cum cruce, vel Crucifer, medius inter Acolythos cum candela­
bris accensis, deinde Clerus per ordinem, demum Celebrans cum Mini­
stris sacris. Cantores vero et populus remanent in locis suis, et
prosequuntur cantum Litaniarum, repetitis, si opus est, invocationibus
inde a Sancta Maria, ora pro nobis.
Benedictio aquae baptismalis iit ut supra, his tantum mutatis: dum per­
gitur ad fontem, cantatur Canticum Sicut cervus, et Celebrans, antequam
ORDO HEBDOMADAE SANCTAE INSTAURA TUS

B57

intret ad benedictionem fontis, dicit Orationem Omnipotens sempiterne
Dens, ut supra; postea procedit ad benedictionem fontis (n. 21).
Benedictione peracta, omnes redeunt in silentio in ecclesiam, et datur
initium renovationi promissionum baptismatis.

De renovatione promissionum Baptismatis
2913 24. Completa benedictione aquae baptismalis, eiusquc translatione ad
fontem, vel, ubi benedictio locum non habuerit, post absolutam primam
partem Litaniarum, proceditur ad renovationem promissionum bapti­
smatis.
2914 25. Celebrans, depositis paramentis violaceis, assumit stolam et pluviale
albi coloris; deinde, imposito thure, et facta incensatione Cerei, stans
iuxta illum, facie versus ad populum, vel ex ambone seu pulpito, incipit,
ut sequitur: Hac sacratissima nocte... fideliter servire possimus. Abrenun­
tiatis... Creditis...
Celebrans: Hunc autem una simul Deum precemur, sicut Dominus noster
lesus Christus orare nos docuit: Pater noster...
Celebrans. Et Deus omnipotens, Pater Domini nostri lesu Christi, qui nos
regeneravit ex aqua et Spiritu Sancto, quique nobis dedit remissionem pec­
catorum, ipse nos custodiat gratia sua in eodem Christo lesu Domino no­
stro, in vitam aeternam. R. Amen.
Et aspergit populum aqua benedicta, extracta, ut supra dictum est in
benedictione aquae baptismalis; vel, ubi benedictio aquae baptismalis
locum non habet, aqua benedicta « ordinaria ».

2915 26. Haec allocutio et renovatio promissionum baptismatis fieri potest,
ubique locorum, lingua vernacula; versione tamen ab Ordinario loci ap­
probata.

De altera parte Litaniarum
I

t

m
4

la

2916 27. Renovatione promissionum baptismatis peracta, cantores, seu ipse
Sacerdos, incipiunt alteram partem Litaniarum, inde ab invocatione Pro
pitius esto, usque ad finem, omnibus genuflexis et respondentibus.
Si tn hac sacra Vigilia paschali sacri Ordines conferantur, consueta ordi
nandorum prostratio et benedictio peragitur, dum haec altera pars Litania­
rum decantatur.
2917 28. Celebrans vero ct Ministri, accedentes ad sacristiam, induuntur pa­
ramentis albi coloris pro Missa solemniter celebranda.
2918 28. Sacerdos vero et Ministrantes accedunt ad sacristiam, uhi Sacerdos in­
duitur paramentis albi coloris, Ministrantes vero sumunt vestes festivas,
pro Missa solemnt.
858

PIUS XII

Ve! st, cantoribus deficientibus, ipse Sacerdos Litanias sanctorum decantare
debeat, bis absolutis, ad sacristiam accedat, cum Ministrantibus, ad para­
menia sumenda pro Missa solemni, ut supra dictum est.

29. Inierim Cereus paschalis reponitur in candelabrum suum, in latere 2919
Evangelii, ct altare paratur pro Missa solemni, luminaribus accensis et
floribus.
DE MISSA SOLEMNI VIGILIAE PASCHALIS
1. In fine Litaniarum, cantores solemniter incipiunt Kyne, eleison, ut in
Missa moris est. Interim Celebrans cum Ministris, in paramentis albis,
seu cum Ministrantibus, accedit ad altare, et facta ei debita reverentia,
omissis Psalmo ludica me, Deus, et confessione, statim ascendens, oscu­
latur illud in medio, et incensat more solito.

2920

2. Finitis a choro Kyrie, eleison, Celebrans incipit solemniter Gloria in
excelsis, et pulsantur campanae, servata tamen Instructione IV, 25; ac dis­
cooperiuntur imagines.
Postea Celebrans dicit Orationem: Deus, qui hanc sacratissimam noctem..

2921

3. Epistola. Coi 3, 1-4: Si consurrexistis cum Christo...

2922

4. Finita Epistola, Celebrans incipit Alleluia Et totum decantat ter, ele­
vando vocem gradatim: et omnes post quamlibet vicem, in eodem tono
repetunt illud idem.
Postea Cantores prosequuntur: Ps 117, 1 Confitemini Domino quoniam
bonus... Ps 116 Laudate Dominum...

2923

5. Evangelium. Mt 28, 1-7 Surrexit sicut dixit.
Ad Evangelium non portantur luminaria, sed tantum incensum: petitur
benedictio ct alia fiunt de more.
Non dicitur Credo, sed finito Evangelio Celebrans dicit: Dominus vobiscum, postea: Oremus. Non dicitur Antiphona ad Offertorium. Ad Lavabo
dicitur Gloria Patri.

2924

6. Secreta Suscipe, quaesumus, Domine... ut paschalibus initiata mysteriis..

2925

7. Deinde Canon Missae cum Communicantes et Hanc igitur propriis.
Dicitur Pax Domini sit semper vobiscum, sed pacis osculum non datur.
/Igwwj Dei non dicitur: ct, omissa Oratione Domine lesu Christe, qui
dixisti, dicuntur ceterae Orationes consuetae Domine lesu Christe, Fili
Dei vivi, et Perceptio Corpons tui

2926

8. Post sumptionem Sacramenti, distributio communionis, purificatio et
ablutio fiunt more solito; deinde pro LAUDIBUS Dominicae Resurrectio­
nis in choro cantatur Antiphona Alleluia, Alleluia, Alleluia - Ps 150
Laudate Dominum in sanctuario eius.

2927

ORDO HEBDOMA DAE SA NC TAE INS TA URA TUS

859

Capitulum, Hymnus ct Versus non dicuntur, sed statim Celebrans in
cantu incipit Antiphonam ad Benedictus Et valde mane.
Canticum Zachariae Benedictus Dominus Deus Israel.
2928 9. Repetita Antiphona, Celebrans dicit more solito: V. Dominus vobis
cum. R. Et cum spiritu tuo.
Oratio. Spiritum nobis, Domine, tuae caritatis infunde...

2929 10. Deinde Celebrans dicit: V. Dominus vobiscum. R. Et cum spiritu tuo.
Et Diaconus, vertens se ad populum, seu ipse Sacerdos, cantat: Ite, mint
est, Alleluia, alleluia.
R. Deo gratias, Alleluia, alleluia.
Et Celebrans, dicto Placeat tibi, sancta Trinitas, dat benedictionem more
solito et, omisso ultimo Evangelio, omnes revertuntur in sacristiam.

DE BENEDICTIONE MENSAE
2930 A dominica II Passionis usque ad vigiliam paschalem benedictio mensae
fit ut in Breviario romano, excepto Sabbato sancto, in quo fit ut infra.

Sabbato Sancto
2931 Dicitur absolute et sine cantu:
V. Principes sacerdotum et pharisaei munierunt sepulcrum, signantes
lapidem, cum custodibus.
Deinde Pater noster, totum secreto.
Quo dicto, sine pronuntiatione aliqua, sacerdos signo crucis benedicit men­
sam; nec dicitur lube, domne, wecTu autem.
In fine repetitur:
V. Principes sacerdotum et pharisaei munierunt sepulcrum, signantes
lapidem, cum custodibus.
Postea psalmus 50 Miserere.
Quo finito, sine versu Gloria Patri, secreto dicitur Pater noster.
Deinde sacerdos dicit absolute orationem:

Oratio
Concede, quaesumus, omnipotens Deus: ut, qui Filii tui resurrectionem
devota exspectatione praevenimus; eiusdem resurrectionis gloriam con­
sequamur. Et sub silentio concluditur: Per eundem Christum.
2932 Ubi tamen celebratio vigiliae paschalis anticipetur ad horas ante mediam
noctem, et refectionem fieri contingat post celebratam vigiliam, benedictio
mensae fit ut in Breviario romano notatur pro die Paschae.
860

PIUS XII

109
« Musicae sacrae disciplina »

Litterae encyclicae Pii XII, de musica sacra, 25 decembris 1955
AAS48 (1956) 5-25; EL 71 (1957) 37-53; ME 81 (1956) 191-207; DP II,
28-44

[5] MUSICAE sacrae DISCIPLINA semper Nobis summopere cordi fuit; 2933
quare opportunum Nobis visum est eiusmodi causam per Encyclicas has
Litteras ex ordine resumere unaque cum ea complures quaestiones po­
stremis hisce decenniis inductas ac disputatas paulo amplius declarare,
ut haec nobilissima atque ingenua ars in dies magis conferat ad cultum
divinum splendidius celebrandum et ad spiritualem christifidelium vi­
tam efficacius fovendam. Simul etiam votis illis respondere optavimus
quae non pauci ex Vobis, Venerabiles Fratres, pro sua quisque pruden­
tia proposuerunt, quaeque etiam liberalis huius disciplinae eximii artifi­
ces et praeclari musicae sacrae cultores in id genus Congressibus habitis
conceperunt, et quae denique vel pastoralis vitae experientia vel pro­
gredientia huius artis [6] ac doctrinae studia opportune suaserunt. Sic
speramus fore, ut quae S. Pius X in suo chirographo quem iure merito­
que « iuridicum musicae sacrae codicem » appellavit,1 sapienter sanxit,
denuo conhrmentur et inculcentur, nova luce illustrentur, novisque
commendentur rationibus; ita quidem ut, hodiernis condicionibus apta­
ta et aliquo modo locupletata, praeclara musicae sacrae ars excelso mu­
neri suo magis magisque respondeat.

I - Animadversiones historicae

Praestantia musteae

In tot tantisque naturae donis, quibus Deus, in quo perfectissimae con- 2934
cordiac summaeque cohaerentiae est concentus, homines ad suam

Motu Propno Fra te solleatuJtnt Jell’ufftao pastorale; Acta Pu X, vol I. p 77
MUSICAE SACRAE DISCIPLINA .

861

« imaginem et similitudinem » creatos2*45exornavit, musica profecto est.
utpote quae simul cum ceteris liberalibus artibus ad spiritualia pertine./
gaudia et ad animi oblectationem. De ea iure meritoque Augustinus ha-.,
habet: « Musica, id est scientia sensusve bene modulandi, ad admonitio
nem magnae rei, etiam mortalibus rationales habentibus animas Dei lar
gitate concessa est »?
Usus musicae.

2935 Nemo igitur mirabitur sacrum cantum et musicae artem, ut ex mullis
documentis tam antiquis quam recentioribus constat, ad caerimonias
quoque religiosas exornandas et decorandas semper et ubique, etiam
apud ethnicas nationes, adhibita esse; et cultum potissimum veri ct
summi Dei, inde a priscis aetatibus, hisce artibus usum esse. Populus
Dei e Mari rubro divinae potentiae miraculo incolumis servatus, victo
riae carmen cecinit Domino: et Maria, Moysis ducis soror prophetico
donata afflatu, una cum cantante populo tympano concinuit? Postea, cum
arca Dei e domo Obededom in urbem David deduceretur, rex ipse «et
omnis Israel ludebant coram Domino in omnibus lignis fabrefactis et
citharis et lyris et tympanis et [7] sistris et cymbalis »? Musicae autem
in cultu sacro exercendae et cantus rex ipse David statuit ordinem;6 qui
ordo post reditum populi ex exsilio restitutus et usque ad Divini Red­
emptoris adventum fideliter servatus est. In Ecclesia vero a Divino Ser­
vatore condita cantum sacrum inde a primordiis in usu et honore fuisse,
haud obscure S. Paulus Apostolus significat, cum ad Ephesios haec
scribit: « Implemini Spiritu Sancto loquentes vobismetipsis in psalmis et
hymnis et canticis spiritualibus »;7 atque hunc psallendi morem etiam in
christianorum conventibus viguisse indicat hisce verbis: « Cum conveni­
tis, unusquisque vestrum psalmum habet... ».89Idem evenisse post aeta­
tem apostolicam testatur Plinius, qui eos qui fidem abnegaverant, affir­
masse scribit, « hanc fuisse summam vel culpae vel erroris, quod essent
soliti stato die ante lucem convenire carmenque Christo quasi deo dice
re »? Quae romani in Bithynia proconsulis verba praeclare ostendunt ne

2 Cfr.

Gen.

1.26.

' Eptsl 161, De origine animae hominis, 1,2

4 Cfr. Ex. XV. 1-20.
5 2 Sam. VI, 5.
6 Cfr. 1 Parai XXIII, 5; XXV, 2-31.
7 Eph. V. 18 s; ci. Col. III. 16.
8 1 Cor XIV, 26.
9 Plinius. Epist X. 96.7.
862

PIUS XII

PL. 33.725

persecutionum quidem tempore vocem cantantis Ecclesiae plane siluisse,
quod quidem etiam Tertullianus confirmat cum refert in Christianorum
conventibus « Scripturas legi, psalmos cani, locutiones proferri ».10
Cunilis gregorianus.

Libertate et pace Ecclesiae restituta, plurima habentur Patrum ct Scrip- 2936
torum Ecclesiae testimonia, quae psalmos et hymnos liturgici cultus in
usu iere cotidiano fuisse confirmant. Immo paulatim etiam novae cantus
sacri formae creatae sunt, nova canticorum genera inventa, quae a Can­
torum Scholis, praesertim in Urbe Roma, magis in dies exculta sunt. De­
cessor autem Nosier fel. rec. S. Gregorius Magnus, ut memoriae prodi­
tur, ea omnia quae a maioribus tradita erant, studiose collegit et
sapienter digessit, atque opportunis legibus et normis sacri cantus puntatem et integritatem tutatus est. Ex alma Urbe mos cantandi romanus
pedetemptim in alias quoque occidentis [8] solis partes invectus est, et
non solum is novis formis et modis auctus, sed novum etiam cantus sacri
genus, carmen nempe religiosum, interdum lingua vulgari modulatum,
in usum inductum est. Ipse autem cantus choralis qui a Sancto Gregorio,
eius instauratore, « Gregorianus » appellari coeptus est, inde a saeculo
VIII vel IX in omnibus fere Europae christianae regionibus solus non
fuit ad cultus splendorem conferendum, cum in sacris aedibus instru­
mentum, quod « organum » dicitur, adhibitum esset.

Cantus polyphonicus.
z\d hunc cantum choralem, inde a saeculo IX, paulatim etiam cantus 2937
polyphonicus accessit, cuius doctrina et usus insequentibus saeculis ma­
gis magisque exculta sunt, et qui praesertim saeculo XV et saeculo XVI,
summorum artificum ductu, ad mirabilem quandam perfectionem evec­
tus est. Hunc quoque cantum polyphonicum Ecclesia semper in summo
honore habuit et ad sacros ritus magnificentius decorandos etiam in ip­
sas Basilicas Romanas et in caerimonias pontificales libenter admisit.
Eius vis et splendor idcirco etiam aucta sunt, quod cantantium vocibus,
praeter organum, aliorum quoque instrumentorum musicorum sonus
adiunctus est.
Itaque, Ecclesia fautrice ct auspice, musicae sacrae disciplina per saecu- 293S
lorum decursum est longum emensa iter, quo, etsi interdum lente et la­
boriose, paulatim tamen ad perfectiora ascendit: a simplicibus nempe
atque ingenuis, sed in suo genere perfectissimis, Grcgorianis modula'°cir. Tertullianus, D<- amma, c. 9: PL. 2,701 ; et Apol J9. pl. 1.540

MUSICAE SACRAE DISCIPLINA ■

863

tionibus ad grandia usque ac magnifica artis opera, quae non modo hu­
manae voces, sed organa quoque atque cetera musica instrumenta deco­
rant, exornant atque in immensum fere amplificant. Eiusmodi artis
musicae progressus ut manifeste ostendit quantopere Ecclesiae cordi
fuerit cultum divinum in dies splendidiorem ac populo christiano ju­
cundiorem efficere, ita etiam patefacit, cur eadem Ecclesia identidem
impedire debuerit quominus recti fines excederentur et, una cum veri
nominis profectu, etiam profanum aliquid et a sacro cultu alienum in sa­
cram musicam irreperet eamque depravaret.

2939 [9] Huic sollicitae vigilantiae muneri Summi Pontifices nullo non tem­
pore diligenter satisfecerunt; atque etiam Tridentina Synodus sapienter
proscripsit « musicas eas, ubi sive organo sive cantu lascivum aut impu­
rum aliquid miscetur».11 Ut alios non paucos Summos Pontifices prae­
termittamus, Decessor Noster fel. mem. Benedictus XIV per Encydicas
Litteras, quas die 19 mensis Februarii, anno 1749, lubilaeo maximo
appetente, dedit, quaeque diserta eruditione argumentorumque excellunt
copia, Episcopos peculiari modo adhortatus est, ut illicitae immodicaeque
rationes in sacram musicam insolenter inductae omni ope prohiberen­
tur.12 Per eandem viam Decessores Nostri ingressi sunt Leo XII, Pius VIII,1'
Gregorius XVI, Pius IX, Leo XIII.14 Verumtamen iure meritoque asse­
verari potest Decessorem Nostrum imm. mem. S. Pium X instaurationis
ac reformationis sacrae musicae veluti summam confecisse, principiis ac
normis a maioribus traditis denuo inculcatis apteque, prout recentioris
aetatis condiciones postulabant, opportune in unum redactis.15 Denique
ut proximus Decessor Noster fel. rec. Pius XI, per Constitutionem Λροstolicam Divini cultus sanctitatem die 20 Decembris, anno 1929, da­
tam,16 ita Nosmet ipsi per Encyclicas Litteras quae a verbis Mediator Dei
incipiunt, dic 20 mensis Novembris, anno 1947, superiorum Pontificum
praescripta locupletavimus et confirmavimus.17

>
11 Cone. Trid. Sess. XXII: Decretum Je observandis et evitandis m celebratione Musae

12 Cfr. BENEDICTI XIV Litt. Enc. Annus qui Opera omnia (ed. PRATI, vol. 17. 1, p. 16).
H
6*

(.
t

15 Cir. Litt. Apost. Bonum est confiteri Domino, d.d. 2 Aug. 1828. Cfr. Bullarium Romanum,
ed. PRATI, ex Typ. Aldina, t. IX, p. 139 sq.
M Cfr Acta Leonis XIII, vol. XIV (1895), p. 237-247; cfr ASS, 27 (1894) 42-49.

15 Cfr Acta Pit X, vol. I, p. 75 87; ASS. 36 (1903 4) 329-339, 387 395.
16 Cfr. AAS. 21 (1929) 33 sq.

17 Cfr. AAS, 39 (1947)521-595.
864

PIUS XII

II - Considerationes doctrinales

Leges de musica sacra
Nemo sane mirabitur quod Ecclesia tam vigilanter de musica sacra sol- 2940
licita sit. Non enim de legibus agitur aesthetics [10] vel technicis, ad
nobilem hanc musicae disciplinam quod attinet, ferendis; sed illud Ec­
clesiae propositum est, ut hanc contra omnia tutetur quibus eadem mi­
nus digna reddi possit, quippe quae in re tanti momenti, quanti et cultus
divinus, in ministerium arcessatur.
Musica sacra hac in re non aliis legibus et normis obtemperat, nisi iis 2941
quae omni arti religiosae, immo arti in universum praescribuntur. lamvero non ignoramus quosdam artis cultores postremis hisce annis, ma­
gna cum christianae pietatis offensione, in aedes sacras ausos esse opera
inducere ab ipsis confecta, quae omni religionis afflatu careant, et quae
etiam rectis artis rationibus prorsus repugnent. Quem deplorandum
agendi modum speciosis probare conantur argumentis quae ex propria
artis natura et indole fluere asseverant. Instinctum enim illum, quo arti­
ficis mens tangatur, liberum esse dictitant neque fas esse eidem impone­
re leges et normas ab ipsa arte alienas, sive religiosas sive morales, cum
iis et artis dignitas graviter laedatur et artificis actioni sacro afflatu im­
pulsae quasi vincula et compedes iniciantur.

Huiusmodi autem argumentis quaestio movetur sane ardua et gravis 2942
quae ad omnem artem omnemque artificem spectat, neque rationibus
artis et aestheticae disciplinae persolvitur, sed e supremo finis ultimi prin­
cipio decernenda est quo omnis homo omnisque humana actio inviolate
sancteque regitur. Hominis enim ad finem suum ultimum - qui Deus est
-ordinatio ac directio lege absoluta et necessaria, in Dei ipsius natura et
infinita perfectione fundata, ita firmatur, ut ne Deus quidem quemquam
ab ea possit eximere. Qua lege aeterna et immutabili praecipitur, ut et
homo ipse et omnes eius actiones Dei infinitam perfectionem, in Crea­
toris laudem et gloriam, manifestent et pro viribus imitentur. Homo igi­
tur, cum ad hunc supremum finem consequendum natus sit, ad divinum
archetypum se conformare omnesque facultates suas cum corporis tum
animi, recte inter se ordinatas et fini obtinendo [11] debite subiectas,
agendo dirigere debet. E sua igitur cum ultimo fine hominis consensione
et concordia etiam ars eiusque opera indicanda sunt; quae ars certe inter
nobilissimas humani ingenii exercitationes numeranda est, quippe quae
ad infinitam pulchritudinem divinam spectet humanis operibus expri­
mendam eiusque quasi imago repercussa sit. Quapropter tritum illud ef­
fatum « ars propter artem », quo artem, fine illo omni creaturae penitus
inhaerente neglecto, a quibusvis legibus quae non ex ipsa sola emanent.
- MUSICAE SACRAE DISCIPL INA -

865

omnino eximi perperam asseverant, aut omni vi caret aut ipsi Deo, Crea
tori et ultimo fini, gravem contumeliam infert. Libertas autem artificis quae non est caecus ad agendum impetus proprio arbitrio vel quodam
novitatis studio ductus -, eo quod divinae legi subiecta est, minime
coarctatur vel tollitur, sed potius nobilitatur atque perficitur.

Ars Christiana et vita christiana.
2943

Haec, ut de omnibus cuiusvis artis operibus dici debent, ita etiam ad ar
tem religiosam ct sacram pertinere in aperto est. Immo ars religiosa Deo
eiusque laudi ac gloriae provehendae etiam magis addicitur, cum nihil
aliud ei propositum sit nisi ut operibus suis, sive oculis sive auribus
oblatis, ad christifidelium mentes pie ad Deum convertendas plurimum
conferat. Artifex igitur qui fidei veritates non profiteatur vel animo ct
vivendi ratione procul a Deo versetur, ad artem religiosam manus ne­
quaquam admoveat: caret enim illo quasi interiore oculo quo videat quid
postulet Dei maiestas Deique cultus, neque sperare potest fore, ut opera
sua religionis expertia, etsi forte hominem artis peritum et dexteritate
quadam exteriore praeditum ostendant, revera illam pietatem et fidem
spirent quae templum Dei eiusque sanctitatem deceant atque adeo digna
sint quae ab Ecclesia, vitae religiosae custode et arbitra, in aedes sacras
admittantur.

2944

Ille autem artifex qui fidem firmiter tenet vitamque christiano homine
dignam agit, Dei amore impulsus ac viribus a Creatore sibi concessis re­
ligiose usus, omni ope contendet, ut [12] veritates quas tenet et pietatem
quam colit, tam scite, tam venuste atque iucundc coloribus vel lineis vel
sonis atque concentibus exprimat et proponat, ut haec sacra artis cxerci
tatio et ipsi sit quasi cultus ac religio et populum ad fidem profitendam
ac pietatem colendam magnopere excitet et inflammet. Huiusmodi au­
tem artifices Ecclesia semper in honore habuit atque habebit ipsisque
templorum ianuas late aperit et pandit, cum gratum ei obveniat non
parvum adiumentum quod iidem arte sua ct industria afferunt ad ipsius
ministerium apostolicum efficacius exsequendum.
Musica sacra.

2945

1 lis quidem artis religiosae normis ac legibus musica sacra etiam arctiore
et sanctiore devincitur vinculo, quia propius quam pleraeque aliae artes
liberales, ut architectura, disciplina pingendi et fingendi, ad ipsum cul­
tum divinum accedit: illae enim ritibus divinis dignam sedem parare
student, haec vero in ipsis caerimoniis sacris et ritibus exsequendis
praecipuum quendam obtinet locum. Quare Ecclesia summa cum cura
cavere debet, ut ab eadem, quippe quae sit sacrae liturgiae quasi admim866

PIUS XII

stra, diligenter arceatur quidquid cultum sacrum minus deceat vel fide
libus adstantibus in mentibus ad Deum extollendis impedimento esse
possit.

Haec enim est sacrae musicae dignitas, hoc sublime eius propositum, ut
voces sive sacerdotis offerentis sive populi christiani Summum Deum
laudantis pulcherrimis suis modulationibus suisque fulgoribus decoret et
exornet, adstantium fidelium mentes vi quadam et virtute sibi innata
ad Deum rapiat, liturgicas christianae communitatis preces vividiores
ferventioresque reddat, quo validius, impensius, efficacius omnes Deum
Unum et Trinum laudare eique supplicare possint. Augetur igitur sacrae
musicae ope honor ab Ecclesia cum Christo Capite coniuncta Deo tribu­
tus; augetur etiam fructus, quem fideles, sacris concentibus moti, ex sa­
cra Liturgia colligunt, et vita ac moribus christiano homine dignis mani­
festant, ut ct ipsa cotidiana experientia docet et multa monumenta [15]
litterarum antiqua et recentiora confirmant. Haec S. Augustinus de can­
tibus « liquida voce ct convenientissime modulatione » prolatis agens fa­
tetur: « Ipsis sanctis dictis religiosius et ardentius sentio moveri animos
nostros in flammam pietatis, cum ita cantantur, quam si non ita canta­
rentur, et omnes affectus spiritus nostri pro sui diversitate habere pro­
prios modos in vocc atque cantu, quorum nescio qua occulta familiarita­
te excitentur ».18
Hinc facile concluditur musicae sacrae dignitatem et vim eo maiorem es­
se quo propius ad summum illud christiani cultus opus, Eucharisticum
nemper altaris sacrificium, accedit. Nihil igitur altius, nihil sublimius
agere potest quam ut sacerdotis divina victima litantis vocem dulci comi­
tetur sono, eiusque appellationibus cum populo adstante laete respon­
deat ac totam sacram actionem nobili sua arte collustret Ad hoc excel­
sum ministerium illud prope accedit quod eadem sacra musica efficit,
cum alias liturgicas caerimonias, imprimis Divini Officii in choro recita­
tionem, comitatur et exornat. Huic igitur musicae « liturgicae » summus
honor summaque laus tribuenda sunt.

2946

2947

Musica « religiosa »

Nihilominus illa quoque musica magni habenda est quae, etsi sacrae Li­
turgiae non praecipue inservit, argumento tamen et fine religionem val­
de iuvat, ideoque iure merito musica « religiosa » nuncupatur Verum
illud quoque musicae sacrae genus, quod « populare » appellatur et ab
Ecclesia ortum habuit caque auspice felicia cepit incrementa, experientia
teste magnam salutaremque exercere potest in christifidelium animos
lsS. Augustinus. Gw/m, lib. X. c 53 PL. 32.799 >
- MUSICAE SACRAE DISCIPLINA ■

867

2948

vini et virtutem, sive intra templa in actionibus et caeremoniis non liturgicis usurpatur, sive extra sacrarum aedium saepta ad varia sollemnia
ct celebrationes adhibetur. Horum enim cantuum, qui plerumque vul­
gari sermone concepti sunt, modulationes nullo paene nisu ac labore
memoriae imprimuntur, atque simul cum modulationibus verba quoque
et sententiae menti [ 14] inhaerent, saepe repetuntur, penitius intellegun­
tur. Quo fit, ut etiam pueri et puellae tenera aetate eiusmodi sacros can­
tus ediscentes, iis ipsis egregie iuventur, ut lidei nostrae veritates cogno­
scant, gustent, memoria teneant, atque ita catechcseos ministerium non
parum proficiat. /Xdulesccntioribus autem et adultis carmina illa religio­
sa, dum ludicris animum recreant, puram ct castam praebent delectatio­
nem, sollemnioribus conventibus et coetibus magnificentiam quandani
religiosam tribuunt, immo ipsis familiis christianis pium gaudium, dul­
cem consolationem spiritualemque afferunt profectum. Quare hi quoque
religiosi concentus populares apostolatui catholico validum praebent
adiumentum omnique cum cura colendi atque promovendi sunt.

Musica sacra et apostolatus.

2949 Cum igitur musicae sacrae multiplicem virtutem et efficacitatem apostolicam extollimus, rem significamus quae omnibus qui eiusdem cultui et
exercitationi quocumque modo sese dediderunt, summo gaudio et sola­
cio esse potest. Omnes enim qui sive musicos modos ca qua pollent arte
componunt, sive qui cos moderantur, sive denique qui vel vocibus vel
musicis instrumentis eosdem in concentus traducunt, hi omnes procul
dubio, etsi variis diversisque rationibus, verum atque germanum exercent
apostolatum et apostolorum praemia ct honores, pro suo quisque muncre fideliter expleto, a Christo Domino copiose percipient. Magni igitur
hoc suum munus aestiment, quo quidem non solum artifices sunt et artis
magistri, sed etiam Christi Domini ministri et in apostolatu adiutores,
atque hanc sui muneris dignitatem moribus etiam et vita profiteantur.

III - Principia et normae

Qualitates musicae sacrae.
2950 Cum tanta sit, ut modo exposuimus, musicae sacrae et cantus religiosi
dignitas ct efficacitas, summopere necessarium est, ut in omnibus suis
partibus diligenti studio et cura ita conformetur, ut salutares suos fruc­
tus feliciter edere possit.
868

PIUS XII

[15] Ac primum quidem cantus ille et musica sacra quae cum liturgico
Ecclesiae cultu proxime coniunguntur, ad excelsum sibi propositum fi­
nem conducant oportet. Haec igitur musica - quod iam sapienter mo­
nuit Decessor Noster S. Pius X -, « proprias liturgiae qualitates possi­
deat necesse est, in primisque sanctitatem ac bonitatem formae; unde
alia nota suapte exoritur, universitas ».19

2951

iawr/tf sit; quidquid profanum sapit, neque in se recipiat neque in eos
modos, quibus proponitur, irrepere sinat. Hac sanctitate praestat cantus
ille Gregorianus qui per tot saeculorum decursum in Ecclesiae usu est,
eiusque quasi patrimonium vocari potest. Hic enim cantus, ob intimam
modulationum convenientiam cum sacro verborum textu, non solum iis­
dem arctissime accommodatur, sed eorundem etiam vim atque efficaci­
tatem quasi interpretatur, ac suavitatem audientium mentibus instillat;
idque efficit musicis modis simplicibus quidem et planis, sed arte tam
sublimi tam sancta afflatis, ut ct omnibus sinceram moveant admiratio­
nem, et ipsis musicae sacrae peritis eiusque artificibus quasi fons
inexhaustus evaserint, ex quo novos hauserint concentus. Hunc sacri
cantus Gregoriani pretiosum thesaurum diligenter conservare et populo
christiano copiose impertire omnium eorum est, quibus Christus Domi­
nus divitias Ecclesiae suae custodiendas et dispensandas concredidit.
Quare, quod Decessores Nostri S. Pius X, qui iure cantus.Gregoriani in­
staurator vocatur,20 et Pius XI21 sapienter ordinaverunt et inculcaverunt,
idem Nos quoque, praeclaris illis perspectis notis, quibus nativus pollet
Gregorianus cantus, efficiendum optamus et praescribimus; ut nempe in
sacris peragendis liturgicis ritibus idem sacer cantus latissime usurpetur,
atque omni cum cura prospiciatur, ut recte, digne pieque execution!
mandetur. Quodsi, propter dies [16] festos recens in usum inductos,
novae componendae erunt modulationes, id a magistris huius artis vere
peritis eo modo fiat, ut propriis genuini cantus Gregoriani legibus fideli­
ter obtemperetur, et novae modorum compositiones cum vetustioribus
virtute et puritate digne concertent.

2952

Haec si reapse omni ex parte servata fuerint, alteri quoque musicae
sacrae proprietati debito modo satisfactum erit, ut ea nemque verae ar­
tis specimen praebeat; et si in totius terrarum orbis catholicis templis
Gregorianus cantus incorrupte et integre resonuerit, ipse quoque, sicut
sacra Romana Liturgia, universitatis prae se feret notam, ita ut christifi­
deles, ubicumque terrarum versantur, familiares sibi ac quasi domesticos

2953

λαα PiiX, 1. c., p. 78,
‘ Lettcn al Card. Respighi. Acta Pii X, l. c.» 68 74; V p. 73 sq; ASS (1903-1904) 325-329;
)«398;v.398.
'1 PlUSXI. Const. Apost. Diurni cultus: AAS. 21 (1929) 33 sq.

. MUSICAE SACRAE DISCIPLINA -

869

percipiant concentus, atque adeo miram Ecclesiae unitatem vero cum
animi solacio experiantur. 1 laec quidem una est ex praecipuis rationi­
bus, cur Ecclesia tantopere exoptet ut cum latinis sacrae Liturgiae verbis
eorundem verborum cantus Gregorianus arcte conectatur.

Exceptiones et concessiones
2954 I laud ignoramus sane ab hac ipsa Apostolica Sede ob graves causas quas­
dam sed omnino definitas exceptiones hac in re concessas esse, quas ta­
men nequaquam latius proferri vel propagari, nec sine debita eiusdem
Sanctae Sedis venia, ad alias regiones transferri volumus. Quin immo ibi
etiam, ubi eiusmodi concessionibus frui licet, locorum Ordinarii ceterique sacri pastores sedulo curent, ut christifideles inde a pueris saltem fa­
ciliores et magis usitatas modulationes Gregorianas addiscant, eisque
etiam in sacris ritibus liturgicis uti sciant, ita ut hac quoque re Ecclesiae
unitas et universitas in dies magis effulgeat.

2955 Verum tamen, ubi saecularis vel immemorabilis consuetudo fert ut in
sollemni Sacrilicio Eucharistico, post sacra verba liturgica latine cantata,
nonnulla popularia vulgaris sermonis cantica inserantur, locorum Ordi­
narii id fieri sinere poterunt, « si pro locorum ac personarum adiunctis
existiment eam (consuetudinem) prudenter submoveri non posse »,"’
firma tamen 117] lege qua statutum est ne ipsa verba liturgica vulgari
lingua canantur, quemadmodum supra cautum est.
Instructio populi christiani.

I

)

•C J

2956 Ut autem cantores populusque christianus recte intellegant quae liturgi­
ca verba modulationibus musicis illigata significent, placet Nobis horta­
tionem usurpare a Patribus Concilii Tridentini adhibitam praesertim
« pastoribus et singulis curam animarum gerentibus, ut frequenter inter
Missarum celebrationem vel per se vel per alios ex iis quae in Missa le­
guntur, aliquid exponant, atque inter cetera sanctissimi huius sacrificii
mysterium aliquod declarent, diebus potissimum dominicis et festis
idque praesertim eo tempore agant, cum nempe catechesis plebi christianae traditur. Id hac nostra aetate facilius et expeditius, quam anteactis saeculis, fieri poterit, proptcrca quod verba Liturgiae in vulgarem
sermonem conversa eorumque explanationes in manualibus libris et li­
bellis prostant, qui in omnibus fere nationibus a peritis scriptoribus con­
fecti, christifideles efficaciter iuvare et illuminare possunt, ut ipsi quo22 Codex Juris Canonta, can. 5.

2} Cone. Trid., Scss. ΧΧΠ. De sacrifiais Missae, c. VLII.
870

PIUS XII

que ea intellegant ct quasi participent quae a sacrorum administris lin­
gua latina proferuntur.
Hae normae ad alios ritus accommodari possunt.

Facile patet quae hic breviter de cantu Gregoriano exposuimus, ad lati- 2957
num potissimum Ecclesiae Ritum romanum pertinere; sed pro rata parte
ad cantus quoque liturgicos aliorum Rituum accommodari posse, sive
occidentalium populorum, ut Ambrosiam, Gallicani, Mozarabici, sive
variorum Rituum Orientalium. Hi enim omnes, sicut miram Ecclesiae in
actionibus liturgicis et in precum formulis demonstrant ubertatem, ita
etiam in suo quisque cantu liturgico pretiosos conservant thesauros,
quos non solum ab omni interitu oportet custodire et vindicare, sed
etiam ab omni diminutione et depravatione. Inter musicae sacrae mo­
numenta antiquissima et praestantissima, praecipuum quendam procul
dubio obtinent locum cantus liturgici variorum Rituum Orientalium,
quorum modulationes plurimum valuerunt ad modos musicos ipsius
[IS] Occidentalis Ecclesiae efformandos, temperamentis habitis pro in­
dole Latinae liturgiae propria. Nostris in optatis est, ut sacrorum Rituum
Orientalium concentuum delectus - cui quidem absolvendo sedulo
adlaborat Pontificium Institutum Orientalium Studiorum, sociam feren­
te operam Pontificio Instituto Musicae Sacrae - laetis proficiat incre­
mentis, ad doctrinam et ad usum quod attinet; ita quidem ut sacrorum
dumni cx Orientalibus Ecclesiae Ritibus cantu quoque sacro optime in­
stituti, cum sacerdotale munus adepti fuerint, hac quoque ratione ad de­
corem domus Dei augendum valde conferre possint.
Commendatur germana ars polypbonica.

Mens Nobis non est hisce sententiis, quas in cantus Gregoriani laudem 2958
et commendationem modo exposuimus, polyphoniam sacram a ritibus
Ecclesiae arcere, utpote quae, si debitis exornetur proprietatibus, ad di­
vini cultus magnificentiam et ad animos christifidelium piis affectibus
commovendos insigniter iuvare possit. Neminem sane fugit mullos con­
centus polyphonicos, qui potissimum saeculo XVI compositi sunt, tali
artis puritate talique modorum amplitudine refulgere, ut omni ex parte
digni habendi sint qui sacros Ecclesiae ritus comitentur et quasi illu­
strent. Quodsi germana ars polyphonica saeculorum decursu paulatim
decidit nec raro profani in eam irrepserunt modi, proximis hisce de­
cenniis indefesso peritorum magistrorum studio felicem nacta est quasi
instaurationem, cum et veterum artificum opera sedulo investigentur et
hodiernorum modulatorum imitationi et aemulationi proponantur.
- MUSICAE SACRAE DISCIPLINA -

871

2959

Sic factum est, ut in Basilicis ct cathedralibus aedibus ct in familiarum
religiosarum templis tam magnifica illa veterum magistrorum opera
quam recentiorum auctorum polyphonicae compositiones summo cum
sacri ritus decore proferri possint; quin etiam in minoribus aedibus sa­
cris simpliciores, sed sincera arte digne confectos concentus polyphontcos novimus non raro proponi. Ecclesia autem omnes hos conatus favore
suo prosequitur; ipsa enim, ut ait Decessor Noster imm. rec. S. Pius X,
«artium progressum indesinenter coluit, eique favit, ad religionis [19]
usum omnia admittens quae hominis mens bona pulchraque per sacculo­
rum cursum invenit, salvis tamen liturgiae legibus »?'’ Hae autem leges
monent, ut in hoc gravi negotio omnis prudentia ct cura adhibeatur, ne
tales concentus polyphonici in templa inducantur qui ob tumidum
quoddam et inflatum modulationis genus vel sacra Liturgiae verba nimie­
tate quadam obscurent vel divini ritus actionem intercipiant vel denique
cantorum peritiam et facultatem, cum sacri cultus dedecore, omnino
deprimant.

Normae arca usum instrumentorum musicorum.
2960

2961

i
M
I’

M

Hae quidem normae transferendae sunt etiam ad usum organi ceterorumque musicorum instrumentorum. Inter haec autem, quibus ad templa
patet aditus, iure merito potiorem locum obtinet organum, quippe quod
egregie accommodetur sacris canticis sacrisque ritibus, ct Ecclesiae cae­
rimoniis mirum addat splendorem et peculiarem magnificentiam, fide­
lium autem animos sonorum granditate ct dulcedine permoveat, mentes
laetitia quasi caelesti perfundat, et ad Deum ac superna vehementer ex­
tollat.
Praeter organum autem alia quoque sunt instrumenta quae efficaciter ad
excelsum finem assequendum musicae sacrae in auxilium vocari pos­
sunt, dummodo nihil profanum, nihil clamosum ct strepens redoleant,
quod sacrae actioni et loci gravitati neutiquam conveniat. Praecellunt
autem hac in re musica illa instrumenta, quorum chordae parvo, ut dicitur,
arcu fricata sonant, quia, tum sola, tum cum aliis instrumentis vel organo
sociata, seu maestos, seu laetos animi sensus ineffabili vi quadam expri­
munt. Ccteroquin de musicae modis qui a religionis catholicae cultu vix
removendi sunt, iam Nosmet ipsi in Litteris Encyclicis quae a verbis
Mediator Dei incipiunt diserte clareque constituimus. « Quin immo, si
nihil iidem habeant, quod profanum sapiat vel loci ac liturgicae actionis
sanctitatem dedeceat neque ex inani quodam miri atque insoliti studio
[20] oriantur, tum profecto eis templa nostra pateant, cum ad sacrorum

rituum splendorem mentesque ad altiora elevandas simulque ad veram
animi refovendam pietatem haud parum conferre queant ».25 Vix tamen
opus est monere, ut, ubi vires atque peritia tantis operibus impares sint,
ab huius mod i conatibus potius abstineatur quam ut opus cultu divino et
sacris conventibus minus dignum proponatur.
Cantus religiosi populares.

z\d haec quae arctius cum sacra Ecclesiae Liturgia coniunguntur, acce­
dunt, ut supra monuimus, canius religiosi populares, plerumque lingua
vulgari concepti, qui ex ipso cantu liturgico originem ducunt, sed cum
magis sint ad singulorum populorum mentem et affectum accommodati,
secundum variarum gentium et regionum indolem non parum inter se
differunt. Ut eiusmodi cantica religiosa christiano populo spiritualem
fructum et utilitatem afferant, ad catholicae fidei doctrinam plene con­
formentur oportet, eam recte proponant et explicent, lingua utantur
plana et modulatione simplici, a tumida et inani verborum profluentia
immunia sint, ac denique, etsi brevia sunt et facilia, quandam prae se fe­
rant religiosam dignitatem et gravitatem. I lac ratione confecta haec sacra
cantica, quasi ex intimis popularis animi penetralibus nata, sensus et
animos vehementer commovent piosque excitant affectus; et cum in re­
ligiosis ritibus a multitudine congregata una quasi voce proferuntur, ma­
gna quadam vi fidelium mentes erigunt ad excelsa.

2962

Quapropter, etsi, ut supra scripsimus, in Eucharisticis Sacrificiis sollem­
niter cantatis sine peculiari Sanctae Sedis venia haberi non debent, ta­
men in sacris non sollemniter celebratis mirum in modum iuvare pos­
sunt, ut christilideles Sancto Sacrificio non tantum ut muti et quasi
inertes spectatores assistant, sed sacram actionem mente et voce comi­
tantes suam pietatem cum sacerdotis precibus coniungant, dummodo
cantus illi singulis Sacrificii partibus recte aptentur, ut in [21] multis
orbis catholici regionibus iam fieri magno cum gaudio novimus.

2963

In ritibus autem non plene liturgicis eiusmodi cantica religiosa, dum­
modo debitis dotibus, ut supra diximus, praedita sint, egregie conferre
possunt ad populum christianum salutariter alliciendum, erudiendum,
sincera pietate imbuendum, ac sancta denique laetitia implendum; idque
tam intra sacras aedes, quam extra eas, praesertim in piis ducendis
pompis et in peregrinationibus ad sacras imagines, parique modo reli­
giosis sive unius, sive omnium nationum celebrandis Congressibus. Ea
autem potissimum utilia esse poterunt cum de pueris et puellis agitur ad
veritatem catholicam informandis, itemque de juventutis consociationi

2964

C J
Acta Pit X. 1. c., p. 80.
872

PIUS XII

25 AAS. 39 (1947) 590.
- MUSICAE SACRAE DISCIPLINA -

873

bus et de piarum sodalitatum conventibus, ut non semel experientia
manifeste ostendit.
2965 Quare facere non possumus quin Vos, Venerabiles Fratres, enixe horte­
mur ut huiusmodi popularem ad religionem pertinentem cantum in
dioecesibus Vobis concreditis omni cura et industria foveatis et promo­
veatis. Non deerunt Vobis viri huius rei periti, qui huiusmodi cantica, ubi
id nondum factum est, opportune colligant et in unum corpus redigant,
quo facilius ab omnibus fidelibus edisci, expedite cantari, firmiter me­
moria teneri queant. Qui religiosae puerorum ct puellarum institutioni
praesunt, his efficacibus adiumentis debito modo uti ne omittant, et iuventutis catholicae moderatores eadem prudenter in munere gravissimo
ipsis concredito usurpent. Sic spes est fore ut illud quoque feliciter ob­
tineatur, quod omnium in votis est, ut nempe profanae illae cantiones
quae sive ob modulationum mollitiem sive ob verba saepe voluptaria et
lasciva quae eas comitantur, christianis, iunioribus praesertim, periculo
esse solent, e medio tollantur eisque locum cedant, quibus casta et pura
comparetur delectatio et simul fides ac pietas nutriantur et augeantur;
atque ita fiat ut plebs christiana iam hic in terris illud laudis canticum
canere incipiat, quod in [22] aeternum cantabit in caelo: «Sedenti in
throno et z\gno benedictio et honor et gloria et potestas in saecula saecu­
lorum ».26

explendo libenter promoveant, ita quidem ut hae gentes suis religiosis
canticis, quae non raro etiam excultis nationibus admirationem movent,
similia opponant carmina sacra christiana, quibus veritates fidei, vita
Christi Domini, ac B. Mariae V. et Sanctorum laudes lingua et modula­
tionibus iisdem gentibus familiaribus, celebrentur.
lidem autem Missionales memores pariter sint Ecclesiam Catholicam, 2967
inde ab antiquis temporibus, cum in regiones fidei lumine nondum col­
lustratas Evangelii praecones mitteret, una cum sacris ritibus liturgicos
quoque cantus, inter quos Gregorianos modos, inferre contendisse, idque eo consilio ductam /237 ut populi, ad fidem adducendi, modula­
tionum suavitate capti facilius ad christianae religionis veritates am­
plectendas permoverentur.

IV - Instructiones pastorales

Ut ea quae, Encyclicis hisce Litteris Decessorum Nostrorum vestigiis 2968
insistentes, commendavimus vel praecepimus ad optatum effectum per­
ducantur, vos, Venerabiles Fratres, omnibus illis adiumentis sollerter
utimini, quae excelsum munus Vobis a Christo Domino concreditum et
ab Ecclesia commissum offert, quaeque, uti experiundo constat, in mul­
tis christiani orbis templis magno cum fructu adhibentur.

Cantus tn Missionum regionibus.

Scholae cantorum.
2966 Quae hucusque scribendo exposuimus, ad illos potissimum Ecclesiae
populos pertinent, in quibus religio catholica iam firmiter stabilita est.
In sacrarum autem Missionum regionibus fieri non poterit, ut haec sin­
gula omnino exsecutioni mandentur, priusquam christianorum numerus
satis creverit, aedes sacrae ampliores exstructae fuerint, scholae ab Ec­
clesia institutae a christianorum filiis rite frequententur, ac denique ad­
ministrorum sacrorum par necessitatibus adsit numerus. Attamen ope­
rarios apostolicos in amplissimis illis vineae Domini partibus sedulo
laborantes enixe hortamur, ut inter gravissimas muneris sui curas huic
quoque negotio animum diligenter advertant. Multi ex populis Missionalium ministerio concreditis mirum quantum delectantur musicis mo­
dulationibus et caerimonias idolorum cultui dedicatas cantu sacro exor­
nant. Prudentiae igitur non est hoc apostolatus subsidium efficax a
Christi veri Dei praeconibus parvipendi vel omnino neglegi. Quare
Evangelii in ethnicorum regionibus nuntii hunc religiosi cantus amorem,
quem homines ipsorum curis commissi fovent, in munere suo apostolico
2bApoc V. d.
874

PIUS XII

Ac primum quidem curate, ut in ipso cathedrali templo et, quantum pro 2969
rerum condicione licebit, in aliis quoque dicionis vestrae sacris aedibus
maioribus, selecta habeatur Schola Cantorum quae aliis exemplo sit et
incitamento ad cantum sacrum studiose excolendum et perficiendum.
Ubi autem Scholae Cantorum haberi non possunt, vel congruus non in­
venitur numerus Puerorum Cantorum, conceditur ut « coetus tum viro­
rum ac mulierum seu puellarum, in loco eius soli usui destinato extra
cancellos positus, textus liturgicos in Missa sollemni cantare possit,
dummodo viri a mulieribus et puellis omnino sint separati, vitato quoli­
bet inconvenienti ct onerata super his Ordinariorum conscientia ».*'
Wusica in seminariis et tn institutis.

Magna autem cura providendum est, ut qui in vestris Seminariis et in 2970
Missionum vel Religiosorum Institutis ad sacros assequendos Ordines

‘ DD S R C. 3964; 4201; 4231.
MUSICAE SACRAE DISCIPLINA ■■

875

contendunt, musicae sacrae et cantus Gregoriani doctrina et usu ad Ec­
clesiae mentem recte instituantur a magistris harum artium peritis, qui
quidem mores et instituta maiorum magni aestiment et Sanctae Sedis
praeceptis ac normis omnino obsequantur.
2971

Quodsi inter Seminarii vel Collegii religiosi alumnos aliquis habeatur,
qui peculiari huius artis facilitate et amore praeditus [24] sit, Seminarii
vel Collegii moderatores vos hac de re monere ne omittant, ut eidem
occasionem praebere possitis has suas facultates altius excolendi, eumque vel in Pontificium huius Urbis Institutum Musicae Sacrae vel in
aliquod eiusdem disciplinae Athenaeum mittatis, dummodo iis moribus
ac virtutibus polleat, quibus optimum se fore sacerdotem spem faciat.

2972

Huic rei ideo quoque prospiciendum est, ut locorum Ordinarii et Reli­
gionum Moderatores aliquem habeant, cuius auxilio in re tanti momenti
utantur, cui ipsi per se, tot tantisque aliis onerati muneribus, pro neces­
sitate vacare haud facile poterunt. Optimum sane factum est, si in dioecesano Artis Christianae Consilio aliquis habeatur qui musicae sacrae et
cantus apprime peritus iis quae in dioecesi fiant, sollerter invigilare pos­
sit, et qui de rebus actis et agendis Ordinarium certiorem faciat, eiusdemque iussa et mandata excipiat et execution! mandet. Quodsi in
dioecesi aliqua ex illis Sodalitatibus habeatur, quae ad musicam sacram
excolendam sapienter institutae et a Summis Pontificibus valde laudatae
ct commendatae sint, Ordinarius illa quoque, pro sua prudentia, uti pot­
erit in suo explendo munere.

2973

Eiusmodi autem pias Sodalitates, quae ad populum sacra musica insti­
tuendum vel ad eandem disciplinam altius excolendam conditae, verbis
et exemplo ad profectum cantus sacri multum conferre possunt, vestro
favore, Venerabiles Fratres, adiuvate ct promovete, ita quidem ut actuo­
sa vita polleant, ut optimis idoneisque magistris utantur, utque in tota
dioecesi musicae sacrae et religiosorum concentuum cognitionem, amo­
rem usumque, debita cum legibus Ecclesiae obtemperatione et plena er­
ga Nosmet ipsos oboedientia, sedulo provehant.

2974

Haec omnia cum paulo fusius paterna sollicitudine permoti pertractave­
rimus, fore omnino confidimus, ut vos, Venerabiles Fratres, huic sacro
negotio, quod ad cultum divinum dignius /257 et magnificentius cele­
brandum tantopere confert, omnem vestram curam pastoralem sedulo
adhibeatis. Quotquot autem in Ecclesia, ductu vestro, musicas res mo­
derantur ac dirigunt, eos speramus fore ut Nostris hisce Encyclicis Lit­
teris incitentur ad praeclarum huius generis apostolatum novo quodam

j

!
i’·
ih

876

PIUS XII

ardore novoque studio generose, naviter operoseque promovendum.
Hinc auspicato eveniet, ut nobilissima haec ars, quae omnibus Ecclesiae
temporibus tanti aestimata est, etiam hodie ad genuinos sanctitatis et
venustatis splendores adducta excolatur et in dies perficiatur; atque
deo pro sua parte feliciter efficiat ut Ecclesiae filii firmiore fide, spe vigentiore, flagrantiore caritate Deo Uni et Trino in sacris aedibus debitas
tribuant laudes, dignis modis suavibusque concentibus expressa, immo
ut etiam extra sacri templi saepta in familiis christianis et in Christia­
norum coetibus illud ad effectum deducat, quod iam S. Cyprianus prae­
clare monet Donatum: « Sonet psalmos convivium sobrium, et ut tibi
tenax memoria est, vox canora, adgrcdere hoc munus ex more- magis
carissimos pascis, si sit nobis spiritualis auditio, prolectet aures religiosa
mulcedo ».28

Cypriani Epùt ad Donatum (Episl. 1. η. XVI) PL. 4, 227
MUSICAE SACRAE DISCIPLINA .
1

110
Approbantur cantus gregoriani
ad Ordinem Hebdomadae Sanctae pertinentes

I

Decretum Congr. Rituum, 11 februarii 1956
EL 70 (1956) 227-228; L'Osservatore Romano, 15 februarii 1956

2975 Liturgico Hebdomadae Sanctae Ordine instaurato, necessarium erat
gregoriano cantu etiam novas eas partes instruere, quae iuxta morem in
solemni celebratione cantari debent. Cum autem periti viri hoc opus
confecerint, Sacra Ritum Congregatio illud approbavit, et hanc ipsam
editionem uti typicam, Graduait et Antiphonali Romano inserendam, ab
omnibus Romanae Ecclesiae ritu utentibus habendam esse declarat;
atque decernit ut in posterum melodiae gregorianae in futuris editioni­
bus contentae, praedictae typicae editioni sint conformandae.

Cantus, qui inscribuntur in libello, sunt:

Dominica II PASSIONIS SEU in Palmis. - De benedictione ramorum: Ho­
sanna, Pueri Hebraeorum... portantes, cum ps. 23: Domini est terra;
Pueri I lebraeorum... vestimenta, eum ps. 46: Omnes populi, plaudite. De processione cum ramis benedictis: Procedamus in pace; antiphonae
Occurrunt turbae, Cum Angelis et pueris, Turba multa, Coeperunt,
hymnus Gloria, laus, ant Omnes collaudant {duplex melodia), cum ps.
147: Lauda, Jerusalem, ant. Fulgentibus, Ave, Rex noster, Ingredicnte. De Missa: initium et finis Passionis secundum Matthaeum.

Feria III ET IV. - Initium et finis Passionis.
FERIA V IN CENA Domini. - De Missa chrismatis: Antiphona ad introi­
tum, Graduale, ant. ad offertorium, ant. ad communionem.

Feria VI in Passione et Morte Domini. - De solemni Actione liturgico
postmeridiana: Finis Passionis; antiphonae Adoramus te, Per lignum,
Salvator mundi.
SABBATUM SANCTUM. - Ad Vesperas Antiphonae I lodie afflictus sum,
Cum his, Ab hominibus iniquis, Custodi me, Considerabam, Antiphona
ad Magni/. Principes sacerdotum.

87Θ

PIUS XII

Ill

De usu grammophonii
et de choris mixtis in ecclesiis

Decretum Congr. Rituum ad dioecesim Imolensem, 7 martii 1956
EL7K1957) 195-196

Exc.mus ac Rev.mus Ordinarius Imolcn. a Sacra Rituum Congregatione 2976
reverenter petit solutionem sequentium dubiorum, nimirum:

1. i) An in functionibus liturgicis liceat uti grammophonio vel scrinio
radiophonico ad transmittendas homilias, sacros sermones, catechesim
iliaque id genus, quoties parochus prae aetate, infirma valetudine aliave
causa haud sit idoneus sacrae concioni habendae neque adsit copia sa­
cerdotis eundem substituendi;
£)an liceat intra easdem liturgicas functiones transmitti, iisdem machinis
ut supra, cantus vel modulationes religiosae, graves quidem seriaeque et
affabre compositae,1 ad edocendos christifideles cantus religiosos, quos
dein ipsi soli in ecclesia decantare possint;
Jan liceat uti grammophonio2 ad cantus liturgicos partium, quae di­
cuntur, mobilium et immobilium Missae solemnis exsequendos, idque
propter carendam ex toto vel fere ex toto cantorum vel magistri organi,
sicque fideles imperiti ducantur in arte canendi;
i) an liceat adhibere orbes phonographicos, vulgo « dischi grammofonici», intra sacras aedes paulo ante initium liturgicarum Junctionum
iv.g. ante initium Missae, Vesperarum, etc.), ad christifideles congre1 Petitioni num m ecclesiis adhiberi possit aulo-crganum Congr Rituum die 10 aprilis 1943 sic
«ponderat (EL-IP 58-60 (1944-46] 52-53):
Cum Revmus Ordinarius Comensis diocccscos interrogasset S. Rituum Congregationem circa
unun in ecclesiis aulo-organo, ipsa Congregatio die 10 apr. 1943 ita respondere censuit:
• Quota Sacra Congrcgazionc esaminato attentamente il quesito da Ici posto nella lettera 22
-4Π0 1943 se nelle chicsc si puo permettere l’auto-organo, ha crcduto rispondere negativa
eentee αό dictro parere di persone artisticamcntc c liturgicamcnte competenti ».

‘Circa possibilitatem adhibendi discos grammophonicos, Congr Rituum die 25 sepi 1939
asistatuerat (EL-IP 54 (1940] 14):
Sacra haec Congregatio petitioni qua ct gratia efflagitatur ut m sacris functionibus usus v.d.
caditgrammofonici permittatur, respondendum censuit: « Negatived amplius ».

DE USU GRAMMOPHONII ET DE CHORIS MIXTIS IN ECCLESIIS

879

gandos in ecclesia, vel continuo ac statim ab iis expletis, exeuntibus de
ecclesia fidelibus.

2977 II. Dato quod chorus viris et feminis constans numquam in presbyterio
vel ad altare retro ponendus est, quaeritur:
a) utrum talis chorus, cantorum scilicet virorum ac feminarum, poni
possit in loco qui vulgo « cantoria » audit, quoties haec collocatur lon­
gissime ab altari, ad ingressum fere ecclesiae, aliove loco in ecclesiae alis;
b) utrum idem cantorum coetus possit collocari in navi transversa iuxta
presbyterium;
c) utrum in Missa cantata, ad offertorium, cani valeant cantus religiosi
lingua vulgari concepti, quos italice dicunt « mottetti »; iidemque ante
Missae cantatae initium vel continuo et statim ab ea expleta.
2978 III. Quaeritur demum, num in paroeciis, praesertim idoneis aulis caren­
tibus, collocari possit in ecclesia machina protectionum, quam dicunt,
qua imagines indolis omnino catechisticae versabili luce exprimantur, eo
quidem fine ut institutio religiosa fidelium facilior efficaciorque reddatur.
2979 Et Sacra eadem Rituum Congregatio, audito Commissionis liturgicae
suffragio, reque sedulo perpensa, respondendum censuit:
Ad I. Negative; posse tamen tolerari usum grammophonii et scrinii radiophonici ad edocendum populum extra functiones liturgicas.
Ad II. Pro a) et b) detur Decretum S.R.C. n. 4231.
Ad II. c) Negative ad primam partem, affirmative ad secundam.
Ad III. Negative.

4

880

PIUS XII

112

Ubinam actiones liturgicae
Tridui sacri celebrari possint

Decretum Congr. Rituum, 15 martii 1956
AAS48 (1956) 153-154; EL 70 (1956) 253-255; DP II, 44-45

In Ordine hebdomadae sanctae instaurato, praeter rubricas de sa­
crorum rituum celebratione solemni, id est cum ministris sacris, rubricae
adduntur pro eorundem rituum celebratione simplici, id est sine ministris
sacris, eo sane proposito ut eorundem rituum celebratio facilior redda­
tur in omnibus ecclesiis et oratoriis publicis et semipublicis.
Cum vero circa hanc rem dubia quaedam orta sint, S. Rituum Congrega­
tio sequentia declaravit ac statuit:

2980

I. In omnibus ecclesiis et oratoriis publicis et semipublicis, ubi copia
'abeatur sacrorum ministrorum, sacri ritus dominicae II Passionis seu in
Palmis, feriae V in Cena Domini, feriae VI in Passione et Morte Domini
«Vigiliae paschalis, in forma solemni celebrari possunt {Instructio, n 4).

2981

2 In ecclesiis autem et in oratoriis publicis et semipublicis, ubi sacri mi­
nistri desunt, ritus simplex adhiberi potest. Ad praefatum autem ritum
simplicem peragendum, requiritur numerus sufficiens « ministran­
tium», sive clericorum, sive saltem puerorum, et quidem trium ad mi­
nus pro dominica II Passionis seu in Palmis et pro Missa in Cena Domiet quatuor saltem in celebratione Actionis liturgicae feriae VI in Pas­
tione et Morte Domini et Vigiliae paschalis. Hi autem « ministrantes »
dulo instructi esse debent de iis quae ab ipsis agenda sunt {Instructio,
n.3). Duplex haec conditio, scilicet de sufficienti numero « ministran­
tium» ct de eorundem congrua praeparatione, prorsus requiritur ad ri­
tum simplicem peragendum Ordinarii loci invigilent ut haec duplex
conditio, pro eodem ritu simplici statuta, adamussim observetur.

2982

3. Ubi feria V hebdomadae sanctae, post Missam in Cena Domini, etiam
m forma simplici celebratam, translatio et repositio habeatur Ss.mi
Sacramenti, stricte requiritur ut in eadem ecclesia vel oratorio Actio
quoque liturgica postmeridiana feriae VI in Passione et Morte Domini
locum habeat.

2983

UBINAM ACTIONES LITURGICAE TRIDUI SACRI CELEBRARI POSSINT

881

4. Si quacumque de causa Missa in Cena Domini etiam ritu simplici ce­
lebrari non possit, Ordinarius loci, ratione pastorali, binas Missas lectas
permittere poterit in ecclesiis vel oratoriis publicis litandas, unam /154/
vero tantum Missam lectam in oratoriis semipublicis {Instructio, n. 17);
servato Decreto, n. 7, quoad tempus celebrationis earundem Missarum.
5. Vigilia paschalis celebrari potest etiam in ecclesiis vel oratoriis ubi
functiones feriae V et VI locum non habuerint, vel omitti in ecclesiis vel
oratoriis in quibus praefatae functiones celebratae sunt.
6. Sacerdotibus qui curam duarum vel plurium habeant paroeciarum,
Ordinarius loci permittere potest binationem Missae in Cena Domini, et
binationem Actionis liturgicae feriae VI in Passione et Morte Domini, et
binationem Missae Vigiliae paschalis; non tamen in eadem paroecia; et
servatis semper iis quae statuta sunt quoad tempus celebrationis
{Instructio, n. 7).

882

PIUS XII

Interrogatio Episcoporum
circa Breviarii Romani emendationem

Epistola Congr. Rituum ad Metropolitas ct Episcopos immediate S. Sedi
subiectos ad desiderata colligenda pro Breviarii reformatione, 17 maii 1956

5.RITUUM Congregatio (Sectio Historica n. 97), Memoria sulla nfomia
’uturgica. Suppl. IV. Consultazione dell’Episcopato intorno alia riiorma
dei Breviario Romano (1956-1957). Risultati e deduzioni. Tip. Pol. Vati­
cina 1957, p. 5-6

Noverit profecto Eminentia Tua Revma Summum Pontificem Pium Pp. 2987
XII propositum resumpsisse generalem instaurationem liturgicam, iamdudum a Sancto Pio Pp. X inchoatam, ad bonum exitum perducendi.
Qua in re multae eaeque arduae occurrunt quaestiones, inter quas illa
quae ordinem Divini Officii respicit. « Est » autem « Divinum Officium...
Mystici lesu Christi Corporis precatio, quae christianorum omnium no­
nine eorumque in beneficium adhibetur Deo, cum a sacerdotibus aliis­
que Ecclesiae ministris... fiat, in hanc rem ipsius Ecclesiae instituto dele­
atis» (Pius Pp. XII, Encyclica Mediator Det: AAS 39 [1947] 573).
Agitur proinde de re magni momenti, quae non solum personalem pieta­
tem, sed vitam quoque atque operositatem totius Ecclesiae respicit.
?iura de instauratione liturgica Divini Officii ultimis annis scripta sunt
uriacquc propositae fuerunt Breviarii emendationes, quarum aliquae a
traditione et mente Ecclesiae aberrare videntur.
His consideratis, Ssmus D. N. Pius Papa XII opportunum duxit, ut su­
per quaestione de Officii Divini seu Breviarii emendatione mens exqui­
reretur Excellentissimorum Metropolitarum, necnon et Archiepiscopommet Episcoporum S. Sedi immediate subiectorum.
Rogo igitur Eminentiam Tuam Reverendissimam, ut collaris consiliis
cum Tuis Suffraganeis, atque etiam, si id expedire videbitur, cum praestintioribus sacerdotibus, intra sex menses ab his litteris acceptis, clare
breviterque huic S. Congregationi exponas, quae circa Breviarii Romani
emendationem Tibi necessaria vel utilia aut opportuna visa fuerint.

'PERROGA TIO EPISCOPORUM CIRCA BREVIARII ROMANI EMENDA TIONEM

883

114
Cantus lingua vulgari in Missa

Decretum Congr. Rituum (Prot. η. P 35/956), 1 iulii 1956
66 (1956) 457-458; EL 71 (1957) 53; ME 81 (1956)62?

U/lz/n

2988 Em.mus ac Rev.mus Dominus Mauritius Card. Feltin, archiepiscopus
Parisien., vota depromens magistrorum qui Instituto Gregoriano, Insti­
tuto Catholico Parisicnsi adnexo, cantum moderantur sequentia dubia
circa interpretationem quorumdam locorum Litterarum Encyclicarum
Musicae Sacrae disciplina Sacrae Rituum Congregationi humiliter subiecit, nempe:
I. - An verba circa prohibitionem linguae vulgaris adhibita in dictis Lit­
teris Encyclicis intelligenda sint de Missa solemni late dicta, id est de
omnibus generibus Missarum quae a celebrante, cum vel sine sacris mi­
nistris, cantantur?
II. - An verba circa permissionem linguae vulgaris adhibita in iisdem
Litteris Encyclicis de quadam alia Missa intelligenda sint quam de illa
sola quae a celebrante sine cantu legitur?
Et Sacra Congregatio, audito specialis Commissionis suffragio, respon­
dendum censuit:
Ad I. Affirmative; Ad II. Negative.

884

PIUS XII

115

Liturgia, Ecclesia, Christus

Allocutio Pii XII iis qui primo Congressui international! de liturgia pa­
storali Assisii habito interfuerunt, 22 septembris 1956
AAS 48 (1956) 711-725; EL 70 (1956) 397-408; ME 82 (1957) 7-21; DP
11,45-58
Vous Nous avez demandé de vous adresser la parole pour clôturer 2989
'tCongrès International de Liturgie Pastorale, qui vient de se tenir à Asàse. C’est de tout coeur que Nous répondons à votre demande et que
Nous vous souhaitons la bienvenue.
>11]

S: Ton compare la situation actuelle du mouvement liturgique avec ce 2990
qu’il était, il y a trente ans, on constate qu’il a accompli un progrès in­
déniable tant en extension qu’en profondeur. L’intérêt porté à la litur­
gie, les réalisations pratiques et la participation active des fidèles ont pris
an développement qu’il eût été difficile de pressentir à ce moment.
Impulsion principale, tant en matière doctrinale que dans les applica­
tions pratiques, vint de la Hiérarchie et, en particulier, de Notre saint
Prédécesseur Pie X, qui par son Motu Proprio « Abhinc duos annos »
L23 octobre 1913' donna au mouvement liturgique un élan décisif. Le
;cuple croyant accueillit ces directives avec reconnaissance et se montra
prêt ày répondre; les lilurgistes se mirent à l’oeuvre avec zèle, et bientôt
s’épanouirent des initiatives intéressantes et fécondes, même si parfois
certaines déviations appelèrent un redressement de la part de l’Autorité
redésiastique. Parmi les nombreux Documents publiés récemment à ce
.et, qu’il Nous suffise d’en mentionner trois; l’Encyclique « Mediator
Dd» De sacra liturgia du 20 Novembre 1947,2 le dispositif nouveau de
; Semaine Sainte, en date du 16 Novembre 1955,5 qui a aidé les fidèles
imieux comprendre et à participer davantage à l’amour, aux souffran­
ts ct à la glorification de Notre Seigneur, et finalement l’Encyclique

LAS,5 (191 J) 449-451; EL. 27 ( 1913) 705 709.
·'AAS.>9(1947} 522-595; EL. 62 (1948); Appendix fasc. 1 II. 1*44*.

’AAS.47 (1955) 838-847: EL. 70 (1956) 5-14.

LITURGIA. ECCLESIA. CHRISTUS

885

[712] «De musica sacra» du 25 Décembre 1955/ Le mouvement li­
turgique est apparu ainsi comme un signe des dispositions providentiel­
les de Dieu sur le temps présent, comme un passage du Saint-Esprit
dans son Eglise, pour rapprocher davantage les hommes des mystères de
la foi et des richesses de la grâce, qui découlent de la participation active
des fidèles à la vie liturgique.
2991 Le Congrès, qui se termine actuellement, avait précisément pour but de
montrer l’inappréciable valeur de la liturgie pour la sanctification des
âmes et donc pour l’action pastorale de l’Eglise. Vous avez étudié cet
aspect de la liturgie, tel qu’il se manifeste dans l’histoire ct continue ac­
tuellement à se déployer; vous avez examiné aussi comment il est fondé
sur la nature des choses, c’est-à-dire comment il découle des éléments
constitutifs de la liturgie. Votre Congrès comportait donc une étude du
développement historique, des réflexions sur la situation actuelle et un
examen des objectifs à atteindre dans l’avenir et des moyens propres à y
conduire. Après avoir considéré attentivement votre programme de tra­
vail, Nous formulons des voeux pour cette nouvelle semence, ajoutée à
celles du passé, produise de riches moissons au profit des individus et de
toute l’Eglise.

2992 Dans cette Allocution, au lieu de vous présenter des normes plus détail­
lées, sur lesquelles le Saint Siège s’est déjà suffissament prononcé, Nous
avons jugé plus utile d’aborder quelques points importants que l'on dis­
cute actuellement en matière liturgique-dogmatiquc ct qui Nous tien­
nent plus à coeur. Nous grouperons ces considérations sous deux titres,
qui seront de simples indications plutôt que les thèmes mêmes de Nos
développements: la Liturgie et l’Eglise, la Liturgie et le Seigneur.

I - La Liturgie et l’Eglise
2993 Comme Nous l’avons dit dans l’Encyclique « Mediator Dei », la liturgie
constitue une fonction vitale de toute l’Eglise, et non seulement d’un grou­
pe ou d’un mouvement déterminé. « Sacra Liturgia integrum constituit
publicum cultum mystici lesu Christi Corporis, capitis nempe membro
rumque eius ».5 Le Corps Mystique du Seigneur vit de la vérité du Christ
et des grâces qui se répandent dans les membres, les animent et les unis­
sent entre eux et avec leur Chef. Telle est l’idée de Saint Paul, [713] quand
il dit dans sa première Epître aux Corinthiens: « Omnia vestra sunt, vos

4 AAS, 48(1956)5-25.

5 AAS, 59 (1947) 528-529. EL, 62 (1948): Appendix fast. I II. 7*.
886

PIUS XII

autem Christi, Christus autem Dei ».6 Tout est donc dirigé vers Dieu, son
service et sa gloire. L’Eglise, remplie des dons ct dc la vie de Dieu, sc livre
Jïin mouvement intime ct spontané à l’adoration et à la louange du Dieu
infini ct. par la liturgie, lui rend comme société le culte quelle lui doit.
A celte liturgie unique, chacun des membres, ceux qui sont revêtus du
pouvoir hiérarchique comme la foule des fidèles, apporte tout ce qu’il a
reçu de Dieu, toutes les ressources de son esprit, de son coeur, et de ses
oeuvres. La Hiérarchie d’abord, qui détient le « depositum fidei » et le
"depositum gratiae ». Au « depositum fidei », à la vérité du Christ con­
tenue dans l'Ecriture et la Tradition, elle puise les grands mystères de la
toi et les fait passer dans la liturgie, en particulier ceux de la Trinité, de
l'incarnation et dc la Rédemption. Mais on trouverait difficilement une
vérité dc foi chrétienne, qui ne soit exprimée en quelque manière dans la
liturgie, qu’il s’agisse des lectures de l’Ancien et du Nouveau Testament,
pendant la Sainte Messe et dans l’Office divin, ou des richesses, que
l'esprit et le coeur découvrent dans les Psaumes. Les cérémonies liturgi­
ques solennelles sont d’ailleurs une profession de foi en acte; elles réali­
sent les grandes vérités de la foi sur les desseins impénétrables de la
générosité de Dieu ct ses faveurs inépuisables à l’égard des hommes, sur
iimour et la miséricorde du Père céleste envers le monde, pour le salut
duquel il envoya son Fils ct le livra à la mort. C’est ainsi que l’Eglise com­
munique en abondance dans la liturgie les trésors du « depositum fidei »,
de la vérité du Christ. - Par la liturgie aussi se répandent les trésors du
"depositum gratiae», que le Seigneur a transmis à ses Apôtres: la grâce
sanctifiante, les vertus, les dons, le pouvoir de baptiser, dc conférer le
Saint-Esprit, de remettre les péchés par la pénitence, de consacrer des
prêtres. C’est au coeur dc la liturgie que se déroule la célébration de
Eucharistie, sacrifice et repas; c’est en elle aussi que sc confèrent tous les
sacraments et que, par les sacramentaux, l’Eglise multiplie largement les
bienfaits de la grâce dans les circonstances les plus diverses. La Hiérarchie
étend encore sa sollicitude à tout ce qui contribue à rendre plus belles ct
plus dignes les cérémonies liturgiques, qu’il s’agisse des lieux dc culte, du
mobilier, des vêtements liturgiques, de la musique sacrée ou de l’art sacré.

2994

Si la Hiérarchie communique par la liturgie la vérité et la grâce du [714]
Christ, les fidèles de leur côté ont pour lâche dc les recevoir, d’y con.ntir de toute leur âme, de les transformer en valeurs dc vie. Tout ce
qui leur est offert, les grâces du sacrifice de l’autel, des sacrements et des
ucramentaux, ils les acceptent, non d’une manière passive, en les lais­
sai simplement s’écouler en eux, mais en y collaborant dc toute leur
volonté et de toutes leurs forces, ct surtout en participant aux offices li-

2995

LITURGIA ECCLESIA CHRISTUS

887

turgiques ou du moins en suivant leur déroulement avec ferveur. Ils ont
contribué dans une large mesure et continuent à contribuer par un effort
constant à accroître l’apparat extérieur du culte, à construire des églises
et des chapelles, à les décorer, à rehausser la beauté des cérémonies li­
turgiques par toutes les splendeurs de l’art sacré.

La contribution que la Hiérarchie et celle que les fidèles apportent à la
liturgie ne s’additionnent pas comme deux quantités séparées, mais re­
présentent la collaboration des membres d’un même organisme, qui agit
comme un seul être vivant. Les pasteurs et le troupeau, l’Eglise ensei­
gnante ct l’Eglise enseignée ne forment qu'un seul et unique corps du
Christ. Aussi n’y a-t-il aucune raison d’entretenir de la méfiance, des ri­
valités, des oppositions ouvertes ou latentes, soit dans les pensées, soit
dans la façon dc parler ou d’agir. Entre les membres d’un même corps,
doivent régner avant tout la concorde, l’union, la collaboration. C’est
dans cette unité que l’Eglise prie, offre, sc sanctifie, et l’on peut donc af­
firmer à bon droit que la liturgie est l’oeuvre de l’Eglise tout entière.

Mais Nous devons ajouter: la liturgie n’est cependant pas toute l’Eglise;
elle n’épuise pas le champ de ses activités. Déjà, à côté du culte public,
celui de la communauté, il y a place pour le culte privé, que l’individu
rend a Dieu dans le secret de son coeur ou exprime par des actes exté­
rieurs, et qui possède autant dc variantes qu’il y a de chrétiens, bien qu'il
procède de la meme foi et de la même grâce du Christ. Cette forme du
culte, non seulement l’Eglise la tolère, mais Elle la reconnaît pleinement
et la recommande, sans toutefois rien enlever à la prééminence du culte
liturgique.
Mais lorsque Nous disons que la liturgie n’épuise pas le champ des acti­
vités de l’Eglise, Nous pensons surtout à ses lâches d’enseignement cl dc
pastorale, au « Pascite qui in vobis est gregem Dei »? Nous avons rap­
pelé le rôle que le Magistère dépositaire de la vérité du Christ exerce par
la liturgie; l’influence du pouvoir de gouvernement sur elle est aussi évi­
dent, puisqu’il appartient aux Papes de reconnaître les rites en vigueur,
[715] d’en introduire de nouveaux et dc régler l’ordonnance du culte, ct
aux Evêques de veiller avec soin à ce qu’on observe les prescriptions ca­
noniques concernant le culte divin.8 Mais les fonctions d’enseignement
ct de gouvernement s’étendent encore bien au delà. Il suffit pour s'en
rendre compte de jeter un coup d’oeil sur le Droit Canon ct ce qu'il dit
du Pape, des Congrégations romaines, des Evcques, des Conciles, du
Magistère et dc la discipline ecclésiastiques. On arrive à la même con-

7 I Pelr 5.2.

8 AAS. 59 (1947) 544. EL. 62 (1948): Appendix iasc l-II. 14*16*.
888

PIUS XII

elusion en observant la vic de l’Eglise, ct, dans Nos deux Allocutions du
il mai et du 2 novembre 1954 sur la triple fonction dc l'Evcque, Nous
avons expressément insiste sur l'étendue de ses charges, qui ne se limi­
tent pas à renseignement et au gouvernement, mais comprennent aussi
tout le reste de l’activité humaine dans la mesure où des intérêts reli­
gieux ct moraux sont en jeu.9
Si donc les tâches et les intérêts de l’Eglise sont à ce point universels, les 2999
prêtres et les fidèles se garderont dans leur façon de penser et d’agir de
tomber dans l’étroitesse de vue ou l’incompréhension. Notre Encyclique
«Mediator Dei » avait déjà redressé certaines affirmations erronées, qui
tendaient soit à orienter l’enseignement religieux et la pastorale dans un
sens exclusivement liturgique, soit à susciter des entraves au mouvement
liturgique qu’on ne comprenait pas. En fait, il n’existe aucune divergen­
ce objective entre le but poursuivi par la liturgie et celui des autres
fonctions de l’Eglise; quant à la diversité des opinions, elle est réelle,
mais toutefois ne présente pas d’obstacles insurmontables. Ces considé­
rations suffiront à montrer, Nous l’espérons, que la liturgie est l'oeuvre
de toute l’Eglise, et que tous les fidèles comme membres du Corps Mys­
tique doivent l’aimer, et y prendre part, en comprenant toutefois que les
tâches dc l’Eglise s’étendent bien au delà.

II - La Liturgie et le Seigneur

Nous voudrions maintenant considérer spécialement la liturgie de la 3000
Messe et le Seigneur qui en est à la fois le prêtre et l’offrande. Comme
des imprécisions ct des incompréhensions se font jour ça et là à propos
de points particuliers, Nous dirons un mot dc 1’« actio Christi », dc la
«praesentia Christi » et de 1’« infinita ct divina maiestas Christi ».

1. « Actio Christi »

La liturgie dc la Messe a comme but d'exprimer sensiblement la 3001
grandeur du mystère qui s’y accomplit, et les efforts tendent à y faire
participer les fidèles d’une manière aussi active et intelligente que pos­
sible Bien que cet obiectif soit justifié, on risque dc provoquer une bais­
se du respect, si l’on détourne l’attention dc l’action principale, pour la
dingervers l’éclat d’autres cérémonies.
Quelle est cette action principale du sacrifice eucharistique? Nous en 3002
‘ AAS. 46 ( 1954) 313 317. 666 677. EL. 69 (1955) 48 51

LITURGIA ECCLESIA. CHRISTUS

889

α

avons parlé explicitement dans ΓAllocution du 2 novembre 1954.1
Nous y citions d’abord l’enseignement du Concile de Trente: « In divino
hoc sacrificio, quod in Missa peragitur, idem ille Christus continetur et
incruente immolatur, qui in ara crucis semel se ipsum cruente obtulit..
Una enim eademque est hostia, idem nunc offerens sacerdotum ministe­
rio, qui se ipsum tunc in cruce obtulit, sola offerendi ratione diversa».10
11
Et Nous poursuivions en ces termes: « Itaque sacerdos celebrans, perso­
nam Christi gerens, sacrificat, isque solus, non populus, non clerici, ne
sacerdotes quidem, pie religioseque qui sacris operanti inserviunt;
quamvis hi omnes in sacrificio activas quasdam partes habere possint et
habeant ».12*
15
14
Nous soulignions ensuite que, faute de distinguer entre la
question de la participation du célébrant aux Iruits du sacrifice de la
Messe et celle de la nature de l’action qu’il pose, on était arrivé à la con­
clusion: « Idem esse unius Missae celebrationem, cui centum sacerdotes
religioso cum obsequio adstent atque centum Missas a centum sacerdo­
tibus celebratas ». De cette affirmation, Nous disions: « Tamquam opi­
nionis error reici debet ». Et Nous ajoutions en guise d’explication:
« Quoad sacrificii Eucharistici oblationem tot sunt actiones Christi
Summi Sacerdotis, quot sunt sacerdotes celebrantes, minime vero quot
sunt sacerdotes Missam episcopi aut sacri presbyteri celebrantis pie
audientes; hi enim, cum sacro intersunt, nequaquam Christi sacrificantis
personam sustinent et agunt, sed comparandi sunt christifidelibus laids,
qui sacrificio adsunt ».n Au sujet des congrès liturgiques, Nous avons
dit en celte même occasion: « Hi coetus interdum propriam sequuntur
regulam, ita scilicet, ut unus tantum sacrum peragat, alii [717] vero (sive
omnes sive plurimi) huic uni sacro intersint in eoque sacram synaxim e
manu celebrantis sumant. Quod si hoc ex iusta et rationabili causa fiat,
...obnitendum non est, dummodo huic modo agendi ne subsit error iam
supra a Nobis memoratus »; c’est-à-dire l'erreur sur l’équivalence entre
la célébration de cent Messes par cent prêtres et celle d’une Messe à la­
quelle cent prêtres assistent pieusement.

I

I
I

Ι··1η|

J

•1

f U
I*

3003 D’après ceci l’élément central du sacrifice eucharistique est celui où le
Christ intervient comme « se ipsum offerens », pour reprendre les ter­
mes mêmes du Concile de Trente.u Cela se passe à la consécration où,
dans l’acte de la transsubstantiation opérée par le Seigneur,11 le prêtre
10 AAS, 46 (1954) 668-670; EL. 69 (1955) 48 49.

11 Cone. Trid., Sessio ΧΧΠ, cap. 2.
12 AAS, 1. c., p. 668; EL, 1. c., p, 48
1) Acta Ap. Sedis, 1 c., p. 669; Ephem ht., 1. c.. p. 50.
14 Scss. XXII, cap. 2.
15 Cfr* Cone. Trid . Sessio XIII, cap. 4 ct 3.

890

PIUS XII

célébrant est « personam Christi gerens ». Même si la consécration se
déroule sans faste et dans la simplicité, elle est le point central de toute
la liturgie du sacrifice, le point central de l’« actio Christi cuius perso­
nam gerit sacerdos celebrans », ou les « sacerdotes concelebrantes » en
cas de véritable concélébration.

Des événements récents Nous donnent l’occasion de préciser certains 3004
points à ce propos. Quand la consécration du pain et du vin est opérée
validement, toute l’action du Christ lui-même est accomplie. Même si
tout ce qui suit ne pouvait être accompli, rien d’essentiel cependant ne
manquerait à l’offrande du Seigneur.

Quand la consécration est achevée, l'« oblatio hostiae super altare posi- 3005
ue»peut être faite et est faite par le prêtre célébrant, par l’Eglise, par
les autres prêtres, par chaque fidèle. Mais cette action n'est pas « actio
ipsius Christi per sacerdotem ipsius personam sustinentem et geren­
tem». En réalité l'action du prêtre consacrant est celle même du Christ,
qui agit par son ministre. Dans le cas d’une concélébration au sens pro­
pre du mot, le Christ, au lieu d’agir par un seul ministre, agit par plu­
sieurs. Par contre, dans la concélébration de pure cérémonie, qui pour­
rait être aussi le lait d’un laïc, il n’y a point de consécration simultanée,
et l’on soulève alors une question importante: « Quelle intention et
quelle action extérieure sont requises pour qu’il y ait vraiment concélé­
bration et consécration simultanée? ».
Rappelons à ce propos ce que Nous disions dans Notre Constitution 3006
Apostolique «Episcopalis Consecrationis» du 30 Novembre 1944.16
Nous y déterminions que dans la consécration épiscopale les deux
Evêques, qui accompagnent le Consécrateur, doivent avoir l’intention de
consacrer [718] l’Elu, et qu’ils doivent par conséquent poser les actions
extérieures et prononcer les paroles, par lesquelles le pouvoir et la grâce
a transmettre sont signifiés et transmis. Il ne suffit donc pas qu’ils unis­
sent leur volonté avec celle du consécrateur principal ct déclarent qu’ils
font leurs ses paroles et ses actions. Il doivent eux-mêmes poser ces ac­
tions ct prononcer les paroles essentielles.
Il en va de même dans la concélébration au sens propre. Il ne suffit pas 3007
d’avoir ct de manifester la volonté dc faire siennes les paroles ct les ac­
tions du célébrant. Les concélébrants doivent eux-mêmes dire sur 1er
pain ct le vin: « Ceci est mon Corps », « Ceci est mon Sang »; sinon. leur
concélébration est de pure cérémonie.
Aussi n’cst-il pas permis d’affirmer que «la seule question décisive en 3008
dernière analyse est de savoir dans quelle mesure la participation perUAAS. 37 (1945), 1)1-152; EL, lut et Praxit. 5 8 60 (1944 1946) 10-11.
LI TURGIA. ECCL ESIA. CHRISTUS

891

— 4K

sonnclie, soutenue par la grâce, que l’on prend à cette offrande cultuelle,
accroît la participation à la croix et à la grâce du Christ, qui nous unit à
Lui et entre nous ». Cette manière inexacte de poser la question, Nous
l'avons déjà repoussée dans l’Allocution du 2 Novembre 1954; mais cer­
tains théologiens ne peuvent pas encore y acquiescer. Nous le répétons
donc; la question décisive (pour la concélébration, comme pour la Messe
d’un prêtre unique) n’est pas de savoir quel fruit l’âme en retire, mais
quelle est la nature de l’acte qui est posé: le prêtre, comme ministre du
Christ, fait-il ou non 1’« actio Chrtisti se ipsum sacrificantis et offeren­
tis ». De même pour les sacrements, il ne s’agit pas de savoir quel est le
fruit produit par eux, mais si les éléments essentiels du signe sacramen­
tel (la position du signe par le ministre lui-même, qui accomplit les ges­
tes et prononce les paroles avec l’intention «saltem faciendi quod facit
Ecclesia ») on été validement posés. De même dans la célébration et la
concélébration, il faut voir si, avec l’intention intérieure nécessaire, le
célébrant accomplit l’action extérieure et surtout prononce les paroles,
qui constituent 1’« actio Christi se ipsum sacrificantis et offerentis».
Cela ne se vérifie pas, quand le prêtre ne prononce pas sur le pain et le
vin les paroles du Seigneur: « Ceci est mon Corps », « Ceci est mon
Sang ».

2. « Praesentia Christi »
3009

Η

ί

'*’uq

1

f

Μ

Tout comme l’autel et le sacrifice dominent le culte liturgique, on doit
dire de la vie du Christ, qu’elle est tout entière commandée par le sacri­
fice de la croix. Les paroles de l’Ange à son père nourricier: « Salvum
[719] faciet populum suum a peccatis eorum »,17 celles de Jean-Baptiste:
« Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi »,18 celles du Christ
lui-même à Nicodème: « Exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui
credit in ipsum,... habeat vitam aeternam »,19 à ses disciples: « Baptismo ...
habeo baptizari, et quomodo coarctor usquedum perficiatur! »,20 et celles
surtout de la dernière Cène et du Calvaire, tout indique que le centre de
la pensée ct la vie du Seigneur, c’était la croix et l’offrande de lui-même
au Père pour réconcilier les hommes avec Dieu ct les sauver.

3010 Mais Celui qui offre le sacrifice, n’est-il pas en quelque sorte plus grand
encore que le sacrifice lui-même? Aussi voudrions-Nous à présent vous
17 Match 1.21.
18 lo 1.29.
19 lo 3. H 15
20 Luc, 12. 50
892

PIUS XII

entretenir du Seigneur lui-même, et d’abord attirer votre attention sur le
fait que dans l’Eucharistie ΓEglise possède le Seigneur avec sa chair et
son sang, son corps et son âme, et sa divinité. Le Concile de Trente l'a
défini solennellement dans la XIII Session can. 1; il suffit d’ailleurs de
prendre dans leur sens littéral, clair et sans équivoque, les paroles pro­
noncées par Jésus, pour arriver à la même conclusion: « Prenez et man­
gez! Ceci est mon Corps, qui va être donné pour vous. Prenez et buvez,
ceci est mon Sang, qui va être versé pour vous ». Et St. Paul dans sa
première lettre aux Corinthiens21 reprend les mêmes termes aussi sim­
ples et clairs.

Chez les catholiques, il n’y a, à ce sujet, aucun doute, aucune diversité 3011
d'opinion. Mais, dès que la spéculation théologique entreprend de dis­
cuter sur la manière dont le Christ est présent dans l’Eucharistie, appa­
raissent sur nombre de points de sérieuses divergences de vues. Nous ne
voulons pas entrer dans ces controverses spéculatives; mais Nous désire­
rions indiquer certaines limites et insister sur un principe fondamental
d’interprétation, dont l’oubli Nous cause quelques préoccupations.
La spéculation doit prendre comme règle que le sens littéral des textes 3012
del'Ecriture, la foi et l’enseignement de l’Eglise ont le pas sur le système
scientifique et les considérations théoriques; c’est la science qui doit se
conformer à la révélation, et non l’inverse. Quand une conception philo­
sophique déforme le sens naturel d’une vérité révélée, c’est qu’elle n’est
pas exacte, ou qu’on ne l’utilise pas correctement. Ce principe trouve
son [720] application dans la doctrine de la présence réelle. Certains
théologiens, tout en acceptant la doctrine du Concile sur la présence
réelle et la transsubstantiation, interprètent les paroles du Christ et celles
du Concile de telle sorte, qu’il ne subsiste de la présence du Christ
qu'une sorte d’enveloppe vidée de son contenu naturel. Λ leur avis, le
contenu essentiel actuel des espèces du pain et du vin est « le Seigneur
au ciel », avec lequel les espèces ont une relation soi-disant réelle et es­
sentielle de contenance et de présence. Cette interprétation spéculative
soulève de sérieuses objections, lorsqu’on la présente comme pleinement
suffisante, car le sens chrétien du peuple fidèle, l’enseignement catéchétique constant de l’Eglise, les termes du Concile, surtout les paroles du
Seigneur exigent que l’Eucharistie contienne le Seigneur lui-même. Les
espèces sacramentelles ne sont pas le Seigneur, même si elles ont avec la
substance du Christ au ciel une soi-disant relation essentielle de conte­
nance et de présence. Le Seigneur a dit: « Ceci est mon Corps! Ceci est
mon Sang! ». Il n’a pas dit: « Ceci est une apparence sensible qui signifie
la présence de mon Corps et de mon Sang ». Sans doute, il pouvait faire
’’ ICor 11,23-25.

LITURGIA. ECCLESIA. CHRISTUS

893

que les signes sensibles d’une relation réelle de présence soient des signes
sensibles et efficaces de la grâce sacramentelle; mais il s’agit ici du contenu
essentiel des « species eucharisticae », non de leur efficacité sacramentelle
On ne peut donc admettre que la théorie, dont Nous venons de parler, fas
se pleinement droit aux paroles du Christ, que la présence du Christ dans
l’Eucharistie ne signifie rien de plus et que cela suffise pour pouvoir dire
en toute vérité de l’Eucharistie·. « Dominus est ».22
3013 Sans doute la masse des fidèles n’est pas en état de comprendre les pro­
blèmes spéculatifs difficiles et les essais d'explication concernant la na­
ture de la présence du Christ. Le Catéchisme Romain d’ailleurs invite à
ne pas discuter dc ces questions devant eux,21 mais il ne mentionne ni
ne propose la théorie esquissée ci-dessus; encore moins affirme-t-il
qu’elle épuise le sens des paroles du Christ et les explique pleinement
On peut continuer à chercher des explications et des interprétations
scientifiques, mais elles ne doivent pas faire sortir, pour ainsi dire, le
Christ de l’Eucharistie et ne laisser dans le tabernacle que des especes
eucharistique conservant une relation soi-disant réelle et essentielle avec
le Seigneur véritable qui est au ciel.
3014 II est étonnant que ceux, qui ne se contentent pas de la théorie exposée
[721] ci-dessus, soient rangés au nombre des adversaires parmi les
« physicistes » non-scientifiques, ou que l’on n’hésite pas à déclarer à
propos de la conception soi-disant scientifique de la présence du Christ:
« Cette vérité n’est pas pour les masses ».

h
I .

|î:
hi 'J

i» * 1

3015 Λ ces considérations, Nous devons ajouter quelques remarques sur le
tabernacle. De même que Nous disions tantôt: « le Seigneur est en quel­
que sorte plus grand que l’autel ct le sacrifice », pourrions-Nous dire
maintenant: « Le tabernacle, où habite le Seigneur descendu parmi son
peuple, est-il supérieur à l’autel et au sacrifice? ». L’autel l’emporte sur
le tabernacle, parce qu’on y offre le sacrifice du Seigneur. Le tabernacle
possède sans doute le « Sacramentum permanens »; mais il n’est pas un
« altare permanens », parce que le Seigneur ne s’offre en sacrifice que
sur l’autel pendant le célébration de la sainte Messe, mais non après ni
hors de la Messe. Au tabernacle, par contre, il est présent aussi long­
temps que durent les espèces consacrées, sans cependant s'offrir en
permanence. On a pleinement le droit de distinguer entre l'offrande du
sacrifice de la Messe et le « cultus latreuticus » offert à l'Homme-Dieu
caché dans l’Eucharistie. Une décision dc la S. Congrégation des Rites
en date du 27 juillet 1927 limite au minimum l’exposition du Saint-

22 Ch. h 21,7.
21 Cfr. Cûtech Rom pars II, cap. IV, n. 45 sq.

894

PIUS XII

Sacrement pendant la Messe’/4 mais elle s’explique aisément par le souci
de maintenir habituellement séparés l'acte du sacrifice et le culte dc
simple adoration, pour que le fidèles en comprennent clairement le ca­
ractère propre.
Toutefois, plus importante que la conscience dc cette diversité est celle 3016
de l'unité: c'est un seul et meme Seigneur, qui est immolé à l’autel et ho­
noré au tabernacle et qui de là répand ses bénédictions. Si on en était
bien convaincu, on éviterait maintes difficultés, on se garderait
d’exagérer la signification de l’un au détriment de l’autre et de s’opposer
aux décisions du Saint-Siège.

Le Concile dc Trente a expliqué quelles dispositions d'âme on devait 3017
avoir vis-à-vis du Saint Sacrement: « Si quis dixerit, in sancto Euchari­
stiae sacramento Christum unigenitum Dei Filium non esse cultu latreutico, etiam externo, adorandum, atque ideo nec festiva peculiari celebri­
tate venerandum, neque in processionibus, secundum laudabilem et uni­
versalem Ecclesiae sanctae ritum et consuetudinem, sollemniter circum­
gestandum, vel non publice, ut adoretur, populo proponendum, [722]
et eius adoratores esse idololatras: anathema sit »/5 « Si quis dixerit,
non licere sacram Eucharistiam in sacrario reservari, sed statim post
consecrationem necessario adstantibus distribuendam, aut non licere, ut
illa ad infirmos honorifice deferatur: anathema sit ».26 Qui adhère de
coeur à cette doctrine, ne pense pas à formuler des objections contre la
présence du tabernacle sur l’autel. Dans l’instruction du Saint-Office
«De artc sacra » du 30 Juin 1952/7 le Saint-Siège insiste, entre autres,
sur ce point: « Districte mandat haec Suprema S. Congregatio ut sancte
serventur praescripta canonum 1268, § 2 et 1269, § 1: Ss.ma Eucharistia
servari debet in tabernaculo inamovibili in media parte akaris posito »/8

11 ne s’agit pas tant de la présence matérielle du tabernacle sur l’autel, 3018
que d’une tendance, sur laquelle Nous voudrions attirer votre attention,
celle d’une moindre estime pour la présence et l’action du Christ au ta­
bernacle. On se contente du sacrifice dc l'autel, et l’on diminue
l’importance de Celui qui l’accomplit. Or la personne du Seigneur doit
occuper le centre du culte, car c’est elle qui unifie les relations de l’autel
et du tabernacle et leur donne leur sens.
C'est d'abord par le sacrifice de l’autel que le Seigneur se rend présent 3019
2‘ AAS. 19 (1927) 289; EL. 41 ( 1927) 589.

‘Conc. Trid., Sessio XIII, can. 6.
‘^Conc. Trid., I. c., can. 7

27 AAS. 44 (1952) 542 546; EL. 66 (1952) 579 582.
MAAS,I. c.,p. 544; EL, I. c.. p. 581.

LITURGIA. ECCLESIA CHRISTUS

895

—m
dans l’Eucharistie ct il n’est au tabernacle que comme « memoria sacri­
ficii et passionis suae». Séparer le tabernacle de l’autel, c’est séparer
deux choses, qui doivent rester unies par leur origine et leur nature. La
manière, dont on pourrait placer le tabernacle sur l’autel sans empêcher
la célébration face au peuple, peut recevoir diverses solutions, sur
lesquelles les spécialistes donneront leurs avis. L’essentiel est d’avoir
compris que c’est le même Seigneur, qui est présent sur l’autel ct au
tabernacle.
On pourrait aussi souligner l’attitude dc l’Eglise à l’égard de certaines
pratiques de piété: les visites au Saint-Sacrement, qu’elle recommande
vivement, la prière des quarante heures ou « adoration perpétuelle »,
l’heure sainte, le transport solennel de la communion aux malades, les
processions du Saint-Sacrement. Le liturgiste le plus enthousiaste et le
plus convaincu doit pouvoir comprendre ct deviner ce que [723] re­
présente le Seigneur au tabernacle pour les fidèles profondément pieux,
que ce soient des gens simples ou instruits. Il est leur conseiller, leur
consolateur, leur force, leur recours, leur espérance dans la vie comme
dans la mort. Non content de laisser venir les fidèles vers le Seigneur au
tabernacle, le mouvement liturgique s’efforcera donc de les y attirer
toujours davantage.

3. « ΐΝΠΝΙΤ/λ ET DIVINA MAIESTAS Cl IRISTI »

3020 Le troisième et dernier point, que Nous voudrions traiter, est celui dc
l’« infinita et divina maiestas » du Christ, que traduisent les mots:
« Christus Deus ». Certes le Verbe incarné est Seigneur et Sauveur des
hommes; mais il est et reste le Verbe, le Dieu infini. Dans le symbole de
Saint Athanase on dit: « Dominus noster lesus Christus Dei Filius, Deus
et homo est ». L’humanité du Christ a droit aussi au culte de latrie à
cause de son union hypostatique avec le Verbe, mais sa divinité est la
raison et la source de ce culte. Aussi la divinité du Christ ne peut-elle res­
ter en quelque sorte à la périphérie de la pensée liturgique. Il est nor­
mal que l’on aille « ad Patrem per Christum », puisque le Christ est
Médiateur entre Dieu ct les hommes. Mais il n’est pas seulement Média­
teur; il est aussi, dans la Trinité, égal au Père et au Saint-Esprit. Qu’il
suffise de rappeler le prologue grandiose dc l’Evangile de St. Jean; « Le
Verbe était Dieu... Tout a été fait par Lui. Et rien dc ce qui a été fait, ne
l’a été sans Lui »,29 Le Christ est le Premier et le Dernier, Γ Alpha et
l'Oméga. A la lin du monde, quand tous les ennemis auront été vaincus
ct la mort en dernier lieu, le Christ, c’est-à-dire le Verbe subsistant dans

Ihiu

C.3
29 Io 1, 13.
896

PIUS XII

la nature humaine, remettra le Royaume à Dieu son Père, et le Fils luimême se soumettra à Celui qui lui a tout soumis pour que « Dieu soit tout
en tous »?° La méditation dc l'« infinita, summa, divina Maiestas » du
Christ peut certainement contribuer à l’approfondissement du sens liturgi­
que, et c’est pourquoi Nous avons voulu attirer sur elle votre attention.

Nous voudrions ajouter pour terminer deux remarques sur « la liturgie 3021
rt le passé », « la liturgie ct le temps présent ».
ü liturgie et le passé. En matière de liturgie, comme en beaucoup
d'autres domaines, il faut éviter à l’égard du passé deux altitudes exces­
sives: un attachement aveugle et un mépris total. On trouve dans la
(724) liturgie des éléments immutables, un contenu sacré qui transcende
le temps, mais aussi des éléments variables, transitoires, parfois même
défectueux. L’attitude actuelle des milieux liturgiques à l’égard du passé
Nous semble en général tout-à-fait juste: on cherche, on étudie sérieu­
sement, on s’attacche à ce qui le mérite vraiment, sans par ailleurs tomber
dans l’excès. Ça et là pourtant, apparaissent des idées et des tendances
inerrantes, des résistances, des enthousiasmes ou des condamnations,
dont les formes concrètes vous sont bien connues et dont Nous avons
dit un mot plus haut.

Lùliturgie et le temps présent. La liturgie confère à la vie de l’Eglisc, et 3022
même à toute l’attitude religieuse d’aujourd’hui, une empreinte caracté­
ristique. On remarque surtout une participation active et consciente des
fidèles aux actions liturgiques. De la part de l’Eglisc, la liturgie actuelle
comporte un souci dc progrès, mais aussi de conservation ct dc défense.
Elle retourne au passé sans le copier servilement, et crée du nouveau
dans les cérémonies elles-mêmes, dans l’usage de la langue vulgaire, dans
léchant populaire ct la construction des églises. Il serait néanmoins su­
perflu dc rappeler encore une fois que l’Eglisc a de graves motifs dc
maintenir fermement dans le rite latin 1 obbligation inconditionnée pour
le prêtre célébrant d’employer la langue latine, ct de même, quand le
chant grégorien accompagne le saint Sacrifice, que cela se fasse dans la
langue dc l’Eglisc. Les fidèles dc leur côté sc préoccupent de répondre
aux mesures prises par l’Eglisc, mais ils adoptent en cela des attitudes
profondément différentes: certains montreront de la promptitude, dc
l'enthousiasme, parfois meme une passion trop vive qui motive des in­
terventions de l’autorité; d’autres témoigneront de l’indifférence et mê­
me de l’opposition. Ainsi se manifeste la diversité des tempéraments,
comme aussi des préférences pour la piété individuelle ou pour le culte
communautaire.

ICor 15.28.
LITURGIA. ECCLESIA. CHRISTUS

897

3023 La liturgie actuelle se préoccupe aussi de nombreux problèmes particu­
liers concernant par exemple: les rapports de la liturgie avec les idées
religieuses du monde actuel, la culture contemporaine, les questions so­
ciales, la psychologie des proiondcurs.
3024 Cette simple mention suffira à vous montrer que les divers aspects de la
liturgie d’aujourd’hui, non seulement suscitent Notre intérêt, mais tien­
nent Notre vigilance en éveil. Nous désirons sincèrement que le mou­
vement liturgique progresse et Nous voulons l’y aider; mais il Nous ap­
partient aussi de prévenir tout ce qui serait une source d’erreurs et de
[725] dangers. Ce Nous est d’ailleurs une consolation et une joie desa­
voir que Nous pouvons en cela compter sur votre aide et votre com­
préhension.

898

PIUS XII

116

Lectiones Missae lingua vernacula
in dioecesibus Galliae

Indultum Congr. S. Officii, 17 octobris 1956

Epistola Exc. D. losepho M. Martin, Archiep. Rothomagensi, Praesidi
Comm. Lit. Conf. Episc. Galliae; DP II, 59

Litteris huic Supremae S. Congregationi die 13 septembris d.a. ab E.mo 3025
D.no Cardinali Petro Gerlier, Archiepiscopo Lugdunensi exhibitis, Ex­
cellentia Tua Rev.ma nomine omnium Galliae Cardinalium et Archiepi­
scoporum, supplicibus precibus a Summo Pontifice implorabat quas­
dam concessiones in celebratione Missae.
Peculiaribus rationibus pastoralibus praemissis, eadem Excellentia Tua
petebat « ut in omnibus dioecesibus Galliae ministri sacri intra Missam
Solemnem, Celebrans vero ipse intra Missam popularem sive cantatam
sive lectam, Epistolam et Evangelium latine primum, deinde lingua ver­
nacula proclamare valeant ».
Petitioni benigne annuens, haec Suprema S. Congregatio respondendum
decrevit: « Affirmative ».
Insuper, eadem Excellentia tua postulabat, nomine Cardinalium et Ar- 3026
chicpiscoporum Galliae, ut Ordinariis istius Nationis de speciali licentia
Augusti Pontificis, « detur facultas, saltem ad experimentum, ut, ubi
circumstantiae id postulent, Celebrans Missae lectae in una tantum lin­
gua vulgari Epistolam et Evangelium populo nuntiet, diebus dominicis
ct Festis de praecepto aut cum magno populi concursu, firma tamen lege
utversione ab Episcopis ad hoc approbata tantum utatur ».
Rerum adiunctis bene perpensis, Suprema S. Congregatio censuit tali
supplici petitioni responsionem adfirmativam dari non posse.

LECTIONES MISSAE LINGUA VERNACULA IN DIOECESIBUS GALLIAE

899

117
Ordinationes et declarationes circa
Ordinem Hebdomadae Sanctae instauratum

Congr. Rituum, 1 februarii 1957
AAS 49 (1957) 91-95; EL 71 (1957) 81-86; ME 82 (1957) 225-229
Periodica 46 (1957) 119-126; DP II, 59-64
3027

[91] Liturgica hebdomadae sanctae instauratio, a Sacra Rituum Con­
gregatione per generale Decretum « Maxima Redemptionis nostrae my­
steria »’ diei 16 novembris anni 1955 promulgata, laetanti animo ab
omnibus accepta est, et ubique locorum optimo cum successu pastorali
in rem deducta.

3028

Nonnulli tamen Excellentissimi Episcopi, relatione facta ad hanc Sacram
Congregationem, quasdam difficultates practicas, ex diversis locorum e'
gentium adiunctis exortas, significaverunt. Ilis solvendis, Pontificia illa
peritorum virorum Commissio, quae Ordinem instauratum paraverat, re
mature perpensa, has redegit « Ordinationes et declarationes », in qui­
bus anterior quoque Declaratio super ritibus instauratis celebrandis, ab
hac S. Congregatione die 15 martii anni 1956 data, assumitur;2 generale
autem Decretum « Maxima Redemptionis nostrae mysteria » et adnexi
Instructio diei 16 novembris anni 1955 vim suam habere pergunt, iis ex­
ceptis, quae hic innovantur.

3029

Haec autem omnia Ss.mo Domino Nostro Pio Papae XII ab infrascripto
Cardinali Praefecto per singula relata, ab eadem Sanctitate Sua adprobita sunt.
Quapropter, de speciali mandato eiusdem Ss.mi D.N. Pii divina Pre
videntia Papae XII, Sacra Rituum Congregatio ea quae sequuntur
statuit.

1 AAS. 47 (1955) 858 847, EL. 70 (1956) 5-14.

2 AAS, 48 (1956) 155-154: EL, 70 (1956) 255 254
900

PIUS XII

I - De ritu solemni vel simplici in celebranda liturgia
HEBDOMADAE SANCTAE ADHIBENDO

1. - In omnibus ecclesiis et oratoriis publicis et semipublicis, ubi copia
habeatur sacrorum ministrorum, sacri ritus dominicae II Passionis seu in
palmis, feriae V in Cena Domini, feria VI in Passione et Morte Domini
et Vigiliae paschalis, in forma solemni celebrari possunt (Declaratio diei
IJmartii 1956, n. 1, et Instructio diei 16 novembris 1955, n. 4).

3030

2 - In ecclesiis autem et oratoriis publicis et semipublicis, ubi sacri mi­
nistri desint, ritus simplex adhiberi potest. Ad praefatum autem ritum
simplicem peragendum, requiritur numerus sufficiens « ministran­
tium», sive clericorum, sive saltem puerorum, et quidem trium ad mi­
nus pro (92/ dominica II Passionis seu in palmis et pro Missa in Cena
Domini; et quatuor saltem in celebratione Actionis liturgicae feriae VI in
Passione et Morte Domini et Vigiliae paschalis. Hi autem « ministran­
tes» sedulo instructi esse debent de iis quae ab ipsis agenda sunt
ilnstructio diei 16 novembris 1955, n. 4). Duplex haec conditio, scilicet
de sufficienti numero « ministrantium », et de eorum congrua praepara­
tione, prorsus requiritur ad ritum simplicem peragendum. Ordinarii lo­
corum invigilent ut haec duplex conditio, pro ritu simplici statuta, adamussim observetur (Declaratio diei 15 martii 1956, n. 2).·

3031

). - Ubi actiones liturgicae hebdomadae sanctae ritu simplici peragun­
tur, si praesto sit alter sacerdos vel saltem diaconus, nil impedit quomi­
nus hic, diaconali more indutus, cantet evangelium, quando occurrit, aut
historiam passionis (ipsi celebranti parte Christi reservata), vel praeco­
nium paschale, lectiones quoque et invitationes ut sunt Flectamus genua
et Levate, aut Benedicamus Domino vel Ite, Missa est; uno verbo partes
diaconi congrue absolvat.

3032

II - De dominica II Passionis seu in palmis

4. - Solemnis ramorum benedictio ct processio cum subséquente Missa
fiant mane, hora consueta Missae principalis, in choro post Tertiam (ctr.
Decretum generale diei 16 novembris 1955, n. 6).
In ecclesiis autem ubi Missae vespertinae cum magno populi concursu
celebrari solent, Ordinarius loci ramorum benedictionem et processio­
nem cum subséquente Missa horis vespertinis, si vera pastoralis ratio in­
tercédai, permittere poterit, ea tamen lege ut benedictio et processio ma­
tutinis horis in iisdem ecclesiis locum non habeant.

3033

5. - Sola ramorum benedictio, absque subséquente processione et Missa,
celebrari non licet.

3034

ORDINA TIONES ET DECLARA TIONES CIRCA ORDINEM HEBD. SANCTAE

901

3035 6. - Benedictio ramorum in altera ecclesia fieri potest, e qua ad eccle­
siam principalem processionaliter accedatur pro Missae celebratione
{Ordo, n 17). Ubi vero haec altera ecclesia non habeatur, ramorum be­
nedictio in aliquo convenienti loco fieri potest, imo etiam sub divo, ante
aediculam sacram, vel ante ipsam crucem processi on alcm, dummodo
processio inde sequatur ad ecclesiam pro Missae celebratione.

SS.mi Sacramenti, stricte requiritur ut in eadem ecclesia vel oratorio
Attio quoque liturgica postmeridiana feriae VI in Passione ct Morte
Domini locum habeat {Declaratio dici 15 martii 1956, n. 3).

7. - Cum vix omnes fideles benedictioni ramorum intéressé possint, cu­
rent ecclesiarum rectores, ut rami benedicti in sacristia vel alio apto loco
praesto sint, fidelibus, qui processioni non interfuerunt, distribuendi.

15. - Feria VI in Passione et Morte Domini solemnis Actio liturgica ce­
lebratur horis postmeridianis, ct quidem circa horam tertiam; si vero ra­
tio pastoralis id suadeat, inchoari potest inde a meridie, vel tardiori ho­
ra, non autem ultra horam nonam serotinam.

3044

Î937 III - De feria V in Cena Domini

16. - Sacerdotibus, qui curam duarum vel plurium habeant paroecia­
rum, Ordinarius loci permittere potest repetitionem Actionis liturgicae
feriae VI in Passione et Morte Domini, non tamen in eadem paroecia, et
infra idem temporis spatium quod supra, n. 15, pro absolutione eiusdem
Actionis statutum est (cfr. Declaratio diei 15 martii 1956, n. 6).

3045

17. -Si parochus aut ecclesiae rector praevideat, adorationem s. Crucis,
prouti in Ordine hebdomadae sanctae praescribitur, ob ingentem populi
concursum, vix aut non sine boni ordinis et devotionis detrimento
peragi posse, tunc caerimonia hoc modo peragatur: Celebrans, post­
quam clerus, si adsit, et ministrantes adorationem expleverint, s. Crucem
e manibus ministrantium sumat et, in summitate graduum altaris consi­
stens, paucis verbis populum ad s. Crucis adorationem invitet camque
altius elevatam teneat, per breve tempus a fidelibus in silentio adorandam

3046

18. -Feria VI in Passione et Morte Domini sacra Communio distribui pot­
est unice inter solemnem Actionem liturgicam postmeridianam, exceptis in
periculo mortis constitutis (cfr. Instructio diei 16 novembris 1955, n. 19).

3047

3036

3037

8. - Missa chrismatis celebranda est mane, post Tertiam; Missa vero in
Cena Domini litanda est vespere, hora magis opportuna, non autem ante
horam quartam post meridiem, nec post horam nonam.

3038

9. - Ubi ratio pastoralis id postulet, loci Ordinarius, praeter Missam prin­
cipalem in Cena Domini, unam vel etiam alteram Missam ledam permitte­
re poterit in singulis ecclesiis vel oratoriis publicis; in oratoriis autem semipublicis unam tantum (cfr. Instructio diei 16 novembris 1955, n. 17).
Si autem, quacumque de causa, Missa principalis in Cena Domini ne ritu
quidem simplici celebrari possit, Ordinarius loci, ratione pastorali, binas
Missas lectas permittere poterit in ecclesiis vel oratoriis publicis litandas,
unam vero tantum in oratoriis scmipublicis {Declaratio diei 15 marlii
1956, n. 4).
Hae Missae lectae infra idem temporis spatium celebrari debent quod
supra, n. 8, pro Missa in Cena Domini assignatum est.

3039
I

3040

Ι·«4|(

·<

Λ *

10. - Valde convenit ut in Missis quoque lectis supra recensitis (n. 9)
celebrans, post Evangelium, fideles breviter alloquatur de potissimis
huius diei mysteriis.
11. - Feria V in Cena Domini sacram Communionem fidelibus distri­
buere licet tantum in Missa principali in Cena Domini et in omnibus
aliis Missis lectis quas Ordinarius loci permiserit, vel continuo ac statim
ab iis expletis.

3041

12. - Infirmis sacra Communio hoc die deferri licet, horis ante ct post
meridianis.

3042

13. - Sacerdotibus, qui curam duarum vel plurium habeant paroecia­
rum, Ordinarius loci permittere potest binationem Missae in Cena Do­
mini {Declaratio diei 15 martii 1956, n. 6).

3043

14. - Ubi feria V hebdomadae sanctae, post Missam in Cena Domini,
etiam in forma simplici celebratam, translatio et repositio habeatur
902

PIUS XII

[94] IV - De feria VI in Passione et Morte Domini

V - De Sabbato sancto et Vigilia pasciiai.i
19. - Dc hora celebrandae Vigiliae paschalis haec serventur:
j) Hora competentes ea est quae permittat Missam eiusdem Vigiliae in­
cipere circa mediam noctem inter Sabbatum sanctum et dominicam
Resurrectionis {Decretum generale diei 16 novembris 1955, n. 9).
b) Ubi tamen, ponderatis fidelium et locorum peculiaribus conditioni­
bus, propter graves rationes ordinis publici et pastorali, de indicio Or­
dinarii loci, horam celebrandae Vigiliae anticipari conveniat, haec in­
choari non potest ante diei crepusculum, aut certe non ante solis
occasum (cfr. Decretum generale diei 16 novembris 1955, n. 9).
c) Permissio autem horam Vigiliae paschalis anticipandi ab Ordinario
loci dari non potest indistincte vel generaliter pro tota dioecesi aut re·
ORDINA TIONES ET DECLARA TIONES CIRCA ORDINEM HERD. SANCTAE

903

3048

gione, sed tantum pro iis ecclesiis vel locis, ubi vera urgeat necessitas;
/95/ praestat insuper ut hora competens servetur in ipsa saltem ecclesia
cathedrali et in omnibus aliis ecclesiis, praesertim religiosorum, ubi sine
gravi incommodo id fieri potest.
3049 20. - Vigilia paschalis celebrari potest etiam in ecclesiis vel oratoriis, ubi
functiones feriae V et VI hebdomadae sanctae locum non habuerint, vel
omitti in ecclesiis et oratoriis in quibus praedictae functiones celebratae
sunt (Declaratio diei 15 martii 1956, n. 5).

3050 21. - Sacerdotibus, qui curam duarum vel plurium habeant paroecia­
rum, Ordinarius loci permittere potest binationem Missae Vigiliae pa­
schalis, non tamen in eadem paroecia (Declaratio diei 15 martii 1956, n. 6).
3051 22. - Cum Vigilia paschalis ad nativam sedem nocturnam restituta fue­
rit, non convenit, ut inter eiusdem Vigiliae Missarum solemnia Tonsura
vel Ordines minores aut maiores conferantur.

305la /\d celebrationes Hebdomadae sanctae instauratae recte ordinandas, si­
ve forma simplici (idest in ecclesiis in quibus solus sacerdos cum mini­
strantibus actionem sacram peragit), sive forma pontificali, S. Rituum
Congregatio duo subsidia edidit:
1. Ritus simplex Ordinis Hebdomadae sanctae instaurati, cuius editio
typica approbata fuit decreto diei 5 februarii 1957.
Textus huius Ritus ponendus erat loco capp III-IV Memorialis Rituum,
editi anno 1920 (cf. n. 1075).

2. Ritus pontificalis Ordinis Hebdomadae sanctae instaurati, cuius editio
typica approbata fuit decreto diei 15 februarii 1957.
Textus sufficiendus erat capp. 21-28 libri II Caeremonialis Episcoporum.

904

PIUS XII

118

Ampliatio indultorum
circa ieiunium eucharisticum

Motu proprio « Sacram communionem » Pii XII, 19 martii 1957
AAS49 (1957) 177-178; EL 71 (1957) 191-192; ME 82 (1957) 196-197;
DP II, 64-65
__________________________________________
[177] SACRAM COMMUNIONEM ut christifideles frequenter recipere pos­
sent et quo facilius praecepto de audiendo Sacro diebus festis satisface­
rent, ineunte anno 1953, Constitutionem Apostolicam Christus Dominus
promulgavimus, qua ieiunii eucharistici disciplinam mitigavimus; Ordi­
nariis autem locorum tribuimus facultatem permittendi Missae celebra­
tionem et sacrae Communionis receptionem horis postmeridianis, certis
sub conditionibus.

3052

Tempus vero servandi ieiunii ante Missam vel sacram Communionem,
quae horis postmeridianis celebretur vel recipiatur, coarctavimus ad tres
horas quoad cibum solidum et ad unam horam quoad potum non al­
coholicum.

3053

Uberibus fructibus ex hac concessione captis permoti, Episcopi maxi­
mas Nobis egerunt gratias et plures eorum, ad maius fidelium bonum,
instantibus et iteratis precibus postularunt facultatem permittendi quo­
tidie Missae celebrationem horis postmeridianis. Postularunt insuper ut
idem statueremus tempus ieiunii servandi ante Missam vel sacram
Communionem, quae horis antemeridianis celebraretur vel reciperetur.
Nos, attendentes ad notabiles mutationes, quas ordinatio laborum ac
munerum publicorum necnon universae vitae societatis passa est, [178]
instantibus Sacrorum Antistitum precibus satisfacere censuimus atque
ideo decrevimus:

3054

1 Ordinarii locorum, exceptis Vicariis Generalibus sine mandato spe­
ciali, permittere possunt Missae celebrationem horis postmeridianis
quotidie, si bonum spirituale notabilis partis christifidelium id postulet

3055

2. Tempus ieiunii eucharistici servandi a sacerdotibus ante Missam et a
christifidelibus ante sacram Communionem, horis sive antemeridianis
sive postmeridianis, limitatur ad tres horas quoad cibum solidum et po-

3056

AMPLIATIO INDUL TORUM CIRCA IEIUNIUM EUCHARISTICUM

905

tum alcoholicum, ad unam autem horam quoad potum non alcoholicum:
aquae sumptione ieiunium non frangitur.

3057 3. Ieiunium eucharisticum per tempus supradictum servare tenentur
etiam qui Missam celebrant vel sacram Communionem recipiunt media
nocte aut primis diei horis.

3058 4. Infirmi, quamvis non decumbant, potum non alcoholicum et veras ac
proprias medicinas, sive liquidas sive solidas, ante Missae celebrationem
vel Eucharistiae receptionem sine temporis limite sumere possunt.
At enixe hortamur sacerdotes et christifideles, qui id praestare valeant,
ut venerandam ac vetustam eucharistici ieiunii formam ante Missam vel
sacram Communionem servent.
3059 Omnes denique, qui his facultatibus perfruentur, collatum beneficium
pro viribus rependere satagant fulgcntioribus christianae vitae exemplis,
praesertim poenitentiae et caritatis operibus.
Praescripta, quae in his Litteris Apostolicis Motu Proprio datis conti­
nentur, vim suam exerunt a die vigesimo quinto mensis martii, in festo
Annuntiationis Beatae Mariae Virginis.

J
î

4

906

PIUS XII

119

Quid requiratur ad validam concelebrationem

Dubium, Congr. S. Officii, 23 maii 1957

MS49 (1957) 370; EL 71 (1957) 317; ME 83 (1958) 7; DP II, 65

Quaesitum est hab hac Suprema Sacra Congregatione an plurcs Sacer- 3060
dotes valide Missae sacrificium concelebrent, si unus tantum corum ver­
ba « Hoc est corpus meum » et « I lie est sanguis meus » super panem et
vinum proferat, ceteri vero verba Domini non proferant, sed. celebrante
sciente ct consentiente, intentionem habeant et manifestent sua faciendi
verba et actiones eiusdem.

Feria 1V, die 8 maii 195 7

Em.mi ac Rev.mi DD. Cardinales, rebus lidei ct morum tutandis prae­
positi, praehabito Consultorum voto, proposito dubio responderi decre­
verunt:
\egativez nam, ex institutione Christi, ille solus valide celebrat, qui ver­
ba consecratoria pronuntiat.

QUID REQUIRATUR AD VALIDAM CONCELEBRA TIONEM

907

120

De forma et collocatione tabernaculi

Decretum Congr. Rituum, I iunii 1957

AAS 49 (1957) 425-426; EL 71 (1957) 440-442; ME 83 (1958) 31-32;
Periodica 46 (1957) 363-367; DP II, 66-67
3061

[425] Sanctissimam Eucharistiam maximo cum decore asservare sedula
ac vigilanti cura semper studuit sancta Mater Ecclesia. Haec tamen sol­
licitudo diversimode per saecula in rem deducta est. Exinde percrebre­
scens in dies Eucharistica fidelium pietas, locum, ubi Dominicum asser­
vatur Corpus, florescentis christianac vitae centrum effecit.

3062

Ad praecavendos vero abusus, et ut omnia secundum ordinem fierent,
nonnulla documenta, decreta aut leges competens Auctoritas pluries
emanavit, quibus locus, forma, usus Eucharistiae asservandae determi­
narentur. Quae omnia Codex luris Canonici ita colligit et exprimit: Can.
1268, § 2: « Sanctissima Eucharistia custodiatur in praecellentissimo ac
nobilissimo Ecclesiae loco, ac proinde regulariter in altari maiore ». Can.
1269, § 1: «Sanctissima Eucharistia servari debet in tabernaculo ina­
movibili in media parte altaris posito ».

3063

Novissime autem, Sanctissimus Dominus Noster Pius Pp XII, in ser­
mone ad eos qui Congressui international! Liturgiae pastoralis Assisii in­
terluerunt, die 22 Septembris a. 1956 habito,1 potiora quaedam capita
circa doctrinam et praxim Ecclesiae de reali praesentia Christi Domini
in tabernaculo lucide exposuit, modernos quosdam errores reppulit, et
pietatis exercitia erga Eucharisticum Sacramentum in tabernaculis asser­
vatum, iuxta probatam Ecclesiae traditionem summopere commendavit
His prae oculis habitis, Sacra haec Rituum Congregatio, vi facultatum
sibi a Ssmo D.N. Pio divina Providentia Papa XII tributarum, haec
decrevit:

3064

1. Normae a Codice luris Canonici circa SS. Eucharistiam asservandam
statutae (Cann. 1268, 1269) sancte religioseque servandae sunt; nec
omittant locorum Ordinarii de hac re sedulo invigilare.
1 Ci AAS, 48 (1956) 711 ss
908

PIUS XII

2, Tabernaculum adeo firmiter cum altari coniungatur, ut inamovibile
[426] fiat. Regulariter in altari maiore collocetur, nisi aliud venerationi
ct cultui tanti Sacramenti commodius et decentius videatur, id quod or­
dinarie contingit in ecclesiis cathcdralibus, collegiatis aut conventualibus, in quibus functiones chorales peragi solent; vel aliquando in maio­
ribus sanctuariis, ne propter peculiarem fidelium devotionem erga
obtectum veneratum, summus latriae cultus Ssmo Sacramento debitus
obnubiletur.

3065

J In akari ubi Ssma Eucharistia asservatur, habitualiter Sacrificium
Missae celebrandum est.

5066

4 In ecclesiis, ubi unicum exstat altare, hoc nequit ita aedificari, ut sa­
cerdos celebret populum versus; sed super ipsum altare, in medio, poni
debet tabernaculum ad asservandam Ssmam Eucharistiam, ad normam
iegum liturgicarum constructum, forma et mensura tanto Sacramento
omnino dignum.

5067

5. Tabernaculum sit undequaque solide clausum, et adeo in omni sua
parte securum, ut quodvis profanationis periculum arceatur.

5068

6. Tabernaculum, tempore quo sacrae Species in ipso asservantur, conopaeosit coopertum ac, iuxta Ecclesiae antiquam traditionem, lumen pe­
renne ante ipsum ardeat.

5069

' Tabernaculum, quoad formam, stilo altaris et ecclesiae conveniat; ab
illis in usu hucusque receptis haud nimis discrepet; non reducatur ad
speciem simplicis capsae, sed verum habitaculum Dei cum hominibus
quodammodo repraesentet; non ornetur symbolis vel figuris inusitatis,
vel quae fidelium admirationem moveant, vel erronee interpretari pos­
sint, vel quae relationem ad SSmum Sacramentum non habeant.

5070

8. Districte vetantur tabernacula eucharistica extra ipsum altare posita,
ex. gr. in pariete, aut ad latus, vel retro altare, aut in aediculis seu co­
lumnis ab altari separatis.

5071

9. Contraria consuetudo, sive quoad modum Eucharistiam asservandi,
sive quoad formam tabernaculi, praesumi nequit, nisi agatur de consue­
tudine centenaria vel immemorabili (cf. Can. 65, § 2), uti ex. gr. in casu
quorundam tabernaculorum ad modum turris vel aediculae aedificato­
rum. Hae tamen formae reproduci nequeunt.

5072

DEFORMA ET COLLOCATIONE TABERNACULI

«4

121

De Missis vespertinis

Responsio Congr. Rituum, diebus 21 iunii et 21 maii 1957.
EL 71 (1957) 316; DP II, 67-68
3073

Quaesitum est: I. An attento Moln proprio « Sacram Communionem »,
diei 19 martii 1957, sub nn. 1-2-, maneant in suo robore normae iam da­
tae per Const. Apost. « Christus Dominus », die 6 ianuarii 1953:
1. quoad unam Missam celebrandam horis postmeridianis;
2. quoad horam celebrationis Missae (scii, post horam quartam);
3. quoad s. Communionem recipiendam unice in Missa vel immediate
ante aut post, adeo ut extra Missam recipi nequeat.
Et S. Congregatio Rituum respondit (lanuen., 21 iunii 1957):
Ad 1. Celebrari potest et altera Missa, quando bonum notabilis partis fi­
delium id postulet.
Ad 2. Affirmative.
Ad 3. Affirmative.

3074

II. An Episcopus permittere possit Missam vespertinam diebus festis,
una cum celebratione ritus matrimonii?
Et S. Congregatio Rituum respondit (Caietan., 21 iunii 1957): Permittere
potest, si bonum notabilis partis fidelium id postulet, non autem com­
modum unius familiae.

3075

ill. An sacra Communio recipi possit horis postmeridianis extra Mis­
sam, servato tantum ieiunio trium horarum?
Et S. Congregatio Rituum respondit (Pisan., 21 maii 1957): Negative, et
serventur dispositiones Const. Apost. « Christus Dominus », n. 25, VI.

It

910

PIUS XII

122

De forma paramentorum

Declaratio Congr. Rituum, 20 augusti 1957
AAS49 (1957) 762; EL 71 (1957) 438; ME 84 (1959) 38; DP II, 68

Quum plurimi sacrorum Antistites aliique ecclesiastici viri a Sancta Sede 3076
crebro petierint, iuxta Responsum die 9 Decembris 1925 datum1, licen­
tiam conficiendi et adhibendi paramenta pro Missae sacrificio sacrisque
functionibus prisca concinnata forma, Sacra haec Rituum Congregatio
prudenti Ordinariorum iudicio remittendum esse censuit utrum, attentis
peculiaribus rerum locorumque adiunctis, ea paramenta permitti pos­
sint, necne. Curent tamen locorum Ordinarii in hoc iudicio ferendo, ut
sanctitati et decori divini cultus quam maxime prospiciatur, neque si­
nant a probata disciplina circa sacrarum vestium formam temere atque
inconsulte recedi, immo omni cura eas mutationes prohibeant, quae per­
turbationes producere et fidelium animos in admirationem inducere
possint.

'AAS. 18(1926) 58
DE FORMA PARAMENTORUM

911

123

De ordine Diaconatus laicis forte conferendo

Ex allocutione Pii XII iis qui II Congressui de apostolatu laicorum Ro­
mae interfuerunt, 5 octobris 1957
AAS 49 (1957) 925; DP II, 69
3077 II est clair que le simple fidèle peut sc proposer - et il est hautement
souhaitable qu’il se propose - de collaborer d’une manière plus orga­
nisée avec les autorités ecclésiastiques, de les aider plus efficacement
dans leur labeur apostolique. 11 se mettra alors plus étroitement sous la
dépendance de la Hiérarchie, seule responsable devant Dieu du gouver­
nement de l’Eglise. L’acceptation par le laïc d’une mission particulière,
d’un mandat de la Hiérarchie, si elle l’associe de plus près à la conquête
spirituelle du monde, que mène l’Eglise sous la direction de ses Pas­
teurs, ne suffit pas à en faire un membre de la Hiérarchie, à lui donner
les pouvoirs d’ordre et de juridiction qui restent étroitement liés à la ré­
ception du sacrement de l’ordre, à ses divers degrés.

i
J

i

)

*
I
'

i

3078 Nous n’avons pas considéré jusqu’ici les ordinations qui précèdent la
prêtrise et qui, dans la pratique actuelle dc l’Eglise, ne sont conférées
que comme préparation à l’ordination sacerdotale. L’office attaché aux
ordres mineurs est depuis longtemps exercé par des laïcs. Nous savons
qu’on pense actuellement à introduire un ordre du diaconat conçu
comme fonction ecclésiastique indépendante du sacerdoce. L’idée,
aujourd’hui du moins, n’est pas encore mûre. Si elle le devenait un jour,
rien ne chargerait à ce que Nous venons de dire sinon que ce diaconat
prendrait place avec le sacerdoce dans les distinctions que Nous avons
indiquées.

’

i! 2'I

912

124

De lingua latina rite excolenda

Epistola Congr. dc Seminariis locorum Ordinariis, 27 octobris 1957

AAS 50 (1958) 292-296; EL 72 (1958) 336-340; ME 83 (1958) 248-252
Latinam excolere linguam eandemque diligere sacrorum alumni per sae- 3079
culorum decursum iustis probatisque institutis edocti sunt. Minime
enim Te praeterire censemus - utpote sacrae tuae iuventae rectam edu­
cationem pro viribus prosequentem - quantopere instent Ecclesiae

praecepta, ut ad Sacerdotium contendentes cum generatim humanis lit­
teris tum praesertim Latino sermone sedulo imbuantur. Probe enim no­
vimus hanc linguam esse Sacerdotis insigniter propriam, qua is uti iubetur cum Sacra exsequitur Christi vicem gerens apud Deum; non est
dubium igitur quin ipsius muneris gratia ille non modo huius sermonis
gnarus esse debeat, verum etiam peritus quam qui maxime.

At nostra aetate vulgata est opinio viros ecclesiasticos haud ita optimis 3080
irtibus esse eruditos, quibus decessores anteactis temporibus omnium
aestimationem sibi comparabant; quin etiam, saepe ac passim dici audi­
mus non deesse sacerdotes sacris ordinibus recenter auctos, qui, ad La­
tinam linguam quod attinet, tanta inscitia laborent, ut eam non modo
expedite loqui aut scribere inoffensis grammaticae legibus, sed etiam vel
’xillimum Latinitatis auctorem intelligere nequeant.
Quaesit huiusmodi rei causa, plane omnibus patebit, qui paulo perpen- 3081
derint quomodo alumni nostri in praesens instituantur. Fatendum qui­
dem est in nostris quoque Seminariis Latinae linguae studium multum
esse imminutum, atque sacra Ephebea haud raro inclitam studiorum
judem amisisse, qua, litterarum cultum cum boni virtutisque amore
egregie componendo, exemplo auctoritateque viguerunt: pro dolor! aeis haec nostra nihil aliud vel pluris facere vel avidius cupere videtur,
;jam commoda vitae utilitatesque, atque non sine contemptu aspernari
n\iod politiorum artium ct litterarum navitatem pulchritudinemque re­
doleat.

Xequis existimet nos plus dicere quam patiatur veritas, cum de Latinae 3082
Jiguae defectione in Seminariis nostris querimur, satis luerit in medium
DE LINGUA LA TINA RITE EXCOLENDA

33

913

quaedam proferre exempla quae huic Sacrae Congregationi comperta
sunt. Etenim per visitatores Apostolicos, qui nuper in singulis Nationi­
bus de ratione studiorum penitius investigaverunt, factum est, ut de hac
re tristissima nancisceremur testimonia. Quin imo non defuerunt qui,
ingravescente malo commoti, sua sponte animum nostrum in negotium
tanti momenti converterent, omnes ipso quo funguntur munere fide di­
gni et omni exceptione maiores, hoc est Universitatum studiorum Prae­
sides, Seminariorum Moderatores ac Magistri, nec non aliqui viri laici
haud parvae auctoritatis impenseque de Ecclesiae bono solliciti.
3083 At nos moverunt praesertim plurimorum Episcoporum interventus, qui
fuse et iisdem fere verbis damna denuntiant Ecclesiae obventura, nisi
opportuna aptaque remedia adhibeantur. Afflictam Latinae linguae sor­
tem conquesti, eius ignorantiam potissimum deplorant, eo quod, hac de
causa, nostrorum Ephebeorum alumni disciplinas philosophicas et
theologicas minus colere videantur vel leviter tantum attingere. Nam
Latinum sermonem nisi sacrorum alumni optime calleant - id quoque
Exemi Praesules iure meritoque aflirmant - Sanctorum Patrum scripta,
Conciliorum definitiones edictaque, Summorum Pontificum documenta,
Theologorum sententiae, uno verbo, uberrima totius Traditionis monu­
menta divitias suas cis aperire non possunt.

«

J
f

*

I

3084 Quapropter Sacra haec Congregatio tot tantique ponderis invitationes,
quae undique ad eam pervenerunt, recipere non dubitavit; atque rem
utilem simul et acceptum se facturam omnibus confisa, ut in libellum
colligerentur decrevit documenta aliqua, quae SUMMI PONTIFICES nostro
tempori propiores ad rem quod attinet luculentissime dederunt. Qui
enim hoc parvum volumen evolverit, facile cernet quanta argumentorum
vi Latina lingua nostris adulescentibus proponatur omni diligentia et cu­
ra perdiscenda. Summos Pontifices loquentes induximus, ut omnibus,
ad quos pertinet, sine ulla ambiguitate pateat quid faciendum sit, ut
quae eorum voce Ecclesia ipsa lubet, ad effectum studiosissime deduce­
re non pigeat.1

1 Quo uberiora de Latinae linguae studio ct usu argumenta Excellentissimis Ordinariis sup­

peditaret, Sacra Congregatio de Seminariis Studiorumque Universitatibus duo quoque opu
seuls ad cos misit, quibus titulus. 1 Summarum Pontificum cum de humanioribus lutent tum
praesertim de Latina lingua documenta praecipua. II ll Latino lingua viva nella Chiesa, in quo
viri praeclari docte ac dilucide rem proponunt.
Ad Summorum autem Pontificum documenta quod attinet, haec quae sequuntur allata sunt
PlUS IX. Epist Encyd. Stngulan quidem, 17 martii 1856 (Enchiridion Clericorum, n 338). LEO XIII, Epist. Plane quidem, 20 maii 1885 (Ench Cler. nn. 461-465); Epist. Encyd Depuis
le jour. 8 sept. 1899 (End) Cler nn 593-596); - PlUS X, Epist. S.C Studiorum, Vehementer
sane, 1 tulii 1908 (Ench. Cler nn. 820-822); Epist. Sollicitis Nobis, 8 dec. 1910 (Ench Cler n
849); Epist Votre lettre, 10 lulii 1912 (Ench Cler n. 861); - BENEDICTUS XV, Litt. S.C de
91

7US XII

Quo plenius vero propositum assequamur, operae pretium est exponere
quaenam sint remedia adhibenda, malo curando consentanea; quae sane
ita deligenda sunt, ut sint pauca quidem numero, sed efficacitate vali­
dissima.

3085

I-Dubitari non potest quin ad linguam Latinam in pristinum florem
vigoremque restituendam, primum locum obtineat accurata selectio
Magistrorum. Perspicuum est enim nullum huius disciplinae profectum
esse sperandum usque dum magistri haudquaquam idonei huic operi
addicti fuerint. Nam Visitatores Apostolici communi sententia affirmant
« hoc potissimum prodire valde dolenda consectaria, quod scilicet huic
disciplinae tradendae saepe saepius magistri praeponantur haud pares.
Curent igitur Ordinarii, ut discipulos doctis praeceptoribus solummodo
committant, iis in primis qui, cum altius ac diligentius apud Universita­
tes studiorum in litteris elaboraverint, sint instituendi doccndique periti;
qui si desint, omni contentione eos parare enitantur,

3086

II - Ad Latinum autem sermonem facilius penitiusque ediscendum,
Seminarii alumni inde a primis navandis litterarum studiis huius linguae
rudimentis instituantur necesse est. Recta vero institutionis methodus
accurate seligatur oportet: quomodo scilicet tironibus haec disciplina sit
impertienda, ut eam colant, diligant ac diligendo optime discant.
Sunt qui, severiorem sententiam secuti, nimis et temporis et curae philo­
logies pervestigationibus tribuant atque doctissimis quidem ac paene in­
finitis elucubrationibus discipulorum mentes referciant: quid mirum, si
tantam doctrinae congeriem oscitanter accipiunt alumni atque fasti­
diunt?

3087

Alii contra, quibusdam recentioribus instituendi praeceptis indulgendo,
censent discipulis, paucis dicendi scribendiquc legibus acceptis, quam
primum in lectionem optimorum Latinitatis Auctorum esse incumben­
dum. Quo fit, ut discentes, necessariis rudimentis haud instructi, omne
genus difficultatibus prohibeantur, quominus quae legant recte interpre­
tari valeant; quamobrem crebro accidit, ut pueri, vanis infructuosisque
inceptis fatigati, animo ita deficiant, ut desperent se id quod conantur
assequi posse.

3088

Cum omne, quod finem et modum excedat, semper noceat, medium iter
tenere debemus: apta igitur et efficax illa nobis videtur alumnorum insti­
tutio, quae - opera congruenter impensa grammaticae regulis verborum-

3089

Semin ct Stud. Univ. Vixdum Sacra Congregatio, 9 octobris 1921 (Ench Cler n 1125). - PIUS
XI, Epist. Ap Officiorum omnium, 1 augusti 1922 (Ench Cler n. 1154); Epist. Ap. Untgenitm
Dei Filial, 19 martii 1924 (Ench Cler nn. 1200-1202); - PlUS XII, Epist Encycl. Mediator
Dr/. 20 novembres 1947 (AAS 39 (1947) 544s.); Scrni Magis quam, 23 septembris 1951 (AAS
4) (1951) 737); Scrm. Celt une grande joie, 5 septembris 1957 (AAS 49 ( 1957 ) 845-849).

DE LINGUA LA TINA RITE EXCOL ENDA

915

•ft W

3090

3091

•ί

J

3092

que constructioni ediscendis - crebris exercitationibus ad difficultates
evincendas et ad scriptores recte interpretandos gradatini perducat

125

Qui vero Auctores deligendi? Antiquitatis Romanae unis scriptoribus
haud contentos nos esse oportet, sed etiam magni aestimandi sunt totius
Latinitatis Auctores, qui tum incorrupta verborum integritate concinnaque oratione, tum dicendi genere ad aureae aetatis magistros iure acces­
serint. Latinus enim sermo numquam ita iacuit, ut aliquando cultores
egregios non invenerit non minus elegantia quam doctrina conspicuos.
Ex omnis aetatis igitur viris litteratis exemplum simul et incitamentum
capiant discipuli, qui hac ratione certis innixam argumentis hanc dete­
gent veritatem: linguam Latinam non esse mortuum quiddam vel exsan­
gue saeculorum pulvere contectum ideoque ad vitae disciplinam prorsus
inutile, sed instrumentum atque sapientiae humanitatisque vehiculum,
quibus, Ecclesia duce et magistra, noster civilis cultus effectus et con­
formatus est: eam igitur iure meritoque firmam etiam hodie servare vim
et efficacitatem.

De institutione Musicae sacrae
in seminariis Italiae

III - Postremo unum nobis valde commendandum restat, ut scilicet ad
linguam discendam iusta alumnis concedatur facultas: ut enim eius prae­
cepta ct usum calleant - cum praesertim haud parvae obstent difficulta­
tes - multum temporis et laboris requiritur. Quid igitur dicendum de il­
lis studiorum rationibus (quas in quibusdam Seminariis vigere
comperimus), quibus tam paucae numero horae praelectionum linguae
Latinae studio tribuuntur? Quidam excusationem afferunt quod maio­
ribus necessitatibus cedere cogantur: aiunt enim alumnos, nisi rationem
studiorum a civili potestate praestitutam sequantur, gradus academicos
publice probatos acquirere non posse. Quae tamen excusatio probari
nequit. Nam Ecclesia ad sacrorum alumnos rite instituendos, cum suos
peculiares habeat ac prosequatur lines, suis quoque utitur legibus, qui­
bus nullo pacto se abdicare potest; ceterum esse Seminaria, in quibus ti­
rones et latine discant et gradus academicos sibi comparent, omnibus
compertum est.

Haec Tecum communicanda putavimus; caque sane tanti momenti ct
auctoritatis esse videntur, ut Tuas mereantur curas sollicitudinesque
quam maximas. Pro certo quidem habemus, omnia in Tuo Seminario ita
dispositum iri, ut ad has normas hortationesque alacriter conformentur.

Μ

Epistola Congr. de Seminariis, 22 novembris 1957

EL72 (1958) 141-142; Bollettino Cedliano 52 (1957) 273-277.
Con lettera circolare dei 15 agosto 1949, pubblicata negli Acta Aposlohae Sedis,1 questa Sacra Congregazione impartiva delle norme per regolirel’insegnamento teorico e pratico dei canto sacro nei Seminari.
In recenti Congressi nazionali ed internazionali è stato espresso il voto
die questa medesima Sacra Congregazione formulasse anche un pro­
gramma dcttagliato per tale insegnamento. Cost pure hanno chiesto Vescovi e Rettori di Seminari, rilevando l’opportunità di concretare tali li­
nee programmatiche, onde l insegnamento stesso possa avere un'impostazione organica, completa e uniforme.
Ecid anche in ossequio al volere del Santo Padre fel. regn., ii quale, nell'Enciclica « Musicae sacrae », dei 25 dicembre 1955, cosi si csprime:
«Magna autem cura providendum est ut, qui in Vestris Seminariis et in
Missionum vel Religiosorum Institutis ad sacros assequendos Ordines
contendunt, musicae sacrae et cantus gregoriani doctrina et usu ad Ec­
clesiae mentem recte instituantur a magistris harum artium peritis, qui
quidem mores et instituta maiorum magni aestiment et Sanctae Sedis
praeceptis ac normis omnino obsequantur ».2
A questo line uniamo alia presence lettera un programma d’insegnamento, compilato con la collaborazione di insigni Maestri tccnicamente e didatlicamente sperimentati in materia.
Tale programma facilitera senza dubbio 1’integrale applicazione delle
norme già impartite ripetutamente dalla Santa Sede, in particolare con la
Lettera che il Santo Padre, a mezzo del suo Pro-Segretario di Stalo, si
degno far pervenire il 21 novembre 1953, in occasione del 50° del Motu
Proprio di San Pio X.5
1 Acta Ap Sedis 41 (1949) 618-619, cfr. etiam Ephem Lit. 65 (1949) 425-427

Sedis 48 (1956) 25; Epbem Lit 71 (1957) 51.

»·»

1 L'wervatore Romano, dic 25-24 novembris 1955, Ephem Lit 68(1954)58-60.

916

PIUS XII

DE INSTITUTIONE MUSICAE SACRAE IN SEMINARIIS ITAUAE

917

3093

3094

3095

3096 Intcndiamo pertanto che il programma qui unito abbia graduale applicazione a cominciare dal corrente anno scolastico 1957-1958.
Considerando, per altro, tale applicazione in via di esperimento, preghiamo l’Eccellenza Vostra che nel frattempo ci faccia pervenire even­
tual! osservazioni in merito, affinché questa Sacra Congregazione possa
opportunamente tenerne conto per una redazione definitiva del pro­
gramma stesso.

PROGRAMMA
SCUOLA MEDIA

3097 Classe 1*
Teona: Nozioni fondamental! - Scrittura c lettura dei suoni in chiave di
SOL - Figure musicali e relative pause fino alia croma - Punto di valore
- Accidenti semplici.
Nozioni sulla respirazione e sull’emissione del suono.
Pralica: Esercizi di ricomposizione nei tempi fondamental! (2/4, 3/4,
4/4) - Solfeggi ritmici nei tempi suddetti.
Piccoli solfeggi cantati sui gradi congiunti della scala diatonica - Intonazionc e ricerca degli intervalli più facili proposti dal Maestro.
Canti dell’« Ordinarium Missae » tra i più semplici del Kyriale - Vcspro
della Madonna.
Canto di Mottetti Eucaristici e di Laudi Mariane.
Canti popolari ricreativi.
Liturgia: Nozioni dementari d’indole generale.
Storia della musica: Semplici note storiche esplicative occasional!.
I
)

!»· .
i''.
Ι'*<Λ

’4

C ‘

3098 Classe 2*

Teona: Intervalli musicali e loro natura - Legatura di valore e portamen­
to - Sincope e contrattempo - Semicroma e croma col punto - Genere
musicale, modo, tonalità - Accidenti musicali (doppi diesis e doppi bcmolle) - Conoscenza delle tonalità maggiori e minori fino a due acciden­
ti in chiave. Studio dei tempi 3/8, 6/8, 9/8, 12/8 ed esercizi di ricompo­
sizione.
Pralica: Facili esercizi ritmici - Solfeggi cantati - Piccoli dettati mclodici.
Canto della « Missa de Angelis » c della « Missa XVII » con il Credo 1 e
III - Vespro della Domenica - Canti popolari e ricreativi.
Liturgia: L’/\nno Liturgico (nozioni generali).
Stona della musica: Semplici note storiche esplicative occasional!.
918

PIUS XII

Classe 3*

3099

Teoria. Terzine di crome e sestine di semicrome - Chiave di FA - Tona­
lità con tre diesis e tre bemolle - Intervalli - Rivolto dell’intervallo Analisi della scala di modo maggiore - Scala minore: naturale, melodica,
armonica.
Pralica: Solfeggi ritmici e melodici nelle tonalità e tempi studiati e nel
tempo a cappella.
Canto della « Missa pro defunctis » e delle Esequie - Canti popolari e
ncreativi.
Liturgia: La Messa (nozioni generali).
fona della musica: Semplici note storiche esplicative occasional!.

GINNASIO SUPERIORE

Classe 4*

3100

into Gregoriano. - Teona: Nozioni generali sul canto gregoriano - Fi­
gure semplici e lettura nelle chiavi di DO in 4* linea e di FA in 3* linea.
Pralica: Vocalizzi - Canto della « Missa IX » con il Credo IV. - Litanie
della Madonna, del S. Cuore, dei Santi.
Musica figurata - Teoria: Biscroma e semibiscronia - Tempi: 2/2, 3/2,
4/2,6/4, 9/4, 12/4 e relativi solfeggi ritmici - Duina e Quartina nei tem­
pi composti - Studio completo delle tonalità.
Intervalli armonici, bicordi, tricordi (triade e suoi rivolti).
Pralica: Sviluppo del solfeggio cantato e dettato melodico.
lalurgia La preghiera liturgica (nozioni generali, specie circa i Vespri)
Storia della Musica: Note storiche, specialmente per quello che riguarda
il Canto Gregoriano.

Classe 5’

3101

Cinto Cregoriano. - Teoria: Neumi semplici e composti - Neumi special]
eliquescenti. Lettura nelle chiavi di DO suile altre linee.
Pralica: Vocalizzi - Vespri delle principali Festività - Canto delle quattro Scquenze.
Musica figurata. - Teoria: Abbellimenti - Segni dinamici cd espressivi Abbreviazioni - Quintina.
Pralica Solfeggi con gruppi regolari e irregolari in tutti i tempi musicali
Kudiali - Solfeggi cantati ad una e due voci - Dettati melodici.
Liturgia: Sacramenti e Sacramentali (nozioni generali).
foria della musica Note storiche, specialmente per quello che riguarda
ilCanto Gregoriano.
DE INSTITUTIONE MUSICAE SACRAE IN SEMINARIIS ITALIAE

919

CORSO LICEALE
3102

Classe

1*

Canto Gregoriano. - Teoria: Struttura modale gregoriana - Modi autentici e plagali - Accent! fraseologici e fraseggio - Modulazioni - Formule
salmodiche.
Pratica: II Vesperale delle feste maggiori « de tempore » e « de Beata »Canti della Settimana Santa.
Musica figurata. - Teoria: Modi e Toni - Tonalité omologhe.
Pratica: Solfeggi melodici a due e tre voci - Sviluppo del solfeggio ritmico in tutti i tempi musicali - Dettati melodici.
Liturgia: Religione - Culto - Culto liturgico (atti, oggetto, ministri, fine...).
Storia della musica: Dalle origini all’era cristiana (nozioni generali).
3103

Classe 2*
Canto Gregoriano. - Teoria: Forme proprie del Canto Gregoriano Salmodia semplice e solenne - Cadenze ad uno e due accent! - Tono pe­
regrino - Mediante solenne - Canti antifonici dell’Ufficio.
Pratica: Canto della « Missa IV » - Il Vesperale del « Communie Sancto­
rum ».
Musica figurata - Teoria: Inizio dello studio dell’Armonia con finalité di
accompagnamento ai canti gregoriani e tradizionali - Ricerca della tona­
lité di un componimento melodico.
Pratica: Dcttati c solfeggi cantati nelle principali tonalité maggiori e mi­
nori fino a tre voci.
Liturgia Ambiente (cdifici di culto, altare), arredamento, vesti, libri liturgici.
Storia della musica: II secondo periodo: la musica cristiana dalle origini
fino alia Riforma (sec. XVI).

3104

Classe 3*
Canto Gregoriano. - Teoria: Ritmica gregoriana - Ricerca dell’ictus Chironomia.
Pratica: Studio delle antilone e responsori dcH’Ufficio delle Tenebre.
Musica figurata. - Teoria /Xrmonia (continuazione) - Musica corale Classificazione, fisiologia, educazione della voce, specialmente di quclla
dei fanciullo.
Pratica: Composizione di piccoli solfeggi per voce media.
Liturgia: Parole, canti, azioni liturgiche.
Storia della musica Melodramma - Opera vocale - Musica strumentale
fino al Romanticismo.
920

PIUS XII

Classe 4
Canto gregoriano. - Teoria: Salmodia - Adattamento del testo - Direzioae del Canto Gregoriano.
Pratica: z\ltre Messe del Kyriale Romanum.
Mutica figurata. - Teoria: Armonia (continuazione).
Xozioni di forma: incisi, frasi, periodo melodico - Nozioni di acustica
musicale.

Pratica: Formazione di un repertorio di canti corali - Canti popolari e
ncrcativi anche a duc voci - Canti regionali e folcloristici.
laturg/a: Spiritualilà liturgica.
horta della musica: Caratteri generali del Romanticismo - La diffusione
deirOpera nelle varie nazioni fino all’inizio del sec. XX - Appendice
sulla musica contemporanea.

CORSO TEOLOGICO

\d Corso Teologico lo studio teorico della musica figurata si intende com­
itato ai fini della istruzione necessaria per i Séminariste
La Liturgia, in tale corso, ha un programma a sé.
Glialunni verranno intrattenuti in esercitazioni pratiche, particolarmente
'.n canti gregoriani delTUfficiatura Liturgica c di composizioni classiche e
moderne, alio scopo di perfezionare il loro gusto. Inollre, verra curato, con
tarlicolare riguardo, il repertorio occorrente alia pratica pastorale.

3106

Corso 1°

3107

'into Gregoriano. - Teoria: Innodia e altre forme proprie dell’Ufficio:
invitatori, lezioni c capitoli.
Pratica- Inni delle principali feste « de Tempore, de Beata, de Communi
Sanctorum ».
Pratica di direzione di coro.
hona della musica: Storia del Canto Gregoriano: Formazione, decadcnu, restaurazione.

Corso 2°

3108

CantoGregoriano. - Teoria: Canti antifonici della Messa: Introito, Offer­
torio, Comunione - Estctica gregoriana.
Pratica: Canti antifonici delle Messe « de Tempore, de Beata, de Com­
muni Sanctorum ».
horia della musica: Origine e sviluppo della Polifonia Classica con parti­
colare riferimento alia Scuola Romana.
DE INSTITUTIONE MUSICAE SACRAE IN SEMINARIIS ITALIAE

921

3109

Corso 3°
Canto Gregoriana. - Teoria: Canti responsoriali delle Messe « dc Tem­
pore, de Beata, de Communi Sanctorum ».
Pratica: Armonizzazione Gregoriana - Posizione degli accordi in rappor­
ta al ritmo e alla modalité gregoriana - Armonizzazione mnemonica di
tutte le formule salmodiche.
Storia della musica: Restaurazione della Musica Sacra (dall’inizio dell’800
ad oggi) - Origini e sviluppo delle Associazioni Ceciliane.

3110

Corso 4°
Canto Gregoriana. - Teoria: Studio particolarc dei canti propri del cele­
brante e dei ministri nella Messa e nell’Ufficio.
Pratica: Canti propri del celebrante e dei ministri nellOrdinario e nel
Proprio della Settimana Santa.
Azione Ceciliana: Organizzazione delle Scuole Parrocchiali e attività ce­
ciliane - Direzione del coro.
Storia della musica: Documenti pontifici, con particolare riferimcnto al
Motu Proprio di S. Pio X, alia Costituzione « Divini Cultus Sanctita­
tem » di Pio XI e all’Enciclica « Musicae Sacrae Disciplina » di Pio XII
- Documenti sinodali - Legislazionc musicale ecclesiastica.

LO STUDIO DELLO STRUMENTO

j

Uilj/

3111 Attesa la grande importanza dell’Organo nel servizio liturgico, si raccomanda vivamente di iniziarc i Seminarist! allo studio del Pianoforte fin
dalla III classe della Scuola Media, come preparazionc tecnica all’Organo e all’Armonio.
A tai fine 1’Insegnantc guidera gli alunni ncllo studio serio dello stra­
mento giovandosi dei Metodi più rispondenti allo scopo, affinché tutti i
Seminarist! siano poi in grado di poter accompagnare decorosamente il
canto grcgoriano e figurato per il servizio liturgico della Parrocchia.
Quegli alunni poi che hanno maggiore attitudine, conforme a quanto è
indicato nella Enciclica Musicae Sacrae Disciplina, siano segnalati ai ri·
spettivi Ordinari per essere eventualmcntc inviati al Pontificio Istituto
Romano di Musica Sacra o ad altro Ateneo del genere.

922

PIUS XII

■··» -,W

126

De parte cerae apum aut olei
in candelis in usum liturgicum adhibendis

Decretum Congr. Rituum, 13 decembris 1957

AAS5O (1958) 50-51; EL 72 (1958) 131-132; ME 83 (1958) 451-452;
Periodica 47 (1958) 108-109

Plures locorum Ordinarii quaesierunt ab hac Sacra Congregatione an 3112
maneat in suo robore decretum n. 4147, diei 14 Decembris 1904, quod
praescribit ut « cereus paschalis in aqua baptismali immergendus, et duae
candelae in Missis accendendae sint ex cera apum, saltem in maxima
parte; aliarum vero candelarum, quae supra altaribus ponendae sunt,
materia in maiori vel notabili quantitate ex eadem cera sit oportet ».

Et Sacra Rituum Congregatio, audito etiam specialis Commissionis con­
sulto, respondendum censuit: Affirmative, et ad mentem.
Mens autem est, ut cereus paschalis, duae candelae ad Missae sacrifi­
cium destinatae, necnon candela illa, alicubi pro lampade coram Ssmo
Sacramento in tabernaculo asservato indeficienter ardente peculiari
modo confecta, congruam contineant partem cerae apum, vel olei oliva­
rum aliarumque plantarum, ut in potioribus actionibus liturgicis ct pro
cultu Ssmi Sacramenti nobilior materia in quantum possibile adhibeatur.
Attentis tamen praesentis temporis adiunctis, quae adhuc non permit­
tunt ubique terrarum maximam partem illarum candelarum ex praedictis
materiis conficere, iisque perdurantibus, remittitur ad Conferentias epi­
scopales cuiusque Nationis praecise determinare ad quantas centesimas
panes diminui possit cera apum, aut oleum olivarum vel alia olea ex se­
minibus extractis in illis regionibus, ut praedictae candelae in usum liturgicum adhiberi valeant. Ubi autem Conferendae episcopales conveni­
re non solent, Ordinarii locorum ut supra decernant.

DE PARTE CERAE APUM AUT OLEI IN CANDELIS

923

127

Instructio pro sacerdote infirmo
vel caecutiente circa Missarum celebrationem
eidem ex induito apostolico concessam

Congr. Rituum, 15 decembris 1957

AAS 50 (1958) 51-54; ME 83 (1958) 445-447; Periodica 47 (1958)
110-114

1. - PRAENOTAND/\
3113

1. Sacerdos infirmus vel caecutiens seu tali visivae potentiae debilitate,
sive accidentaliter, sive habitualiter laborans, ut legere possit nonnisi
typos valde crassos, a Sacra Rituum Congregatione dispensationem ob­
tinere potest celebrandi, iuxta normas inferius accuratius exponendas,
aut Missam votivam de beata Maria Virgine aut Missam quotidianam
Defunctorum.

3114

2. Conditiones vero huiusmodi privilegii ad amussim observari debent.

3115

3. Si durante privilegio orator plane caecus evadat, tunc a celebranda
Missa abstinere debet, donec novum indultum a Sacra Congregatione de
disciplina Sacramentorum impetraverit; eoque obtento, sub gravi tene­
tur uti assistentia alterius sacerdotis.

2 - Regulae circa Missam votivam de beat?\ Maria Virgine
I - Quae Missa votiva de beata Maria Virgine sit dicenda
3116

1. Infirmus vel caecutiens dispensatus dicat Missam quintam, inter voti
vas de beata Maria Virgine assignatas quovis anni tempore, semper albo
colore.

2. Si vero tantae adhuc est potentiae visivac ut legere possit etiam alias
quatuor Missas votivas de beata Maria Virgine pro diversitate lemporum, licet ei easdem celebrare.
924

PIUS XII

k

II - Quando Missa votiva de beata Mana Virgine sit dicenda
I Missa votiva de beata Maria Virgine dici potest quovis anni tempore; 3118
dici vero debet omnibus et singulis diebus, in quibus non permittuntur
Missae quotidianae Defunctorum iuxta Calendarium Ecclesiae in qua
Sacerdos infirmus vel caecutiens celebrat; salvis tamen privilegiis ulte­
rioribus circa Missas Defunctorum infra expositis.

2. In triduo sacro Maioris Hebdomadae Sacerdos caecutiens omnino a 3119
celebrando abstinebit.

3120

à In Festo Nativitatis Domini tres dicere potest Missas.
III - Quo ritu sit celebranda

1. Si Missa votiva de beata Maria Virgine celebretur pro re gravi et pu- 3121
blica simul causa, a Sacerdote infirmo vel caecutiente semper dicuntur:
Unica Oratio, Gloria in excelsis, Credo, Praefatio in tono solemni, Ite
Missa est, et ultimum Evangelium S. loannis In principio, etsi a Sacerdo­
tibus non privilegiatis facienda esset illa die aliqua commemoratio, vel
dicenda Collecta ab Ordinario imperata.

2. In omnibus aliis casibus:
3122
ί) dicitur Gloria in excelsis:
I- Quandocumque dicendum est in Missa diei currentis, iuxta Calendanum Ecclesiae in qua Missa celebratur;
II- In iubilaeo propriae ordinationis sacerdotalis;
III - In sabbato.
^Orationes quod attinet, unica tantum dicatur oratio.
c)Credo dicitur:
l-Quandocumque dicendum est in Missa dici occurrentis, iuxta Calendanum Ecclesiae in qua Missa celebratur;
II - In iubilaeo propriae ordinationis sacerdotalis.
JHn Praefatione dicitur: et te tn veneratione, praeterquam in Festis bea­
tae Mariae Virg., in quibus Praefatio dicitur perinde ac si Missa de Festo
celebraretur.
d Ultimum Evangelium semper est S. loannis: In principio.
f) In oratoriis privatis, Calendario proprio Celebrans utitur.

3 - Rubricae circa Missam Defunctorum
1. Diebus a Rubrica permissis iuxta Calendarium Ecclesiae, in qua cele- 3123
brat.seu proprium in Oratorio privato, Sacerdos infirmus vel caecutiens
celebrare potest Missam quotidianam Defunctorum, cum vel sine cantu.
INSTRUCTIO PRO SACERDOTE INFIRMO VEL CAECUTIEN TE

925

c*' ■

3124 2. Hanc Missam celebrat etiam (et quidem ter si placuerit) in Comme­
moratione Omnium Fidelium Defunctorum, in qua tamen unam tantum
Orationem dicet, nempe: Fidelium; servata (si bis vel ter hac die cele­
bret) Constitutione Benedicti Papae XV Incruentum Altaris sacrificium,
cuius vigore unam tantummodo Missam cuicumque maluerit applicare
et pro ea stipem percipere valeat: alias vero Missas, nulla stipe percepta,
pro omnibus fidelibus defunctis et ad mentem Summi Pontificis, prout
ceteri Sacerdotes, applicet.

3125 3. Unica Oratio in hac Missa dicitur.
3126 4. Ad Sequendam Dies irae Sacerdos caecutiens numquam tenetur. At­
tamen si Missam cantet, licet ipse Sequentiam non legat, Chorus eam
cantare non omittat.

I

I

I

J

926

PIUS

128

Facultas benedictionem cinerum iterandi
in Missa vespertina

Decretum Congr. Rituum, 5 februari 1958

AAS 50(1958) 104; EL 72 (1958) 133; Periodica 47 (1958) 232; DP II, 69
Ordinariis quibusdam instantibus, Summus Pontifex Pius Pp. XII, 3127
praehabiro Sacrae Rituum Congregationis favorabili suffragio, Ordina­
tus locorum facultatem concedit permittendi, ut in ecclesiis ubi Missa
vespertina cum magno fidelium concursu celebrari solet, benedictio
cinerum, quae iuxta rubricas, feria IV cinerum, semel mane ante Missam
principalem peragenda est, ante Missam quoque vespertinam iterari
possit.

FACUL TAS BENEDICTIONEM CINERUM ITERANDI in MISSA VESPERTINA
■k

927

129

Novi ritus in divina officia ne inducantur

Commonitio Congr. S. Officii, 14 februarii 1958

AAS 50(1958) 114; EL72 (1958) 136-137: ME 83 (1958) 604,DP II,70
3128 Relatum est ad hanc Supremam S. Congregationem quosdam, per spe­
ciem veteris liturgiae revocandae vel participationis christifidelium in
divinis officiis iuvandac, editis scriptis adniti ut novae vel exsoletae ora­
tiones seu precationes aut lectiones divinarum litterarum liturgicis func­
tionibus et ipsi Missae inserantur, vel ex eisdem quaedam deleantur.
Quare haec Suprema Congregatio, Summo Pontifice approbante, loco­
rum Ordinariis, quibus ius est et officium advigilandi ut sacrorum cano­
num praescripta de divino cultu sedulo observentur (can. 1261, § 1),
commendat ne novos ritus et caeremonias vel lectiones et precationes,
inconsulta Sede Apostolica, in divina officia induci vel ex eisdem quid­
quam detrahi sinant.

3129 lidem moneant clericos, tum saeculares cum regulares, unius Apostoli­
cae Sedis esse sacram liturgiam ordinare, liturgicos libros et novas lita­
nias publice recitandas approbare (can. 1257 et can. 1259, § 2); oratio­
nes et pietatis exercitia in ecclesiis vel oratoris permitti non posse sine
revisione et expressa Ordinarii loci licentia, qui in casibus difficilioribus
rem totam Sedi Apostolicae subicere tenetur (can. 1259, § 1).

928

PIUS XII

Â

130
Infantes quamprimum baptizandi

Monitum Congr. S. Officii, 18 februarii 1958
AAS50 (1958) 114; EL 72 (1958) 139-140; DP II, 70

Mos alicubi invaluit differendi collationem baptismatis ob confictas ra- 3130
dones vel commoditatis vel indolis liturgicae. Cui dilationi favere queunt
nonnullae sententiae, solido quidem fundamento carentes, de sorte ae­
terna infantium sine baptismate decedentium.
Quare haec Suprema Sacra Congregatio, Summo Pontifice adprobante,
christifideles monet infantes quamprimum baptizandos esse iuxta prae­
scriptum canonis 770. Parochos autem ct concionatores hortatur ut
huius obligationis exsecutionem urgeant.

II

Interpretatio eiusdem Moniti ex parte Exc.mi D.I.I. Waler, Ep. /\rgentoratensis
bulletin ecclésiastique du diocèse de Strasbourg ΊΊ (1958) 212-213; La
,Mjhoh-D/«/56(1958) 162-163

A la date du 18 février 1958 le Saint-Office publiait un avertissement, 3131
rappelant que « les enfants doivent être le baptisés le plus tôt possible,
comme il est prescrit au canon 770 » (Bull. Eccl. 1958, p. 176).
A la suite de cet avertissement, j’écrivis au T.R.P. Paul Philippe, asses­
seur du Saint-Office, une lettre, en date du 11 mars 1958, lui exposant
notre façon de faire ct lui demandant si cette interprétation est conforme
aux decisions de la Sacrée Congrégation. Voici la partie centrale de ma
lettre: « Il est évident qu’on ne peut pas tolérer que des parents ne fe­
ront baptiser leurs enfants qu’au bout de quelques semaines ou même de
quelques mois; cela arrive d’ailleurs rarement ici.
INFAN TES QUAMPRIMUM BAPTIZANDI

929

-

3132

Mais, si Γοη voulait baptiser tous les nouveau-nés au bout d’un, deuxc·
trois jours, il en résulterait pour les familles et surtout les paroisses un
grand inconvénient d’ordre spirituel et pastoral. La plupart des naissan
ces se font actuellement en clinique, dans des maternités. De là des bap
ternes presque anonymes, en série, sans aucune solennité, une simple
formalité. Les paroisses n’ont plus aucun baptême, alors que ce sacre
ment est également un acte communautaire. Certains curés se sont de
mandé: « A quoi bon consacrer solennellement de l’eau baptismale
alors qu’elle ne sert plus jamais? ».

3133

Il faut remarquer aussi que la mortalité infantile a beaucoup diminué.et
est très exceptionnelle. La mère et l’enfant retournent dans leur paroisse
au bout de dix jours environ.

3134

En face de ce problème, nous avons jusqu’ici donné les directives sui­
vantes:
1) Les enfants qui naissent sur le territoire de la paroisse de leurs parents
doivent être baptisés dans le plus bref délai possible à l’église.
2) Les enfants qui naissent dans les cliniques ne doivent jamais cire
« ondoyés », l’ondoiement étant un abus.
3) On baptisera en clinique le plus tôt possible les enfants débiles, ou
dont la mère doit rester plus de dix jours en clinique. On fera de même
si le baptême en paroisse présentait quelques difficultés. Dans
l’ensemble, ces cas comportent environs dix pour cent des naissances.
Jusqu’ici on ne m’a signalé aucun cas d’enfant mort sans baptême.
4) Dans les cas normaux, on fera le baptême dès le retour de l’enfant ct
dc la mère à leur domicile, à l’église paroissiale, et on donnera au bap­
tême toute la solennité ct toute la préparation possibles, de façon que ce
sacrement prenne aux yeux des chrétiens et des familles toute son im­
mense valeur.
5) On célébrera les relevailles soit individuellement, quelque temps
après le baptême, soit collectivement pour les jeunes mamans de l’année,
ou la fête de la Purification de la Sainte Vierge, ou le dimanche qui suit
cette fête ou à la « fête des mères » afin de christianiser celle-ci.
J’ose espérer que cette façon de faire, qui tient compte à la fois des inté
rêts des âmes des enfants ct des préoccupations pastorales, est conforme
à l’esprit de la décision du Saint-Office ».

3135

Λ la date du 20 mars, S. Em. le Cardinal Pizzardo, secrétaire de la Sa­
crée Congrégation du Saint-Office, daignait me donner lui-même la
réponse suivante:
« Litteris die 11 d.m. datis Excellentia tua Rev.ma S. Officio notum la
ciebat dispositiones aliquas istius Rev.mae Curiae circa tempus baptismi
pueris in nosocomiis collati.
Ad rem tecum communico in dispositionibus de quibus in litteris Excel

»

930

PIUS XII

leniiae Tuae nihil huic Supremae visum esse quae sit contra spiritum
decisionis S. Officii quoad tempestivam collationem pueris sacramenti
baptismatis.
Velit tamen Excellentia Tua Rev.ma invigilare ne abusus irrepant qui
bonum fidelium damno afficiant ».
Il suit de là que notre façon de faire est parfaitement conforme à l’esprit 3136
de l’avertissement donné par le Saint-Siège, étant entendu qu'on
n'abusera pas de cette interprétation pour différer au-delà du temps
strictement nécessaire le baptême des nouveau-nés.
Appuyé sur cette décision, je demande aux aumôniers de toutes les cli­
niques et maternités de se conformer au dispositif énoncé plus haut, et
lux prêtres des paroisses de veiller à ce que les baptêmes se célèbrent
dès le retour de la mère à son domicile, si l'enfant n’a pas reçu déjà le sa­
crement à la maternité.

INFANTES QUAMPRIMUM BAPTIZANDI

931

131

Indulta
pro Provincia Ecclesiastica Agraensi (India)

Congr. de Propaganda Fide, 24 februarii 1958

Prot. n. 4795/57; The Clergy Monthly 22 (1958) 189-190; Periodica de n
morali, iuridica, canonica 48 (1959) 102-104

3137 1. Ut in Missis paroecialibus cantatis vel lectis, ministri competentes ve!
ipse celebrans, post cantationem vel lectionem epistolae et evangelii lati­
ne, eadem immediate et versus populum lingua vernacula legere possint.
Affirmative.
3138 2. Ut in Missis paroecialibus cantatis, Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus et
Agnus Dei a congregatione cantari possint in lingua vernacula, post intonationem quidem latine a celebrante factam in casu Gloria et Credo.
Affirmative.
3139 3. Ut omnes lectiones Sacrae Scripturae in Missis Tridui Sacri in lingua
vernacula fieri possint, excepto solemni cantu Passionis quando habetur
Affirmative.
3140 4. Si indultum, de quo sub n. 3, non videtur expedire, ut saltem lectio
Prophetiarum in Vigilia Paschali a celebrante vel a ministro competente
semel in lingua vernacula fieri possit.
Nihil addendum est cum jam in tertia petitione inclusa est.

p·
i·

3141 5. Vertendi et in lingua vernacula recitandi omnes exorcismos in ritu
Baptismi. Similiter in lingua vernacula vertendi et recitandi minorem
« Exorcismum in satanam et angelos apostatos », (Rit. Rom. Tit. XI
Cap. Ill) et plures alias benedictiones Ritualis Romani, versione ab Episcopis probanda, sicut jam fuit factum pro parte ejusdem Ritualis.
Negative quoad exorcismos, Affirmative quoad benedictiones.

3142 6. Ut Sacra Congregatio Rituum benigne conficere dignetur formulam
Rituali Romano addendam pro « Benedictione Instrumentorum Opiii
cum » die Ima Maii in festo S. Josephi Opificis adhibendam; et ut ipsa.
in lingua vernacula versa uti liceat.
Donec aliter provideatur, adhibeatur benedictio ad omnia.
932

PIUS XII

Ί. Permittendi thurificationem in Missis lectis publicis diebus dominicis
tt festis cum aliqua solemnitate celebrandis, quando Missa cantari non
potest, dummodo duo saltem ministrantes superpelliceo induti Missae
inserviant.
Affirmative.

3143

S. Ut Episcopi Missam simpliciter cantatam aliquoties celebrare possint,
sine sacerdotibus assistentibus.
Affirmative.

3144

9. Dispensandi ab abstinentia feria Via fideles pauperes qui raro tantum
carnem edere possunt.
Affirmative.

3145

10. Binandi Missam in festis sequentibus: Purificationis B.V.M., Annunciationis, St. Josephi Opificis, S. Cordis Jesu, Nativitatis B.M.V.,
Imm. Conceptionis et St. Franc. Xaverii.
Affirmative.

3146

11. Dispensandi a forma substantiali Matrimonii in casu verae necessita­
tis, ct hanc facultatem Missionariis delegandi. - Petita facultas olim con­
cessa est Ordinariis Sinensium a Sac. Cong. Concilii, die 27ma Julii 1908
lefr. Archiv. S.C. de Prop. Fide, N. 82980: 1908, collata cum Respons.
S.C. de Sacramentis, die 12ma Martii 1910, AAS 1910, p. 199 et sq.).
Ad S. Officium, transmissa est.

3147

INDUL TA PRO PROVINCIA ECCLESIASTICA AGRAENSI (INDIA)

132
Rituale lingua vernacula
pro dioecesibus Brasiliae

Decretum SRC, 14 martii 1958

SRC Prot. n. D 6/955 et D 42/957
E.MUS ac Rev.mus Dominus Jacobus Cardinalis Camara, Archicpiscopus
Sancti Scbastiani Fluminis Januarii, nomine et auctoritate omnium Archiepiscoporum et Episcoporum Brasilianae Ditionis, Sanctissimum
Dominum nostrum Pium Papam XII enixe est adprecatus, ut dc Sua
suprema Auctoritate, in administratione quorundam Sacramentorum,
Baptismi nempe, Extremae Unctionis ac Matrimonii, nec non et in
Exsequiis Defunctorum usum linguae vulgaris lusitanae in determinatis
precibus indulgere benigne dignaretur, juxta exemplar a Commissione
speciali liturgica exaratum, in quo, ad intelligentiam et pietatem populi,
vulgari idiomate, hoc est lusitano, ii ritus et orationes positae sunt, quae
magis opportunae videbantur. Quam Rituum Collectionem, ad instar
Appendicis Ritualis Romani ita concinnatam, Sacrorum Rituum Congre­
gationis judicio, pro opportuna approbatione, reverenter subiecit.

Sacra porro Rituum Congregatio, vigore peculiarium facultatum sibi ab
Ipso Sanctissimo Domino nostro tributarum, exhibito Rituali diligenti
studio perpenso, prae oculis habitis hodiernis circumstantiis, benigne
induisit, ut:

1 - Confici possit pro Dioecesibus Brasiliae novum Rituale, in quo tex­
tus latinus integer referatur, translatio vero lusitana, in iis tantum quae
permittuntur, juxta textum latinum ponatur.
2 - In collatione vero Sacramentorum, in quantum ad intelligentiam ct
pietatem populi attinet, sacerdos vernacula lingua ea tantum quae se­
quuntur proferre potest:
a) In administratione Baptismi parvulorum tantummodo in textu latino
ponantur, ac proinde semper et sola lingua latina dicantur, exorcismi,
omnes formulae unctionum ac benedictionum, nec non et ipsa Baptismi
forma.
b) In administratione Baptismi adultorum, praeter ea quae superius re934

PIUS XII

censitasunt, etiam lingua latina tantum imprimantur et recitentur psalmi
d aliae preces initiales.
J In ordine administrandi Sacramentum Extremae Unctionis, latina tan­
tum lingua adhibeatur in oratione impositionis manuum super infir­
mum, in verbis unctionum, et in orationibus subsequentibus.
Λ In celebratione Matrimonii lingua vulgari lusitana sacerdos uti potest
ad omnia, praeter benedictionem anuli et formula: “Ego coniungo...".
In benedictione nuptiali extra Missam, ex apostolico induito danda
quando Missa pro sponsis non celebratur, preces quae in Rituali Roma­
no habentur, recitari possunt lingua vulgari lusitana.
d In Exsequiis peragendis pro fidelibus defunctis, sola lingua latina pre­
ces et absolutiones recitari debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc ritu
absoluto, vulgari lingua aliae preces addantur, pro opportunitate temporis
et loci ab Ordinario determinandae et ab ipso sacerdote recitandae
Usus linguae vulgaris lusitanae nullimode extendi potest ad alia quae
expresse hoc in decreto non nominantur.

Apresentaçâo
A exemplo do que ja foi concedido a alguns paises, também o Brasil,
pelo seu Episcopado, pediu à Santa Sé Ihe fosse permitido ter o seu Ri­
tual bilingue.
Acedendo a tâo justo desejo, por Decreto de 14 de Março de 1958, a Sagrada Congregaçâo dos Ritos concedeu ao Brasil o mesmo que a outros
paises, embora um ou outro tenha alcançado mais faculdades, tomandoseem consideraçào costumes jâ tradicionais.

3152

Nâosendo mais que um extrato do Ritual Romano, o Ritual latino-portugucs contém os ritos mais em uso com suas rubricas essenciais

3153

Convém lembrar que as traduçôes que podem ser lidas em vernaculo em
vez do latim, possuem um canker littirgico, pelo lato de terem sido
aprovadas pela autoridade da Santa Sé; nào é, pois, permitida a introduçâo de alteraçôcs por propria autoridade, assim como nâo o é igualmente no texto latino.

3154

Para que os Reverendos Pârocos possam utilizer o présenté Ritual com
real proveito foi-lhc acrescentada uma eoletânea corn as bênçâos mais
frequentes no desempenho do seu munus pastoral.

3155

Noemprêgo dêste Ritual devem ser observadas as seguintes normas:
1. Quando a traduçâo portuguêsa estiver ao lado do texto latino, basta
queseja lido o texto vernaculo.

3156

RITUALE LINGUA VERNACULA PRO DIOECESIBUS BRASILIAE

935

2. Sc, abaixo do latim, houver texto em vernaculo, deve scr sempre lido
primeiramente o tcxto latino, terminado o qual, se o Sacerdote julgar
conveniente, pode 1er o mesmo em vernaculo, qucr em parte, quer inte·
gralmente.
3. As formulas sacramentais c os salmos scjam lidos sôniente cm latim

3157 O uso parcial da lingua vulgar nao dispensa os pastores do dever da catcquese lembrado pelo Ritual Romano: « In Sacramentorum administratione eorum virtutem, usum, ac utilitatem, ct caremoniarum significatio­
nes, ut Concilium Tridentinum praecipit, ex Sanctorum Patrum et
Catechismi Romani doctrina, ubi commode fieri potest, diligenter expli­
cabit ». (RrZ Rom., Tit. I, 10).
O Pâroco zcloso farâ précéder dc urna breve catequese a administraçào
dos Sacramentos e demais ritos aqui apresentados. Convém que suas
explicates sejam seguras e sobrias, cuidadosamente preparadas, isto c,
livres de urna apressada improvisaçâo.
No estudo atento do Ritual poderà o Paroco encontrar precioso alimen­
to para a sua açâo pastoral.

INDEX
3158

Apresentaçâo
Imprimatur do Emo. Cardeal-Arcebispo de Sâo Paulo, Présidente da Con­
ferenda National dos Bispos do Brasil
Indultum Sacrae Congregationis Rituum

Ordo Baptismi parvulorum
I. Si unus tantum baptizatur
II. Si plures baptizantur

Ordo supplendi omissa super infantem bapteatum
Ordo Baptismo adultorum

De administrationbe Confirmationis in periculo mortis

Ordo administrandi sacram Communionem infirmis
Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
Ritus Benedictionis Apostolicae
PERICULO MORTIS

Exsequiarum Ordo:
1. Ad domum defuncti
2. Delatio defuncti ad Ecclesiam
3. Officium in Ecclesia:
936

PIUS XII

cum

Indulgentia plenaria

in

Ad ingressum in Ecclesia
Absolutio ad feretrum
4. Delatio defuncti ad Caemeterium
5. In Caemeterio
RlTUS CELEBRANDI MATRIMONII SACRAMENTUM

1. Benedictio nuptialis intra Missam
2. Benedictio nuptialis extra Missam
Benedictio mulieris praegnantis
4. Benedictio mulieris post partum
5. Benedictio conjugum post 25 vel 50 annos in matrimonio transactos

Alia excerpta e Rituali Romano·.
!. Ordo ad faciendam aquam benedictam
2. Benedictio domorum extra tempus paschale
J. Benedictio infantis
4. Benedictio vehiculi seu currus
5. Benedictio imaginum ac effigium
6. Benedictio ad omnia

Supplementum
Para Exéquias: Preces do Ritual
Leituras ad libitum:
Para funeral dc adulto
Para funeral de criança

Appendix
1. Entronizaçao do Sagrado Coraçâo de Jesus
2. Consagraçào da criança à Santissima Virgcm

RITUALE LINGUA VERNACULA PRO DIOECESIBUS BRASILIAE

937

133
Verba « mysterium fidei » in formula
consecrationis calicis non omittenda

Monitum Congr. S. Officii, 24 iulii 1958
A/\S 50 (1958) 536; DP II, 71

3159 Supremae huic Sacrae Congregationi compertum est in translatione
quadam in vulgarem sermonem Novi Ordinis Maioris Hebdomadae
omissa esse verba « Mysterium fidei » in iorma consecrationis Calicis.
Insuper relatum est quosdam sacerdotes eadem verba in ipsa Missa ce­
lebranda omittere.
Quare haec Suprema Congregatio monet nefas esse in rem tam sanctam
immutationes inducere ct editiones librorum liturgicorum mutilare vel
interpolare (cfr. can. 1339, 10°).
Curent igitur Episcopi, ad mentem Commonitionis S. Officii diei 14 fe­
bruarii 1958, ut praescripta sacrorum canonum de cultu divino stricte
serventur atque sedulo advigilent ne quis audeat immutationem vel mi­
nimam in materiam et formam Sacramentorum inducere.

9

4

i”·
IU

938

PIUS XII

■Μ

Instructio de Musica sacra et sacra Liturgia

Instructio de Musica sacra ct sacra Liturgia ad mentem Litterarum en­
cyclicarum Pii Papae XII «Musicae sacrae disciplina» et «Mediator
Dei»,Congr. Rituum, 3 septembris 1958

AAS 50 (1958) 630-663; EL 72 (1958) 388-419; ME 83 (1958) 636-637
(cowwj 637-655; Periodica 47 (1958) 367-419; DP II, 71-102
[630] De Musica sacra, tria gravissimi ponderis documenta a Summis 3160
Pontificibus, nostra aetate, edita fuerunt, scilicet: Motu proprio sancti
PiiX, Tra le sollecitudini, diei 22 Novembris anni 1903; Pii XI, fel. rec.,
Constitutio Apostolica Divini cultus, diei 20 Decembris anni 1928; de­
mum Summi Pontificis Pii XII, fel. regn., Litterae cncyclicae Musicae sa­
me disciplina, diei 25 Decembris anni 1955; nec defuerunt minora alia
pontificia documenta et huius Sacrae Rituum Congregationis decreta,
quibus variae res ad Musicam sacram pertinentes ordinabantur.

Neminem autem fugit, inter Musicam sacram et sacram Liturgiam tam 3161
arctam natura sua intercedere necessitudinem, ut vix de una leges ferri aut
normae tradi possint, altera neglecta. Re quidem vera, in memoratis quo­
que pontificiis documentis et S. Rituum Congregationis [631] decretis
permixta habetur materia de Musica sacra et de sacra simul Liturgia
Cum porro idem Summus Pontifex Pius XII, prius quam de Musica sa- 3162
era, alteras easque gravissimas de sacra Liturgia edidisset Litteras encydicas Mediator Dei, diei 20 Novembris anni 1947, in quibus doctrina liturgica et necessitates pastorales mirabili modo coordinatae exponuntur,
valde opportunum visum est, potiora capita, sacram Liturgiam et Musi­
cam sacram earumque pastoralem efficaciam respicientia, ex memoratis
documentis in unum colligere et peculiari Instructione pressius declara­
re, quo facilius et securius ea quae in iisdem documentis exposita sunt,
inpraxim reapse deducantur.
Consulto igitur Instructioni huic redigendae operam navarunt viri in 3163
Musica sacra periti et Pontificia Commissio pro generali liturgica instau­
ratione constituta.

Totius autem Instructionis materia sequenti ordine est digesta:
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

3164
939

Caput. I. Notiones generales (nn. 1-10).
Caput. II. Normae generales (nn. 11-21).

Caput. III. Normae speciales,
1. De praecipuis actionibus liturgicis, in quibus Musica sacra adhibetur.
A) De Missa.
a) Principia quaedam generalia circa fidelium participationem (nn.
22-23).
b) De fidelium participatione in Missis in cantu (nn.24-27).
c) De fidelium participatione in Missis lectis (nn. 28-34).
d) De Missa « conventuali », quae etiam Missa « in choro » appellatur
(nn. 35-37).
e) De adsistentia sacerdotum sacrosancto Missae sacrificio deque Missis
quas synchronizatas vocant (nn. 38-39).
B) De Officio divino (nn. 40-46).
C) De Benedictione eucharistica (n. 47).

2. De quibusdam generibus Musicae sacrae.
A) De polyphonia sacra (nn. 48-49)
B) De Musica sacra moderna (n. 50).
C) De cantu populari religioso (nn. 51-53).
D) De musica religiosa (nn. 54-55).
3. De libris cantus liturgici (nn. 56-59).
4. [632] De instrumentis musicis et de campants.
A) Principia quaedam generalia (n. 60).
B) De organo classico et instrumentis similibus (nn. 61-67).
C) De Musica sacra instrumentait (nn. 68-69).
D) De instrumentis musicis et de machinis automaticis (nn. 70-73).
E) De sacris actionibus ope radiophoniae ct televisionis diffundendis
(nn. 74-79).
F) De tempore quo instrumentorum musicorum sonus prohibetur
(nn. 80-85).
G) De campants (nn. 86-92).
5. De personis quae in Musica sacra et sacra Liturgia praecipuas partes
habent (nn. 93-103).
t

6. De Musica sacra et sacra Liturgia excolenda.
A) De cleri et populi generali in Musica sacra et sacra Liturgia institu­
tione (nn. 104-112).
B) De institutis publicis et privatis Musicae sacrae provehendae
(nn. 113-118).
Praemissis igitur notionibus quibusdam generalibus (cap. I), normae
item generales traduntur usum Musicae sacrae in Liturgia respicientes
(cap. II); quo posito fundamento, tota res in capite III explicatur; in
940

PIUS XII

ft

•

· ·

■M

ôî/ζ

.

4/

singulis autem paragraphes huius capitis statuuntur primum putiora
quaedam principia, e quibus normae deinde speciales suapte defluunt.

Caput 1
NOTIONES GENERALES

1 «Sacra Liturgia integrum constituit publicum cultum mystici lesu
Christi Corporis, Capitis nempe membrorumque eius ».* Proptcrea sunt
«actiones liturgicae» illae actiones sacrae, quae, ex institutione lesu
Christi vel Ecclesiae eorumque nomine, secundum libros liturgicos a
Sancta Sede approbatos, a personis ad hoc legitime deputatis peragun­
tur, ad debitum cultum Deo, Sanctis ac Beatis deferendum (cfr. can.
1256); ceterae actiones sacrae quae, sive in ecclesia sive extra, sacerdote
quoque praesente vel praeeunte, peraguntur, « pia exercitia » appellantur

3166

'6337 2. Sacrosanctum Missae sacrificium est actus cultus publici, nomi­
ne Christi et Ecclesiae Deo redditi, quovis loco vel modo celebretur.
Denominatio proinde « Missae privatae » vitetur.

3167

3. Missarum species duae sunt: Missa « in cantu » et Missa « lecta ».
Missa dicitur in cantu, si sacerdos celebrans partes ab ipso iuxta rubricas
cantandas revera cantu profert; secus dicitur lecta.
Missa « in cantu » porro, si celebratur cum assistentia ministrorum sa­
crorum, appellatur Missa solemnis; si celebratur absque ministris sacris,
vocatur Missa cantata.

3168

4. Sub nomine « Musicae sacrae » hic comprehenduntur:
d Canius gregorianus.
b) Polyphonia sacra.
c) Musica sacra moderna.
J) Musica sacra pro organo.
d Cantus popularis religiosus.
D Musica religiosa.

3169

5. Cantus « gregorianus » in actionibus liturgicis adhibendus, est cantus
sacer Ecclesiae romanae, qui, ex antiqua et veneranda traditione, sancte
ct fideliter excultus et ordinatus, vel reccntioribus quoque temporibus
iuxta priscae traditionis exemplaria modulatus, in respectivis libris, a
Sancta Sede rite approbatis, ad usum liturgicum exhibetur. Gregorianus
cantus natura sua non exigit, ut cum sonitu organi vel alterius musici in­
strumenti peragatur.

3170

6. Nomine « polyphoniae sacrae » ille intenditur cantus mensuratus, qui.
Liticrac cncyclicac Mediator Dei. did 20 Novembris anni 1947: AAS 59 (1947) 528 529
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

941

ex grcgorianis concentibus ortus, pluribus consertus vocibus, nullo co­
mitante musicali instrumento, media aetate in Ecclesia latina vigere
coepit, altero dimidio saeculi XVI Petrum Aloisium Praenestinum
(1525-1594) maximum cultorem habuit, et ab eximiis eiusdem artis
magistris adhuc excolitur.

3172 7. «Musica sacra moderna» est musica, quae, pluribus conserta voci­
bus, musicis instrumentis non exclusis, recentiore aetate, iuxta progres­
sum musicae artis concinnata est. Ipsa vero, cum directe ad usum litur­
gicum sit ordinata, pietate ac sensu religioso redoleat oportet, ct hac
condicione, in servitium liturgicum est recepta.
3173 8. « Musica sacra pro organo » est musica pro solo organo composita,
quae, inde a temporibus, quibus tubulatum organum ad concentum
magis [634] aptum evasit, a claris magistris valde exculta fuit, quaeque,
si leges Musicae sacrae ad amussim sequatur, ad sacram Liturgiam con­
decorandam non parum conferre potest.
3174 9. « Cantus popularis religiosus » est ille cantus, qui sponte sua a religio­
so sensu oritur, quo humana creatura ab ipso Creatore ditata fuit, ct
proinde est universalis, apud omnes scilicet populos florens.
Cum autem idem cantus aptissimus sit ad vitam fidelium, privatam et
socialem, christiano spiritu imbuendam, in Ecclesia, inde ab antiquissi­
mis temporibus, valde fuit excultus,2 et nostra quoque aetate ad fidelium
pietatem fovendam et ad pia exercitia condecoranda enixe commendatur,
immo in ipsis actionibus liturgicis quandoque admitti potest?

3175 10. « Musica religiosa » demum illa est, quae, tum ex auctoris intentio­
ne, cum ex operis argumento et fine, sensus pios ac religiosos exprimere
et movere contendit, et proinde « religionem valde iuvat »? cum vero ad
cultum divinum non sit ordinata, indolcmque magis liberam prae se
ferat, in actionibus liturgicis non admittitur.

Caput II
NORMAE GENERALES
3176 11. Haec Instructio vim suam exercet in omnes ritus Ecclesiae latinae;
proinde, quae de cantu gregaria no dicuntur, valent etiam pro cantu li­
turgie© proprio, si habeatur, aliorum rituum latinorum.
Nomine porro « Musicae sacrae » intellegitur in hac Instructione quan2 Cfr. Eph 5. 18-20; Coi 3, 16.
5 Litterae encyclicae Musicae saaac diiaphna, dici 25 Decembris 1955: AAS 48 (1956) 13-14.

4 Litterae encycltcac Musicae saaae disciplina AAS 48 (1956) 13.
942

PIUS XII

doque « cantus et instrumentorum sonus », quandoque « instrumento­
rum sonus » tantum, prout e contextu facile eruitur.
Denique, voce « ecclesiae » ordinarie comprehenditur omnis « locus sa­
ter», id est: ecclesia sensu stricto, oratorium publicum, semipublicum,
privatum (cfr. can. 1154, 1161, 1188), nisi ex contextu dc solis ecclesiis
sensu stricto agi eluceat.

12. Actiones liturgicae peragi debent ad normam librorum liturgicorum 3177
rite ab Apostolica Sede approbatorum, sive pro universa Ecclesia, sive
pro aliqua ecclesia particulari aut familia religiosa (cfr. can. 1257); [635J
pia autem exercitia fiunt secundum consuetudines et traditiones loco­
rum aut coetuum, a competente auctoritate ecclesiastica approbatas (cfr
can. 1259).
Actiones liturgicas et pia exercitia inter se commisceri non licet; sed, si
casus ferat, pia exercitia actiones liturgicas aut praecedant aut sequantur.
13. tf) Lingua actionum liturgicarum est latina, nisi in supradictis libris 3178
liturgicis, sive generalibus, sive particularibus, pro quibusdam actioni­
bus liturgicis alia lingua explicite sit admissa, et salvis illis exceptionibus,
quae infra ponuntur.
WIn actionibus liturgicis in cantu celebratis, nullus textus liturgicus, in
linguam vulgarem verbotenus conversus, cani licet,5 salvis concessioni­
bus particularibus.
d Exceptiones particulares, a lege linguae latinae in actionibus liturgicis
unice adhibendae, a Sancta Sede concessae, vim suam retinent; sed abs­
que eiusdem Sanctae Sedis auctoritate non licet eas latius interpretari vel
ad alias regiones transferre.
J) In piis exercitiis quaevis lingua adhiberi potest fidelibus magis con­
veniens.

14. d) In Missis in cantu non solum a sacerdote celebrante et ministris, 3179
sed etiam a schola aut fidelibus unice lingua latina est adhibenda.
<Verum tamen, ubi saecularis vel immemorabilis consuetudo fert ut in
sollemni Sacrificio Eucharistico [id est in Missis in cantui, post sacra
verba liturgica latine cantata, nonnulla popularia vulgaris sermonis canti­
ca inserantur, locorum Ordinarii id fieri sinere poterunt, “si pro loco­
rum ac personarum adiunctis existiment eam [consuetudinem] pruden­
ter submoveri non posse" (can. 5), firma tamen lege qua statutum est ne
ipsa verba liturgica vulgari lingua canantur ».6
ό) In Missis lectis sacerdos celebrans, eius minister, et fideles qui una
cum sacerdote celebrante actioni liturgicae directe participant, id est,
Motu proprio Tra le sollecttudint, dici 22 Novembris 190), n. 7: ASS 36 (1903-1904) 334.
Drff outh S.R.C 4

'Litteraeencyclicae Musicae sanae disciplina AAS 48 <1956) 16 17
INS TRUC TIO DE Λ1USIÇA SACHA E t SACRA LITURGIA

943

clara voce illas partes Missae dicunt quae ad ipsos spectant (cfr. n. 31),
unice linguam latinam adhibere debent.
Si autem fideles, praeter hanc participationem liturgicam directam, pre­
cationes quasdam vel cantus populares, secundum locorum consuetudi­
nem, addere cupiunt, hoc fieri potest lingua quoque vernacula.
1636] c) Partes Proprii, Ordinarii et Canonis Missae elata voce dicere una
cum sacerdote celebrante, lingua latina vel verbotenus conversas, sive ab
omnibus fidelibus sive a quodam commentatore, stricte prohibetur,
exceptis iis quae n. 31 recensentur.
Optandum vero ut in dominicis et festis diebus, in Missis lectis, Evange­
lium et etiam Epistola, a quodam lectore, lingua vernacula ad utilitatem
fidelium legantur.
A Consecratione insuper usque ad Pater noster sacrum suadetur silentium

3180 15. In sacris processionibus, a libris liturgicis descriptis, ea adhibeatur
lingua, quam iidem libri praescribunt vel admittunt; in aliis vero pro­
cessionibus, quae ad modum piorum exercitiorum peraguntur, lingua
fidelibus participantibus magis conveniens adhiberi potest.

3181 16. Cantus gregorianus est cantus sacer, Ecclesiae romanae proprius et
principalis; ideoque in omnibus actionibus liturgicis non solum adhiben
potest, sed, ceteris panbus, aliis Musicae sacrae generibus est praeferendus.
Proinde:
a) Lingua cantus gregoriani, utpote cantus liturgia, est unice lingua latina.
b) Illae partes actionum liturgicarum, quae iuxta rubricas a sacerdote
celebrante et ab eius ministris cantandae sunt, unice secundum modulos
gregorianos, in editionibus typicis ordinatos, cantari debent, interdicto
cuiusvis instrumenti comitante sono.
Schola et populus, cum sacerdoti et ministris cantantibus ex rubricarum
vi respondent, itidem unice iisdem gregorianis modulis uti debent.
c) Demum, ubi per Indulta particularia permissum fuerit, ut in Missis in
cantu, sacerdos celebrans, diaconus aut subdiaconus, vel lector, textibus
Epistolae seu Lectionis, et Evangelii, gregorianis modulis decantatis, eos­
dem textus lingua quoque vernacula proclamare possint, hoc fieri debet
legendo alta et clara voce, exclusa quavis cantilena gregoriana, authenti­
ca vel adsimulata (cfr. n. 96 e).
3182 17. Polyphonta sacra in omnibus actionibus liturgicis adhiberi potest, hac
tamen condicione, ut habeatur schola quae eam ad artis normam exsequi
possit. Hoc genus Musicae sacrae actionibus liturgicis solemniore splen­
dore celebrandis magis convenit.
3183 1637] 18. Item Musica sacra moderna in omnibus actionibus liturgicis
admitti potest, si reapse respondeat dignitati, gravitati et sanctitati Li­
turgiae, et schola habeatur quae eam ad artis normam exsequi possit.

19. Canius popularis religiosus in exercitiis piis libere adhiberi potest; in
actionibus vero liturgicis stricte serventur quae superius, nn. 1315, sta­
tuta sunt.

3184

20. Musica religiosa autem ab omnibus actionibus liturgicis omnino ar­
ceatur; in piis vero exercitiis admitti potest; quoad concentus in locis sa­
cris, serventur normae quae infra, nn. 54 et 55, traduntur.

3185

21 Ea omnia, quae ad normam librorum liturgicorum, sive a sacerdote
et eius ministris, sive a schola vel populo cantanda sunt, integre ad ip­
sam sacram Liturgiam pertinent. Quapropter:
a) Districte vetatur, ordinem textus cantandi quovis modo mutare, verba
alterare vel omittere, aut indecore iterare. In modulationibus quoque, ad
modum polyphoniac sacrae et Musicae sacrae modernae compositis,
singula textus verba clare et distincte percipi debent.
b) Ex eadem ratione, in quavis actione liturgica, explicite vetatur qualemcumque textum liturgicum cantandum, vel ex toto vel ex parte,
omittere, nisi per rubricas aliter dispositum sit.
d Si autem ob rationabilem causam, ex. gr. ob deficientem numerum
cantorum, vel propter eorum non plenam artis cantandi peritiam, vel
etiam quandoque, propter alicuius ritus vel cantilenae longitudinem,
unus alterve textus liturgicus, qui ad scholam pertinet, cantari nequeat
prout in notationibus librorum liturgicorum exhibetur, hoc unum per­
mittitur, ut textus illi integre, aut recto tono, aut ad modum psalmorum
cantentur, organo, si placet, comitante.

3186

Caput 111
NORMAE SPECIALES

1. Dc praecipuis actionibus liturgicis in quibus Musica sacra adhibetur.
A) De Missa

a) Principia quaedam generalia circa fidelium participationem
22. Missa natura sua postulat, ut omnes adstantes, secundum modum
sibi proprium, eidem participent.
i) Quae quidem participatio praeprimis interna esse debet, nimirum
pia animi attentione et cordis affectibus exercitata, qua fideles una
«cum Summo Sacerdote arctissime coniugentur ... atque una cum Ipso
et per Ipsum [Sacrificium] offerant, unaque cum Eo se devoveant ».
bnerae cncyclicac Mediator Det, dici 20 Novembris 1947: AAS 59 (1947) 552
INSTRUCTIO DE MUSICA SACHA ET SACRA LITURGIA

3187

h) Adstantium vero participatio plenior evadit, si internae attentioni ex­
terna accedat participatio, actibus scilicet externis manifestata, uti cor­
poris positione (genuflectendo, stando, sedendo), gestibus ritualibus,
maxime vero responsionibus, precationibus et cantu.
De hac participatione Summus Pontifex Pius XII, in Litteris encydidsde
sacra Liturgia Mediator Dei, generaliori modo haec collaudando habet:
« Ii laudibus exornandi sunt, qui efficere contendunt, ut Liturgia exter­
no etiam modo actio sacra fiat, quam reapse adstantes omnes communi­
cent. Id quidem non una ratione contingere potest; cum nimirum uni­
versus populus, ex sacrorum rituum normis, vel sacerdotis verbis recto
servato ordine respondet, vel cantus edit, qui cum variis Sacrificii parti­
bus congruant, vel utrumque facit, vel denique cum in Sacris solemnibus
alternas lesu Christi administri precibus dat voces unaque simul liturgi­
ca cantica concinit ».8
Harmonicam hanc participationem pontificia intendunt documenta,
cum de «participatione actuosa» agunt,9 cuius praecipuum exemplar
habetur in sacerdote celebrante eiusque ministris, qui, debita pietate in­
terna atque rubricarum ct caerimoniarum exacta observantia, altari de­
serviunt.
c) Perfecta demum participatio actuosa obtinetur, quando sacratnentalis
quoque participatio accedit, per quam scilicet « fideles adstantes non
solum spirituali affectu, sed sacramcntali etiam Eucharistiae perceptione
communicant, quo ad eos sanctissimi huius Sacrificii fructus uberior
proveniat ».10
d) Cum vero conscia et actuosa fidelium participatio absque eorum suf­
ficienti institutione obtineri non possit, in memoriam revocare iuvat sa­
pientem illam a Tridentinis Patribus conditam legem, qua praescribitur:
« Mandat sancta Synodus pastoribus et singulis animarum curam geren­
tibus, ut frequenter inter Missarum celebrationem [id est in homilia
[639] post Evangelium, seu «cum catechesis plebi christianac tradi­
tur »], vel per se vel per alios, ex his quae in Missa leguntur, aliquid ex­
ponant, atque inter cetera sanctissimi huius Sacrificii mysterium aliquod
declarent, diebus praesertim dominicis et festis »,**

5188 23 Varios autem modos, quibus fideles sacrosancto Missae Sacrificio ac­
tuose participare possunt, ita oportet moderari, ut periculum cuiusvis

8 AAS 59(1947) 560.

1 »*W

9 Litterae encyclicac Mediatur Det AAS 59 (1947) 550-557.

10 5 Cone Trid Sess 22, cap. 6 Cfr. etiam Litteras encydicos Mediator Det (AAS 59 (1*47)

565) « Valde opportunum est, quod cctcroqutn Liturgia statuit, populum ad sacram accedent
Synaxim, postquam sacerdos divinam Dapem ex ara libaverit ».
"5 Cone Ind Sess 22, cap 8; lJttcrae encyclicac Musicae sacrae disciplina AAS 48 (1956) 17
946

PIUS XII

abusus amoveatur, et praecipuus eiusdem participationis finis obtinea­
tur, plenior scilicet Dei cultus ct fidelium aedificatio.

b) De fidelium participatione in Missis in cantu

24. Forma nobilior eucharisticae celebrationis habetur in Missa solemn 3189
m qua caerimoniarum, ministrorum, atque Musicae sacrae cumulata solemnitas, divinorum mysteriorum magnificentiam patefacit, et adstantium mentes ad piam eorundem mysteriorum contemplationem condu­
cit. Adnitendum proinde, ut fideles hanc celebrationis formam, ea qua
par est aestimatione prosequantur, congrue eidem participando, prouti
mira exponitur.
25. In Missa itaque solemni, actuosa fidelium participatio tribus gradi- 3190
bus perfici potest:
4Primus gradus habetur, cum omnes fideles responsa liturgica cantando
reddunt: Amen; Et cum spiritu tuo; Gloria tibi, Domine; Habemus ad
Dominum; Dignum et tuslum est; Sed libera nos a malo; Deo gratias. Omni
cura adlaborandum est, ut fideles omnes, ubique terrarum, haec respon­
sa liturgica in cantu reddere valeant,
^Secundus gradus habetur, cum omnes fideles partes quoque ex Ordimüo Missae decantant, scilicet: Kyrie, eleison; Gloria in excelsis Deo;
Credo; Sanctus-Benedictus; Agnus Det. Adnitendum sane, ut fideles eas­
dem partes ex Ordinario Missae, simplicioribus praesertim gregorianis
modulis, decantare sciant. Si omnes vero partes cantari nequeant, nihil
prohibet quominus faciliores, uti Kyrie, eleison; Sanctus-Benedictus;
Agnus Det, seligantur a fidelibus omnibus decantandae, Gloria in excelsis
Deo vero et Credo a « schola cantorum ».
Ceterum curandum est, ut ubicumque terrarum sequentes faciliores gre­
goriani moduli a fidelibus addiscantur Kyrie, eleison, Sanctus-BenedicIus, et Agnus Dei iuxta num. XVI Gradualis romani; Gloria [640] in ex­
celsis Deo una cum Ile, missa est - Deo gratias, iuxta modum XV; Credo
autem iuxta num. I vel III 1 lac sane via illud maxime optabile obtineri
potest, ut Christifideles, ubicumque terrarum, communem Fidem in ac­
tuosa participatione sacrosancto Missae Sacrificio, communi quoque lae­
toque concentu manifestare valeant.12
d Tertius denique gradus habetur, si omnes adstantes ita sint in cantu
gregoriano exercitati, ut partes quoque ex Proprio Missae cantare va­
leant. Quae quidem plena in cantu participatio urgenda est praesertim in
communitatibus religiosis et in seminariis.

‘ Litterae encyclicac Musicae sacrae disciplina- AAS 48 (1956) 16
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

94 7

3191 26. Magni quoque facienda est Missa cantala, quae, etsi sacris ministris
et plena caerimoniarum magnificentia careat, decoratur tamen cantus et
Musicae sacrae venustate.
Optandum est, ut dominicis et diebus festis, Missa paroccialis vel prin­
cipalis sit in cantu.
Quae vero de fidelium participatione in Missa solemni superiore nume­
ro dicta sunt, eadem prorsus valent etiam pro Missa cantata.

3192 27. In Missis in cantu, haec insuper animadvertenda sunt:
a) Si sacerdos cum ministris introitum facit in ecclesiam per viam lon­
giorem, nil prohibet quominus, decantata antiphona ad Introitum cum
suo versu, plures alii eiusdem psalmi versus cantentur; quo in casu, post
singulos vel binos versus repeti potest antiphona, et, quando celebrans
ante altare advenerit, abrupto psalmo, si opus sit, cantatur Gloria Paln,
et ultimo repetitur antiphona.
b) Post antiphonani ad Offertorium canere licet antiquos gregorianos
modulos illorum versuum, qui olim post antiphonani decantabantur.
Si vero antiphona ad Offertorium a quodam psalmo desumpta sit, licet
alios eiusdem psalmi versus decantare; quo in casu, post singulos vel bi­
nos versus psalmi, repeti potest antiphona et, Offertorio expleto, psal­
mus clauditur cum Gloria Patri, ct repetitur antiphona. Si vero antipho­
na e psalmo non sit desumpta, seligi potest alius psalmus solemnitati
congruens. Cani tamen potest, expleta antiphona ad Offertorium, etiam
aliqua cantiuncula latina, quae tamen huic Missae parti congruat, nec
protrahatur ultra Secretam.
c) Antiphona ad Communionem per se canenda est dum sacerdos cele­
brans Ssmum Sacramentum sumit. Si autem fideles communicandi (641}
sint, cantus eiusdem antiphonae inchoetur dum sacerdos sacram Com­
munionem distribuit. Si eadem antiphona ad Communionem e quodam
psalmo desumpta sit, licet alios eiusdem psalmi versus decantare; quo in
casu, post singulos vel binos versus, repeti potest antiphona, et, Com­
munione expleta, psalmus clauditur cum Gloria Patri, et repetitur anti­
phona. Si vero antiphona non sit de psalmo, seligi potest psalmus so­
lemnitati et actioni liturgicae congruens.
Expleta autem antiphona ad Communionem, praesertim si fidelium
Communio diu protrahitur, licet quoque aliam cantiunculam latinam,
sacrae actioni congruam, decantare.
Fideles praeterea ad sacram Communionem accessuri, ter Domine, non
sum dignus, una cum sacerdote celebrante, recitare possunt
d) Sanctus et Benedictus, si modulis gregorianis decantentur, continue
canendi sunt, secus vero, Benedictus post Consecrationem ponatur.
e) Dum Consecratio peragitur, omnis cantus cessare debet et, ubi con­
suetudo viget, etiam sonus organi et cuiusvis musici instrumenti.
948

PIUS XII

f) Consecratione peracta, nisi Benedicius adhuc sit canendus, sacrum
suadetur silentium usque ad Paler noster.
g) Dum sacerdos celebrans in fine Missae fidelibus benedicit, organum
sileat; sacerdos autem celebrans verba Benedictionis ita pronuntiare de­
bet, ut ab omnibus fidelibus intellegi possint.

c) De fidelium participatione in Missis lectis
28. Sedulo curandum est, ut fideles, « non tamquam extranei vel muti
spectatores »” Missae quoque lectae intersint, sed illam praestent par­
ticipationem, quae a tanto mysterio requiritur, ct quae uberrimos affert
fructus.

3193

29. Primus autem modus, quo fideles Missae lectae participare possunt,
habetur, cum singuli, propria industria, participationem praestant, sive
internam, piam scilicet ad potiores Missae partes attentionem, sive ex­
ternam, iuxta varias regionum probatas consuetudines.
It potissimum in hac re laude digni sunt, qui parvum missale, proprio
captui accommodatum, prae manibus habentes, una cum sacerdote, eis­
dem Ecclesiae verbis comprecantur. Cum vero non omnes aeque idonei
sint ad ritus ac formulas liturgicas recte intellegendas, et cum praeterea
1642] animorum necessitates non eaedem in omnibus sint, neque in sin­
gulis semper eaedem permaneant, his alia vel aptior vel facilior partici­
pationis ratio occurrit, scilicet « lesu Christi mysteria pie meditando, vel
dia peragendo pietatis exercitia aliasque fundendo preces, quae, etsi
forma a sacris ritibus differunt, natura tamen sua cum iisdem con­
gruunt ».N
Notandum insuper, quod si alicubi, inter Missam lectam, mos vigeat or­
ganum sonandi, quin fideles sive communibus precibus, sive cantu Mis­
sae participent, reprobandus est usus, organum, harmonium, aut aliud
musicum instrumentum quasi sine intermissione sonandi I laec igitur in­
strumenta sileant:
4Post ingressum sacerdotis celebrantis ad altare, usque ad Offertorium;
h) A primis versiculis ante Praefationem usque ad Sanctus inclusive;
c)Ubi consuetudo viget, a Consecratione usque ad Pater noster,
J) Ab oratione dominica usque ad Agnus Dei inclusive; ad confessionem
ante Communionem fidelium; dum dicitur Poslcommunto et datur Be­
nedictio in fine Missae.

3194

10. Secundus participationis modus habetur, cum fideles Sacrificio eu-

3195

'* Constitutio /Xpostolica Divtnt cultus, dici 20 Dcccmbns 1928: z\AS 21 ( 1929) 40.
' Litterae encyclicac Mediator Det. i\t\S 39 ( 1947) 560-561.
INS TRUC TIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

949

charistico participant, communes precationes et cantus proferendo.
Providendum, ut ct precationes et canius singulis Missam partibus ap­
prime congruant, firmo tamen praescripto n. 14 c.

3196 31. Tertius denique isque plenior modus obtinetur, cum fideles sacer­
doti celebranti liturgice respondent, quasi cum illo « dialogando », et par­
tes sibi proprias clara voce dicendo.
Quatuor vero gradus plenioris huius participationis distingui possunt:
a) Primus gradus, si fideles sacerdoti celebranti faciliora responsa litur­
gica reddunt, scilicet: Arnen; Et cum spiritu tuo; Deo gratias; Gloria libi,
Domine; Laus tibi, Christe; Habemus ad Dominum; Dignum et iustum est;
Sed libera nos a malo;
b) Secundus gradus, si fideles partes insuper proferunt, quae a mini­
strante, iuxta rubricas, sunt dicendae; et, si sacra Communio infra Mis­
sam distribuitur, confessionem quoque dicunt et ter Domine, non sum
dignus;
c) Tertius gradus, si fideles partes quoque ex Ordinario Missae, [64)]
scilicet: Gloria in excelsis Deo; Credo; Sanctus-Benedictus; Agnus Dei, una
cum sacerdote celebrante recitant;
d) Quartus denique gradus, si fideles partes quoque ad Proprium Missae
pertinentes: Introitum; Graduate; Offertorium; Communionem, una cum
sacerdote celebrante proferunt. Hic ultimus gradus a selectis tantum
cultioribus coetibus bene institutis, digne, prouti decet, adhiberi potest.

(

3197 32. In Missis lectis totum Pater noster, cum apta sit et antiqua precatio
ad Communionem, a fidelibus una cum sacerdote celebrante recitari pot­
est, lingua vero latina tantum, et addito ab omnibus Arnen, exclusa quavis
recitatione in lingua vulgari.

3198 33. In Missis lectis cantus populares religiosi a fidelibus cantari possunt,
servata tamen hac lege, ut singulis Missae partibus plane congruant (cfr.
n. 14 b).
3199 34. Sacerdos celebrans, potissimum si aula ecclesiae magna sit et po­
pulus frequentior, ea omnia, quae secundum rubricas clara voce pronun­
tiare debet, adeo elata voce dicat, ut omnes fideles sacram actionem op­
portune et commode sequi possint.

d) De Missa « conventuali », quae etiam Missa « in choro » appellatur
3200 35. Inter actiones liturgicas, quae peculiari dignitate excellunt, merito
computanda est Missa « conventualis », seu « in choro », illa scilicet
quae ab iis, qui per Ecclesiae leges choro adstringuntur, in coniunctione
cum Officio divino quotidie celebranda est.
Missa enim una cum Officio divino summam totius christiani cultus
950

PIUS XII

constituit, seu plenam illam laudem, quae omnipotenti Deo, externa
quoque et publica solemnitate, quotidie tribuitur.
Cum autem plena haec publica et collcgialis divini cultus oblatio in om­
nibus ecclesiis quotidie perfici nequeat, ideo ab iis, qui lege « chori » ad
hoc deputati sunt, quasi vicana vice peragitur; quod maxime valet de
ecclesiis cathedralibus relate ad universam dioecesim.
Omnes proinde celebrationes « in choro » peculiari decore ct solemnita­
te, id est, cantu et Musica sacra exornatae, ordinarie peragi debent.
)6. Missa igitur conventualis perse solemnis esse debet, vel saltem cantata.
Ubi vero per leges particulares aut per peculiaria Indulta a solemnitate
1644] Missae « in choro » dispensatum fuit, id saltem omnino evitetur,
ne inter Missam conventualem Horae canonicae recitentur. Praestat e
contra, ut Missa conventualis /ecta ea forma peragatur, quae n. 31 pro­
ponitur, secluso tamen quovis vernaculae linguae usu.

3201

37. Ad Missam conventualem quod attinet, haec insuper serventur:
i)Singulis diebus una tantum dicenda est Missa conventualis, quae cum
Officio in choro recitato concordare debet, nisi aliter a rubricis disposi­
tum fuerit {Additiones et Variationes in rubricis Missahs, tit. I, n. 4).
Obligatio tamen alias Missas in choro celebrandi, ex piis fundationibus
vel alia legitima causa, firma manet.
b) Missa conventualis sequitur normas Missae in cantu vel lectae.
c) Missa conventualis dicenda est post Tertiam, nisi communitatis mode­
rator, gravi de causa, eam post Sextam vel Nonam dicendam esse censuerit.
i) Missae conventuales « extra chorum », hucusque a rubricis quando­
que praescriptae, supprimuntur.

3202

e) De adsistentia sacerdotum sacrosancto Missae sacrificio
deque Missis quas « synchronizatas » vocant
38. Praemisso quod concclebratio sacramentalis in Ecclesia latina casi­
bus limitatur a iure statutis; Responso deinde Supremae S. Congrega­
tionis S. Offici diei 23 Maii 195715 in mentem revocato, quo invalida
declaratur concclebratio Missae sacrificii ex parte sacerdotum, qui, etsi
vestibus sacris induti et quavis intentione ducti, verba consecrationis
non proferunt: non est prohibitum, ut, pluribus sacerdotibus, occasione
Congressuum, simul convenientibus, « unus tantum sacrum peragat, alii
vero (sive omnes sive plurimi) huic uni sacro intersint in coque sacram
synaxim e manu celebrantis sumant », dummodo « hoc ex iusta et ratio·
15 AAS 49 (1957)370.

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

951

3203

nabili causa fiat, neque Episcopus ad fidelium admirationem vitandam
aliud statuerit », et huic modo agendi ne subsit error a Summo Pontifice
Pio XII memoratus, quod scilicet celebratio unius Missae, cui centum
sacerdotes pie adsistunt, aequivaleat celebrationi centum Missarum ex
parte centum sacerdotum.16
3204

[645] 39. Prohibentur vero sic dictae «Missae synchronizatae», illae
scilicet Missae hoc peculiari modo celebratae, quod duo vel plures sa­
cerdotes, in uno vel pluribus altaribus, ita simultanée Missam celebrant
ut omnes actiones et omnia verba uno eodemque tempore et peragantur
et proferantur, adhibitis quoque, praesertim si numerus sacerdotum ita
celebrantium magnus sit, modernis quibusdam instrumentis quibus ab
soluta haec uniformitas seu « synchronizatio » facilius obtineatur.

B) De Officio Divino
3205

40. Officium divinum absolvitur aut « in choro », aut « in communi»,
aut « a solo ».
Dicitur autem « in choro », si Officium divinum absolvitur a communi­
tate, per leges ecclesiasticas ad chorum obligata; « in communi » vero, si
idem fit a communitate, quae ad chorum non est adstricta.
Officium vero divinum, quovis modo absolvatur, sive « in choro»,sive
« in communi », sive « a solo », si ab illis peragatur qui per leges eccle­
siasticas ad officium persolvendum deputati sunt, semper habendus esi
uti actus cultus publici, nomine Ecclesiae Deo redditi.

3206

41. Officium divinum natura sua ita est constitutum, ut mutuis alternis
que vocibus persolvatur; immo nonnullae partes per se postulant ut cantu
peragantur.

3207

42. His itaque statutis, absolutio Officii divini « in choro », retineatur ei
foveatur; absolutio vero « in communi », sicut etiam cantus alicuius sal
tem Officii partis, secundum locorum, temporum et personarum oppor
tunitatem, enixe commendatur.

3208

43 Psalmorum recitatio «in choro» vel «in communi», sive fiat in
modulatione gregoriana, sive sine cantu, gravis sit atque conveniens, ser­
vata apta tonorum ratione, congruentis vocis mora, ct plena vocum con­
cordantia.

44. Si psalmi, qui in hora canonica occurrant, cantandi sint, partirn sal­
tem gregorianis modulis cantari debent, vel alternis psalmis, vel alternis
versibus eiusdem psalmi.

3209

45 Prisca et veneranda consuetudo, Vesperas in dominicis et festivis
diebus una cum populo, ad normam rubricarum, decantandi, ubi viget
servetur; ubi non est, quantum fieri potest, inducatur, aliquoties saltem
in anno.
[646] Adnitantur insuper locorum Ordinarii ne, occasione Missae ve
spertinae, Vesperarum cantus diebus dominicis ct festivis desuescat.
Missae enim vespertinae, quas Ordinarius loci permittere potest « si bo­
num spirituale notabilis partis christifidelium id postulet »,17 detrimento
esse non debent actionibus liturgicis piisque exercitiis, quibus populus
christianus dies festivos sanctificare consuevit.
Quapropter mos cantandi Vesperas aut pia alia exercitia celebrandi cum
Benedictione eucharistica, ubi viget, retinendus est, etiamsi Missa ve­
spertina celebretur.

3210

46. In seminariis autem clericorum, sive saecularium sive religiosorum,
saepius Officii divini saltem aliqua pars in communi peragatur, et, quan­
tum possibile est, in cantu; diebus autem dominicis et festivis Vesperae
saltem canendae sunt (cfr. can. 1367, 3°).

3211

C) De Benedictione eucharistica
47. Benedictio eucharistica est vera actio liturgica; proinde fieri debet
prouti in Rituali Romano, tit. X, cap. V, n. 5, describitur.
Sicubi vero ex traditione immemorabili alius vigeat modus eucharisti­
am Benedictionem impertiendi, hic modus de licentia Ordinarii con­
servari potest; suadetur tamen prudenter romanum morem Benedictio­
nis cucharisticae promovere.

2. De quibusdam generibus Musicae sacrae
A) De Polypi ionia sacra
48. Opera auctorum polyphoniae sacrae, cum antiquorum, tum recen- 3213
liorum, in actiones liturgicas ne inducantur, nisi prius certe constiterit,
ca ita esse composita vel apiata, ut normis et monitis in Litteris encycli-

16 Cir. Allocutiones Summi Pontificis Pu Xll ad Emos PP. Cardinales atque Exemos Sscro

nim Antistites, diei 2 Novembris 1954 (AAS 46 [1954] 669 670); et ad cos qui Conventui in
temationali dc Liturgia Pastorali Assisii habito, interfuerunt, diei 22 Septembris 1956 (AAS
48 [1956] 716-717)
952

PIUS XII

3212

1 Constiiuuo Apostolica Christurn Dominus, dici 6 Linuani 1953 (AAS 45 [1953] 15-24); In-

luitio Supremae S. Congregationis Sancti Officii eiusdem dici (AAS 45 [1953] 47-51); Motu
proprio Sacram Comrnuntonerri, diei 19 Martii 1957 (AAS 49 (1957) 177-178).
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

953

cis Musicae sacrae disciplina™ ad rem traditis, reapse respondeant. In
dubio consulatur Commissio dioecesana de Musica sacra.

3214 49. Prisca huiusce artis monumenta, quae adhuc in archivis iacent, dili­
genter investigentur, de eorum conservatione, si opus sit, opportune
provideatur, eorumque editiones, sive criticae, sive ad usum liturgicum
aptae, a peritis parentur.

B)

De Musica sacra moderna

3215 [647] 50. Musicae sacrae modernae opera in actionibus liturgicis ne adhi­
beantur, nisi iuxta leges liturgicas et ipsius artis Musicae sacrae concinnata
sint, ad mentem Litterarum encyclicarum Musicae sacrae disciplina.™ Qua
de re iudicium feret Commissio dioecesana de Musica sacra.

C) De cantu populari religioso
3216 51. Cantus popularis religiosus summopere commendandus et prove­
hendus est; eius enim ope vita christiana spiritu religioso perfunditur
mentesque fidelium ad superiora elevantur.
Huiusmodi autem cantus popularis religiosus proprium habet locum in
omnibus, sive publicis sive familiaribus vitae christianae solemnitatibus,
vel etiam inter diuturnos vitae quotidianae labores; nobiliorem vero par­
tem obtinet in omnibus piis exercitiis, sive extra sive intra ecclesiam
peragendis; quandoque demum in ipsis actionibus liturgicis admittitur,
iuxta normas superius nn. 13-15 traditas.

3217 52. Ut autem religiosa cantica popularia finem suum attingant, « ad catho­
licae Fidei doctrinam plene conformentur oportet, eam recte proponant ct
explicent, lingua utantur plana et modulatione simplici, a tumida et inani
verborum profluentia immunia sint, ac denique etsi brevia sunt et facilia,
quandam prae se ferant religiosam dignitatem et gravitatem ».18
20 Quae
19
praescripta ut serventur, locorum Ordinarii sedula cura caveant.
3218 53. Commendatur igitur omnibus quorum intéressé potest, ut cantiones
populares religiosae, antiquioris quoque aetatis, quas scripto aut viva
voce traditae sunt, opportune colligantur, et, locorum Ordinariis appro­
bantibus, ad fidelium usum edantur.

r. 4

18 AAS48U956) 18-20
19 AAS48U956) 19-20.

20 Litterae encyclicac Musicae sacrae disciplina AAS 48 (1956) 20.
954

PIUS XII

D) De Musica religiosa
54. Magni quoque illa musica aestimanda est et opportune excolenda. 3219
quae etsi in actionibus liturgicis propter peculiarem suam indolem ad­
mitti nequit, eo tamen tendit, ut in audientibus religiosos affectus pro­
ducat ipsamque religionem foveat, ideoque musica religiosa iure mento­
que nuncupatur.

[6-48] 55. Sedes propriae ad opera musica religiosa disponenda sunt au- 3220
ditoria ad concentus musicos destinata, vel aulae spectaculis aut con­
ventibus constitutae, non vero ecclesiae, cultui Dei sacrae.
Sicubi vero auditorium musicum vel alia aula conveniens non exstet et
nihilominus concentum musicae religiosae fidelibus utilitatem spiritua­
lem afferre posse existimetur, Ordinarius loci concentum huiusmodi in
aliqua ecclesia permittere potest, servatis tamen quae sequuntur:
d Pro quolibet concentu instituendo requiritur eiusdem Ordinarii loci
licentia in scriptis;
b) /\d hanc licentiam obtinendam praecedat oportet petitio scripta, in
qua significentur: tempus concentus, operum argumenta, nomina magi­
strorum (organici et magistri chori) atque artificum;
c) Ordinarius loci licentiam ne concedat, nisi, audito voto Commissionis
dioecesanae de Musica sacra et consilio aliorum forte virorum in re peri­
torum, plane sibi constet opera proponenda non modo genuina arte
praestare, sed sincera quoque christiana pietate; necnon personas, quae
concentum exsecuturae sint, qualitatibus pollere, de quibus nn. 97 et 98.
JlSsmum Sacramentum, opportuniore tempore ab ecclesia auferatur et
in sacello quodam vel etiam in sacristia decenter reponatur; sin minus,
auditores moneantur, Ssmum Sacramentum in ecclesia praesens esse, et
rector ecclesiae diligenter curet, ut eidem Sacramento nulla obveniat ir­
reverentia;
dSi scidulae ad aditum emendae sint, aut libelli concentus distribuendi,
haec omnia extra aulam ecclesiae fiant;
f) Musici, cantores et auditores ita se gerant talique more vestiantur, ut
tam gravitatem prae se ferant, quae loci sacri sanctitatem omnino decet.
;) Pro rerum adiunctis praestat ut concentus aliquo pio exercitio con­
cludatur, vel potius Benedictione eucharistica, eo sane proposito, ut
spiritualis mentium elevatio quam concentus promovere intendit, sacra
actione quasi coronetur.

3. Dc libris cantus liturgici
56. Libri cantus liturgici Ecclesiae Romanae, hucusque typice editi, sunt:
Graduate Romanum, cum Ordinario Missae.
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

955

Antiphonale Romanum pro 1 loris diurnis.
[6491 Officium Defunctorum, Matons hebdomadae et Nativitatis D.N le
su Christi.
5222 57 Sancta Sedes, in omnes cantilenas gregorianas, quae in libris liturgi
cis Ecclesiae romanae ab ipsa approbatis continentur, omnia sibi vindi
cat proprietatis ct usus iura.
3223 58. Decretum S. Rituum Congregationis, die 11 mensis Augusti anni
1905 datum, seu « Instructio circa editionem et approbationem libro­
rum cantum liturgicum gregorianum continentium »,21 necnon subsequens « Declaratio circa editionem et approbationem librorum cantum
liturgicum gregorianum continentium », diei 14 mensis Februarii anni
1906,22 altcrumque Decretum, die 24 mensis Februarii anni 1911 editum
de quibusdam quaestionibus particularibus circa approbationem libro­
rum cantus « Propriorum » alicuius dioecesis vel religiosae familiae,25
vim suam relinent.
Quae autem eadem S Rituum Congregatio, die 10 Augusti anni 1946
statuit « De facultate edendi libros liturgicos »,2‘* valent quoque pro li­
bris cantus liturgici.
3224 59. Cantus ergo gregorianus authenticus ille est qui in editionibus
« typicis » vaticanis exhibetur, vel a S. Rituum Congregatione pro aliqua
ecclesia particulari aut familia religiosa approbatus est, et propterea ab
editoribus, debita facultate munitis, in omnibus, cantilena scilicet et tex­
tu, ad amussim transumendus est.
Signa autem, quae rythmica dicuntur, privata auctoritate in cantum gre­
gorianum inducta, permittuntur, dummodo integra servetur notularum
vis ct ratio, quae m vaticanis libris cantus liturgici inveniuntur.

4. De instrumentis musicis et dc campanis
A) Principia quaedam generalia

3225 60 Circa usum instrumentorum musicorum in sacra Liturgia haec reco­
lantur principia:
a) Attenta sacrae Liturgiae natura, sanctitate ac dignitate, cuiuscumque
instrumenti musici usus per se quam maxime perfectus esse [650] debe·

21 Deer auth SRC 4166

nD<cr auth SRC 4178.
25 Decr auth SRC 4260

24 AAS 58(1946) 571 572.
956

PIUS XII

rd Melius erit proinde concentum instrumentorum (sive unius organi
uve aliorum instrumentorum) penitus omittere, quam indecore perage
re; ct gencratim melius erit aliquid, etsi circumscriptum, bene agere,
quam ampliora moliri, quibus explendis apta media deficiant.
6) Ratio deinde babenda est differentiae, quae sacram inter ct profanam
musicam intercedit. Dantur enim instrumenta musica, quae natura sua ct
origine - uti organum classicum - ad Musicam sacram directe ordinan­
tur, vel alia, quae ad usum liturgicum facile aptantur, ut quaedam in­
strumenta, quae nervis et arcu constant; alia e contra exstant instrumen­
ti, quae, communi iudicio, adeo profanae musicae propria existimantur
ut sacro usui aptari omnino nequeant.
t) Denique ea tantum musica instrumenta in sacra Liturgia admittuntur
quae personali artificis actione tractantur, non autem quae modo me­
chanico seu automatico.

/D De organo classico et instrumentis similibus
61 Praecipuum illudque solemne instrumentum musicum liturgicum 3226
Ecclesiae latinae luit et manet organum classicum, seu tubulatum.
62. Organum servitio liturgico destinatum, etsi parvum, ad artis normam 3227
sit confectum, iisque vocibus instructum, quae sacro usui conveniunt;
pnus quam in usum deducatur, rite sit benedictum; et qua res sacra,
omni diligentia custodiatur.

6). Praeter organum classicum, usus quoque admittitur illius instru- 3228
menti, quod « harmonium » vocant; hac quidem condicione, ut vocum
qualitate et sonitus amplitudine sacro usui respondeat.
W Illud vero adsimulatum organum, quod « electrophonicum » vocant, 3229
inter actiones liturgicas ad tempus tolerari potest, cum opes non suppe
tant ad organum tubulatum, etsi parvum, comparandum. In singulis ta­
men casibus accedat oportet explicita Ordinarii loci licentia. Hic autem
consulat prius Commissionem dioecesanam de Musica sacra aliosve in
hac rc viros peritos, qui ea omnia suadere studeant, quae tale instrumen­
tum ad usum sacrum magis accommodatum reddant.

65. Modulatores instrumentorum, de quibus nn. 61-64, sufficienter peri 3230
tos esse oportet in arte sonandi, sive ad sacros cantus aut musicorum
concentus comitandos, sive ad organum solum belle modulandum; quin
immo, cum saepe saepius necessc sit, inter actiones liturgicas 1651] so­
nos « ex tempore » reddere, qui variis momentis eiusdem actionis con­
gruant, in legibus, quae organo et Musicae sacrae in genere praesunt,
scientia ct experientia versati esse debent.
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

csæassfiS

957

Iidem modulatores instrumenta sibi concredita religiose custodire stu­
deant. Quoties autem organo in sacris functionibus assident, conscii sibi
sint dc parte activa quam exercent ad gloriam Dei et in fidelium aedifi­
cationem.

3231 66. Organi modulatio, sive actiones liturgicas prosequatur, sive pia exer­
citia, diligenti cura aptanda est temporis vel diei liturgici qualitati, ipso·
rumque rituum et exercitiorum naturae, necnon singulis eorum partibus.

3232 67. Nisi antiqua consuetudo vel peculiaris aliqua ratio, ab Ordinario loci
comprobanda, aliud suadeat, organum collocetur in proximitate altaris
maioris, loco magis opportuno, at semper ita, ut cantores vel musici in
suggestu consistentes, a fidelibus in aula ecclesiae adunatis conspici
nequeant.

C) De MUSIC/\ SACRA INSTRUMENTAL!
3233 68. In actionibus liturgicis, diebus praesertim solemnioribus, alia quo­
que instrumenta musica - in primis illa, quorum chordae parvo fricata
arcu sonant, - praeter organum adhiberi possunt, una cum organo vel
sine, in musico concentu aut ad cantum comitandum, legibus tamen
stricte servatis quae ex principiis, supra propositis (n. 60), promanant,
quaeque sunt:
a) Ut agatur de instrumentis musicis, quae usui sacro revera aptari possunt,
b) Sonitus horum instrumentorum tali modo et gravitate, ac quasi reli­
giosa castitate eliciatur, ut omnis profanae musicae clangor evitetur et
fidelium pietas foveatur;
c) Concentus magister, organicus et artifices, usum instrumentorum et
leges Musicae sacrae bene calleant.
I

3234 69. Locorum Ordinarii, ope praesertim Commissionis dioecesanae de
Musica sacra, sedulo invigilent, ut haec de usu instrumentorum in sacra
Liturgia praescripta reapse serventur; nec omittant, si casus ferat, pecu­
liares dc hac re tradere normas, conditionibus et probatis consuetudini­
bus aptatas.

I

D) De INSTRUMENTIS MUSICIS ET DE MACHINIS « AUTOMATICIS »
E H

t-J

3235 1652] 70. Instrumenta musica quae, ex communi iudicio ct usu, profa­
nae tantum musicae conveniunt, ab omni actione liturgica et a piis exer­
citiis omnino arceantur.

3236 71. Usus instrumentorum et machinarum « automaticarum », uti sunt: autoorganum, grammophonium, radiophonium, dictaphonium seu magne958

PIUS XII

tophonium, et alia eiusdem generis, in actionibus liturgicis ct piis exercitiis,
sive intra sive extra ecclesiam peragendis, absolute vetatur, etsi agatur tan­
tum de sacris sermonibus vel Musica sacra transmittenda, vel de cantori­
bus aut fidelibus in cantu substituendis aut etiam sustentandis.
His tamen machinis uti licet, etiam in ecclesiis, sed extra actiones liturgicaset pia exercitia, cum agitur de audienda voce Summi Pontificis, Or­
dinarii loci, vel aliorum oratorum sacrorum; vel etiam ad fideles m doc­
trina christiana vel in cantu sacro aut religioso populari instituendos,
denique ad populi cantum dirigendum et sustentandum in processioni­
bus extra ecclesiam peragendis.

72. Instrumentis autem, quae « amplificatores » dicuntur, uti licet in ac­
tionibus quoque liturgicis et piis exercitiis, si agatur de amplificanda vi­
va voce sacerdotis celebrantis aut « commentatoris » vel aliorum, qui,
iuxta rubricas vel ex mandato rectoris ecclesiae, vocem edere possint.

3237

75. Usus machinarum pro imaginibus proiciendis, praesertim vero ca­
rum quas « cinematographicas » vocant, sive proiectiones « mutae » sint
sive « sonorae », in ecclesiis, quacumque de causa quamvis pia, religiosa
aut benefica, strictissime vetatur.
Caveatur insuper ne, in aulis ad conventus et praesertim ad spectacula
prope ecclesiam, vel, alio loco deficiente, subter ecclesiam extruendis vel
aptandis, aditus ex ipsis aulis ad ipsam ecclesiam pateat, neve strepitus
ex iis proveniens sanctitatem et silentium loci sacri ullo modo perturbet.

3238

E) De SACRIS actionibus ope radiophoniae et televisionis
DIFFUNDENDIS

74. Ad actiones liturgicas vel pia exercitia, quae cum intra tum extra ec­
clesiam peraguntur, ope radiophoniae vel televisionis diffundenda, ex­
pressa requiritur Ordinarii loci licentia; quam ipse ne concedat, nisi
pnus sibi constet:
[653J a) Cantum et Musicam sacram, legibus sive liturgicis sive Musicae
sacrae apprime respondere;
b) Insuper, si agatur dc diffusione tclevisilica, omnes, qui in functione
sacra partem habent, ita bene instructos esse, ut celebratio rubricis plane
conformis et omnino digna evadat.
Hanc licentiam modo habituali Ordinarius loci concedere potest pro
transmissionibus regulariter ex eadem ecclesia perficiendis, si, omnibus
perpensis, sibi constet omnia quae requiruntur diligenter servari.

3239

75. Machinae ad diffusionem televisificam perficiendam, quantum fieri
potest, in presbyterium nc inducantur; numquam vero ita prope altare
collocentur, ut sacris ritibus impedimento sint.

3240

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

959

’ -IJ

L

Operatores insuper his machinis addicti illa gravitate se gerant, quae lo­
cum et ritum sacrum deceat, et pietatem adstantium minime perturbet,
iis praesertim momentis, quae summam devotionem postulant.

3241 76. Quae superiore articulo statuuntur, servanda sunt etiam ab illis arti­
ficibus, quos « photographos » vocant: et quidem maiore cum diligentia,
attenta facilitate qua se et machinas quocumque transferre possunt.
3242 77. Singuli ecclesiarum rectores curent, ut praescripta, de quibus nn. 7576, fideliter serventur; locorum autem Ordinarii ne omittant accuratio­
res tradere normas, quas rerum adiuncta forte exigant.

3243 78. Cum radiophonica transmissio natura sua postulet, ut auditores il­
lam sine interruptione sequi possint, in Missa radiophonice diffusa iuvat, ut sacerdos celebrans, praesertim si aliquis Missae «commentator»
desit, verba illa, quae, vi rubricarum submissa voce recitanda sunt, « voce
tantisper elevata » pronuntiet; item ea quae clara voce dicenda sunt,
« altius » proferat, ut audientes totam Missam commode sequi possint.
3244 79. luvat denique ut, ante transmissionem sanctae Missae ope radiophoniae vel telcvisionis, auditores vel spectatores moneantur, talem Missae
auditionem vel visionem, ad satisfaciendum praecepto de Sacro audiendo,
non sufficere.

F) De TEMPORE QUO INSTRUMENTORUM MUSICORUM SONUS PROHIBETUR

3245 [654] 80. Quoniam organi et magis quoque aliorum instrumentorum so­
nus ornamentum constituit sacrae Liturgiae, usus idcirco eorundem in­
strumentorum temperandus est secundum gradum laetitiae, qua singuli
dies vel tempora liturgica distinguuntur.
)

(I

il·
J

3246 81. In omnibus ergo actionibus liturgicis, excepta tantum Benedictione
eucharistica, sonus organi omniumque aliorum instrumentorum musico­
rum prohibetur:
a) Tempore Adventus, id est a primis Vesperis dominicae primae Ad­
ventus usque ad Nonam vigiliae Nativitatis Domini;
b) Tempore Quadragesimae et Passionis, id est a Matutino feriae quartae
Cinerum usque ad hymnum Gloria in excelsis Deo in Missa solemni Vi­
giliae paschalis;
c) Feriis ct sabbato quatuor temporum Septembris, si Officium ct Missa
de iis fiant;
d) In omnibus Officiis ct Missis defunctorum.
3247 82. Sonus aliorum instrumentorum, praeter sonum organi, prohibetur
insuper in dominicis in Septuagesima, Sexagesima et Quinquagesima
feriisque has dominicas sequentibus.
960

PIUS XII

S) Pro diebus tamen temporibusque ut supra prohibitis, sequentes sta- 3248
tuuntur exceptiones:
;) Organi et aliorum instrumentorum sonus permittitur diebus festis de
praecepto et feriatis (exceptis dominicis) necnon festis patroni principalis
lod, tituli vel anniversarii dedicationis ecclesiae propriae et tituli aut funJatoris familiae religiosae; vel si solemnitas aliqua extraordinaria occurrat;
!>) Organi tantum aut barmonn sonus permittitur in dominicis tertia
Adventus et quarta Quadragesimae; necnon feria quinta infra Hebdo­
madam sanctam in Missa chrismatis, et ab initio Missae solemnis ve­
spertinae in « Cena Domini » usque ad finem hymni Gloria in excelsis Deo;
ditem organi tantum aut barmonii sonus permittitur in Missa et in Ve­
speris, solummodo ad cantum sustentandum.
Ordinarii locorum has prohibitiones vel permissiones, secundum proba­
tas locorum aut regionum consuetudines, pressius determinare possunt.
Î655J 84. Per totum Triduum sacrum, idest a media nocte qua incipit 3249
feria quinta in Cena Domini usque ad hymnum Gloria in excelsis Deo in
Missa solemni Vigiliae paschalis, organum et harmonium omnino ta­
ceant, et ne ad cantum quidem sustentandum adhibeantur, salvis excep­
tionibus, quae supra n. 83 b, statuuntur.
Sonus porro organi et harmonii hoc triduo prohibetur, sine ulla excep­
tione, et non obstante quacumque contraria consuetudine, etiam in piis
exercitiis.

85. Ne omittant ecclesiarum rectores, vel quorum interest, rationem il- 3250
bus liturgici silentii fidelibus debite explicare, neque obliviscantur cu­
ram adhibere, ut iisdem diebus vel temporibus ceterae quoque prae­
scriptiones liturgicae de altaribus non ornandis pariter observentur.

G) DE CAMPANIS

86 Perantiquum ac probatissimum campanarum usum in Ecclesia lati- 3251
na, omnes, quorum interest, religiose servare tenentur.

87. Campanae ad ecclesiarum usum ne adhibeantur, nisi prius solemni- 3252
ter consecratae vel saltem benedictae fuerint; ex tunc autem ut res sacrae
debita serventur cura.
88 Probatae consuetudines ac diversi modi campanas pulsandi, iuxta 3253
distinctos eiusdem sonitus fines, omni cura retineantur; neque omittant
locorum Ordinarii traditas usualesque huius rei normas colligere, vel,
ubi desint, praescribere.
89. Innovationes, quae ad id tendunt, ut campanae ipsae pleniorem 3254
edant sonum, vel ut earum pulsatio facilior evadat, ab Ordinariis locoINSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

961

rum, audito peritorum voto, admitti possunt; in dubio autem, res huic S.
Rituum Congregationi proponatur.
3255 90. Praeter diversos consuetos et probatos modos sacras campanas pul­
sandi, de quibus supra n. 88, peculiares alicubi exstant apparatus plu­
rium campanularum in ipsa turri campanaria appensarum, quibus variae
eduntur cantilenae et concentus. Talis campanularum ludus, qui com­
muniter « carillon » appellatur (germanice « Glokenspiel »), a quovis
usu liturgico omnino excluditur. Campanulae autem ad talem usum de­
stinatae, nec consecrari possunt, nec benedici iuxta solemnem Pontifica­
lis Romani ritum, sed simplici tantummodo benedictione.
3256 [656] 91. Totis viribus adnitendum est ut omnes ecclesiae, oratoria pu­
blica et semipublica, saltem una vel duabus, etsi parvis, campanis sint
instructa; districte vero prohibetur, loco sacrarum campanarum, adhibe­
re qualcmcumque machinam vel instrumentum, ad campanarum sonum
mechanice vel automatice imitandum vel amplificandum; licet tamen
huiusmodi machinis vel instrumentis uti, si, iuxta superius statuta, ad
modum « carillon » adhibeantur.

3257 92. Ceterum praescripta can. 1169, 1185, et 612 Codicis luris Canonici
ad amussim serventur.

5. De personis quae in Musica sacra et sacra Liturgia
praecipuas partes habent

3258 93. Sacerdos celebrans toti actioni liturgicae praeest.
Ceteri omnes actioni liturgicae modo sibi proprio participant. Proinde:
a) Clerici, qui modo et forma a rubricis statutis, seu qua clerici, actioni
liturgicae intersunt, sive ministrorum sacrorum aut ministrorum mi­
norum munere fungentes, sive etiam in choro seu in schola cantorum
partem habentes, servitium ministeriale proprium et directum exercent, et
quidem vi ordinationis aut assumptionis in statum clericalem.
b) Laid autem participationem liturgicam actuosam praestant, ct quidem vi
characteris baptismalis, quo fit, ut in sacrosancto quoque Missae Sacrificio,
pro modo suo divinam victimam Deo Patri cum sacerdote offerant.25
c) Laici vero masculini sexus, sive pueri sint, sive iuvenes aut viri, cum a
competente auctoritate ecclesiastica ad ministerium altaris vel ad Musi­
cam sacram exsequendam deputantur, si tale officium modo et forma a
rubricis statutis peragant, servitium ministeriale directum quidem, sed

25 Cfr Litterae encydicac Mistya Corporis Christi, diei 29 lunii anni 1945: AAS 35 (1941)

252-253; Litterae cncychcac Medullor Det, dici 20 Novembris anni 1947: AAS 39 (1947) 555-556
962

PIUS XII

ddegatum, exercent, ea tamen condicione, si de cantu agatur, ut « cho­
rum » seu « scholam cantorum » constituant.

94. Sacerdos celebrans et ministri sacri, praeter accuratam rubricarum 5259
observantiam, nitantur oportet, partes in cantu proferendas, recte, dis­
tincte et belle, quantum possunt, absolvere.
95. Quotiescumque ad actionem liturgicam celebrandam personarum
delectus fieri potest, praestat ut ii praeferantur, qui in cantu excellentio­
res 16^7] esse noscuntur, praesertim si agatur de actionibus liturgicis
solemnioribus, et de iis quae aut cantum difficiliorem exigant, aut radiophonice vel televisive transmittantur.

5260

96. Actuosa fidelium participatio, praesertim sanctae Missae et quibusdam
liturgicis actionibus magis implicatis, facilius obtineri poterit, si aliquis
<commentator » interveniat, qui, momento opportuno paucisque verbis,
ritus ipsos, aut sacerdotis celebrantis vel sacrorum ministrorum precatio­
nes aut lectiones interpretetur, et externam fidelium participationem, eo­
rum scilicet responsiones, precationes et cantus, moderetur. Huiusmodi
commentator admitti potest, servatis normis quae sequuntur:
;) Convenit, ut munus commentatoris a sacerdote vel saltem a clerico
absolvatur; his deficientibus, viro laico committi potest, christianis mo­
ribus commendato et de munere bene edocto. Mulieres vero numquam
olficio commentatoris fungi possunt; hoc unum permittitur, ut in casu
necessitatis, mulier cantum aut precationes fidelium quasi ducat.
k)Commentator, si sacerdos sit aut clericus, cotta sit indutus, et in pres­
byterio vel ad cancellos consistat, aut in ambone vel pulpito; si vero sit
laicus, sistat coram fidelibus, opportuniore loco, sed extra presbyterium,
vel pulpitum.
d Explicationes et monitiones, a commentatore tradendae, scripto sint
praeparatae, paucae, sobrietate perspicuae, tempore opportuno et voce
moderata prolatae; orationibus sacerdotis celebrantis numquam super­
ponantur; uno verbo: ita disponantur, ut fidelium pietati adiumento sint,
non nocumento.
<0 In moderandis fidelium precationibus, meminerit commentator prae­
scriptorum, de quibus supra n. 14 c.
t) In locis ubi Sancta Sedes vulgarem Epistolae ct Evangelii lectionem,
post cantatum textum latinum permiserit, nequit commentator, pro
huiusmodi proclamatione, sc celebranti, diacono, subdiacono vel lectori
substituere (cfr. n. 16 c).
f) Commentator sacerdotis celebrantis rationem habeat et sacram actio­
nem ita comitetur, ut haec nec retardari debeat nec interrumpi, adeo ut
tota actio liturgica harmonica evadat, digna ac pia.

5261

97. Omnes, qui in Musica sacra partem habent, ut sunt musicorum mo­
dulorum inventores, organici, chori magistri, cantores, aut etiam [658]

5262

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

artifices musici, ante omnia, quippe qui sacrae Liturgiae directe vel indi­
recte participent, ceteris fidelibus vitae christianae exemplo praecellant.
3263 98. lidem, praeter memoratam fidei morumque Christianorum praecellentiam, pro eorum condicione et liturgica participatione, in sacra Litur­
gia ac Musica sacra, maiore vel minore institutione ornati esse debent.
Et quidem:
a) Auctores seu Musicae sacrae compositores, sat completam possideant
ipsius sacrae Liturgiae scientiam, sub respectu historico, dogmatico seu
doctrinali, practice seu rubricali; linguam quoque latinam calleant, in
legibus denique artis Musicae sacrae simul ac profanae, et in historia
musicae, profunde sint instituti.
b) Organici quoque atque chori magistri sat amplam habeant sacrae Li­
turgiae scientiam et linguae latinae sufficientem cognitionem; denique
propria quisque arte adeo sint instituti, ut officium suum digne et com­
petenter exercere valeant.
c) Cantoribus etiam, sive pueri sint sive adulti, talis, pro eorum captu,
praebeatur actionum liturgicarum et textuum quos canere debent, co­
gnitio, ut ipsum cantum ea mentis intellegentia et cordis affectu possint
promere, quem requirit servitutis eorum « rationabile obsequium ».
Edoceantur quoque latina verba recte et distincte pronuntiare. Rectores
ecclesiarum, vel quorum interest, sedulo invigilent, ut in loco, ubi canto­
res in ecclesia sistunt, bonus ordo et sincera regnet devotio.
d) Artifices denique musici, Musicam sacram exsecuturi, non solum pro­
prio quisque instrumento ad regulas artis sint experti, sed cius usum sa­
crae quoque Musicae leges bene aptare sciant, atque rerum liturgicarum
tali cognitione sint instructi, ut externum artis exercitium cum devota
pietate congrue valeant coniungere.
3264 99. Valde optandum, ut ecclesiae cathédrales, et saltem ecclesiae parot
ciales vel aliae maioris momenti, proprium habeant et stabilem
« chorum » musicum seu « scholam cantorum », quae verum servitium
ministeriale praestare possit ad normam articuli 93 a et c.
3265 100. Sicubi vero talis chorus musicus constitui nequit, permittitur ut
constituatur chorus fidelium, sive « mixtus », sive mulierum aut puella­
rum tantum. Huiusmodi vero chorus in proprio collocetur loco, extra
presbyterium seu extra cancellos posito; viri autem a mulieribus
vel puellis seorsim consistant, quolibet sedulo vitato inconvenienti. Ne­
que omittant locorum Ordinarii, hac de re praecisas edere normas, de
quarum observantia rectores ecclesiarum respondere debeant.26

26 Cfr Decr auth S.R.C 5964, 4210, 4251. ct Litterae cncyclicac Musicae sacrae discipline
AAS (1956) 25
964

PIUS XII

101. Optandum ac suadendum est ut organici, chori magistri, cantores, 3266
artifices musici aliique servitio ecclesiae addicti, pietatis ac religionis
studio operam suam pro amore Dei reddant, nullo interveniente stipen­
dio. Quod si eandem operam gratis praestare nequeant, iustitia Christia­
na aeque ac caritas postulant ut superiores ecclesiastici, iuxta varias ac
probatas locorum consuetudines, servatis quoque legum civilium ordi­
nationibus, iustam ipsis tribuant mercedem.
102. Convenit porro, ut locorum Ordinarii, audito quoque Commissio- 3267
nisde Musica sacra consilio, tabellam edant, in qua stipendium diversis
personis superiore articulo nominatis tribuendum, pro universa dioecesi
statuatur.

103. Oportet denique, ut pro iisdem personis ea omnia accurate dispo- 3268
nantur, quae ad sic dictam « praevidentiam socialem » referuntur, ser­
vatis legibus civilibus, si exsistant, vel, his deficientibus, normis ab iis­
dem Ordinariis opportune edendis.

6. De Musica sacra et sacra Liturgia excolenda
A) De cleri et populi generali in Musica sacra
et sacra

Liturgia institutione

104. Musica sacra arctissime cum Liturgia connectitur; cantus vero sacer 3269
integre ad ipsam Liturgiam pertinet (n. 21): cantus denique religiosus
popularis amplissime in piis exercitis adhibetur, quandoque etiam in ac­
tionibus liturgicis (n. 19). Hinc facile evincitur, institutionem de Musica
sacra deque sacra Liturgia separari non posse, utramque ad vitam chri­
stianam pertinere, mensura sane diversa, iuxta varios clericorum et fide­
lium status et ordines.
Omnes propterea quandam saltem institutionem de sacra Liturgia deque
Musica sacra, proprio statui congruentem, adipiscantur oportet.
105. Naturalis eaque primigenia christianae educationis schola est ipsa 3270
familia Christiana, in qua pueruli sensim ducuntur ad fidem christianam
[660] cognoscendam et exercendam. Adnitendum igitur, ut parvuli, pro
eorum aetate et ratione, piis exercitiis et actionibus quoque liturgicis,
praesertim Sacrificio Missae, participare addiscant, ct cantum popula­
rem religiosum, in familia et in ecclesia, cognoscere et adamare incipiant
(cfr. supra, nn. 9, 51-53).

106. In scholis deinde, quae primariae aut elementares appellari solent, 3271
haec serventur:
a) Si a catholicis regantur ct proprias sequi possint ordinationes, provi­
dendum est, ut pueri in scholis ipsis cantus populares et sacros plenius
INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

965

una cum Musica sacra peculiari decore ac splendore peragatur, ecclesiae
nempe paroeciales maiores, collegiatae, cathédrales, abbatiales, vel reli­
giosae, aut sanctuaria maiora. Qui ecclesiis huiusmodi addicti sunt, sive
clerici, sive ministrantes, sive musici artifices, omni cura et sollicitudine
adlaborent, ut se aptos et paratos reddant ad cantum sacrum ct actiones
liturgicas egregie peragendas.

addiscant, praecipue vero, ut de sancto Sacrificio Missae ac de modo ei­
dem participandi, pro eorum captu, penitius instituantur, ac simplicio­
res cantilenas gregorianas decantare incipiant.
b) Si vero agatur de scholis publicis, legibus civilibus subiectis, studeant
locorum Ordinarii aptas dare normas, quibus necessariae puerorum in
sacra Liturgia et in cantu sacro educationi provideatur.
3272 107. Quae de scholis primariis seu elementaribus statuuntur, magis
adhuc urgenda sunt in scholis mediis seu secundariis, ut aiunt, quibus
adulescentes maturitatem illam consequi deberent, quae ad vitam socia­
lem et religiosam recte ducendam requiritur.

3273 108. Educatio liturgica et musica hucusque descripta altius denique pro­
trahenda est in maximis illis litterarum scientiarumque institutis, quae
« universitates studiorum » appellantur. Summopere enim praestat, ut
qui, altioribus studiis absolutis, ad graviora vitae socialis officia assu­
muntur, pleniorem quoque totius vitae christianae institutionem adepti
sint. Adnitantur proinde sacerdotes omnes, quorum curae studentes
universitarii quomodocumque commissi sunt, hos theoretice ct practice
ad penitiorem sacrae Liturgiae cognitionem et participationem conduce­
re, adhibita etiam pro iisdem studentibus, prouti rerum adiuncta id
permittant, illa sanctae Missae forma, de qua n. 26 et 31.

3274 109. Si quaedam sacrae Liturgiae et Musicae sacrae cognitio ab omnibus
fidelibus requiritur, tuvenes ad sacerdotium contendentes, plenam solidamque istitutionem, cum de sacra Liturgia universim, tum de cantu sa­
cro consequantur oportet. Itaque ea omnia quae in Iure canonico de hac
re statuuntur (can. 1364, 1°, 3°; 1365 § 2), vel a competente auctoritate
pressius ordinata habentur (cfr. praesertim Const. [661] Apost. Divini
cultus de Liturgia deque cantu gregoriano et Musica sacra cotidie magis
provehendis, diei 20 Decembris 1928),2' adamussim servanda sunt, eo­
rum ad quos spectat onerata conscientia.

I

I

3275 110. Religiosis quoque utriusque sexus, necnon sodalibus Institutorum
saecularium, inde a probandatu et novitiatu, progressiva ac solida insti­
tutio tradatur, tum de sacra Liturgia tum de cantu sacro.
Provideatur insuper, ut in communitatibus religiosis utriusque sexus et
in collegiis ab ipsis dependentibus, idonei habeantur magistri, qui can­
tum sacrum docere, moderari ac comitari valeant.
Curent eorundem Religiosorum et Religiosarum Superiores ut in suis
communitatibus, non tantum selecti coctus, sed universi sodales suffi­
cienter in cantu sacro exerceantur.

i

112. Peculiaris denique ratio habenda est de sacra Liturgia et cantu sa- 3277
ero/// exteris Missionibus introducendis et temperandis.
Distinguendum est in primis inter gentes humana cultura, quandoque mil­
lenaria caque ditissima, praeditas, et gentes altiore cultura adhuc expertes.
His positis quaedam regulae generales prae oculis habendae sunt, scilicet:
d) Sacerdotes qui ad exteras Missiones mittuntur, aptam de sacra Litur­
gia et cantu sacro institutionem habere debent.
b) Si agatur de gentibus qui propria cultura musica excellunt, studeant
missionarii musicam quoque indigenam ad usum sacrum trahere, serva­
tis servandis; pia praesertim exercitia ita disponere satagant, ut fideles
indigenae, propria quoque lingua vernacula et modulis genti suae ac­
commodatis religiosum animum pandere valeant. Neque obliviscantur,
ipsas gregorianas cantilenas, uti compertum habetur, facili modo quan­
doque ab indigenis cani posse, quippe quae saepius cum eorum cantile­
nis affinitatem quandam praeseferant.
[662] c) Si agatur vero de gentibus minus cultis, ea quae supra sub littera
b) proposita sunt, ita temperare oportet, ut peculiari illarum gentium
captui et indoli aptentur. Ubi vero harum gentium vita familiaris et so­
cialis magno sensu religioso imbuatur, sedulam missionarii impendant
curam, ut eundem religiosum spiritum non solum non exstinguant, sed
potius, superstitionibus depulsis, ope praesertim piorum exercitiorum
christianum reddant.

B) De institutis publicis et privatis Musicae sacra provei iendae
113. Parochi ecclesiarumque rectores diligenter curent, ut ad actiones li- 3278
turgicas piaque exercitia peragenda, praesto sint pueri aut iuvenes aut
etiam viri « ministrantes », pietate commendati, de caeremoniis bene
edocti, et in cantu quoque sacro ac populari religioso satis exercitati.
114. Propius vero ad sacrum et popularem cantum refertur illud insti- 3279
tutum, cui nomen « Pueri cantores », a Sancta Sede pluries laudatum.28
Optandum profecto ac nitendum, ut omnes ecclesiae proprium habeant

3276 111. Sunt autem ecclesiae quibus natura sua competit ut sacra Liturgia
27 AAS 31 (1929) 33-41
966

I,

PIUS XII

‘’Constitutio Apostolica Divini cultus t\hS 21 (1929) 28; Litterae encyclicae Mustae sacrae
haplma. AAS 48 (1956) 23.

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

967

ruin

- *4

chorum puerorum cantorum, qui in sacra Liturgia et praesertim in arte
bene et pie canendi egregie instituti sint.
3280

115. Commendatur porro, ut in qualibet dioecesi institutum habeatur
seu schola cantus et organi, in qua organici, chori magistri, cantores aut
etiam artifices musici rite instituantur.
Consultius quandoque erit, ut tale institutum a pluribus dioecesibus,
consociatis viribus, erigatur. Nec omittant parochi vel ecclesiarum recto­
res, selectos iuvenes ad huiuscemodi scholas dirigere eorumque studia
opportune fovere.

3281

116. Valde denique opportuna existimanda sunt altiora illa instituta sive
academiae, quae ex professo ad Musicam sacram plenius excolendam
ordinantur. Inter vero instituta huiusmodi principem locum tenet Pon­
tificium Institutum Musicae sacrae, a sancto Pio X in Urbe conditum.
Locorum Ordinariis curae sit, aliquos sacerdotes, qui peculiari huius ar­
tis facultate et amore praediti sunt, ad praefata instituta mittere, prae­
sertim vero ad urbanum Pontificium Institutum Musicae sacrae.

3282

117. Praeter instituta ad Musicam sacram docendam ordinata, plurcs
conditae fuerunt societates, quae sub nomine S. Gregorii Magni, aut
[663] S. Caeciliae, aut aliorum sanctorum, variis modis eandem Musi­
cam sacram excolere sibi proponunt. Ex harum societatum multiplica­
tione et ex earum consociatione, nationals aut etiam internationali, Mu­
sica sacra magna obtinere poterit emolumenta.

3283

118. In unaquaque dioecesi peculiaris Commissio de Musica sacra, inde a
temporibus S. Pii X, exsistere debet.29 Huius Commissionis socii, sive
sacerdotes sint, sive laici, ab Ordinario loci nominandi sunt, qui viros
seligat, in variis Musicae sacrae generibus doctrina et experientia peritos.
Nihil prohibet quominus plurium dioecesium Ordinarii Commissionem
communem constituant.
Quoniam vero Musica sacra arcte cum Liturgia, et haec cum Arte sacra
connectitur, in unaquaque dioecesi Commissiones quoque instituendae
sunt de Arte sacra™ et de sacra Liiurgia.i} Nil autem prohibet, immo
quandoque consulendum, ut tres memoratae Commissiones non seorsim, sed una simul conveniant et, collatis consiliis, communia negotia
pertractare et solvere satagant.

29 Motu proprio Tra le lolleatnJim, dici 22 Novembris 1903; ASS 36 (1903-1904) 338, n. 24
Dea. auth SRC 4121.
50 Litterae circulares Sccrctariac Status dici 1 Septembris 1924. Prot. 34215.

" Litterae encyclicac Mediator Det, dici 20 Novembris 1947: AAS 39 (1947) 561 562
968

PIUS XII

,

■ <1 ί

Ceterum, Ordinarii locorum invigilent, ut praefatae Commissiones,
prout rerum adiuncta postulaverint, crebrius conveniant; desiderandum
quoque, ut his conventibus Ordinarii ipsi quandoque praesideant.

Hanc de Musica sacra ct dc sacra Liturgia Instructionem, ab infrascripto
Cardinali S.R.C. Praefecto Ssmo Domino Nostro Pio Pp. XII sublectam,
Sanctitas Sua in omnibus et singulis speciali modo approbare et auctori
tatcSua confirmare dignata est, atque promulgari mandavit, ab omnibus
ad quos spectat, sedulo servandam.

INSTRUCTIO DE MUSICA SACRA ET SACRA LITURGIA

3284

DOCUMENTA PONTIFICATUS

lOANNIS XXIII
1958 - 1963

·'

·gâM«i

Epistola paschalis Domini Patriarchae

IS aprilis 1957
A. Giuseppe Card. RONCALLI, Epistola paschalis Domini Patriarchae, 18
aprilis 1957, Venezia 1957; DP II, 103-107
Sicut publici iuris fecimus litteras pastorales de musica sacra (1 maii
1895) Card. I. Sarto, qui postea S. Pius X, item nunc inserere voluimus
partem epistolae pastoralis Card. Λ.Ι. Roncalli, die 18 apr. 1957 con­
scriptae, quae aperte exprimit mentem loannis XXIII de conceptu pa­
storali liturgiae.
_______________________________________

Μ
Η

Una volta portato sin quassù ai chiarori dell’alba della Resurrezione,
pensate se io posso trattenere il mio spirito ed il vostro in altro argomento die non sia quello della vittoria della Croce di Gesù, della perennità
del suo sacrificio/divino, che si rinnova sull’altare Eucaristico, a puriiicazione sacramentale, ed a nutrimento delle anime, di tutte le anime, che
come le vostrc amano Cristo, e gustano la partecipazione al suo mistico
Corpo.

3285

Ancora una volta con disposizioni liturgiche, prowide e sapienti, in par­
te ispirate al richiamo di venerabili tradizioni dei secoli lontani, ed in
parte accomodate alie contingenze ed alie esigenze della vita moderna,
circa la applicazione delle leggi rituali circa il digiuno Eucaristico, la
Santa Chiesa Apostolica intende sempre più facilitare 1 accostarsi e il
iamiliarizzare dei fedeli alia vita della grazia, intorno all akare sacro che
nproduce, sotto tutti i cieli e su tutti i punti dell’universo, il sacrificio ed
il trionfo di Cristo.

3286

Oh Γ altare, Γaltare, dove il Libro sacro ed il Calice rappresentano i due
segni più alti e più sacri delle comunicazioni e degli scambi tra il divino
d umano! La voce sacerdotale legge il Libro e lo canta: le mani sacerdo­
tali sorreggono il calice c lo bencdicono.

3287

f-sull’altare che i due testamenti si congiungono e si compiono Gesù, il
'•erbo di Dio fatto uomo, si asside infatti sacerdote eterno in mezzo a lo'°· continuatore di una celebrazionc suggellata dal sacrificio dei Sangue
suo· prolungantesi misteriosamente lungo i secoli per il minister© sacer-

3288

EPISTOLA PASCHAL IS DOMINI PA TRIARCHAE

973

dotale, che assicura gli immensi valori spirituali della rcdenzione a bene­
ficio delle singole anime e di tutti i popoli.
Non per nulla la Pasqua si chiama « Phase », cioè il passaggio del Signo­
re: « Pashe, idest transitus Domini ». Ed ogni Messa celebrata segna il
tocco di questo passaggio per cui ogni giorno è Pasqua nel tempio del
Signore. E intorno all’altare inlatti, e per la Santa Messa, che si svolgc la
vita religiosa delle anime, delle parrocchie, delle città, delle nazioni. Ed è
dall'altarc che si irradiano le altre forme o espressioni di culto costituenti
tutto 1’insicme della sacra Liturgia.
3289 Ad illustrazione fondamentale e completa della sacra Liturgia vi è tuita
una letteratura antica e rccente, immensa. La recente è torse ancora più
abbondante dell’antica. L’Enciclica « Mediator Dei » di dieci anni or
sono, una delle più splendenti fra le bellissime dei nostro Santo Padre
Pio XII, ne riassume i punti principali, con riferimento alie circostanze
moderne della vita cristiana.

3290 Lasciate, miei dilettissimi fratelli e figli, che da questo sacro colle lumi­
noso di Pasqua, innanzi alia Croce di Gesù, e alla sua tomba scoperchiata dal trionfo della sua rcsurrezione, ispirandomi agli insegnamenti dei
Santo Padre, e riguardando al corso dell’anno liiurgico, che ora si di­
stende e prosegue tino al prossimo novembre, io mi permetta di confidarvi in tutta semplicità alcune delle sollecitudini più vive dei mio cuorc
di pastore, giusto contenendomi in questo settore della sacra Liturgia
che tocca un po’ tutto, cioè: Santa Messa: Salmodia: preparazione del
clero di oggi e di domani: costruzioni di nuove chiese in terraferma: fer­
vore per la nostra incomparabile e paradisiaca basilica di S. Marco,
pupilla e cuorc di ogni figlio di Venezia.

raggiamento. Ma tutto procede nel generale silenzio, fino alla fine. Nel
complesso una cerimonia Iredda: insignificantc, senza palpito, senza
colore. E dire che per mollissimi, specialmente della città e delle parroc­
chie più popolose, basterebbero quattro tocchi d’organo; alcuni foglietti
sparsi con la traduzione delle preghiere più semplici del Messale; una
voce che diriga, con garbo, con precisione, brevi ma adatte preghiere:
una toccante spiegazione del Vangelo: un annunzio per circostanze
straordinarie: una parola dei Papa o dei Patriarcat infine un canto popo­
lare univoco ed unanime, a voce spiegata e vibrante al termine della
Messa: basterebbero a ritemprare energie, ad infondere un senso Cristia­
no alla vita, disponendo il buon gusto e la volontà a penetrare poi poco
per volta più addentro alTesercizio della vera e più completa pietà cri­
stiana.

Purtroppo la penuria di sacerdoti arresta la possibilité di una assistenza 3292
più copiosa e fruttuosa di queste Messe domenicali.
In parecchi punti della città e della diocesi si fa già qualche cosa: e in
qualche parrocchia anche molto: e ii successo è edificantissimo. Ma lo
sforzo deve essere più generale, e bene organizzato.
La cooperazione della Gioventù cattolica troverebbe qui un esercizio
quanto mai edificantissimo e gradito, di pietà, di cortesia, che è la prima
forma della carità, di vero apostolato.
Questa cura delle Messe dei mezzodi c vespertine, ridotte come rito, ma
grandiose per la lolia che vi assiste, è una grande porta di entrata dei fe­
deli: « ostium magnum » nei sacri penetrali della Chiesa; e di invito e di
iwiamento alla valorizzazione degli immensi tesori del culto cattolico,
che è insieme dottrina ed elevazione spirituale.
Nulla toglie alla dovuta diligenza impiegata per lo splendore delle grandi
Messe più solenni, in riti e cantici, tutte proprie delle chiese cattedrali,
collegiale o monastiche. Unum facere et aliud non omittere.

Le Messe festive dei mezzodi e vespertine
3291 Quando si vuole indicare la religiosità di un cattolico si comincia coi di­
re: egli c, come si esprimono i Frances!, un « Talà »: cioè uno che va alla
Messa le domeniche e le leste. È già qualche cosa, che non basta alla
pienezza della pratica cristiana: ma nel confronte con tanti assenti è pur
un atto lodevole. Buon segno. Seguiamolo. La chiesa è fredda d’inverno
c calda d’estatc. Vi è posto per tutti. Molli preteriscono restare come il
pubblicano: in fondo o lungo le pareti, negli angoli di risulta: e li si pian·
tano immobili, muti, indifferenti. Il numero cresce: diventa folia, talora
persino folia impressionante e maestosa. Dall’altarc intanto, e non sem­
pre dall'altare maggiore, si ode una piccola voce: un sacerdote ha
cominciato il S. Sacrificio: egli pronuncia delle parole alte e gravi, ma
pochi le intendono: c son parole di vita, a letizia, a conforto, ad inco974

IOANNES XXIII

La salmodia e il canto popolare - l « Prier/ chorales »
San Tommaso nella sua sequenza Eucaristica invita la Chiesa a lodare il 3293
suo Salvatore, condottiero e pastore, con inni e con canti: « in hymnis et
canticis ».

Già S. Paolo incoraggiava i fedeli di Colossi un po’ lontani dai grandi 3294
centri a cercare motivi di consolazione nel canto dei Salmi: « Psalmis,
hymnis et canticis spiritualibus: in gratia cantantes in cordibus vestris
Deo ».1
1 CoZok III, 16.

EPISTOLA PASCHALIS DOMINI PA TRIARCHAE

975

Di facti nei primi secoli le comunità cristiane erano animate da canti
Davidici, e le preghiere collettive che si vennero più tardi aggiungendo
al Salterio, vibrano della stessa ispirazione Biblica con un più ampio
elevarsi verso Gesù, il Verbo Divino fattosi il primo dei Iratelli della iamiglia umana ricostituita e rigenerata nei sacrificio dei Sangue divino.

Allorché si venue al riordinamento di questo modo di pregarc che è tut
to contemplazione, in una forma più adatta alie opportunité del ministe
ro attivo, fattosi sempre più esteso e penetrante, i Salmi conservarono la
loro liturgica importanza, awerandosi ciô che Sant’Ambrogio avcva
scritto cosi bene nella sua mirabile introduzione al commento dei primo
Salmo.2
Oh! lo splendore di dottrina e di grazia in questo grande Sant’Am­
brogio!
« Il Salmo e la benedizione dei popolo - cgli scrive - la lode di Dio, la
esaltazione della plebe, la voce gioconda della Chiesa, la afterniazione
canora della fede, il colmo della letizia. Esso arrcsta la irascibilité, calma
[’inquietudine, solleva le sofferenze. È sicurezza di notte, e magistero di
giorno: pcgno di pace e di concordia: come la cetra che compone voci
diverse in un’unica cantilena. Saluta il mattino, santilica la sera ». E pro·
segue: « S. Paolo ordina aile donne che non parlino in chiesa: eppure
cantano anch’essc i Salmi cost bene. I Salmi sono dolci per ogni été. An­
che i vccchi dimenticano i loro acciacchi cantando: i veterani la loro tristezza rispondendo; i giovani e le giovanette si levano su come angeli
sfuggenti allé tentazioni della loro fresca été. Il canto nella chiesa giova
più alla erudizionc della celeste dottrina che non la stessa serietà del più
grave insegnamento. Quanta fatica sovente ad ottenere il silenzio duran­
te la lettura! Se uno parla, tutti rumoreggiano. Cantate un Salmo: ecco
subito tornata la quiete. II Salmo è vincolo di unità: ministère angelico: è
celeste milizia: olocausto spirituale ».
E le parole dei grande pontefice e dottore continuano a fluire come un
poema.

Vi diro con scmplicita, miei cari fratclli e figlioli, che una delle prime
soddisfazioni dei mio spirito, gustata al mio arrivo a Venezia, fu Ia sorpresa di ascoltare nelle chiese più popolari della citté, il canto dei Ve­
speri domenicali. secondo 1’uso generale del buon tempo antico, uso che
purtroppo s’è perduto altrove, anche in diocesi distinte.
Recita dei Rosario, esercizio della « Via Crucis », altre forme devozionali
nei pomeriggi domenicali sono pratiche buone, ma a posto loro; non
possono sostttuire la veneranda salmodia trasmessa dalle été più antidie
e fervorose.
2 PL 14. 965.
976

IOANNES XXIII

È ben naturale che questo tornare all’antico costi qualche fatica da parte
di chi deve preparare ed assistere la sacra Salmodia vespertina. Ma senza
fatica e senza impegno nulla si ottiene.

11 magistero dclla Chiesa - è dovere riconoscerlo - per 1’insegnamento 3297
degli ultimi pontefici, a cui l’Episcopato fa eco e dà risonanza forte e
solenne: le iniziativc molteplici di sacerdoti benemeritissimi delluno e
dellaltro clero: ed anche di laici penetrati in profondo e delicato spirito
Cristiano, da tempo ormai stanno intensificando questo apostolato per la
partecipazione dei fedeli al canto liturgico e per la diffusione dei buon
canto Gregoriano nelle chiese.
Resta pero ancora molto cammino a fare per trasformare il mutismo
freddo e desolante di molti convegni religiosi liturgici in santa esaltazione dei cuori !
Egualmente sono motivo di vivo compiacimento i « Pueri chorales » o 3298
<chierichetti », che vedo ben messi di vestito e di portamento intorno
aU’altare, rccanti non solo la soavità del canto, ma la cura, la grazia, la
precisionc del culto liturgico. Essi costituiscono nolle singole parrocchie
la prima scuola di perfetta educazione religiosa e civile, se è vero, corne è
verissimo, che la « schola divini servitii » è innanzitutto un trattato di
buona creanza e un awiamento al ben stare, al ben tacere, al ben pregare
davanti a Dio e davanti agli uomini.
Questi « Pueri chorales » sono anch’essi una graziosa crédita del venera­
to Cardinale Pietro La Fontaine, che li porto qui a Venezia, e ne incoraggiô la formazione, fisso guardando anche lui, fin dai suo tempo, alla
possibilité di scoprirc e di incoraggiare fra quegli innocenti, numerose
vocazioni per lo stato ecclesiastico.

EPISTOLA PASCHALIS DOMINI PATRIARCHAE

977

2

Liber et calix

I lomilia loanni XXIII in Basilica Lateranensi, 23 novembris 1958
AAS 50 (1958) 913-921; DP II, 107-110
L/\ SIGNIFICAZIONE DEL R1TO: IL LIBRO E IL CALICE

3299 [916] Λ1 punto a cui la S. Liturgia ci ha condotti, tutto ormai si raccoglie
sull’akare sacro c Benedetto, dove 1’occhio riguarda due oggetti partico
larmente preziosi e venerandi, un libro e un calice.
Fra il libro e il calice ponete il Sommo Sacerdote: ponete con Lui tutti i
partecipanti al sacerdozio, di ogni lingua e di ogni rito, qui c in tutti i
punti della terra.

1

t
I

IUUv|

:

i

3300 II Vescovo e tutti i sacerdoti in sua collaborazionc esprimono il primo
carattere della missione pastorale nella S. Chiesa: l’insegnamento della
sacra dottrina. Eccovi nel Messale i due Testamenti; eccovi neU’annuncio iatto al popolo il punto principale e più alto del sacerdozio cattolico,
che è quanto dire del Vescovo.
L’antico Legislatore apparve al popolo commosso con duc raggi splen­
denti sulla sua fronte; il primo Vangelo è quelle di Mosè, storia e proiezia, direzione c guida delle anime c del popolo.
Non c questo, diletti figli, il primo compito del sacerdozio cattolico,
comunicarc cioè la grande dottrina dei due Testamenti, e farla penetrare
nelle anime e nella vita?
3301 Gcsù, il Redentorc Divino, Gesù, il Pastore, guida il suo gregge con la
celeste dottrina, e col fuoco di questa dottrina tutto accende.
I Padri della Chiesa primitiva, gli Scrittori del grande secolo e poi i duc
più antichi e più illustri presuli dei Laterano sopra nominati, S. Léonce
S. Gregorio, come pure due dei geni massimi della Chiesa. S. Girolamo
c S. Agostino, che furono essi mai se non precipuamcnte lettori c inter­
preti, in faccia a tutto il mondo, della Sacra Scrittura?
[917] E qui - diletti figli - che piace innanzitutto affermare il carattere sa­
cro dei ministero pastorale: la catechesi robusta, splendente c fascinatrice
3302 II nuovo Papa che vi sta innanzi non cessa di ricordarc Pio XII, il Papa
978

IOANNES XXIII

dicui è immediato Successore, e Ia manifestazione (orse più notevole del
genio pastorale di lui.
Essaè raccolta in venti volumi divenuti sorgentc di consultazione per chi
intende con l’aiuto di Dio soleare le stessc orme.
llricordo del Pontclice Pio XII rimarrà glorioso nei secoli. Il suo merito
èinnazitutto questo suo annuncio tempestivo, appropriato e profonde
della verita evangelica, attraverso i cui raggi Pio XII colse tutte le mani
festazioni dell'ingegno umano, riportandole ncl fulgore dell’eterna veri­
ta, che si riassumono nel Cristo.
Pregate il Signore perché la Nostra azione di nuovo Pastore universale in
primo luogo si trattenga nel soleo luminoso tracciato da Pio XII, c faccia
convenire attorno alla Nostra Persona più numerosi che mai i cultori
della scienza divina, perché questa illumini le risorse deH’intclletto uma­
no in lutte le sue manifestazioni.

Se lutte le sollecitudini del ministero pastorale Ci sono care e ne awertiamo l’urgenza, soprattutto sentiamo di dover sollevare dappertutto e
con continuità di azione l’entusiasmo per ogni manifestazione dei Libro
Divino, che è fatto per illuminare dall’infanzia alla più tarda età il cam
mino della vita.
Dunque, apostolato catechistico, secondo le parole di un altro fra i Pontefici grandi che si adornano dello stesso nome di Pio - diciamo il IX
Pio - sempre in atto di ripeterc, anche lui, a quanti gh si accostavano.
«Illuminate, illuminate, illuminate ».
Purtroppo alcune nubi caliginose di certo insegnamenlo, che poco ha a
vederc con la vera scienza, ingombrano in tutti i tempi 1’orizzonte nel
tentative di vederc la chiarezza e gli splendori del Vangelo.
Questo è il richiamo, questo è il compito del Libro aperto sulPaltare: insegnarc la vera dottrina, la retta disciplina della vita, le forme di elevazione dell’uomo verso Dio.
La prima gloria di ogni Pontificato è di fatto la pratica conformità con il
comando cvangelico. « Ite ct docete », sino ai 1918] punti più lontani
Grande insegnamenlo, sui quale è perfetto 1’accordo a questo riguardo
tra la dottrina dei Padri d’Oriente c quella dei Padri Latini. S. Giovanni
Crisostomo, infatti, ad ogni Papa, ad ogni Vescovo, ad ogni sacerdote
rammenta il dovere sacro dclPannuncio dclla celeste dottrina, investen
do le più alte responsabilité di ciascuno.
Noi, uomini di Dio, non siamo chiamati sempliccmente a rendere conto
dclla nostra vita individuate: « Non de vestra tantummodo vita, sed de
universo orbe vobis ratio reddenda est »: « Noi dobbiamo rendere conto
dclla salute dei mondo intero ».’
luiin Cry foil Hom 15 in Matth

LIBER ET CALIX

979

3305 Accanto al Libro, ecco il Calice. La parte più misteriosa e sacra délia Li
turgia Eucaristica si svolge attorno al calice di Gesù, che contient il suo
Sangue prezioso. Gesù è il nostro Salvatore, e noi partecipiamo misticamente al Corpo suo, la santa Chiesa.
La vita cristiana è sacrificio. Nel sacrificio animato dalla carità sta il me­
rito della conformità nostra a ciô che fu lo scopo finale della vita terrena
di Gesù, fattosi nostro fratello, sacriiicatosi e morto per noi, al fine di
assicurare nella consumazione della vita umana la nostra gioia e la nostra
gloria nei secoli eterni.
Il Calice sull’altare e i riti venerandi che congiungono il pane e il vino
consacrati in un solo Sacramento, segnano il punto più alto, la sublimità
della unione tra Dio e l’uomo, e la perfezione della professione cristiana.
E una parola che Ci torna spesso sulle labbra, nelle frequenti comunicazioni della Nostra anima col popolo cristiano, e Ci è ispirata da Benigno
Bossuet, uno dei più grandi geni moderni della scienza religiosa: « Non
vi è perfezione di pratica e di vita cristiana se non nella partecipazione
dell’Eucaristico Convito ». Λ ciô porta con naturalezza l’insegnamcnto
catechistico di cui abbiamo pariato, e ad esso è dedicato tutto il fervore
dello spirito pastorale.
3306 Questo intendemmo esprimere fin dai primi giorni del Nostro [919]
Pontificato, nell’atto di prcsentarCi al mondo soprattutto come Pastore.
Nella vasta eco suscitata dalle Nostre parole in San Pietro il giorno della
Incoronazione, Ci parve di cogliere un senso vivo di comprcnsione.
È dunque sull’altare che amiamo invitarvi a cercare sempre il Vescovoe
il sacerdote, nell’atto di ditribuire il Corpo e il Sangue del Signore, per­
ché questa è la sostanza viva della religione che professiamo, cioc il Nohiscum Deux, il Dio in noi corne verità rivclata e contemplata, e corne
grazia perenne, che educa e santifica l’uomo, le famiglie e le varie forme
della convivenza umana all’esercizio delle virtù più alte.
È dall’altare; è da questo monte santo che dobbiamo guardare le cose
terrene, giudicarle e servirccne.

I'

I

J

3307 Anche le questioni più gravi in eut talora si dilania la umana conyivcnza
di là debbono prendere il principio di una giusta soluzione.
Profcssare con onore la religione santa a cui siamo educati, significa innanzi tutto amare Dio, e l’amore di Dio è amorc délia giustizia.
È su questo punto che S. Leone Magno dal sccolo V invita il cristiano a
riconoscere la grandezza della sua dignità: « Agnosce, christiane, tuae
sapientiae dignitatem, et qualium disciplinarum artibus ad quae praemia
voceris intellige ».2

“ Sermo XLV. cap 7.
980

IOANNES XXIII

L'escrcizio della bontà che promana dalla familiarita con la Comunione 3)08
Eucaristica, fa risplendere nell’uomo 1‘immagine del suo Creatore a tal
punto che il cristiano riesce ad esprimere in se stcsso la linca caratteristica del volto di Cristo.
Legge della giustizia: leggc della bontà: legge della armonia, tutto ci vie­
nt da questa dottrina del Libro, da questa virtù del Sangue di Cristo,
dalla comunicazione intima di sentimento dei fratelli ira di loro.
Ah! questa Santa Chiesa: Una, Cattolica, Apostolica e Romana; che incanto, che dolcezza, che fascino in tutte le sue espressioni di nspetto, di
mutua carità fraterna, di vicendevole cooperazione non solo all'ordine
dei rapport! spirituali e religiosi, ma anche dei rapporti della vita civica e
sociale!

LIBER ET CALIX

981

4

Confirmantur privilegia
dioecesibus Germaniae
quoad usum linguae vernaculae

Celebratio Vigiliae paschalis
sub fine noctis dominicae Resurrectionis

Indultum Congr. Rituum, 28 ianuarii 1959

Epistola Congr. S. Officii ad Card. J. Frings, 23 decembris 1958
Prot. n. 345/58; Periodica 48 (1959) 101-102; DP II, 111
3309 [111] Mense novembri nuper elapso, Eminentia Tua Rev.ma, nomine
Episcoporum Germaniae nonnulla dubia, competentiae causa, ad S. Of­
ficium retulit, quae exorta sunt ob normas datas per Instructionem a
S.C. Rituum die 3 septembres huius anni editam de Musica sacra et sacra
Liturgia, praesertim quoad modum adsistendi Missae lectae.
Re mature perpensa, Em.mi ac Rev.mi Patres huius Supremae S. Con­
gregationis in plenario Conventu feria IV, die 3 decembris 1958 habito,
decreverunt:
« Privilegia per epistolam a Secretario Status Em.mo Cardinali Bertram
die 24 decembris 1943 datam, qua prudenti arbitrio Ordinariorum loco­
rum Germaniae remittebatur ordinatio modi Sacro adsistendi, itemque
ea omnia quae a S. Officio concessa sunt, per epistolam die 6 maii 1955
datam, in suo vigore permanere; ideoque eosdem Ordinarios praefatis
privilegiis, etiam in posterum uti posse. Sedulo autem iidem Ordinarii
invigilent ne in usu horum privilegiorum aliquid fiat aut irrepat quod
limites earundem concessionum quomodocumque excedat ».
Quam decisionem Em.morum Patrum Summus Pontifex, in audientia
feria V, die 11 decembris, Pro-Secretatio S. Officii concessa benigne ap­
probare dignatus est.

982

IOANNES XXIII

Prot. N. 11. 2/959. Periodica 49 ( 1960) 254; cf. EL 74 (1960) 472
[254] Instante Exc.mo ac Rev.mo Domino Henrico Maria Janssen, Epi- 3310
scopo Hildesiensis in Germania, Sacra Rituum Congregatio, vigore pe­
culiarium facultatum sibi a Sanctissimo Domino nostro loanne Papa
XXIII tributarum, attentis peculiaribus in supplici libello expositis
idiunctis, benigne indulget ut, in dicta dioecesi Hildesiensi, instaurata
Vigilia Paschalis peragi valeat Dominica ipsa Resurrectionis ante lucem
scu prima luce, ita ut Missa solemnis circa auroram incipiat; servatis de
cetero servandis. Praesenti Induito ad triennium valituro.

Similia indulta SRC concessit, inter alias, his dioecesibus:
SECOVIENSI, Prot. N. S. 17/959, die 28 ianuarii 1959; ad triennium,
OSNABRUGENSl, Prot. N. O. 31/959, die 25 februarii 1959: ad triennium.
COLONIENSI, Prot. N. C. 59/959, die 21 martii 1959: ad triennium.
VR/XTISL/WHENSI, Prot N. V. 82/959, dic 3 decembris 1959: ad quinquen­
nium.

CELEBRARO VIGILIAE PASCHALIS SUB FINE NOCTIS DOM RESURRECTIONIS

983

5

6

Lectiones lingua vernacula in Missa
pro dioecesibus Germaniae

Sacerdos et hodierna renascentia liturgica

Adhortatio ad alumnos Pont. Collegii Latino-Americani, 18 febr 1959
Epistola Congr. S. Officii ad Card. J. Frings, 11 februarii 1959

Prot. n. 592/58; Periodica 48 (1959) 195

3311 [195] Litteris die 23 Novembris 1958 ad S. Congregationem Rituum
datis, quae huc competentiae causa transmissae sunt, Eminentia Tua
Reverendissima petiit, nomine Praesulum ad Conferendam Episcopalem
Fuldensem pertinentium, ut Indultum concederetur proclamandi, ver­
nacula lingua, Epistolam et Evangelium postquam latine per ipsum
celebrantem vel Ministros sacros, sive in Missis cantatis, sive in lectis
prolata sunt.
Ad rem Eminentiae Tuae communico Supremam hanc S. Congregatio­
nem, re matura perpensa, petitum Indultum concessisse atque decrevis­
se: « Pro gratia, iuxta preces ».
Velit Eminentia Tua hanc facultatem, quo meliore duxerit modo, cum
ceteris istius Conferentiae membris communicare, ipsosque invitare ut
sedulo invigilent ne in lectionum lingua vulgari proclamationc, versiones
adhibeantur quae a competenti auctoritate non sint adprobatae.

L'Osservatore Romano, 19 febr. 1959; DP II, 112

11 Sacerdote è fatto per la Liturgia: per viverla intensamente c farla vivere 3312
ai fcdeli. Cio e cosi vero che uno dei segni di vocazione nel bambino è
l’attrattiva, il gusto che sente nell’imitare con frequenza le funziom liturgiche. Quanti sacerdoti, da fanciulli si sono costruiti un piccolo altare!
Aigiorni nostri si nota, nel campo liturgico, un gran movimento ricco di
iniziative. E, indubbiamente, un segno di vitalità. La Chiesa, in linea di
principio, non le respinge; le osserva prudentemente; non poche le approva. Nella gioventù tutti sentono incitamento a fare qualche cosa di
diverso dall’antico, qualche cosa che rifletta la propria personalità. Tuttavia bisogna stare in guardia dalle esagerazioni: e occorre evitare il pericolo che si abbandonino le grandi linee fondamental! e classiche della
Liturgia della Chiesa, come sono fissate nel Messale, nel Breviario e negli
altri libri liturgici.
Al Sacerdote incombe l’insostituibile dovere di assimilarsi e sentire la 3313
Liturgia. Solo cost potrà infondere eguale desiderio nei fedeli. Che cosa
capita di osservare oggi? Non pochi cattolici, specie nelle grandi città,
assistono alla S. Messa in maniera superficiale: sono present! materialmente in chiesa; ma ben poco conoscono del sublime Mistero che, per
essi, si svolgc sull’altare. Non cosi si onora degnamente il Signore Ecco
dunque un’attività mirabile che il Sacerdote deve esplicare, con profon­
da scienza, virtù, e zelo: si da conferire al movimento liturgico una conquista trionfale; si da rendere i fcdeli a lui affidati veramente partecipi di
quel regale Sacerdotium a eut è chiamato il popolo cristiano.

‘hiij

SACERDOS ET HODIERNA RENASCENTIA LITURGICA

985

— -«<

7
Facultas pro Germania
lectiones Hebdomadae Sanctae
lingua vernacula proferendi

Indultum Congr. Rituum, 9 martii 1959
48 (1959) 199-200

3314 [199] loseph Cardinalis Frings, Archiepiscopus Coloniensis et Praeses
Conferentiarum Episcopalium [200] Fuldcnsium, ad pedes Sanctitatis
Vestrae provolutus, unanime votum Praesulum ad has Conierentias per­
tinentium profert, nempe:
Cum in Missa Dominicae II Passionis seu in Palmis et in Solemni Actio­
ne Liturgica Feriae VI in Passione et Morte Domini, atque in Vigilia Pa­
schali propter longitudinem textuum Lectionum, imprimis sic dictarum
Prophetiarum et Evangeliorum Passionis Domini, has lingua Latina
primum cantari, deinde lingua vernacula proclamari non expediat, hu­
militer postulatur, ut iisdem Praesulibus indultum concedatur, ad expe­
rimentum, ut sacerdotibus celebrantibus ipsis, vel ministris, in praedictis
actionibus lit urgicis textus de quibus agitur directe vel immediate lingua
vernacula proferre liceat, ne fideles intellectu verbi Domini quo pascan­
tur, praesertim diebus quibus maximum Redemptionis Mysterium reco­
litur, priventur.

Dioecesium Germaniae
Sanctissimus Dominus noster loannes Divina Providentia Papa XXI11,
referente infrascripto S. Rituum Congregationis Praefecto in Audientia
diei 9 Martii anni huius eidem concessa, omnibus mature perpensis,
precibus supra descriptis ita rescribere benigne dignatus est: Pro gratia
ad experimentum, ad annum.

986

IOANNES XXIII

8

Liturgia unitatem Ecclesiae
indicat ac promovet

Ex Litteris Encyclicis loannis XXIII Ad Petri cathedram, 29 iunii 1959
A?\S51 (1959) 497-531

[514] Ad unitatem autem cultus quod attinet, quis ignorat Catholicam 3315
Ecclesiam, inde a primaeva aetate septem semper per saeculorum decur­
sum, nec plura nec pauciora, habuisse sacramenta, quasi sacra hereditate
a lesu Christo accepta, quae in omni catholico orbe ad supernam alen­
dam lovendamque christilidelium vitam impertire non destitit? Itemque
quis ignorat unum tantum apud eam celebrari sacrificium, Eucharisti­
cum nempe, quo Christus ipse, salus nostra ac Redemptor noster, in­
cruento modo sed revera, ut quondam e cruce pendens in Calvariae lo­
co, pro nobis omnibus cotidie immolatur, atque in nos immensos suae
gratiae thesauros misericorditer effundit? Quamobrem iure meritoque S.
Cyprianus haec animadvertit: « Aliud altare constitui aut sacerdotium
novum fieri praeter unum altare ct unum sacerdotium non potest ».’ Id
tamen, ut omnes norunt, non prohibet quominus varii in Catholica Ec­
clesia habeantur ac probentur ritus, quibus eadem pulchrior splendeat.
et quasi lilia Summi Regis videatur circumamicta varietatibus.2
Ut hanc veram concordemque unitatem omnes adipiscantur, catholicus
sacerdos, dum Eucharisticum celebrat Sacrificium, immaculatam ho­
stiam offert clementissimo Deo imprimis supplicando « Pro Ecclesia tua
sancta Catholica: quam pacificare, custodire, adunare et regere digneris
toto orbe terrarum: una cum famulo tuo Papa nostro, et omnibus ortho­
doxis, atque catholicae et apostolicae fidei cultoribus »?
Hoc igitur mirandum unitatis spectaculum, quo Catholica Ecclesia una
praestat atque refulget, vota precesque, quibus eandem unitatem omni­
bus a Deo implorat, vestrum animum permoveat ac salutariter excitet,
vestrum dicimus, qui ab hac Apostolica Sede seiuncti estis.
'£/>»/ X1JII, 5. Corp Vind III, 2. 594: cfr. Eptrt XL apud MtGNE. PL. IV. 545.

2Ctr PrXLIV, 15.
5 Canon Missae.
LITURGIA UNITATEM ECCLESIAE INDICAT AC PROMOVET

937

t J ■->

Summo Pontifice Paulo Pp. III missionariis in Peruvia apud Indos con­
cessa, nunc in Appendice Ritualis Romani legitur.

Facultates et gratiae pro America Latina
et Insulis Philippinis

Decretum Congr. Consistorialis, 8 augusti 1959
AAS 51 (1959) 915-918

3316 [915] Privilegia et gratias per Apostolicas Litteras sub Anulo Piscatoris
« Trans Oceanum », anno 1897 a Summo Pontifice Leone XIII, tel. rec,
omnibus Ordinariis locorum, sacerdotibus et christifidelibus Americac
Latinae ad triginta annorum spatium concessa, Summi Pontifices S. Pius X,
Pius XI et Pius XII, rec. mem., sive ad Insulas Philippinas extenderunt
sive, per subsequenda Apostolica documenta: « Litteris Apostolicis » et
« Conspicua privilegia », deinceps usque ad integrum annum 1959 beni­
gne conlirmarunt seu prorogarunt. Ea enim in evidentem christifidelium
utilitatem feliciusque eorumdem regimen redundare compertum erat.
Cum autem hoc exeunte anno quos supra memoravimus Ordinarii Americae Latinae scilicet et Insularum Philippinarum - iisdem perma­
nentibus adiunctis, enixe postulaverint ut eadem privilegia, nonnullis
inductis immutationibus, adhuc prorogarentur, Ss.mus Dominus Noster
loannes Divina Providentia Pp. XXIII, consultis Emincntissimis Patri­
bus Sacrorum Romanae Curiae Dicasteriorum, pro rebus ct causis ad
unumquodque spectantibus, de consilio infrascripti Cardinalis S. Con­
gregationis Consistorialis Secretarii, porrectis precibus benigne annuen­
dum censui t.
Quapropter praesenti Consistoriali Decreto eadem Sanctitas Sua, omni­
bus et singulis locorum Ordinariis, sacerdotibus et christifidelibus dioe­
cesium et ditionum Americae Latinae et Insularum Philippinarum facul­
tates ct gratias, quae infra edicuntur, benigne confirmat atque elargitur
usque ad diem 31 mensis Decembris anni 1969.
3317 1) Ordinarii locorum parochis vel missionariis, in regionibus seu locis in
quibus, ob magnam distantiam vel ob aliud impedimentum, eisdem
perdifficile sit, ex fontibus baptismatibus, ubi asservatur, desumere et
secum ferre aquam Sabbato Sancto benedictam, possunt facultatem
concedere aquam baptismalem benedicendi ea breviori formula, quae, a
988

IOANNES XXIII

2) Parochi et missionarii, si propter temporis defectum improbamque 3318
[916] defatigationem, vel aliis gravibus de causis, omnes adhibere pro
Baptismo adultorum praescriptas caeremonias haud facile valeant, solis
ntibus, qui in Constitutione memorati Pauli PP. III Altitudo die 1 men­
sis lunii anno 1537 data designantur, uti licite poterunt, praevio tamen
Ordinarii consensu.
j) Item Ordinarii locorum, secluso Vicario Generali sine Episcopi spe­ 3319
ciali mandato, deputare possunt, ad Sacramentum Confirmationis admi­
nistrandum, sacerdotes, quantum fieri potest in aliqua dignitate ecclesia­
stica constitutos, vel munere Vicarii foranei fungentes, numquam vero
simplices sacerdotes commorantes illis in locis in quibus praedictum Sa­
cramentum administrandum erit; servata Sacrae Congregationis de disci­
plina Sacramentorum Instructione pro simplici sacerdote, ex Sedis Apo­
stolicae delegatione, Sacramentum Confirmationis administrante (AAS
27 11937] 11 seq.).
4) Iidem Ordinarii ad assistendum nuptiis iuxta formam a iure statutam 3320
delegare possunt sacerdotes qui, Missionum causa, ad evangelizandos
fideles vel ad aliud exercitium pietatis implendum in longinquas regio­
nes, a parochiali sede dissitas, pergunt, iisdem Missionibus perduranti­
bus, atque iis servatis, quae, prouti res ferat et loci ac temporis conditio­
nes observari permittant, matrimonii celebrationi, ad normam canonis
1019 et seq. Codicis luris Canonici, praemitti debent; facta tamen huius
Apostolici Indulti expressa mentione in unoquoque casu et iugiter firmis
sacrorum canonum praescriptionibus tum de iuribus parochi servandis
tum de inscriptione in libris paroecialibus facienda.
5) Ordinarii pariter dispensare valent super matrimonialibus, luris dum­ 3321
taxat ecclesiastici, impedimentis, a quibus Sancta Sedes dispensare con­
suevit, exceptis proinde impedimentis, quae ex Sacris Ordinibus vel ex
affinitate in linea recta consummato matrimonio proveniunt; excepto
quoque, ob rei gravitatem, impedimento de quo in canone 1075, nn 2,
3; exceptis denique mixtae religionis et cultus disparitatis impedimentis,
nisi speciales a Suprema S. Congregatione Sancti Officii facultates ob­
tentae fuerint.
Insuper venia iisdem conceditur decernendi atque declarandi legitimam
prolem nupturientium, dummodo ipsa in adulterio non sit concepta;
lacta tamen in unoquoque casu, etiam in concedendis dispensationibus,
huius Apostolici Indulti expressa mentione.

6) Fidelibus autem matrimonium contrahentibus largitur ut quocumque 3322
anni tempore benedictionem accipere possint, [917] dummodo illis temFACULTATES ET GRATIAE PRO AMERICA LATINA ET INSULIS PHILIPPINIS

989

poribus, in quibus nuptiae ab Ecclesia prohibentur, a nimia pompa ab­
stineant; cauto tamen ut, si extra Missam benedictio nuptialis conceditur,
formula in appendice « de Matrimonio » Ritualis Romani adhibeatur.

3323 7) Conceditur pariter ut Sacra Olea etiam antiqua, non ultra duos annos
adhiberi possint, dummodo ne sint corrupta ct nova vel rccentiora Olea
Sacra, peracta omni diligentia, haberi nequeant.

3324 8) Ordinarii permittere queunt sacerdotibus usum altaris portatilis, ita
tamen ut huiusmodi usus sit tantum in fidelium bonum atque illis in lo­
cis, in quibus ecclesia vel publica oratoria desint, aut paroecialis ecclesia
sit longe distans, non vero in mari; dummodo celebrationis locus sit de­
cens atque honestus, super petra sacra celebretur, et parochi ceteriquc
sacerdotes, quibus haec facultas tribuetur, Sancti Evangelii explicatione
vel catechesis traditione fideles, sacro adstantes, instruant.
3325 9) Ordinarii concedere possunt sacerdotibus facultatem celebrandi in
navi sacrosanctum Missae Sacrificium, durante dumtaxat tempore itine­
ris, dommodo locus, in quo Missa peragenda est, nihil indecens aut in­
decorum praeseferat, mare aut flumen sit adeo tranquillum, ut quodeumque e Calice effusionis Sacrarum Specierum periculum absit; atque alter
sacerdos, superpelliceo indutus, si adsit, celebranti presbitero adsistat.

3326 10) Ordinarii locorum sacerdotibus suae iurisdiclioni obnoxiis, ubi via­
rum ct curruum deest copia, facultatem concedere valent substituendi,
loco altaris portatilis seu petrae sacrae, aliquod linteum ex lino vel can­
nabe confectum et ab Episcopo benedictum, in quo conditae sint Sanc­
torum Reliquiae ab eodem Episcopo recognitae, super quo iidem sacer­
dotes sacrosanctum Missae Sacrificium celebrare queant iis tantum in
casibus, ct onerata eorum conscientia, in quibus aut nulla ecclesia vel
oratorium sive publicum sive privatum exstet, ct valde incommodum sit
lapideum altare secum in itinere transferre aut in promptu habere. Ser­
vatis dc cetero servandis iuxta Rubricas, praesertim quoad lobaleas et
corporale.
3327 11) Omnibus autem Americae Latinae christifidclibus permittitur ut a
dominica Septuagesimae usque ad diem 16 mensis Iulii, in Commemora­
tione B. Μ. V. de Monte Carmelo, praecepto annuae paschalis Commu­
nionis satisfacere possint.

3328 12) Iisdem christifidclibus largitur, si loca inhabitent ubi prorsus impos­
sibile vel saltem admodum sit difficile ad confessarium accedere, ut lu­
crari queant Indulgentias ct lubilaca quae Confessionem ct (918] Com­
munionem et iciunium requirunt, dummodo, servato ieiunio, sint corde
saltem contriti, addito firmo proposito admissa, quamprimum poterunt,
confitendi.

990

10ANNES XXIII

10

Nova editio Ritualis lingua vernacula
pro dioecesibus Americae Septentrionalis

Congr. Rituum, 11 octobris 1959

Prot. N.D. 37/959; Collectio Rituum ad instar Appendicis Ritualis Roma­
ni in usum Cleri Arcbidioecesium et Dioecesium Foederatarum Amencae
Septentrionalis Civitatum, National Catholic Welfare Conference,
Washington 1961.
____________
Ad Christifidclium intelligentiam et pietatem fovendam, Exc.mus ac
Rcv.mus Dominus Albertus Gregorius Meyer. Archiepiscopus Chicagien. et Praeses Consilii Episcopalis Collectioni rituum redigendae,
Sanctitatem Suam enixe adprecatus est, ut in administrandis quibusdam
Sacramentis, Baptismo videlicet, Extrema Unctione et Matrimonio, necnon in Exequiis Defunctorum peragendis usum sermonis Anglici, in
determinatis quidem precibus recitandis, indulgere benigne dignaretur.
Quem in finem Collectionem quandam, ad instar Appendicis Ritualis
Romani, cura et studio virorum in re liturgica peritorum concinnatam,
iudicio Sacri Consilii legitimis ritibus cognoscendis praepositi pro
opportuna approbatione humiliter subiecit.
Sacrum porro idem Consilium Religionis ritibus praepositum, vigore
facultatum sibi a SS.mo Domino nostro loanne Divina Providentia Papa
XXIII tribularum, huiusmodi expositum opus a se diligenti studio re­
visum, prout in adiecto prostat exemplari sub titulo Collectio rituum ad
instar appendicis Ritualis Romam m usum cleri arcbidioecesium et dioecesium foederatarum Amencae Septentrionalis civitatum, probavit et adhi­
bendum benigne concessit, servatis tamen quae sequuntur:

3329

1. In hac rituum Collectione typis edenda, textus Latinus semper integer
referatur, interpretatio vero Anglica, in iis tantum quae permittuntur,
iuxta Latinum textum ponatur.

3330

2. In administratione Sacramentorum, in quantum ad populi intellectum 333 1
et pietatem necesse sit, Sacerdoti vernacula lingua proferre ea tantum
quae sequuntur licet, nimirum:
u) In Baptismo parvulorum conferendo, Exorcismi, omnes Unctionum
MDM EDITIO RITUALIS LINGUA VERNACULA PRO DIOEC AMERICAESEPT

991

ct Benedictionum formulae, necnon ipsa Baptismi forma, ponantur in
solo textu Latino, ac proinde semper ct solo hoc sermone dicantur.
b) In administratione Baptismi adultorum, praeter ea quae superius
recensita sunt, Latina dumtaxat lingua typis exarentur ct recitentur
Psalmi et aliae preces seu orationes initiales.
c) In ordine Sacramenti Extremae Unctionis administrandae, Latina solum
lingua adhibeatur in oratione impositionis manuum super infirmum, in
verbis quae unctiones comitantur, et in orationibus subsequentibus.
d) In celebratione Matrimonii sermone Anglico uti valet Sacerdos ad
omnia, praeter Benedictionem anuli et formulam « Ego coniungo vos... »
et praeter formulas, quae intra Missam dicuntur. In Benedictione autem
nuptiali extra Missam, ex Apostolico Induito danda quando Missa non
litatur, preces quae in Rituali Romano habentur, recitari possunt lingua
Anglica.
✓
3332 3. In Exequiis pro fidelibus defunctis sola Latina lingua preces et abso­
lutiones peragi debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc ritu absoluto,
vulgari sermone aliae addantur preces, pro opportunitate temporis et loci
ab Ordinariis locorum determinandae et ab ipso Sacerdote recitandae

Praefatio
3333 Episcopi Statuum Foederatorum Americac Septentrionalis annuo con­
ventu mensis Novembris 1956 adunati, recensionem sic dictae Collec­
tionis Rituum statuerunt eamque coetui quorumdam episcoporum prae­
parandam demandarunt. Curantibus inde sacerdotibus de re liturgica
peritis, nova haec recensio iuxta normas ab ipsa Sacra Congregatione Ri­
tuum editas parata est, scilicet:

1. Textus rubricaeque de editionibus liturgicis authenticis sumantur,
nihil addendo nihilque mutando.

2. Textus integer singulorum excerptorum ex Rituali Romano latine re­
feratur.
I

3. Versio Anglica earum partium (earumque tantum partium) quas in
administratione quorumdam Sacramentorum necnon in Exequiis De­
functorum vulgari lingua, scilicet Anglica, iuxta Decretum S. Congrega­
tionis Rituum, diei 3 Iunii anni 1954, sacerdoti recitare licet, una cum
textu Latino exhibeatur.

4. Rubricae unice lingua Latina exhibeantur.

3334 Auctoritate in conventu annuo Episcoporum mensis Novembris 1958
concessa, nova haec recensio, iuxta normas supra indicatas sedulo prae
992

IOANNES XXIII

parata ac concinnata, ipsi S. Congregationi Ritibus luendis pro revisione
et approbatione reverenter subiecta est. Sacra porro Rituum Congre­
gatio. exhibitae recensioni accurato examine perpenso, eam benigne
comprobavit ex decreto diei 11 Octobris anni 1959 supra indicato,
atque induisit ut typis ederetur et in usum adhiberetur.

Quamvis igitur iuxta normas generales in precibus omnibus, quae ad 3335
administrationem Sacrorum Sacramentorum, aliasque caeremonias liturgicas peragendas spectant, sola lingua Latina sit adhibenda, tamen, vi
huius Decreti, Sacra Rituum Congregatio, perpensis peculiaribus cir­
cumstantiis, benignissime induisit, ut idioma vernaculum, scilicet Anglicum, aliquando usurpari possit infra limites denuntiatas in ipso Decreto
citato.
Quare si iuxta prudens iudicium Ordinarii intelligentia pietasque fide­
lium usum linguae Anglicae requirunt, in iis tantum precibus, quae in
hac Collectione Rituum utraque lingua notantur, lingua sive Latina sive
Anglica adhiberi poterit, tali quidem modo ut ubicumque in hoc textu
authentico Collectionis Rituum habeatur versio /Anglica tunc preces in
illa lingua, scilicet Anglica, recitare sufficit.
Sivero Ordinarii, in commodum sacerdotum aut fidelium, hanc Collec­
tionem Rituum imprimendam permittere velint sive simul cum integro
Rituali Romano sive cum variis excerptis ex Rituali Romano collectis ad
modum sic dicti Manualis, id quidem permittere possunt, servatis tamen
regulis generalibus Sacrae Congregationis Rituum de edendis libris li­
turgicis.
Notandum est ipsum Rituale Romanum (Titulo I, numero 10 ) commen- 3336
dare diligentem catechesim in ipsa Sacramentorum administratione. ut
nempe sacerdos « si commode fieri potest », explicet « virtutem, usum,
ac utilitatem, ct caeremoniarum significationes». Ut hoc facilius fiat, li­
citum est iuxta normas generales de edendis libris liturgicis alias etiam
partes Ritualis Romani quam quae in hac collectione continentur lingua
Anglica edere. Attamen in talibus editionibus quam maxime curandum
est ut stricte distinguatur inter paries lingua Anglica versas, quas sacer­
dos in administratione Sacramentorum illa lingua recitare potest, et par­
tes lingua Anglica versas, quae intelligcntiae et pietatis causa solummodo
ad privatum usum continentur.

Item notandum est quod Rescriptum S. Congregationis Rituum supra ci- 3337
latum, sicut et Rituale Romanum, exhortationes consuetudinesque iustas
permittunt cum nuptiae celebrentur, atque etiam concedunt ut post exe
quias secundum Rituale Romanum penitus lingua Latina peractas aliae
preces lingua Anglica recitari possunt Hae autem exhortationes atque
consuetudines, cum varientur variis locis, in hac Collectione non refe­
runtur. Item, preces pro exequiis non dantur, cum hae preces, iuxta DeNOVA EDITIO RITUALIS LINGUA VERNAC

cretum citatum, «ab unoquoque Ordinario approbari debeant. Hae au­
tem exhortationes et preces in talibus editionibus de quibus immediate
supra imprimi utique possunt, ab unoquoque Ordinario pro usu in sua
quisque dioecesi approbandae.

Index

3338

S. Rituum Congregationis Decretum
Praefatio
Ordo Baptismi unius Parvuli
Ordo Baptismi plurium Panariorum
Ordo supplendi omissa super Infantem Baptizatum
Pontificalis Ritus pro Baptismo Parvulorum
Ordo Baptismi unius /Xdulti
Ordo Baptismi plurium Adultorum
Pontificalis Ritus pro Baptismo Adultorum
Ordo Ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
Ritus celebrandi Matrimonii Sacramentum
Benedictio Nuptialis extra Missam
Preces recitandae extra Missam super Coniuges ex Apostolicae Sedis
induito

•I
«

»
•I
1

994

IOANNES XXIII

11
Variationes in Missali et in Rituali Romano
in precibus pro ludaeis

Epistolae SRC diet 19 martii et 27 novembris 1959

EL 74 (1960) 133
1 Die 19 maii 1959 S. Rituum Congregatio (Prot. U. 4/959) statuit muta- 3339

tiones faciendas esse in Missali romano in precibus pro Conversione luheorum, n. 8 orationum sollemnium, feria VI in Passione et Morte Domini.
Haec variatio communicata est Ordinariis locorum directe per Nuntios
ct Delegatos Apostolicos. Iuxta editionem Vaticanam Missalis romani
variatio sic se habet:

Oremus et pro ludaeis: ut Deus et Dominus noster auferat velamen de
cordibus eorum: ut et ipsi agnoscant lesum Christum Dominum nostrum.
Oremus. Flectamus genua. Levate.
Omnipotens sempiterne Deus, qui ludaeos etiam a tua misericordia non
repellis: exaudi preces nostras, quas pro illius populi obcaecatione defe­
rimus; ut agnita veritatis tuae luce, quae Christus est, a suis tenebris
eruantur. Per eundem.
2 Die 27 novembris 1959 S. Congregatio Rituum (Prot. FI. 10/959) de- 3340
crevit abolendas esse sequentes formulas in RITUALI ROMANO, tit. II,
cap IV, n. 10: Ordo Baptismi adultorum, ct cap. VI, n. 7: Supplenda su­
peradultum baptizatum:

Et si Catechumenus venerit de gentilitatis errore seu de ethnicis et idololatris, Sacerdos dicat:
Horresce idola, respue simulacra.
Si ex Hebraeis, dicat:
Horresce Judaicam perfidiam, respue Hebraicam superstitionem.
Si ex Mahumetanis, dicat:
Horresce Mahumeticam perfidiam, respue pravam sectam infidelitatis
Si ex / laerelicis, et in eius Baptismo debita forma servata non sit. dicat
Horresce haereticam pravitatem, respue nefarias sectas impiorum N,
exprimens proprio nomine sectam de qua venit.

VARIATIONES IN MISSALI ET IN RITUALI ROMANO IN PRECIBUS PRO IUDAEIS

995

»

12

partibus oriantur, non autem c regionibus, quae mediterraneo mari
circumluuntur, et quae, ex providentis Dei consilio, quasi suae infan
tiae incunabula fuere »?

De recipiendis elementis culturae
populorum ad fidem accedentium
E Litt. Enc. “Princeps pastorum’' loannis XXIII, 28 nov. 1959
AAS 51 (1959) 833-864

•»1

■I

3

[843] Omnino necesse est ut quae impertitur institutio non modo ad
integram solidamque Ecclesiae doctrinam conformetur a maioribus
traditam, sed etiam alumnorum mentes ita aperiat et exacuat, ut recte
iudicare valeant suae cuiusque patriae peculiarem cultum, ad philo­
sophicas praesertim ac theologicas disciplinas quod attineat, itemque
peculiares rationes quae inter eas christianamque [844] religionem in­
tercedant. « Catholica Ecclesia - ita idem Decessor Noster (Pius XII)
- ethnicorum doctrinas neque despexit neque respuit, sed eas potius,
a quovis errore et a quavis impuritate liberatas, christiana sapientia
consummavit atque perfecit. Ita pariter eorum ingenuas artes ac libe­
rales disciplinas..., peculiares quoque populorum mores eorumque
traslaticia instituta ... quodammodo sacravit; atque etiam eorum dies
festos, immutata ratione ac forma, ad martyrum memorias et ad sacra
mysteria celebranda traduxit ».* Ac Nosmet ipsi hac eadem de causa
mentem Nostram hisce verbis aperuimus: « Quotiescumque auctiora
verique nominis incrementa, ad liberales artes ingenuasque disciplinas
quod spectat, possunt humanae familiae cultum ditare, Ecclesia eius­
modi ingenii nisus fovet et adiuvat. Ea enim, ut probe nostis, non
unam tantum animorum culturam, despectis aliis, quasi propriam am­
plectitur, ne illam quidem, quam Europa ceteriquc occidentis populi
pepererunt, etsi cum ea, historia teste, arctissime coniungitur; cre­
ditum enim Ecclesiae munus ad aliud potissimum pertinet, ad id
nempe quod ad religionem et ad aeternam hominum salutem spectat.
Verumtamen Ecclesia, utpote quae iuventute polleat perpetuoque
Sancti Spiritus afflatu renovetur, nullo non tempore ea omnia agnoscit
libenterque in se recipit, quin immo actuose excitat, quae humanae
menti animoque honori vertant, etiamsi eadem ex aliis terrarum orbis
2 Cfr. Alloctit. iis qui interfuerunt Conventui 11 « des Ecrivains et .Artistes Noirs » AAS 11,
1 Litt. Enc. Euangelii praecones, AAS XLI1I, 1951, p 522
996

IOANNES XXIII

1959. p. 260.

DE RECIPIENDIS EL EMEN TIS CUL TURAE POPUL ORUM

997

13
Rituale lingua Anglica et Gadelica
pro dioecesibus Hiberniae

Decretum Congr. Rituum, 12 decembris 1959
Prot. N.D. 30/959; Collectio Rituum ad instar Appendicis Ritualis Roma­
ni pro omnibus Dioecesibus Hiberniae, Dublini 1960.

I

1

3342 Ad Christifidelium pietatem fovendam, Em.mus ac Rev.mus Dominus
loannes Cardinalis D’Alton, Archiepiscopus Armachan. et Hiberniae
Primas, vota quoque Exc.morum ac Rev.morum Hiberniae Ordinario­
rum expromens, Sanctitatem Suam enixe adprecatus est, ut in admini­
stratione quorundam Sacramentorum, Baptismi nempe, Communionis
Infirmorum, Extremae Unctionis, Matrimonii necnon in Cura Infirmo­
rum et Morientium atque in Defunctorum Exequiis peragendis vulga­
rium linguarum, Anglicae scilicet et Gadelicae, usum, determinatis m
precibus indulgere benigne dignaretur. Quem in finem Collectionem
quandam, ad instar Appendicis Ritualis Romani, cura ct studio virorum
in re liturgica peritorum concinnatam, iudicio Sacri huius Consilii legitimis
ritibus cognoscendis praepositi pro opportuna approbatione subiecit.
Sacra porro eadem Rituum Congregatio, vigore facultatum sibi a Ss.mo
Domino nostro loanne Papa XXIII specialiter tributarum, huiusmodi
propositum schema a se diligenter revisum ct emendatum, prouti in ad­
nexo prostat exemplari, cui index Collectio Rituum ad instar appendicis
Ritualis Romani pro omnibus dioecesibus Hiberniae, probavit et adhiben­
dum benigne concessit, servatis tamen quae sequuntur:
3343 1. In hac Rituum Collectione typis edenda, in quantum ad populi intel­
lectum et pietatem neccsse sit, Sacerdoti vernacula lingua proferre ea
tantum licet, quae sequuntur, nimirum:
a) In Baptismo parvulorum conferendo, Exorcismi, omnes Unctionum
et Benedictionum formulae, necnon ipsa Baptismi forma, ponantur in
solo textu Latino, ac proinde semper ct solo hoc sermone dicantur.
b) In administratione Baptismi adultorum, praeter ea quae superius re­
censita sunt, Latina dumtaxat lingua typis exarentur et recitentur Psalmi
et aliae preces seu orationes initiales.
c) In ordine Sacramenti Extremae Unctionis administrandae, Latina tan998

IOANNES XXIII

tum lingua adhibeatur in Oratione impositionis manuum super infirmum,
in verbis quae unctiones comitantur, et in Orationibus subsequcntibus.
J) In Matrimonii celebratione sermone vernaculo uti valet Sacerdos ad
omnia, praeter benedictionem anuli et formulam « Ego coniungo
vos... », et praeter formulas, quae intra Missam dicuntur. In Benedictio­
ne autem nuptiali extra Missam, ex Apostolico Induito danda quando
Missa non litatur, preces quae in Rituali Romano habentur, recitari pos­
sunt lingua vulgari.
2. In Exequiis pro fidelibus defunctis sola Latina lingua preces et abso- 3344
lutiones peragi debent. Nihil tamen vetat quominus, hoc ritu absoluto,
vulgari sermone aliae addantur preces, pro opportunitate temporis et
loci ab Ordinariis determinandae et ab ipso Sacerdote recitandae.

INDEX

Pars prima

3345

Caput 1 Ordo Baptismi parvuli
Caput II. Ordo Baptismi plurium parvulorum
Caput 111 Ordo supplendi omissa super infantem baptizatum
Caput IV. Ordo reconciliandi conversum
1. Quando Baptismus absolute confertur
2. Quando Baptismus sub conditione confertur
3. Quando Baptismus non est conferendus
Caput V. Benedictio aquae baptismalis extra vigiliam paschalem
Caput VI. Ordo Confirmationis in periculo mortis
Caput VII. Ordo Paenitentiae
Caput VIII. Ordo continuus infirmum muniendi Sacramentis extremis
1. Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
2. Forma brevior Extremae Unctionis in casu verae necessitatis
3. Dc administratione Extremae Unctionis pluribus simul
Caput IX. Dc visitatione et cura infirmorum
Caput X. Modus iuvandi morientes
Caput XI. Ordo commendationis animae
Caput XII In expirationc
Caput XIII. Exsequiarum ordo
1. In domo defuncti
2. Delatio ad ecclesiam
3. Dc absolutione ad feretrum ct de ipsa sepultura
Caput XIV. Ordo celebrandi Matrimonii Sacramentum
Caput XVI. De modo assistendi Matrimoniis mixtis
RITUALE LINGUA ANGLICA ET GADELICA PRO DIOECESIBUS HIBERNIAE

999

Caput XVII. Benedictio mulieris post partum
Benedictio mulieris post partum infante iam mortuo
3346 Pars secunda - De Benedictionibus
Regulae generales
1. Ordo faciendi aquam benedictam
2. Benedictio candelarum in festo S. Blasii E. et M.
3. Benedictio candelarum extra Purif. B.M.V.
4. Benedictio domorum tempore paschali
5. Benedictio domorum extra tempus paschale
6. Benedictio loci vel domus
7. Benedictio vehiculi seu currus
8. Benedictio navis
9. Benedictio ad quodeumque comestibile
10. Benedictio mulieris praegnantis
11. Benedictio infantis
12. Benedictio puerorum aegrotantium
13. Benedictio pecorum et armentorum
14. Benedictio animalium
15. Solemnis benedictio imaginis
16. Benedictio ad omnia
17. Benedictio coniugum post XXV vel L annos in Matrimonio transactos
18. Formula brevior benedicendi et imponendi quinque Scapularia
19. Formula brevior benedicendi coronam sacr. Rosarii B.M.V.
20. Formula Benedictionis Papalis cum indulgentia plenaria

Appendix I - Te Deum
Appendix II
1. Consecration of the family to the sacred Heart
2. Coisreacan an teaghlaigh don Croi Naofa
3. Formulae adhibendae in casu verae necessitatis

1000

IOANNES XXIII

14

Facultates decennales
Ordinariis Missionum concessae

Formularium Congr. dc Propaganda Fide, 1959

Prot. N. 2150/60; Periodica 49 (1960) 341-352
[Ml] Vi potestatis sibi a SS.mo D. N. Ioan ne Div. Prov. Pp. XXIII tribu· Ή4Ί
tdc, haec S. Congregatio Ordinario.... sequentes focultates concedit ad de­
cennium, quod decurrit a die 1 mensis ianuarii anni 1961 ad diem 31
mensis decembris anni 1970.

A) CIRCA SACRAMENTA ET SACROS RITUS

1. Concedendi sacerdotibus atque diaconis facultatem benedicendi aquam 3348
baptismalem per formulam breviorem in Rituali Romano contentam.
2. Conficiendi, si sil Episcopus consecratus, olea sacra cum numero mi- 3349
nistrorum quos haberi contigerit: et, si necessitas urgeat, etiam extra
diem Coenac Domini.
3. Concedendi sacerdotibus facultatem conficiendi oleum infirmorum, 3350
in casu tamen verae necessitatis, id est, si oleum infirmorum, ab Episco­
po benedictum, haberi nequeat.
4. Concedendi facultatem administrandi Confirmationis Sacramentum 3351
nonnullis sacerdotibus, absente tamen aut longinque residente vel impe­
dito quocumque Episcopo, et servato ritu in Rituali Romano contento *1 2 3 4 5

5. Permittendi ut iusta de causa Missa celebrari possit super altari por 3352
tatili, sine ministrante, sub dio et in navi, dummodo, debitis cautelis
adhibitis, nullum [342] adsit irreverentiae periculm, et locus decens sit,
etiamsi altare sit fractum vel sine Reliquiis Sanctorum; atque ut Missa
inchoari queat post mediam noctem.

1 Cfr. Sacra Congregatio de Propaganda Fide, Decrctutn de confirmatione administranda iis,
qui m periculo morus sunt constituti. AAS 40 (1948) 4L
FACUL TA TES DECENNALES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

1001

3353 6. Permittendi ut sacerdotes substituere possint altari portatili seu pe­
trae sacrae aliquod linteum ex lino vel cannabe confectum et rite bene­
dictum, in quo conditae sint Sanctorum Reliquiae ab aliquo Ordinario
loci recognitae, super quo iidem sacerdotes sacrosanctum Missae sacnli
cium celebrare queant iis tantum in casibus in quibus nulla ecclesia vel
nullum oratorium publicum exstet, servatis de cetero servandis iuxta
Rubricas, praesertim quoad tobalcas et corporale,

3354 7. Permittendi ut Missa celebrari possit cum uno lumine cuiusvis gene
ris; nec non permittendi ut Missa absque luminibus celebrari possit, in
casu verae necessitatis.
3355 8. Permittendi ut in utraque purificatione calicis aqua tantum adhiberi
possit, dummodo tamen adsit vini penuria.
3356 9. Permittendi thurificationem in Missis a solo celebrante cantatis vel
etiam in Missis lectis cum cantu.
3357 10. Concedendi ut Missa solemnis et aliae functiones liturgicae solemnes
celebrari possint cum assistentia solius diaconi, si alii ministri sacri desint.
-·

3358 11. Permittendi ut adhibeantur paramenta, vestes sacrae et mappae alta­
ris, confecta ex gossypio vel, exclusis corporalibus, pallis et purificato
riis, ex alia materia, quae deceat.
3359 12. Concedendi sacerdotibus ut, iusta de causa, in celebrando Sancto
Sacrificio, uti possint paramentis cuiusvis coloris liturgici.
3360 13. Concedendi sacerdotibus ut bis vel ter in die Missam celebrare pos­
sint, si, iuxta prudens Ordinarii indicium, notabilis partis fidelium bo­
num id postulet, servatis de caetcro iure servandis.
3361 14. Permittendi ut in ecclesiis et oratoriis publicis, quae privilegio iuris
communis (can. 821 §§ 2-3) non gaudeant, vel in locis ubi Missa pro fi­
delibus celebrari (3437 soleat, tres Missae statim post mediam noctem
Nativitatis Domini celebrari possint, cauto tamen ut omnia cum omni
reverentia fiant.

3362 15. Permittendi ut functiones Hebdomadae sanctae, etiam bis, et ritu
simplici, celebrari queant hora postmeridiana, prudenti Ordinarii indicio
statuta, in locis quoque ubi Missa pro fidelibus celebrari solet; et quatenus
neque praedictae functiones fieri possint, permittendi ut in iisdem locis
Missa lecta Feria Quinta in Coena Domini opportuniori hora litari possit

C ·?

3363 16. Permittendi ut in ecclesiis ter infra hebdomadam, extra Quadrage­
simam, Missa lecta de Requie celebrari possit, etiam diebus ritus dupli­
cis maioris et minoris, exceptis dominicis, octavis Nativitatis Domini.
Paschalis et Pentecostes nec non feriis ac vigiliis privilegiatis, diebus
tamen, quibus eadem Missa a rubricis permittitur, computatis.
1002

IOANNES XXIII

]7. Concedendi ut toto anni tempore Missa de Dominica celebrari pos- 3364
sit diebus infra Hebdomadam modo ne occurrat festum ritus duplicis
primae classis.

18. Permittendi, etiam diebus festis et dominicis, Missam votivam de B 3365
Μ. V., diebus autem ferialibus etiam Missam defunctorum, iis qui, ob
defectum oculorum aliam ve infirmitatem, legere nequeant vel nonnisi
extremo cum labore Missas singulis diebus occurentes iuxta Missalis
Romani rubricas legere valeant.
19. Permittendi ut, iusta de causa, Sanctissimum Sacramentum cum 3366
duobus luminibus cuiusvis generis exponi possit. Quoad vero lumina in
expositione perpetua et Quadraginta Horarum normas opportunas Or­
dinarius loci praescribere potest.

20. Permittendi ut, in locis ubi nulla prorsus materia ad lampades nu- 3367
triendas haberi potest, Sanctissimum Sacramentum etiam sine lumine
asservari possit, onerata conscientia ipsius Ordinarii.
21. Permittendi, si sit periculum irreverentiae vel sacrilegii, ut Sanctis- 3368
simum Sacramentum in loco non sacro, decenti tamen, retineri possit,
etiam sine lumine.

1)44] 22. Permittendi ut Sanctissima Eucharistia asservari possit ad 3369
normam can. 1265, etiamsi sacerdos bis tantum in mense Missam in sa­
cro loco celebret.
23. Permittendi religiosis utriusque sexus ut pallas, corporalia ct purifi- 3370
catoria primo abluere valeant (subdelegabilis).
24. Permittendi sacerdotibus et diaconis ut, iusta de causa, deferre et 3371
administrare valeant christianis aegrotantibus Sanctissimam Euchari­
stiam sine superpellicco ac sine comite.

25. Permittendi ut tempus, quo Paschalis communio iieri potest, ad 3372
diem Cinerum anticipetur.
26. Conferendi, rationabili de causa, omnes Ordines minores eadem die, 3373
etiam cum prima Tonsura.
27. Conferendi, si sit Episcopus, iusta de causa, omnes sacros Ordines 3374
etiam Presbyteratum, diebus ferialibus etsi continuis.

28. Permittendi, iusta de causa, ut suis subditis omnes sacri Ordines, 3375
etiam Presbyteratus, diebus ferialibus etsi continuis conferri possint.
29. Dispensandi, canonicis exsistentibus causis, super impedimentis ma- 3376
trimonialibus sive minoris sive maioris gradus (can. 1042), tam publicis
quam occultis, etiam multiplicibus, iuris tamen ecclesiastici, exceptis im­
pedimentis provenientibus ex sacro Presbyteratus ordine, ex affinitate in
linea recta, consummato matrimonio, et ex defectu praescriptae aetatis.
FACUL TATES DECENNALES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

1003

quando sponsi ad aetatem ab antiquo iure praefixam nondum pervene­
rint (idest ad annum 14 completum pro viris ct ad 12 completum pro
mulieribus).
Concedendo tamen has dispensationes, Ordinarius prae oculis habeat
regulas statutas in Codice, a can. 1035 ad can. 1080, circa impedimenta
in genere et in specie et, in impedimentis mixtae religionis et disparitatis
cultus, servatis conditionibus ab Ecclesia praescriptis: videlicet de amo­
vendo a catholico coniuge perversionis periculo, ac de universa prole
utriusque sexus in catholicae religionis sanctitate tantum baptizanda ct
[345/ educanda,2 monita parte catholica de obligatione, qua tenetur,
conversionem coniugis acatholici prudenter curandi: eaque lege ut, ne­
que ante neque post matrimonium coram Ecclesia initum, partes adeant
ministrum falsi cultus ad matrimonialem consensum praestandum vel
renovandum. Si agatur vero dc matrimoniis cum hebracis vel mahumetanis, peculiari ratione oportet ut: constet de status libertate partis infi­
delis, ad removendum periculum polygamiae; absit periculum circumci
sionis prolis; et si civilis actus sit ineundus, sit tantum caeremonia civilis
nullaque Mahumetis invocatio aut aliud superstitionis genus interveniat
(subdelegabilis).
3377

3378

3379
)
■4

30. Sanandi in radice, iuxta regulas in Codice a can. 1138 ad can. 1141
statutas, matrimonia ob aliquod impedimentum, de quo supra (n. 29)
vel ob defectum formae, nullitcr contracta. Quod vero attinet ad prolis
legitimationem, Ordinarius prae oculis habeat canones 1051, 1138.
Facultas sanandi in radice non extenditur ad casus in quibus supervene­
rit amentia unius vel utriusque partis. In singulis hisce casibus igitur ad
S. Sedem recurrendum erit (subdelegabilis).
31. Sanandi pariter in radice matrimonia mixta attentata coram magi­
stratu civili vel ministro acatholico, dummodo moraliter certum sit par­
tem acatholicam universae prolis nasciturae catholicam educationem
non esse impedituram (subdelegabilis).
32. Dispensandi super interpellatione coniugum in infidelitate relicto­
rum3 pro omnibus casibus ordinariis, quando scilicet adhibitis antea
omnibus diligentiis, etiam per publicas ephemerides, ad reperiendum
locum ubi coniux infidelis habitat, iisque in irritum cessis, constet ex
processu saltem summario ct extraiudicialitcr [346] coniugem absentem
moneri legitime non posse aut monitum intra tempus in monitione prae­
fixum suam voluntatem non significasse (subdelegabilis).

2 Cf. Syllogc ad usum misstonuriorum. Romnc, 1939, p. 561 et ss
' Pro dispensandis infidelibus plures uxores habentibus, ut post baptismum quam ex illis
maluerint, st etiam ipsa fidelis fut, retinere possint, nisi prima voluerit converti, efr can 1125
1004

IOANNES XXIII

33. Itemque dispensandi super interpellatione coniugis in infidelitate re 3380
licti, siquidem certo constiterit ex processu saltem summario et extraiu
dicialiter interpellationem fieri non posse sine evidenti gravis damni aut
coniugi iam ad fidem converso (etsi nondum baptizato), aut christianis
inferendi periculo (subdelcgabilis).

34. Permittendi ut, accedente gravi causa, interpellatio coniugis infidelis 3381
ante baptismum partis quae ad fidem convertitur fieri possit; nec non,
gravi pariter de causa, ab eadem interpellatione, ante baptismum partis
quae convertitur, dispensandi, dummodo hoc in casu ex processu saltem
summario et extraiudiciali constet interpellationem fieri non posse, vel
fore inutilem (subdelebilis).
35. Concedendi, etiam in dioecesibus, sacerdotibus, qui, praedicationis
cursibus, quibus vulgo nomen est « missiones », ad evangelizandos fi­
deles vel ad aliud exercitium pietatis implendum in longinquas regiones
a parochiali sede dissitas pergunt, iisdem Missionibus perdurantibus, li­
centiam matrimonii celebrationi valide assistendi, firmis sacrorum cano­
num praescriptionibus tum de iuribus parochi servandis tum dc inscrip­
tione in libris paroecialibus facienda (subdelegabilis).

3382

36. Impertiendi benedictionem nuptialem extra Missam aut preces reci­
tandi iuxta formulas in Rituali Romano contentas (subdelegabilis).

3383

37. Confirmandi Confessorium ordinarium etiam ad quartum et quin­
tum triennium, servatis conditionibus in canone 526 praescriptis

3384

38. Permittendi, nomine Sanctae Sedis, ut Moniales e clausura maiore
exeant pro brevibus egressibus et in casibus enumeratis in Instructione
lata a S. C. de Religiosis dic 25 martii 1956 (subdelegabilis).

3385

B) CIRCA ABSOLUTIONES. BENEDICTIONES,
INDULGENTIAS ET INDULTA VARIA
[347] 39. Absolvendi ab omnibus censuris, sive simpliciter sive speciali 3386
modo Romano pontifici reservatis, iuxta can. 2250 § 3 (subdelegabilis)

40. Dispensandi vel commutandi, lusta de causa, vota privata, Sedi Apo- 3387
stolicac reservata, de quibus in can. 1309 (subdelegabilis). .
41. Benedicendi solo crucis signo cum omnibus Indulgentiis a Sancta 3388
Sede concedi solitis, coronas precatorias, cruces, parvas statuas ct sacra
numismata, et adnectendi coronis Indulgentias, quae a S. Birgitta ct
quae a Patribus Crucigcris nuncupantur (subdelegabilis).
42. Conferendi uni alterive i. c. paucis ex sacerdotibus in casu nécessita- 3389
tis facultatem consecrandi, iuxta formam in Pontificali Romano praeFACUL TA TES DECENNAL ES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

1005

scriptam, calices, patenas et, iuxta formulam breviorem, altarium lapi­
des, adhibitis tamen oleis ab Episcopo benedictis.
Pariter conferendi facultatem benedicendi linteum secundum formulam
specialem in Rituali Romano contentam.
3390 43. Impertiendi, praeter concessiones communes a Sancta Sede factas,
ter in anno in solemnioribus festis Benedictionem Papalem iuxta prae­
scriptam formulam cum Indulgentia plenaria ab iis lucranda, qui vere
poenitentes, confessi et Sacra Communione refecti, eidem Benedictioni
interfuerint, Deumque pro sanctae Fidei propagatione ct iuxta mentem
Summi Pontificis oraverint.
3391 44. Concedendi ut, servatis consuetis conditionibus, Indulgentiam ple­
nariam in primae Communionis solemni distributione et in Sacramenti
Confirmationis administratione, christifideles omnes praesentes lucrari
possint.

3392 45. Concedendi Indulgentiam plenariam primo conversis ab haeresi,
seryàtis consuetis conditionibus (subdelegabilis).
3393 [348] 46. Concedendi Indulgentiam plenariam singulis ex clero et ex re­
ligiosis utriusque sexus, qui per tres saltem integros dies spiritualibus
Exercitiis interfuerint, ac sacrosanctum Missae sacrificium celebrantes
vel saltem ad Sacram Synaxim accedentes, pias preces fuderint, ut supra
(n. 43).

3394 47. Impertiendi Benedictionem Apostolicam cum Indulgentia plenaria
omnibus christifidelibus, qui spiritualibus Exercitiis seu sacris Missio­
nibus, dc quibus in can. 1349 § 1, ultra medietatem interfuerint, be­
nedictioni cum Cruce in fine postremae concionis impertiendae vere
poenitentes, confessi ac Sacra Communione refecti adstiterint, atque ec­
clesiam, in qua conciones huiusmodi habebuntur devote visitaverint,
ibique pias ad Deum preces fuderint, ut supra (n. 43) (subdelegabilis)

3395 4S. Concedendi in actu visitationis paroeciarum, quasi-parocciarum et
missionum, nec non communitatum tam saccularium quam religioso­
rum, ut Indulgentiam plenariam una vice tantum lucrari possint christi­
fideles, dummodo contriti, confessi ac Sacra Communione refecti eccle­
siam vel oratorium visitaverint ct pias ad Deum preces fuderint, ut supra
(n. 43) (subdelegabilis).
3396 49. Concedendi christifidelibus ut Indulgentias, propter quas confessio
saltem bis in mense requiritur, lucrari possint, etsi semel in mense ad
poenitentiae sacramentum accesserint (subdelegabilis).
3397 50. Iisdem christifidelibus largiendi, si loca inhabitent ubi prorsus im­
possibile vel saltem sit difficile ad confcssarium accedere, ut lucran
queant Indulgentias, quae Confessionem et Communionem requirunt,
1006

IOANNES XXIII

dummodo sint corde saltem contriti, addito firmo proposito peccata,
quamprimum poterunt, confitendi (subdelegabilis).

51. Benedicendi Christi crucifixi imagines sculptas cum Indulgentia ple­
naria a quocumque ex fidelibus in mortis periculo constitutis lucranda
eas deosculando, 1349] vel Sanctissimum lesu nomen corde saltem, si
ore non potuerint, invocando (subdelegabilis).

3398

52. Erigendi, vel concedendi sacerdotibus facultatem erigendi, ritibus ab
Ecclesia praescriptis, stationes Viae Crucis, cum omnibus indulgentiis,
quae huiusmodi pium exercitium peragentibus a Summis Pontificibus
impertitae sunt; et applicandi easdem indulgentias crucibus et crucifixis,
pro infirmis aliisque legitime impeditis, dummodo iidem crucifixum ad
hoc benedictum cum affectu et animo contrito osculentur vel etiam tan­
tum intueantur, brevem insimul, si possint, aliquam orationem vel pre­
cem iaculatoriam in memoriam Passionis et Mortis Domini recitantes.

3399

53. Erigendi illas etiam confraternitates a Sancta Sede adprobatas qua­
rum instituendarum ius apostolico ex privilegio aliis reservatum est (can.
686 § 2) (una excepta confraternitate Sacratissimi Rosarii) iisque adseribendi christifideles.

3400

54. Concedendi sacerdotibus facultatem christifideles adseribendi coniraternitatibus (inclusa confraternitate Sacratissimi Rosarii) atque bene­
dicendi, ritibus ab Ecclesia praescriptis, omnia scapularia a Sede Apostolica probata, eaque imponendi sine onere inscriptionis.

3401

55. Concedendi ut privatim recitari possit matutinum cum laudibus dici
sequentis statim post meridiem.

3402

56. Concedendi sacerdotibus, diaconis et subdiaconis ut ob legitimam
gravemque rationem, loco Divini Officii, Rosarium integrum aut alias
preces recitare possint.

3403

57. Permittendi clericis ut vestes laicales induere possint, si aliter vel
transire ad loca eorum curae commissa, vel in eis commode permanere
nequeant.

3404

58. Permittendi clericis et religiosis ut ad finem Regni Christi amplius
dilatandi, medicinam et chirurgiam exercere valeant dummodo in istis
artibus revera periti sint ct in curandis infirmis omnia quae clericum et
religiosum dedecent, vel scandalo esse possint, diligenter vitent, atque
pro ipso exercitio artis suae nihil accipiant.

3405

/350) 59. Dispensandi cum catholicis ut serviliter laborare valeant die­
bus Dominicis, vel festis de praecepto, exceptis Paschate et Pentecoste,
post tamen Sanctae Missae auditionem, si possit audiri; si vero non pos­
sit, recitatis precibus supplctivis (subdelegabilis).

3406

FACUL TA TES DECENNALES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

1007

’^>7; :

;

60. Permittendi ut, servatis rubricis, in dominicam proxime sequentem
transferatur solemnitas festorum, quae secundum can. 1247 sunt ferian­
da, sed legitime abolita.
61. Transferendi processiones Rogationum in dies, quae secundum
adiuncta locorum aptiores Ordinario videantur.
62. Concedendi, non ultra triennium, licentiam legendi ac retinendi, sub
custodia tamen ne ad aliorum manus perveniant, libros prohibitos ct
ephemerides, exceptis operibus haeresim vel schisma ex professo pro­
pugnantibus, vel etiam ipsa religionis fundamenta evertere nitentibus
necnon operibus de obscoenis ex professo tractantibus, singulis christi­
fidelibus sibi subditis, nonnisi tamen cum delectu ac rationabili de causa
(cfr. can. 1402 § 2), iis scilicet tantum, qui eorundem librorum et ephe­
meridum lectione sive ad ea impugnanda sive ad proprium legitimum
munus exercendum, vel iustum studiorum curriculum peragendum, vere
indigeant.

C) PRO IPSO ORDINARIO
(excepto Vicario Generali et Delegato)

63. Asservandi in sacello domus stabilis suae residentiae actualis
Sanctissimum Eucharistiae Sacramentum atque etiam pro Ordinario,
charactere episcopali carente, fruendi induito personali altaris privilé­
giât! quotidiani.
64. Lucrandi indulgentias, quas aliis vi facultatum sibi concessarum im­
pertire valet, impletis tamen consuetis conditionibus.
65. Si sit Episcopus, utendi throno cum baldachino et cappa magna in
Pontificalibus; nec non permittendi [351] presbyteris, in ecclesiis suae
iurisdictionis celebrantibus, ut sui nominis tamquam Antistitis sive in
precibus ferialibus sive in Canone Missae mentio fiat: quatenus hacc a
iure concessa non fuerint.
66. Pro Praefectis /Xpostolicis, utendi, durante munere, insignibus
et privilegiis, ipsis a can. 308 concessis, etiam extra proprium ter­
ritorium, praehabito, quoad exercitium Pontificalium, consensu Or­
dinarii.

67. Vestiendi paramentis pontificalibus, rationabili de causa, sine rocheto, tunicella et dalmatica.
68. Celebrandi, quando ob penuriam sacerdotum impossibilis sit Missae
pontificalis litatio, Missam solemnem aut Missam in cantu sicut ceteri
sacerdotes.
1008

IOANNES XXIII

ANIMADVERSIONES

[ Memoratae facultates ea lege conceduntur, ut illae tantum subdelegari
possint, quae ita explicite notantur per verbum « subdelegabilts ».

3416

II. Ordinarius, inclusis Vicario Generali et Delegato, uti potest, in iis­
dem tamen adiunctis, facultatibus seu permissionibus, quas, intra limites
in praecedentibus articulis expressos, concedere potest.

3417

III. Ordinarius insuper supradictis omnibus facultatibus sive per se sive
per alios uti tantum valeat intra fines suae iurisdictionis; easque gratis et
sine ulla mercede exerceat (praeterquam pro expensis Cancellariae et
cursus postalis ab iis qui pares sunt ad eas solvendas exigendis), et facta
mentione apostolicae delegationis (vel subdelegationis ab Ordinario).

3418

IV. Quod si forte ex oblivione vel inadvertentia ultra tempus supra prae­
finitum, hisce facultatibus Ordinarium, vel eius delegatum, uti contin­
gat, absolutiones, dispensationes, concessiones omnes exinde impertitae
uti ratae atque validae habeantur. Insuper datis ab Ordinario precibus
pro renovatione seu prorogatione earundem facultatum, ipsae in suo ro­
bore perseverare I352] censentur, usque dum responsum S.C. ad eun­
dem Ordinarium pervenerit.

3419

FACUL TA TES DECENNALES ORDINARIIS MISSIONUM CONCESSAE

1009

Sanguis Christi, germinans virgines
Sanguis Christi, robur periclitantium
Sanguis Christi, levamen laborantium
Sanguis Christi, in fletu solatium
Sanguis Christi, spes poenitentium
Sanguis Christi, solamen morientium
[413] Sanguis Christi, pax ct dulcedo cordium
Sanguis Christi, pignus vitae aeternae
Sanguis Christi, animas liberans de lacu Purgatorii
Sanguis Christi, omni gloria et honore dignissimus

Litaniae Pretiosissimi Sanguinis
D. N. lesu Christi

Decretum Congr. Rituum, 4 februarii 1960

Agnus Dei...

AAS 52 (1960) 412-413; EL 75 (1961) 56-57

V Redemisti nos, Domine, in sanguine tuo.
R. Et fecisti nos Deo nostro regnum.

3420 [41}] Pretiosissimi Sanguinis Agni immaculati Christi, quo redempti
sumus, cultum in dies pie succrescere cupiens, Sanctissimus Dominus
noster Joannes Papa XXIII infra relatas Litanias, a S. Rituum Congrega­
tione descripto ordine digestas, approbare dignatus est, easdemque in
vulgus edi atque in Rituali Romano, tit. XI, post Litanias Ss.mi Cordis
lesu, inseri ita induisit, ut in toto Orbe catholico a Christifidelibus cum
private tum publice adhiberi valeant.

salva nos

Oremus. - Omnipotens sempiterne Deus, qui unigenitum Filium tuum
mundi Redemptorem constituisti, ac eius sanguine placari voluisti: con­
cede, quaesumus, salutis nostrae pretium ita venerari, atque a praesentis
vitae malis eius virtute defendi in terris, ut fructu perpetuo laetemur in
caelis. Per cumdem Christum Dominum nostrum.
R. Amen.

[412] Kyrie, eleison
Christe, eleison
Kyrie, eleison
Pater de caelis, Deus
Fili, Redemptor mundi, Deus
Spiritus Sancte, Deus
Sancta Trinitas, unus Deus

miserere nobis

Sanguis Christi, Unigeniti Patris aeterni
Sanguis Christi, Verbi incarnati
Sanguis Christi, Novi ct Aeterni Testamenti
Sanguis Christi, in agonia decurrens in terram
Sanguis Christi, in flagellatione profluens
Sanguis Christi, in coronatione spinarum emanans
Sanguis Christi, in Cruce effusus
Sanguis Christi, pretium nostrae salutis
Sanguis Christi, sine quo non fit remissio
Sanguis Christi, in Eucharistia potus et lavacrum animarum
Sanguis Christi, flumen misericordiae
Sanguis Christi, victor demonum
Sanguis Christi, fortitudo martyrum
Sanguis Christi, virtus confessorum
1010

IOANNES XXIII

u

salva nos
tt
α

u

LITANIAE PRETIOSISSIMI SANGUINIS D N IESU CHRISTI

1011

16
De S. Communionis distributione
postmeridianis horis

Decretum Congr. S. Officii, 21 martii 1960
/\AS 52 (1960) 355-356; Periodica 49 (1960) 321-322
3421 [355/ Canon. 867, par. 4, statuit S. Communionem distribuendam non
esse extra horas quibus Missae sacrificium offerri potest, nisi aliud ratio­
nabilis causa suadeat.
Constitutione autem « Christus Dominus » diei 6 lanuarii 1953, mitigata
disciplina circa ieiunium eucharisticum, concessa fuit locorum Ordina­
riis facultas permittendi, certis diebus, Missae celebrationem horis ve­
spertinis (n. VI); et Instructione eidem Constitutioni a S. Officio adnexa
declaratum fuit fideles ad S. Synaxim libere accedere posse infra dictam
Missam vel proxime ante et statim post, servatis quoad ieiunium euchari­
sticum normis in praefata Constitutione statutis (n. 15).
Deinde Monito diei 22 Martii 1955 confirmatum fuit huiusmodi con­
cessionem factam fuisse ad commune fidelium bonum, et ideo intra limi­
tes communis boni continendam esse.
Postea Motu Proprio «Sacram Communionem » diei 19 Martii 1957, lo­
corum Ordinariis facta fuit facultas permittendae celebrationis Missae
vespertinae etiam quotidie, si bonum spirituale notabilis partis christifide­
lium id postulet.

3422 Quibus conlatis actis cum textu canonis relati, propositum fuit dubium
an adhuc in suo pleno vigore maneat ultima clausula paragraphi, ita ut
quaevis rationabilis causa sufficiat ad petendam et distribuendam S.
Communionem horis postmeridianis etiam independenter a Missae ce­
lebratione.

3423 Cui dubio Suprema haec S. Congregatio respondendum censuit praefa­
tam clausulam, licet formaliter non abrogatam, iam rarius applicari pos­
se, cum, mitigata lege ieiunii eucharistici, difficilius huiusmodi rationa­
bilis causa occurrat; attamen cum hoc excludi omnino nequeat,
Missasque vespertinas nec semper nec ubique celebrare possibile sit. lo­
corum Ordinarii permittere poterunt ut quae in praefatis S. Sedis do1012

IOANNES XXIII

tumentis [356] statuta lucre quoad S. Communionis distributionem in
Missis vespertinis, applicentur, ubi Missae non habeantur, etiam alicui
sacrae functioni ab ipso loci Ordinario determinandae ac postmeridianis
horis celebrandae in ecclesiis sive paroecialibus sive non paroecialibus
aut in oratoriis nosocomiorum, carcerum, collegiorum.
Hac sane concessione, dum bono communi amplius providetur, simul
consulitur ne animarum pastores frequentibus fidelium petitionibus
praepediantur quominus hodierni apostolatus necessitatibus satisfacere
valeant.
Hanc relatam Sibi Emorum ac Revmorum Patrum Supremae Sacrae Con­
gregationis S. Officii decisionem, in Conventu Plenario Feriae IV diei 16
Martii 1960 editam, SSmus Dnus N.D. loannes, Divina Providentia Papa
XXIII, in Audientia Emo ac Revmo Dno Cardinali Secretario S. Officii,
Feria VI, die 18 Martii impertita, confirmavit ac publicari iussit.

DES COMMUNIONIS DISTRIBUTIONE POSTMERIDIANIS HORIS

1013

atque a Decessore Nostro Clemente VI sapienter confirmatum est.5

De cultu Pretiosissimi Sanguinis
D.N.I.C. promovendo

Epistula Apostolica “Inde a primis" loannis XXIII. 30 iunii 1960
AAS 52 (1960) 545-550

3425 [547] Vestigiis Decessorum Nostrorum insistentes, ut pictas erga [548]
Pretiosissimum Sanguinem Agni Immaculati Christi magis magisque vi­
geret atque floresceret, congruentes litanias, prout a Sacro Consilio legi
timis ritibus tuendis ordine digestae sunt,1 adprobavimus, earumque
recitationem cum privatam tum publicam, peculiaribus propositis In
dulgentiis, universae christianorum familiae commendavimus.· Quod
quidem consilium Nostrum, cum ad sollicitudinem omnium Ecclesia­
rum3 pertineat, Supremi Pontificatus propriam, in rem deductum id au­
spicato efficiat, ut nempe hisce temporibus, quae gravissimis spirituali­
bus necessitatibus premuntur, christifideles omnes magis magisque tres
illas christianae pietatis formas (erga Ss.mum Nomen lesu, Ss.mum eius
Cor et pretiosissimum Sanguinem), quas supra merita laude honestavimus,
in honore habeant, utpote semper et ubique saluberrima vi praeditas ad
religiosam vitam efficaciter provehendam.

3426 Die igitur festo ac mense adventantibus, qui Christi Sanguini colendo
dicati sunt, nostrae Redemptionis pretio, salutis vitaeque numquam oc
ciduae pignori, hunc intentiore pietatis studio meditentur christifideles
eodemque, crebrius Eucharistiae Sacramentum sumentes, salutantor
fruantur. Ea luce perfusi, quae e frugiferis Sacrarum Litterarum monitis
atque e Sanctorum Ecclesiae Patrum Doctorumque praeceptis emanat,
sccum recogitent quam exuberanti et infinita virtute polleat Sanguis hic
vere pretiosissimus, « cuius una stilla salvum facere totum mundum quit
ab omni scelere », sicut Ecclesia Sancta Angelici Doctoris ore canit4

Et quandoquidem infinita prorsus est Sanguinis Christi Dei et Hominis 3427
virtus, et infinita pariter illa caritas, quae Redemptorem nostrum ad
eundem effundendum permovit, iam inde a dic post eius natalem octa­
vo, quo circumcisus est, atque largiter deinde cum in Gethscmani horto
«factus in agonia » prolixius oravit,6 cum flagellis caesus spinisque co­
ronatus est, cum ad Calvariae locum ascendit ibique cruci est affixus,
cum denique amplissimo vulnere latus Eius apertum est, ut divini illius
Sanguinis signum exsisteret, qui in cuncta etiam fluit Ecclesiae Sacra­
menta: haec omnia postulant ut non modo addeceat, verum etiam ma­
xime oporteat universos fideles, qui huius Sanguinis [549] unda renati
sunt, eundem religioso obsequio adorare gratissimoque amoris prosequi
affectu.

Ac perquam salutare est ct maxime congruit, ut latriae cultum, qui Calici 3428
Sanguinis Novi ct Aeterni Testamenti debetur, tunc potissimum cum in
Eucharistico sacrificio adorandus conspicicndusque levatur, eiusdem
Sanguinis subsequatur perceptio, quoniam in Eucharistiae Sacramento
Christi Sanguis, indissoluto vinculo cum Eius corpore coniunctus, sumi­
tur. Tunc animo cum sacro administro arte coniuncti, adstantes christifideles ea verba mente iterare verissime poterunt, quae ab eodem, sacrae
Communionis tempore, proferuntur: « Calicem salutaris accipiam, et
nomen Domini invocabo... Sanguis Domini Nostri lesu Christi custodiat
mimam meam in vitam aeternam. /\mcn ». Qua ratione procul dubio
fiet, ut fideles, quotiescumque ad sacram Synaxim digne accedunt, ube­
riores capiant redemptionis, resurrectionis aeternaeque vitae fructus,
quos Sanguis a Christo « per Spiritum Sanctum »7 oblatus universae
hominum familiae acquisivit. lesu Christi autem Corpore et Sanguine
enutriti, eiusque divinae virtutis compotes facti, quae in Ecclesia innu­
mera martyrum agmina excitavit, iidem christifideles cotidianos labores
icrumnasque facilius tolerabunt, ac vitae etiam iacturam, si oportuerit,
lacient, quotiescumque nempe christianae virtutis divinique Regni causa id
postulaverit, eodem illo caritatis ardore flagrantes, quo permotus S. Ioan­
na Chrysostomus in haec verba, scribendo, erupit: « Ab illa mensa rece­
dimus, tamquam leones ignem spirantes, diabolo terribiles, cogitantes
quod sit caput nostrum, et quantam nobis dilectionem exhibuerit Hic
Sanguis digne acceptus daemones procul pellit, angelos ad nos advocat, ipsutnque angelorum Dominum... I lie Sanguis effusus totum orbem abluit
Hoc est orbis pretium; hoc est quo Christus Ecclesiam emit. I laec cogita-

1 Cfr. AAS vol Lll (1960), pp. 412-41J.
1 BdU Unigenitus Dei Filius, XXV Ian MCCCXLIII; Denz. - R, 550

- Decr S. Pocn. Ap.. dic 5 mensis Man I960; cfr AAS vol. LU (1960), p 420
3 Cfr. J Cor 11.28.

‘Cir. Le 22.4 3

' Hymn. Ador» te. devote

'Hrir9.14

1014

IOANNES XXIII

DE CUL TU PRETIOSISSIMI SANGUINIS D N I.C PROMOVENDO

1015

tio nostros temperabit affectus. Quousque enim rebus praesentibus hac
rebimus? Quousque non excitabimur? Quousque nullam salutis nostrae
curam habebimus? Cogitemus quibusnam nos Deus dignatus sit, gratias
agamus, gloriam referamus, non modo per fidem sed etiam per opera ».s
Utinam ii, qui christiano nomine decorantur, animum ad paternam
primi Pontificis Summi hortationem saepius convertant, qui scripsit:
« In timore incolatus vestri tempore conversamini, scientes quod non
corruptibilibus auro vel argento redempti estis... sed pretioso sanguine
(550/ quasi agni immaculati Christi ct incontaminati »;9 utinam intentiores
aures Apostolo gentium praebeant, ita loquenti: « Empti ... estis pretio
magno. Glorificate et portate Deum in corpore vestro ».10 Si haec omnes
praestiterint; honestiores dignioresque procul dubio eorum mores erunt,
quibus ceteris exemplo praelucere debent; idque feliciter continget, ut
nempe virtutibus efficentior Christi Ecclesia in humani generis utilita­
tem hisce in terris munus exerceat suum. Ac si homines motibus obse­
cundaverint gratiae Dei, qui eos omnes vult salvos fieri," cum omnes
Unigeniti sui Sanguine redimi voluerit, omnesque ad unum mysticum
Corpus veluti membra efficiendum vocaverit, cuius Caput est Christus,
quanto artioribus fraterni amoris vinculis homines, gentes, nationes inter
se coniungcntur! Et quantopere serena pace fruetur civilis ipse convictus,
Deo quippe dignior et humana natura, quae ad imaginem et similitudi­
nem Conditoris sui creata est!12

3430 Ad excelsam hanc considerandam dignitatem, ad quam divinitus vocati
sumus, S. Paulus Apostolus hisce verbis christianos hortatus est Hc
braeorum genere ortos, qui ad Veteris Testamenti instituta plus nimio
proclives erant, etsi illud tenuis tantum fuerat Novi Testamenti species
et imago: « Sed accessistis ad Sion montem et civitatem Dei viventis, Je­
rusalem caelestem et multorum milium angelorum frequentiam et eccle
siam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis, et iudicem omnium
Deum et spiritus iustorum perfectorum ct testamenti novi mediatorem
lesum et sanguinis aspersionem melius loquentem quam Abel ».IJ

♦

”1*1 ·: ·<
··

8 In Ioan. Homil. XLVI; Migne P G. LEX, 260-261
9 I Petr 1,17-19.

10 I Cor 6,20,

11 Cfr. 1 Tim 2,4.

12 Cfr. Gen 1,26
” Hebr 12,22-24.
1016

10ANNES XXIII

“Rubricarum instructum”

Motu proprio “Rubricarum instructum” loannis XXIII, quo novus ru­
bricarum codex approbatur, 25 iulii 1960
.AAS 52 (1960) 593-595; EL 74 (1960) 258-260; Periodica 50 (1961) 212-215
593J Rubricarum instructum, quo publicus Ecclesiae cultus ordinatur 3431
ac regitur, Apostolica Sedes, inde praesertim a Concilio Tridentino,
continenter studuit et pressius definire et perfectius ordinare Pluribus
itaque emendationibus, variationibus et additamentis decursu temporis
introductis, totum rubricarum systema abunde succrevit, non semper
vero systematico ordine servato, et non sine primitivae perspicuitatis ac
simplicitatis detrimento.
Nil proinde mirum quod Decessor Noster, Pius Papa XII, fel. rec., plu­
rium Episcoporum precibus annuens, rubricas Breviarii ac Missalis Ro­
mani in quibusdam ad simpliciorem formam esse redigendas censuerit,
quod generali Decreto S. Rituum Congregationis diei 23 Martii anni
1955 fuit peractum.
.Anno vero sequenti 1956, cum interim studia praeparatoria pro generali
liturgica instauratione maturescerent, idem Decessor Noster Episcopo­
rum mentem explorandam decrevit, circa Breviarii Romani liturgicam
emendationem. Episcoporum autem responsionibus mature perpensis,
quaestionem dc generali ac systematica rubricarum Breviarii ac Missalis
emendatione aggrediendam esse consuit, eamque peculiari illi commisit
virorum peritorum Commissioni, cui generalis instaurationis liturgicae
studia demandata fuerant.

1)94] Nos autem, postquam, adspirante Deo, Concilium Oecumenicum 3432
coadunandum esse decrevimus, quid circa huiusmodi Praedecessoris
Nostri inceptum agendum foret, haud semel recogitavimus. Re itaque
diu ac mature examinata, in sententiam devenimus, altiora principia ge­
neralem liturgicam instaurationem respicientia, in proximo Concilio Oecumenico Patribus esse proponenda; memoratam vero rubricarum Bre­
viarii ac Missalis emendationem diutius non esse protrahendam.
Hanim itaque rubricarum Breviarii ac Missalis Romani corpus, a peritis
viris S. Rituum Congregationis praeparatum ct a praefata Pontificia
RUBRICARUM INS TRUC TUM

1017

Commissione pro generali liturgica instauratione diligenter revisum, Nos
ipsi, motu proprio ct certa scientia, Apostolica Nostra Auctoritate, pro­
bandum censuimus, sequentia decernentes:

3433 1) Novum rubricarum Breviarii ac Missalis Romani codicem, per tres
partes digestum, scilicet: Rubricae generales, Rubricae generales breviarii
Romani, et Rubricae generales Missalis Romani, a Sacra Nostra Rituum
Congregatione mox evulgandum, inde a die 1 Januarii proximi anni
1961, ab omnibus qui ritum romanum sequuntur, servandum esse
praecipimus. Qui vero alium ritum latinum observant, quamprimum si­
ve novo rubricarum codici, sive Calendario se conformare tenentur, in
iis omnibus, quae illi ritui stricte propria non sunt.
3434 2) Eodem die 1 Januarii anni 1961 vigere cessant Rubricae generales
Breviarii et Missalis Romani, necnon Additiones et Variationes in rubri­
cis Breviarii et Missalis Romani, ad normam Bullae Praedecessoris No­
stri S. Pii X Divino afflatu, quae hucusque his libris praepositae haben­
tur. Pariter vigere cessat Decretum generale S.R.C. diei 23 Martii anni
1955 De rubricis ad simpliciorem formam redigendis, in hac nova rubrica­
rum redactione assumptum. Abrogantur denique eiusdem S. Congrega­
tionis decreta et ad dubia responsiones, quae cum nova hac rubricarum
forma non conveniunt.
3435 3) Item statuta, privilegia, indulta et consuetudines cuiuscumque gene­
ris, etiam saecularia et immemorabilia, immo specialissima atque indivi­
dua mentione digna, quae his rubricis obstant, revocantur.

3436 4) Librorum liturgicorum editores, rite a S. Sede approbati et admissi,
novas parare possunt editiones Breviarii et /5957 Missalis Romani, iuxta
novum rubricarum codicem dispositas; ad necessariam vero novarum
editionum uniformitatem praecavendam, S. Rituum Congregatio pecu­
liares tradat instructiones.

3437 5) In novis Breviarii vel Missalis Romani editionibus, omissis rubricarum
textibus de quibus n. 2, novarum rubricarum textus praeponantur, Bre­
viario quidem Rubricae generales et Rubricae generales Breviarii Romani;
Missali autem item Rubricae generales et Rubricae generales Missalis Ro
mani.
3438 6) Omnes denique ad quos spectat quamprimum Calendaria et Propria,
sive dioecesana sive religiosa, ad normam et mentem novae redactionis
rubricarum et Calendarii conformari curent, a S. Rituum Congregatione
approbanda.
3439 His itaque firmiter statutis, muneri Nostro Apostolico consentaneum
ducimus, nonnulla addere hortamenta.
Nova sane hac rubricarum dispositione, dum ex una parte universus ru­
bricarum Breviarii et Missalis Romani instructus in meliorem tornum
101Θ

IOANNE

est redactus, clariore ordine digestus ct in unicum textum contractus, ex
altera parte aliquae quoque introductae sunt peculiares modificationes,
quibus Officium divinum paulisper contrahitur. Hoc siquidem quam
plurium Episcoporum erat in volis, intuitu praesertim multorum sacer­
dotum, qui in dies magis magisque pastoralibus sollicitudinibus oneran
tur. Hos autem et omnes qui Officio divino persolvendo tenentur,
paterno hortamur animo, ut si quid in eodem divino Officio breviatur,
hoc maiore diligentia ac devotione compensetur. Cum porro lectio quo­
que sanctorum Patrum aliquantisper quandoque minuatur, omnes enixe
clericos hortamur, ut volumina Patrum, tanta sapientia ac pietate referta,
assidue prae manibus legenda ac meditanda teneant.
Quae autem per Nostras has Litteras, motu proprio datas, decrevimus ac
statuimus, rata atque firma sunto, contrariis quibuslibet minime obstan­
tibus, peculiarissima quoque et individua mentione dignis.

19

Novus rubricarum
Breviarii ac Missalis Romani Codex

Decretum SRC, 26 iulii 1960

AAS 52 (1960) 596-685; EL 74 (1960) 260-330; 342-349; Periodica 50
(1961) 233 (decr.)

Decretum promulgationis
3440

[396] Novum rubricarum Breviarii ac Missalis romani codicem, quem
Ss.mus Dominus Noster loannes XXIII, per Litteras Apostolicas Rubri­
carum instructum, die 25 iulii huius anni motu proprio datas approbavit
et huic S. Congregationi promulgandum mandavit, S. Rituum Congregatio,
per hoc Decretum generale, et promulgat et promulgatum esse declarat,
in novas Breviarii et Missalis romani editiones inserendum, et ab omni­
bus ad quos spectat, inde a dic 1 ianuarii proximi anni 1961, servandum
Ut autem libri liturgici qui in usu habentur adhuc adhiberi possint, ru­
bricarum codici adduntur « Variationes » Breviariis et Missalibus nec­
non Martyrologio aptandis.

RUBRICAE BREVIARII ET MISSALIS ROMANI
Pars Prima
RUBRICAE GENERALES

Caput I
NORMAE GENERALES
»

'Cf '

3441

1. Rubricae quae sequuntur ritum romanum respiciunt.

3442

2. Nomine calendarii veniunt tum calendarium in usum Ecclesiae uni­
versae, tum calendaria particularia.

3443

3. Rubricae generales quae sequuntur, valent tam pro Breviario quam
pro Missali. Ipsis tamen exceptiones dantur per particulares rubricas,
1020

IOANNES XXIII

quae aliquando in Breviario ct in Missali ad normam harum rubricarum
redactis occurrunt.

Caput II
DE DIE LITURGICO IN GENERE
4. Dies liturgicus est dies sanctificatus actionibus liturgicis, praesertim 3444
Sacrificio eucharistico et publica Ecclesiae prece, id est Officio divino;
et decurrit a media nocte ad mediam noctem.

5. Celebratio diei liturgici decurrit per se a Matutino ad Completorium. 3445
Sunt tamen dies solemniores, quorum Officium inchoatur a I Vesperis,
die praecedenti.
Habetur denique celebratio liturgica non plena seu sola commemoratio
in Ofiicio et Missa diei liturgici currentis.
6. Singulis diebus fit aut de dominica, aut de feria, aut de vigilia, aut de 3446
festo, aut de octava, iuxta calendarium et praecedentiam dierum liturgicorum.
7. Praecedentia inter singulos dies liturgicos unice per peculiarem tabel- 3447
Iam (n. 91) determinatur.
8. Dies liturgici sunt primae, secundae, tertiae aut quartae classis.

3448

Caput III
DE DOMINICIS
[395J 9. Nomine dominicae intellegitur dies Domini initio cuiusque 3449
hebdomadae occurrens.

10. Dominicae sunt I aut II classis.

3450

11. Dominicae I classis sunt:
a) I-1V Adventus;
b) I-IV Quadragesimae;
c) I-II Passionis;
d) dominica Resurrectionis seu Paschatis;
e) dominica in albis;
f) dominica Pentecostes.
Dominicae Paschatis et Pentecostes sunt pariter festa I classis cum octava.

3451

12. Omnes aliae dominicae sunt II classis.

3452

13. Officium dominicae incipit a I Vesperis, sabbato pracedenti, et ex- 3453
plicit post Completorium dominicae.
CODEX RUBRICARUM

1021

3454

14. Dominica celebratur suo die, iuxta rubricas. Officium et Missa do­
minicae impeditae nec anticipantur nec resumuntur.

3455

15. Dominica 1 classis, in occurrentia, festis quibuslibet praefertur.
Festum tamen Immaculatae Conceptionis B. Mariae Virg. praefertur oc­
currenti dominicae Adventus.
Ad concurrendam vero quod attinet, servetur norma, quae nn. 104-105
traditur.

3456

16. Dominica II classis, in occurrentia, festis II classis praefertur.
Attamen:
a) festum Domini I aut II classis, in dominica II classis occurrens, locum
tenet ipsius dominicae cum omnibus iuribus et privilegiis: de dominica,
proinde, nulla fit commemoratio;
b) dominica II classis praefertur Commemorationi omnium Fidelium de­
functorum.
Ad concurrendam vero quod attinet, servetur norma, quae nn. 104-105
traditur.

3457

17. Dominica excludit, per se, assignationem perpetuam festorum.
[5997 Excipiuntur:
a) festum Ssmi Nominis lesu, celebrandum dominica quae occurrit a dic
2 ad 5 ianuarii (secus die 2 ianuarii);
b) festum S. Familiae lesu, Mariae, loseph, celebrandum dominica pri­
ma post Epiphaniam;
c) festum Ssmae Trinitatis, celebrandum dominica prima post Pentecosten;
d) festum D.N. lesu Christi Regis, celebrandum dominica ultima mensis
octobris;
e) festa Domini I classis quae, in calendariis particularibus, dominicae II
classis nunc assignantur.
Haec festa locum tenent dominicae occurrentis cum omnibus iuribus et
privilegiis: de dominica, proinde, nulla fit commemoratio.

3458

18. Dominicae post Epiphaniam quae, superveniente Septuagesima, im­
pediuntur, transferuntur post dominicam XXIII post Pentecosten, hoc
ordine:
a) si dominicae post Pentecosten fuerint 25, dominica XXIV erit quae
inscribitur dominica VI post Epiphaniam;
b) si dominicae fuerint 26, dominica XXIV erit quae inscribitur V post
Epiphaniam; et XXV, quae inscribitur VI;
c) si dominicae fuerint 27, dominica XXIV erit quae inscribitur IV post
Epiphaniam; XXV, quae inscribitur V; et XXVI, quae inscribitur VI;
d) si dominicae luerint 28, dominica XXIV erit quae inscribitur III post
Epiphaniam; XXV, quae inscribitur IV; XXVI, quae inscribitur V; et
XVII, quae inscribitur VI.
Ultimo tamen loco semper ponitur ea quae in ordine est XXIV post

4
)

1

Ί

1

1022

IOANNES XXIII

Pentecosten, omissis, si opus sit, ceteris, quae aliquando locum habere
non possunt.

19 Dominica prima mensis ea intellegitur, quae prima occurrit in men- 3459
se, scilicet a die primo ad septimum mensis; dominica autem ultima,
quae diem primum mensis sequentis proxime praecedit.
Item ad computandam primam dominicam mensium augusti, septembres,
octobris ct novembris, ratione lectionum Scripturae occurrentis, ea dicitur
prima dominica mensis, quae cadit a die primo ad septimum mensis.
20. Dominica I Adventus ea est, quae cadit die 30 novembris vel est ipsi 3460
proximior.

Caput IV
DE FERIIS

[600] 21. Nomine feriae intelleguntur singuli dies hebdomadae, praeter 3461
dominicam.
22. Feriae sunt primae, secundae, tertiae aut quartae classis.

3462

23. Fenac 1 classis sunt:
3463
i) feria IV cinerum;
b) omnes feriae Hebdomadae sanctae.
Hae feriae festis quibuslibet praeferuntur, et nullam admittunt comme­
morationem, nisi unam privilegiatam.

24. Feriae II classis sunt:
3464
<0 feriae Adventus a dic 17 ad diem 23 decembris;
b) feriae Quatuor Temporum Adventus, Quadragesimae et mensis Sep­
tembris.
Hae feriae praeferuntur festis particularibus II classis; si vero impediun­
tur, commemorari debent.
25. Feriae III classis sunt:
3465
i} feriae Quadragesimae ct Passionis, a feria V post cineres usque ad
sabbatum ante dominicam II Passionis inclusive, superius non nomina­
tae, quae praeferuntur festis III classis;
b) feriae Adventus usque ad diem 16 decembris inclusive, superius non
nominatae, quae cedunt festis III classis;
Hac feriae, si impediuntur, commemorari debent.

26. Omnes feriae, numeris 23-25 non nominatae, sunt feriae IV classis, 3466
quae numquam commemorantur.
27. Officium feriae incipit a Matutino ct explicit per se post Completo- 3467
num; Officium vero sabbati, excepto Oflicio sabbati sancti, explicit post
Nonam.
CODEX RUBRICARUM

1023

Caput V
DE VIGILIIS
3468 [601] 28. Nomine vigiliae intellegitur dies liturgicus, qui aliquod festum
praecedit, et rationem habet praeparationis ad illud.
Vigilia Paschalis vero, cum non sit dies liturgicus, modo sibi proprio,
seu pervigilio, celebratur.

3469 29. Vigiliae sunt primae, secundae aut tertiae classis.
3470 30. Vigiliae I classis sunt:
a) vigilia Nativitatis Domini quae, in occurrentia, locum tenet dominicae
IV Adventus, de qua, proinde, nulla fit commemoratio;
b) vigilia Pentecostes.
Hae vigiliae festis quibuslibet praeferuntur, et nullam admittunt com­
memorationem.

3471 31. Vigiliae II classis sunt:
a) vigilia Ascensionis Domini;
b) vigilia Assumptionis B. Mariae Virg.;
c) vigilia Nativitatis S. loannis Baptistae;
d) vigilia Ss. Petri et Pauli Apostolorum.
Hae vigiliae praeferuntur diebus liturgicis III et IV classis; ct, si impe­
diuntur, commemorantur, iuxta rubricas.

3472 32. Vigilia III classis est vigilia S. Laurentii.
Haec vigilia praefertur diebus liturgicis IV classis; et, si impeditur,
commemoratur, iuxta rubricas.
3473 33. Vigilia II aut III classis omittitur, si occurrat in dominica quavis, aui
in festo I classis, vel si festum cui praemittitur in alium diem transferri
aut ad commemorationem reduci contingat.
3474 34. Officium vigiliae incipit a Matutino et explicit quando initium habet
Officium festi subsequentis.

Caput VI
DE FESTIS ET CALENDARIO

A) De natura et proprietate festorum
3475 35. Nomine festi intellegitur dies liturgicus in quo cultus publicus Ec­
clesiae peculiari modo ad mysteria Domini recolenda, vel ad B. Mariam
Virg., aut Angelos, aut Sanctos vel Beatos venerandos dirigitur.

3476 [602] 36. Festa sunt primae, secundae aut tertiae classis.
1024

IOANNES XXIII

3477
}'i. Ratio celebrationis festorum haec est:
J festa I classis inter dies solemniores adnumerantur, quorum Officium
incipit a I Vesperis, die praecedenti;
festa II et IIl classis Officium habent quod per se decurrit a Matutino
jd Completorium ipsius diei;
c) festa vero Domini II classis I Vesperas acquirunt, quoties, in occur­
rentia, locum tenent dominicae II classis.

38. Festa sunt universalia aut particularia; particularia autem sunt propna
aut indulta.

3478

39. Festa universalia ea sunt quae a Sancta Sede in calendario Ecclesiae
universae inscribuntur.
Haec festa ab omnibus, qui ritum romanum sequuntur, celebrari debent,
iuxta rubricas.

3479

40. Festa particularia ea sunt quae ex iure aut ex induito Sanctae Sedis in
calendariis particularibus inscribuntur.
Haec festa ab omnibus, qui illo calendario tenentur, celebrari debent,
iuxta rubricas, et nonnisi ex speciali Sanctae Sedis induito e calendario
expungi vel gradu mutari possunt.

3480

4L Festa particularia, ipso iure in calendario inscribenda, sunt festa propna:
ij cuiusque nationis ct regionis seu provinciae sive ecclesiasticae sive
civilis (n. 42);
b) cuiusque dioecesis seu territorii ecclesiastici cui praeficitur « Ordina­
rius loci » (n. 43);
d cuiusque loci seu oppidi vel civitatis (n. 44);
1) cuiusque ecclesiae aut oratorii publici vel semipublici, quod locum
tenet ecclesiae (n. 45);
d cuiusque Ordinis seu Congregationis (n. 46).

3481

42. Festa propria cuiusque nationis ct regionis seu provinciae sive ecclesia­
sticae sive civilis sunt:
d festum Patroni principalis rite constituti (I classis);
b) festum Patroni secundarii rite constituti (II classis).

3482

43. Festa propria cuiusque dioecesis seu territorii ecclesiastici cut praefici­
tur « Ordinarius loci » sunt:
d festum Patroni principalis rite constituti (I classis);
[603] h) anniversarium Dedicationis ecclesiae cathedralis (I classis);
d festum Patroni secundarii rite constituti (II classis);
<0 festa Sanctorum et Beatorum, qui in Martyrologio vel eius Appendice
rite sunt inscripti, qui ad dioecesim peculiares habent relationes, ut sunt
originis, commorationis longioris, obitus (II vel III classis, aut comme­
moratio).

3483

44. Festa propria cuiusque loci seu oppidi vel civitatis sunt:

3484

CODEX RUBRICARUM

1025

a) festum Patroni principalis rite constituti (1 classis);
b) festum Patroni secundarii rite constituti (II classis).
3485 45. Festa propria cuiusque ecclesiae aut oratorii publici vel semipublfa,
quod locum tenet ecclesiae, sunt:
a) anniversarium Dedicationis, si sint consecrata (I classis);
b) festum Tituli, si sint consecrata aut saltem solemniter benedicta (1
classis);
c) festum Sancti, in Martyrologio vel eius Appendice rite descripti, cuius
corpus ibi asservatur (II classis);
d) festum Beati, item in Martyrologio vel eius Appendice rite descripti,
cuius corpus ibi asservatur (III classis).

3486 46. Festa propria cuiusque Ordinis seu Congregationis sunt:
a) festum Tituli (1 classis);
b) festum Fundatoris canonizat! (I classis) vel beatificati (II cl.);
c) festum Patroni principalis rite constituti lotius Ordinis seu Congrega­
tionis, in universo Ordine vel Congregatione; aut Patroni principalis
item rite constituti cuiusque provinciae religiosae, in singulis provinciis
(I classis);
d) festum Patroni secundarii, ut supra (II classis);
e) festa Sanctorum et Beatorum, qui illius Ordinis vel Congregationis
sodales fuerunt (II vel III classis, aut commemoratio).
3487 47. Festa particularia indulta sunt festa quae, ex induito Sanctae Sedis,
in calendariis particularibus inscribuntur.
B) De calendario et festis in eo inscribendis

3488 48. Calendarium est universale aut particulare seu proprium.
3489 49. Calendarium universale est calendarium in usum Ecclesiae universae,
quod Breviario ac Missali romano praeficitur.
3490 50. Calendarium particulare seu proprium est dioecesanum aut religio­
sum; et conficitur inserendo calendario universali festa particularia.
[604] 1 luiusmodi autem calendarium particulare perpetuum conficien­
dum est respective ab Ordinario loci aut a supremo Religionis Modera­
tore de consilio sui Capituli vel Consilii generalis, et approbari debet a
S. Rituum Congregatione.

3491 51. Calendarium dioecesanum habet quaelibet dioecesis et quodlibet
aliud territorium ecclesiasticum cui praeficitur « Ordinarius loci ».

3492 52. In calendario dtoecesano, praeter festa universalia, inscribi debent:
a) festa propria (n. 42) et indulta universae nationi et regioni seu pro­
vinciae sive ecclesiasticae sive civili;
1026

IOANNES XXIII

fiesta propria (n. 43) et indulta universae dioecesi.
53. Super huiusmodi calendario dioecesano conficitur:
3493
j) calendarium cuiusque loci, addendo festa propria (η. 44) et indulta;
b) calendarium cuiusque ecclesiae aut oratorii, item addendo festa loci
propria (n. 44) et indulta, atque festa ipsi ecclesiae propria (n. 45) et in­
dulta;
c) calendarium Congregationum religiosarum seu Institutorum iuris
pontificii, quae ad recitationem divini Officii non obligantur; et Congre­
gationum iuris dioecesani, addendo festa loci propria (n. 44) et indulta;
necnon et alia ipsis propria (nn. 45 et 46) et indulta.

54. Calendarium religiosum habent:
3494
j) Ordines regulares, et Moniales ac Sorores eiusdem Ordinis, necnon
Tertiarii eidem aggregati in communi viventes et vota simplicia emittentes;
«9 Congregationes religiosae seu Instituta utriusque sexus, iuris pontifi­
cii, et sub regimine unius praesidis generalis constituta, si ad recitatio­
nem divini Officii, ex quovis capite, tenentur.
55. In calendario religioso, praeter festa universalia, inscribi debent festa 3495
propria (n. 46) et indulta ipsi Ordini seu Congregationi.
56. Super huiusmodi calendario religioso conficitur:
3496
d calendarium cuiusque provinciae religiosae, addendo festa propria (n.
46) et indulta;
b) calendarium cuiusque ecclesiae aut oratorii, item addendo festa pro­
pria (n. 45) et indulta, necnon et alia de quibus numero sequenti: quod
calendarium vocatur etiam domus religiosae.
57. In singulis dioecesibus et locis, Religiosi, ii etiam qui alium ritum ac 3497
romanum sequuntur, celebrare tenentur, una cum clero dioecesano:
d) festum Patroni principalis nationis, regionis seu provinciae sive eccle­
siasticae sive civilis, dioecesis, loci seu oppidi vel civitatis (I classis);
i)anniversarium Dedicationis ecclesiae cathedralis (I classis);
c) alia festa actu feriata, si quae sint, eodem gradu quo in calendario
dioecesano inscribuntur.
58. Religiosi, in celebrandis festis Sanctorum Ordinis seu Congregatio- 3498
nis, quoad diem et Officium magis proprium, clero dioecesano se con­
formare tenentur, sicubi iidem Sancti tamquam Patroni principales
In. 57 a) recoluntur.
1605/ Item, si festa Sanctorum aut Beatorum alicuius Ordinis seu Con­
gregationis gradu superiore aut Officio magis proprio a clero alicuius
dioecesis vel loci celebrantur, ibidem etiam a Religiosis eiusdem Ordinis
seu Congregationis eodem gradu superiore aut Officio magis proprio
celebrari possunt, dummodo eadem festa, in utroque calendario, eodem
die inscripta sint.
CODEX RUBRICARUM

1027

C) De festorum die proprio
3499

59. Festa in calendaria iam inducta eo die celebrentur, quo nunc in ca­
lendariis inscripta inveniuntur.

3500

60. Pro novis festis universalibus inducendis, haec serventur:
a) festa Sanctorum ordinarie diei natalicio assignentur, diei nempe quo
Sanctus aeternae vitae natus est; hoc die ex qualibet causa impedito, ea­
dem festa assignentur diei a S. Sede determinando, qui proinde habebi­
tur tamquam dies quasi-natalicius;
b) pro ceteris festis, dies a S. Sede assignabitur.

3501

61. Pro novis festis particularibus inducendis, haec serventur:
a) festa propria Sanctorum vel Beatorum, ordinarie, diei natalicio assignen­
tur, nisi sit impeditus aut aliter a S. Sede dispositum sit. Festa tamen ali­
cuius loci vel ecclesiae propria, quae etiam in calendario universali vel
dioecesano vel religioso gradu quidem inferiore inscribuntur, eodem die
celebranda sunt, ac in calendario universali vel dioecesano vel religioso;
b) si dies natalicius ignoretur, festa assignentur, cum approbatione S. Sedis,
diei qui, in calendario perpetuo dioecesano vel religioso, sit IV classis;
[606] c) si vero dies natalicius perpetuo impediatur pro universa dioece­
si vel Religione vel ecclesia propria, festa in tali calendario particulari, si
sint I vel II classis, assignentur proximiori dici sequenti qui non sit I vel
II classis; si sint III classis, assignentur proximiori dici, qui ab aliis festis
et Officiis paris aut superioris gradus liber exsistat;
d) festa particularia indulta inscribantur in calendario die a S. Sede in
concessione assignato.

3502

1

62. Sancti vel Beati qui in calendario, ex quavis ratione, unico festo in­
scribuntur, semper simul celebrantur prout in Breviario habetur, quoties
eodem gradu sunt colendi, etsi unus aut aliqui eorum sint magis proprii.
Proinde:
a) si unus aut aliqui ex his Sanctis festo I classis essent colendi, fit Offi­
cium de his tantum, omissis sociis;
b) si unus aut aliqui ex his Sanctis vel Beatis essent magis proprii et gra
du superiore essent colendi, fit integrum Officium de magis propriis,
cum commemoratione sociorum.
C/XPUT VII
DE OCTAVIS

'4

A) De octavis in genere
3503

63. Octava est celebratio summorum festorum per octo dies continuos
protracta.
1028

IOANNES XXIII

64. Celebrantur tantum octavae Nativitatis Domini, Paschatis et Pente- 3504
costes, exclusis omnibus aliis, sive in calendario universali sive in calen­
dariis particularibus.

65. Octavae sunt I aut II classis.

3505

B) De octavis I classis

66. Octavae I classis sunt octavae Paschatis et Pentecostes. Dies infra has 3506
octavas sunt I classis.

C) De octava II classis
bl. Octava II classis est octava Nativitatis Domini. Dies infra octavam 3507
sunt II classis; dies autem octavus est I classis.

1607] 68. Octava Nativitatis Domini modo peculiari ordinatur, scilicet:
3508
a) dic 26 decembris, fit festum S. Stephani Protomart. (II classis);
b) die 27 decembris, fit festum S. loannis Ap. et Evang. (II classis);
ddie 28 decembris, fit festum Ss. Innocentium Mart. (II classis);
d) dic 29 decembris, Iit commemoratio S. Thomae Episcopi et Mart.;
d dic 31 decembris, fit commemoratio S. Silvestri 1 Papae et Conf.;
/lex festis particularibus ea tantum admittuntur quae sunt I classis et in
honorem Sanctorum qui in calendario universali his diebus inscribuntur,
etsi tantum ad modum commemorationis; cetera transferuntur post oc­
tavam.

69. Dc dominica infra octavam Nativitatis Domini, quae scilicet a die 26 3509
ad 31 decembris occurrit, semper fit Officium cum commemoratione fe­
sti forte occurrentis, iuxta rubricas, nisi dominica incidat in festum I
dassis: quo in casu, fit de festo cum commemoratione dominicae.
70. Normae peculiares pro ordinandis Officio et Missa infra octavam 3510
Nativitatis Domini inveniuntur in rubricis Breviarii et Missalis.

Caput VIII
DE ANNI TEMPORIBUS

/\) De tempore Adventus
71 Tempus sacri Adventus decurrit a I Vesperis dominicae 1 Adventus 3511
usque ad Nonam inclusive vigiliae Nativitatis Domini.
CODEX RUBRICARUM

1029

B) De tempore natalicio

3512 72. Tempus natalicium decurrit a 1 Vesperis Nativitatis Domini usque
ad diem 13 ianuarii inclusive.
Huiusmodi autem temporis spatium comprehendit:
a) tempus Nativitatis, quod decurrit a I Vesperis Nativitatis Domini us­
que ad Nonam inclusive diei 5 ianuarii;
b) tempus Epiphaniae, quod decurrit a I Vesperis Epiphaniae Domini us­
que ad diem 13 ianuarii inclusive.

C) De tempore Septuagesimae
3513 [608] 73. Tempus Septuagesimae decurrit a I Vesperis dominicae in
Septuagesima usque post Completorium feriae III hebdomadae Quin­
quagesimae.

D) De tempore quadragesimali
3514 74. Tempus quadragesimale decurrit a Matutino feriae IV cinerum us­
que ad Missam Vigiliae paschalis exclusive.
Huiusmodi autem temporis spatium comprehendit:
a) tempus Quadragesimae, quod decurrit a Matutino feriae IV cinerum
usque ad Nonam inclusive sabbati ante dominicam I Passionis;
b) tempus Passionis, quod decurrit a I Vesperis dominicae I Passionis us­
que ad Missam Vigiliae paschalis exclusive.
3515 75. Hebdomada a dominica II Passionis scu in palmis usque ad Sabba­
tum sanctum inclusive dicitur Hebdomada sancta; tres autem ultimi dies
eiusdem hebdomadae nomine Tridui sacri designantur.

E) De tempore paschali

!,‘M !ΐ

3516 76. Tempus paschale decurrit ab initio Missae Vigiliae paschalis usque
ad Nonam inclusive sabbati in octava Pentecostes.
Huiusmodi autem temporis spatium comprehendit:
a) tempus Paschatis, quod decurrit ab initio Missae Vigiliae paschalis us­
que ad Nonam inclusive vigiliae Ascensionis Domini;
b) tempus Ascensionis, quod decurrit a I Vesperis Ascensionis Domini
usque ad Nonam inclusive vigiliae Pentecostes;
c) octavam Pentecostes, quae decurrit a Missa vigiliae Pentecostes usque
ad Nonam inclusive sabbati sequentis.
1030

IOANNES XXIII

F) De tempore « per annum »
77. Tempus « per annum » decurrit a die 14 ianuarii usque ad Nonam 3517
sabbati ante dominicam in Septuagesima, ct a I Vesperis festi Ssmac
Trinitatis, id est dominicae I post Pentecosten, usque ad Nonam inclus»
ve sabbati ante dominicam I Adventus.

Caput IX
DE SANCTA MARIA IN SABBATO
78. In sabbatis, in quibus occurrit Officium de feria IV classis, fit de 3518
sancta Maria in sabbato.
79. Officium sanctae Mariae in sabbato incipit a Matutino et explicit 3519
post Nonam.

Caput X
DE LITANIIS MAIORIBUS ET MINORIBUS

A) De Litaniis maioribus
[609] 80. Litaniae maiores assignatae sunt diei 25 aprilis; si vero eo dic 3520
occurrit dominica Paschalis vel feria II post Pascha, transferuntur in
sequentem feriam III.
81. Dc Litaniis maioribus nihil fit in Officio, sed tantum in Missa Ea- 3521
rum autem commemoratio non est habenda commemoratio « de Tem­
pore ».
82. Iuxta ecclesiarum et locorum condiciones et consuetudines, cuius rei 3522
iudex est Ordinarius loci, hoc die fit processio, in qua dicuntur Litaniae
Sanctorum (quae tamen non duplicantur) cum suis precibus.

83. Si autem processio fieri nequit, locorum Ordinarii instituant peculia- 3523
res supplicationes, in quibus dicantur Litaniae Sanctorum et aliae preces
m processione fieri solitae.
84. Omnes qui ad recitationem divini Officii obligantur, processioni ve- 3524
ro aut aliis peculiaribus supplicationibus, de quibus numero praeceden­
ti, non intersunt, tenentur dicere, hoc die, Litanias Sanctorum cum suis
precibus, lingua latina.

85. Si Litaniae Sanctorum cum suis precibus, iuxta locorum consuetudi- 3525
nem, in processione vel aliis peculiaribus supplicationibus, lingua ver­
nacula, una cum fidelibus dicuntur, ii qui ad recitationem divini Officii

obligantur, et his supplicationibus rite intersunt, non tenentur has pre­
ces lingua latina iterare.
3526 86. Missa de Rogationibus regulariter dicenda est expleta processione,
iuxta ea quae in nn. 346-347 statuuntur. Convenit autem ut Missa de
Rogationibus dicatur etiam post peculiares supplicationes, quae locum
tenent processionis, etsi horis vespertinis peragantur.

B) De Litaniis minoribus seu de Rogationibus

3527 87. Litaniae minores seu Rogationes, per se, assignantur feriis II, III et
IV ante festum Ascensionis Domini.
Ordinariis autem locorum facultas tribuitur eas transferendi ad alios
[610] tres dies continuos magis opportunos iuxta regionum diversitatem
aut consuetudinem aut necessitatem.

3528 88. De Litaniis minoribus nihil fit in Officio, sed tantum in Missa quae
connectitur cum processione aut aliis peculiaribus supplicationibus.
3529 89. Ad processionem aut alias peculiares supplicationes et Missam aut
commemorationem quod attinet, serventur quae supra de Litaniis maio­
ribus statuta sunt (nn. 81-83 ct 86).

3530 90. Litaniae Sanctorum cum suis precibus, his diebus, dicuntur tantum
in processione aut aliis supplicationibus (cfr. n. 85). Proinde, qui ad re­
citationem divini Officii obligantur, processioni vero aut aliis peculiari­
bus supplicationibus non intersunt, non tenentur dicere, his diebus, Li­
tanias Sanctorum cum suis precibus.

Μ

Caput XI
DE PRAECEDENTIA DIERUM LITURGICORUM
1

3531 91. Praecedentia dierum liturgicorum, sublatis quibuslibet aliis titulis
vel normis, unice regitur ex sequenti
η
II

TABELL/\ DIERUM LITURGICORUM
SECUNDUM ORDINEM PRAECEDENTIAE DISPOSITA

Dies lilurgici I classis
ι·

1. Festum Nativitatis Domini, dominica Resurrectionis et dominica Pen­
tecostes (I classis cum octava).
2. Triduum sacrum.
1032

IOANNES XXIII

Y Festa Epiphaniae et Ascensionis Domini, Ssmae Trinitatis, Corporis
Christi, Cordis lesu et Christi Regis.
4. Festa Immaculatae Conceptionis et Assumptionis B. Mariae Virg.
5. Vigilia et dies octavus Nativitatis Domini.
6. Dominicae Adventus, Quadragesimae et Passionis, et dominica in albis.
7. Feriae 1 classis superius non nominatae, nempe: IV cinerum et II. III
et IV Hebdomadae sanctae.
8. Commemoratio omnium Fidelium defunctorum, quae tamen locum
cedit dominicae occurrenti.
9. Vigilia Pentecostes.
[611] 10. Dies infra octavas Paschalis et Pentecostes.
11. Festa 1 classis Ecclesiae universae superius non nominata.
12. Festa I classis propria, nempe:
1) Festum Patroni principalis rite constituti: a) nationis; b) regionis seu
provinciae sive ecclesiasticae sive civilis; c) dioecesis.
2) Anniversarium Dedicationis ecclesiae cathedralis.
3) Festum Patroni principalis rite constituti loci seu oppidi vel civitatis.
4) Festum et anniversarium Dedicationis ecclesiae propriae, aut oratorii
publici vel semipublici, quod locum tenet ecclesiae.
5) Titulus ecclesiae propriae.
6) Festum Tituli Ordinis seu Congregationis.
7) Festum Fundatoris canonizati Ordinis seu Congregationis.
8) Festum Patroni principalis rite constituti Ordinis seu Congregationis,
et provinciae religiosae.
13. Festa indulta I classis, primum mobilia, deinde fixa.

Dies liturgici II classts
14. Festa Domini II classis, primum mobilia, deinde fixa.
15. Dominicae II classis.
16. Festa II classis Ecclesiae universae, quae non sunt Domini.
17. Dies infra octavam Nativitatis Domini.
18. Feriae II classis, nempe: Adventus a die 17 ad diem 23 decembris
inclusive, et feriae Quatuor Temporum Adventus, Quadragesimae et
mensis septembris.
19. Festa propria II classis, nempe:
1) Festum Patroni secundarii rite constituti: a) nationis: b) regionis seu
provinciae sive ecclesiasticae sive civilis; c) dioecesis; d) loci seu oppidi
vel civitatis.
2) Festa Sanctorum aut Beatorum, de quibus n. 43 d.
3) Festa Sanctorum alicui ecclesiae propria (n. 45 c).
4) Festum Fundatoris beatificari Ordinis seu Congregationis (n 46 b).
CODEX RUBRICARUM

1033

5) Festum Patroni secundarii rite constituti Ordinis seu Congregationis,
et provinciae religiosae (n. 46 d).
6) Festa Sanctorum aut Beatorum, de quibus n. 46 e.
20. Festa indulta II classis, primum mobilia, deinde fixa.
21. Vigiliae II classis.

Dies liturgia 111 classis

[612] 22. Feriae Quadragesimae et Passionis, a feria V post cineres us­
que ad sabbatum ante dominicam II Passionis inclusive, exceptis feriis
Quatuor Temporum.
23. Festa III classis, in calendariis particularibus inscripta, et quidem
primum festa propria, nempe:
1) Festa Sanctorum aut Beatorum, de quibus n. 43 d.
2) Festa Beatorum alicui ecclesiae propria (n. 45 d).
3) Festa Sanctorum aut Beatorum, de quibus n. 46 e; deinde festa induita, primum mobilia, deinde fixa.
24. Festa III classis, in calendario Ecclesiae universae inscripta, primum
mobilia, deinde fixa.
25. Feriae Adventus usque ad diem 16 decembris inclusive, exceptis fe­
riis Quatuor Temporum.
26. Vigilia III classis.

Dies liturgici IV classis

21. Officium sanctae Mariae in sabbato.
28. Feriae IV classis.

Caput XII
DE DIERUM LITURGICORUM OCCURRENTIA
. a
»♦ «

i

3532 92. Occurrentia dicitur occursus duorum vel plurium Officiorum uno
eodemque die.
Occurrentia autem dicitur accidentalis, quando dies liturgicus mobilis et
dies liturgicus fixus certis solummodo annorum intervallis simul occur
runt; perpetua vero quando duo dies liturgici quotannis simul occurrunt
3533 93. Effectus occurrendae est, ut Officium diei liturgici gradus inferioris
Officio gradus superioris cedat: quod fieri potest per minus nobilis om­
issionem, aut commemorationem, aut translationem, aut repositionem,
prout numeris sequentibus indicatur.
1034

IOANNES XXIII

94. Commemoratio die fixo statuta non transfertur vel reponitur cum festo 3534
transferendo vel reponendo, sed iit suo die vel omittitur, iuxta rubricas.

Caput XIII
DE DIERUM LITURGICORUM OCCURRENTIA ACCIDENTALI
EORUMQUE TRANSLATIONE
[613] 95. Ius translationis in alium diem ob occurrendam accidentalem 3535
cum die liturgico, qui in tabella praecedentiae superiorem obtinet
locum, competit solummodo festis I classis. Alia festa ab Officio gradus
superioris accidentalitcr impedita, aut commemorantur aut, eo anno,
penitus omittuntur, iuxta rubricas.
Si vero cluo festa eiusdem Divinae Personae aut duo festa eiusdem
Sancti vel Beati simul occurrunt, fit de festo, quod in tabella praeceden­
tiae superiorem obtinet locum, et aliud omittitur.

96 Festum 1 classis impeditum a die qui in tabella praecedentiae supe- 3536
riorcm obtinet locum, transfertur in proximum sequentem diem qui non
sit I vel II classis.
Attamen:
a) festum Annuntiationis B. Mariae Virg., quando est transferendum
post Pascha, transfertur, tamquam in sedem propriam, in feriam II post
dominicam in albis;
b) Commemoratio omnium Fidelium defunctorum, quando occurrit cum
dominica, transfertur, tamquam in sedem propriam, in feriam II sequentem.

97. Si coder» die plura festa I classis simul occurrant, ipso die celebratur 3537
festum, quod in tabella praecedentiae superiorem obtinet locum; et alia
transferuntur secundum ordinem quo in eadem tabella praecedentiae in­
scripta sunt.
98. Item, si plura festa I classis transferri contingat, quae diebus subse- 3538
quentibus occurrunt, servetur ordo quo in tabella praecedentiae inscri­
buntur; in paritate autem Officium prius impeditum praecedit.
99. Festa translata sunt eiusdem gradus ac in sede propria.

3539

Caput XIV
DE DIERUM LITURGICORUM
OCCURRENTIA PERPETUA EORUMQUE REPOSITIONE
[614] 100. Ius repositionis in alium diem, ob occurrendam perpetuam 3540
cum dic liturgico, qui in tabella praecedentiae superiorem obtinet
locum, competit omnibus festis I et II classis, necnon festis particulariCODEX RUBRICARUM

1035

bus III classis extra Adventum et Quadragesimam occurrentibus, quae
in tota dioecesi vel in toto Ordine seu Congregatione vel in propria
ecclesia impediuntur.
Festa autem III classis Ecclesiae universae, in aliquo calendario particu­
lari, et festa III classis dioeceseos vel Ordinis seu Congregationis, in ali­
quibus tantum ecclesiis perpetuo impedita, perpetuo aut commemoran­
tur aut penitus omittuntur, iuxta rubricas.
3541 101. Festa reponenda, si sint I vel II classis, assignentur proximiori diei
sequenti qui non sit I vel II classis; si sint III classis, assignentur proxi­
miori diei sequenti, qui ab aliis Officiis paris aut superioris gradus liber
exsistat.

3542 102. Dies in quem festa perpetuo impedita reposita sunt, habetur
tamquam dies proprius, in quo festum repositum celebratur sub eodem
gradu ac in sede propria.

Caput XV
DE CONCURRENTIA DIERUM LITURGICORUM
3543 103. Concurrentia dicitur concursus Vesperarum diei liturgici currentis
cum I Vesperis diei liturgici subsequentis.
3544 104. In concurrentia praeferuntur Vesperae diei liturgici classis superio­
ris, et alterae commemorantur vel non, iuxta rubricas.
3545 105 Quando vero dies liturgici, quorum Vesperae concurrunt, sunt
eiusdem classis, dicuntur integrae secundae Vesperae de Officio currenti
et fit commemoratio sequentis, iuxta rubricas.

Caput XVI
DE COMMEMORATIONIBUS
3546 [615] 106. Quae hic de commemorationibus statuuntur, valent tam pro
Missa quam pro Officio, sive in occurrentia sive in concurrentia.

3547 107. Commemorationes sunt aut privilegiatae aut ordinariae.
3548 108. Commemorationes privilegiatae fiunt in Laudibus ct in Vesperis
nccnon in omnibus Missis; commemorationes vero ordinariae hunt tantum in Laudibus, in Missis conventualibus ct in omnibus Missis lectis.
3549 109. Commemorationes privilegiatae sunt commemorationes:
a) de dominica;
b) de die liturgico I classis;
c) de diebus infra octavam Nativitatis Domini;
1036

IOANNES XXIII

</) de feriis Quatuor Temporum mensis septembris;
c) de feriis Adventus, Quadragesimae et Passionis;
/) de Litaniis maioribus, in Missa.
Omnes aliae commemorationes sunt commemorationes ordinariae.

110. In Officio et Missa S. Petri semper fit commemoratio S. Pauli, et 3550
vicissim. Haec commemoratio dicitur inseparabilis; et duae orationes
adeo in unam coalescere censentur ut, in numero orationum computan­
do, pro unica habeantur. Proinde:
i) in Officio S. Petri aut S. Pauli, oratio alterius Apostoli additur, ad
Laudes et ad Vesperas, sub unica conclusione, orationi diei, absque antiphona ct versu;
b) m Missa S. Petri aut S. Pauli, oratio alterius Apostoli additur, sub uni­
ca conclusione, orationi diei;
d quoties vero oratio unius Apostoli addenda est ad modum commemorationis, huic orationi additur altera immediate, ante omnes alias com­
memorationes.
111. Ratio admittendi commemorationes haec est:
3551
d in diebus liturgicis I classis et in Missis in cantu non conventualibus,
nulla admittitur commemoratio, praeter unam privilegiatam;
b) in dominicis II classis, una tantum admittitur commemoratio, scilicet
de festo II classis, quae tamen omittitur si commemoratio privilegiata
facienda sit;
din aliis diebus liturgicis II classis una tantum admittitur commemora­
tio, scilicet aut una privilegiata aut una ordinaria;
1616] d) in diebus liturgicis III et IV classis, duae tantum admittuntur
commemorationes.

112. Ad commemorationes et orationes quod attinet, haec insuper serventur: 3552
d Officium, Missa aut commemoratio de aliquo festo vel mysterio unius
Divinae Personae excludit commemorationem aut orationem de alio fe­
sto vel mysterio eiusdem Divinae Personae;
b) Officium, Missa aut commemoratio de dominica excludit commemo­
rationem aut orationem de festo vel mysterio Domini, et vicissim;
d Officium, Missa aut commemoratio de Tempore excludit aliam com­
memorationem de Tempore;
d) item, Officium, Missa aut commemoratio de B. Maria Virg. aut de
aliquo Sancto vel Beato excludit aliam commemorationem aut oratio­
nem in qua eiusdem B. Mariae Virg., vel Sancti aut Beati intercessio im­
ploretur: quod tamen non valet de oratione dominicae vel feriae, in qua
fit invocatio eiusdem Sancti.
113. Commemoratio de Tempore fit primo loco. In admittendis et ordi- 3553
nandis aliis commemorationibus, servetur ordo tabellae praecedentiae.
CODEX RUBRICARUM

1037

3554

114.-Quaelibet commemoratio, quae numerum pro singulis diebus li·
turgicis statutum superet, omittitur.

Caput XVII
DE CONCLUSIONE ORATIONUM
3555

3556

115. Conclusio orationum tam in Missa quam in Officio haec est:
a) si oratio dirigitur ad Patrem, concluditur: Per Dominum nostrum le­
sum Christum Filium tuum, qui tecum vivit ct regnat in unitate Spiritus
Sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum. Arnen;
b) si oratio dirigitur ad Patrem, sed in eius principio fit mentio Filii,
concluditur: Per eundem Dominum nostrum, etc. ut supra;
c) si oratio dirigitur ad Patrem, sed in fine ipsius fit mentio Filii, conclu­
ditur: Qui tecum vivit ct regnat in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia
saecula saeculorum. A men;
d) si oratio dirigitur ad Filium, concluditur: Qui vivis et regnas [617]
cum Deo Patre in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia saecula saeculo­
rum. Arnen·,
e) si in oratione facta est mentio Spiritus Sancti, in conclusione dicitur:
... in unitate eiusdem Spiritus Sancti, etc.
116. Servandae sunt etiam aliae peculiares conclusiones in libris liturgi­
cis quandoque notatae.

Caput XVIII
DE COLORIBUS PARAMENTORUM
A) De coloribusparamentorum in genere
3557

117. Paramenta altaris, celebrantis et ministrorum debent esse coloris
convenientis Officio et Missae diei aut alteri Missae celebrandae, secun­
dum usum Romanae Ecclesiae, quae quinque coloribus uti consuevit:
albo, rubro, viridi, violaceo ct nigro.
Indulta tamen et consuetudines legitimae circa usum aliorum colorum in
suo robore manent.
Sicubi vero in regionibus Missionum, ex probata et originali traditione
gentis indigenae, significatio unius vel alterius coloris liturgici Ecclesiae
Romanae cum significatione quae illis populis congenita est non con­
gruit, Conferendae episcopali eiusdem regionis, vel maioris territorii, si
ita magis conveniat, facultas datur, ut in locum coloris inepti alium colo­
rem magis aptum substituant; hoc tamen non fiat inconsulta S. Rituum
Congregatione.
1038

IOANNES XXIII

118, Ad colorem paramentorum in Missis votivis lectis IV classis quod
ittinet, ea quae n. 323 traduntur, recolantur.

3558

B) De colore albo

119. Colore albo utendum est in Officio et Missa de Tempore
j) a festo Nativitatis Domini usque ad expletum tempus Epiphaniae;
b) a Missa Vigiliae paschalis usque ad Missam vigiliae Pentecostes exclu­
sive.

3559

120. Adhibetur color albus in Officio et Missa de festis:
i)Domini, exceptis festis dc mysteriis et instrumentis Passionis;
b) B. Mariae Virg., etiam in benedictione et processione candelaum die 2
februarii;
[618} c) Ss. Angelorum;
d} Omnium Sanctorum (1 novembris);
d Sanctorum non Martyrum;
/)S loannis Ap. et Ev. (27 decembris); Cathedrae S. Petri (22 februarii);
Conversionis S. Pauli (25 ianuarii); Nativitatis S. loannis Baptistae (24
iunii).

3560

121. Colorem album requirunt Missae votivae:
dquae respondent festis, de quibus numero praecedenti;
W de D. N. lesu Christo, summo atque aeterno Sacerdote;
d de coronatione Summi Pontificis, et de anniversariis Summi Pontificis
ct Episcopi dioecesani;
d)« Pro Sponsis ».

3561

122. Demum adhibetur color albus, feria V Hebdomadae sanctae, in
Missa chrismatis et in Missa in Cena Domini; necnon, a diacono pro
cantu praeconii paschalis et, a celebrante, ad renovationem promissio­
num baptismatis in Vigilia paschali.

3562

C) De colore rubro

123 Rubro colore utendum est in Officio et Missa de l empore a Missa
vigiliae Pentecostes usque ad Nonam sabbati sequentis.

3563

124 Item adhibetur color ruber in Officio et Missa de festis:
d mysteriorum et instrumentorum Passionis Domini;
b) Sanctorum Apostolorum et Evangelistarum, in eorum dic natalicio,
excepto icsto S. loannis (27 decembris);
dCommemorationis S. Pauli Apostoli (30 iunii);
d) Commemorationis omnium Ss. Summorum Pontificum;

3564

CODEX RUBRICARUM

1039

e) Sanctorum Martyrum, quorum colitur aut martyrium, aut inventio,
aut translatio;
f) Sanctarum Reliquiarum.
3565

3566

125. Colorem rubrum requirunt Missae votiuae:
a) de Passione Domini;
b) de Spiritu Sancto;
c) de Mysteriis et Sanctis, de quibus numero praecedenti;
d) pro eligendo Summo Pontifice.
126. Demum adhibetur color ruber, dominica II Passionis seu in palmis,
ad benedictionem et processionem ramorum.

[619] D) De colore viridi
3567

[619] 127. Color viridis adhibetur in officio et Missa de Tempore:
a) a die 14 ianuarii usque ad sabbatum ante Septuagesimam;
b) a feria II post dominicam I post Pentecosten, usque ad sabbatum ante
Adventum.
Excipiuntur feriae Quatuor Temporum mensis septembris et vigiliae II
et III classis, extra tempus paschale.

E) De colore violaceo
3568

I

·<
I

3569
**I
a

128. Color violaceus adhibetur in Officio et Missa de Tempore:
a) a dominica I Adventus usque ad vigiliam Nativitatis Domini inclusive;
b) a dominica in Septuagesima usque ad Vigiliam paschalem, exceptis:
benedictione et processione ramorum in dominica II Passionis; Missa sive
Chrismatis sive in Cena Domini feria V Hebdomadae sanctae; Actione
liturgica feria VI in Passione et Morte Domini usque ad Communionem
exclusive; necnon cantu praeconii paschalis, pro diacono, et renovatione
promissionum baptismatis, pro celebrante, in Vigilia paschali;
c) in feriis Quatuor Temporum mensis septembris;
d) in vigiliis II et III classis, extra tempus paschale.
129. Missae votivae, quae colorem violaceum requirunt, sunt:
a) Pro Fidei propagatione;
b) Pro Ecclesiae defensione;
c) Pro unitate Ecclesiae;
d) Tempore belli;
e) Pro pace;
f) Pro vitanda mortalitate;
g) Pro remissione peccatorum;
1040

IOANNES XXIII

WPro peregrinantibus et iter agentibus;
i) Pro infirmis;
I) Ad postulandam gratiam bene moriendi;
nt) Pro quacumque necessitate.
130. Adhibetur color violaceus etiam:
Wad processionem et Missam in Litaniis maioribus et minoribus;
Wad benedictionem cinerum;
[620] c) ad Communionem in Actione liturgica feriae VI in Passione et
Morte Domini;
d) in Missis de Commemoratione omnium Fidelium defunctorum, quae
edebrantur tempore expositionis Ssmi Sacramenti pro oratione Quadra­
ginta Horarum.

3570

131. Paramenta coloris rosacei adhiberi possunt, dominica III Adventus
ct dominica IV Quadragesimae, sed in Officio et Missa diei dommici
tantum.

3571

F) De colore nigro
132. Nigro colore utendum est:
a) in Actione liturgica feriae VI in Passione et Morte Domini, usque ad
Communionem exclusive;
Win Officiis ac Missis defunctorum, excepto casu de quo supra, n. 130 d.

3572

Caput XIX
DE USU ET QUALITATE PARAMENTORUM

133. In Missa, sacerdos celebrans semper utitur plancta seu casula.

3573

134. Episcopus, et alii qui usu Pontificalium gaudent, si solemnitcr cele­
brant, planctam induunt super dalmaticam et tunicellam.
Item, planetam super dalmaticam et tunicellam induit Episcopus, etiam
in Missa lecta:
a) in consecratione Episcopi;
b) in collatione sacrorum Ordinum;
c) in benedictione Abbatis;
d) in benedictione Abbatissae;
e) in benedictione et consecratione Virginum;
f) in consecratione ecclesiae et altaris.
Attamen Episcopus aliique dc quibus supra, cx rationabili causa, a su­
menda tunicclla et dalmatica subter planetam abstinere possunt.

CODEX RUBRICARUM

1041

3575 135. Pluviale adhibetur:
a) in Officio Laudum et Vesperarum, quando solemniter dicuntur;
b) in benedictionibus quae fiunt ad altare;
c) in processionibus;
[621] cl) in absolutione super cadaver aut super tumulum;
e) in Missa pontificali, a presbytero assistente;
f) ad « orationes solemnes » in Actione liiurgica feriae VI in Passione et
Morte Domini;
g) in Vigilia paschali.
3576 136. Cum celebrans utitur pluviali, numquam adhibet manipulum; et si
pluviale haberi non potest, in benedictionibus quae fiunt ad altare, sa­
cerdos stat in alba cum stola, sine planeta et manipulo.
3577 137. Dalmatica et tunicella utuntur diaconus, respective subdiaconus,
quando sacerdoti ministrant:
a) in Missa;
b) in benedictionibus ad altare;
c) in processionibus.
Attamen cum sacerdos celebrans stat sine pluviali, etiam ministri stant
sine dalmatica et tunicella.
Planetae plicatae et stola latior amplius non adhibentur.

Pars Secunda
RUBRICAE GENERALES BREVIARII ROMANI

Caput I
NORMAE GENERALES

3578 [622] 138. Horae canonicae Breviarii romani sunt: Matutinum, Laudes,
Prima, Tertia, Sexta, Nona, Vesperae et Completorium.
Ex his Matutinum, Laudes et Vesperae dicuntur Horae maiores; Prima,
Tertia, Sexta, Nona et Completorium Horae minores appellantur. Com­
pletorium vero a rubricis plerumque separatim consideratur.

3579 139. Obligatio dicendi divinum Officium comprehendit omnes Horas
canonicas cursus quotidiani.
3580 140. Officium divinum absolvitur aut in choro, aut in communi, aut a solo.
Dicitur autem in choro, si absolvitur a communitate per leges ecclesiasti­
cas choro obligata; in communi vero, si idem fit a communitate, quae
choro non est adstricta.
3581 141. Normae quae sequuntur valent tam pro absolutione divini Officii
tn choro vel in communi (etsi fiat a duabus vel tribus personis tantum)
quam pro absolutione a solo, nisi aliter expresse caveatur.
1042

IOANNES XXIII

Caput II
DE TEMPORE DICENDI IIORAS CANONICAS
142. Horae canonicae Officii divini ordinantur, ex earum constitutione. 3582
ad sanctificationem diversarum horarum dici naturalis. Praestat, proin­
de, sive ad diem revera sanctificandum sive ad ipsas Floras cum fructu
spirituali recitandas, ut in earum absolutione, tempus servetur quod
proxime accedat ad tempus verum uniuscuiusque Horae canonicae.

[623] 143. Attamen ad satisfaciendum obligationi divini Officii recitan­ 3583
di, sufficit ut omnes Horae canonicae intra spatium vigintiquatuor hora­
rum diei dicantur.

144. Matutinum, ex iusta causa, horis postmeridianis diei praecedentis 3584
anticipare licet, non tamen ante horam quartamdecimam.
145. Laudes, cum sint precatio matutina, in choro et in communi primo 3585
mane dicuntur: quod convenienter servatur etiam in recitatione a solo
facta.
146. Vesperae, etiam tempore Quadragesimae et Passionis, in choro et tn 3586
communi, horis postmeridianis dicuntur: quod convenienter servatur
etiam in recitatione a solo facta.

147. Completorium, ab omnibus qui ad recitationem divini Officii obii- 3587
gantur, praesertim autem in familiis religiosis, valde opportune dicitur
tamquam ultima precatio in fine diei, etiam si, ob iustam causam, Matu­
tinum diei sequentis iam anticipatum fuerit.
Hoc in casu, Pater noster, alias dicendum post versum Adiutonum no­
strum, omittitur et eius loco, tn choro et in communi, lit examen con­
scientiae per rationabile tempus protractum; deinde dicuntur Confiteor
ct reliqua, more solito; quod convenienter servatur etiam in recitatione a
solo facta.

Caput III
DE CALENDARIO ADIBENDO
IN RECITATIONE DIVINI OFFICII
148. Officium divinum absolvendum est iuxta calendarium proprium 3588
vel, eo deficiente, iuxta celendarium Ecclesiae universae, prout numeris
sequentibus indicatur.
149. Beneficiarii sequi tenentur calendarium suae ecclesiae (n. 53 b).

3589

150. Clerici dtoecesam sequi debent calendarium ecclesiae vel oratorii 3590
cui stabiliter sunt addicti (n. 53 b}\ vel, si nulli ecclesiae vel oratorio sint
stabiliter addicti, aut si extra suam diocccsim diutius versentur, calendaCODEX RUBRICARUM

1043

rium suae dioecesis, additis festis loci in quo domicilium habent (η. 44),
aut calendarium loci in quo commorantur.
3591 [624] 151. Religiosi ut ri usque sexus choro adst ricti servant calendarium
suae domus (n. 56 b)\ aut, quando choro intersunt in alia domo sui Or­
dinis, calendarium illius domus in qua actu versantur.
3592 152. Religiosi calendarium proprium habentes, sed choro non adstncti,
servant calendarium suae domus (n. 56 b)\ aut, si in alia domo suae Con­
gregationis seu Instituti Officium in communi recitant, calendarium il­
lius domus in qua actu versantur.
3593 153. Religiosi qui calendarium proprium non habent, servant calendarium
suae ecclesiae (n. 53 b), additis tamen festis propriis et induitis (n. 46).

3594 154. In seminariis et collegiis clericorum dioecesanis, Religiosis commis­
sis, pro absolutione divini Officii in communi, sive a clericis sive a Reli­
giosis qui una cum clericis Officium in communi dicunt, adhibendum
est calendarium loci (n. 53 a), additis festis ecclesiae seminarii vel colle­
gii (n. 45), data insuper facultate adiungendi festa Tituli necnon sancti
Fundatoris Religiosorum quibus regimen seminarii commissum est.

3595 155. In seminariis et collegiis clericorum interdioecesanis, regionalibus,
nationalibus et internationalibus, pro absolutione divini Officii in com­
muni, adhibendum est calendarium Ecclesiae universae, additis festis
Patroni principalis nationis, regionis seu provinciae sive ecclesiasticae si­
ve civilis, dioecesis, oppidi seu civitatis, anniversario Dedicationis eccle­
siae cathcdralis dioecesis et aliis festis actu feriatis, si quae sint, necnon
festis ecclesiae seminarii vel collegii (n. 45).
Si autem huiusmodi seminariorum regimen Religiosis commissum sit,
calendarium Ecclesiae universae adhibendum est etiam a Religiosis qui
una cum clericis officium in communi absolvunt, data tamen facultate
addendi festa tituli Ordinis seu Congregationis necnon sancti Fundatoris
Religiosorum quibus regimen seminarii commissum est.
3596 156. In collegiis et domibus interprovincialibus, nationalibus et interna­
tionalibus Religiosorum, pro absolutione divini Officii in choro vel in
communi, adhibendum est calendarium proprium Ordinis seu Congre­
gationis universae (n. 55), additis tantum festis propriae ecclesiae (n. 45)
necnon festis dc quibus n. 57.

3597 157. Quivis tamen clericus dioecesanus, aut quivis religiosus utriusque
sexus, Officio divino quolibet titulo adstrictus, qui Officio participat in
choro vel in communi iuxta aliud calendarium aut alium ritum quam
suum, hoc modo suo muneri, quoad hanc partem Officii, satisfacit.
[625] Item cum quis Vesperis votivis alicuius solemnitatis externae par­
ticipat, suo muneri, quoad hanc partem Officii, satisfacit, dummodo
praedictae Vesperae integrae et servatis rubricis celebratae fuerint.
1044

IOANNES XXIII

Caput IV
DE ORDINANDO DIVINO OFFICIO

A) De ordinando divino Officio in genere

158. De extensione divini Officii pro singulis diebus liturgicis, supra 3598
dictum est, numeris scilicet 13, 27, 34, 37.
159. Dc qualitate divini Officii recitandi, ct de ratione sumendi singulas 3599
Horarum partes, iuxta dierum liturgicorum diversitatem, infra nn. 165• 177 dicetur.

160. Ratio dicendi singulas Horas habetur in Ordinario divini Officii

3600

161. Matutinum cum tribus Nocturnis, scilicet novem psalmorum cum no- 3601
tw lectionibus habent:
a) festa I et II classis;
b) feriae Tridui sacri;
ddies octavus Nativitatis Domini;
d) Commemoratio omnium Fidelium defunctorum.

162. Matutinum cum unico Nocturno novem psalmorum et tnum lectio- 3602
num habent:
d) dominicae omnes, praeter dominicas Paschatis et Pentecostes;
b) omnes feriae, exceptis feriis Tridui sacri;
c) omnes vigiliae;
J) festa III classis;
e) dies infra octavam Nativitatis Domini;
/) Officium sanctae Mariae in sabbato.
163. Matutinum cum unico Nocturno trium psalmorum et tnum lectionum 3603
habent dominicae Paschatis et Pentecostes et dies infra earum octavas.

164. Festa quae non habent I Vesperas et, ob quamlibet causam, iuxta 3604
rubricas eas acquirunt, omnia sumunt e II Vesperis, iis tantum exceptis,
quae forte pro I Vesperis propria ponuntur.
B) De Officio domtnicah

1626] 165. Officium dominicale competit diebus dominicis, in quibus 3605
non occurrat festum quod ipsi dominicae praeferatur.
Habent tamen peculiarem ordinationem Officii:
a) dominicae Paschatis et Pentecostes;
b) dominica infra octavam Nativitatis Domini.
166. Officium dominicale ordinatur hoc modo:
3606
a) Ad 1 Vesperas: omnia ut in Ordinario et Psalterio, sabbato praeceden­
ti, iis exceptis quae propria assignantur.
CODEX RUBRICARUM

1045

b) Completorium subsequens: dc sabbato.
c) Ad Matutinum: invitatorium et hymnus ut in Ordinario vel Psalterio;
antiphonae, psalmi et versus unici Nocturni, ut in Psalterio dominicae;
absolutio Exaudi, benedictiones Ille nos, Divinum auxilium, Per euange­
lica dicta; lectiones prima et secunda, cum suis responsoriis, de Scriptura
occurrenti (n. 220 a)\ lectio tertia de homilia in Evangelium diei (n. 220
b}\ hymnus Te Deum, qui omittitur in dominicis Adventus, et a dominica
in Septuagesima usque ad dominicam II Passionis; quo in casu, dicitur
tertium responsorium.
d) Ad Laudes: antiphonae, nisi propriae assignentur, de Psalterio; psalmi
e Psalterio dominicae, e I vel II schemate, iuxta diversitatem temporum
(n. 197); capitulum, hymnus et versus, ut in Ordinario vel Psalterio aut
Proprio de Tempore; reliqua ut in Proprio de Tempore.
e) Ad Primam: antiphona, nisi propria habeatur, et psalmi e Psalterio de
dominica; capitulum et reliqua ut in Ordinario; lectio brevis de Tempore
f) Ad Tertiam, Sextam et Nonam: omnia ut in Ordinario et Psalterio, iis
exceptis quae propria assignantur.
g) Ad II Vesperas: omnia ut in Ordinario et Psalterio, iis exceptis quae
propria assignantur.
b) Completorium: de dominica.

C) De Officio festivo
3607 167. Officium festivum competit festis I classis; ct ordinatur hoc modo:
a) Ad I Vesperas: omnia e Proprio vel Communi.
b) Completorium subsequens: dc dominica.
c) Ad Matutinum: omnia e Proprio vel Communi; et dicitur hymnus Te
Deum.
[627] d) Ad Laudes: omnia e Proprio vel Communi, cum psalmis de
dominica, primo loco.
e) Ad Primam: antiphona prima e Laudibus; psalmi 53, 118* et 1182; ca­
pitulum et reliqua, ut in Ordinario; lectio brevis dc Tempore.
f) Ad Tertiam, Sextam ct Nonam: antiphonae secunda, tertia et quinta e
Laudibus, per ordinem; psalmi de dominica; reliqua c Proprio vel Com­
muni.
g) Ad II Vesperas: omnia c Proprio vel Communi.
h) Completorium: de dominica.

D) De Officio semifestivo
3608 168. Officium semifcsttvum competit festis II classis; et ordinatur hoc modo
1046

IOANNES XXIII

a) Ad Matutinum, Laudes ct Vesperas omnia ut in Officio festivo.
b) Ad Primam: antiphona et psalmi c Psalterio, de currenti hebdomadae
die; capitulum et reliqua, ut in Ordinario; lectio brevis de Tempore.
[628] c) Ad Tertiam, Sextam et Nonam antiphonae et psalmi e Psalterio
de currenti hebdomadae die; reliqua de festo, ut in Proprio vel Communi.
d) Completorium: dc dominica.

E) De Officio ordmano

169. Officium ordinarium competit festis III classis necnon Officio sanc­
tae Mariae in sabbato; et ordinatur hoc modo:
i) Ad Matutinum: invitatorium et hymnus e Proprio vel Communi, antiphonae, psalmi et versus unici Nocturni e Psalterio de currenti hebdo­
madae die, nisi propria aut de Communi assignentur (n. 177); lectiones
prima et secunda, cum suis responsoriis, de Scriptura, ut n. 221 a indica­
tur; lectio tertia dc festo (n. 221 b)·, et dicitur hymnus Te Deum.
b) Ad Laudes et ad Vesperas: antiphonae et psalmi ut in Psalterio de cur­
renti hebdomadae dic, nisi propria aut dc Communi assignentur
(n. 177); reliqua ut in Proprio vel Communi.
c) Ad Primam: antiphona ct psalmi e Psalterio de currenti hebdomadae
dic; capitulum ct reliqua, ut in Ordinario; lectio brevis de Tempore.
d) Ad Tertiam, Sextam ct Nonam: antiphonae et psalmi ut in Psalterio dc
currenti hebdomadae die; reliqua dc festo, ut in Proprio vel Communi.
e) Completorium: dc currenti hebdomadae dic.

3609

F) De Officio feriah

170. Officium fertale competit omnibus feriis et vigiliis, exceptis:
d) Triduo sacro;
b) vigilia Nativitatis Domini.

3610

171. Officium feriale ordinatur hoc modo:
a) Ad Matutinum: invitatorium et hymnus e Psalterio vel Ordinario, iux­
ta diversitatem temporum; antiphonae, psalmi ct versus unici Nocturni e
Psalterio, dc currenti hebdomadae die; tn feriis, tres lectiones dc Scrip­
tura occurrenti vel de homilia in Evangelium dici cum suis responsoriis;
in vigiliis, tres lectiones propriae de homilia cum responsoriis de feria
currenti.
Hymnus Te Deum dicitur tantum in feriis temporis natalicii et paschalis;
aliis temporibus dicitur tertium responsorium.
b) Ad Laudes et ad Vesperas omnia ut in Psalterio, de currenti hebdo­
madae dic, ct tn Ordinario, iuxta diversitatem temporum, iis exceptis

3611

CODEX RUBRICARUM

1047

quae propria assignantur. In feriis, sumitur oratio propria si habeatur,
secus de dominica praecedenti, nisi alia assignetur; in vigiliis autem dici­
tur oratio propria.
c) Ad Primani: antiphona, nisi propria assignetur, ct psalmi e Psalterio,
de currenti hebdomadae die; capitulum et reliqua, ut in Ordinario; lec­
tio brevis de Tempore.
d) Ad Tertiam, Sextani et Nonam: antiphona, nisi propria assignetur, et
psalmi e Psalterio de currenti hebdomadae die; capitulum et reliqua, ut
in Ordinario, iuxta diversitatem temporum; oratio ut ad Laudes.
e) Completorium: de currenti hebdomadae die.

secunda, cum suis responsoriis, sumuntur e primo Nocturno diei Nativi­
tatis, modo in n. 221 indicato; tertia vero de homilia in evangelium diei
(n. 220 b)·,
b)s\ aliis diebus occurrit, lectiones prima et secunda dicuntur de Scrip­
tura occurrenti, et tertia de homilia in evangelium diei, ut in Officio
Jominicali (n. 220).

177. In festis III classis, tam universalibus quam particularibus, quae ad
certas Horas habent aut antiphonas proprias et psalmos de Communi,
aut antiphonas proprias et psalmos specialiter assignatos, serventur ru­
bricae particulares quae, in Breviario, suis locis occurrunt.

3617

G) De quibusdam peculiaritatibus in ordinando Officio divino

Caput V
3612 172. In dominicis Paschalis et Pentecostes, ct diebus infra earum octavas,
ad 1 loras minores, dicuntur psalmi de dominica, ad Primam tamen ut in
festis, scilicet psalmi 53, 118’ et 1182.
3613 [629] 173. In Triduo sacro, in vigilia Nativitatis Domini, et in Officiis de­
functorum, Officium ordinatur iuxta speciales rubricas quae, suis locis,
in Breviario inveniuntur.

3614 174. In festis Domini II classis, quae in dominicis Septuagesimae, Sexa­
gesimae aut Quinquagesimae occurrant, ad Horas minores sumuntur
antiphonac e Laudibus, ut in Officio festivo, retentis tamen, ad Primam,
psalmis de dominica, scilicet psalmis 117, 1181 et 1182.
3615

175. Diebus infra octavam Nativitatis Domini, liberis a festis Sanctorum,
Officium ordinatur hoc modo:
a) Matutinum habet novem psalmos cum tribus lectionibus. Invitato­
rium, hymnus, antiphonae et psalmi dicuntur ut in festo Nativitatis; ver­
sus, ut in tertio Nocturno festi; tres vero lectiones dc Scriptura occurren­
ti cum suis responsoriis, ut singulis diebus indicatur.
b) Ad Laudes: omnia ut in festo Nativitatis Domini.
c) Ad Horas minores dicuntur antiphonae et psalmi dc dic currenti, ut in
Psalterio; reliqua ut in festo Nativitatis.
d) Ad Vesperas, excepto dic 31 decembris, antiphonae et psalmi sumun­
tur e II Vesperis dici Nativitatis; a capitulo autem fit de octava, ut in fe­
sto, nisi faciendum sit de sequenti dominica aut de sequenti festo I classis.
e) Completorium: de dominica.

3616 176 In dominica infra octavam Nativitatis Domini, Officium ordinatur
eodem modo ac aliis diebus infra octavam (n. 175), retentis iis quae
propria habentur.
Ad lectiones vero Matutini quod attinet, haec serventur:
a) si dominica die 26, 27 aut 28 decembris occurrit, lectiones prima et
1048

IOANNES XXIII

DE DIVERSIS OFFICII PARTIBUS

A) De initio et fine Horarum
[630] 178. I lorae canonicae sive in choro, sive in communi sive a solo,
inchoantur absolute hoc modo:
i)Matutinum a versu Domine, labia mea apertes;
b) Laudes, Horae minores et Vesperae, a versu Deus, in adiutorium meum
intende;
c) Completorium a versu lube, domne (Domine), benedicere.

3618

179. Item Horae canonicae sive in choro, sive in communi, sive a solo,
absolvuntur hoc modo:
i) Matutinum (si a Laudibus separetur), Laudes, Tertia, Sexta, Nona et
Vesperae: versu Fidelium animae;
b) Prima, benedictione Dominus nos benedicat;
c) Completorium, benedictione Benedicat et custodiat.

3619

180. In officio Tridui sacri et defunctorum, Horae inchoantur et absol­
vuntur ut in Breviario notatur. Item, Matutinum festi Epiphaniae Domi­
ni modo proprio inchoatur.

3620

B) De conclusione Officii

181. Cursus quotidianus divini Officii concluditur, post Completorium,
antiphona B. Mariae V. cum suo versu ac oratione, et cum versu Divi­
num auxilium, exceptis Officiis Tridui sacri et defunctorum.

3621

C) De invitatorio

182. Invitatorium cum psalmo 94, Venite, exsultemus, dicitur, modo in
CODEX RUBRICARUM

1049

3622

Ordinario descripto, in initio Matutini cuiusque Officii, exceptis Officiis
Tridui sacri, et lesti Epiphaniae Domini.
3623 183. In fine invitatorii, tempore paschali, additur Alleluia, nisi iam ha­
beatur.
3624

184. Ratio sumendi invitatorium, iuxta diversitatem dierum liturgico­
rum, habetur supra, ubi agitur de ordinando Officio (nn. 165-177).

D) De hymnis
3625

3626

[6)1] 185. Hymni dicuntur in qualibet Hora, loco in Ordinario indicato.
Omittuntur vero in Matutino Epiphaniae Domini, a Matutino feriae V in
Cena Domini usque ad Nonam sabbati in albis, et in Officio defunctorum
186. Ad Horas minores et ad Completorium semper dicuntur hymni in
Ordinario pro iisdem Horis assignati, praeterquam in festo Pentecostes
et infra octavam, ad Tertiam.

3627

187. Hymni proprii, certis Horis assignati, numquam ad aliam Horam
transferuntur.

3628

188. Quilibet hymnus semper dicitur sub conclusione quae ipsi in Bre­
viario assignatur, exclusa quavis conclusionis mutatione ratione festi vel
Temporis.

3629

189. Officium commemoratum numquam doxologiam propriam inducit
in fine hymnorum Officii diei.

i

4

E) De antiphonis
3630
I

*
!

3631

|l'
«I

ihü./

3632

3633

190. Antiphonae dicuntur ad omnes Horas ante et post psalmos et can­
tica, una vel plures iuxta diversitatem Officii ct Horarum, ut suis locis
indicatur. Omittuntur vero, ad Horas minores ct ad Completorium: in
'Triduo sacro, in dominica et per octavam Paschatis, et in Officio de­
functorum diei 2 novembris.
191. Antiphonae dicuntur semper integrae ante ct post psalmos et canti­
ca, ad omnes Horas, tam maiores quam minores.
Asteriscus, qui post prima antiphonae verba notatur, indicat eousque intonationem esse producendam,

dominicam primam cuiusque mensis invenitur, et respondet libro sacrae
Scripturae in dominica legendo.

16)2] 194. Ad Vesperas feriae VI, tempore paschali, pro antiphona ad
Magnificat resumitur antiphona ad Magnificat e II Vesperis dominicae
praecedentis.

3634

195. In fine antiphonarum, tempore paschali, additur Alleluia, nisi iam
habeatur. A Septuagesima autem usque ad Sabbatum sanctum, Alleluia,
si forte in antiphonis occurrat, omittitur.

3635

F) De psalmis et canticis
196. Psalmi, ad singulas Horas, sumuntur secundum normas de ordi­
nando Oflicio iuxta diversitatem dierum liturgicorum (nn. 165-177).

3636

197. Ad Matutinum feriae IV et, singulis hebdomadae diebus, ad Lau­
des, in Psalterio, duplex ponitur psalmorum schema.
Alterum psalmorum schema adhibetur:
i) in dominicis temporis Septuagesimae, Quadragesimae et Passionis;
p)in omnibus feriis temporis Adventus, Septuagesimae, Quadragesimae
et Passionis, Quatuor Temporum Septembris, et in vigiliis II et III classis
extra tempus paschale.
Reliquis diebus, sumitur primum psalmorum schema.

3637

198 Quando psalmus vel canticum incipit per eadem verba quibus con­
stat antiphona, haec verba omittuntur, et psalmus vel canticum inchoa­
tur ab eo verbo ante quod desinit antiphona, dummodo post antiphonam non sit addendum Alleluia.

3638

199. Psalmus, qui in Hora cui specialiter assignatur dici nequit, non
transfertur, sed omittitur.

3639

200. Cantica Benedictus, Magnificat et Nunc dimittis, dicuntur suo loco,
ut in Ordinario indicatur.

3640

201. In fine psalmorum et canticorum, excepto cantico Benedicite, dici­
tur Gloria Patri, quod omittitur per Triduum sacrum.
In Officio defunctorum tamen, loco versus Gloria Patri dicitur versus
Requiem aeternam, ut suo loco notatur.

3641

202. Asteriscus in versibus psalmorum et canticorum denotat pausam
cantus vel recitationis m choro et in commun servandam.

3642

192 Antiphonae propriae certis Horis assignatae, si dici nequeunt, non
transferuntur, sed omittuntur.

G) De symbolo athanasiano

193. Antiphona ad Magnificat in I Vesperis dominicae primae mensis
augusti, septembris, octobris et novembris ea est, quae in Breviario ante

[6D] 203. Symholum athanasianm dicitur solummodo in festo Ssmae
Trinitatis, ad Primam, expletis psalmis, ante antiphonae repetitionem

1050

IOANNES XXIII

CODEX RUBRICARUM

1051

3643

la --

t

214. Officia commemorata non habent lectionem in Officio diei.

U) De versibus

3654

215. Lectiones de Scriptura leguntur cum titulo libri sacri e quo sumun­ 3655
tur, nisi aliter expresse notetur; item lectiones de sermone vel tractatu
vel documento pontificio, cum titulo et nomine auctoris; similiter prae­
ponitur nomen auctoris lectionibus de homilia in Evangelium diei.

3644 204. Versus dicuntur ad Matutinum post repetitam antiphonam ultimi

psalmi cuiusque Nocturni. Ad Laudes vero et ad Vesperas versus dicitur
post hymnum; ad Horas minores et ad Completorium post responso
rium breve.

216. In fine cuiusque lectionis dicitur: Tu autem, Domine, miserere no­ 3656
bis, cui respondetur Deo gratias: quae conclusio omittitur in Officiis Tri­
dui sacri et dei unctorum.

3645 205. In Triduo sacro, versus dicitur in singulis Nocturnis et Laudibus tan­

tum; in festo et per octavam Paschatis in solo Nocturno; in Officio defuncto­
rum ad singulos Nocturnos, Laudes et Vesperas, ut suis locis notatur.
3646 206. Tempore paschali versibus additur Alleluia, nisi iam habeatur.

II - De lectionibus Officii trium Nocturnorum

Excipiuntur versus qui in Ordinario sine Alleluia ponuntur.
3647 207. Ratio sumendi versus, iuxta diversitatem Officiorum et Horarum,

3657
217. Tres lectiones primi Nocturni sunt de Scriptura, et quidem:
s) in Officio festivo et semifestivo, aut propriae aut specialiter assignatae
aut de Communi;
b) in Officiis Tridui sacri, propriae.

habetur supra, ubi agitur de ordinando divino Officio (nn. 165-177).

I) De absolutionibus et benedictionibus ante lectiones

3658
218. Tres lectiones secundi Nocturni sunt:
a) in Officio festivo et semifestivo, de vita Sancti, aut de sermone vel trac­
tatu dici assignato, ut in Proprio vel in Communi;
Sivero una vel duae tantum lectiones propriae aut assignatae habeantur,
numerus ternarius completur lectionibus de Communi.
b) in Officiis Tridui sacri, de sermone diei assignato.

3648 208. Absolutio et benedictiones dicuntur, ad Matutinum, ante lectiones

cuiusque Nocturni, prout in Ordinario indicatur. Omittuntur in Officiis
Tridui sacri et defunctorum.
3649 209. In Matutino Officii S. Mariae in sabbato ponuntur absolutio et be­

nedictiones propriae; item exstant benedictiones propriae in III Noc­
turno Matutini Nativitatis Domini.
3650 210. Benedictiones propriae invariabiles habentur ante lectionem bre­

vem ad Primam et ad Completorium.

■

'

219. Tres lectiones tertii Nocturni sunt:
a) in Officio festivo et semifestivo, de homilia in Evangelium diei;
b) in Officiis Tridui sacri, de Epistolis B. Pauli Apostoli, ut in Proprio

3659

III - De lectionibus Officii unius Nocturni
L) De lectionibus ad Matutinum

I - De lectionibus in genere
3651 211. In fine cuiusque Nocturni dicuntur tres lectiones. Proinde Officia
*

■Ή

.

><

t

I

Π

’I

cum tribus Nocturnis habent novem lectiones; Officia vero cum uno
Nocturno tres.
3652 [634] 212. Nomine «Scripturae occurrentis » designantur lectiones sa­

crae Scripturae primo vel unico Nocturno assignatae et certo ordine per
singulos dies in Proprio de Tempore dispositae.
3653 213. Lectiones de Scriptura occurrenti, si die assignato dici nequeunt,

omittuntur, etsi agatur de initiis librorum, excepto initio Epistolae 1 ad
Corinthios, quod, cum die 13 ianuarii occurrit dominica I post Epipha­
niam, sabbato praecedenti legitur.
1052

IOANNES XXIII

3660
220. In Officio dominicali, ordo trium lectionum hic est:
a) Lectio prima et secunda dicuntur de Scriptura occurrenti, ut in Proprio.
[05] Prima autem lectio Sacrae Scripturae ea est, quae in Breviario
nunc ut prima notatur; altera vero efficitur ex secunda et tertia in unam
coniunctis, omisso responsorio intermedio.
b) Lectio tertia dicitur de homilia in Evangelium diei; et sumitur ea quae
nunc in Breviario ponitur tamquam prima tertii Nocturni.

3661
221. In Officio ordinario, ordo trium lectionum hic est:
a) Lectio prima et secunda dicuntur de Scriptura; et quidem ordinarie de
Scriptura occurrenti, nisi propriae vel specialiter assignatae habeantur
Prima autem lectio Sacrae Scripturae ea est, quae in Breviario ut prima
notatur; altera vero efficitur ex secunda et tertia in unam coniunctis,
omisso responsorio intermedio.
CODEX RUBRICARUM

1053

b) Lectio tertia dicitur de festo, scilicet propria, quae antea communiter
vocabatur « contracta » qua deficiente, dicuntur lectiones propriae (olim
secundi Nocturni) simul coniunctae. Si vero festum careat lectionibus
propriis, pro tertia lectione sumitur quarta de Communi.
3662

222. In Officio feriali, ordo trium lectionum hic est:
a) si agitur de Oflicio vigiliae vel feriae cum homilia, tres lectiones dicun­
tur de homilia in Evangelium diei;
b) si agitur de Officio feriae sine homilia, leguntur tres lectiones de
Scriptura occurrenti, prout in Breviario exhibentur.
IV - De quibusdam peculiaritatibus circa lectiones

3663

223. Lectiones Officii defunctorum modo proprio ordinantur, ut suis
locis notatur.

3664

224. Per octavas Paschatis et Pentecostes dicuntur tres lectiones de ho­
milia in evangelium diei.

3665

252. Responsoria trium Nocturnorum hac ratione ordinantur:
j)in Officio festivo et semifestivo, dicuntur propria aut de Communi;
m Officiis Tridui sacri, dicuntur propria.
b)

3672

III - De responsoriis in Officiis unius Nocturni
233. In Officio dominicali, responsoria hoc modo ordinantur:
j) primum, est responsorium quod ponitur post primam lectionem,
b) secundum, est responsorium quod post tertiam lectionem olim inve­
niebatur. In fine huius responsorii omittitur Gloria Patn et repetitio ulti­
mae partis responsorii, quando dicendum est tertium responsorium;
[07] c) tertium, quando dicendum occurrit, est responsorium quod
post tertiam lectionem de homilia exstabat.

3673

3674

M ) De responsoriis post lectiones Matutini

234. In Officio ordinario cum lectionibus de Scriptura occurrenti, re­
sponsoria hoc modo ordinantur:
i)primum, est responsorium quod ponitur post primam lectionem;
b)secundum, est responsorium quod post tertiam lectionem invenitur.

3675

3676

3666

[636] 226. Post quamlibet lectionem dicitur responsorium, praeterquam
post ultimam, quando dicendus est hymnus Te Deum.

3667

227. Responsoria adeo cum lectionibus connectuntur, ut eadem ratione
ac lectiones sumenda sint, nisi aliter expresse caveatur.

236. In Officio feriali, sive fiat de feria sive de vigilia, dicuntur responso­
ria de feria currenti, prout habentur in Proprio dc Tempore.

3668

228. Responsoria quae suo die dici nequeunt, non transferuntur, sed
omittuntur.

(‘•UV

3669

229. Tempore paschali, in fine cuiuslibet responsorii, ante versum, additur
Alleluia, nisi iam habeatur, minime vero additur Alleluia post versum.

·

3670

3671

Il - De responsoriis in Officiis trium Nocturnorum

235. In Officio ordinario cum lectionibus de Scriptura propriis vel spe­
cialiter assignatis, responsoria dicuntur propria aut de Communi, eodem
ordine ac supra (n. 234).

i

*·*

231. Peculiaritates in dicendis responsoriis forte occurrentes, suis locis
indicantur.

225. Superveniente dominica in Septuagesima, lectiones dominicis et fe­
riis post Epiphaniam assignatae, quae locum habere non possunt, eo an­
no penitus omittuntur. Idem valet de lectionibus dominicarum post
Pentecosten, et dc lectionibus feriarum, easdem dominicas sequentium,
quae impediuntur superveniente prima dominica mensis augusti; necnon
de lectionibus mensium augusti, Septembris, octobris et novembris quae
impediuntur superveniente prima dominica mensis sequentis, vel prima
dominica Adventus.

I - Dc responsoriis in genere

!
h

Attamen, in Ofiicio temporis Passionis, in ultimo responsorio cuiusque
Nocturni omittitur Gloria Patri, et eius loco resumitur integrum respon­
sorium ab initio usque ad versum exclusive.
In Officio defunctorum autem, loco Gloria Patri, in ultimo responsorio
cuiusque Nocturni, dicitur Requiem aeternam.

230. In fine ultimi responsorii cuiusque Nocturni, post repetitam ulti­
mam partem responsorii, dicitur Gloria Patri, et deinde iterum resumi­
tur eadem ultima pars responsorii, nisi suo loco aliter notetur.
1054

IOANNES XXIII

N) De hymno Te Deum

237. Hymnus Te Deum dicitur ad Matutinum, post ultimam lectionem,
loco noni vel tertii responsorii:
a) in dominica in albis, in dominica Pentecostes, ct in Matutino dominicae
Resurrectionis, quod recitatur ab iis qui Vigiliae paschali non interfuerunt;
CODEX RUBRICARUM

1055

3677

h) in dominicis II classis, exceptis dominicis in Septuagesima, in Sexage­
sima et in Quinquagesima;
c) in omnibus festis;
d) per octavas Nativitatis Domini, Paschatis et Pentecostes;
e) in Officio feriali temporis natalicii et temporis paschalis;
f) in vigiliis Ascensionis et Pentecostes;
g) in Officio sanctae Mariae in sabbato.
3678

3679

238. Omittitur vero hymnus Te Deum:
a) in Officiis de Tempore a dominica I Adventus usque ad vigiliam Na­
tivitatis Domini inclusive; et a dominica in Septuagesima usque ad Sab­
batum sanctum inclusive;
h) in vigiliis II et III classis, excepta vigilia Ascensionis Domini;
c) in omnibus feriis per annum;
d) in Officio defunctorum.
239. Quando hymnus Te Deum omittitur, eius loco dicitur nonum vel
tertium responsorium.

O) De capitulis, et de lectione brevi ad Primam
3680

[638] 240. Capitulum dicitur ad omnes Horas, Matutino excepto, exple­
tis psalmis cum suis antiphonis; ad Completorium autem post hymnum.
Omittitur a Laudibus feriae V in Cena Domini usque ad Nonam sabbati
in albis, ct in Officio defunctorum.

3681

241. Ad Primam semper dicitur capitulum Regi saeculorum; ct ad Com­
pletorium Tu autem in nobis. Ad alias Horas sumitur ex Ordinario vel
Psalterio, c Proprio vel Communi, iuxta Officiorum diversitatem (nn.
165-177).

3682

242. Lectio brevis ad Primam dicitur semper de Tempore, prout in Or­
dinario.

245. Quomodo responsoria brevia dicenda sint, sive extra tempus pa­
schale sive tempore paschali, sive in Officio feriali temporis Passionis, in
Ordinario indicatur, Extra tempus paschale, quamvis in aliquibus festis
addenda sint duo Alleluia in fine responsorii brevis ante versum ad Ter­
tiam, Sextam et Nonam, non ideo addenda sunt etiam ad Primam et ad
Completorium.

3685

Q) De orationibus
246. Oratio dicitur in fine cuiuslibet Horae, loco in Ordinario indicato.
Excipitur Matutinum, quando una cum Laudibus recitatur.

3686

247. Orationi praemittitur, in recitatione in choro vel in communi, Domi­
nus vobiscum, cui respondetur Et cum spiritu tuo. In recitatione a solo
facta, et ab iis qui in ordine diaconatus non sunt constituti, dicitur, nisi
iam praecedat, Domine, exaudi orationem meam et respondetur [639] Et
clamor meus ad te veniat. Deinde dicitur Oremus, et subiungitur oratio.
Et sic in recitatione a solo, loco Dominus vobiscum, semper dicitur Domine, exaudi orationem meam, ut supra.

3687

248. Ad Primam et ad Completorium oratio numquam mutatur, nisi in
Officio Commemorationis omnium Fidelium defunctorum et, in Triduo
sacro, ad Primam. Ad alias I loras, sumitur oratio quae ponitur ad Lau­
des; in feriis Quadragesimae et Passionis tamen, ad Vesperas, exstat ora­
tio propria.

3688

249. Oratio Officii diei semper dicitur sub sua conclusione, salvo prae­
scripto n. 110 a Orationes vero, quae ad commemorationes pertinent,
concluduntur in ultima tantum; attamen Oremus dicitur ante quamlibet
orationem.

3689

R) De commemorationibus

P) De responsoriis brevibus Horarum minorum
3683

3684

243. Responsoria brevia dicuntur ad Floras minores et ad Completorium
post capitulum; omittuntur vero a feria V in Cena Domini usque ad No­
nam sabbati in albis, et in Officio defunctorum.
244. Ad Primam, in responsorio Christe, Fili Dei vivi, versus Qui sedes
mutatur iis in Officiis et anni temporibus pro quibus proprius assigna­
tur; numquam tamen dicitur versus proprius festi commemorati.
Responsorium breve Completorii numquam mutatur. Ad Tertiam, Sex­
tam et Nonam responsoria brevia sumuntur ex eodem loco ac capitula.
1056

IOANNES XXIII

250. Commemorationes fiunt iuxta normas in rubricis generalibus, nn.
106-114, datas.

3690

251. Commemorationes ponuntur post orationem Officii dici; et fiunt
per antiphonam quae ponitur respective ad Benedictus vel ad Magnificat
m Officio commemorato, per versum qui eam praecedit ct per oratio­
nem, salvo praescripto n. 110 c.

3691

252. Ad faciendam commemorationem Officii dominicae, feriae et vigi­
liae Ascensionis, antiphona et versus sumuntur c Proprio de Tempore,
Psalterio vel Ordinario, oratio autem e Proprio de Tempore; ad facicn-

3692

CODEX RUBRICARUM

1057

dam commemorationem vero octavae Nativitatis vel Officii Sanctorum,
antiphona, versus et oratio sumuntur e Proprio vel Communi; ad iaciendam demum commemorationem vigiliae II et III classis, antiphona
et versus sumuntur e Psalterio, oratio autem e Proprio.
3693

3694

3695

3696

3697

253. In faciendis commemorationibus, haec animadvertantur:
a) in eadem Hora numquam bis repetatur eadem antiphona;
b) in eadem commemoratione antiphona et versus numquam constent
iisdem verbis.

254. Si in Laudibus una tantum facienda est commemoratio, ct antiphona
ac versus sumenda sunt ex eodem Communi unde sumpta sunt in Officio
diei, pro commemoratione sumuntur antiphona ac versus e I Vesperis.
[640] 255. Si in Laudibus duae faciendae sunt commemorationes, et an­
tiphona ac versus sumenda sunt ex eodem Communi:
a) pro prima commemoratione, sumuntur antiphona et versus e Laudibus;
b) pro altera, antiphona et versus e I Vesperis.

256. Si in Laudibus duae faciendae sunt commemorationes, et antiphona
ac versus sumenda sunt ex eodem Communi unde sumpta sunt in Offi­
cio diei:
a) pro prima commemoratione, sumuntur antiphona et versus e I Vesperis;
b) pro altera, antiphona et versus e II Vesperis.
257. Ad ea quae nn. 253-256 habentur, animadvertatur:
a) si antiphona eadem sit in I et II Vesperis, pro altera commemoratione
sumitur antiphona e Laudibus, vel demum prima antiphona tertii Nocturni;
b) textus antiphonae adhiheri potest, in eadem Hora, tamquam versus
pro altera commemoratione, sumenda ex eodem Communi;
c) antiphona Euge, serve bone, quae ponitur ad Laudes de Communi
Confessoris Pontificis, censetur identica cum simili antiphona, quae ha­
betur ad Laudes de Communi Confessoris non Pontificis.

3698

258. Item, si eadem sit oratio festi de quo fit Officium et eius de quo fit
commemoratio, oratio pro commemoratione mutatur in alteram de eo­
dem vel simili Communi.

3699

259. Antiphonae ct versus propria, si in una Hora pro commemoratione
adhiberi nequeunt, non transferuntur, sed omittuntur.

S) De precibus
3700

260. Preces dicuntur tantum in Officiis de Tempore, ct quidem:
a) in Laudibus et Vesperis feriae IV et VI temporis Adventus, Quadra
gesimae et Passionis;
1058

IOANNES XXIII

l>) in Laudibus et Vesperis feriae IV et VI Quatuor Temporum mensis
septembris;
Jin Laudibus sabbatorum Quatuor Temporum, excepto sabbato infra
octavam Pentecostes.

Caput VI
DE RATIONE SIGNO CRUCIS SE MUNIENDI,
STANDI, GENUFLECTENDI ET SEDENDI
IN RECITATIONE DIVINI OFFICII
[641] 261. Quae hic dicuntur de signo crucis et de corporis situ in reci­
tatione divini Officii, valent pro recitatione in choro vel in communi;
convenit vero ut hi qui a solo divinum Officium recitant, iis quae de si­
gno crucis dicuntur se conforment.

3701

262. Normae peculiares quae ad hebdomadarium et cantores spectant,
tn caeremoniarum libris inveniuntur; proinde hic ea tantum indicantur
quae« chorales » in genere respiciunt.

3702

263. Omnes signant se signo crucis a fronte ad pectus et ab humero sini­
stro ad dexterum:
j) in principio omnium Horarum, cum dicitur Deus, in adiutorium;
ad versum Adiutorium nostrum;
6)
d aci absolutionem indulgentiam post Confiteor in Completorio;
i) in principio canticorum Benedictus, Magnificat et Nunc dimittis;
d ad benedictionem in fine Primae et Completorii;
/)ad versum Divinum auxilium, in fine divini Officii.

3703

264. Signo crucis os sibi signant in principio Matutini, ad verba Domine,
labia mea aperies.

3704

265. Signo cnicis pectus sibi signant ad verba Converte nos in Completorio.

3705

266. Omnes stant:
j) in principio cuiusque Horae, donec primus versus primi psalmi in­
choatus sit;
W dum dicuntur hymni, et cantica evangelica;
c) id Matutinum etiam ad invitatorium cum suo psalmo et ab expleta ul­
tima antiphona cuiusque Nocturni usque ad primam benedictionem an­
te lectiones inclusive; et dum legitur textus evangelii ante homiliam;
d) ad Laudes et ad Vesperas etiam ab expleta antiphona post ulti/642jmum psalmum usque ad finem, nisi genuflectendum sit ad preces aut ad
orationem, iuxta rubricas;
e) ad Primam, ab expleta antiphona usque ad linem, praeterquam ad lec­
tionem Martyrologii, nisi genuflectendum sit ad orationes;

3706

CODEX RUBRICARUM

1059

f) ad Tertiam, Sextam et Nonam, ab expicta antiphona usque ad finem,
nisi gcnuflectendum sit ad orationem;
g) ad Completorium, ab expleta antiphona post psalmos usque ad finem
nisi gcnuflectendum sit ad orationem;
h) ad intonationem antiphonarum in Matutino, Laudibus et Vesperis
cantatis, iuxta consuetudinem;
i) ad antiphonam finalem B. Mariae Virg., post Completorium, sabbato
et dominica, etiam si non fit Officium de dominica, et toto tempore pa­
schali.

3707 267. Omnes genua flectunt:
a) ad verba Venite, adoremus et procidamus, etc., in psalmo Venite, exsul­
temus in initio Matutini;
b) ad versum Te ergo quaesumus in hymmo Te Deum;
c) ad preces, quando dicendae sunt;
d) in Officio fetiali Adventus, Quadragesimae et Passionis necnon Qua
tuor Temporum mensis septembris, ct de vigiliis II ct III classis, excepta
vigilia Ascensionis, in omnibus I loris ad orationem et commemorationes
forsan sequentes; hebdomadarius autem stat;
e) ad antiphonam finalem B. Mariae Virg., post Completorium, praeter­
quam sabbato ct dominica et toto tempore paschali; hebdomadarius au­
tem stat dum dicit orationem;
f) in quibusdam aliis peculiaribus adiunctis, quae suis locis notantur.
3708 268. Omnes sedent:
a) in omni Hora, incepto primo versu primi psalmi, donec antiphona ul­
timi psalmi repetita sit;
b) ad lectiones cum suis responsoriis ad Matutinum, praeterquam dum
legitur textus evangelii ante homiliam;
c) dum legitur Martyrologium, ad Primam, nisi aliter statuatur.

Pars Tertia
RUBRICAE GENERALES MISSALIS ROMANI

Caput I
NOTIONES ET NORMAE GENERALES

• -H

3709 [643] 269. Sacrosanctum Missae Sacrificium, iuxta canones ct rubricas
celebratum, est actus cultus publici, nomine Christi ct Ecclesiae Deo
redditi. Denominatio proinde « Missae privatae » vitetur.
3710 270. Missa cum Officio divino summum totius christiani cultus consti
luit; Missa proinde per se cum Officio diei concordare debet.
1060

IOANNES XXIII

Dantur tamen etiam Missae extra ordinem Officii, scilicet votivae aut
defunctorum.

271. Missarum species duae sunt: Missa m cantu ct Missa lecta.
3711
Missa dicitur in cantu, si sacerdos celebrans partes ab ipso iuxta rubricas
cantandas revera cantu profert; secus dicitur lecta.
Missa in cantu porro, si celebratur cum assistentia ministrorum sacro­
rum, appellatur Missa solemnis; si celebratur absque ministris sacris, vo­
catur Missa cantata.
Missa solemnis demum, quae ab Episcopo vel ab aliis facultatem haben­
tibus celebratur cum solemnitatibus in libris liturgicis statutis, dicitur
Missa pontificalis.

212. Missa natura sua postulat, ut omnes adstantes, secundum modum 3712
sibi proprium, eidem participent.
Varios autem modos, quibus fideles sacrosancto Missae Sacrificio actuo­
se participare possunt, ita oportet moderari, ut periculum cuiusvis
abusus amoveatur, et praecipuus eiusdem participationis finis obtinea­
tur, plenior scilicet Dei cultus et fidelium aedificatio.
De bac fidelium actuosa participatione fusius actum est in Instructione
Je Musica sacra et sacra Liturgia a S. Rituum Congregatione data die 3
septembris anni 1958.
273. Rubricae quae sequuntur valent tam pro Missis in cantu quam pro 3713
Missis lectis, nisi aliter expresse caveatur.

Caput II
DE CALENDARIO ADHIBENDO IN MISSAE CELEBRATIONE

[644] 214. Missa dicenda est iuxta calendarium aut ecclesiae vel oratorii 3714
in quo Missa celebratur, aut loci, aut ipsius sacerdotis celebrantis, aut
Ecclesiae universae, prout infra exponitur.
275. In ecclesia vel oratorio publico, quilibet sacerdos, tam dioecesanus 3715
quam religiosus, celebrare tenetur iuxta calendarium ipsius ecclesiae vel
oratorii publici.
Idem servetur in oratorio semipublico principali seminarii, domus reli­
giosae, collegii, nosocomii, carceris et similium.
276. In oratoriis secundariis seminarii, domus religiosae, collegii, noso- 3716
comii, carceris et similium, quilibet sacerdos sequi potest aut calenda­
rium ipsius oratorii aut proprium

277. In oratoriis privatis, et cum celebrat super altare portatile extra lo- 3717
cum sacrum, quilibet sacerdos sequi potest aut calendarium loci (n 53
λ) aut proprium.
CODEX RUBRICARUM

1061

3718 278. De festis Patroni principalis nationis, regionis seu provinciae sive
ecclesiasticae sive civilis, dioecesis, oppidi seu civitatis, necnon de anni­
versario Dedicationis ecclesiae cathedralis et aliis festis actu feriatis, si
quae sint, quilibet sacerdos Missam celebrare debet, etiamsi secus calen­
darium proprium sequi posset.
3719 279. Oratorium fixe constitutum in navibus est oratorium publicum; et
in eo adhiberi debet calendarium Ecclesiae universae. Cum autem quis
celebrat extra huiusmodi oratorium, super altare portatile, adhibere potest
vel calendarium Ecclesiae universae vel calendarium proprium. Idem fa­
cere potest qui legitime celebrat in itinere aereo, fluviali vel viae ferreae.

3720 280. In seminariis et collegiis clericorum dioecesanis, Religiosis commis­
sis, necnon in seminariis et collegiis clericorum interdioecesanis, regio­
nalibus, nationalibus et internationalibus, etiam Religiosis commissis,
idem adhibeatur calendarium quod praecipitur pro recitatione divini
Officii in communi (nn. 154-155).

3721 [645] 281. Γη collegiis et domibus interprovincialibus, nationalibus et in­
ternationalibus Religiosorum, adhibendum est calendarium proprium
Ordinis seu Congregationis universae (n. 55), additis tantum festis de
quibus n. 57.

♦

3722 282. Calendarium dioecesanum, additis festis loci et ecclesiae vel orato­
rii propriis, adhiberi debet:
a) in ecclesiis cathedralibus, etsi Religiosis sint commissae;
b) in ecclesiis et oratoriis propriis cleri dioecesani, etsi chorum Religio­
sorum adnexum habeant, qui cum ecclesia per crates tantum communicat;
c) in ecclesiis et oratoriis Religiosorum utriusque sexus qui calendarium
proprium non habent, additis tamen festis ipsis propriis et induitis;
d) in ecclesiis et oratoriis Religiosorum, quae clero dioecesano commissa
sunt, aut adnexum habent chorum Canonicorum; non autem si ecclesia
vel oratorium alicui sacerdoti in particulari est commissum;
e) in ecclesia et oratorio principali seminarii, etsi Religiosis sit commis­
sum, data tamen facultate addendi lesta de quibus n. 154.
3723 283. Calendarium religiosum, additis festis de quibus n. 57 atque lestis
ecclesiae vel oratorii propriis, adhiberi debet:
a) in ecclesiis et oratoriis principalibus Religiosorum, qui calendarium
proprium habent, etsi sint paroecialia;
b) in ecclesiis et oratoriis cleri dioecesani, quae Religiosis commissa sunt,
aut ipsis Religiosis inserviunt pro publica divini Officii recitatione, etsi
sint paroecialia; non autem si ecclesia vel oratorium alicui Religioso in
particulari est commissum;
c) in ecclesiis et oratoriis Tertiariorum utriusque sexus, etsi solum Offi­
cium parvum B. Mariae Virg. recitent;
1062

IOANNES XXIII

J) in oratoriis secundariis seminarii Religiosis commissi, si haec oratoria
ipsis Religiosis tantum inserviunt.
284. Sacerdos qui celebrat in ecclesia vel oratorio ubi ritus diversus 3724
viget, stare debet calendario ipsius ecclesiae vel oratorii quoad festa
eorumque gradum, commemorationes et collectam imperatam. In ordi­
nanda autem Missa, sumere debet partes variabiles proprias illius ritus,
retentis caeremoniis et Ordinario proprii ritus.

Caput III
DE MISSA CONVENTUALI
[646] 285. Nomine Missae conventualis intellegitur Missa quae ab iis. 3725
qui per leges Ecclesiae choro adstringuntur, in coniunctionc cum Officio
divino quotidie celebranda est.

286. Singulis diebus una tantum dicenda est Missa conventualis, quae 3726
cum Officio in choro recitato concordare debet, exceptis diebus de qui­
bus infra nn. 289-294.
Obligatio tamen alias Missas in choro celebrandi, ex piis fundationibus
vel alia legitima causa, firma manet.
287. Missa conventualis dicenda est post Tertiam, nisi communitatis 3727
moderator, gravi de causa, eam post Sextam vel Nonam dicendam esse
censuerit.
In vigilia Pentecostes, Missa conventualis dicitur post Nonam.
288. Missa conventualis per se solemnis esse debet, vel saltem cantata 3728
Ubi vero per leges particulares vel per peculiaria indulta a solemnitate
Missae in choro dispensatum fuerit, convenit ut, Missae convcntuali lec­
tae chorales participationem liturgicam directam praestent, partes saltem
Ordinarii Missae recitando. Porro iidem chorales prohibentur quomi­
nus, inter Missam conventualem, I loras canonicas choraliter prosequantur

289. In omnibus feriis IV classis, nisi aliter praescribatur, loco Missae 3729
conventualis Officio conformis, dici potest, cum commemoratione feriae
occurrentis:
i) aut Missa quae respondet commemorationi in Olficio diei lorte oc­
currenti;
b) aut Missa de Mysterio, Sancto vel Beato, cuius elogium eo die habetur
in Martyrologio vel eius Appendice pro respectivis ecclesiis approbata;
d aut una ex Missis votivis quae in Missali, pro Missa convcntuali, per
hebdomadam disponuntur;
J)aut quaelibet alia Missa, quae tamquam votiva celebrari permittitur.
290. Missa conventualis pro defunctis sacerdotibus, benefactoribus ct 3730
aliis, excepto tempore natalicio et paschali:
CODEX RUBRICARUM

1063

a) dici debet, quolibet mense, excepto mense novembri, prima feria IV
classis;
b) dici potest, qualibet hebdomada, prima feria IV classis.
Sumitur Missa « quotidiana » cum oratione Dens, veniae largitor
3731 291. In diebus Litaniarum tam maiorum quam minorum, ubi fit proces­
sio, aut fiunt aliae peculiares supplicationes, Missa conventualis dici de­
bet de Rogationibus (nn. 346-347).

3732 292. In die coronationis Summi Pontificis, et in anniversariis eiusdem
Summi Pontificis et Epicopi dioecesani, in ecclesiis cathedralibus et
collegiatis, dicitur Missa de ipsis anniversariis, iuxta nn. 362-363.

3733 293. In anniverario Episcopi proxime defuncti, necnon in anniversario
quod infra octiduum omnium Fidelium defunctorum celebratur pro
animabus omnium Episcoporum ct ecclesiae cathedralis Canonicorum
defunctorum, in ipsa ecclesia cathedrali pro Missa conventuali dicitur
Missa de iisdem anniversariis.

3734 294. In anniversariis omnium defunctorum alicuius capituli aut Ordinis
seu Congregationis ad chorum obligatae, pro Missa conventuali dicitur
Missa dc iisdem anniversariis.
3735 295. In commemoratione omnium Fidelium defunctorum, pro Missa
conventuali adhibenda est Missa quae prima inscribitur hoc die; et cho­
rales illi soli interesse tenentur.
3736 296. In festo Nativitatis Domini, in choro dicuntur duae Missae conventuales, scilicet una in nocte et altera in die.
3737 297. Cum Episcopus Missam solemniter celebrat, vel eidem assistit; aut
in choro canitur Missa Officio non conformis, ratione alicuius solemnitatis externae, chorales huic Missae interesse tenentur, etsi pro benefac­
toribus non applicetur, servata tamen lege de applicanda alia Missa per
eum ad quem spectat.

Caput IV
DE MISSA IN DOMINICIS ET FERIIS
3738 298. Omnes dominicae sive I sive II classis, propriam Missam habent.
Attamen dominicae post Epiphaniam, quae transferuntur inter domini­
cam XXIII et XXIV post Pentecosten, sumunt antiphonas ad Introitum,
ad Offertorium et ad Communionem, necnon graduate ct Alleluia cum
suo versu a dominica XXIII post Pentecosten, retentis orationibus, Epi­
stola et Evangelio propriis.
f 4

3739 299 Item propriam Missam habent omnes feriae temporis Quadragesi­
mae et Passionis necnon Quatuor Temporum Adventus et septembris.
1064

IOANNES XXIII

In reliquis feriis dicitur Missa dominicae praecedentis, nisi a rubricis ali­
ter provisum sit.

300. In sabbatis Quatuor Temporum et in sabbato « Sitientes », Missa 3740
in qua Ordines sacri conferuntur dicenda est de sabbato, etiam festo I
vel II classis occurrente.

Caput V
DE MISSIS FESTIVIS
301. Missa de festo, sensu proprio, intellegitur Missa de Mysterio, Sancto 3741
vel Beato quae celebratur secundum ordinem Officii.
302. Sensu autem latiore, dicuntur quoque Missae de festo:
3742
d) Missa de festo III classis ab alio festo eiusdem gradus impedito;
b) Missa de commemoratione in Officio diei occurrente;
c) Missa de Mysterio, Sancto vel Beato, cuius elogium eo die habetur in
Martyrologio vel eius Appendice pro respectivis Ecclesiis approbata.

303. Missae festivae numero praecedenti recensitae omnibus iuribus litur- 3743
gicis gaudent, ac si festum cum integro Officio celebraretur. Attamen:
a) Missa de festo III classis impedito dici potest suo die, solummodo si
etiam festum impediens sit III classis;
b) Missa de commemoratione in Officio diei occurrente, et Missa de
Mysterio, Sancto vel Beato, cuius elogium eo die habetur in Martyrolo­
gio vel in eius Appendice pro respectivis Ecclesiis approbata, dici potest
tantummodo si occurrit dies liturgicus IV classis.
304. Missae quae dicuntur festivae sensu latiore prohibentur in ecclesiis 3744
unam tantum Missam habentibus:
a) quoties urgeat onus Missae conventualis cui per aliun sacerdotem satis­
fieri nequeat, nisi Missa, iuxta n. 289, tamquam conventualis dici possit;
[649] b) quoties diebus Litaniarum dicenda sit, iuxta rubricas, Missa de
Rogationibus.
305. Ad formulam autem Missae festivae eligendam extra Missam con- 3745
vcntualcm, haec serventur:
a) pro festis quae in Proprio Sanctorum habentur, sumitur Missa quae,
suo die, in Missali indicatur. Attamen, loco Missae de Communi, sumi
potest, ad libitum sacerdotis celebrantis Missa propria de eodem festo.
si habetur, inter Missas pro aliquibus locis;
b) pro festis quae in Proprio Sanctorum non habentur, sumitur Missa de
Communi. Quoties in eodem Communi plurcs exstant formulae, electio
fit ad libitum sacerdotis celebrantis. In singulis autem Communibus
Epistolae ct Evangelia, quae habentur sive in ipsis Missis sive ad calcem
totius Communis sumi possunt in qualibet Missa dc eodem Communi.
CODEX RUBRICARUM

1065

■'ώ

CAPOT VI
DE MISSIS VOTIVIS

310. DeAngelis celebrari possunt, tamquam votivae:
al Missae de singulis festis Ss. Angelorum;
b) Missa votiva de Ss. Angelis feriae III assignata.

3750

A) Dc Missis votivis in genere

3746 306. Nomine Missam votivae intellegitur Missa quae dicitur extra ordi­
nem Officii vel commemorationum diei currentis, aut non est de Myste­
rio, vel Sancto eo dic in Martyrologio elogium habente.

3747 307. Missa votiva potest esse:
a) dc mysteriis Domini;
b) de Beata Maria Virgine;
c) de Angelis;
d) de Sanctis;
e) ad diversa.

*1

i

3748 308. Tamquam Missae votivae, de inystenis Domini, celebrari possunt:
a) in Ecclesia universa:
1) dc Ss.ma Trinitate;
2) de Ss.mo Nomine lesu;
3) dc Ss.mo Corde lesu;
4) de pretiosissimo Sanguine D. N. I. C.;
1650] 5) de Christo Rege;
6) de Ss.mo Eucharistiae Sacramento;
7) dc D. N. lesu Christo, summo atque aeterno Sacerdote;
8) de sancta Cruce
9) de Passione Domini;
10) de sancta Familia lesu, Mariae, loseph;
11) de Spiritu Sancto;
b) in singulis ecclesiis, praeter Missas supra memoratas, omnes Missae
dc festis Domini quae in calendariis particularibus inscribuntur, et aliae
Missae votivae specialiter concessae. Celebrari tamen nequeunt, tam­
quam votivae, Missae quae referuntur ad mysteria vitae Domini.
3749

i
4

1

J
P

L
14

«

imîûî

o

•1
♦1·

i

f

-J
1

1F'<

309. De Beata Maria Virgine celebrari possunt, tamquam votivae:
a) in Ecclesia universa, Missae quae pro sancta Maria in sabbato, iuxta
temporum diversitatem, in Missali assignantur, necnon omnes Missae dc
festis B. Mariae Virg. quae in calendario universali inscribuntur;
b) in singulis ecclesiis, praeter Missas supra memoratas, omnes Missae
de festis B. Mariae Virg. quae in calendariis particularibus inscribuntur
ct aliae Missae votivae specialiter concessae.
Partes variandae iuxta diversa tempora, in his Missis deficientes, sumun­
tur e Communi festorum B. Mariae Virg.
Celebrari tamen nequeunt, tamquam votivae, Missae quae referuntur ad
mysteria vitae eiusdem B. Mariae Virginis, excepta Missa de eiusdem
Immaculata Conceptione.

311. De Sauciis celebrari possunt, tamquam votivae, Missae de quolibet 3751
Sancto canonizato elogium habente in Martyrologio romano, vel eius
Appendice pro respeclivis Ecclesiis approbata.

M2. Missae votivae de Beatis permittuntur, ex Apostolico Induito, unice 3752
in triduo quod in eorum honorem celebratur intra annum a beatificatione.

313. Missae votivae « ad diversa » habentur in Missali, vel eius Appendi­ 3753
ce pro aliqua ecclesia approbata, pro peculiaribus circumstantiis vel ne­
cessitatibus celebrandae.
I6M] 314. Pro Missa votiva de mysteriis Domini sumitur Missa de respectivo festo, nisi expresse indicetur aliam esse adhibendam; aut pecu­
liaris Missa votiva.

315. Pro Missa votiva de B. Maria Virg., de Angelis et de Sanctis sumitur 3755
Missa de respective festo, si in Missali habetur, sive in Proprio Sancto­
rum sive inter Missas pro aliquibus locis, nisi alia Missa tamquam votiva
in Missali expresse indicetur. Quodsi festum in Missali desit, sumitur
Missa de Communi. Quoties in eodem Communi plures exstant formu­
lae, electio fit ad libitum sacerdotis celebrantis. In singulis autem Com­
munibus, Epistolae et Evangelia, quae habentur sive in ipsis Missis sive
ad calcem totius Communis, sumi possunt in qualibet Missa de eodem
Communi.
Serventur tamen rubricae de mutandis nonnullis partibus vel verbis, iux­
ta anni tempora et iuxta qualitatem mere votivam huius Missae.

316. Pro aliqua peculiari necessitate, sumitur Missa votiva propria, si 3756
habetur in Missali; ea vero deficiente, sumitur « Missa pro quacumque
necessitate », adhibitis, loco orationum huius Missae, orationibus neces­
sitati occurrenti convenientibus, si inter Orationes diversas inveniuntur.

317. Quaevis Missa votiva dc mysteriis Domini, de B Maria Virg. vel 3757
Sancto, prohibetur quoties occurrit dies liturgicus I vel II classis in quo
fit Officium de eadem Persona. Tunc, loco Missae votivae, dicenda est
Missa dc Officio occurrenti Occurrente vero die liturgico 111 vel IV
classis, eligi potest aut Missa de Officio dici aut Missa votiva, exclusa al­
terius commemoratione.
318. Oratio Missae votivae impeditae additur, sub unica conclusione, 3758
orationi Missae dici, solummodo si Missa votiva est 1 aut II classis, ct modo
ne occurrat dies sub nn. 1,2, 3 et 8 in tabella praecedentiae recensitus.
De Missa votiva 111 classis impedita nihil fit in Missa de Officio occur­
renti.
CODEX RUBRICARUM

1066

10ANNES XXIII

1067

3759

319. In admittendis et ordinandis orationibus in Missis votivis, serventur
ea quae infra pro singulis Missarum votivarum classibus statuuntur (nn.
330 b, 343 b, 386 b, 389 b).

3760

320. De hymno angelico et de symbolo in Missis votivis dicitur suis lo­
cis, cum agitur de singulis Missarum votivarum classibus, ct infra, nn
431-432, et 475-476.

3761

[652] 321. Sequentia, si qua habetur, in Missis votivis omittitur.

3762

322. Praefatio dicitur quae cuique Missae votivae propria est; qua deficiente,
dicitur praefatio de Tempore aut communis, iuxta normas generales.

3763

323. Color paramentorum, in Missis votivis, debet esse cuique Missae
conveniens; sed in Missis votivis lectis IV classis non conventualibus,
adhiberi potest etiam color Officii diei, servato tamen colore violaceo et
nigro unice pro Missis quibus per se competit.

3764

324. Nisi in rubricis particularibus aliud statuetur, Missa votiva potest
esse aut in cantu aut lecta.

3765

325. Missae votivae sunt I, II, III aut IV classis; de singulis agitur nume­
ris sequentibus.

3766

326. Quaevis Missa votiva prohibetur in ecclesiis unam tantum Missam
habentibus:
a) quoties urgeat onus Missae conventualis, cui per alium sacerdotem sa­
tisfieri nequeat, exceptis Missis votivis, quae certis diebus pro Missa
convcntuali dici possunt (n. 289) aut debent (nn. 290-294);
b) die 2 februarii, si fiat benedictio candelarum;
c) in Litaniis maioribus et minoribus, si dicenda sit Missa de Rogationi­
bus (n. 346).

3767

327. Quoties, in rubricis aut in peculiari induito, aliqua Missa indicatur
tamquam votiva alicuius classis, ordinanda est iuxta normas et privilegia,
quae pro eadem classe Missarum votivarum statuuntur.

B) De Missis votivis I classis

I

I - De Missis votivis I classis in genere

»
3768

3769

328. Nomine Missae votivae I classis intellegitur Missa votiva quae ce
lebrari permittitur omnibus diebus liturgicis, iis tantum exceptis qui sub
nn. 1-8 in tabella praecedentiae recensentur, salvo praescripto n. 332.
329. Missae votivae I classis, a rubricis generalibus praevisae, sunt:
a) Missae de Dedicatione, in actu consecrationis ecclesiae (nn. 33 1-334);
b) Missae tn cantu de Ssmo Eucharistiae Sacramento, in solemnioribus
celebrationibus Congressus eucharistici (n. 335);
1068

IOANNES XXIII

[653] c) Missae in cantu de mysteriis Domini, B. Maria Virg., Sancto vel
Beato, occasione celebrationis extraordinariae (n. 340 a).

330. Privilegia Missarum votivarum I classis sunt:
edicuntur cum Gloria et Credo;
b) excludunt omnes commemorationes non privilegiatas, ct collectam ab
Ordinario loci imperatam;
d oratio Missae votivae impeditae additur sub unica conclusione ora­
tioni Missae diei currentis, modo ne occurrant dies sub nn. 1,2, 3 et 8 in
tabella praecedentiae recensitus;
si in cantu celebrantur, adhibetur tonus solemnis.
d)

3770

Il - De Missis Dedicationis in actu consecrationis ecclesiae
331. Ecclesiarum consecratio, quamvis omni die de iure Heri possit, op­
portunius tamen fit dominicis et festis diebus. Prohibetur vero in vigilia
et festo Nativitatis Domini, in festis Epiphaniae et Ascensionis Domini,
Corporis Christi, diebus a dominica II Passionis seu in palmis usque ad
dominicam Resurrectionis inclusive, in dominica Pentecostes, necnon
dic Commemorationis omnium Fidelium defunctorum

3771

332. Missa de Dedicatione in actu consecrationis ecclesiae vel oratorii
est pars totius ritus consecrationis, proinde celebrari debet quoties ec­
clesia vel oratorium consecratur, etiam diebus quibus reliquae Missae
votivae I classis prohibentur.

3772

333. In Missa de Dedicatione in actu consecrationis ecclesiae additur,
sub unica conclusione, oratio de Mysterio vel Sancto in cuius honorem
ecclesia vel oratorium est consecratum, et nulla alia admittitur comme­
moratio, ne privilegiata quidem.

3773

334. /Aliae Missae quae in ecclesia vel oratorio, die consecrationis, expleto
ritu, celebrantur, dici possunt de Dedicatione, tamquam votivae 1 classis.

3774

III - De Missis in Congressibus eucharisticis
135. Singulis diebus Congressus eucharistici dioecesani, regionalis, nationalis et internationalis, Missa principalis, dummodo sit in cantu, cele­
brari potest de Ss.mo Eucharistiae Sacramento tamquam votiva I classis.

3775

[654] 336. In ceteris publicis celebrationibus eorundem Congressuum
Missa de Ss.mo Eucharistiae Sacramento celebrari potest tamquam voti­
va II classis.

3776

337. Singuli sacerdotes qui Congressui eucharistico intersunt celebrare

3777

CODEX RUBRICARUM

1069

possunt Missam de Ss.mo Eucharistiae Sacramento tamquam votivam
III classis.

IV - De Missis votivis in quibusdam celebrationibus extraordinariis
3778 338. Privilegia hac paragraphe indicata spectant ad Missas:
a) in triduo vel octiduo, quod in honorem alicuius Sancti vel Beati, intra
annum a canonizatione vel bcatificationc, celebratur;
b) in quibusdam celebrationibus extraordinariis, per triduum vel octiduum perductis, occasione v. gr. saecularis recurrendae. Excluduntur ta­
men celebrationes extraordinariae in honorem Beatorum.
3779 339. Ad celebrationes peragendas, de quibus numero praecedenti, re­
quiritur peculiare indultum Sanctae Sedis.
3780 340. Singulis diebus harum celebrationum permittitur:
a) unica Missa in cantu de mysterio Domini, B. Maria Virg., Sancto vel Beato
in cuius honorem celebrationes peraguntur, tamquam votiva I classis;
b) omnes Missae lectae, ut supra, tamquam votivae II classis.

C) De Missis votivis II classis
I - De Missis votivis II classis in genere
3781 341. Nomine Missae votivae II classis intellegitur Missa votiva quae ce­
lebrari permittitur omnibus diebus liturgicis II, III et IV classis.
Missa tamen pro Sponsis ct Missa pro gratiarum actione in 25° vel 50°
anniversario a celebratione matrimonii prohibentur omnibus diebus
dominicis.

3782 342. Missae votivae II classis, a rubricis generalibus praevisae, sunt:
a) Missa in solemni benedictione ecclesiae vel oratorii, ct in consecratio­
ne altaris (n. 345);
b) Missa Rogationum in Litaniis tam maioribus quam minoribus (nn.
346-347);
c) Missae votivae occasione orationis Quadraginta Horarum aut alterius
expositionis Ssmi Sacramenti (nn. 348-355);
f655j d) Missae de solemnitate externa festorum (nn. 356-361);
e) Missa in die coronationis Summi Pontificis et in anniversariis Papae et
Episcopi dioecesani (nn. 362-365);
/) Missa pro re gravi et publica simul causa (nn. 366-368);
g) Missa « Pro Fidei propagatione » (n. 369);
h) Missae in quibusdam occasionibus peculiaribus (nn. 370-372);
i) Missae votivae in sanctuariis (nn. 373-377);
1070

IOANNES XXIII

I) Missa votiva pro Sponsis et Missa pro gratiarum actione in 25° ct 50°
anniversario a celebratione matrimonii (nn. 378-382).

343. Privilegia Missarum votivarum II classis sunt:
3783
edicuntur cum Gloria, nisi adhibeatur color violaceus paramentorum; sed
sine Credo, nisi ratione dominicae aut octavae occurrentis dicendum sit;
b) admittunt unam tantum commemorationem, et excludunt collectam
ab Ordinario loci imperatam;
c) oratio Missae votivae impeditae additur, sub unica conclusione, ora­
tioni Missae dici, modo ne occurrat dies sub nn. 1, 2, 3 et 8 in tabella
praecedentiae recensitus, salvo praescripto n. 380;
J) si in cantu celebrantur, adhibetur tonus solemnis.
344. Missae votivae II classis reguntur normis generalibus n 343 memo­ 3784
ratis; quae autem sunt cuique Missae propria, intra indicantur.
Il - Dc Missa votiva in solemni benedictione ecclesiae
vel oratorii, et in consecratione altaris
345. In solemni benedictione ecclesiae vel oratorii, et in consecratione 3785
altaris, expleto ritu, dicitur, tamquam votiva II classis, Missa de Myste­
rio vel Sancto in cuius honorem ecclesia vel oratorium est benedictum,
vel altare est consecratum.

III - De Missa Rogationum
in Litaniis tam maioribus quam minoribus
346. In Litaniis tam maioribus quam minoribus (nn. 80-90) in ecclesiis 3786
in quibus fit processio vel, dc mandato Ordinarii loci, peculiares cele­
brantur supplicationes (n. 83), dicitur, tamquam votiva II classis, Missa
dc Rogationibus (cfr. n. 86).

)47. Missa Rogationum, vel Missa diei quae locum tenet Missae votivae 3787
impeditae, habetur tamquam pars totius actionis liturgicae; et [636] dici­
tur regulariter expicta processione, vel expictis aliis peculiaribus suppli­
cationibus.

IV - Dc Missis votivis
occasione orationis Quadraginta 1 lorarum
aut alterius expositionis Ss.mi Sacramenti

348. Ad exponendum ct reponendum Ss.mum Sacramentum pro oratio- 3788
nc Quadraginta 1 lorarum, sive continua sive interrupta, in ipso altari
CODEX RUBRICARUM

1071

expositionis celebratur, in cantu, tamquam votiva II classis, Missa de
Ss.mo Eucharistiae Sacramento.
3789 349. Dic medio expositionis, in altari ubi Ss.mum Sacramentum non est

expositum, celebrari potest in cantu, tamquam votiva II classis, aut Mis­
sa de Ss.mo Eucharistiae Sacramento, aut alia Missa votiva peculiaribus
necessitatibus loci accommodata.
3790 350. Diebus quibus Missae votivae IV classis a rubricis permittuntur,

convenit ut Missae quae celebrantur in ecclesia in qua habetur oratio
Quadraginta Horarum, sint de Ss.mo Eucharistiae Sacramento.
3791 351. In Commemoratione omnium Fidelium defunctorum:

a) expositio Ss.mi Sacramenti sequatur, repositio vero praecedat Missam
in cantu, vel principalem;
b) tempore expositionis, Missae de Officio diei dicuntur cum paramentis violaceis, et extra altare expositionis.
3792 352. Die 2 februarii, feria IV cinerum et in dominica II Passionis seu in

palmis, si fit benedictio candelarum, aut respective cinerum vel palma­
rum, Ss.mum Sacramentum, pro adoratione Quadraginta Horarum ex­
positum, tempore benedictionis et processionis vel impositionis cine­
rum, aut transfertur ad aliud altare in quo adoratio continuari possit
absque detrimento pietatis fidelium, aut deponitur, et adoratio resumi­
tur, expleta benedictione et processione vel cinerum impositione cum
Missa. Quod convenienter servatur etiam in Commemoratione omnium
Fidelium defunctorum, pro Missa principali diei et sequenti absolutione
ad tumulum.
3793 353. Ad exponendum Ss.mum Sacramentum pro publica adoratione,

quae per unum diem protrahitur, dici potest, tamquam votiva II classis,
Missa de Ss.mo Eucharistiae Sacramento.
3794 354. Ad exponendum vero Ss.mum Sacramentum pro publica adoratio­

ne, quae per aliquas tantum horas protrahitur, dicitur Missa de die, sine
commemoratione Ss.mi Sacramenti.
[657] Diebus tamen, quibus permittuntur Missae votivae IV classis,
convenientius dicitur Missa de Ss.mo Eucharistiae Sacramento.
3795 355. In Missis quae durante adoratione, ex induito, ad altare expositio­

nis celebrantur, additur, sub unica conclusione, oratio de Ss.mo Eucha­
ristiae Sacramento, modo ne occurrat dominica, nec Officium, Missa aut
commemoratio fiat de Christo Domino.

V - De Missis votivis in solemnitate externa festorum
3796 356. Nomine solemnitatis externae alicuius festi intellegitur celebratio

ipsius festi absque Officio, in bonum fidelium, vel die quo festum impc
1072

IOANNES XXIII

ditur, vel in dominica quando ipsum festum occurrit infra hebdoma­
dam, vel alio statuto die.
357. Solcmnitas externa alicui festo aut ipso iure competit, aut peculiari 3797
induito conceditur.
358. Solemnitas externa ipso iure competit dumtaxat:
3798
a) festo Ss.mi Cordis lesu;
b) festo B. Mariae Virg. a Rosario, in dominica I mensis octobris;
d festo Purificationis B. Μ. V. si actio liturgica huic diei propria, appro­
bante Sancta Sede, in dominicam transferatur, pro ea tantum Missa,
quae candelarum benedictionem et processionem sequitur;
d) festo Patroni principalis, rite constituti, nationis, regionis seu provin­
ciae sive ecclesiasticae sive civilis, dioecesis, loci seu oppidi vel civitatis;
d festo Patroni principalis, rite constituti, Ordinis seu Congregationis,
et religiosae provinciae;
f) festo Patroni, rite constituti, coetuum vel institutionum, in ecclesiis vel
oratoriis, quo fideles ad Patronum celebrandum conveniunt;
d lestis anniversarii Dedicationis necnon Tituli propriae ecclesiae;
h) festis Tituli necnon Fundatoris canonizati Ordinis seu Congregationis;
i) festis aut commemorationibus, in calendario Ecclesiae universae vel in
calendario proprio inscriptis, quae cum peculiari populi concursu cele­
brantur: cuius rei index est loci Ordinarius.
359. Solemnitas externa, si ipso iure competat, nec supra, n. 358, pro 3799
quibusdam solemnitatibus externis aliter statuatur, fieri potest aut ipso
die quo festum impeditur, aut in dominica immediate praecedenti vel
immediate sequenti Officium festi impediti, aut alio die ab Ordinario
loci determinando, iuxta rubricas. Si vero peculiari induito conceditur,
solemnitas externa diei definito assignatur.

360. De festo cuius fit solemnitas externa, celebrari potest una Missa in 3800
cantu et altera lecta, vel duae Missae lectae, tamquam votivae II classis,
excepto casu de quo n. 358 c.
[658] 361. Solemnitates externae per peculiare indultum quibusdam 3801
dioecesibus, ecclesiis vel familiis religiosis iam antea concessae, in vigore
manent, ea tamen restrictione quod diebus liturgicis I classis prohibean­
tur, et numquam plures quam duae Missae de eadem solemnitate cele­
brari possint.
VI - De Missa votiva in die coronationis Summi Pontificis
ct in anniversariis Papae et Episcopi dioecesani

362. In die coronationis Summi Pontificis, in anniversario coronationis 3802
Summi Pontificis, in anniversario aut electionis aut consecrationis aut
CODEX RUBRICARUM

1073

translationis Episcopi dioecesani (semel scilicet, die ab ipso Episcopo
eligendo), pro Missa convcntuali, in ecclesiis cathedralibus et collegiatis,
dicitur Missa votiva propria, ad modum Missae votivae II classis.
3803

363. Si autem haec Missa votiva impeditur, haec serventur:
a) si anniversarium coronationis Summi Pontificis perpetuo impeditur
pro universa Ecclesia; aut si anniversarium Episcopi perpetuo impeditur
pro universa dioecesi, fixe reponitur in proximiorem diem similiter non
impeditum. Pariter reponitur anniversarium Episcopi dioecesani si eo­
dem die occurrat dies coronationis Summi Pontificis vel eiusdem anni­
versarium;
b) si accidentaliter tantum impediuntur a die sub nn. 1 2, 3 et 8 in ta­
bella praecedentiae recensito, transferuntur in proximum diem qui non
sit I classis.

3804

364. Iisdem diebus, supra n. 362, recensitis, in omnibus ecclesiis et in
omnibus Missis, praeter quam defunctorum, additur oratio pro Papa
aut pro Episcopo, prout infra, n. 449, indicatur. Attamen haec oratio
transfertur, quoties transfertur Missa votiva in ecclesiis cathedralibus et
collegiatis.

3805

365. Una Missa « In anniversario coronationis Papae » permittitur, de
consensu Ordinarii loci, tamquam votiva II classis, in singulis ecclesiis,
die quo peculiares aguntur celebrationes in honorem Summi Pontificis.

VII - De Missa votiva pro re gravi et publica simul causa
3806

366. Nomine Missae votivae pro re gravi et publica simul causa intellegitur
Missa quae, de mandato vel consensu Ordinarii loci, cum populi con­
cursu celebratur, pro aliqua gravi necessitate vel utilitate [659] spirituali
vel temporali, quae communitatem vel notabilem ipsius partem afficit.

3807

367. Missa votiva pro re gravi est unica in qualibet ecclesia; et sumitur
Missa quae necessitati convenit, aut, ea deficiente « Missa pro quacum­
que necessitate », iuxta ea quae supra, n. 316, indicantur.

3808

368. Cum occurrit gravis necessitas aut publica calamitas, tempus autem
Ordinarium loci adeundi non suppetit, parochus Missam votivam, ut
supra, n. 366, in sua paroecia statuere potest.
VIII - De Missa « Pro Fidei propagatione »

3809

369. Una Missa « Pro Fidei propagatione » celebrari permittitur, tam­
quam votiva II classis, in singulis ecclesiis, die quo peculiares habentur
celebrationes pro Missionibus, et occasione Congressus missionalis.

IX - De Missis votivis in quibusdam occasionibus peculiaribus
370. Missae de quibus agitur hac paragraphe, peculiares respiciunt cele­
brationes, coetibus quibusdam particularibus aut parti tantum fidelium
proprias. Peculiares autem huiusmodi celebrationes sunt:
ii) pro paroeciis: initium et finis sacrae Missionis ad populum; iubilaea
maiora paroeciae et parochi vel alterius sacerdotis in paroecia degentis;
solemnes celebrationes extraordinariae, et similia;
b) pro scholis, collegiis, seminariis et aliis institutis huius generis initium
et linis anni scholaris; iubilaea extraordinaria, ut sunt quinquagesimum
vel centesimum anniversarium ab eorum institutione;
c) pro domibus religiosis: solemnia vestitionis aut professionis; initium et
finis Capituli generalis, provincialis; iubilaea maiora Religionis, provin­
ciae, domus; vigesimum quintum vel quinquagesimum anniversarium a
proiessionc vel ordinatione sacerdotali sodalium;
d) pro diversis coetibus, uti sunt confratemitates, societates piae, uniones
professionales et similia: conventus generales annui; conventus extraor­
dinarii plurium coetuum eiusdem generis; iubilaea maiora et similia;
e) pro domibus exercitiorum: initium et finis cursus exercitiorum vel con­
ventus extraordinarii;
f) pro nosocomiis, castris, carceribus et institutis similibus: celebrationes
[660] extraordinariae religiosae, et aliae festivitates modo vel tempore
extraordinario celebrandae.

371. Huiusmodi Missa, unica pro singulis occasionibus, est votiva II
classis et celebratur aut de mandato aut de consensu respectivi Ordinarii.

3811

372. Missa, his occasionibus celebranda, seligatur conveniens, iuxta oc­
casionum diversitatem, ex. gr. de Spiritu Sancto, pro gratiarum actione,
de aliquo mysterio Domini, de B. Mana Virg. aut Sancto, aut inter Mis­
sas votivas ad diversa.

3812

X - Dc Missis votivis in sanctuariis
373. Sanctuarii nomine venit ecclesia seu aedes sacra divino cultui pu­
blice exercendo dicata, quae ob peculiarem pietatis causam (ex. gr. ob
imaginem sacram ibi veneratam, ob reliquiam ibi conditam, ob miracu­
lum quod Deus ibi operatus sit, ob peculiarem indulgentiam ibi lucran­
dam) a fidelibus constituitur meta peregrinationum ad gratias impetran­
das vel vota solvenda.

IOANNES XXIII

3813

374. Missae votivae, ex induito Sanctae Sedis, sanctuariis vel aliis piis lo­
cis concessae vel concedendae, sunt Missae votivae II classis.

3814

375. Ad omnia altaria sanctuarii, Missa votiva celebrari potest singulis

3815

CODEX RUBRICARUM
1074

3810

1075

diebus quibus Missae votivae II classis permittuntur, sed solummodo a
sacerdotibus peregrinis, aut quoties Missa dicitur in favorem peregrinantium.
3816

376. Similiter, in piis locis Missa votiva celebrari potest, ut votiva I!
classis, a sacerdotibus ipsum pium locum visitantibus.

3817

377. Praeter casus nn. 375 et 376 recensitos, Missa votiva celebrari po­
test tantum ut votiva IV classis.

XI - De Missa votiva « Pro Sponsis » et de Missa pro gratiarum
actione in 25° et 50° anniversario a celebratione matrimonii
3818

3819

i

t
t-

j

378. Missa votiva « Pro Sponsis », vel saltem eius oratio in Missa diei
impedientis, permittitur quoties nuptiae celebrantur, sive extra tempus
clausum, sive etiam tempore clauso, si loci Ordinarius, ex iusta causa,
solemnem nuptiarum benedictionem permiserit.
[661] Y79. Praeter dies quibus Missae votivae II classis prohibentur,
Missa « Pro Sponsis » prohibetur etiam dominicis diebus et quoties,
iuxta n. 381 c, benedictio nuptialis dari nequit.

3820

380. Quoties Missa « Pro Sponsis », non autem benedictio nuptialis,
prohibetur, dicitur Missa de Officio dici, cuius orationi additur, sub
unica conclusione, oratio Missae votivae impeditae iis etiam diebus qui­
bus, iuxta n. 343 c, commemoratio Missae votivae II classis impedita
prohibetur; ct in ca datur benedictio nuptialis more solito.
Cum vero tam Missa « Pro Sponsis » quam benedictio nuptialis prohi­
bentur, Missa una cum benedictione transferri potest in opportuniorem
diem non impeditum, post celebratum matrimonium.

3821

381. Quoad Missam « Pro Sponsis » et benedictionem nuptialem, haec
insuper serventur:
a) benedictio nuptialis a Missa inseparabilis est. Proinde extra Missam
dari nequit, nisi ex Apostolico Induito; quo in casu, impertienda est iuxta
formulam, quae invenitur in Rituali romano, tit. VIII, cap. Ill;
b) benedictio nuptialis infra Missam dari debet a sacerdote qui Missam
celebrat, etiamsi alius sacerdos matrimonio adstiterit;
c) benedictio nuptialis omittitur, si sponsi non sunt praesentes; ct si
uterque vel alteruter benedictionem iam acceperit, servata nihilominus,
sicubi vigeat, consuetudine benedictionem impertiendi, si hanc vir tan­
tum obtinuerit;
d) in Commemoratione omnium Fidelium defunctorum et in Triduo sa­
cro, prohibetur et Missa votiva et eius commemoratio in Missa dici, ct
benedictio nuptialis infra Missam.
1076

IOANNES XXIII

)82. Pro gratiarum actione in 25° vel 50° anniversario a celebratione
matrimonii, dici potest, ut votiva II classis, aut Missa de Ss.ma Trinitate
aut dc B. Maria Virg., addita oratione pro gratiarum actione sub unica
conclusione cum prima. Missa finita, super coniuges dicuntur preces
quae inveniuntur in Rituali romano, tit. VIII, cap. VII.

3822

XII ~ De aliis quibusdam Missis votivis II classis
583. Praeter Missas votivas II classis, numeris praecedentibus recensitas,
revocare oportet Missas votivas lectas, quae permittuntur, tamquam vo­
tivae II classis, in celebrationibus Congressus eucharistici (n 336), et m
quibusdam celebrationibus extraordinariis (n. 340 b).

3823

D) De Missis votivis III classis
[662] 384. Nomine Missae votivae III classis intellegitur Missa votiva
quae celebrari postest diebus liturgicis III et IV classis.

3824

3S5. Missae votivae III classis, a rubricis generalibus praevisae, sunt:
a) una Missa de D. N. lesu Christo, summo atque aeterno Sacerdote, prima
feria V vel primo sabbato cuiusque mensis, in ecclesiis et oratoriis in qui­
bus peculiaria pietatis exercitia pro cleri sanctificatione, eo die, peraguntur;
b) duae Missae de Ssmo Corde lesu, prima feria sexta cuiusque mensis,
in ecclesiis et oratoriis in quibus peculiaria pietatis exercitia in honorem
eiusdem Ssmi Cordis, eo die, peraguntur;
duna Missa de Immaculato Corde B. Mariae Virginis, primo sabbato cuius­
que mensis, in ecclesiis et oratoriis, in quibus peculiaria pietatis exercitia in
honorem eiusdem Immaculati Cordis B. Mariae Virginis, eo die, peraguntur.
His addi debet Missa de Ssmo Eucharistiae Sacramento, quae singulis
sacerdotibus permittitur, diebus Congressus eucharistici (n. 337).

3825

386 Ratio ordinandi Missas votivas III classis haec est:
a) dicuntur cum Gloria; sed semper sine Credo;
b) admittunt duas commemorationes, aut unam commemorationem et
collectam ab Ordinario loci imperatam;
c) si in cantu celebrantur, adhibetur tonus solemnis;
d) quoties prohibentur, non commemorantur in Missa diei.

3826

E) De Missis votivis IV classis
387. Missa votiva IV classis est Missa votiva quae celebrari potest tan­
tum diebus liturgicis IV classis.
CODEX RUBRICARUM

107 7

3827

3828 388. Pro Missa votiva IV classis sumi potest quaelibet Missa, quae a ru­
bricis tamquam votiva permittitur. Requiritur tamen iusta causa, scilicet
sacerdotis celebrantis vel fidelium necessitas, utilitas aut devotio.
3829 389. In ordinanda Missa votiva IV classis, haec serventur:
a) non dicitur Gloria, nisi in Missis de Angelis, quocumque die, et in
Missis de B. Mariae Virg., in sabbato;
b) praeter orationem Missae, dici possunt duae aliae orationes, inter
[663] quas adnumerandae sunt sive commemorationes de Officio dici
aut in Officio diei occurrentes, sive collecta ab Ordinario loci imperata,
sive oratio votiva;
c) Credo semper omittitur;
d) si in cantu celebrantur, adhibetur tonus ferialis.

d in anniversariis omnium defunctorum alicuius Ordinis vel Congreganonis clericalis.

'64] 395. Missa quae inscribitur « In die obitus seu depositionis de- 3835
functi » dicitur pro defunctis non sacerdotibus:
;) in Missa exsequiali;
i)in Missis pro die obitus;
clin Missis post acceptum mortis nuntium;
/)m ultima defuncti sepultura;
dinclie III, VII et XXX, adhibitis tamen orationibus propriis.

396. Missa quae inscribitur « In anniversario defunctorum » sumitur in 3836
innivcrsariis defunctorum qui non sunt sacerdotes.
397. Missa « quotidiana » sumitur pro omnibus defunctis cuiusque or- 3837
(finis vel gradus, extra dies supra recensitos.

Caput VII
DE MISSIS DEFUNCTORUM

A) De Missis defunctorum in genere
3830 390. Missae pro defunctis, quae celebrantur in Commemoratione om­
nium Fidelium defunctorum, sunt iuxta ordinem Officii; omnes aliae
Missae pro defunctis sunt extra ordinem Officii.

3831 391. In Missis defunctorum nulla fit commemoratio de Officio diei cur­
rentis.
3832 392. Missae defunctorum sunt I, II, III aut IV classis; de singulis agitur
numeris sequentibus.
3833 393. Quaevis Missa defunctorum, etiam exsequialis, prohibetur:
a) in ecclesiis et oratoriis ubi, quavis ratione, habeatur expositio Ssmt
Sacramenti, toto expositionis tempore. Excipiuntur Missae in die Com
memorationis omnium Fidelium defunctorum (n. 352);
b) in ecclesiis unam tantum Missam habentibus, quoties urgeat onus
Missae conventualis, cui per alium sacerdotem satisfieri nequeat; nisi ip
sa Missa conventualis dici debeat aut possit pro defunctis;
c) in ecclesiis unam tantum Missam habentibus, die 2 februarii, et feris
IV cinerum, si respective fit benedictio candelarum aut cinerum; et in
Litaniis maioribus et minoribus, si dicenda sit Missa dc Rogationibus

H

3834 394. Prima Missa ex iis quae habentur in Commemoratione omnium Γ;
dclium defunctorum, adhibitis orationibus propriis in Missali interors
tiones diversas pro defunctis assignatis sumitur:
a) pro defunctis Summo Pontifice, Cardinalibus, Episcopis, et Sacerdo­
tibus, in omnibus Missis I, II et III classis;
1078

IOANNES XXIII

)98. Quoad orationes in Missis defunctorum, haec serventur:
3838
/omnes Missae defunctorum, sive in cantu sive lectae, per se dicuntur
cum unica oratione, nisi oratio imperata pro defunctis, iuxta n. 458, addi
debeat, vel oratio votiva pro defunctis, iuxta n. 464, addi possit;
p)in Missis defunctorum IV classis, si pro certis defunctis applicentur,
dicitur oratio conveniens, ut in Missali inter orationes diversas pro de­
functis; si applicentur pro defunctis in genere vel designatio ignoretur,
dicitur oratio Fidelium·,
.'in Missis defunctorum prohibetur quaevis oratio, quae non est pro de­
functis.
399. Sequentia Dies irae:
3839
i) dici debet tantum in Missis defunctorum I classis. Attamen in Comme­
moratione omnium Fidelium defunctorum, cum quis tres Missas sine in­
termissione celebrat, sequentiam dicere debet tantum in Missa principali,
secus in prima Missa; in aliis Missis, nisi sint in cantu, eam omittere potest;
b)omitti potest in Missis defunctorum II, III et IV classis.

400. Quaelibet Missa defunctorum potest esse aut in cantu aut lecta.

3840

401. Absolutio super cadaver aut super tumulum:
3841
i) fieri debet post Missam exsequialem;
b) fieri potest post ceteras Missas defunctorum;
d fieri potest, ex rationabili causa, etiam post Missas quae non sunt de­
functorum.

B) De Missis defunctorum l classis
I - De Missis defunctorum I classis in genere

[665] 402. Missae defunctorum 1 classis sunt:

3842
RUBRICARUM

1079

a) Missae in die Commemorationis omnium Fidelium defunctorum;
b) Missa exsequialis.
II - De Missis in die Commemorationis
omnium Fidelium defunctorum
3843 403 In die Commemorationis omnium Fidelium defunctorum, quilibet
sacerdos tres Missas celebrare potest, ut in Missali hoc die.
3844 404. In dicendis Missis huius diei, haec serventur:
a) qui unam dumtaxat Missam celebrat, primam adhibet; qui vero duas,
primam et secundam;
b) qui Missam in cantu vel conventualem celebrat, primam adhibet, fac­
ta ei potestate anticipandae secundae et tertiae;
c) qui plurcs Missas in cantu celebrat, in diversis ecclesiis, semper pri­
mam adhibere debet;
d) si vero plures Missae, in eadem ecclesia, in cantu celebrantur, primum
adhibeatur prima, deinde secunda et denique tertia.
III - De Missa exsequiali

3845 405. Nomine Missae exsequialis intellegitur unica Missa pro defunctis,
quae directe connectitur cum exsequiis alicuius defuncti. Haec Missa,
per se, celebranda est praesente cadavere; celebrari vero potest etiam,
rationabilem ob causam, absente vel iam sepulto.

3846 406. Missa exsequialis prohibetur:
a) diebus sub nn. 1, 2, 3, 4, 5 et 6 in tabella praecedentiae recensitis;
b) diebus festis de praecepto, inter festa sub n. 11 in tabella praeceden­
tiae comprehensis;
c) in anniversario Dedicationis et in festo Tituli ecclesiae, in qua funus
peragitur;
d) in festo Patroni principalis oppidi vel civitatis;
e) in festo Tituli et Sancti Fundatoris Ordinis seu Congregationis, ad
quam pertinet ecclesia in qua funus peragitur.
3847 407. Si Officium alicuius festi, de quo n. 406, iuxta rubricas, in alium
diem accidentaliter transferendum sit, Missa exsequialis prohibetur dic
[666] quo festum impeditur ac permittitur die in quem transfertur Offi­
cium; si vero solemnitas externa alicuius festi fit in dominica, Missa ex­
sequialis prohibetur die quo fit solemnitas externa, non autem die festo.

3848 408. Quoties Missa exsequialis prohibetur, vel, ob rationabilem causam,
in ipso actu funeris celebrari nequit, transferri potest in proximiorem
diem similiter non impeditum.
1080

IOANNESXXI1I

409. In Commemoratione omnium Fidelium defunctorum pro Missa 3849
exsequiali sumitur prima Missa diei cum orationibus pro respcctivo de­
functo in Missa exsequiali dicendis. Si vero prima Missa celebratur pro
Officio dici, pro Missa exsequiali sumitur secunda, aut denique tertia.

C) De Missa defunctorum II classis
I - De Missis defunctorum II classis in genere
410. Missae defunctorum II classis sunt:
i) Missae pro die obitus;
b) Missa post acceptum mortis nuntium;
d Missa in ultima defuncti sepultura.

3850

411. Omnes Missae defunctorum II classis dicuntur ut in die obitus; 3851
permittuntur autem dummodo:
tf)pro ipso defuncto applicentur;
Wnon occurrat dies liturgicus I classis aut dominica quaevis.
Si Missa in die obitus dicitur ultra octiduum a die obitus seu sepulturae
defuncti, in oratione ct postcommunione omittitur adverbium hodie
II - De Missis pro die obitus
412. Nomine « Missae pro die obitus » intelleguntur Missae qae pro ali- 3852
quo defuncto celebrantur a die obitus usque ad diem sepulturae:
λ) sive in oratorio privato ipsius defuncti, dummodo cadaver sit physice
praesens in domo;
b) sive in ecclesia vel oratorio loci ubi defunctus obiit, sepelitur vel
habuit domicilium;
c) sive in ecclesia vel oratorio in quo celebratur Missa exsequialis, etsi a
funere defuncti seiuncta.

III - De Missa post acceptum mortis nuntium
[667] 413. Nomine « Missae post acceptum mortis nuntium » intellegi- 3853
tur unica Missa quae pro aliquo defuncto dici potest in qualibet ecclesia
vel oratorio, opportuniore die post acceptum mortis nuntium.

IV - De Missa in ultima defuncti sepultura

414. Nomine « Missae in ultima defuncti sepultura» intellegitur unica 3854
Missa, quae dici potest in ecclesia vel oratorio illius loci, ubi corpus
defuncti iam humatum ad definitivam sepulturam defertur, eo ipso dic
eiusdem definitivae sepulturae.
CODEX RUBRICA RUM

1081

D) De Missis defunctorum HI classis
I - De Missis defunctorum III classis in genere

3855 415. Missae defunctorum III classis sunt:
a) Missa in dic III, VII et XXX ab obitu vel sepultura defuncti;
b) Missa « in anniversario »;
c) Missae defunctorum in ecclesiis et sacellis coemeterii;
d) Missae defunctorum intra occiduum Commemorationis omnium Fi­
delium defunctorum.
3856 416. Missae defunctorum III classis prohibentur diebus liturgicis I et II
classis; et adhibetur formula quae infra pro singulis Missis indicatur.

II - De Missa in die III, VII et XXX ab obitu vel sepultura

3857 417. In die III, VII et XXX ab obitu vel sepultura defuncti computan­
do, in qualibet ecclesia vel oratorio dici potest pro ipso defuncto unica
Missa ut in die obitus, adhibitis orationibus propriis, quae in fine huius
Missae inveniuntur.
Quoties haec Missa a rubricis impeditur, transferri potest in proximio­
rem diem similiter non impeditum.
Huiusmodi Missae plurcs esse possunt diebus quibus Missae defuncto­
rum IV classis permittuntur.

III - De Missa « in anniversario »
3858 [668] 418. Anniversarium stricte sumptum intellegitur annuus recursus
diei obitus aut sepulturae alicuius defuncti; late sumptum vero intellegi­
tur aut anniversarium ex fundatione extra diem obitus vel sepulturae
semel quolibet anno celebrandum, aut celebratio quae pro omnibus de­
functis alicuius coetus, item semel quolibet anno, habetur, die aut ex
fundatione vel consuetudine coctus statuto aut a coetu vel sacerdote ce
lebrante statuendo.
3859 419. Ilis diebus, in qualibet ecclesia vel oratorio, permittitur una Missa
quae dicenda est ut in anniversario; et quoties a rubricis prohibetur,
transferri potest in proximiorem diem similiter non impeditum. Huius­
modi Missae plures esse possunt diebus quibus Missae defunctorum IV
classis permittuntur.

IV - De Missis in ecclesiis et sacellis coemeterii

3860 420. Nomine ecclesiae vel sacelli coemeterii intellegitur:
1082

IOANNES XXIII

d ecclesia vel oratorium principale coemeterii, in quo actu cadavera se­
peliuntur, dummodo huiusmodi ecclesia vel oratorium adnexum non
habeat onus chorale aut curam animarum;
b)sacellum alicuius particularis sepulcreti rite erecti intra fines coemeterii.

421. Missae quae his locis celebrantur, dummodo pro defunctis appli­
centur, dici possunt de requie, adhibita « Missa quotidiana » cum ora­
tione convenienti.

3861

V - De Missis defunctorum intra octiduum Commemorationis
omnium Fidelium defunctorum
422. Intra octiduum a die Commemorationis omnium Fidelium defunc­
torum inclusive computandum, omnes Missae, quae applicantur pro
omnibus vel quibusdam defunctis, dici possunt de requie, adhibita Mis­
sa « quotidiana » cum oratione convenienti.

3862

E) De Missis defunctorum IV classis, seu « quotidianis »

[669] 423. Missae defunctorum IV classis sunt aliae Missae defunctorum
«quotidianae », quae celebrari possunt, loco Missae Officio diei respon­
dentis, in feriis IV classis tantum, extra tempus natalicium.
.Maxime convenit ut hae Missae defunctorum IV classis tunc tantum di­
cantur cum revera pro defunctis, aut in genere aut certo designatis, ap­
plicantur.

3863

Caput VIII
DE DIVERSIS MISSAE PARTIBUS

/X) De psalmo ludica me, Deus, confessione ct altans tncensattone
424. Psalmus ludica me, Deus cum sua antiphona, et confessio cum ab­
solutione dicuntur, ante gradus altaris, in qualibet Missa sive in cantu si­
ve lecta; omittuntur autem una cum sequentibus versibus et orationibus
hufera nohts et Oramus te, Domine, in:
a) Missa festi Purificationis B. Mariae Virg., quae sequitur benedictio­
nem et processionem candelarum;
b) Missa feriae IV cinerum, quae dicitur post benedictionem et imposi­
tionem cinerum;
d Missa dominicae II Passionis seu in palmis, quae sequitur benedictio­
nem et processionem ramorum;
CODEX RUBRICARUM

1083

3864

d) Missa Vigiliae paschalis;
c) Missa Rogationum, quae sequitur processionem Litaniarum tam maio­
rum quam minorum;
f) certis Missis, quae sequuntur quasdam consecrationes, ex rubricis
Pontificalis romani.
3865 425. Psalmus ludtca me, Deus omittitur:
a) in Missis de Tempore, a dominica I Passionis usque ad feriam V in
Cena Domini;
b) in Missis defunctorum.
3866 426. Incensationes quae in Missa solemni fieri debent, fieri possunt
etiam in omnibus Missis cantatis.

B) De antiphona ad Introitum, et Kyrie, eleison
3867 427. Ad Introitum dicitur antiphona cum versu psalmi et Gloria Patri;
atque, his expletis, repetitur antiphona.
[670] Deest vero antiphona ad Introitum cum psalmo et Gloria Patri in
Missa Vigiliae paschalis.

3868 428. Gloria Patri ad Introitum omittitur in Missis de Tempore, a domi­
nica I Passionis usque ad feriam V in Cena Domini, et in Missis defunc­
torum.
3869 429. Tempore paschali antiphonae ad Introitum duplex additur Alle­
luia, nisi iam habeatur. E contra, in qualibet antiphona ad Introitum, Al­
leluia omittitur quoties Missa dicitur extra tempus paschale, nisi in qui­
busdam Missis aliter indicetur.

3870 430. Kyrie, eleison dicitur novies post repetitam antiphonam ad Introi­
tum, id est ter Kyrie, eleison, ter Christe, eleison, et ter Kyrie, eleison.

C) De hymno Gloria in excelsis
3871 431. Hymnus Gloria in excelsis dicitur;
a) in Missis quae respondent Officio diei, quotiescumque ad Matutinum
dictus est hymnus Te Deum;
b) in Missis festivis de quibus n. 302;
c) in Missis feriae V in Cena Domini, et in Missa Vigiliae paschalis;
d) in Missis votivis I, II et III classis, nisi adhibeatur color violaceus paramentorum;
e) in Missis votivis IV classis de Angelis, quocumque die, et de B. Maria
Virg., quae in sabbato celebrantur.
1084

IOANNES XXIII

;V*

JL

* ·νΧ·> ·’

Λ·'

»1/

432. Hymnus Gloria in excelsis omittitur:
i) in Missis quae respondent Officio diei, quando ad Matutinum omitti­
tur hymnus Te Deum;
Win omnibus Missis in quibus adhibetur color violaceus paramentorum;
d in Missis votivis IV classis, iis exceptis de quibus n. 431 e;
din Missis defunctorum.

3872

D) De orationibus

I - De orationibus in genere

433. Nomine orationum, in Missa, intellegi debent:
i) oratio Missae quae celebratur;
b) orationes Officii commemorati et alicuius commemorationis occur­
rentis;
[671] c) aliae orationes a rubricis praescriptae (nn. 447-453);
i)oratio ab Ordinario loci imperata (nn. 454-460);
d oratio votiva, quae certis diebus liturgicis dici potest ad libitum sacer­
dotis celebrantis (nn. 461-465).

3873

434. Numero orationum pro singulis diebus liturgicis statuto complec­
tuntur tam oratio Missae et commemorationes quam aliae orationes sive
a rubricis praescriptae sive ab Ordinario imperatae sive votivae. Proin­
de, post orationem Missae:
d in diebus liturgicis I classis, in Missis votivis I classis, et in Missis in
cantu non conventualibus, nulla alia admittitur oratio, praeter orationem
sub unica conclusione dicendam et unam commemorationem privilegia­
tam, salvo praescripto n. 333;
Win dominicis II classis, nulla alia admittitur oratio, praeter commemo­
rationem festi II classis, quae tamen omittitur si commemoratio privile­
giata facienda sit;
din aliis diebus liturgicis II classis et in Missis votivis II classis una tan­
tum alia admittitur oratio, scilicet aut una privilegiata aut una ordinaria;
din diebus liturgicis III et IV classis et in Missis votivis III et IV classis
duae tantum admittuntur orationes.

3874

435. Quaelibet oratio, quae numerum pro singulis diebus liturgicis sta­
tutum superet, omittitur; profecto numerum ternarium orationum nullo
praetextu excedere licet.

3875

436. Oratio propria Missae semper dicitur sub sua conclusione, nisi ipsi alia
oratio, sub eadem conclusione, iungenda sit, ut infra nn. 444-445 dicetur.

3876

437. Sub altera conclusione semper dicuntur:
d commemorationes faciendae;

3877

CODEX RUBRICARUM

1085

b) oratio ab Ordinario loci imperata;
c) oratio votiva.
3878 -138. Si duae orationes in prima aut in altera parte sint iisdem iere verbis
compositae, oratio posterior:
a) si est de Tempore, mutatur in aliam de sequenti dominica vel feria;
b) si agitur de Sancto, mutatur in aliam de eodem vel simili Communi;
c) si agitur de oratione imperata, omittitur.
3879 [672] 439. In orationibus Officii translati vel repositi non sunt mutanda
verba hanc vel hodiernam vel praesentem diem, aut similia.
3880 440. Quoties in Missali dicenda occurrunt verba Flectamus genua, Leva­
te, in Missa solemni a diacono, in ceteris Missis a celebrante proferenda
sunt; et post Flectamus genua, omnes, una cum celebrante, flexis geni
bus, per aliquod temporis spatium in silentio orant; dicto Levate, omnes
surgunt, et celebrans dicit orationem.

3881 441. Ad qualitatem et numerum orationum in Missis defunctorum quod
attinet, serventur ea quae n. 398 tradita sunt.
II - De orationibus in Missis cum pluribus lectionibus

3882 442. In Missis cum pluribus lectionibus (nn. 467-468) commemoratio­
nes et aliae orationes ponuntur post orationem quae praecedit ultimam
lectionem seu epistolam: et haec tantum oratio computatur ad numerum
orationum definiendum.

3883 443. Ad commemorandam feriam cuius Missa plures habet lectiones,
sumitur prima oratio, scilicet ea quae dicta est in Laudibus.

III - De orationibus sub unica conclusione
cum oratione Missae dicendis
3884 444. Orationi Missae additur, sub unica conclusione, altera oratio, so­
lummodo si agitur:
a) de oratione rituali (n. 447);
b) de oratione Missae votivae I aut II classis impeditae (nn. 330 c, 343 c);
c) de alia oratione a rubricis expresse indicata aut concessa uti dicenda sub
unica conclusione cum oratione Missae (nn. 110, 355, 449, 451,453).
3885 445. Sub unica conclusione cum oratione Missae una tantum dici potest
alia oratio.
Si vero plures orationes, iuxta rubricas, sub unica conclusione cum ora­
tione Missae essent dicendae, una tantum retinetur, secundum ordinem
supra, n. 444, descriptum; rcliquae omittuntur.
1086

IOANNES XXIII____

446. Oratio dicenda sub unica conclusione cum oratione Missae una
cum illa computatur; et dicenda est etiam in Missis in cantu.

3886

IV - De orationibus ritualibus

(6737 447. Nomine « orationis ritualis » intellegitur oratio dicenda in
Missa quae cum sequentibus benedictionibus vel consecrationibus connectitur:
dconsecratione Episcopi,
b) collatione sacrorum Ordinum,
dbenedictione Abbatis,
Λ benedictione Abbatissae,
dbenedictione et consecratione Virginum,
f)benedictione coemeterii,
d reconciliatione ecclesiae,
b) reconciliatione coemeterii.
Hae orationes, quae exstant inter Missas votivas ad diversa, semper ad­
dendae sunt, sub unica conclusione, orationi Missae.

3887

448. In Missis in quibus additur oratio ritualis, excluduntur omnes aliae
orationes, praeter commemorationes privilegiatas.

3888

V - De orationibus in die coronationis Summi Pontificis
ct in anniversariis Papae et Episcopi dioecesani
449. In die coronationis Summi Pontificis et in anniversario eiusdem,
necnon in anniversario aut electionis aut consecrationis aut translationis
Episcopi dioecesani (semel scilicet, die ab ipso Episcopo eligendo), in
omnibus Missis, praeterquam defunctorum, additur, sub unica conclu­
sione cum oratione Missae, oratio pro Papa aut pro Episcopo, modo ne
occurrat dies liturgicus sub η. 1, 2, 3 et 8 in tabella praecedentiae recen­
situs (cf. n. 363).

3889

450. Quoties impeditur, oratio pro Papa aut pro Episcopo transfertur in
proximiorem diem similiter non impeditum, eodem modo ac transfertur
Missa conventualis pro iisdem anniversariis, in ecclesiis cathedralibus et
collegiatis (n. 364).

3890

VI - De oratione pro seipso sacerdote in anniversario
propriae Ordinationis sacerdotalis

451. In anniversario propriae Ordinationis sacerdotalis, quilibet sacer­
dos orationi Missae, sub unica conclusione, orationem pro seipso addere
1087

3891

potest, modo ne occurrat dies liturgicus sub nn. 1, 2, 3 et 8 in tabella
praecedentiae recensitus.
3892 [674] 452. Quoties impeditur, oratio pro seipso sacerdote transferri po
test in proximiorem diem similiter non impeditum.

VII - De oratione « Pro Fidei propagatione »
3893 453. Paenultima dominica mensis octobris, aut alia ab Ordinario Ion
statuta « pro Missionibus », in omnibus Missis, orationi Missae additur,
sub unica conclusione, oratio pro Fidei propagatione, exceptis diebus
sub n. 1, 2, 3 et 8 in tabella praecedentiae recensitis.

VIII - De oratione imperata
3894 454. Nomine orationis imperatae intellegitur oratio, quam Ordinarius loci
imperare potest, occurrente gravi et publica necessitate aut calamitate

3895 455. Tamquam imperata, ab Ordinario loci praescribi potest quaelibet
oratio e Missis, quae tamquam votivae celebrari permittuntur, aut ex
orationibus ad diversa, aut ex Missis et orationibus pro defunctis.
3896 456. Maxime convenit ut Ordinarius loci orationem imperatam non
modo stabili imponat, sed tantum ex causa revera gravi et per spatium
quod tempus verae necessitatis non excedat.

3897 457. Oratio imperata:
a) una tantum esse potest;
b) dici debet ab omnibus sacerdotibus Sacrum facientibus in ecclesiis e:
oratoriis, etiam exemptis, dioecesis;
c) numquam dicitur sub unica conclusione cum oratione Missae, sed
post commemorationes privilegiatas;
d) prohibetur omnibus diebus liturgicis I et II classis, in Missis votivis 1
et II classis, in Missis in cantu et quoties commemorationes privilegiatae
numerum pro singulis diebus liturgicis statutum compleverint.

3898 458. Oratio imperata pro defunctis dicitur tantum in feriis IV classis, et
in Missis votivis aut defunctorum lectis IV classis.
3899 459. In publica calamitate aut necessitate, natura sua per longius tempus
persistente (v. gr. bello, pestilentia et similibus), Ordinarius loci impo­
nere quidem potest orationem imperatam convenientem pro toto tempo­
re infausti eventus; sed haec oratio:
a) dicitur tantummodo feriis secunda, quarta et sexta;
b) prohibetur iisdem diebus et in Missis dc quibus supra, n. 457 d.
1088

10ANNES XXIII

/675/ 460. Occurrente urgentiore, gravi et publica necessitate aut cala­
mitate, nec tempus suppetat adeundi Ordinarium loci, parochus, intra
fines suae paroeciae, etiam pro ecclesiis et oratoriis exemptis, statuere
potest orationem convenientem dicendam per tres dies continuos. Haec
oratio iisdem diebus et in iisdem Missis prohibetur ac oratio ab Ordina­
rio loci imperata (n. 457 d)\ quae, si dicenda esset, omittitur.

3900

IX - De oratione votiva

461. Quilibet sacerdos addere potest unam orationem ad libitum in om­
nibus Missis lectis non conventualibus diebus liturgicis IV classis.

3901

462. Oratio votiva eligi potest aut ex Missis, quae tamquam votivae ce­
lebrari permittuntur, aut ex orationibus ad diversa, aut ex Missis et ora­
tionibus pro defunctis.

3902

463. Haec oratio ponitur ultimo loco, post alias orationes, non autem
excedere debet numerum ternarium orationum.

3903

464. Oratio votiva pro defunctis addi potest in Missis lectis non conven­
tualibus defunctorum IV classis.

3904

465. In oratione A cunctis, nominari potest sive Titularis propriae eccle­
siae, sive quilibet Patronus principalis, sive Fundator aut Titulus Ordi­
nis seu Congregationis. Ceterum serventur rubricae quae, pro hac ora­
tione, in Missali inveniuntur.

3905

E) De lectionibus et aliis usque ad Evangelium
466. Post orationes dicitur Epistola; qua finita, respondetur Deo gratias

3906

467. Epistolae praemittitur una lectio:
a) in feriis IV Quatuor Temporum;
b) in feria IV hebdomadae IV Quadragesimae;
0 in feria IV Hebdomadae sanctae.
In fine huius lectionis respondetur Deo gratias.

3907

468. Quinque lectiones praemittuntur Epistolae in sabbatis Quatuor
Temporum; et in fine cuiusque lectionis, praeter quam post lectionem
Danielis prophetae, respondetur Deo gratias.
In Missis conventualibus, ct in Missis in quibus sacri Ordines con/676/feruntur, semper dici debent omnes lectiones cum suis orationibus et
versibus; in ceteris Missis, sive in cantu sive lectis, dici potest tantum
prima oratio, quae respondet Officio, cum Electamus genua, si dicendum
est, et prima lectio cum suis versibus, deinde, dictis morc solito Dominus

3908

CODEX RUBRICARUM

10Θ9

vobiscum, Et cum spiritu tuo et Oremus, secunda oratio sine Fleclamui
genua, quam sequuntur aliae commemorationes iorte occurrentes, et,
omissis sequentibus lectionibus cum suis versibus et orationibus, statim
subiungitur ultima lectio seu Epistola cum sequenti tractu et, sabbato
post Pentecosten, cum sequentia.
3909 469. Post Epistolam, dicitur graduale, Alleluia cum suis versibus, aut
tractus, prout in Missali suo loco indicatur.
3910 470. Sequentia dicitur ante ultimum Alleluia vel post tractum. Omittitur
in Missis votivis. Ad sequendam Dies irae quod attinet, serventur nor­
mae n. 399 traditae.

3911 471. In principio Evangelii dicitur Dominus vobiscum, cui respondetur
Et cum spiritu luo; deinde: Sequentia (vel Initium) sancti Evangelii secun­
dum N., cui respondetur Gloria tibi, Domine; et in fine respondetur Laus
tibi, Christe.
3912 472. In Hebdomada sancta, ante lectionem historiae Passionis Domini
non dicitur Dominus vobiscum, neque Sequentia sancti Evangelii, Gloria
tibi, Domine, sed Passio Domini nostri lesu Christi secundum N., et in fi­
ne non respondetur Laus tibi, Chnste.

3913 473. In Missis in cantu, ea omnia, quae diaconus vel subdiaconus aut
lector, vi proprii officii cantant vel legunt, a celebrante omittuntur.

3914 474. Post Evangelium, praesertim in dominicis et diebus festis de
praecepto, habeatur, iuxta opportunitatem, brevis homilia ad popu­
lum.
Homilia vero, si fiat ab alio sacerdote ac celebrante, non superimpona­
tur Missae celebrationi impediendo fidelium participationem; proinde,
hoc in casu, Missae celebratio suspendatur, et tantummodo expicta ho­
milia resumatur.

F) De symbolo

’ Η

3915 475. Post Evangelium aut homiliam, dicitur symbolum:
a) in qualibet dominica, etsi eius Oflicium alicui festo locum cedat, vel
Missa votiva II classis celebretur;
b) in festis I classis et in Missis votivis I classis;
c) in festis II classis Domini et B. Mariae Virg.;
[677] d) per octavas Nativitatis Domini, Paschatis et Pentecostes, etiam
in festis occurrentibus et in Missis votivis;
e) in lestis nataliciis Apostolorum et Evangelistarum, necnon in festis
Cathedrae S. Petri et S. Barnabae Ap.
1090

IOANNES XXIII

476. Non dicitur symbolum:
J in Missis sive Chrismatis sive in Cena Domini, feria V Hebdomadae
unctae, et in Missa Vigiliae paschalis;
^infestis II classis, iis exceptis quae supra, n. 475 cet e, recensentur;
c) in Missis votivis II classis;
Jfin Missis festivis et votivis III et IV classis;
d ratione alicuius commemorationis in Missa occurrentis;
f)in Missis defunctorum.

3916

G) De antiphona ad Offertorium et de orationibus secretis
477. Post symbolum vel, si non est dicendum, post Evangelium aut homiliam, dicitur Dominus vobiscum cui respondetur Et cum spiritu tuo, et
Oremus, deinde antiphona ad Offertorium, quae deest tantum in Missa
Vigiliae paschalis.

3917

478. Tempore paschali, antiphonae ad Offertorium additur Alleluia, nisi
iam habeatur. Retinetur vero Alleluia, quod aliquando invenitur in tine
antiphonae ad Offertorium, extra tempus paschale, praeter quam a Sep­
tuagesima ad Pascha.

3918

479. Oblatio hostiae et calicis, et quae sequuntur, fiunt ut in Ordine Missae

3919

480. Oratio « secreta » dicitur secreto, absque Dominus vobiscum et Ore­
mus Tot vero dicuntur orationes secretae, quot dictae sunt orationes in
initio Missae. Dicuntur eodem ordine et concluduntur ac aliae orationes.

3920

481. Conclusio ultimae orationis secretae dicitur secreto usque ad verba
Per omnia saecula saeculorum, quae clara voce proferuntur.

3921

H) De praefatione

482. Praefatio dicitur quae cuique Missae propria est; qua deliciente, di­
citur praefatio de Tempore, secus communis.

3922

483. Nulla commemoratio, in Missa occurrens, praefationem propriam
inducit.

3923

[678] 484. Praefatio de Nativitate Domini dicitur:
i) tamquam propria in Missis de Nativitate Domini et de eiusdem octava,
necnon in festo Purificationis B. Mariae Virg.;
b) tamquam de Tempore, infra octavam Nativitatis Domini, etiam in
Missis quae secus praefationem propriam haberent, exceptis iis Missis
quae praefationem propriam de divinis mysteriis vel Personis habent; et
a dic 2 ad 5 ianuarii.

3924

CODEX RUBRICARUM

1091

5325 485. Praefatio de Epiphania Domini dicitur:
a) tamquam propria in Missis de festo Epiphaniae et de Commemoratio­
ne Baptismatis D. N. lesu Christi;
b) tamquam dc Tempore diebus a 7 ad 13 ianuarii.
5926 486. Praefatio de Quadragesima dicitur:
a) tamquam propria in Missis de Tempore a feria IV cinerum usque ad
sabbatum ante dominicam I Passionis;
b) tamquam de Tempore in ceteris Missis quae celebrantur eodem tem­
pore, et praefatione propria carent.
5927 487. Praefatio de sancta Cruce dicitur:
a) tamquam propria in Missis de Tempore a dominica I Passionis usque
ad feriam V in Cena Domini; in Missis tam festivis quam votivis de sancta
Cruce, de Passione Domini et instrumentis Passionis Domini, de pretio­
sissimo Sanguine D. N. lesu Christi, dc Ss.mo Redemptore;
b) tamquam de Tempore in omnibus Missis a dominica I Passionis usque
ad feriam IV Hebdomadae sanctae, quae praefatione propria carent.
5928 488. Praefatio de Missa Chrismatis dicitur feria V in Cena Domini, in sua
Missa.
5929 489. Praefatio paschalis dicitur:
a) tamquam propria in Missis de Tempore a Missa Vigiliae paschalis us­
que ad vigiliam Ascensionis Domini;
b) tamquam de Tempore in ceteris Missis quae celebrantur eodem tem­
pore, et praefatione propria carent.
5950 490. Praefatio de Ascensione Domini dicitur:
a) tamquam propria in festo Ascensionis Domini;
b) tamquam de Tempore in omnibus Missis a feria VI post Ascensionem us­
que ad feriam VI ante vigiliam Pentecostes, quae praefatione propria carent.

5951 [679] 491. Praefatio de Ss.mo Corde lesu dicitur in Missis festivis et voti
vis de Ss.mo Corde lesu.

I

I

5952 492. Praefatio de D. N. lesu Christo Rege dicitur in Missis festivis et voti­
vis de D. N. lesu Christo Rege.
3933

493. Praefatio de Spiritu Sancto dicitur:
a) tamquam propria in Missis de Tempore a vigilia Pentecostes usque ad
subsequens sabbatum; et in Missis festivis et votivis dc Spiritu Sancto;
b) tamquam de Tempore in ceteris Missis quae celebrantur eodem tem­
pore, et praefatione propria carent.

3934

494. Praefatio de Ss.ma Trinitate dicitur:
a) tamquam propria, in Missis de festo et votivis Ss.mae Trinitatis;
b) tamquam de Tempore in dominicis Adventus, et in omnibus dominicis
II classis, extra tempus natalicium et paschale.

i
r *

f·

C
( u
rn

1092

IOANNES XXIII

495. Praefatio de Beata Maria Virgine dicitur in Missis festivis et votivis 3955
Beatae Mariae Virginis, praeterquam in festo Purificationis B. Manae
Virginis.

496. Praefatio de S. loseph dicitur in Missis festivis et votivis S. loseph.

5956

497. Praefatio de Apostolis dicitur in Missis festivis et votivis Apostolo- 5957
rum et Evangelistarum.

498. Praefatio communis dicitur in Missis quae praefatione propria ca- 5958
rent, nec sumere debent praefationem de Tempore.
499. Praefatio defunctorum dicitur in Missis defunctorum.

5959

I - De Canone Missae et aliis usque ad postcommunionem
500. Post praefationem et Sanctus dicitur Canon Missae secreto, ut in 5940
Ordine Missae.
501. Quoties infra Actionem Communicantes, Hanc igitur et Qui pndie 5941
variari contingit, suo loco in propriis Missis adnotatur. Infra octavas Na­
tivitatis Domini, Paschalis et Pentecostes Communicantes et Hanc igitur
propria dicuntur quoque in Missis quae non sunt de octava, etiamsi
praefatione propria gaudeant.

[6S0] 502. Tempus proprium sanctae Communionis fidelibus distri- 5942
buendae est infra Missam, post Communionem sacerdotis celebrantis,
qui ipsemet eam petentibus distribuat, nisi propter grandem communi­
cantium numerum conveniat, ut ab alio vel aliis sacerdotibus adiuvetur.
Dedecet vero omnino, ut in eodem altari, in quo actu Missa celebratur,
ab alio sacerdote sancta Communio distribuatur, extra tempus Commu­
nionis proprium
Ex rationabili porro causa permittitur quoque sanctam Communionem
distribuere immediate ante vel post Missam, imo etiam extra Missam,
quibus in casibus adhibetur forma in Rituali romano praescripta, ut V,
cap. 11, nn. 1-10.
503. Quoties sancta Communio infra Missam distribuitur, celebrans, 5945
sumpto sacratissimo Sanguine, omissis confessione et absolutione, dictis
tamen Ecce Agnus Dei et ter Domine, non sum dignus, immediate ad di­
stributionem sanctae Eucharistiae procedit.
504. Expleto Canone ct omnibus aliis usque ad Communionem, dicitur 5944
antiphona ad Communionem, cuius in fine, tempore paschali, additur
Alleluia, nisi iam habeatur; retinetur vero Alleluia, quod aliquando in­
venitur in fine huius antiphonae, extra tempus paschale, praeter quam a
Septuagesima ad Pascha.
CODEX RUBRICARUM

1093

3945 505. Orationes post Communionem dicuntur eodem numero, modo et
ordine ac orationes in principio Missae.
3946 506. In Missis de feriis Quadragesimae et Passionis, excepto Triduo sa­
cro, expleta ultima oratione post Communionem, additur Oratio super
populum, quae dicitur semper sub sua conclusione, et cui praemittitur
Oremus. Humiliate capita vestra Deo. Haec oratio dicenda est etiam cum
tres orationes post Communionem iam praecesserint.

L - De conclusione Missae
3947 507 In fine Missae dicitur Ite, missa est, cui respondetur Deo gratias. At­
tamen:
a) in Missa vespertina in Cena Domini quam sequitur solemnis repositio
Ss.mi Sacramenti, et in aliis Missis quas sequitur aliqua processio, dicitur
Benedicamus Domino, cui respondetur Deo gratias;
b) infra octavam Paschatis, in Missis de Tempore, ad Ite, missa est et ad
sequens Deo gratias duplex additur Alleluia;
[681 ] c) in Missis defunctorum dicitur Requiescant in pace, cui respon­
detur Arnen.

3948 508. Dicto Placeat, datur benedictio, quae omittitur tantum cum dictum
est Benedicamus Domino aut Requiescant in pace.
3949 509. Pro ultimo Evangelio, in quavis Missa, regulariter sumitur initium
Evangelii secundum loannem. Attamen in dominica II Passionis seu in
palmis, in omnibus Missis quae non sequuntur benedictionem et proces­
sionem ramorum dicitur ultimum Evangelium proprium.

3950 510. Ultimum Evangelium penitus omittitur:
a) in Missis in quibus dictum est Benedicamus Domino, iuxta n. 507 a\
b) in festo Nativitatis Domini, ad tertiam Missam;
c) in dominica II Passionis seu in palmis, in Missa quae sequitur bene­
dictionem et processionem ramorum;
d) in Missa Vigiliae paschalis;
e) in Missis defunctorum, cum sequitur absolutio super tumulum;
f) in certis Missis, quae sequuntur quasdam consecrationes, ex rubricis
Pontificalis Romani.

Caput IX
DE HIS QUAE CLARA VOCE AUT SECRETO
DICENDA SUNT IN MISSA
3951 511. In Missa lecta, dicuntur clara voce:
1094

IOANNES XXIII

j) verba bi nomine Patris, etc.; psalmus Indica me, Deus, cum sua anti­
phona; confessio et ea quae sequuntur usque ad Oremus inclusive; ora­
tiones vero Aufer a nobis et Oramus te, Domine dicuntur secreto;
b) antiphona ad Introitum cum suo versu et Gloria Patri necnon Kyrie,
eleison;
• d hymnus Gloria in excelsis;
d) Dominus vobiscum, Oremus, Flectamus genua-Levate, orationes;
d lectiones, Epistola, graduate, tractus, Alleluia cum suo versu, sequen­
tia et Evangelium;
f6S27 f) symbolum;
d Dominus vobiscum, Oremus et antiphona ad Offertorium, necnon
verba Orate, fratres;
h) praefatio et Sanctus-Benedictus·,
/) verba Nobis quoque peccatoribus; oratio dominica cum sua praefatione;
Per omnia saecula saeculorum et Pax Domini sit semper vobiscum; Agnus
Dei, etc.; verba Domine, non sum dignus ante Communionem sacerdotis
celebrantis; formulae ad Communionem fidelium; antiphona ad Com­
munionem; Dominus vobiscum et postcommuniones; necnon verba Hu­
miliate capita vestra Deo et oratio super populum;
I) Ite, missa est vel Benedicamus Domino aut Requiescant m pace; bene­
dictio et ultimum Evangelium.
Cetera dicuntur secreto.
512. Sacerdos autem maxime curare debet ut ea quae clara voce dicenda 3952
sunt, distincte et apposite proferat, non admodum festinanter, ut adver­
tere possit quae legit, nec nimis morose, ne audientes taedio afficiat; ne­
que etiam voce nimis elata, si in altari secundario celebrat, ne perturbet
alios, qui fortasse in eadem ecclesia tunc temporis celebrant neque tam
submissa, ut a circumstantibus audiri non possit. Quae vero secreto di­
cenda sunt, ita pronuntiet, ut ipsemet se audiat, et a circumstantibus
non audiatur.

513. In Missa solemni, celebrans:
3953
a) dicit in cantu: Dominus vobiscum, quoties occurrit, praeter quam in
versibus post confessionem; orationes; Oremus ante antiphonam ad Of­
fertorium, Per omnia saecula saeculorum cum praefatione, Per omnia sae­
cula saeculorum cum Pater noster et sua praefatione; Per omnia saecula
saeculorum cum Pax Domini;
b) incipit tn cantu: Gloria et Credo, quando sunt dicenda;
c} dicit clara voce formulas ad Communionem fidelium ct verba benedic­
tionis in fine Missae;
didicit voce convenienti paries quibus ministri sacri respondere debent;
e) dial secreto alia quae in Missa lecta dicuntur clara voce;
f) omittit ea quae a ministris sacris vel a lectore proferuntur.
CODEX RUBRICA RUM

1095

3954 514. In Missis cantatis, scilicet sine ministris sacris, celebrans tenetur
servare ea quae numero praecedenti dicta sunt, et insuper tenetur panes
ministris sacris proprias cantu proferre. Epistola a lectore cani potest,
Quod si non cantetur a lectore, satius erit quod legatur [683] sine cantu
ab ipso celebrante, qui tamen potest Epistolam more solito cantare.

3955 515. Tonus solemnis, in cantu orationum, praefationis et orationis domi­
nicae, adhibetur:
a) in dominicis;
b) in Missis festivis et in Missa de Officio S. Mariae in sabbato;
c) in vigiliis I classis;
d) feria V in Cena Domini et in Missa Vigiliae paschalis;
e) per octavas;
f) in Missis votivis I, II et III classis.
3956 516. Tonus ferialis vero adhibetur:
a) in feriis;
b) in vigiliis II et III classis;
c) in Missis votivis IV classis;
d) in Missis defunctorum.

C/XPUT X
DE ORDINE GENUFLECTENDI SEDENDI ET STANDI
IN MISSA

3957 517. bi Missa lecta, sacerdos celebrans genuflectit:
a) quoties aut in Ritu servando in celebratione Missae, aut in Proprio
cuiusque Missae, adnotatur ipsum genuflectere debere;
b) quando Sacramentum in altari discoopertum apparet, quoties ad me­
dium altaris accedit vel ab eo recedit.
3958 518. In Missis in cantu, sacerdos celebrans genuflectit:
a) quoties ipsi genuflectcndum est in Missa lecta. Sed ad verba quae ab
aliis cantanda sunt, non genuflectit dum ipse illa verba legit, sed dum
aut a ministris aut a choro, iuxta rubricas, cantu proferuntur;
b) ad verba autem Et incarnatus est, in symbolo, sacerdos celebrans sem­
per genuflectit, cum haec verba recitat; cum vero cantantur, si non sedet,
iterum genua flectit; si autem sedet, non genuflectit, sed caput tantum
profunde inclinat apertum, praeter quam in tribus Missis [684] Nativita­
tis Domini et in Missa Annuntiationis B. Mariae Virg. in quibus, dum
haec verba cantantur, omnes genua flectunt.
*

.1

3959 519. Ministri, in Missis in cantu, semper genuflectunt cum sacerdote ce­
lebrante, praeterquam subdiaconus tenens librum ad Evangelium, et
acolythi tenentes candelabra, qui tunc non genuflectunt. Et cum diaco1096

IOANNES XXIII

nus cantat illa verba, ad quae est genullectendum, ipse versus librum,
celebrans et omnes alii versus altare genuflectunt. Ad Consecrationem
vero ministri utrumque genu flectunt.
520. In choro, qui non sunt Praelati genua flectunt ad confessionem cum
suo psalmo et ad benedictionem celebrantis in fine Missae. Praelati au­
tem et Canonici, ad benedictionem, caput profunde inclinant.

3960

521. Insuper omnes, etiam Praelati, in choro genua flectunt:
i) ad Consecrationem;
Wad Communionem fidelium;
d in Missis feriarum Adventus, Quadragesimae et Passionis, Quatuor
Temporum mensis septembris, vigiliarum II et III classis extra tempus
paschale, et in Missis defunctorum: ad orationes ante Epistolam, dicto
Dominus vobiscum; ab expleto Sanctus usque ad Pater noster cum sua
praefatione exclusive; et ad orationes post Communionem et super po­
pulum;
i) quoties cantantur a ministris vel a choro verba quae genuflexionem
requirunt.

3961

522. Item in choro omnes unum genu flectunt:
d dum celebrans recitat verba symboli Et incarnatus est etc.;
b) dum dicit verba ultimi Evangelii Et Verbum caro factum est.

3962

523. In Missa solemni celebrans, medius inter diaconum et subdiaconum, sedere potest ad latus Epistolae, iuxta altare, dum cantantur Kyrie,
eleison, Gloria in excelsis, sequentia ct Credo; alio tempore stat ad altare,
vel genuflectit, ut supra. Haec valent quoque in Missa cantata.

3963

524. In choro non sedent qui actu cantant, reliqui autem sedere possunt:
a) quando celebrans sedet;
à) dum cantantur lectiones et Epistola, graduale, tractus et Alleluia cum
suo versu, et sequentia;
I6S5J c) ab Offertorio usque ad incensationem chori vel. si chorus non
incensatur, usque ad praefationem;
</) ab expleta Communione usque ad Dominus vobiscum ante postcommunionem.
/\d alia stant vel genuflectunt, ut supra.

3964

Caput XI
DE PRAEPARATIONE ALTARIS AD MISSAM
525. Altare, in quo sacrosanctum Missae Sacrificium celebrandum est, 3965
debet esse totum lapideum, rite consecratum; vel saltem habere debet
tabulam lapideam, seu petram sacram, item rite consecratam, quae tam
CODEX RUBRICARUM

109 7

ampla sit ut hostiam et maiorem partem calicis capiat; aut etiam, ex In­
duito Apostolico, antimensium, rite benedictum.

3966 526. Altare cooperiatur tribus tobaleis, rite benedictis, quarum una ita
oblonga sit ut, ad latera, usque ad terram pertingat.
3967 527. Super akare adsit in medio Crux satis magna cum Crucifixo, et can­
delabra quae iuxta qualitatem Missae requiruntur, cum candelis accen­
sis, hinc et inde in utroque cius latere. Ponantur insuper sic dictae
« tabellae secretarum », sed pro tempore Missae tantum; et, ad latus

3968 528. Ad latus Epistolae, super mensa ad hoc praeparata, parentur am­
pullae vini et aquae cum pelvicula et manutergio, necnon parva campa­
nula, et patina pro fidelium Communione.
3969 529. Super altare nihil omnino ponatur, quod ad Missae Sacrificium vel
ipsius altaris ornatum non pertineat.

3970 530. Usus accendendi cereum, prope altare, a Consecratione ad Com­
munionem, ubi viget, servetur.

TABELLAE DIERUM LITURGICORUM
3971

DOMINICAE

Dominicae I classis
[699] Prima, secunda, tertia et quarta Adventus.
Prima, secunda, tertia ct quarta Quadragesimae.
Prima et secunda Passionis.
Dominica Resurrectionis.
Dominica in albis.
Dominica Pentecostes.
DOMINICAE II CLASSIS

Omnes aliae dominicae, superius non nominatae.

FERIAE

3972

Feriae I classis

c»

Feria IV cinerum.
Omnes feriae Hebdomadae sanctae.
1098

IOANNES XXIII

Feriae Π classis
Feriae Adventus a die 17 ad diem 23 decembris.
Feriae Quatuor Temporum Adventus, Quadragesimae et mensis Sep­
tembris.

Feriae III classis
Feriae Adventus usque ad diem 16 decembris inclusive, extra Quatuor
Tempora.
Feriae Quadragesimae et Passionis, superius non nominatae.

Feriae IV

classis

Omnes aliae feriae, superius non nominatae.

VIGILIAE

Vigiliae I classis
Vigilia Nativitatis Domini.
Vigilia Pentecostes.

Vigiliae II classis
[700J Vigilia Ascensionis Domini.
Vigilia Assumptionis B. Mariae Virg.
Vigilia Nativitatis S. loannis Bapt.
Vigilia Ss. Petri et Pauli App.

Vigilia III classis
Vigilia S. Laurentii Mart.

OCTAVAE

Octavae 1

classis

Octava Pascbatis.
Octava Pentecostes
CODEX RUBRICARUM

ΓΤ ,-Ti r

Octava II classis
Octava Nativitatis Domini.

FESTA I CLASSIS

3975

IN CALENDARIO ECCLESIAE UNIVERSAE

Nativitas Domini.
Epiphania Domini.
Pascha Resurrectionis.
Ascensio Domini.
Pentecostes.
Festum SSmae Trinitatis.
Festum Ssmi Corporis Christi.
Festum Ssmi Cordis lesu.
Festum Pretiosissimi Sanguinis D. N. I. C.
Festum D. N. I. C. Regis.
Conceptio Immaculata B. Mariae Virg.
Annuntiatio B. Mariae Virg.
Assumptio B. Mariae Virg.
Festum S. loscph, Sponsi B. Mariae Virg., Coni., Eccl. univ. Patroni.
Festum S. loscph Opificis, Sponsi B. Mariae Virg., Coni.
Dedicatio S. Michaelis Archangeli.
Nativitas S. loannis Baptistae.
Festum Ss. Petri et Pauli App.
Festum Omnium Sanctorum.

[701] Ahi dies liturgici I classis
Dies octavus Nativitatis Domini.
Commemoratio omnium Fidelium defunctorum.
IN CALENDARIIS PARTICULARIBUS

;

* “
rμ

Festum Patroni principalis nationis, regionis seu provinciae sive ecclesia­
sticae sive civilis, dioecesis, oppidi vel civitatis.
Anniversarium Dedicationis ecclesiae cathedralis.
Festum Patroni principalis loci seu oppidi vel civitatis.
Anniversarium Dedicationis ecclesiae propriae.
Titulus ecclesiae propriae.
Festum Tituli Ordinis seu Congregationis.
Festum Fundatoris canonizati Ordinis seu Congregationis.
1100

IOANNES XXIII

Festum Patroni principalis Ordinis seu Congregationis, et provinciae re­
ligiosae.
Alia festa I classis propria et indulta, mobilia aut fixa.

FESTA II CLASSIS

3976

In calendario Ecclesiae universal
Festum Ssmi Nominis lesu.
Festum S. Familiae lesu, Mariae et loscph.
Commemoratio Baptismatis D. N. I. C.
Transfiguratio D. N. I. C.
Festum Exaltationis S. Crucis.
Dedicatio Archibasilicae Ssmi Salvatoris.
Purificatio B. Mariae Virg.
Festum B. Mariae Virg. Reginae.
Visitatio B. Mariae Virg.
Festum Immaculati Cordis B. Mariae Virg.
Nativitas B. Mariae Virg.
Festum septem dolorum B. Mariae Virg. mense septembre
Festum B. Mariae Virg. a Rosario.
Festum Maternitatis B. Mariae Virg.
Festa natalicia Apostolorum et Evangelist arum, scilicet:
Festum S. Andreae (30 nov.).
Festum S. Thomae Ap. (21 dec.).
Festum S. loannis Ap. et Evangelistae (27 dec.).
Festum S. Matthiae Ap. (24 vel 25 febr.).
(702/ Festum S. Marci Evangelistae (25 apr.).
Festum Ss. Philippi et lacobi App. (11 maii).
Festum S. lacobi Ap. (25 iulii).
Festum S. Bartholomaei Ap. (24 aug.).
Festum S. Matthaei Ap. et Evangelistae (21 sept.).
Festum S. Lucae Evangelistae (18 oct.).
Festum Ss. Simonis ct ludac Ap. (28 oct.)·
Festum S. Stcphani Protomart.
Festum Ss. Innocentium Mm.
Festum Cathedrae S. Petri Ap. (22 febr.)·
Festum S. Annae, Matris B. Mariae Virg.
Festum S. Laurentii Mart.
Festum S. loachim, Patris B. Mariae Virg.
CODEX RUBRICARUM

1101

1..·:

In calendariis particularibus

c)festum Exaltationis S. Crucis (14 septembris).

8. E calendario expunguntur festa:
j)Cathedrae S. Petri Romae (18 ianuarii);
WInventionis S. Crucis (3 maii);
dS. loannis ante Portam Latinam (6 maii);
j) Apparitionis S. Michaelis Archangeli (8 maii);
dS. Leonis II (3 iulii);
/)S. Anacleti (13 iulii);
Petri ad Vincula (1 augusti);
b) Inventionis S. Stephani (3 augusti).
Item, c calendario expungitur commemoratio S. Vitalis Mart (28 aprilis).

3984

3985

3978 2. Festa, quae tamquam duplicia II classis in calendariis indicantur,
abhinc fiunt festa II classis.

9. In calendario inscribuntur festa:
dCommemorationis Baptismatis D. N. I. C. (13 ianuarii, II d.);
b)S. Gregorii Barbadici Ep. et Conf. (17 iunii, III cl.);
dS. Antonii Mariae Claret Ep. et Conf. (23 octobris, III cl ).

3979 3. Festa, quae tamquam duplicia maiora aut minora; et festa, quae tam­
quam semiduplicia (ab anno 1955 tamquam simplicia) in calendariis in­
dicantur, abhinc fiunt festa III classis.

10. Transferuntur festa:
j)S. Irenaei, a die 28 iunii ad diem 3 iulii;
b)S. loannis Mariae Vianney, a die 9 ad diem 8 augusti.

^986

3980 4. Festa, quae tamquam simplicia in calendariis indicantur, et anno 1955
ad commemorationem sunt reducta, inscribuntur tamquam commemora­
tiones.

11. Commemoratio Ss. Sergii, Bacchi, Marcelli et Apuleii Mm. transfer- 3987
tura die 7 ad diem 8 octobris.

Festum Patroni secundarii nationis, regionis seu provinciae sive ecclesia­
sticae sive civilis, dioecesis, civitatis vel oppidi.
Festum Fundatoris beatificari Ordinis seu Congregationis.
Festum Patroni secundarii Ordinis seu Congregationis, et provinciae re­
ligiosae.
/\lia festa II classis propria et indulta, mobilia aut fixa.

VARIATIONES IN CALENDARIO

3977 [706] 1. Festa, quae tamquam duplicia I classis in calendariis indicantur,
abhinc fiunt festa I classis.

3981 5. Ad commemorationem insuper reducuntur:
a) festum S. Georgii Mart. (23 aprilis);
b) festum B. Mariae Virg. de Monte Carmelo (16 iulii);
c) festum S. Alexii Conf. (17 iulii);
d) festum Ss. Cyriaci, Largi et Smaragdi Mm. (8 augusti);
e) festum impressionis Stigmatum S. Francisci (17 Septembris);
f) festum Ss. Eustachii ct Sociorum, Mm. (20 septembris);
g) festum B. Mariae Virg. de Mercede (24 septembris);
h) festum S. Thomae Ep. et Mart. (29 decembris);
i) festum S. Silvestri I Papae et Conf. (31 decembris);
l) festum septem dolorum B. Mariae Virg. (feria VI post dominicam 1
Passionis).

12. Mutatur denominatio:
3988
d festi Circumcisionis Domini, in «Octava Nativitatis Domini» (1 ia­
nuarii);
b) festi Cathedrae S. Petri Ap. Antiochiae, in « Festum Cathedrae S. Pe­
tri Ap. » (22 februarii);
dFesti Ssmi Rosarii B. Mariae Virg., in « Festum B. Mariae Virg. a Rosa­
rio» (7 octobris).

Consulto omittimus variationes in Breviarium, in Missale et in Martyrololium inducendas (cf AAS 52 [1960] 708-729; EL 74 [1960] 349-367Λ
Agitur de rebus minoribus, quae indicant singulas partes immutandas m
libris liturgicis tunc existentibus.

3982 6. Fiunt dies liturgici I classis:
a) Dies octavus Nativitatis Domini (1 ianuarii);
b) Commemoratio omnium Fidelium defunctorum (2 novembris), quae
tamen locum cedere pergit dominicae occurrenti.
3983 [707] 7. Fiunt dies liturgici II classis:
a) festum S. Familiae lesu, Mariae, loseph (dominica I post Epiphaniam);
b) festum Cathedrae S. Petri Ap. (22 februarii);
1102

IOANNES XXIII

CODEX RUBRICARUM

1103

De servandis in calendariis particularibus
inde ab anno 1961

Declaratio Congr. Rituum, 26 iulii 1960

AAS 52 (1960) 730-731; EI 74 (1960) 367-368; Periodica 50 (1961) 234-235
3989 [730] Cum Summus Pontifex loannes XXIII per Suas Litteras Apostoiicas
« Rubricarum instructum » diei 25 iulii huius anni, niotu proprio datas,
statuerit ut « omnes ad quos spectat, quamprimum Calendaria et Pro­
pria, sive dioecesana sive religiosa, ad normam et mentem novae redaetionis rubricarum et Calendarii conformari curent », haec S. Rituum
Congregatio opportunas tradet instructiones circa Calendaria particula­
ria et Officiorum atque Missarum Propria revisenda. Interim tamen op­
portunum ducit ea declarare quae, in calendariis particularibus, iam inde
ab anno 1961, servanda erunt:

3990 1. Ea omnia quae sub titulo « Variationes in Breviario et Missali romano
ad normam novi codicis rubricarum » statuuntur, etiam in calendariis
particularibus servanda sunt.
3991 2. In calendariis, sive dioecesanis sive religiosis, omnia festa particularia in­
terim retineantur, quae nunc in iisdem calendariis inscripta inveniuntur.

3992 3. Gradus eorundem festorum indicetur iuxta normas quae nn. 1-4 Va­
riationum habentur.
3993 4. Ad festa propria quod attinet, eorumque gradum, stricte serventur ea
quae nn. 42-46 novi codicis rubricarum statuuntur.

3994 5. Quoad festa a Religiosis celebranda, in singulis dioecesibus, una cum
clero dioecesano, servetur praescriptum n. 57 novi codicis rubricarum.
3995 6. Festa universalia quae, iuxta nn. 5 et 8 Variationum, aut ad comme
morationem reducuntur aut e calendario expunguntur, interim retinen­
tur in calendario particulari, si in eodem calendario tamquam festa du­
plicia I aut II classis inscripta habentur.

3996 7. Si festa particularia III classis careant lectione propria, quae commu­
niter « contracta » dicebatur, serventur ea quae n. 221 b novi codicis ru­
bricarum indicantur.
1104

IOANNES XXIII

WJ8. Episcopus dioecesanus statuat diem in quo. iuxta nn 362 364
et 449 novi codicis rubricarum, in ecdcsia cathedraJi et in ecclesiis
collegiatis, dicatur Missa de anniversario electionis ipsius Epjscooi et in
omnibus ecclesiis dioecesis dicatur oratio pro Episcopo

3997

rt-

DE SERVANDIS IN CALENDARIIS PARTICULARIBUS INDE AB ANNO 1961

1105

21

Ordinationes
ad librorum liturgicorum editores

Instructio Congr. Rituum circa editiones Breviarii ac Missalis romani
iuxta novum rubricarum codicem conficiendas, 26 iulii 1960

AAS 52 (1960) 732-734; EL 74 (1960) 368-370; Periodica 50 (1961)
235-238
3998

Ί

»
1

[732] Sanctissimus Dominus Noster loannes Pp. XXIII, per Suas Litteras
« Rubricarum instructum », die 25 iulii huius anni 1960 motu proprio da­
tas, mandavit ut S. Rituum Congregatio editoribus librorum liturgicorum
rite approbatis « peculiares tradat instructiones » circa editiones Breviarii
ac Missalis romani iuxta novum rubricarum codicem conficiendas.
Agitur enim dc libris, quibus publicus Ecclesiae cultus ordinatur, conse­
quitur, proinde, omnes editiones huiusmodi librorum in omnibus et per
omnia, sive in textu sive in rubricis sive in ipsa cantus notatione, per­
fecte concordare debere cum exemplari authentico, quod ab hac S. Ri­
tuum Congregatione uti « typicum » declaratur.
Supremo igitur mandato obsecundans, haec S. Rituum Congregatio statuit.

3999 1. Prouti in n. 4 praccitati Motu proprio edicitur, editores librorum li­
turgicorum, rite approbati et admissi, parare possunt novas Breviarii ac
Missalis romani editiones, confectas iuxta novum rubricarum codicem,
qui inde a die 1 ianuarii proximi anni 1961 vim habere incipiet.

<1

i

4000

N
e -i
•t

2. In parandis Breviarii romani editionibus, haec servanda erunt;
a) Breviarium romanum edi poterit aut unico volumine comprehensum,
quod communiter « Totum » appellatur, aut duobus voluminibus di
stinctum, quae simpliciter inscribentur «Tomus prior» et «Tomus al­
ter ». Ex his autem, tomus prior partes comprehendat quae nunc in parte
hiemali et verna exstant; alter autem quae in parte aestiva ct autumnali.
b) Partes introductorias Breviarii romani, omnia scilicet quae Calenda­
rium praecedunt, non licebit separarim ab ipso Breviario edere, sed pri­
mo saltem volumini erunt praeponendae.
1106

IOANNES XXIII

lW]c) Iuxta η. 5 Motu proprio, textus novi codicis rubricarum, Breviarium
respiciens, scilicet Rubricae generales ct Rubricae generales Breviant romani, ipsi Breviario item praemittendus erit, nec licebit Breviarium abs­
que huiusmodi textu imprimere; immo, si Breviarium pluribus dispona­
tur voluminibus, singulis voluminibus integer rubricarum textus prae­
mittendus erit. Quod valet quoque dc Calendario.
J) Ordinarium divini Officii quod dicitur, cum, vi novi codicis rubrica­
rum, ex integro reficiendum sit, singulis editoribus directe a S. Rituum
Congregatione, typis cusum, transmittetur; ct erit integre, absque ulla
mutatione vel breviatione, singulis Breviarii voluminibus inserendum.
Nihil vero obstat quominus ipsi editores, in commodum utentium, par­
tes Ordinarii in Psalterio aut in Proprio iterum imprimant; aut quomi­
nus ipsum Ordinarium non primo loco, sed inter Proprium de Tempore
et Proprium Sanctorum interserant. Quod valet quoque de Psalterio di­
sponendo inter diversas voluminis partes.
t) Ad Psalterium quod attinet, editores libere adhuc adhibere possunt
aut psalmorum textum iuxta « vulgatam » editionem, aut secundum in­
terpretationem quae iussu Pii Pp. XII admissa est.
f) Rubricarum specialium textus, suis locis in Psalterio ceterisquc Bre­
viarii partibus inserendus, cum singulis editoribus ab hac S. Congrega­
tione communicabitur.
g) Abhinc ubi desinat editio typica Breviarii clare indicandum erit. Edi­
toribus tamen licebit, post finem huiusmodi partis typicae, alias addere
preces et formulas, ut dc more, Breviario utentibus utiles, dummodo
textus sint ab auctoritate ecclesiastica rite approbati.
J. In parandis autem Missalis romani editionibus, haec serventur:
4001
a) Ea omnia quae supra de parandis Breviarii romani editionibus statuta
sunt, praesertim de textu rubricarum et Calendario praemittendis, de
textu rubricarum specialium ab hac S. Congregatione accipiendo, omni­
no valent in parandis novis Missalis romani editionibus.
i) Ordo Missae una cum Canone, pro opportunitate, inter Proprium de
Tempore ct Proprium Sanctorum interseri potest.
c) Item, ubi desinat editio typica clare indicandum erit, quamvis, post
huiusmodi partem typicam liceat alias addere partes utentibus utiles,
modo, ut supra, sint ab ecclesiastica auctoritate rite approbatae.
4. Dignitas commercii librorum liturgicorum omnino exigit, ut editores 4002
rite approbati omnes, non ante iustum tempus, certarim, uti [734] dicitur,
venditionem novarum editionum incipiant. Proinde, haec S. Congrega­
tio strictim mandat ne venditio ante diem 20 decembris huius anni 1960
inchoetur, ita ut quaevis iniusta perturbatio vitetur.
5. Denique, pro bac vice tantum, haec S. Rituum Congregatio ius sibi 4003
exclusivum reservat, singulas editiones Breviarii ac Missalis romani, quae
ORDINATIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDITORES

1107

ad normam novi codicis rubricarum conficientur, examinandi et «typi­
cae » conformes esse declarandi.
Invitantur porro editores qui a Sancta Sede ad editiones liturgicas im­
primendas et evulgandas admissi sunt, ut quamprimum huic S. Rituum
Congregationi proprium nomen et locum indicent, una cum licentiae te­
stimonio, ut ab eadem S. Rituum Congregatione tempestive ea omnia
recipere possint quae, iuxta Motu proprio et has ordinationes, praescri­
buntur.

Π08

IOANNES XXIII

:ï .it;

Ordinationes
ad librorum liturgicorum editores
directe a S. Rituum Congregatione datae

π
Instructio Congr. Rituum directe editoribus librorum liturgicorum
communicatae, mensibus octobris et novembris 1961
EL75 (1961) 25-54 ct 401-457

Praeter "Ordinationes" indolis generalis, quas retulimus, SRC alias magis
particulares et ad singulas libri liturgia partes pertinentes, directe Editoribus librorum liturgicorum per partes a die S octobris 1960 transmisit Agi­
tur de textu valde extenso, qui curat ut singuli editores eundem agendi et
icribendi modum sequantur. Cum nondum tn lucem prodnset editio typica,
cui conformandae erant aliae editiones, cumque tempus urgeret intra quod
novae editiones in promptu essent in commodum clericorum, SRC singulas
d minutas determinationes indicavit omnes librorum liturgicorum partes
respicientes.
Huius amplissimi textus indicem ct eas tantum partes referimus, quae ad
ordinationem generalem Breviarii ct Missalis romain spectant. Tofus textus
inveniri potest in EL 75 (1961) 25-54 et 401-447.

(27/ Summus Pontifex loanncs XXIII, per Suas Litteras /Xpostolicas 4004
‘Rubricarum instructum” dici 25 iulii anni I960, quibus novus rubrica­
rum codex approbatur, disposuit ut haec S Rituum Congregatio edito­
ribus librorum liturgicorum rite approbatis ct admissis opportunas tra­
deret instructiones ad novas Breviarii ac Missalis Romani editiones
uniformiter disponendas necessarias.
Huic supremae voluntati obsecundans, haec S. Congregatio iam Ordina­
tiones quasdam edidit, die 26 iulii huius anni, quae in fasciculo “Acta
Apostolicae Sedis" dici 15 augusti nuper elapsi, una cum novo rubrica­
rum codice promulgatae sunt. Quae normae ideo publici iuris sunt facORDINA TIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDITORES

1109

tae, ut etiam a revisoribus cognoscantur, quibus, in posterum, officium
erit declarandi editiones librorum liturgicorum conformes esse editioni
typicae; ct ne quis forsan miretur si, in diversis editionibus, partes libri
liturgici diversum aliquando obtinent locum, quasi huiusmodi dispositio
privatum editoris inceptum exstaret.
Ordinationes nunc quae sequuntur normas generaliores continent, qui­
bus ipsis editoribus iam liceat textum Breviarii Romani componere et
aptare pro novis editionibus. Rubricae autem particulares, singulis locis
inserendae, intra breve temporis spatium editoribus transmittentur.
Meminerint interim editores, approbationem librorum liturgicorum, pro
hac vice, directe a S. Rituum Congregatione esse expetendam; ipsos
proinde duo saltem exemplaria textus examinandi transmittere debere.

Pars prima

Normae generales
4005 [27] 1. In libris liturgicis edendis, ante omnia prae oculis habenda est
ipsius libri liturgici dignitas et obsequium quod, hoc modo, praestatur
Matri Ecclesiae in parandis voluminibus quae ad divinum Officium per­
solvendum ct ad altaris ministerium inserviunt.
Consequitur proinde, Editorum esse, huiusmodi libros in omni sua par­
te perfectos ct decoros sacerdotibus tradere.

4006 2. Una cum dignitate libri liturgici, valde quoque attendendum est ad uten­
tis commoditatem. Editoribus enim liberum est omnia consilia et subsidia
adhibere, quibus usus libri liturgici ct facilior ct magis acceptus evadat.
[28] Cum porro, vi novi Codicis rubricarum, mensura voluminis Brevia
rii romani valde sit deminuta, nitendum est ut quod spatium acquiritur
ex multarum partium omissione, hoc in digniorem ct magis commodam
textus dispositionem commutetur.

4007 3. Ad modum scribendi quod attinet, initio verborum, literas maiusculas
vel minusculas, servetur norma generalis linguae latinae, qua, initio ver­
borum, ordinarie adhibetur litera minuscula. Praeter nomina sive perso­
narum sive locorum, quae semper literis maiusculis scribuntur, pauca
tantum alia verba quae consideranda sunt tamquam « denominationes »
seu « termini technici » quarundam rerum liturgicarum, literis maiuscu­
lis in initio distinguantur.
Ceterum textus novi Codicis rubricarum sat clare revelat quid de usu
maiuscularum vel minuscularum, initio verborum, faciendum sit.
4008 4. Item, circa modum rectae scripturae vocabulorum, haec notentur:
a) litera « j » aboletur, et cius loco adhibeatur semper litera « i »;
b) in toto Breviarii corpore assumatur orthographia qua utitur versio la1110

IOANNES XXIII

tina psalmorum iussu Pii Papae XII edita, prouti habetur in editione
typica Vaticana anni 1956.

Pars secunda

De Breviario Romano (nn. 5-347)
Caput I. - Dc iis quae in Breviario exstare debent

4009

5. Partes quae Breviarium Romanum componunt sunt:
1. Titulus
2. Decretum circa uniformitatem cum editione typica
). Bulla Pii V (in extenso)
4. Bulla Pii X (in extenso)
5. Motu proprio « In cotidianis precibus » Pii XII (tantum in editionibus
cum psalmorum versione iussu ipsius Pontificis edita)
6. Motu proprio « Rubricarum instructum » loannis XXIII
7. Decretum generale S.R.C. « Novum rubricarum Codicem »
8. Rubricae generales
[28) 9. Rubricae generales Breviarii romani
!0. De anno et eius partibus
11. Tabula paschalis antiqua reformata
12. Tabula paschalis nova reformata
13. Tabula temporaria festorum mobilium
14. Calendarium Breviarii romani
15. Tabellae dierum liturgicorum
16. Indulgentiae pro recitatione divini Officii concessae
17. Ordinarium divini Officii
18. Psalterium Breviarii romani per omnes ac singulos hebdomadae dies
dispositum
19. Proprium de Tempore
20. Proprium Sanctorum
21. Commune Sanctorum
22. Officium sanctae Mariae in sabbato
23. Officium parvum B. Mariae Virginis
24. Officium defunctorum
25. Psalmi graduales
26. Septem psalmi pocnitcntiales cum Litaniis
27. Commune Sanctorum pro aliquibus locis

Caput II. - Dc titulo Breviarii Romani
6. Titutlus Breviarii Romani sic efformetur:
ORDINATIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDITORES

■to

4010

BREVIARIUM ROMANUM
ex decreto SS. Concilii Tridentini restitutum
Summorum Pontificum cura recognitum
Pro qualitate editionis addatur:
Cum textu psalmorum
vel: e Vulgata Bibliorum editione
vel: e versione Pii Papae XII auctoritate edita
Item pro qualitate editionis:
Totum

vel:
Tomus prior
Tomus alter
ac demum:

Editio iuxta typicam

4011

Caput III. - De partibus introductoriis
7. Partes, quae introductoriae Breviarii Romani vocantur, illae sunt quae
supra (n. 5) sub nn. 2-16 indicantur
8. Omnes hae partes praecedere debent editionem Breviarii Romani uni­
co volumine digestum. Si vero Breviarium duobus voluminibus dispo­
natur, omnes partes introductoriae priori volumini sunt praeponendae;
alteri vero sufficit ut praemittantur partes sub nn. 2, 8-9 et 13-16 recen­
sitae.

[30] Caput IV. - De Ordinario divini Officii

4012

10. Post partes introductorias, ponatur Ordinarium divini OIfficii, nisi
editor praeferat ipusm Ordinarium inter Proprium de Tempo e Pro­
prium Sanctorum, una cum Psalterio disponere.
Textus Ordinarii, ut iam in Ordinationibus diei 26 iulii dictum est, edi­
toribus transmittetur iam typis impressum; et ab ipsis erit « integre, abs­
que ulla mutatione vel breviatione, singulis Breviarii voluminibus inse­
rendum ».
Quae tamen norma ita accipienda est:
a) Ordinarium integre erit praeponendum editioni Breviarii Romani un­
co volumine comprehensi;
b) item, integre Ordinarium erit praemittentium priori volumini editio­
nis Breviarii duobus voluminibus dispositi; in altero vero volumine,
quod solummodo tempus per annum comprehendit, sufficiet describere
integre partem quae “Ordinarium" stneto sensu vocatur, omissis parti­
bus aliorum Temporum, quae in eo volumine non occurrunt.
1112

IOANNES XXIII

Caput V. - De Psalterio Breviarii romani
A) Normae generales (nn. 11-17)
B> Vananda in Psalterio dominicae (nn. 18-37)
Cl Varianda in Psalterio feriae II (nn. 38-49)
D) Varianda in Psalterio feriae III (n. 50)
E) Varianda in Psalterio feriae IV (nn. 51-54)
Fl Varianda in Psalterio feriae V (n. 55)
G) Varianda in Psalterio feriae VI (n. 56)
H) Varianda in Psalterio sabbati (nn. 57-63)

4013

Caput VI. - De disponendis diversis Officiis
A) Normae generales (nn. 64-69)
B) De disponendo Officio dominicae (nn. 70-73)
C) De disponendo Officio feriae (nn. 74-79)
D) De disponendo Officio festorum I classis (n. 80)
E) De disponendo Officio festorum II classis (n. 81)
F) De disponendo Officio festorum III classis (n. 82)
G) De disponendis commemorationibus (n. 83)
H) De disponendo Officio vigiliae (n. 84)

4014

Caput VII. - Dc Proprio de Tempore
A) De tempore Adventus (nn. 85-105)
B) De tempore Nativitatis (nn. 106 136)
C) Dc tempore Epiphaniae (nn. 137-157)
D) De tempore per annum ante Septuagesimam (nn. 158-159)
E) De tempore Septuagesimae, (nn. 160-170)
F) De tempore quadragesimali (nn 171-187)
G) De tempore Paschalis (nn. 188-199)
H) De tempore Ascensionis (nn. 200-208)
I) De Pentecoste (nn. 210-211 )
L) De tempore per annum (nn. 212-248)

4015

Caput VIII. Dc Proprio Sanctorum (nn. 249-321)

4016

Caput IX De Communi Sanctorum (nn. 322-338)
Caput X. Dc Officio S. Mariae in sabbato (n. 339)

Caput XI. Dc Officio parvo B. Mariae Virginis (n. 340)
Caput XII. De Officio defunctorum (n. 341)
Caput XIII. Dc psalmis gradualibus et poenitentialibus, ac de Litaniis
Sanctorum (n. 342)

Caput XIV. De Commnuni Sanctorum pro aliquibus locis (n. 343)
Caput XV. De appendice ad Breviarium romanum (nn. 344-347)
ORDINATIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDITORES

1113

[402] Pars tertia
De Missali Romano (nn. 348-777)
PRAEMONEND/X

4017 348. Ea omnia quae in «Normis generalibus» harum Ordinationum
(nn. 1-3) proposita sunt, valent - sicut ipse textus innuit - etiam de Mis­
sali romano recudendo.
4018 349. Addere volumus alias quasdam normas, editionum Missalis proprias.
a) E Missali romano deleantur ea omnia quae ex praescriptis Decreti ge­
neralis anni 1955 et ex rubricis novis huius anni I960 amplius non ha­
bent [403] locum, uti ex. gr. ea quae de vigiliis ct octavis suppressis, de
orationibus iuxta anni tempora olim dicendis, ponuntur.
b) Apponantur singulis diebus liturgicis denominationes novae classis
cui pertinent, et reformentur, ubi casus fert, ipsorum dierum nomina.
c) Diebus quibus, iuxta novum ordinem, commemoratio fieri debeat de
Sancto in feria, post indicationem diei et Sancti, ponatur vox « Comme­
moratio »; deinde ponatur indicatio Missae convenientis, remittendo ad
Commune, vel exhibendo propriam vel partes ipsius proprias.
d) In toto Missali adhibeantur sequentes modi dicendi, ubi occurrunt:
« Antiphona ad Introitum, Antiphona ad Oflertorium; Antiphona ad
Communionem ».
e) Item, in omni Missa, quae per extensum datur, maioris textus clarita­
tis causa, strictim servetur spatium unius saltem lineae inter has partes:
— inter orationem (orationes) et lectionem;
— inter graduale (tractum etc.) et Evangelium;
— inter secretam ct antiphonam ad Communionem.
f) Orationes (aliacve partes, forsitan occurrentes) quae ad commemora­
tionem (commemorationes) pertinent, vel ad Missas votivas inserviunt,
ita scribantur, ut, relate ad textus proprios Missae, per spatium unius vel
duarum litterarum retractentur.
g) Curetur quam maxime ut evitetur necessitas folium vertendi, dum di­
cenda est antiphona ad Introitum, oratio, secreta, postcommunio, vel
alia precatio quam celebrans extensis manibus recitare debet.
h) Singulis praefationibus servetur pagina propria integra.
i) Canon Missae incipiat absolute, scu absque praemissa quadam imagi­
ne, sive « ultimae Cenae » sive alius rei; sufficit traditionalis imago Cru­
cifixi ad paginam sinistram posita.
Caput I. - De iis quae in Missali exstare debent

4019

350. Partes quae Missale Romanum componunt sunt:
1. Titulus
2. Decretum circa uniformitatem cum editione typica
1114

IOANNES XXIII

). Bulla Pii V (in extenso)
4 Bulla Clementis VIII (in extenso)
5 Bulla Urbani VIII (in extenso)
6 Motu proprio « Rubricarum instructum » loannis XXIII
7. Decretum generale S.R.C. « Novum rubricarum »
S. Rubricae generales
Rubricae generales Missalis romani
10 De anno et eius partibus
[404] 11. Tabula paschalis antiqua reformata
12. Tabula paschalis nova reformata
B. Tabula temporaria festorum mobilium
14 Calendarium Missalis romani
15. Ritus servandus in celebratione Missae
16 De delectibus in celebratione Missae occurrentibus
17. Praeparatio ad Missam
18. Gratiarum actio post Missam
19. Ordo incensationis oblatarum et altaris
20. Proprium de Tempore
21. Ordinarium Missae
22. Proprium Sanctorum
21. Commune Sanctorum
24. Missae votivae:
I. .Missae votivae quae loco conventualis de feria quartae classis in
choro suffici possunt
II. Missae votivae ad diversa
III. Orationes diversae dicendae ad libitum iuxta rubricas
25. Missae defunctorum
Orationes diversae pro defunctis
26 Proprium Sanctorum pro aliquibus locis ubi ex induito S. Sedis concessum est
27. Commune Sanctorum pro aliquibus locis

Caput II. - Dc titulo Missalis Romani

4020

551. Titutlus Missalis Romani sic efformetur:
MISSALE ROMANUM
ex decreto SS. Concilii Tridentini restitutum
Summorum Pontificum cura recognitum
Editio iuxta typicam

Caput III. - De partibus introductoriis

4021

552. Partes quae “introductoriae" Missalis Romani vocantur, illae sunt
quae supra n. 350 (1-19) indicantur.
ORDINA TIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDI TORES

1115

353. Omnes hae partes praecedere debent ipsi volumini Missalis, nec li­
cet omnino, eas a volumine Missalis seiunctas edere, etiamsi agatur de
editionibus quas “manuales" vocant.
354. Textus illarum partium sumuntur e Missali actuali, hix exceptis: nn.
6, 7, 8, 9 transcribuntur e recentissimis documentis; textus nn. 15 et 16,
opportune emendatus, proxime communicabitur.

4022 Caput IV. - De Proprio de Tempore.
A) De temporc Adventus (nn. 357-366).
B) Dc tempore Nativitatis (nn. 367-387).
C) De tempore Epiphaniae (nn. 388-393).
D) De tempore per annum ante Septuagesimam (nn. 394-395).
E) De tempore Septuagesimae (nn. 396-398).
F) De tempore quadragesimali (nn. 399-429).
G) De tempore paschali (nn. 430-453).
H) De tempore per annum post Pentecosten (nn. 454-471).

4023 Caput V. De Proprio Sanctorum (nn. 472-540).
Caput VI. De Communi Sanctorum (nn. 541-555).

Caput VII. De Missis votivis et orationibus diversis.
A) De Missis votivis (nn. 556-570)
B) De orationibus diversis (n. 571).
Caput VIII. Missae et orationes pro defunctis.
Ordo absolutionis praesente et absente corpore (nn. 572-584).

Caput IX. Proprium Sanctorum pro aliquibus locis (nn. 585-654).
Caput X. Commune Sanctorum pro aliquibus locis (n. 655).

Caput XI. Ordo ad faciendam et aspergendam aquam benedictam (nn.
656-659).
Caput XII. Cantus ad libitum (nn. 660 661).
Caput XIII. De Appendice ad Missale Romanum (nn. 662-665).

Caput XIV. - Ritus servandus in celebratione Missae (nn. 666-711).
4024 [427] Variationes quas « Ritus servandus » in novis Missalis romani edi­
tionibus prae se fert, sunt levioris momenti, et eas possumus breviter ita
restringere:
a) Quaedam terminologiam tantum respiciunt et determinationes assu­
munt quas Codex rubricarum recenter in usum induxit. Ita, v.gr., « antiphona ad Introitum, ad Offertorium, ad Communionem; Missa lecta»;
denominationes temporum et dierum liturgicorum, praesertim quae re1116

IOANNES XXIII

spiciunt Hebdomadam sanctam, etc.

b) Quaedam aliae inducunt disciplinam per Codicem rubricarum statutam, 4025
ut, v.gr., cum agitur dc omittendis precibus ad pedes altaris (n 673), de
modo dicendi Flectamus genua (nn. 678-679), de modo se gerendi cele­
brantis dum canitur Epistola (n. 681), de incensationibus in Missa canta­
ta (nn. 675, 684 689, 693), de conclusione Missae (nn. 702-706), etc.
[428] c) Aliae quasdam leviores simplificationes practicas inducunt, quin 4026
tamen mutationes alicuius momenti statuantur. Hae sunt, v.gr. rubricae
de precibus pro praeparatione (n. 668) aut pro gratiarum actione
(n. 705) ad Missam; de capitis inclinatione ad nomen lesu, Mariae vel
Sancti de quo dicitur Missa vel fit commemoratio; de modo extendendi
manus ad orationes, etc.

d) Aliae denique expresse nonnulla minoris momenti abrogant, quae, de 4027
facto, iam in desuetudinem abierunt, ut, v.gr., usus bireti in accessu ad
altare vel in recessu ab eo, usus induendi paramenta sacra supra superpelliceum.

Intentio S.R.C. non fuit aliquas mutationes in Ritum servandum induce- 4028
re, quae aliquo modo potuissent rationem celebrandi funditus tangere,
sed et textum ipsius concordare cum reliquis textibus novarum rubrica­
rum, et, quoad fieri potuit, nonnullas utiles simplificationes accipere.

Caput XV. Variationes in partibus introductoriis (nn. 712-716).

4029

Caput XVI. Dc Ordine Missae (nn. 717-755).
Caput XVII. De defectibus in celebratione Missae occurrentibus (nn.
756-777)

VARIATIONES IN CANTU
in

Missali, Kyriali, Graduali et Antiphonali

Post Ordinationes, per partes significatas, SRC die 3 maii 1961 commu- 4030
nicavit um editoribus pontificiis etiam Variationes in cantu tn Missali,
Kyriali, Graduali et Antiphonali inducendas in novos libros liturgicos.
Huiusmodi Variationum textus officialiter per ipsam SRC publibi iuris
factus est die 27 maii 1961 libello typis Polyglottis Vaticanis impresso,
36 paginis constante (cf. EL 75 [1961] 448). Novae indicationes eas tan­
tummodo mutationes referunt quae requirebantur a novo rubricarum
codice. Quae maioris momenti dici possunt respiciunt modum cantandi
antiphonas ad introitum, ad offertorium et ad communionem, necnon
doxologias hymnorum.

ORDINATIONES AD LIBRORUM LITURGICORUM EDITORES

1117

Laudibus in blasphemiarum reparationem
additur invocatio de Pretiosissimo Sanguine

Decretum Congr. Rituum, 12 octobris 1960
AAS 52 (1960) 987; EL 75 (1961) 56; Periodica 50 (1961) 240
4051 [987] Sanctissimus Dominus noster Joannes Divina Providentia Pp,
XXIIII in Audientia die 12 octobris mensis, anno 1960, infrascripto Sa­
crorum Rituum Congregationis Cardinali Praefecto concessa, statuere
benigne dignatus est, ut laudibus in blasphemiarum reparationem, quae
incipiunt « Benedictus Deus » (italice « Dio sia benedetto »), addatur
invocatio: « Benedictus Sanguis cius pretiosissimus » (italice: « Benedet­
to il suo preziosissimo Sangue »), et quidem post invocationem « Bene­
dictum Cor eius sacratissimum ».

1118

24

De benedictione Oleorum
extra feriam V in Cena Domini

Decretum Congr. Rituum, 14 novembris 1960

Prot. N. P. 55/960; Periodica 50 (1961) 449-451
[449] Attentis peculiaribus Missionalis Apostolatus adiunctis, Sacra 4032
Congregatio dc Propaganda Fide decennali facultate Episcopis creditae
sibi ditioni tributa induisit, ut Episcopus olea sacra conficere valeat, si
necessitas urgeat, etiam extra Feriam V in Cena Domini, atque ut sacer­
dotes, de licentia loci Ordinarii, conlicerc possint oleum infirmorum, in
casu tamen verae necessitatis, id est, si oleum infirmorum, ab Episcopo
benedictum, haberi nequeat.

Quapropter idem Sacrum Consilium christiano nomini propagando ex
Sacra Rituum Congregatione exquisivit:
1) Quaenam Missa dicenda est ab Episcopo, sacra olea extra Feriam V
inCena Domini confecturo;
2) Quis ritus servandus a Sacerdote, oleum infirmorum, si necessitas ur­
geat, confecturo.
Et Sacra eadem Rituum Congregatio, vigore facultatum sibi a SS.mo
Domino nostro loanne Papa XXIII tributarum, propositis dubiis re­
spondit:
Ad I Dicenda est Missa Chrismatis ex Ordine 1 lebdomadae Sanctae in­
staurato, cum variationibus in adnexo exemplari descriptis.
Ad II. Servetur ritus, prouti in adiecto prostat exemplari.

[450] Adnexum i

4035

Variationes in Missa Chrismatis
quando dicitur extra Feria V in Cena Domini

1) Antiphonae ad Introitum, extra tempus Passionis, addatur Gloria Patri.
2) Tempore Septuagesimae et tempore Quadragesimali dicatur:
DE BENEDICTIONE OLEORUM EXTRA FERIAM V IN CENA DOMINI

1119

Tractus Ps. 88, 20-22 Imposui coronam potenti, extuli electum de populo.
V. Inveni David, servum meum, oleo sancto meo unxi eum V U/ manus
mea sil semper aim eo, et brachium meum confirmet eum.
Tempore Paschali dicatur:
Alleluia, alleluia. V. Ps. 44, 8, Diligis iustiliam et odisti iniquitatem; prop
terea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae. Alleluia. Ps. 88, 21 Inveni
David, servum meum, oleo sancto meo unxi eum. Alleluia.
Extra tempus Paschale et tempus Quadragesimalc, post Graduale adda­
tur:
Alleluia, alleluia. V. Ps 44, 8, Diligis iustitiam et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae. Alleluia.
3) Omittantur Rubricae n 14 et 15 ex Ordine Missae Chrismatis.

Applicatio novi Codicis rubricarum
anticipari nequit

Monitum Congr. Rituum, 26 novembris 1960
L’Qsservatore Romano, 27 novembris 1960; Periodica 50 (1961) 238-239

Adnexum ii

4034

Ritus benedicendi Oleum infirmorum
a Sacerdotibus, quibus ex peculiari Induito Apostolico
facultas facta est servandus.
Sacerdos, superpclliceo et stola violacea indutus, dicit:
Exorcizo te, immundissime spiritus, omnisque incursio satanae, et omne
phantasma: tn nomine Patris, [451] et Filii, et Spiritus Sancti; ut recedat
ab hoc oleo, ut possit effici unctio spiritualis ad corroborandum templum
Dei vivi; ut in eo possit Spiritus Sanctus habitare, per nomen Det Palm
omnipotentis; et per nomen dilectissimi Filii eius Domini nostri lesu Chri­
sti, qui venturus est indicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem.

i

i*

d

V. Dominus vobiscum
R. El cum spiritu tuo.

[238] Questa S. Congregazione è stata informata che si va spargendo la 4035
voce che il nuovo Codice delle rubriche che, per précisa dichiarazione
dd Sommo Pontefice nei Suo Motu proprio dei 25 luglio u. s., /\r\S 52
(I960) 593-95, dovrà andare in vigore coi prossimo 1° gennaio 1961,
possa essere applicato alia recita dellOfficio Divino sin da ora. Anzi, la
stessa interpretazione è stata diffusa persino dalla stampa, come per es.
nell’ultimo numero (48) della « Settimana dei Clero », pubblicato a Ro­
ma con la data dei 27 nov., pag. 2.
Per ovviare ai gravissimi abusi che da coteste errate interpretazioni pos$ono derivare, questa S. Congregazione dichiara in tutta forma che, tenuto conto del can. 9 del Codice di Diritto Canonico e della précisa ed
esplicita data dei 1° gennaio 1961, stabilita nei Motu proprio citato,
/2397 nn. 1 e 2, l’interpretazione surriferita e destituita di ogni fondamento giuridico; percio, chi recitasse le Ore canoniche secondo le norme
del nuovo Codice delle rubriche prima della data dei 1° gennaio 1961,
non soddisferebbe all’obbligo canonico dei Divino Officio.

Oremus.
Emitte, quaesumus, Domine, Spiritum Sanctum tuum Paraclitum de caelis
in hanc pinguedinem olivae, quam de viridi ligno producere dignatus es, ad
refectionem mentis et corporis; ut tua sancta benedictione, sit omni hoc
unguento caelestis medicinae peruncto, tutamen mentis et corporis, ad eva­
cuandos omnes dolores, omnes infirmitates, omnemque aegritudinem men­
tis et corporis, unde unxisti Sacerdotes, Reges, Prophetas et Martyres; sit
Chrisma tuum perfectum, Domine, nobis a Te benedictum, permanens tn
visceribus nostris. In Nomine Domini nostri lesu Christi.
R. Amen.

1120

IOANNES XXIII

APPL ICA TIO NO VI CODICIS RUBRICARUM AN TICIPARI NEQUI T

1121

■ «A4,

Novus index dierum festorum,
cum obligatione litandi Sacrum
pro populo

Decretum Congr. Concilii, 3 decembris 1960

AAS 52 (1960) 985-986; ME 86 (1961) 7-8; EL 75 (1961) 59-60; Peno^50(1961) 220-221

4036 [985J Cum in novas Rubricas Breviarii et Missalis editas post Litteras
Apostolicas « Rubricarum instructum » diei 25 mensis Iulii 1960 per
Decretum Generale Sacrae Rituum Congregationis « Novum rubrica­
rum Breviarii ac Missalis romani codicem » diei 26 mensis Iulii 1960
quaedam variationes circa dies iestos inductae fuerint, nonnulli Ordina­
rii locorum per varias Regiones constituti a Sacra Congregatione Concilii
expostulaverunt ut, ad dubii atque perplexitatis occasionem auferendam
circa dies, quibus est applicandum Sacrum pro populo, congrua aliqua
ratio iniretur.
His itaque votis annuens, Sacra Congregatio Concilii, de mandato Summi
Pontificis loannis XXIII feliciter Regnantis, indicem laxativum, qui
sequitur, festorum, quibus, iuxta praescripta canonum 339 § 1 et 466 §
1 Codicis luris Canonici, in universa Ecclesia a die 1 lanuarii 1961 inest
obligatio litandi Sacrum pro populo, conficiendum statuit; idest:

4037

FESTA DE PRAECEPTO
Dominicae I et ll Classis.
Alta Festa I Classis in Calendario Ecclesiae Universae:

1. Nativitas Domini - 2. Dies octavus Nativitatis Domini - 3. Epiphania
Domini - 4. Ascensio Domini - 5. Festum Ssmi Corporis Christi - 6.
Conceptio Immaculta B Mariae Virginis - 7. Assumptio B. Mariae Vir­
ginis - 8. Festum S. loscph, Sponsi B. Μ. V. - 9. Festum SS. Petri et
Pauli Apostolorum - 10. Festum Omnium Sanctorum.
1122

IOANNES XXIII

1986] FESTA NON DE PRAECEPTO

4038

Festal Classis in Calendario Ecclesiae Universae
1. Festum Ssmi Cordis lesu - 2. Festum Pretiosissimi Sanguinis
D.N1C. - 3. Annuntiatio B. Mariae Virginis - 4 Festum Sancti loseph
Opificis - 5. Dedicatio S. Michaelis Archangeli - 6. Nativitas S. loannis
Baptistae.

Festa I Classis in Calendariis particularibus:
7. Festum Patroni principalis Nationis - 8. Festum Patroni principalis
Regionis seu Provinciae sive ecclesiasticae sive civilis - 9. Festum Pa­
troni dioecesis - 10. Anniversarium Dedicationis Ecclesiae Cathedralis 11. Festum Patroni principalis loci seu oppidi vel civitatis - 12. Anniver­
sarium Dedicationis Ecclesiae propriae - 13. Titulus Ecclesiae propriae.

Festa ll Classis:
14. Nativitas B. Mariae Virginis - 15. Purificatio B. Mariae Virginis Festa natalicia Apostolorum et Evangelistarum, scilicet: - 16. Festum S.
Andreae - 17. Festum S. Thomae - 18. Festum S. loannis - 19. Festum
S. Matthiae - 20. Festum S. Marci - 21. Festum SS. Philippi et lacobi 22. Festum S. lacobi - 23. Festum S. Bartholomaei - 24. Festum S.
Matthaei - 25. Festum S. Lucae - 26. Festum SS. Simonis et ludae.

NOVUS INDEX DIERUM FES TORUM

1123

27

De servitio chorali
novo rubricarum codici accommodando

Decretum Congr. Concilii, 3 decembris 1960

AAS 52 (1960) 986-987; ME 86 (1960) 9; Periodica 50 (1961) 231
4039 [986] In Litteris Apostolicis « Rubricarum instructum » diei 25 mensis
Iulii 1960 ad num. 3) edicitur: « Item statuta, privilegia, indulta, et con­
suetudines cuiuscumque generis, etiam saecularia et immemorabilia,
immo specialissima atque individua mentione digna, quae his rubricis
obstant, revocantur ».

[987] Quare Sacra Congregatio Concilii, de mandato Summi Pontifias
loannis XXIII feliciter Regnantis, statuit, ad servitium chorale quod at­
tinet, ut locorum Ordinarii curent emendari statuta capitularia et abro­
gari praefata privilegia, indulta et consuetudines, quae dictis rubricis ob­
stent.
Insuper declarat reductiones servitii choralis, quae a Sacra Congregatio­
ne Concilii fuerint concessae, adhuc vigere, si et quatenus praedictis ru­
bricis haud obstent.
Petitiones autem reductionum servitii choralis vel earundem prorogatio­
num a Capitularibus exarentur iuxta novas rubricas Breviarii ct Missalis.

1124

IOANNES XXIII

«I

< Λ
MM

28

Laudes matutinae non possunt anticipari
nec in recitatione a solo

Declaratio Congr. Rituum, 28 decembris 1960

LOsservatore Romano, 30 decembris 1960; EL 75 (1961) 56; Pertodtca
50(1961) 239
[%] Cum circa interpretationem nn. 144 et 145 novi Codicis rubricarum 4040
dubium ortum sit utrum scilicet, post diem primum ianuarium anni
1961, Laudes inde a tempore postmeridiano diei praecedentis, in reci­
tatione a solo facta, adhuc liceat anticipari, haec S.R.C., ne in re quae di­
recte ad publicam Ecclesiae precationem pertinet remaneat incertitudo,
necessarium esse duxit declarare:
1) N. 144 proprie et exclusive permittitur anticipatio Matutini, sive in
choro, vel in comunt, aut a solo.
2) N. 145 proprie et exclusive statuitur, recitationem Laudum, in choro
et m communi, fieri posse tantummodo primo mane, id est, absque ulla
anticipatione; recitationem vero a solo, quae similiter anticipari non licet,
convenienter fieri eodem matutino tempore.

LAUDES MATUTINAE NON POSSUNT ANTICIPARI

1125

29

De calendariis particularibus et Officiorum
ac Missarum Propriis ad normam et mentem
codicis rubricarum revisendis

Instructio Congr. Rituum, 14 februarii 1961
AAS 53 (1961) 168-180; EL 75 (1961) 143-154 {comm. pp. 154-173);
Periodica 50 (1961)435-448
4041 [168] Ad rubricarum Codicem in praxim deducendum, Summus Pontifex
Joannes XXIII in Motu Proprio Pubricarum instructum diei 25 iulii
1960 statuit, ut «omnes ad quos spectat, quam primum calendaria et
Propria, sive dioecesana sive religiosa, ad normam et mentem novae
redactions rubricarum et calendarii conformari curent, a S. Rituum
Congregatione approbanda ».*
Quasi prima quaedam accommodatio, nonnullae normae, iam inde ab
anno 1961 servandae, per Declarationem huius S. Dicasterii dispositae
sunt.2 Restat ut opportunae tradantur instructiones circa calendaria
particularia ct Officiorum ac Missarum Propria secundum litteram simul
ac mentem rubricarum novarum congruo modo revisenda, uti in citata
Declaratione enuntiatum est.

Caput I
NORMAE GENERALES
4042 1. Ex rubricarum Codice, quaedam principia generalia praelucent, quae
etiam in calendariis ct Officiorum atque Missarum Propriis, cum dioecesanis tum religiosis, servanda sunt, scilicet:
a) Proprium de Tempore, quo nempe totum Redemptionis mysterium
colitur, super cetera Officia et Missas praeeminentia gaudet;

1 AAS LIK196O) 595.

2 AAS LII (1960) 730 731
1126

IOANNES XXIII

b) praecipua B. Manae Virginis et Sanctorum festa Ecclesiae universae,
festis particularibus praeferenda sunt;
c) festa particularia secundum momentum ipsis proprium ordinentur et
celebrentur·,
Λ simplicitati, recto ordini ct curae pastoralis postulatis provideatur
[169] 2. Quamvis conveniat ut quaevis dioecesis suum calendarium ct
Proprium Officiorum atque Missarum habeat, aliquando tamen com­
mendanda sunt calendaria et Propria, universae provinciae aut regioni
aut nationi, vel etiam latiori ditioni communia, eorum quorum interest,
socia adlaboratione paranda.
Quod principium, aequa ratione, servari potest etiam in calendariis reli­
giosis, pro pluribus provinciis eiusdem ditionis civilis.

4043

3. Revisionis opus, Motu proprio ita iubente (n. 6), « quamprimum » erit
explendum.

4044

4. Ad calendaria et Propria revisenda Ordinarii viros seligant rei liturgicac, historicae et hagiographicae peritos, qui munus sibi creditum com­
petenter explere valeant.

4045

5. Calendaria particularia et Officiorum atque Missarum Propria ad
hanc S. Congregationem tribus saltem exemplaribus nitide exaratis mit­
tantur, addito quoque exemplari calendarii et Officiorum atque Missa­
rum Proprii praecedentis. In universo insuper opere transmittendo:
j) breviter sed perspicue rationes exponantur, ob quas singulae muta­
tiones inductae sunt, praesertim si a normis, quae in hac Instructione
exponuntur, discrepent;
b) indicetur quoque, cum agitur de Officiis vel Missis novis, quaenam
partes ex aliis Officiis vel Missis iam approbatis sumantur, quaenam ve­
ro sint noviter confectae.

4046

Caput II
DE FESTORUM NUMERO ET EXTENSIONE

6. Festa particularia, ipso iure in calendariis inscribenda, quae proprta
vocantur, rubricarum Codex nn. 41-46 recenset.
Numerus festorum quae indulta vocantur (Codex n. 47) opportune limi­
tandus est; ut vetera serventur vel nova inducantur, peculiares rationes
exstare debent.

4047

7. In praeparando vel revisendo calendario dioecesano aut religioso, ea
serventur quae nn. 43 d et 46 e Codicis rubricarum, de festis Sanctorum
ct Beatorum in calendariis propriis inscribendis statuuntur. Assumantur
igitur vel serventur festa tantummodo Sanctorum et Beatorum, qui cum

4048

DE CALENDARIIS ET PROPRIIS REVISENDIS

1127

I

dioecesi aut Religione rationes peculiares habuere, et congruus 1170]
proponatur gradus celebrationis liturgicae, qui necessitudini respondeat
Sancti vel Beati cum dioecesi aut Religione (cfr. infra nn. 16-20).
4049 8. Festa, ratione dominationis politicae vel particularis devotionis olim
inducta, quae nunc ad dioecesim vel Religionem nullam vel minimi mo­
menti servant relationem, expungantur.

4050 9. Dari possunt alia festa, quae nunc, propter mutationes confinium, partis
tantum alicuius dioecesis vel nationis aut regionis stricte propria sunt:
haec festa iis tantum in territoriis celebrentur, quorum revera sunt propria.

4051 10. Festa quae in honorem alicuius Sancti vel Beati celebrantur ratione
reliquiarum, iuxta n. 45 e ct d Codicis rubricarum, relinenda sunt gradu
competenti in ea tantum ecclesia vel oratorio in quo corpus (non autem
reliquia tantum, etsi insignis) eiusdem Sancti vel Beati asservatur; mini­
me vero in calendario universae dioecesis vel Religionis, nisi ex alio titu­
lo retinenda sint.

4052 11. Principium generale esto unumquemque Sanctum vel Mysterium
uno tantum festo celebrari. Exceptiones nihilominus admittuntur, quas
et calendarium ipsum universale admittit, scilicet cum agitur de facto ve!
relatione vere singulari celebrandis de eodem Mysterio vel eodem Sanc­
to: quod contingere potest in festis Translationis, vel Inventionis, vel Pa­
trocinii, aliove simili.
Exinde vero pluribus festis Patronus principalis, Titularis et Fundator
tantum coli possunt. Huiusmodi tamen festa secundaria, nisi suppriman­
tur, ad modum commemorationis celebrentur.
4053 12. Eiusdem Sancti vel Mysterii recordationes periodicae per Officium ct
Missam aut ad modum commemorationis, si quae exstent, supprimantur.

4054 13. Nihil obstat quominus duo Sancti vel Beati non Martyres, aut plures
Martyres uno festo recolantur, si speciales rationes id suadeant; quo in
casu adhibeatur etiam Commune plurium Confessorum Pontificum vc!
non Pontificum, aut plurium Virginum vel non Virginum.
4055 14. Praestat insuper ut e calendariis dioecesanis, quae pluribus Sanctis et
Beatis decorantur, e Martyribus vel Episcopis priorum temporum, de
quibus praeter nomen parum vel nihil historice constat, lesta horum
Sanctorum expungantur; festum vero omnium Martyrum vel [171] Epi­
scoporum dioecesis instituatur, illustrioribus tantum Martyribus ct Epi­
scopis, de quibus historice constet, particulari festo seorsim celebratis.
♦♦.I

4056 15. In calendariis religiosis Sancti vel Beati eiusdem Religionis congruum
habeant cultum. Quando vero aliqua Religio pluribus Sanctis et Beatis
decoratur, cavendum est ne calendarium universae Religionis plus aequo
gravetur. Quapropter:
1128

IOANNES XXIII

d) haberi potest in primis festum omnium Sanctorum et Beatorum eius
dem Religionis;
b) singulari festo celebrentur tantummodo Sancti vel aliqui Beati, qui
peculiare momentum praeseferant pro universa Religione;
dde ceteris Sanctis et Beatis, iuxta momentum quod habent in historia
Religionis, fieri potest, aut festum in provincia eiusdem Sancti vel Beati,
cum commemoratione in universa Religione; aut, si agatur de minoribus
Beatis, festum in loco ubi eorum reliquiae asservantur, cum commemo­
ratione in provincia tantum.

Caput III
DE FESTORUM GRADU

16. Festa in calendariis particularibus gradu I vel II classis inscribenda, a
Codice rubricarum nn. 42-46 expresse designantur.

4057

17. Praeter festa I et II classis Ecclesiae universae, et festa propria, qui­
bus vi rubricarum idem gradus competii, paucissima tantum alia festa
earundem classium in singulis calendariis admittenda sunt.
Hoc ut concedi possit, rationes omnino peculiares requiruntur, indolis li­
turgicae, historicae, pastoralis.

4058

IS. Ex littera et mente rubricarum Codicis plane deducitur, III classem
ordinarium esse gradum, apprime convenientem Sanctis ct Beatis aut
Mysteriis vel Titulis, quibus gradus superior, ut supra n 17, non compe­
tat, aut sola commemoratio, ut infra nn. 19 ct 20, non sufficiat.

4059

19. Neglegenda prorsus non est commemoratio, sane pro compositione
calendariorum magni momenti; commemoratio enim ea ratione statuta est,
ut exonerentur quodammodo sive calendarium universale, sive calendaria
particularia, celebrationibus liturgicis adeo onusta, ut quandoque cele­
bratio plurium festorum Ecclesiae universae [172] praepediatur. Proinde
curandum est, ut rationabilis ct conveniens commemorationum usus fiat.

4060

20. Saepius pro tota dioecesi, regione, provincia (ecclesiastica, religiosa,
civili), natione, Religione, omnino sufficit commemoratio vel festum III
classis, cum pro determinato loco, dioecesi, provincia, regione, gradus
altior magis appareat opportunus. Hac prudenter adhibita distinctione,
celebrationum particularium onus aliquantum alleviabitur et calendaria
peculiaribus necessitatibus ct opportunitatibus magis accommodabuntur.

4061

Caput IV
DE FESTORUM DIE

21. Serventur quae rubricarum Codex nn. 59-62 hac de re statuit Atta­
men, quoad fieri potest:
DE CALENDARIIS E T PROPRIIS REVISENDIS

1129

4062

a) (esta propria, quae in universa quoque Ecclesia coluntur, eodem die
celebrentur quo in calendario universali inscribuntur;
b) Sanctorum festa propria, quae in calendario universali non inveniun­
tur, die natalicio celebrentur.
4063 22. Dies, quibus plerumque tempus quadragesimale et octava Paschatis
ocurrit, itemque dies a 17 ad 23 decembris, a novis festis particularibus
liberi maneant; quod ad festa particularia, his diebus iam statuta, attinet,
ordinarie recolantur ad modum commemorationis, sicut fit pro festis
universalibus, nisi magis conveniat ut unum alterumve festum peculiaris
momenti ad aliud tempus transferatur.

4064 23. Festa olim alicui dominicae perpetuo assignata:
a) si sint festa Domini I classis, dominicae II classis assignata, nihil inno­
vetur (Codex n. 17 e);
b) si in calendario universali inveniuntur, eo die celebrentur quo in eo­
dem calendario inscribuntur;
c) si in calendario universali non inveniuntur, alius opportunior dies seligatur.
4065 24. Festa particularia B. Mariae Virginis, olim diei 31 maii affixa, diei 8
eiusdem mensis assignentur.

4066 25. Secundum n. 100 Codicis rubricarum, festa III classis Ecclesiae uni­
versae cum festo particulari occurrentia, perpetuo commemorantur aut
omittuntur. Attamen:
[173] a) festum universale III classis, in honorem Sancti qui magni mo­
menti luit pro tota Ecclesia, etiam in calendariis particularibus suo die
celebretur; festum vero particulare III classis eodem die occurrens in
proximiorem diem liberum reponatur;
b) si vero festum III classis Ecclesiae universae, quod sit magni momenti, cum
festo particulari classis superioris occurrat, festum universale transferatur,
c) si aliquod festum particulare I classis, extra diem proprium, assigna­
tum sil diei in quo postea calendarium universale festum II classis exce­
pit, festum particulare in alium diem transferatur.
4067 26. In Propriis transmittendis, semper indicentur dies natalicius Sancto­
rum, dies quo singula festa hucusque celebrata sunt, necnon rationes pro
hoc die retinendo vel mutando.

Caput V
DE QUIBUSDAM FESTIS PARTICULARIBUS IN SPECIE
A) De Patronorum festis

4068 27. Patronus principalis aut secundarius seu minus principalis, «rite
constitutus », unice intellegitur Patronus sensu proprio, id est Sanctus
1130

IOANNES XXIII

(numquam Beatus) formaliler uti Patronus secundum S. Rituum Con­
gregationis antiquam praxim electus ac constitutus, vel ex immemorabili
traditione acceptus: huic tantum proinde peculiaris liturgica celebratio a
rubricis statuta competit.
28. Patronus principalis cuiusque loci, vel dioecesis, etc , regulariter unus
tantum sit; quandoque alter tantum Sanctus Patronus aeque principalis
addi potest, cum iisdem iuribus et obligationibus ac Patronus principa­
lis. Itemque cuiusque loci, vel dioecesis, etc., duo tantum Patroni secundarii admittuntur.

4069

29. Patroni, sive principales sive secundarii, olim constituti propter re­
gimina aut regna quae iam desierunt, itemque Patroni olim propter ex­
traordinaria rerum adiuncta, v. g. pestem, bellum, aliamve calamitatem,
vel propter devotionem specialem nunc remissam electi, exinde uti tales
liturgice amplius ne colantur.

4070

30. Ut Patroni Religionis vel provinciae religiosae iuribus liturgicis gau­
deant, unice S. Rituum Congregatio concedit, nisi hac liturgica [ 1 74/ ra­
tione ab immemorabili colantur. Huiusmodi tamen celebratio Patronis
singularum domuum religiosarum, si qui exstent, minime conceditur.

4071

51. Alii cuiuscumque generis Patroni, praeter eos de quibus superiori­
bus numeris actum est, Patroni sensu latiore considerandi sunt, merae
pietatis causa propositi, absque ullo liturgico privilegio.

4072

B) De festis quae communiter » devotionis » vocantur
52. Haec festa, inde a Media Aetate, c privata devotione in publicum Eccle­
siae cultum inducta, in calendariis particularibus nimis multiplicata sunt.
In his igitur calendariis huiusmodi festa tunc tantum retineantur, cum
rationes vere peculiares id postulent.

4073

53, Ex his festis « devotionis » sequentia e calendariis expungantur,
quae ut plurimum in aliis festis aut anni temporibus iam recoluntur, vel
cum aliquo tantum loco particulari relationem habent, scilicet:
In translatione almae domus B. Mariae V. (10 decembris);
In exspectatione partus B. Mariae V. (18 decembris);
In desponsatione B. Mariae V. cum S. Joseph (23 ianuarii);
Fugae D. N. I. C. in Aegyptum (17 februarii);
Orationis D. N. 1. C. (fer. Ill post dom. Septuagesimae);
In Commemoratione Passionis D. N. 1 C. (fer. Ill post dom Sexagesimae);
S. Spineae Coronae D. N. I. C. (fer. VI post cineres);
Ss. Lanceae et Clavorum D. N I C. (fer. VI post dom. I Quadragesimae);
S. Sindonis D. N. I. C. (fer. VI post dom II Quadragesimae);

4074

DE CALENDARIIS ET PROPRIIS REVISENDIS

1131

Ss. Quinque Vulnerum D. N. I. C. (fer. VI post dom. III Quadragesimae),
Pretiosissimi Sanguinis D. N. I. C. (fer. VI post dom. IV Quadragesimae);
Eucharistici Cordis lesu (fer. V post octavam Corporis Christi);
Humilitatis B. Mariae V. (17 iulii);
Puritatis B. Mariae V. (16 octobris).
I luiusmodi vero festa retineri possunt si cum aliquo loco speciali neces­
situdine connectuntur.
Festum autem S. Philumenae V. et M. (11 augusti) e quolibet calendario
expungatur.
[175] C) De festis e calendario universali expunctis

I

4075 34. Circa festa quae vi n. 8 Variationum in Breviario et Missali romano ad
normam Codicis rubricarum e calendario universali expuncta sunt, pro
calendariis particularibus haec pressius statuuntur:
a) festum S. Anaclcti, quolibet titulo et gradu celebretur, transfertur in
diem 26 aprilis, sub recto nomine S. Cleti;
b) festum S. Vitalis transfertur in diem 4 novembris, una cum S. Agricola;
c) festum Cathedrae S. Petri unice die 22 februarii celebrandum est;
d) praestat ut festa sub n. 8 b, c, d, g, et b recensita, etsi alicubi tamquam
Patronus principalis vel Titulus ecclesiae habeantur, transferantur ad fe­
sta principalia, scilicet:
festum Inventionis S. Crucis, a die 3 maii ad diem 14 Septembris;
festum S. loannis ante Portam Latinam a dic 6 maii ad diem 27 decembris;
festum Apparitionis S. Michaelis Arch., a die 8 maii ad diem 29 Septem­
bris;
festum S. Petri ad Vincula, a die 1 augusti ad diem 29 iunii;
festum Inventionis S. Stephani, a die 3 augusti ad diem 26 decembris.
Eadem autem festa retineri possunt die quo hucusque celebrata sunt, si
rationes omnino singulares id suadeant, ct nisi sufficiat eo die solemnitalem tantum externam, ad normam nn. 359 et 360 Codicis rubricarum
assignare. Qua dc re peculiare petatur indultum, ut sive festum sive solemnitas externa in calendario inscribatur.

«

it

.1

Caput VI
DE TEXTIBUS IN OFFICIIS

•4

4076 35. In parandis vel revisendis lectionibus historicis festorum cuiusvis
classis, haec serventur:
a) breves ct sobriae sint; unaquaeque lectio amplitudinem ne excedat
ordinariam lectionum Breviarii, quarum pleraeque plus quam centum et
viginti verbis non constant;
1132

IOANNES XXIII

b) sermonis genus emendatum facilequc evadat;
c) loca communia vitentur; falsa aut minus apta demantur vel [176]
emendentur; si autem notitiae certae iere vel omnino desint, lectiones de
Communi assignentur, vel alius textus e sermonibus Patrum magis con
veniens seligatur.
36. Veritati historicae non tantum in lectionibus provideatur, sed etiam 4077
in antiphonis, responsoriis, hymnis aliisque Officii partibus, si quae
propriae exstent; secus eaedem partes c Communi sumantur.

37. In lestis III classis:
4078
a) si Matutinum antiphonis propriis gaudeat, circa lectiones primam et
secundam ea serventur quae nn. 40 et 41 Variationum statuuntur;
b) si vero Matutinum antiphonas proprias non habeat, lectiones pnma et
secunda sumantur de Scriptura occurrenti, nisi forte lectiones exstent
stricte propriae, scilicet quae directe de Mysterio vel Sancto agant· quo in
casu etiam responsoria sumuntur de festo, idest propria vel de Communi;
dsi responsoria tantum propria sint, dicuntur lectiones de Scriptura oc­
currenti, cum responsoriis festi, iuxta n. 42 Variationum.
38. In lestis III classis lectio III unici Nocturni est semper de festo, et 4079
quidem:
i)si una tantum lectio historica vel « contracta » exstabat, haec retineatur,
b) si duae vel tres lectiones historicae aderant, una nova lectio conficiatur,
c) si vero sermo habebatur, tantum lectio olim quarta, scilicet prima II
Nocturni servetur, vel alius textus e sermonibus Patrum magis conve­
niens seligatur.

39. /\d hymnos quod attinet:
4080
<dsi quattuor hymni diversi exstent, qui omnes continuatim vitam Sancti
illustrant, ct festum I classis non sit, primus (olim I Vesperis assignatus)
hymno Matutini praemittatur, omissa conclusione, si breviari possunt,
una alterave stropha omittatur; si coniungi nequeunt, utpote diversi me­
tri vel non historici, unus auferatur;
/>)si duo vel tres hymni adsint, opportuniore modo disponantur; si festum
I classis sit, ordinarie idem hymnus ad utrasque Vesperas adhibeatur.

1177] CAPUT vi i
DE OFFICIIS ET MISSIS DISPONENDIS

Λ) Normae generales pro Officiis
40. Post titulum festi, eius gradus indicetur (1 vel II vel III classis aut 4081
Commemoratio).
DE CAL ENDARIIS ET PROPRIIS REVISENDIS

1133

4082 41. Nominatio Horarum uniformiter hoc modo fiat: «Ad I Vesperas»,
« Ad Matutinum », « Ad Laudes », « /\d II Vesperas », etc. Singuli Noc­
turni sic indicentur: « In I Nocturno », etc.
4083 42. Caput et versus libri S. Scripturae ante singulas lectiones signifi­
centur.
4084 43. Rubricae hymnorum doxologiam respicientes demantur, v. g.
« Haec conclusio numquam mutatur », « Sic concluduntur hymni eius­
dem metri », et similia.
4085 44. In litteris maiusculis et minusculis scribendis, critérium, quo rubri­
carum Codex utitur, omnino retineatur.

4086 45. In omnibus Officiis, ad Laudes et ad Vesperas, sub respective titulo,
semper ponenda sunt, etiamsi dc Communi sumpta, versus, antiphona
ad Benedictus vel ad Magnificat, et oratio.
Ante alias Horas titulus ponatur, si partes propriae adsint, vel commodi­
tatis causa repetantur.
4087 46. Si facienda sit commemoratio alicuius Sancti, post orationem diei
uniformiter ponatur rubrica: « Et fit commemoratio S... »; deinde po­
nantur, convenienter in extenso, antiphona, versus et oratio.
Pro commemoratione de Tempore indicanda, serventur rubricae quae
iam in Breviario exstant.
B) Normae particulares pro singulis Officiis

4088 47 In festis I classis omnia disponantur ut iam in Breviariis et Propriis
exstant, iis exceptis quae vi rubricarum Codicis vel huius Instructionis
mutanda sunt.

j

! ‘M

F "
i ·<

4089 48. In festis II classis, I Vesperae:
a) ponantur cum omnibus partibus propriis pro festis Domini quae oc­
currere possunt in dominica II classis, sub hoc titulo « Ad I VESPERAS,
[178] quando festum occurrit in dominica vel celebratur gradu 1 classis »;
b) item ponantur, si propriae exstent, antiphonae psalmorum vel hymnus,
sub hoc titulo « Ad I VESPERAS, sicubi festum celebratur gradu I classis »;
c) auferantur vero ab omnibus aliis festis II classis; versus tamen et anti­
phona ad Magnificat, si propria exstent, in II Vesperis ponantur sub ru­
brica « Ad I Vesperas, sicubi dicendae occurrunt ».
4090 49. Si, m festis III classis, ad Matutinum, invitatorium et hymnus in ex­
tenso ponuntur, post hymnum addatur titulus « Ad Nocturnum ».
4091 50. In festis antiphonis propriis ad Laudes gaudentibus, post primam
antiphonam ponatur rubrica « Psalmi de dominica »; si Officium ab
Adventu ad Pentecosten celebrari contingat, addatur insuper « Γ loco ».
1134

IOANNES XXIII

51. /m festis II classis, si Laudes saltem a capitulo in extenso scribuntur, 4092
in fine ipsarum ponatur rubrica «Ad Horas minores antiphona et
psalmi de feria currenti ». In festis vero Domini quae in dominica II
classis occurrere possunt, in fine Laudum ponatur rubrica « Ad Horas
minores antiphona et psalmi de currenti die ». In fine Vesperarum
ponatur rubrica « Completorium dc dominica ».

52. Iit festis III classis cum antiphonis propriis ad Laudes et ad Vesperas, in 4093
fine Laudum haec ponatur rubrica « Ad Horas minores antiphona et psalmi
de lena currenti »; in fme vero Vesperarum·. « Completorium de feria ».
53. Diebus, quibus commemoratio facienda est de Sancto in feria, post 4094
indicationem dici et Sancti, ponatur vox « Commemoratio » et titulus
«ÀDLAUDES». Deinde ponantur, convenienter in extenso, antiphona,
versus et oratio.

C) De Missis disponendis
54. In Missis quae per extensum ponuntur, maioris claritatis causa, spa- 4095
tium unius saltem lineae servetur inter has panes:
i) inter orationem (orationes) et Epistolam;
lintergradualc (tractum...) et Evangelium;
r) inter secretam et antiphonam ad Communionem.
55. Sequentes locutiones adhibeantur: « Antiphona ad Introitum, anti- 4096
phona ad Offertorium, antiphona ad Communionem ».

[179] 56. Orationes quae ad commemorationem pertinent, necnon partes 4097
quae unice pro Missis votivis inserviunt, ita scribantur, ut relate ad textus
proprios Missae, per spatium unius vel duarum litterarum retractentur.
57. Quam maxime curandum est ut necessitas folium vertendi vitetur, 4098
cum dicenda sunt oratio, secreta, postcommunio vel alia precatio quam
celebrans extensis manibus recitare debet.

58. Diebus, quibus commemoratio facienda est de Sancto in feria, post 4099
indicationem diei et Sancti, ponatur vox «Commemoratio»; deinde
indicatio Missae convenientis, remittendo ad Commune, vel Missam
exhibendo propriam vel partes ipsius proprias.

Caput VIII
DE PRIVILEGIIS ET INDULT1S IN RE LITURGICA
A) De privilegiis et induitis in genere

59. Privilegia cl indulta quae rubricarum Codici obstant, revocata sunt 4100
DE CALENDARIISETPROPRIIS REVISENDIS

1135

||

11

S.-·

l/

30

(Motu proprio, n. 3). Si quis tamen Ordinarius necessarium censuerit
unum alterumve ex his privilegiis et induitis iterum renovare, opportu­
nas mittat petitiones, rationibus adductis, quae id suadere videantur.
4101

60. Privilegia autem et indulta quae rubricarum Codici non obstant, in
suo robore perseverant; attamen necesse erit ut et ipsa ad normam ct
mentem Codicis aptentur, quo securius servari queant.

4102

61. Proinde curae sit uniuscuiusque Ordinarii elenchum privilegiorum
de re liturgica, una cum calendario et Officiorum atque Missarum Pro
prio, ad hanc S. Congregationem transmittere, pro opportuna revisione
aut renovatione, addito quoque exemplari praecedentis concessionis.

4103

62. Praestat deinde ut, in Propriis typis imprimendis, addatur quoque
elenchus privilegiorum liturgicorum, ut prae manibus sit cuique eodem
Proprio utenti.

“Collectio rituum” pro dioecesibus
linguae hungaricae

EL77 (1963) 46-49 et 142
Decreto diei 17 martii 1961 approbata est Collectio Rituum ad instar 4108
Appendicis Ritualis Romani ad usum dioecesium et paroeciarum linguae
Hungaricae (Budapest, Societas S. Stephani, 320 pp.);

B) De privilegiis el induitis circa Missas votivas
4104

S i
EJ

‘M
/T · ' *
NO®

63. Concessiones praecedentes Missarum votivarum pro solemnitatibus
externis necnon pro sanctuariis et locis piis, in suo robore manent, sed
praescriptionibus rubricarum Codicis (nn. 358 c, 359, 361 et 373-377)
ad unguem accommodanda sunt.

4105

[180] 64. Ceterae Missarum votivarum concessiones, quovis modo vel
quavis auctoritate factae, vi n. 3 in Motu proprio « Rubricarum in­
structum » abrogatae sunt.

4106

65. Missarum votivarum concessiones iterum renovantur vel ex novo
conceduntur tantum ob rationes peculiares publicae necessitatis vel
publicae devotionis.
Huiusmodi Missae votivae, si quae concedentur;
a) gradu III classis potiuntur;
b) toto Adventus, Quadragesimae et Passionis tempore prohibentur;
c) eodem die una vel duae tantum admittuntur.

4107 Summus vero Pontifex loannes Papa XXIII, in Audientia diei 8 mensis
februarii anni 1961, infrascripto Cardinali S. Rituum Congregationis
Praefecto concessa, hanc Instructionem in omnibus et per omnia appro·
bare dignatus est , atque sanxit ut eam omnes, ad quos spectat, diligenter
exsequantur.

1136

IOANNES XXIII

Collectio rituum locum obtinet Ritualium particularium, quae pro variis 4109
dioecesibus adhibebantur. Tres partes habet:

Pars prima: Sacramentale
Ordo Baptismi
Ordo Confirmationis infirmo in periculo mortis conferendae
Ordo Paenitentiae cum ritu recipiendi haereticum vel schismaticum
Odo Communionis infirmorum et ad modum Viatici
Ordo Extremae Unctionis cum ritu continuo Sacramentorum
Ordo commendationis animae
Ordo Matrimonii

Pars secunda: Exsequiale
Continet Ordinem exsequiarum, cum diversis stationibus usu traditis
Multa recipit etiam e Collectione rituum pro dioecesibus Germaniae
Pars tertia: Processionale
De Sancto ad cuius ecclesiam fit processio
De Resurrectione
De S. Cruce
De B. Maria Virgine
De Ss. Apostolis Petro et Paulo
De Patrono ecclesiae
Dc omnibus Sanctis
De die ipsarum Rogationum
Pro Papa
Pro peccatoribus
■COLLECTIO RITUUM' PRO DIOECESIBUS LINGUAE HUNGARICAE

1137

Contra paganos et haereticos
Pro pluvia
Pro serenitate
Ordo processionis in festo Corporis Christi
Lingua vulgaris maximas partes habet, traditas consuetudines retinendo.
Adhiberi enim potest in canticis, in monitionibus, in lectionibus, in
plurimis formulis et orationibus, exceptis formulis sacramentalibus et
exorcismorum.
N.B. Perampla praesentatio huius Collectionis praebetur in EL 77
(1963) 46-49 cum historia Ritualis Hungarici.

1138

IOANNES XXIII

31
Approbatio editionis typicae
Breviarii Romani

Decretum Congr. Rituum, 5 aprilis 1961
Breviarium Romanum cx decreto SS. Concilii Tridentini restitutum.
Summorum Pontificum cura recognitum. Cum textu psalmorum e versione Pii Papae XII auctoritate edita. Editio typica Typis Polyglottis
Vaticanis 1961

Congruum erat omnino, post novum rubricarum corpus, a Summo 4110
Pontifice loanne XXIII, Motu proprio « Rubricarum instructum » diei
25 iulii anni 1960 approbatum et a Sacra Rituum Congregatione insequenti die promulgatum, Breviaria parare ad eundem rubricarum codi­
cem plene accommodata.
Haec igitur Sacra Rituum Congregatio editionem Breviarii romani, uno
volumine absolutam, a Vaticana editoriali Domo uti moris est parandam
curavit, eamque, sedula praemissa recognitione, hoc decreto « typicam »
esse declarat.
Editores proinde liturgici, rite admissi, Breviarium romanum unico vo­
lumine absolvendum, si quod edere cupiant, se ad hanc typicam editio­
nem conformare debent, concessa facultate, uti consuetudo fert, com­
moditatis causa quaedam, quae utilia esse reputant, praeter proprium
locum, ubi semper exstare debent, alio quoque loco iterandi.

APPROBA TIO EDI TIONIS TIPICAE BREVIARII ROMANI

1139

Editio typica emendata
II Partis Pontificalis Romani

I. Decretum approbationis

Decretum Congr. Rituum, 13 aprilis 1961

Pontificale Romanum. Pars secunda. Editio typica emendata. Typis
Polyglottis Vaticanis 1961, EL 76 (1962) 210______________________
4111 [210] Pontificale romanum inter libros liturgicos potioris momenti iure
connumeratur: exhibet enim sacros ritus actionesque solemnes, quas
splendidiore caeremoniarum apparatu peragere iis tantum licet, qui sacro
Episcopali munere fruuntur.
In secunda autem parte huius sacri libri illae exstant consecrationes et
benedictiones rerum, pontificali ritu peragendae, quae, saeculorum de­
cursu, ex simplici saepius actione, ad adeo ampliorem formam plurimis
caeremoniis confertam pervenerunt, ut nonnumquam sensus obvius ac­
tionis sacrae, nimia quasi ornamentorum opulentia, in quibusdam parti­
bus obscuratus appareret.
Temporibus ergo nostris, ad antecedentia tam profunde mutatis, atque
singulorum rituum origine et significatione melius cognitis, legitimum
natum est desiderium, potiores sacras actiones in hac secunda parte
Pontificalis romani descriptas opportune revisendi et ad simpliciorem
quandam formam reducendi, ita ut fidelibus et facilior eveniat ad illas
participatio, et earum profundae significationis intellegentia.

4112 Ita factum est ut Summus Pontifex Pius XII, fel. rec., instaurationem liturgicam huius partis Pontificalis romani illi Commissioni peritorum vi­
rorum commiserit, quam ad alios similes labores iam antea instituerat,
loanncs vero Pp. XXIII opus a Decessore inceptum continuari ac perfici
iussit, atque tandem expletum Ipse recognovit et approbavit, duabus
emendationibus, contra praescripta luris Canonici, explicite inductis,
nempe: obligationem ieiunii, quod ecclesiae consecrationem praecedere
deberet (can. 1166, § 2), mitigando; et indulgentias ab Episcopo in ec­
clesiae vel altaris consecratione concedendas (can. 1166, § 3) noviter di­
sponendo.
1140

IOANNES XXIII

»

Sic denique Pontificalis romani liber secundus, Typis Polyglottis Vati­
canis decore impressus, in lucem profertur, atque vi huius S. Rituum
Congregationis decreti uti editio « typica » eiusdem secundi libri decla­
ratur, cui omnes editores, ad libros liturgicos edendos rite admissi, in
propriis editionibus ad unguem se conformare tenentur.

II. Declaratio de valore editionis
Congr. Rituum, 2 ianuarii 1962

MS 54 (1962 ) 52; EL 76 (1962) 182; Periodica 51 (1962) 263-264

1)2] Recenter prodiit editio vaticana partis secundae Pontificalis romani, 4113
quae vi decreti huius Sacrae Congregationis, sub die 13 /Xprilis 1961, uti
«typica » declarata est.
Ad dubia praecavenda, bene visum est quae sequuntur declarare
Cum agatur de editione « typica » simul ac « emendata », id est de edi­
tione, in qua ritus et rubricae, necnon cantus gregorianus, in parte vel ex
integro, ad simpliciorem simul ac meliorem formam redacta sunt, ritus,
rubricae ac cantus gregorianus, in praecedentibus editionibus exhibita,
vim obligationis amiserunt.

III. Elenchus rerum quae in II parte PR continentur

4114

1. Ordo ad benedicendum et imponendum primarium lapidem pro ecdesiae aedificatione
2. Ordo ad ecclesiam dedicandam ct consecrandam
3. Ordo ad ecclesiam benedicendam
4. Ordo ad altare consecrandum sine ecclesiae dedicatione
5. Ordo ad akare portatile consecrandum
6 Ordo ad campanam consecrandam
7. Ordo ad coemeterium benedicendum
8. Ordo ad reconciliandam ecclesiam violatam
9. Ordo ad reconciliandum coemeterium violatum
10. Ordo ad patenam et calicem consecrandum
11. Benedictio antimensii
12. Benedictio vasorum sacrorum et ornamentorum ecclesiae vel altaris
in genere
13 Benedictio tabernaculi, pyxidis, ostensorii, thecae
14. Benedictio tobalcarum altaris
15. Benedictio corporalis
EDITIO TYPICA EMENDATA II PARTIS PONTIFICAL IS ROMANI

1141

16. Benedictio pallae
17. Benedictio purificatorii
18. Benedictio sacerdotalium indumentorum in genere
19. Benedictio specialis cuiuslibet indumenti
20. Benedictio novae Crucis
21. Benedictio crucis pectoralis
22. Benedictio imaginis B.M.V.
23. Ordo ad imaginem B.V.M. coronandam
24. Benedictio imaginum Sanctorum
25. Benedictio capsarum pro reliquiis includendis
26. Ordo ad faciendam aquam benedictam « ordinariam »
27. Ordo ad faciendam aquam benedictam « gregorianam »
28. Benedictio incensi in altaris consecratione comburendi
29. Benedictio tobalearum, vasorum et ornamentorum ecclesiae et alta­
ris, quando ecclesia et altare simul consecrantur
30. Benedictio tobalearum, vasorum et ornamentorum altaris, quando
altare tantum consecratur

N.B. Perampla praesentatio totius materiae invenitur in EL 76 (1962)
201-284.

Textus huius partis Pontificalis Romani emendatae inveniri potest m
volumine, cui titulus Pontificale Romanum. Rcimpressio editionis iuxta
typicam anno 1962 publici turis factae... curantibus A. Ward et C. Johnson,
CLV-Edizioni Liturgiche, Roma, 1999 (= BELS 103), pp. 121-227.

33

Instructio
pro sacerdote infirmo vel caecutiente circa
Missarum votivarum celebrationem eidem
Apostolico induito concessam

Instructio Congr. Rituum, 15 aprilis 1961

EL75 (1961) 362-364

I - Praenotanda
1)62] 1. Sacerdos infirmus vel caecutiens, seu visivae potentiae debilitate, 4115
sive accidcntaliter sive habitualiter, laborans, a Sancta Sede dispensatio­
nem obtinere potest celebrandi, iuxta normas inferius expositas, aut ali­
quam Missam ex votivis, aut Missam « quotidianam » defunctorum.

2. Conditiones huiusmodi privilegii ad amussim observandae sunt.
). Si, durante privilegio, sacerdos caecutiens, plane caecus evadat, no­
vum indultum a S. Congregatione de disciplina Sacramentorum obtinere
debet; coque obtento, sub gravi tenetur uti adsistentia alterius sacerdotis
vel diaconi.

II - Normae de missis votivis

A) Quae Missae votivae dici possint
4. Sacerdos dispensatus dicere potest:
4116
a) aut Missam Salve, sancta Parens, ut in Communi festorum B. Mariae
Virg., quovis anni tempore;
Zd aut Missam votivam de B. Maria Virg. pro diversitate temporum assi­
gnatam;
c) aut aliam Missam, quae tamquam votiva celebrari permittitur, iuxta
nn. 306-316 Codicis rubricarum.
INSTRUCTIO PRO SACERDOTE INFIRMO VEL CAECUTIENTE
1142

IOANNES XXIII

1143

[363] B) Quando Missa votiva dicenda sit
4117

5. Missa votiva dici potest quovis anni tempore; dici vero debet omnibus
et singulis diebus, in quibus non permittuntur Missae defunctorum.

4118

6. In Triduo sacro, sacerdos omnino a celebrando abstinebit.

4119

7. In festo Nativitatis Domini, tres Missas dicere potest.

17. /\d sequcntiam Dies irae sacerdos numquam tenetur Attamen si 4129
[J64] Missam I classis cantet, licet ipse sequcntiam non legat, chorus
eam cantare non omittat.

C) Quo colore utendum sit
4120

8. Si sacerdos infirmus vel caecutiens privatim celebret, semper colore
albo uti potest.
Si vero in ecclesia aut oratorio publico vel semipublico celebret, adhibere
potest colorem vel Missae votivae vel Officio diei conformem.

D) Quomodo Missa ordinanda sit
4121

9. Hymnus Gloria in excelsis Deo dici potest semper nisi adhibeatur co­
lor violaceus paramentorum.

4122

10. Regulariter dicitur unica oratio. Attamen fas est sacerdoti orationes
addere, quae a rubricis praescribuntur vel permittuntur.

4123

11. Symbolum dicitur:
a) quotiescumque dicendum est in Missa diei currentis;
b) si Missa celebratur ad modum Missae votivae I classis.

4124

12. In qualibet Missa votiva dicitur praefatio communis, praeterquam in
Missis de B. Maria Virgine, in quibus sumitur praefatio propria, adhibi­
tis tamen semper verbis Et te in Veneratione.

4125

13. Si Missa sit in cantu, tonus adhibetur solemnis vel fetialis, prout
gradus dici currentis vel Missae votivae requirit.

III - Normae de Missis defunctorum
j

A'

4126

14. Missa defunctorum dici potest diebus a rubricis permissis. Adhiberi
tamen potest semper Missa « cotidiana », etiamsi Missa sit 1, II vel III
classis.

4127

15. In Missa « quotidiana » unica semper dicitur oratio, nempe Fide­
lium. Eligi tamen potest ct alia magis conveniens; et, si agitur de Missa
lecta IV classis, addi potest et alia oratio ad libitum eligenda.

4128

16. Missa «quotidiana» adhiberi potest, et quidem ter si placuerit, in
Commemoratione omnium Fidelium defunctorum.

Ii
! 'M

H

»1

1144

IOANNES XXIII

INSTRUCTIO PRO SACERDOTE INFIRMO VEL CAECUTIENTE

34

Pont. Institutum Liturgicum Anselmianum
canonice erigitur

Decretum Congr. De Seminariis et Studiorum Universitatibus, 17 iunii 1961

AAS 54 (1962) 113-114
4130 [113] Ut legem credendi lex statuat supplicandi, Apostolica Sedes, inde

a christianae fidei primordiis, id inculcare consuevit, ut « praeter invio­
labiles sanctiones, quibus piissimi Patres, pestiferae novitatis elatione
dciecta, et bonae voluntatis exordia et incrementa probabilium studiorum
[114] et in eis usque in finem perseverantiam ad Christi gratiam referre
docuerunt, obsecrationum quoque sacerdotalium sacramenta respiciamus,
quae ab Apostolis tradita in toto mundo atque in omni Ecclesia catholica
uniformiter celebrantur » (cfr. Enchiridion symbolorum et definitionum,
n. 129). Quod ut impigro ecclesiastici doctioresque christifideles asse­
quantur studio, Romani Pontifices, ad « necessitudinem inter dogma et
liturgiam sacram, itemque inter cultum christianum et populi sanctifica­
tionem » intimius perspiciendam penitiusque procurandam, iugiter hor­
tati sunt, nostris equidem temporibus Constitutione Apostolica « Divini
cultus » Pii XI fel. rec. ac praecipue Encyclicis Litteris « Mediator Dei »
ab eiusdem successore Pio XII sanctae memoriae d. 20 m. Novembris
a.D. 1947 datis.
4131 Sollicitis Pontificum monitis obsequentes, sodales in primis Monastici

Ordinis Sancti Benedicti sacram Liturgiam scicntifica investigatione fun­
ditus excolendam, scriptis dissertationibus tractatibusque undequaque
illustrandam, publicis praelectionibus tironibus theologisquc docendam,
summo studio prosecuti sunt. Tanto tot saeculorum decursu peracto operi
fastigium imponere cupiens, Abbas Primas Ordinis Sancti Benedicti
propositum significavit condendi, sub ductu et auctoritate Sanctae Sedis,
Institutum Liturgicum penes Theologicam Facultatem Athenaei Anselmiani, cui praesunt in Urbe Monachi Ordinis Sancti Benedicti, quo aptius
scicntifica methodo instituerentur tum magistri disciplinarum liturgicarum
tum directores Commissionum liturgicarum singularum dioeceseon.
Sacra autem Congregatio de Seminariis et studiorum Universitatibus,
postquam peculiaria Statuta examini subiecit atque approbavit, in Ecde1146

IOANNES XXIII

0

xk,,

1

siae Sanctae decus ac salutarem clericorum presbyterorumque eruditio­
nem, pro munere erigit atque erectum declarat Institutum Liturgicum Anselmianum, quod ob rei momentum Pontifiai titulo in posterum insigni­
tum decernit, cuius erit liturgicas scientias et biennali praelectionum
cursu et criticis editionibus textuum ac documentorum provehere, atque
publicis collationibus de ahiorum pervestigationum exitu omnes certio­
res (acere, ad normam eorundem Statutorum, agnitis iuribus honoribus
privilegiis quae iisdem innuuntur, ceteris servatis de iure servandis

PONT. institutum liturgicum anselmianum CANONICE ERIGITUR

1

35

Momentum Marialis Rosarii in vita Christiana

loannis XXIII Epistula Apostolica “11 religioso convegno”, 29 septembris 1961

AAS 53 (1961) 641-647
4132 [643] Il Rosario, come esercizio di cristiana devozione tra i fedeli di rito
latino, che sono notevole porzione della famiglia cattolica, prende posto,
per gli ecclesiastici dopo la S. Messa ed il Breviario, e per i laici dopo la
partecipazione ai Sacramenti. Esso è forma devota di unione con Dio, e
sempre di alta elevazione spirituale.

Parole e contenuto

k

lis

r·
if'
lutu·

4133 È vero che, presso alcune anime meno educate a sollevarsi oltre 1’omaggio labiale, esso puô venir recitato come monotone successione delle tre
preghiere: il Pater Noster, 1’Ave Maria, e il Gloria, disposte nell’ordine
tradizionale di quindici decine. Questo, senza dubbio, è già qualche co­
sa. Ma - dobbiamo pur ripeterlo - è solo awiamento o risonanza esteriore di confidente preghiera, piuttosto che vibrante elevazione dello
spirito a colloquio col Signore, ricercato nella sublimité e tenerezza dei
suoi misteri di amore misericordioso per la umanità tutta intera.
La vera sostanza del Rosario ben meditato è costituita da un triplice
elemento che dà alla espressione vocale unita c coesione, discoprendo in
vivace successione gli episodi che associano la vita di Gesù e di Maria, in
rilerimento alie varie condizioni dellc anime oranti c alie aspirazioni
della Chiesa universale.
Per ogni decina di Ave Mana, ecco un quadro, e per ogni quadro un
triplice accento, che è al tempo stesso: contemplazione mistica, riflessione
intima, e intentione pia.
Contemplazione mistica
4134 Anzitutto, contemplazione pura, luminosa, rapida di ogni mistcro, cioc
di quelle verita della lede che ci parlano della missione rcdentrice di Ge­
sù. Contemplando ci si trova in una condizione intima di pensiero [6441
1148

IOANNES XXIII

r :

%

’

edisentimento con la dottrina e con la vita di Gesù, figlio di Dio e figlio
di Maria, vissuto sulla terra a redimere, a istruire, a santificare: - nei
silenzio della vita nascosta, fatta di preghiera e di lavoro, - nei dolori
della sua beata Passione, - nei trionfo della Resurrezionc: come nella
gloria dei cieli, ove siede alla destra del Padre, sempre in atto di assistere
edi vivificare di Spirito Santo la Chiesa da Lui fondata, e progrediente
nelsuo cammino attraverso i secoli.

Riflessione intima
ll secondo elemento è la riflessione, che dalla pienezza dei misteri di Cri­
sto si difionde in viva luce sopra lo spirito dell’orante. Ciascuno awerte
nei singoli misteri l’opportuno e buon insegnamento per sé, in ordine
alla propria santificazione e aile condizioni in cui vive e sotto la continua
illuminazione dello Spirito Santo, che dal profonde dell’anima in grazia
«sollecita per noi con gemiti inenarrabili »,' ognuno raffronta la sua vita
col calore di insegnamento che sgorga da quei medesimi misteri, e ne
trova inesauribili applicazioni per le proprie nécessita spirituali, come
per quelle del vivere suo quotidiano.

4135

Intentione pia

In ultimo è intenzione: cioè indicazione di persone, o istituzioni, o né­
cessita di ordine personale e sociale, che per un cattolico veramente acti­
vo e pio rientrano ncll’esercizio della carità verso i fraeelli, carità che si
difionde nei cuori ad espressione vivente della comune appartenenza al
corpo mistico di Cristo.
In tal modo il Rosario diventa supplica universale delle anime singole e
deU’immensa comunità dei redenti, che da tutti i punti della terra si incontrano in una unica prcghiera: sia nella invocazionc personale, a implorazione di grazic per i bisogni individual! di ciascuno; corne nei parteciparc al coro immenso c unanime di tutta la Chiesa per i grandi
interessi dell’intcra umanità. La Chiesa, quale il Redentore Divino la
voile, vive tra le asprezze, le awersità e le (empeste di un disordine so­
ciale che sovente si volge in minaccia paurosa; ma i suoi sguardi sono
fissi e le énergie della natura c della grazia sempre protesc verso il su­
premo destino delle eterne finalità.

4136

/645/ Recitatione labiale c privata

Questo c il Rosario Mariano, osservato nei suoi vari elementi, insieme
riuniti suile ali della prcghiera vocale, e ad essa intrecciati come in un ri­
1 Row 8.26.
MOMENTUM MARIALIS ROSARII IN VITA CHRISTIANA

1149

4137

camo lieve e sostanzioso, ma pieno di calore e di fascino spirituale.
Le preghiere vocali acquistano portanto ancliesse il loro pieno risalto: anatutto l’orazione domenicale, che dà al Rosario tono, sostanza e vita, e venendo
dopo 1’annuncio dei singoli misteri, sta a segnare il passaggio da una decina
all’altra; poi la salutazione angelica, che porta in sc gli echi dclla esultanza
dei cielo e della terra intorno ai vari quadri dclla vita di Gesù e di Maria; c
infine il tnsagio, ripetuto in adorazione profonda alla Santissima Trinità.
Oh! sempre bello, cost, il Rosario del fanciullo innocente e deH’ammalato, dclla verginc consacrata al nascondimcnto del chiostro o all apostolato della carità, sempre neH’umilta e nel sacrificio, dell’uomo e della don­
na padre e madre di famiglia, nutriti di alto senso di responsabilità no­
bili e cristiane, di modeste famiglic fedeli alia antica tradizione domesti­
ca: di anime raccoltc in silcnzio, c astratte dalla vita del mondo, a cui
hanno rinunziato, e pur tenutc sempre a vivere col mondo, ma come
anacoreti, fra le incertezze e le tentazioni.
Questo è il Rosario delle anime pie, che recano viva la preoccupazione
della propria singolarità di vita e di ambiente.

Èbcn nota, a quanti seguono dal punto di vista storico le viccndc delle
trasformazioni politichc, la influenza esercitata dalla pieta Manana, a
preservazione da minacciate sventurc, a ripresa di prospentà c di ordinc
sociale, a testimonianza di spirituali vittorie ottenute.

Preghtera sociale e solennc
4138 Nell’atto di rispettare questa antica consueta e commovente forma di

devozione Mariana, secondo le personali circostanze di ciascuno, Ci è
permesso per altro di aggiungere che le trasformazioni moderne, so·
prawenute in ogni settore della umana convivenza, le invenzioni scienti
fiche, lo stesso perfezionamento della organizzazionc del lavoro, con­
ducendo 1’uomo a misurare con maggior ampiczza di sguardo e penetrazione di accorgimento la fisionomia dei mondo attuale, vengono destando nuove sensibilité anche circa le funzioni e le forme della preghicra cristiana. Ormai ogni anima che prega non si sente più sola ed
occupata esclusivamente dei propri interessi di ordine spirituale e tem­
porale, ma awerte, più e meglio che per il passato, di appartenerc a tutto
un corpo sociale, di cui partecipa la responsabilità, gode dei vantaggi,
terne le incertezze e i pcricoli. Questo, del resto, è il carattere della preghiera liturgica del Messale e del Breviario: ad ogni suo tocco, segnato
dall’« Oremus », che frapponc pluralité e mollitudine, tanto di chi prega
quanto di chi [646] attende esaudimento e per cui la preghiera è compiuta. È la folia che prega in unità di supplicazione per tutta la fraternità
umana, religiosa c civile.
Il Rosario di Maria, dunque, viene assunto ad elevazione di grande pre­
ghiera pubblica ed universale in faccia ai bisogni ordinari e straordinari
della Chiesa santa, delle nazioni e del mondo intero.
Vi furono epoche difficili, assai difficili nella storia dei popoli, per la
successione di awenimenti che segnarono in note di lacrimc e di sangue
le variazioni degli Stati più potenti dcll’Europa.
1150

IOANNES XXIII

MOMEN TUM MARIALIS ROSARII IN VITA CHRISTIANA

36

De Communione infirmis distribuenda
horis postmeridianis

Responsio Congr. S. Officii, 21 octobris 1961
AAS53 (1961) 735; EL 76 (1962) 183; Periodica 91 (1962) 247

409 [7)5] Quaesitum est ab hac Suprema S. Congregatione utrum infirmis,
etsi non in periculo mortis constitutis, nec decumbentibus, sed domo
egredi non valentibus, Sacram Communionem ministrare liceat horis
postmeridianis, quoties ipsi mane Sacram Eucharistiam recipere nequi­
verint, sive prae sacerdotis absentia, sive prae alio rationabili impedi­
mento.

Feria V loco IV die 19 Octobris 1961
Emi ac Revmi DD. Cardinales rebus fidei ac morum tutandis praepositi,
huic Dubio respondendum decreverunt: Affirmative,
dummodo:
1) agatur de infirmis qui iam per hebdomadam domo egredi non va­
leant;
2) tempus ac frequentia Sacrae Communionis a Parocho vel alio Sacer­
dote, cui spiritualis cura infirmi incumbit, determinentur;
3) regulae serventur quoad ieiunium eucharisticum iam statutae.
Quam decisionem Feria VI sequenti die 20 Octobris 1961, in Audientia
Emo ac Revmo Dno Cardinali Secretario S. Officii impertita, Ssmus
D.N.D. loanncs divina Providentia Papa XXIII confirmavit ac publici
iuris fieri iussit.

1152

IOANNES XXIII

In Quinquagesimum annum a condito
Pont. Instituto Musicae sacrae in Urbe

[omnis XXIII Epistola “lucunda laudatio'1 ad D. Hyginum Angles,
Praesidem Instituti Musicae sacrae in Urbe, 8 decembris 1961
AAS54 (1961) 810-813; EL 76 (1962) 58-61

[810]«lucunda laudatio decoraque sit Deo nostro» (Ps. 146,1): haec sacri
Psaltae verba cum menti et auribus Nostris insonant, acuunt sane suctas
Nobis curas ad ea conquisite fovenda, quae divinum cultum splendidio­
rem ct puriorem reddant. Quoniam autem cum divino cultu arctissimo
vinculo musica sacra conectitur, cuius magis in dies efficacitas et grandi­
tas colligitur, hac moti persuasione, ubi perlatum Nobis fuit, Urbanum
Pontificium Institutum Musicae Sacrae docendae decem ab ortu exacta
lustra mox celebraturum [811] esse, nequaquam passi sumus silentio
istud praeterire sollemne, et ideo tibi, dilecte Fili, itemque Scholae, cui
digne praees, gratulationes et vota, hortationes ct laudes proferre hasce
per Litteras studemus.

4140

Sanctus Decessor Noster Pius X cum restaurationi liturgicae consuleret,
perspicaci mentis obtutu, nihil haesitanti consilio huiusmodi renovatio­
nem musicae sacrae puro ac religioso afflatu haud parum inniti vidit
Quare edito chirographo, a verbis incipiente « Tra le sollecitudini
dcll’officio pastorale », ubi hac super re normae ct principia a maioribus
tradita inculcabantur denuo, et reccniioris aetatis necessitatibus accom­
modata sanciebantur, provide decrevit, ut Romae istud constitueretur
musicae sacrae celsi ordinis Magisterium.
Sanctissimi Decessoris Nostri spem eventus non fefellit, immo exspecta­
tioni eius fructus cumulate respondit. Per quinquaginta enim annorum
spatium Institutum, cui tu moderaris, propositum sibi finem scite et
operose prosecutum est. Decessores Nostri Benedictus XV, Pius XI.
Pius XII praeclaris id honestarunt praeconiis, nec minus amplam volti
mus esse laudem, quam nunc ei adhibemus, de eiusdem vita et incre­
mento suave accipientes solacium.

4141

Profecto ei spiritualis hereditas servanda et augentia concredita est.

4142

IN L ANNUM A CONDITO PONT INSTITUTO MUSICAE SACRAE IN URBE

1153

quam nemo unus non videt in Ecclesia inaestimabilis esse momenti ct
pretii. Spcctantissimam prolecto causam id agit, cum ad formandos
alumnos musica sacra, liturgico adflante spiritu, det operam, qui in divi­
no cultu moderando consilio et actu praecipuas partes sustinebunt
Praeterea ex mandato et suo excolendorum studiorum genere Romanae
liturgicae musices documenta integra servat, incontaminata tradit, dili­
genter investigat, plane perfecteque docet. Quamquam latius commissa
provincia patet, tamen iure meritoque apprime nobilem attribuit locum
cantui chorali, mirae et unisonae voci plebis sanctae Dei, qui, a S. Gre­
gorio Magno eius instauratore Gregorianus appellatus, a S. Pio X musi­
cae sacrae fundamentum constitutus est, nec minore sollertia et peritia
ad polyphonicum cantum vocalem, saeculis XV et XVI perfectionis fa­
stigia assecutum, ad cantum nostra aetate usitatiorem pluribus vocibus
concinnatum et ad instrumenti, quod organum dicitur, pulsandi disci­
plinam et artem discentium convertit ingenia.
4143 Pel. rec. Decessores Nostri Pius XI per Constitutionem Apostolicam Di­

vini cultus sanctitatem et Pius XII per Encyclicas Litteras, quibus initium
Musicae Sacrae disciplina, religionis studio moti et rerum provisu optimo
hac super re complura praescripserunt, quae attente [812] considerari
semper oportet ab iis universis, qui commisso sibi officio tenentur: itemque diligenter ponderanda est Instructio dc musica sacra et sacra liturgia,
quam Sacrum Consilium legitimis ritibus cognoscendis die 3 Septembris
anno 1958 promulgavit.
4144 Delectat Nos ad nonnulla singillatim spectare. Valde id Nobis perplacet,

•I

'I

r

quod istic Latinae linguae in sacra liturgia sollemni secundum praescrip­
tas normas honor exquisita diligentia colitur, tuitio sumitur: haec enim,
praeter sibi tribuenda decora, cum Romanae Ecclesiae sacris modula­
minibus arctissime coniungatur, perspicuum est venustumque unitatis
signum. Venerandus et augustus sermo, Ecclesiae filiis maternus, indole
sua musicis numeris tractabilis, gravis et canorus, incorruptis verbis suis
condens veritatis ct pietatis thesauros, in sacra liturgia auctoritate accep­
tus, locum principem obtinere pergat non uno ex nomine oportet. Ap­
tius usque impertienda liturgica catechesis, et ea quae invalescit consue­
tudo manualium libellorum, quos legentes fideles sacros ritus intellegenter
devoteque sequuntur, causam sane praebent, cur publicae preces suos
pandant etiam humilibus sensus; atque ita liturgicus progressus apto iti­
nere sincera studia sibi conciliat.
4145 Valde Nobis probandum erit, si apud Institutum istud singulari cum cu­

ra excolentur et docebuntur religiosa cantica, vulgari sermone composi­
ta, maiorum usu ct more recepta aliaque nova elaboratione musicis notis
exornata. In liturgia enim non sollemni huiusmodi ct formulae precum
et cantica, intra templi saepta iam diu hospitio quodam recepta, spiritua1154

IOANNES XXIII

1

les militates haud modicas pariunt. Attamen in liturgia sollemni, sive in
templis dignitate praecellentibus, sive in parvis aedibus sacris oppidulo
rum, Latinae linguae regale sceptrum ct nobile exercere imperium fas
semper erit.

Haud absimili ratione si excitandus est in sacris aedibus multitudinis fi- 4146
delium popularis concentus - vox una unius caritatis significantissime
imago - tamen dignas laude ducimus sollicitudines, quibus tu ct bene
multi prudentes navique ferimini, ut scholae cantorum in honore ha­
beantur et, ubi lapsae sint vel languerint, restaurentur, scholae cantorum
scilicet maiorum templorum et coenobiorum, saepe numero laudibus ct
memoriis inclitae, et eae quoque, quae in paroeciis, in Seminariis, in
ephebeis constitutae sunt aut felici omine constituentur.

Haud tenuis insumendus est labor, sed haud tenuis est messis, quae inde 4147
ad Dei amplificandam gloriam et ad christianae vitae provehendum pro­
fectum maturescent.
Hactenus haud pauca istic bene peracta sunt, quae meliora quoque
[813] et potiora futura haud dubia spe spondent. Valde siquidem gratu­
lamur libi, dilecte Fili, de incrementis, quae, annitente studiosa diligen­
tia tua, Musicae sacrae Institutum istud suscepit.
Praeter alia oblectamenti Nobis causa est, quod nuper, magnifice opitu­
lante viro, cui pro merito Deus praemia attribuat, peculiare istic consti­
tutum est magisterium musicae pro missionalibus regionibus excolen­
dae. Namque populi, quibus Evangelii praecones Dei regnum et lumen
afferunt, saepe antiquos musices thesauros possident et nativis cantilenis
summopere laetantur. Quare provido consilio prospicitur, cum certatur
in eorum spirituale emolumentum illic ortas modulationes colligere, po­
lire et in catholicae religionis usum convertere: ita fiet quoque, ut autochthonae religiosae musicae fundamentum iaciatur.

Ea quae, favente Deo, iam prospero exitu florent, validioris progressionis 4148
incitamentum sunt. Dilectum Nobis Institutum istud musicae sacrae do­
cendae in aevum vigeat, crescat et antiquis meritis nova addat usque lucu­
lentiora, id quaerens, ut secundum Ecclesiae adflatum et spiritum maiore
cotidie studio colat ct evulget modos musicos, qui exterius sonando exci­
tant in corde canticum novum, Deo vocem dulcisonam, hostiam suavem,
munus gratum. Cuius nec humillimus quidem expers sit oportet:
« Oremus cantando et orando cantemus » (S Augustinus. Sermo 342.1 ).

IN L ANNUM A CONDITO PONT INSTITUTO MUSICAE SACRAE IN URBE

11S5

38
Divinum Officium
est sacerdotum praestantissima
sibique propria supplicandi ratio

loannis XXIII Adhoratio apostolica “Sacrae laudis” ad clerum univer­
sum de Divino Officio pro felici exitu Concilii Vaticani II impensiore
pietate recitando, 6 ianuarii 1962.
AAS 54 (1962) 66-75; EL 76 (1962) 108-120
4149

[66] SACRAE LAUDIS concentum
graliarumque actiones, quae ob in­
dictum Concilium Oecumenicum
Vaticanum II ubique gentium Deo
persolutae sunt, sane addecet, Ve­
nerabiles Fratres et dilecti filii, et
in catholicorum hominum ore non
conticescere, et cum ferventioris
usque christianae pietatis studio
assidue coniungi.
Quam ob rem, eiusmodi plauden­
tium hominum significationes, qui­
bus ipsum Petrianum Sepulcrum, ca­
tholicae arx unitatis personare vide­
tur, Nosmet quodam modo monent,
ut [67] opportuniore efficientioreque
in dies ratione Christianorum ani­
mos ad gravissimum hunc eventum
comparemus. Hic namque eventus
exspectatissimus tanto cumulatius
communi omnium exspectationi sa­
tisfaciet, salubnoresque edet fruc­
tus, quanto magis ad id conducet,
ut et catholica fides etiam atque
etiam roboretur, et Ecclesiae leges
1156

IOANNES XXIII

I! coro di lode e di ringraziamcnto, rivolto a Dio in ogni parte dei
mondo cattolico per la indizione
dei Concilio Ecumenico Vaticano
II, è bcn naturale che non solo
continui, ma sollevi vibrazioni di
sempre più intenso fervore di vita
cristiana.

Pertanto 1’cco dei generale compiacimcnto che giunge sino qui
presso la Tomba di S. Pietro, cen­
tro della unità dolia Chiesa, ci in­
vita a ricercare mezzi opportuni
per unire più strettamcnte tutte le
anime in preparazione al grande
avvenimcnto. Questo tanto più
perfettamente corrisponderà alie
sue finalità ed alia aspettazione
universale, quanto più comporte­
ra, okreché un rinvigorimento del­
la fedc cattolica ed un aggiornamento della legislazione della
Chiesa in conformità aile circo-

cum huius aetatis necessitatibus ap­
tius componantur, et christifideles
consentientibus voluntatibus, coniunclisque viribus ad sanctioris vi­
tae propositum contendant.

stanzc odierne, anche uno sforzo
collettivo, deciso e concorde, di
generale santificazione

Sacrorum alumni ad unam coinmuncmquc precationem invitati
lamvero ad felicem rei exitum ma­
xime admotis Deo precibus conferri
cupimus: in primis a sacerdotibus,
in quorum exemplo et incitamento
posita est totius christiant populi
animi altitudo.
Hac de causa, iam anno millesimo
nongentesimo sexagesimo, die duo­
decimo mensis Septembris, Nomini
Mariae Virginis sacro, cum rus, e
memoria numquam deponendum,
petiissemus Seminarii Romani ubi ad proxima sacerdotalia munia
contendentes, laetos transegimus
annos - carissimis illis adulescenti­
bus, aliquid quasi imperantes,
diximus optare Nos vehementer, ut
sacrorum alumni, qui ubique sunt
terrarum, cotidie ad unam communernque conspirarent precationem,
mcensiorisque pietatis exercitatio­
nes susciperent, quibus id a Deo
impetrarent, ut magnum celebran­
dum Concilium, non modo catholi­
corum, sed aliorum etiam hominum
ex universo terrarum orbe exspecta­
tionem impleret.
Quae Nostra ad Deo supplicandum
invitatio' omnibus sane probabilis,
a reducto illo Sabinae colle immensa
mundi spatia transmittens ad sacro­
rum alumnos cuiusvis sermonis, et

La prima forma di cooperazione al 4150
successo che attendiamo è la pre­
ghiera. Innanzi tutto la preghiera
sacerdotale, chc dà subito tono e
fervore alia clevazione spirituale di
tutto il popolo cristiano.
Per questo, sino dal lunedi 12 settembre I960, giornata liturgica
dedicata al Ss. Nome di Maria, in
un Nostro lieto ed eccezionale incontro in campagna con gli alunm
dei Seminario Romano - cosi caro
ai ricordi della Nostra iniziazione
sacerdotale - cogliemmo la ispirazione di dare una consegna a quei
diletti giovani per una supplicazione universale, che ogni giorno
raccogliesse in comunanza perfetta gli allievi dei santuario, ad occuparsi con una vita di picta inlensamente fervorosa al grande
awentmento dei Concilio, perché
corrisponda alie attese di tutta la
cattolicità e dei mondo intero.

Quella consegna* lu accolta con
gradimento generale: dal colle
romito della Sabina valico tutte le
distanze, toccô i giovani seminaristi di tutte le lingue e di tutte le

1 Cfr Diltorfi. Mestagjv, Colliu/ui del Santo Padre Gtovanni XXlll, II. pp 466 472

DIVINUM

SUPPLICANDI RATIO

1157

cuiusvis civitatis pervasit, atque in nazioni, conic l’accendersi di un
eorum animis sacram veluti flam­ hioco sacro di preparazionc alie
mam aluit; qua rapiente, ad castas care e santé gioie di quel novello
sacerdotii delicias optandas vehe­ sacerdozio, riservato alia primi
mentius udem commoti sunt. Atque applicazione dei saggi ordinameni!
id quidem peropportunum cen­ dei futuro Concilio.
semus; siquidem horum adulescen­
tium erit [68] muneris, cum ah
inito sacerdotio recentes erunt, ce­
lebrati Concilii leges maxime salu­
tares ad effectum adducere.
O cara perennisque inventus, e qua Oh! giovinezza benedetta e pe
ductu auspicioque Manae Virginis renne, che, sotto gli auspici dc!
fortia agmina exsistent, pro Ecclesia nome santo di Maria, e come guisancta apostolicos labores subitura!
data da lei, prépara le brillanti
schiere per 1’apostolato benefico
della Chiesa delTawenire!
Concilium « est vera novaque Epiphania »

4151 Cum superiore mense de proxima · La reccnte festività del Natale ci
lesu Christi Nativitate cogitaremus,
ha accostati in quelle santé giorna
Sanctus loseph una cum augustissi­ te, oltreché alla Madré, allô Sposo
ma eius Sponsa menti Nostrae oc­ di Lei, il caro San Giuseppe, avcurrit saepe saepius, utrique Bethle­ viati l’una e l’altro sulla stradadi
hem petentes, ubi mysterium illud Betlemme, verso il compimento
sacrosanctum impletum est, quod del grande mistero del Verbum ca­
his vocibus nuntiatur: Verbum caro ro factum est et habitavit in nobis:
factum est et habitavit in nobis.2 Chi più del sacerdote è degno di
lamvero quis congruentius quam familiarizzare con San Giuseppe
sacerdos in familiaritatem venire cm datum est Deum non solum fi­
potest sancti loseph, cui datum est dere et audire, sed portare, deoscu
Deum... non solum videre et audi­ lari, vestire et custodire?'
re, sed portare, deosculari, vestire
et custodire?.3
Hanc ob causam, sanctum loseph,
Percio all’occasione della sua fe­
qui die octavo mensis decembris, sta, il 19 marzo dello seorso anno,
anno millesimo octingentesimo è anche a lui che volemmo confisexagesimo nono, cum scilicet Con- dare l’ineflabile compito di Patro-

alium Vaticanum I celebraretur, to­
tius catholicae Ecclesiae caelestis Pa­
tronus designatus est, Nos, superio­
re anno, die undevicesimo mensis
martii, cius memoriae sacro, huius
Concilii Vaticani II Praestitem sa­
lutarem constituimus.*

no dei Concilio, da Patrono che
egli fu gia proclamato della Chiesa
universale in occasione dei primo
Concilio Vaticano, Γ8 dicembre
1869/

Hodie nobis diem festum Epiphaniae
agentibus spectaculum illud praebe­
tur, quo Matthaeus Evangelista, ver­
bis usus suavibus atque inaffectatis,
ante puerulum lesum tres Sapientes
repraesentat, Bethlehem ab orientis
regionibus, prodigiali stella duce,
perductos.5 Qui, cum pervenissent,
sui sensus animi patefaciendi causa,
lesum adoraverunt eique aurum,
thus et myrrham dono dederunt.

Ora siamo alia Epifania del Signore. 4152
Intomo a Gesù, a Betlemme, ecco ia
scena dei Magi Oh! che spettacolo'
Accorsi da Oriente, prevenuti, e, a
loro grandissimo gaudio, guidati da
un astro prodigioso,5 1’Evangelista
San Matteo ce li descrive con deliziosa semplicità di parole e di colo­
ri. Appena arrivati, essi sono in
adorazione innanzi al Bambino Ge­
sù a significazione del loro sentimento, e in alto di offrirgli i doni:
oro, incenso e mirra: aurum, thus et
myrrham (Mt 2,1-12).
Sotto la figurazione di questi inattesi visitatori d’alto rango sociale,
come sono i Magi, fiore eletto per
dignità personale, per intelligenza
aperta e ansiosa, in esercizio di
funzioni rappresentative sacre e di­
stinte, è spontaneo e bello al No­
stro spirito il contemplare lo spet­
tacolo incantevole di tutti i com­
ponenti il sacerdozio cattolico vescovi, prelati, sacerdoti dei clero
secolare c regolare - insieme mossi dalla medesima stella a circondare di omaggio lo stesso Gesù,
sempre vivente nei secoli al centro
della Chiesa sua gloriosa e immor­
tale.

Enimvero Sapientes illi, inopinati
peregrini, dignitate conspicui, inge­
nio praediti discendi cupido, mune­
ribus sacris et gravibus praepositi,
iiicundissimum Nobis ultro referant
[69] spectaculum omnium catholici
sacerdotii membrorum - episcopo­
rum, dicimus, sacrorum praesulum,
et sacerdotum ex utroque clero quos eadem stella ad Christum du­
cit, ut eum, in Ecclesia sua gloriosa
et immortali per tempus omne vi­
ventem, summa veneratione colant

2Cfr. Io 1,14.

4 Cfr. Epist. z\p /x' voci. A/\S 5J (1961) 205-213.

3 Missalc Romanum, Praeparatio ad Mistam

5 Cir. Mr 2,1-12.

1158

IOANNES XXIII

DIVINUM OFFICIUM SACERDOTUM PROPRIA SUPPLICANDI RA TIO

1159

4153 Re quidem ipsa nonne Concilium
Oecumenicum, praeter id quod est
nova el praeclara Pentecostes, vera
etiam novaque Epiphania dicenda
est? Illud enim tamquam unum ex
multis, iisque luculentissimis, ca­
tholicae Ecclesiae celebritatibus est
existimandum, per saeculorum de­
cursum habitis. Praeterea felicium
horum virorum exemplum, quibus,
omnium hominum personam quo­
dam modo sustinentibus, recens na­
to nostri generis Redemptori ct my­
sticas preces et magni pretii dona
pergratum fuit deferre, Nobis vide­
tur egregia docere.

II Concilio Ecumenico, prima an
cora che una novella e grandiosa
Pentecoste, non si direbbe die
vuole essere una vera c nuova Epr
fania, una delle tante, ma una delle
più solenni manifestazioni che si
rinnovarono e si rinnovano nd
corso della storia?
L’atto di quoi tre singular! e for
lunati personaggi, di adorare in
mistica preghiera c di offrirc i do­
ni preziosi della loro terra in nome
di tutto il mondo al neonato Sal­
vatore, c ben significativo.

Sacerdotes invitantur ad mysticas preces et dona pro Concilio praestanda

I

I

I

I

«p

1

4154 Faleri immo libet, Venerabiles Fra­ Venerabili fratelli e diletti figli!
tres ac dilecti filii, hoc sanctorum LasciateCi dire che è di là che Ci
eorumdem virorum exemplum sua­ viene 1’ispirazionc di suggerirc a
sisse Nobis, ut universos catholicae tutti voi sacerdoti della Chiesa eatEcclesiae sacerdotes adhortaremur tolica la ripelizionc dei duplice ge­
ad persimile praestandum geminum sto di adorazione e di ofterta in
obsequium singulis diebus albescen­ tutti i giorni di questo anno, che
tis huius anni, quo impensior praepa­ ora si inizia, di preparazione spiri­
ratio adbibenda est ad proximum Oe­ tuale più intensa e di celebrazione
cumenicum Concilium celebrandum.
dei Concilio.
Quare sacris omnibus administris, Abbiamo percio pensato di richiacuiusvis gentis, cuiusvis ritus, cuiusvis mare I'attenzione dei clero cattolilinguae, commemorare placet, munus co, che c quanto dire di tutti gli
fervcntiores Deo admovendi suppli­ appartenenti all ordine sacerdotale
cationes pro felici Concilii exitu, ad di ogni paese, di ogni rito, di ogni
ipsos potissimum pertinere.
lingua, al compito che eminentemente gli compete della preghiera
più fervida per il Concilio.
Norunt profecto omnes, praeter co­ E poiché insieme al Santo Sacrifi­
tidianum Missae Sacrificium, quod cio dclla Messa quotidiana che soomnibus prorsus liturgicis precibus prawanza ogni forma di supplicaantecellit, nihil praestantius Divina zione liturgica, nulla è più pre·
Laude seu Divino Officio sacris zioso per un sacerdote della redadministris esse posse. Quam ob tazione della Divina Lode o del
1160

IOANNES XXIII

rem opportunum ducimus iis uni­
versis, qui munere / lora nas Preces
natandi tenentur, ut sese ad Con­
cilium apte praeparent, huiusmodi
peculiare precandi genus magnopere
suadere; ut scilicet diltgcnlissimam
impendant curam tn easdem preca­
tiones cotidie persolvendas, sive has
recitent in aedibus magnitudine
praestantibus, sive in parvis sacellis,
sive publice m templi subsellarto quae ratio Breviarii [70] recitandi
optima est habenda - sive privatim,
semper tamen ut sacrificium laudis
et nomine Ecclesiae universae.

Ut Deus propitius grandi huic even­
tui faveat, quem christiani libenti
exspectatione praestolantur, cur,
Venerabiles Fratres ac dilecti filii,
novo hoc anno non omnes advoca­
tam operam generose conferatis?
Omnes dicimus, a novicio subdiacono, qui pio studiosoque animo Di­
vini Officii delicias degustare inci­
pit tn coque recitando dulcissima
afficitur laetitia, usque ad veneran­
dum senem, qui tn his fundendis
precibus suavi pace fruitur, quasi
iam delibet caelestem illam beatiludinem, ad quam reservatus est m
Ecclesia Sanctorum.
Quilibet enim sacerdos non solum­
modo habeatur oportet dispensator
mysteriorum Dei,6 ut m peragendo
Missae Sacrificio contingit, verum
etiam mediator inter Deum et ho-

Breviario, giudichiamo opportuno
segnalare a tutti gli unti del Signo­
re, che sono obbligati alla recita di
queste prcghiere, come forma singolare di devozione in preparazio­
ne al Concilio, una intensissima
cura nella recita dei Divino Ufficio
quotidiano, sia sotto le volte lumi­
nose o modeste di ogni tempio o
cappella, sia r accoli i in coro - che
è la forma di supplicazione la più
perfetta - o ciascuno in suo priva­
to raccoghmento, ma sempre m
sacrificium laudis in nome dclla
Chiesa universale.
Oh! perché, venerabili Fratelli e 4155
diletti figli, in questo nuovo anno di
grazia, ad implorazionc viva ed ef­
ficace di buon successo dei grande
awenimento, verso cui le anime
cristiane sono tese in palpito ansioso, non vorremmo impegnarci tut­
ti? Tutti, diciamo, dal giovane suddiacono, che da pochi giomi appena
gusta il fervore c la tenerezza della
recita delTUfficio Divino e vi trova
motivo di incomparabile c incoraggiante letizia, sino al venerabile vegliardo, che in quclla preghiera si
riposa dolcemcnte come a pregustamento della celeste conversazione
che l’attende nella Chiesa dei Santi
Ogni sacerdote infatti non è sol
tanto « dispensatore dei misteri di
Dio » come nella Santa Messa,6
ma anche Mediatore tra Dio e gli
uomini. Egli è come Cristo stesso,

6ICor4.1

DIVINUM OFFICIUM SACERDOTUM PROPRIA SUPPLICANDI RATIO
y

1161

mines. Haud altier atque divinus
Redemptor, cuius refert imaginem,
ipse ex hominibus assumptus, pro
hominibus constituitur in iis, quae
sunt ad Deum.7 Quae quidem ver­
ba ita a S. loanne Chrysostomo
egregie explanantur: Medius stat
sacerdos inter Deum et naturam
humanam: illinc venientia benefi­
cia ad nos deferens, et nostras pe­
titiones illuc perferens.8

e a immagine sua «ex homtnibut
assumptus, pro hominibus consti­
tuitur tn tis, quae sunt ad Deum
Come spiega egregiamente S.
Giovanni Crisostomo: « II sacer­
dote sta in mezzo tra Dio e gli
uomini: reca a noi i beni che provengono di là, e là porta le nostre
preghiere ».8

« Divinum Officium est sacerdotum pracstantissima sibique propria
supplicandi ratio »
4156 Adhortatio haec Nostra, qua sacer­

dotes monemus Divinum Officium
praestantissimam esse sibique pro­
priam supplicandi rationem ad im­
petrandos salutares Concilii Oecumenici fructus, qui omnium in
optatis sunt, Nobis arcte cum quat­
tuor illis nolis cohaerere videtur ad
easque hominum animos revocare
mirabiliter, quibus Christus lesus
Ecclesiam insignitam voluit; qua­
rum vi, eadem per viginti saeculo­
rum decursum semper fuit et est
una, sancta, catholica et apostolica,
perpetua ubertate vitae floret, atque
maximopere cupit vitae suae divi­
tias impertire iis Christianorum
communitatibus, quae, saeculis vol­
ventibus, [71] ab ea seiunctae sunt
ac nondum pristinam unitatem re­
dintegrarunt.
4157 Revera Sacrum Officium, quod coti­

die sacerdotes pronuntiant, quamvis
varium idem sit pro ritus, linguae,
dioecesis vel sodalitatis religiosae

Questo Nostro richiamo al Divi­
no Ufficio come forma caratteristica di immensa e di elevatissima
preghiera sacerdotale per ottenere le grazic e i doni che tutto il
mondo attende dal prossimo
Concilio Ecumenico, Ci riconduce con mirabile richiamo alie no­
te di cui il Signore Gesù ha volu­
to insignire Ia sua Chiesa, per le
quali essa è e rimane dopo venti
secoli dalla sua fondazione, una.
santa, cattolica ed apostolica,
sempre vibrante e vigorosa, e vivamente desidera che le si riuniscano, a godere gli stessi benefici,
le varie confessioni cristiane che,
lungo le epoche della storia, vissero c ancora vivono da Ici sepa­
rate.

Ebbenc il Breviario quotidiano dei
sacerdote, anche recitato secondo
le varietà di rito, di lingua, di diocesi, o di famiglia religiosa, resta

7 Hehr 5.1; cfr. 8.6; 9.15; 12.24; / Ttm 2.5.
8 Homil V. ut illud Vidi Dominum Isaiac cap VI, PG 56. DI.
1162

IOANNES XXIII

diversitate, nihilominus divinum
quoddam incomparabilis pulchritu­
dinis poema efficit, cuius ope dignas
celebrat Dei laudes hominum fami­
lia, a Christo lesu redempta, qui
Verbum Dei Patris est, et qui incar­
natus de Spiritu Sancto, ex Maria
Virgine, atque homo factus, cruci­
fixus est et victor ab inferis rediit.
Sacerdos, dum huius poematis pagi­
nas pia manu pervolvit, super quam
quod in eius animo futurae gloriae
certitudo firmatur, et gaudium de
veritate, et cotidianum magisterium
vitae, et solamen roburque in diffi­
cultatibus et in angustiis percipit.

0 quantum mens tunc exsultat sa­
cerdotis, cum, in hoc divinum opus
incumbens, uberius persentit catho­
licum Ecclesiae afflatum, quem Bre­
viarii paginae spirant! Omnes enim
huius partes luce micant, cantibus
resonant. Siquidem Psalmis - e qui­
bus tum ven nominis gaudium,
tum monita sapientiae plena, tum
suavis pax animis exoriuntur - sive
loci ex ahis Velens Testamenti li­
bris interseruntur, sive ex quattuor
Evangehis, doctrina uberrimis, sive
ex epistulis S. Pauli, tam excelsis
veritatibus refertis, sive ex ceteris
Nom Testamenti scriptis. Haec om­
nia tn Breviario continentur, quod,
hac de causa, iugis atque inexhau­
stus supernae lucis et gratiae fons
est existimandus
Nihil igitur mirum, si ex eodem
Breviario tam Concilio Occumemco

sempre il grande poema divino of­
ferto al canto délia umanità redenta da Cristo Gesù, Verbo del Pa­
dre, incarnato « de Spiritu Sancto,
ex Maria Virgine» e fatto uomo
vivente, crocifisso e risorgente.

II devoto dispiegarsi delle pagine
di questo poema è letizia per l’intelligenza: gaudium de ventate,
magistero quotidiano di vita: ma­
gisterium vitae; sollievo e conforto
fra le difficoltà e le stanchezze del­
le umane vicissitudini e tentazioni:
solamen et robur tn difficultatibus
et in angustiis, oltre che riconfermata certezza delle gioie future:
futurae gloriae certitudo.

Grande esultanza per ogni sacer- 4158
dote il sentirsi, recitando ii Divino
Ufficio, come dolcemente spllevato
in questa atmosfera di cattolicità,
cioè di universalité che spira dalle
sue pagine, ove tutto splende e
tutto canta. Coi Salmi infatti - che
sono un vero godimento, un saggio
ammonimento ed un soave riposo
dello spirito - si intrecciano brani
degli altri libri dell’Antico Testa­
mento e, insieme, il ricchissimo
insegnamento dei quadruplice te­
sto Evangelico, le incomparabili
sublimità delle Lettere Paoline e
gli altri scritti neotestamentari.
Tutto questo è contenuto nel Bre­
viario quotidiano, sorgente inesausta e inesauribile di luce e di grazia.
È ben là che il nostro Concilio 4159
Ecumenico Vaticano II - attraver-

DIVINUM OFFICIUM SACERDOTUM PROPRIA SUPPLICANDI RATIO

1163

Vaticano II - quemadmodum testa­
tur sedula ac diligens vanorum Con­
siliorum navitas, in eo apparando
collocata - suppeditantur purissimae
doctrinae capita sapientissimaque
ecclesiasticae disciplinae praecepta,
quae huius temporis necessitatibus
apte cumulateque respondent.
Itaque iure meritoque asseverare
possumus, nos omnes tam aetatem
ingressos esse novam, quae, sacra
hereditate a maioribus tradita inte­
gra servata, miram portendit rerum,
quae ad [72] animum pertinent,
progressionem; cuius quidem pro­
gressionis dignitas salutaresque
[nictus ab uno Christo lesu, glorio­
so et immortali saeculorum populo­
rumque rege, exspectanda profecto
sunt.

so il lavoro prezioso e tenace delle
varie Commissioni preparatrici sta già attingendo elementi sostanziosi di purissima dottrina e di
saggi provvedimenti di ecclesiasti­
ca disciplina, in studiata ed illu­
minata corrispondenza con le mo­
derne e spiegabili esigenze dei
tempi e dei luoghi. Ben si puô dire
portanto che tutti ci sentiamo al
traguardo di unepoca nuova, fondata sulla fcdeltà al patrimonio
antico, che si dischiude alie meraviglie di un vero progresso spiri­
tuale: e questo, solo da Cristo, re
glorioso ed immortale dei secoli e
dei popoli, puo attendere dignité,
prospérité e benedizione.

Preces Horariae sancte recitandae ut Concilium prospere eveniat
4160

j

In huius exitu adhortationis fiduciae
plenae - qua sacerdotes, quotquot
ubicumque terrarum sunt, incita­
mus ad id pietatis suae fructus con­
ferendos, ut proximum Concilium
Oecumenicum Vaticanum II pro­
spere eveniat - mens Nostra, Vene­
rabiles Fratres et dilecti filii, in
memoriam redit illorum Sapien­
tium Christum adorantium, quibus
hodierna die catholica Ecclesia ho­
norem habet; atque non modo fidei
et amoris specimina meditamur,
quae viri udem, quasi vice omnium
populorum fungentes, ediderunt,
sed in primis Christo praebita ab
ipsis munera: quae magis quam re,
ex qua constant, ipsa significatione
sua praestare putanda sunt; utpole
cum aurum caritatem, incensum
1164

IOANNES XXIII

Volgendo a termine questo invito
confidente a religioso fervore per
ogni anima sacerdotale, che si trova a vivere in qualunque parte dei
mondo, e perché il contributo di
tutti c di ciascuno torni a benefi­
cio di buon successo dei Concilio
Ecumenico Vaticano II, 1’occhio
Nostro intenerito ritorna a con­
templare 1’episodio della Adorazionc dei Santi Magi. II mistero
délia odierna solennité dell’Epifania, noi amiamo di riguardarlo
non solo nel gesto di fede e di
amore di quei degnissimi rappresentanti di tutte le nazioni della
terra, ma specialmente nella offerta dei loro doni. Sono preziosi per
se stessi, ma più preziosi per la lo­
ro signi ficazione; oro, la carità, in-

precationes, myrrha sese devovendi
studium demonstrent.
Quae praebita munera aptissime
Preces Horarias declarare videntur,
i sacerdotibus ideo fusas, ut uberio­
ribus Deus gratiae suae donis cele­
brandum Concilium prosequatur. Si
quis enim preces easdem animo et
cogitatione complectatur, plane is
efficiet, in ipsis primum caritatis
exercitationem inesse, ob res sive
indicatas, sive commentatas, deinde
(buris odorem inesse, ob fragran­
dam, quae ex assidua afflatur sacer­
dotum precatione, tum denique
myrrham electam inesse, eamque
redolentem, quam gravia munera et
officia designant, a sacerdotibus per
molestias, per aegritudines, per tri­
cas saepenumero traducta.

censo, la preghiera; mirra, la mor­
ti ficazione.
La recita santificata dei Breviario 4161
sacerdotale a propiziazione di grazie per il Concilio non potrebbe
meglio essere espressa che da que­
sto triplice omaggio. Vogliate be­
ne riflettere. Nell’Ufficio Divino
tutto è richiamo, contemplazione,
esercizio di carità, profumo di mistico incenso, continuo olezzo di
preghiera. Le opere buone, poi,
dei ministero sacerdotale, talvolta
difficile, mortificante, penoso, oh!
quale mirra eletta! /\nchc questa
pero in odorem suavitatis.

Has ob causas omnino fore confidi­ Confidiamo che i sacerdoti di tutto
mus, ut ubique terrarum catholicae il mondo accoglieranno volentieri
Ecclesiae sacerdotes, cohortationi il Nostro invito paterno circa que­
huic Nostrae respondentes, ad opta­ sta forma della loro coopcrazione
tum Concilii exitum hac ipsa ratione al successo dei grande Concilio, a
adiuvare velint, quod tn tot homi­ cui si guarda con viva aspettazione
num magna est exspectatione.
da tante anime e da tutto il mondo.
Ut autem ad huiusmodi quoddam Ed anche questo amiamo dirvi a
pietatis certamen ineundum sacro­ comune incoraggiamcnto. In que­
rum administris, qui ubique vel ter­ sta pia manifestazione di sacerdo­
rarum vel marium sunt, stimulos tale fervore, 1’umile Pastore della
adiciamus, certiores eos facimus Chiesa universale intende sentirsi
Dominici gregis [73] universae Ec­ unito con tutti i suoi sacerdoti,
clesiae humilem Pastorem cum ipsis sparsi su ogni terra e su tutti i ma­
hac tn re cotidie mente coniungi.
ri. Le primissime ore dei mattino
Nam primo is diluculo, in maxima il Papa le consacra sempre alia re­
rerum omnium quiete, grandem cita tranquilla dei Suo Breviario,
hanc precationem ad optabilem che, inteso come manuductio di
Concilii Oecumenici exitum perti­ preghiera nella variété delle sue
nentem, totius catholicae Ecclesiae espressioni, puo ben chiamarsi il
verbis fundit, et ad cotidiana mu­ Rrevianum Ecclesiae universalis.
neris sui officia vcluti dnatur.
DIVINUM OFFICIUM SACERDOTUM PROPRIA SUPPLICANDI RA TIO

1165

»

4163 Denique finem huic adhortationi
Nobis facientibus ex Apocalypsis li­
bro, mirabili eo quidem atque ad
consolandum peraccommodato, lo­
cum placet afferre, quo divini qui­
dam ritus ac caerimoniae adumbran­
tur m caelorum templo peracti, unde
praesertim sacerdotes invitamentum
ad meditandum capere poterunt: Et
idius angelus venit, et stetit ante
altare habens thuribulum aureum:
et data sunt illi incensa multa, ut
daret de orationibus sanctorum
omnium super altare aureum,
quod est ante thronum Dei. Et
ascendit fumus incensorum de
orationibus sanctorum de manu
Angeli coram Deo. Et accepit An­
gelus thuribulum, ct implevit illud
de igne altaris et misit in terram et
facta sunt tonitrua, et voces, et ful­
gura, et terraemotus magnus.9 Ex
quo praeclaro spectaculo plane cogi­
tur quanta momenta in precibus
sanctorum, hoc est Ecclesiae, beni­
gnissimo Deo volente, sint, ad re­
rum temporumque cursum.

4164 Quoniam igitur de superna potesta­
te precationum Ecclesiae, ac praeci­
pue de hisce Horariis Precibus op­
time sentimus, iis omnibus idcirco
qui publico Ecclesiae mandato eius
generis precibus dant operam, auc­
tores sumus, ut ipsas in eventum
Concilii felicem impendant; cui est
scilicet propositum, ut Ecclesiae ardentioris vestigia luventutis quae­
rens, eidem possit sui vultus redde­
re splendorem. Id profecto mirabi­
le praebebit veritatis, unitatis cari9 Apoc 8,3-5; cfr. 5,8,
1166

IOANNES XXIII

Ci piace porre termine a questa
Nostra esortazione con un brano
di quel meraviglioso libro di consolazione che è 1’Apocalisse, che
puo offrire sostanzioso alimento
alia meditazione, specialmente dei
sacerdoti. In esso vienc descritta
come una divina liturgia che si
svolge nel ciclo: « Vcnne un altro
angelo con un incensiere doro, e
si fermo presso Taltare; gli furono
date moite specie di aromi, perché
le comunicasse alie prcghiere di
tutti i santi sull'altare d’oro posto
davanti al trono. E il fumo degli
aromi dalle mani dellangelo sali
con le preghiere dei santi avanti a
Dio. Poi Tangelo prese 1’incensie­
re, Io riempi dei fuoco dellaltare e
Io getto sulla terra ».9 Suggestiva
immagine è questa dellmflusso
che le preghiere dei santi, cioè del­
la Chiesa, per bontà e misericordia
di Dio, hanno sui corso degli avvenimenti e della storia umana.

La fiducia in questa soprannaturale efficacia dclla preghiera della
Chiesa, e in modo speciale dei
Divino Ufficio, Ci ha fatto chiedere con questa esortazione a tut­
ti coloro che vi partecipano, per
la missione ufficialmente ricevuta
dalla Chiesa, di offrirlo in panicolare per Ia felice riuscita dei
Concilio, aflinché ricercando le
tracce dclla giovinezza più fervorosa della Chiesa, riesca a ridarle
tutto Io splendore dei suo volto

tatisque spectaculum; spectaculum
dicimus, quod ii etiam cernentes,
qui ab Apostolica hac Sede se­
juncti sunt, suave, ut confidimus,
invitamentum accipient ad illam
unitatem quaerendam assequendamque, quam lesus Christus a
caelesti Patre flagrantibus rogavit
precibus.10

« Cosi sarà dato in faccia al
mondo un mirabile spettacolo di
verita, di unità c di carità; e colo­
ro che sono separati da questa
Sede Apostolica ne avranno un
soave invito a cercare e a raggiungere quelTunità, che Cristo
ha implorato con ardente pre­
ghiera ».10

Animorum coniunctio communi etiam supplicandi formula reddenda
una cum Summo Pontifice
[74] Hisce hortamentis Nostris
dutn initium faciebamus, eo jucun­
dissime spectabat animus Noster, ut
vos singulos, Venerabiles Fratres et
dilecti filii, ubique terrarum quo­
dam modo nancisceremur ac uobh
scum veluti praesentibus colloque­
remur. Nunc finem scribendi ita fa­
cimus, ut dulcissime sentiamus Nos
tum communis fidei, tum pietatis,
tum caritatis vinculis vobiscum per­
gere esse con tu netos. Atque spes
Nobis est laetissima, vos preces ve­
stras cum Nostris esse diligenter
consociaturos, non solum per hos
menses, qui Concilio Oecumenico
praecurrunt, sed praesertim per
praeclaros eos dies, cum tantus ille
habebitur Conventus.

Venerabili Fratelli e diletti figli!
4165
Vi abbiamo pariato coi cuore che
ama cercarvi ogni giorno dovunque voi vi troviate, sparsi nel
mondo. LasciateCi ora alia gioia
di sentirCi sempre vicini a voi, in
un palpito comune di fede, di pie­
tà, di carità universale, mentre nutriamo dolcissima speranza che
voi insieme a Noi vorrete avere
familiare il Concilio Ecumenico
nella preghiera, cosi nei mesi della
preparazione, come e più ancora
nelle giornate della solenne celebrazionc.

Utque haec nostrorum animorum
coniunctio, communi etiam suppli­
candi formula reddatur, hanc idcirco
vobis proponimus, Horariis Precibus
praemittendam:

E perche questa unione di cuori 4166
trovi la sua espressione anche in
una comune formula di preghiera,
vi suggeriamo questa invocazione
da premettere alia recita dei Bre­
viario:
Acceptum tibi sit, Domine Deus,
sacrificium laudis, quod divinae

Acceptum tibi sit, Domine Deus,
sacrificium laudis, quod divinae

10 Enc. Ad Petri cathedram, in AAS 51 (1959) 511

DIVINUM OFFICIUM SACERDOTUM PROPRIA SUPPLICANDI RATIO

1167

maiestati tuae offero pro felici exi­
tu Concilii Oecumenici Vaticani
secundi, et praesta, ut quod simul
cum Pontifice nostro loanne sup­
pliciter a te petimus, per miseri­
cordiam tuam efficaciter conse­
quamur. Amen.

y)

maiestati tuae offero pro felici exitu
Concilii Oecumentci Vaticani se­
cundi, et praesta, ut quod simul
cum Pontifice nostro loanne suppli­
citer a te petimus, per misericor­
diam tuam efficaciter consequamur
Arnen.

4167 Qua precatione proposita, liceat Insiemc a questa preghiera Ci sia
praeterea Nobis aliud sacerdotibus permesso ancora di aggiungere un
ad considerandum subicere quod ad pensiero che Ci sembra possa es­
rem maxime pertinere videtur. Sci­ sere oggetto di utile meditazione
licet sumit pro certo, eoque suavis­ per i sacerdoti.
simo, doctrinae capite catholica Ec­ È dottrina comune e tanto cara
clesia ab omnium Parente Deo nella Chiesa che ad un angelo dei
singularis cuiusvis hominis tutelam,
Signore sia commessa !a custodia
Baptismatis fonte auctorati, singu­ di ciascun battezzato. Affidiamo a
lari Angelo esse commissam. Ab questo angelo celeste nostro cu­
hoc igitur Angelo, nostrum cuius­ stode il compito particolare di una
que custode, id maxime petamus, ut più graziosa vigilanza intorno a
cotidie nobis Divinum Officium re­ noi nella recitazione dei Divino
citantibus benignus adesse velit, ut Officio quotidiano, affinché que­
illud digne, attente ac devote reci­ sto compito assolto digne, attente
temus, ac propterva fiat Deo accep­ ac devote riesca gradito a Dio, me­
tum, fructuosum nobis, aliorum ritorio per noi, edificante per le
animis optimi occasio exempli.
anime.

De latinitatis studio provehendo

loannis XXIII Constitutio Apostolica “Veterum sapientia" de latinitatis
studio provehendo, 22 februarii 1962.
.AAS54 (1962) 129-135; EL 76 (1962) 122-128

Praestantia et merita linguae Latinae

[129] VETERUM SAPIENTIA, in Graecorum Romanorumque inclusa litteris, 4168
itcmque clarissima antiquorum populorum monumenta doctrinae, quasi
quaedam praenuntia aurora sunt habenda evangelicae veritatis, quam
Filius Dei, gratiae disciplinaeque arbiter et magister, illuminator ac deduc­
tor generis humani? his nuntiavit in terris. Ecclesiae enim Patres ct Doctores, in praestantissimis vetustorum illorum temporum memoriis quandam agnoverunt animorum praeparationem ad supernas suscipiendas
divitias, quas Christus lesus in dispensatione plenitudinis temporum1 cum
mortalibus communicavit; ex quo illud factum esse patet, ut in ordine
rerum christianarum instaurato nihil sane perierit, quod verum, et iustum, et nobile, denique pulchrum ante acta saecula peperissent.
< Ecclesia... Graecam Latinamque linguas...
semper supremo honore coluit »
Quam ob rem Ecclesia sancta eius modi sapientiae documenta, et in 4169
primis Graecam Latinamque linguas, sapientiae ipsius auream quasi ve­
stem, summo quidem honore coluit: atque etiam venerandos sermones
alios, qui in orientis plagis floruerunt, quippe cum ad humani generis i
[130] profectum et ad mores conformandos haud parum valerent, m I
usum recepit; iidemque sive in religiosis caerimoniis sive in Sacrarum
Scripturarum interpretatione adhibiti, usque ad praesens tempus in qui­
busdam regionibus, perinde ac vivacis antiquitatis numquam intermissae
voces, viguerunt.

A i

N
1 TlrTUI.L . Apol 21; PI. 1. 394.

2 £/>61,10.

1168

IOANNES XXIII

DE LA ΤΙΝΙΊΑ TIS STUDIO PROVEHENDO

1169

4170 Quarum in varietate linguarum ca profecto eminet quae primum in
Latii finibus exorta, deinde postea mirum quantum ad christianum
nomen in occidentis regiones disseminandum profecit. Siquidem non
sine divino consilio illud evenit, ut qui sermo amplissimam gentium
consortionem sub Romani Imperii auctoritate saecula plurima socia
visset, is et proprius Apostolicae Sedis evaderet34et, posteritati serva­
tus, christianos Europae populos alios cum aliis arcto unitatis vinculo
coniungeret.
4171 Suae enim sponte naturae lingua latina ad provehendum apud populos
quoslibet omnem humanitatis cultum est peraccomodata: cum invidiam
non commoveat, singulis gentibus se aequabilem praestet, nullius parti­
bus faveat, omnibus postremo sit grata et amica. Neque hoc neglegatur
oportet, in sermone Latino nobilem inesse conformationem et proprieta­
tem: siquidem loquendi genus pressum, locuples, numerosum, maiestatis
plenum et dignitatis* habet, quod unice et perspicuitati conducit et gra­
vitati.

Dotes linguae Latinae cum Ecclesiae natura et missione mire congruunt

i

i

AH
'•'Uij

4172 His de causis /Xpostolica Sedes nullo non tempore linguam Latinam
studiose asservandam curavit eamque dignam existimavit, qua tamquam
magnifica caelestis doctrinae sanctissimarumque legum veste56
7uteretur ipsa
in sui exercitatione magisterii, eademque uterentur sacrorum administri
Hi namque ecclesiastici viri, ubicumque sunt gentium, Romanorum
sermone adhibito, quae sunt Sanctae Sedis promptius comperire
possunt, atque cum ipsa et inter se expeditius habere commercium.
Eam igitur, adeo cum vita Ecclesiae conexam, scientia et usu habere per­
ceptam, non tam humanitatis et litterarum, quam religionis interest!’
quemadmodum Decessor Noster imm. mem. Pius XI monuit, qui, rem
ratione et via persecutus, tres demonstravit huius linguae dotes, cum
1131] Ecclesiae natura mire congruentes: Etenim Ecclesia, ut quae et na­
tiones omnes complexu suo contineat, et usque ad consummationem saecu­
lorum sit permansura... sermonem snap te natura requirit universalem,
immutabilem, non vulgarem.1

Lingua universalis
Nam cum ad Ecclesiam Romanam necesse sit omnem convenire Eccle- 4173
m* cumque Summi Pontifices potestatem habeant vere episcopalem,
ordinariam et immediatam tum in omnes et singulas Ecclesias, tum in om­
nes et singulos pastores et fideles9 cuiusvis ritus, cuiusvis gentis, cuiusvis
linguae, consentaneum omnino videtur ut mutui commercii instrumen­
tum universale sit et aequabile, maxime inter Apostolicam Sedem et Ec­
clesias, quae eodem ritu Latino utuntur. Itaque tum Romani Pontifices,
si quid catholicas gentes docere volunt, tum Romanae Curiae Consilia, si
qua negotia expediunt, si qua decreta conficiunt, ad universitatem fide­
lium spectantia, semper linguam Latinam haud secus usurpant ac si ma­
terna vox ab innumeris gentibus accepta ea sit.

Lingua immutabilis
Neque solum universalis, sed etiam immutabilis lingua ab Ecclesia adhi­ 4174
bita sit oportet. Si enim catholicae Ecclesiae veritates traderentur vel
nonnullis vel multis ex mutabilibus linguis recentioribus, quarum nulla
ceteris auctoritate praestaret, sane ex eo consequeretur, ut hinc earum
vis neque satis significanter neque satis dilucide, qua varietate eae sunt,
omnibus pateret; ut illinc nulla communis stabilisque norma haberetur,
ad quam ceterarum sensus esset expendendus. Re quidem ipsa, lingua
Latina, iamdiu adversus varietates tuta, quas cotidiana populi consuetu­
do in vocabulorum notionem inducere solet, fixa quidem censenda est et
immobilis; cum novae quorundam verborum Latinorum significationes,
quas Christianarum doctrinarum progressio, explanatio, defensio postu­
laverunt, iamdudum firmae eae sint rataeque.
Cum denique catholica Ecclesia, utpote a Christo Domino condita, inter
omnes humanas societates longe dignitate praestet, profecto decet eam
lingua uti non vulgari, sed nobilitatis et maiestatis plena.
» Thesaurus incomparandae praestantiae

Praetereaque lingua Latina, quam dicere catholicam vere possumus,"* ut­ 4175
pote quae sit Apostolicae Sedis, omnium Ecclesiarum matris et magi­
strae, perpetuo usu consecrata, putanda est et thesaurus... incomparandae

3 Epist. S. Congr Stud. Vehementer sane, ad Ep. universos, 1 iul. 1908: Ench Cler.. n. 1260
Cfr etiam Epist. Ap. Pii XI Unigenitus Dei Films, 19 mar. 1924: AAS 16 (1924) 141
■1

4 Pius XI, Epist Ap Officiorum omnium, 1 aug. 1922: AAS 14 (1922) 452-453.
5 Pius XI. Motu Proprio Litterarum lattnarum, 20 oct. 1924: AAS 16 (1924) 417

«S IREN., Adi> Haer. 3.3,2; 1X3 7 . 848.

6 Pius XI, Epist. Ap Officiorum omnium, 1 aug 1922; AAS 14 (1922) 452.

’Cfr.CIC.cW.218.S2.

7 IhtJem

10 Cfr Pius XI. Epist Ap. Officiorum omniunt, 1 aug, 1922; AAS 14 (1922)453

1170

IOANNES XXIII

DEL AT INI ΤΑΊ IS STUDlO PRO VEHENDO

1171

praestantiae,1' et quaedam quasi ianua, qua aditus omnibus [132] patet
ad ipsas Christianas veritates antiquitus acceptas et ecclesiasticae doctri­
nae monumenta interpretanda;11
12 et vinculum denique peridoneum, quo
praesens Ecclesiae aetas cum superioribus futuris mirifice continetur

Linguae Latinae vis ad ingenia adulescentium erudienda et conformanda
4176 Neque vero cuique in dubio esse potest, quin sive Romanorum sermoni
sive honestis litteris ea vis insit, quae ad tenera adulescentium ingenia
erudienda et conformanda perquam apposita ducatur, quippe qua tum
praecipuae mentis animique facultates exerceantur, maturescant, perfi­
ciantur. tum mentis sollertia acuatur iudicandique potestas; tum puerilis
intellegentia aptius constituatur ad omnia recte complectenda et aesti­
manda; tum postremo summa ratione sive cogitare sive loqui discatur.

Ecclesia studium et usum linguae Latinae semper commendavit

e

I

>

I“U1, • h
r *1

4177 Quibus ex reputatis rebus sane intellegitur, cur saepe et multum Romani
Pontifices non solum linguae Latinae momentum praestantiamque in
tanta laude posuerint, sed etiam studium et usum sacris utriusque cleri
administris praeceperint, periculis denuntiatis ex eius neglegentia ma­
nantibus.
Iisdem igitur adducti causis gravissimis, quibus Decessores Nostri ct
Synodi Provinciales,13*Nos quoque firma voluntate enitimur, ut huius
linguae, in suam dignitatem restitutae, studium cultusque etiam atque
etiam provehatur. Cum enim nostris temporibus sermonis Romani usus
multis locis in controversiam coeptus sit vocari, atque adeo plurimi quid
Apostolica Sedes hac de re sentiat exquirant, in animum propterea in­
duximus, opportunis normis gravi hoc documento editis, cavere ut vetus
et numquam intermissa linguae Latinae retineatur consuetudo, et, sicubi
prope exoleverit, plane redintegretur.
Ceterum qui sit Nobismetipsis hac de re sensus, satis aperte, ut Nobis
videtur, declaravimus, cum haec verba ad claros Latinitatis studiosos fe­
cimus: Proh dolor, sunt sat multi, qui mira progressione artium abnormiter
capti, Latinitatis studia et alias id genus disciplinas repellere vel coercere
sibi sumant... Hac ipsa impellente necessitate, contrarium prosequendum
11 PiusXII, Alloc. Magisquam, 23 nov. 1951: AAS43 (1951)737.

12 Leo XIII, Epist. Encycl. Depuis le jour, 8 sept 1899: Acta Leonis XIII, 19 (1899) 166

13 Cfr Colleclto Lucensis, praesertim: vol. Ill, 1018 s (Cone. Prov. West monastcricnsc. a
«f·

1

c J

1859), vol IV, 29 (Cone Prov. Pansicnsc, a. 1849); vol. IV. 149, 153 (Cone. Prov. Rhemcnsc
a 1849), vol. IV, 359. 361 (Gone. Prov Avcnionensc, a. 1849), vol. IV. 394, 396 (Cone Prov.
Burdigalcnsc, a. 1850); vol. V, 61 (Cone Strigonicnse, a. 1858); vol V. MA (Cone Prov Co
loccnse, a 1863); vol. VI. 619 (Synod. Vicariatus Suchncnsis. a. 1803)
1172

IOANNES XXIII

1 '

tier esse pulamus. Cum prorsus [133] in animo id insideat, quod magis na­
tura et dignitate hominis dignum sit, ardentius acquirendum est td, quod
animum colat et ornet, ne miseri mortales similiter ac eae, quas fabrican­
tur, machinae, algidi, duri ct amoris expertes exsistant.'*

Praescriptiones statuuntur ut studium et usus linguae Latinae redinte­
grentur
Quibus perspectis atque cogitate perpensis rebus, certa Nostri muneris 4178
conscientia et auctoritate haec, quae sequuntur, statuimus atque praeci­
pimus.
1. Sacrorum Antistites et Ordinum Religiosorum Summi Magistri parem 4179
dent operam, ut vel in suis Seminariis vel in suis Scholis, in quibus adu­
lescentes ad sacerdotium instituantur, hac in re Apostolicae Sedis volun
tali studiose obsequantur omnes, et hisce Nostris praescriptionibus dili­
gentissime pareant.

2. Paterna iidem sollicitudine caveant, ne qui e sua dicione, novarum re­ 4180
rum studiosi, contra linguam Latinam sive in altioribus sacris disciplinis
tradendis sive in sacris habendis ritibus usurpandam scribant, neve prae­
judicata opinione Apostolicae Sedis voluntatem hac in re extenuent vel
perperam interpretentur.
3. Quemadmodum sive Codicis Iuris Canonici (can. 1364) sive Decesso­ 4181
rum Nostrorum praeceptis statuitur, sacrorum alumni, antequam studia
proprie ecclesiastica inchoent, a peritissimis magistris apta via ac ratione
congruoque temporis spatio lingua Latina accuratissime imbuantur,
hanc etiam oh causam, ne deinde, cum ad maiores disciplinas accesserint
fiat ut prae sermonis inscitia plenam doctrinarum intellegentiam assequi
non possint, nedum se exercere scholasticis illis disputationibus, quibus
egregie iuvenum acuuntur ingenia ad defensionem ventatis 15 Quod ad
cos quoque pertinere volumus, qui natu maiores ad sacra capessenda
munia divinitus vocati, humanitatis studiis vel nullam vel nimis tenuem
tradiderunt operam. Nemini enim faciendus est aditus ad philosophicas
vel theologicas disciplinas tractandas, nisi plane perfecteque hac lingua
eruditus sit, eiusque sit usu praeditus.

*'A<1 Conventum internat. «Ciceronianis Studiis provehendis», 7 sept 1959, in Ducant
Metiaggt Colloqui del Santo Padrc Giovanni XXIII, I, pp. 234 235; cfr. etiam Alloc, ad cives
dioecesis Placentinae Romam peregrinantes habita. 15 apr, 1959 LOuervalore Romano, 16
apr. 1959; Epist. Paler mucricordiarum. 22 aug. 1961. AAS 53 (1961) 677, z\Uoc in sollemni
iuspicatione Collegii Insularum Philippinanim de Urbe habita. 7 oct. 1961: L'Oiservatorc
Romano, 9-10 oct 1961. Epist Ineunda laudatio, 8 dccernb 1961 AAS 53 (1961) 812

15 Pius XI, Epist. Ap. Officiorum omnium. I aug 1922; AAS 14 (1922) 453.

DE LATINITATIS STUDIO PROVEHENDO

1173

4182 [134] 4. Sicubi autem, ob assimulatam studiorum rationem in publicis
civitatis scholis obtinentem, de linguae Latinae cultu aliquatenus detrac­
tum sit, cum germanae firmacque doctrinae detrimento, ibi tralaticium
huius linguae tradendae ordinem redintegrari omnino censemus; cum
persuasum cuique esse debeat, hac etiam in re, sacrorum alumnorum in­
stitutionis rationem religiose esse tuendam, non tantum ad discipli­
narum numerum et genera, sed etiam ad earum docendarum temporis
spatia quod attinet. Quodsi, vel temporum vel locorum postulante cur­
su, ex necessitate aliae sint ad communes adiciendae disciplinae, tunc ea
de causa aut studiorum porrigatur curriculum, aut disciplinae eaedem in
breve cogantur, aut denique earum studium ad aliud reiciatur tempus.
4183 5. Maiores sacraeque disciplinae, quemadmodum est saepius praescrip­
tum, tradendae sunt lingua Latina; quae, ut plurium saeculorum usu co­
gnitum habemus, aptissima existimatur ad difficillimas subtilissimasqiti'
rerum formas et notiones valde commode ct perspicue explicandas·}6 cum
superquam quod propriis ea certisque vocabulis iampridem aucta sit, ad
integritatem catholicae fidei tuendam accommodatis, etiam ad inanem
loquacitatem recidendam sit non mediocriter habilis. Quocirca qui sive
in maximis Athenaeis, sive in Seminariis has profitentur disciplinas, et
Latine loqui tenentur, et libros, scholarum usui destinatos, lingua Latina
scriptos adhibere. Qui si ad hisce Sanctae Sedis praescriptionibus pa­
rendum, prae linguae Latinae ignoratione, expediti ipsi non sint, in eo­
rum locum doctores ad hoc idonei gradatim sufficiantur. Difficultates
vero, si quae vel ab alumnis vel a professoribus afferantur, hinc Antisti­
tum et Moderatorum constantia, hinc bono doctorum animo eae vincan­
tur necesse est.

« Academicum Latinitatis Institutum condendum »
4184 6. Quoniam lingua Latina est lingua Ecclesiae viva, ad cotidie succre­
scentes sermonis necessitates comparanda, atque adeo novis iisque aptis
et congruis ditanda vocabulis, ratione quidem aequabili, universali et
cum veteris linguae Latinae ingenio consentanea - quam scilicet ratio­
nem et Sancti Patres et optimi scriptores, quos scholasticos vocant, secuti
sunt - mandamus propterea S. Consilio Seminariis Studiorumque Uni­
versitatibus praeposito, ut Academicum Latinitatis Institutum conden­
dum curet. Huic Instituto, in quo corpus Doctorum confletur oportet,
linguis Latina et Graeca peritorum, ex variisque terrarum orbis partibus
arcessitorum, illud praecipue erit propositum ut - haud [135] secus
atque singularum civitatum Academiae, suae cuiusque nationis linguae16
16 Eput S.C. Studiorum. Vehementer sane, 1 iul. 1908: Ench Cli r, n. 821
1174

IOANNES XXIII

provehendae constitutae - simul prospiciat congruenti linguae Latinae
progressioni, lexico Latino, si opus sit, additis verbis cum eius indole ct
colore proprio convenientibus; simul scholas habeat de universa cuiusvis
aetatis Latinitate, cum primis de Christiana. In quibus scholis ad plenio­
rem linguae Latinae scientiam, ad cius usum, ad genus scribendi pro­
pnum et elegans ii informabuntur, qui vel ad linguam Latinam in Semi­
nariis et Collegiis ecclesiasticis docendam, vel ad decreta et iudicia
scribenda, vel ad epistolarum commercium exercendum in Consiliis
Sanctae Sedis, in Curiis dioecesium, in Officiis Religiosorum Ordinum
destinantur.

7. Cum autem lingua Latina sit cum Graeca quam maxime coniuncta et
suae conformatione naturae et scriptorum pondere antiquitus tradito­
rum, ad eam idcirco, ut saepe numero Decessores Nostri praeceperunt,
necesseest qui futuri sunt sacrorum administri iam ab inferioris et medii
ordinis scholis instituantur; ut nempe, cum altioribus disciplinis operam
dabunt, ac praesertim si aut de Sacris Scripturis aut de sacra theologia
academicos gradus appetent, sit ipsis facultas, non modo fontes Graecos
philosophiae scholasticae, quam appellant, sed ipsos Sacrarum Scriptu­
rarum, Liturgiae, Ss. Patrum Graecorum primiformes codices adeundi
probeque intellegendi.17
S. Eidem praeterea Sacro Consilio mandamus, ut linguae Latinae do­
cendae rationem, ab omnibus diligentissime servandam, paret, quam qui
sequantur eiusdem sermonis iustam cognitionem et usum capiant. 1 luiusmodi rationem, si res postulaverit, poterunt quidem Ordinariorum coe­
tus aliter digerere, sed eius numquam immutare vel minuere naturam
Verumtamen iidem Ordinarii consilia sua, nisi fuerint a Sacra Congrega­
tione cognita et probata, ne sibi sumant efficere.
Extremum quae hac Nostra Constitutione statuimus, decrevimus,
ediximus, mandavimus, rata ea omnia ct firma consistere et permanere
auctoritate Nostra Apostolica volumus et iubemus, contrariis quibusli­
bet non obstantibus, etiam peculiari mentione dignis.

17 Ix« ΧΙΠ. Litt. Encycl Providenltftimui Detis. 18 nov. 1895 Acta Leonis ΧΙΠ. 15 (1895)
542. Epist. Plune quidem intelligi', 20 maii 1885. /h/j, 5, 63-64. Pius ΧΊ1. Alloc. Magis quam,
2)àpt. 1951: AAS45 (1951)757.

TINI TA TIS STUDIO PROVEHENDO

1175

Ι/·Α\\χ il

40

Editio « typica » emendata
I Partis Pontificalis Romani

16.
17.
18.
19.

De benedictione Abbatis auctoritate apostolica
De benedictione Abbatis auctoritate Ordinarii
De benedictione Abbatissae
De benedictione ct consecratione Virginum

Textus huius partis Pontificalis Romani emendatae inveniri potest in
volumine, cui titulus Pontificale Romanum. Reimpressio editionis iuxta
typicam anno 1962 publici iuris factae curantibus A. Ward et C Johnson,
CLV-Edizioni Liturgiche, Roma, 1999 (= BELS 103), pp. 13-120.

Decretum SRC, 28 februarii 1962
Pontificale Romanum. Pars Prima. Editio typica. Typis Polyglottis Vati­
canis 1962; EL 77 (1963)407

4187 [407] Exhaustis plane, hisce annis, editionibus primae partis Pontificalis
romani, novam parare editionem necesse fuit. In ea tamen ritus quidam,
a saeculis plane obsoleti, penitus expuncti sunt. Ceteri vero ritus una
cum rubricis praecedentium editionum integre servati sunt, gregorianis
autem cantus melodiis ad codicum fidem revocatis.
His itaque paucis vel omissis, vel ad meliorem formam redactis, praesens
haec editio, a Vaticana editoriali Domo evulgata, tamquam «typica»
declaratur, ideoque ab omnibus, quibus facultas est eam reproducendi.
ad unguem est publicanda.
Elenchus rerum quae in I parte PR continentur

4188
1
I
I

i

2.

8.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
1176

De Confirmandis
De Ordinibus conferendis
De clerico faciendo
De minoribus Ordinibus
Dc ordinatione Ostiariorum
Dc ordinatione Lectorum
De ordinatione Exorcistarum
De ordinatione Acolythorum
De sacris Ordinibus in genere
De ordinatione Subdiaconorum
De ordinatione Diaconorum
De ordinatione Presbyterorum
De consecratione electi in Episcopum
De pallio
De benedictione Abbatis
IOANNES XXIII

EDITIO - TYPICA - EMENDATA PRIMAE PARTIS PONTIFICALIS ROMANI

41
“Collectio rituum pro America Latina

EL 76 (1962) 479
4189 Elenchus rituum ad instar “Appendicis” Ritualis Romam ad usum Arnencae Latinae, Typis Bcdout, Medellin (Colombia) 1962
4190 Praeter Ordines rituum, secundum Rituale Romanum, liber plures exhibet
monitiones, lingua vernacula exaratas, pro diversis partibus cuiusque
ritus sacramentalis. Usus linguae vernaculae forma ampliori conceditur,
in cantibus, in lectionibus, in orationibus, exceptis formulis sacramentalibus
et exorcismorum.
4191 En index voluminis:

2.

6.
I
)

8.
10.

Benedictio mulieris praegnantis
Benedictio mulieris post partum
Benedictio infantis
Benedictio pueri ad obtinendam super ipsum misericordiam Dei
9. Benedictio puerorum cum praesertim in ecclesia praesentantur
10. Benedictio puerorum aegrotantium
11. Pro gratiarum actione in 25° vel 50° anniversario Matrimonii
12. Benedictio ad omnia
13. Benedictio domus scholaris
14. Benedictio vehiculi
15. Benedictio novorum fructuum
16. Benedictio anulorum in promissione Matrimonii
17. Formula brevior benedicendi et imponendi scapulare B.M.V.
Monte Carmelo
18. Pro gratiarum actione

j
6
7.
8.

Apéndice
1. Consagraciôn del nifio a la Santisima Virgen Maria
2. Renovaciôn de las promesas bautismales
3. Preces en lengua vulgar para las exequias

Ordo Baptismi parvulorum
— si uns tantum baptizatur
— si plures baptizantur
Ritus Confirmationis a simplici sacerdote conferendae in periculo
mortis
De visitatione et cura infirmorum
Ordo ministrandi Viaticum et Communionem infirmorum
Ordo ministrandi Sacramentum Extremae Unctionis
Ordo Benedictionis apostolicae cum indulgentia plenaria in articulo
mortis
Ordo commendationis animae
Ritus continuus infirmum muniendi Sacramentis extremis
De Sacramento Matrimonii
Nuptialis benedictio extra Missam

Benedictiones:
Benedictio domorum extra tempus paschale
2. Alia benedictio domorum
Extra tempus paschale
Tempore paschali
Benedictio thalami
Benedictio imaginis D.N. lesu Christi
Benedictio imaginis B.M.V. aut alicuius Sancti
1178

IOANNES XXIII

■COL

1179

42

Ordo Baptismi adultorum
in varios gradus distribuitur

Decretum Congr. Rituum, 16 aprilis 1962
AAS 54 (1962) 310-338, EL 76 (1962) 423-453

4192 [310] Ordo Baptismi adultorum, in Rituali Romano, tit. II, cap. IV, de­
scriptus, ex variis ritibus atque caeremoniis succrevit, quibus olim cate­
chumeni per diversos institutionis christianae gradus progredientes, ad
sanctum Baptismum ducebantur.
Cum vero, maxime in territoriis Missionum, numerus catechumenorum
qui per gradus institutionis catholicae ad Baptismum ducendi sunt, Deo
opitulante, in dies augeatur, multi illorum regionum Ordinarii instite­
runt, ut varii ritus, nunc in unum Ordinem contracti, quadamtenus ad
antiquum modum reducerentur, scilicet, ut secundum suam naturam, ini
tio atque successivis institutionis christianae gradibus adhiberi possint.
Similem petitionem nonnulli quoque locorum Ordinarii regionum catholi­
carum obtulerunt, cum nostris temporibus numerus adultorum qui Eccle­
siam ingredi desiderant, continuo augeatur, et opportunum esse videatur,
eorum institutionem catecheticam sacris quoque ritibus sanctificare.
His omnibus rite perpensis atque utilitate restitutionis variorum rituum
qui ad institutionem catechumenorum pertinent, recognita, ne tamen
usus difformes inducantur, haec Sacra Congregatio Ordinem Baptismi
adultorum, quem supra memoravimus, per septem gradus disposuit,
quibus, per opportuna temporis spatia, catechumeni adulti, secundum
progressum institutionis catecheticae, ad suscipiendum Sacramentum
Baptismatis tendant.
4193 Quae omnia, comprobantibus, quantum eorum interest, SS. Congrega­
tionibus Supremae S. Officii, necnon Fidei Propagationis, cum pro [311]
suprema approbatione et concessione per infrascriptum Emincntissi
mum Cardinalem Praefectum, Sanctissimo Domino Nostro loanni Pp
XXIII submissa fuerint, Sanctitas Sua, in audientia die 11 mensis Aprilis
anni 1962, libenti animo concedere dignata est, atque disposuit, ut infrascriptus « Ordo » in Rituali romano, loco indicato, inseratur, ct ab omni­
bus quorum interest, iuxta normas ibidem statutas, adhibeatur.
1180

IOANNES XXIII

ADDITIONES ET VARIATIONES
IN RITUALI ROMANO
CIRCA ORDINEM BAPTISMI ADULTORUM

Tit. Π, cap. Ill: Praenotanda de Baptismo adultorum, n. 12: In medio
huius numeri, tractus: « sed prius errorum etc. », sic scribatur « sed prius
in Fide catholica diligenter instruantur ».

Inscriptio capitis IV sic mutetur

Caput IV

Ordo Baptismi adultorum uno tractu exsequendus

4195

Hoc loco ponatur Ordo Baptismi adultorum, qualiter nunc in Rituali
exhibetur.

Post praedictum Ordinem ponatur novus Ordo per gradus Catechumenatus
dispositus, qualiter hic sequitur:
2

[312] Ordo Baptismi adultorum
PER GRADUS CATECHUMENATUS DISPOSITUS

Normae pro usu huius Ordinis
1. Omnes locorum Ordinarii concedere vel praescribere possunt, ut in
Baptismo adultorum Ordo hic statutus servetur.

4196

2. Totus ritus in septem gradus est divisus:
Primus gradus respicit praeparationem spiritualem a sacerdote peragen­
dam, qui cursum institutionis catechumenorum moderatur, necnon fi­
delium, qui precationibus, graviorem vitam christianam exhibendo, ca­
techumenis auxilio spirituali esse debent (nn. 1-3); sequitur prima
catechumenis nominis impositio, fundamentalis catechesis, actus aver­
sionis ab errore et conversionis ad Deum, atque prima solemnis cum
Cruce signatio (nn. 4-12), quae simul est etiam actio fundamentalis
exorcismi, seu diabolicarum potentiarum radicalis eversio.
Secundus gradus exhibet perantiquam caeremoniam gustationis salis, qua
significatur crescens delectamentum catechumenorum in christiana insti­
tutione (nn. 13-17).

4197

ORDO BAPTISMI ADUL TORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1181

Tertium, quartum, quintum gradum constituunt solemnes ter repetiti
exorcismi, quibus fortiter in pectus demittitur catechumenorum ad
Deum totalis conversionis labor, cui humani generis adversarius sum­
mopere reluctatur (nn. 18-24; 25-31; 32-40).
Sextus gradus continet caeremonias proxime ad Baptismum recipiendum
directas, ex perantiquo usu depromptas atque profunda significatione
repletas.
Post solemmem catechumenorum in ecclesiam ingressum (nn. 41-42),
sequitur redditio symboli et orationis dominicae, ultimus exorcismus ct
ritus aperitionis aurium; demum, iterata abrenuntiatione Satanae, cate­
chumenus oblinitur cum oleo catechumenorum ac quasi pugnator con­
stituitur contra potestates Christo et Ecclesiae inimicas (nn. 47-49).
Septimus atque ultimus gradus proprie ducit ad Baptismum.
Renovatur nominis impositio, fit Fidei confessio, Baptismatis petitio (nn.
51-52), administratio Baptimatis (nn. 53-55), atque cum sacro chrismate
unctio, qua innuitur Spiritus Sancti gratia Baptismate accepta (n. 55),
vestis baptismalis et candelae accensae traditio (nn. 56-57), baptizatorum dimissio (n. 58).

3. Diversi gradus, quibus totus ritus dividitur, sequuntur progredientem
catechumenorum christianam instructionem ct catcchesim. Proinde non
licet gradus illos omittere, confundere, vel ab ordine statuto mutare.
I loc tantum permittitur, ut scilicet quidam gradus subsequenti uniatur,
ubi ratio pastoralis id suadeat. Si quis vero catechumenus una simul cum
ceteris, rationabili causa, ritum perficere nequivit, tenetur illum saltem
privatim supplere.
Circa aliquos vero ritus peculiares qui, forsitan, in certis locis aut regio­
nibus, vel apud quosdam populos, admirationem movere vel male accipi
possunt, ad Conventus episcopales facultas defertur opportune statuendi
quae fieri debeant, iuxta normas sequentes:
a) Si constet, alicubi, iuxta communem populorum mentem, tactus ma­
nus sacerdotis, signum Crucis super catechumenos facientis, accipi uti si­
gnum actionis iuridicae cum certis consectariis legalibus, vel uti signifi­
cationem a sensu christiano prorsus alienam habentem, tunc, maxime si
opus conversionis adhuc ad primordia sistitur, Episcopi determinent
modum quo catechumeni signo Crucis muniri debeant, 1314] scilicet,
prout a rubricis suis locis dicetur, vel ita ut patrini catechumenos signent,
vel tandem ut ipsi catechumeni se signent, dum sacerdos super omnes
simul signum Crucis producit.
b) Ubi gustatio salis per ipsum sacerdotem, qui sal imponat ori catechu­
menorum, fieri nequeat, Episcoporum erit determinare modum item a
rubricis suo loco propositum adhibendum, scilicet num salis exhibitio fieri
debeat a maiore vase sale pleno, ex quo ipsi catechumeni sal accipiant.
1182

IOANNES XXIII

c) Circa unctionem cum oleo catechumenorum haec animadvertantur:
ubique, maxima diligentia et perseveranti instructione, catechumenis si­
gnificatio huiusmodi unctionis exponenda est. Ubi vero catechumenis,
propter familiares ac inveteratas consuetudines, vera et profunda huius
unctionis significatio nullo modo explicari possit, Episcopi ab illa unc­
tione dispensare possunt, sed pro illis populis aut definitis locis tantum,
Λ tantummodo pro temporis spatio, quo huiusmodi unctio finem suum
didascalicum attingere nequit. Omnibus tamen viribus adnitendum est,
ut sacra unctio, cum oleo huic proprio usui consecrato, progrediente
christiana institutione populi, regulariter impertiri possit.
i} Quae dc unctione cum oleo catechumenorum statuta sunt, pariter
valent de unctione cum sacro chrismate, catechumeno facienda aqua Bap­
tismatis iam abluto. Ceterum, quia Sacramentum Confirmationis confer­
ri debet per manus impositionem cum unctione chrismatis in fronte
(can. 780), necesse est catechumenos iam inde a prima institutione ad
Baptismum ita praeparare, ut significationem unctionum sacrorum oleo­
rum in Ordine Baptismatis exstantium, recte et bene intellegant.
Quae vero a Conventibus episcopalibus circa eas quas supra memoravi­
mus quaestiones statuta luerint, cum Sacris Congregationibus Fidei
propagandae et Rituum tuendorum communicentur, atque, Sancta Sede
annuente, ad praxim deducantur.
4. Ritus et caeremoniae, maiore qua possibile est, solemnitate fiant, adstante populo christiano; ritus bene praeparentur, ut catechumeni 1 ruc­
tum spiritualem uberiorem inde accipiant. Patrini vel matrinae ad omnes
gradus, iuxta opportunitatem, praesto sint. Praecedat semper, antequam
sacri ritus incipiant, plana et familiaris caeremoniarum interpretatio, fi­
delibus et catechumenis aeque utillima.
Sicubi vero singuli vel pauci tantum instituendi sint catechumeni, gradus
Catechumena!us liturgici seu sacri ritus hic descripti, etiam /3I5J extra
ecclesiam, sed in loco sacro et in forma simplici, peragi possunt; de qua
tamen re, iuxta opportunitates peculiares locorum, decernant Ordinarii
locorum, vel Conventus episcopales, ita ut in tota dioecesi vel regione
uno eodemque modo procedatur.

4199

5. Omnes formulae dici possunt lingua vernacula, versionc tamen a Con­
ferendis episcopalibus cuiusque nationis vel regionis, vel ab Ordinario
loci approbata, exceptis exorcismis, formulis unctionum ac benedictio­
num, nec non ipsa Baptismi forma.
Si vero, ex statu psychologico catechumenorum deducitur eos desidera­
re exorcismorum verba propria lingua clare audire, tunc exorcismi quo­
que lingua vernacula proponi possunt.

4200

6. Vcrsiones in linguam vernaculam parari curent Conventus episcopales
pro tota regione, a Commissione peculiariter ad hoc deputata, in qua

4201

ORDO BAPTISMI ADUL TORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1183

viri propriae cuiusque linguae apprime periti, sive sint clerici sive laici,
textum conficiant, non tantum fidelem, sed et spiritui quoque linguae
respondentem. Versiones demum a dictis Conventibus episcopalibus
debite approbentur, non tamen ultra spatium decem annorum, ita ut
versiones praedictae continuo linguarum progressui aptari possint

ORDO BAPTISMI ADULTORUM

PER GRADUS CATECHUMENATUS DISPOSITUS

Primus gradus
4202

Sacerdos, inductus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali, violacei co­
loris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et, genibus flexis, pias men­
te ad Deum preces effundit ad implorandum divinum auxilium. Deinde
surgens, se signat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
V. Gloria Patri.
Omnes: Sicut erat.
1.

Postea incipit, prosequentibus clericis:
Ant. Effundam * super vos aquam mundam, et mundabimini ab omni­
bus inquinamentis vestris, dicit Dominus.
Et, st fieri potest, alternatim cum omnibus aliis sequentes psalmos cantat
vel recitat:

4203 2.

Psalmus 8. Domine, Domine noster, quam admirabile est nomen tuum
in universa terra.
Psalmus 28. Tribuite Domino, filii Dei.
Psalmus 41. Quemadmodum desiderat cerva rivos aquarum.

Et repetitur antiphona:
Effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus in­
quinamentis vestris, dicit Dominus.
Deinde dicitur:
Kyrie, eleison, Christe, eleison. Kyrie, eleison.
Pater noster secreto usque ad
V. Et ne nos inducas in tentationem.
Omnes. Sed libera nos a malo.
V. Domine, exaudi orationem meam.
Omnes Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum.
Omnes. Et cum spiritu tuo.

4204 3.
J
* · *♦
r '>

r

'4

r.J

1184

IOANNES XXIII

Oremus.
Omnipotens, sempiterne Deus, qui dedisti tamulis tuis in confessione
verae fidei, eternae Trinitatis gloriam agnoscere, ct in potentia maiestatis
idorare unitatem·, quaesumus; ut, eiusdem fidei firmitate, ab omnibus
semper muniamur adversis.
Adesto supplicationibus nostris, omnipotens Deus: et quod humilitatis
nostrae gerendum est ministerio, tuae virtutis impleatur effectu.

Pro pluribus catechumenis:
Da, quaesumus, Domine, electis nostris, ut, sanctis edocti (-ac) mysteriis,
ct renoventur fonte Baptismatis, et inter Ecclesiae tuae membra nume­
rentur. Per Christum Dominum nostrum.
Omnes: Amen.
Pro uno catechumeno:
Da, quaesumus, Domine, electo (-ae) nostro (-ae), ut sanctis edoctus (-a)
mysteriis, et renovetur fonte Baptismatis, et inter Ecclesiae tuae membra
numeretur. Per Christum Dominum nostrum.
Omnes: Amen.
4 Tum sacerdos catechumenos uocat nominalim, per nomen et cognomen
familiae, prius masculos, deinde feminas, et ille qui est appellatus respon­
det: Adsum. Postea sacerdos interrogat:
Quid petitis ab Ecclesia Dei?
Omnes: Fidem.
Sacerdos: Fides, quid vobis praestat?
Omnes: Vitam aeternam.
Sacerdos: Si vultis habere vitam aeternam, servate mandata. Diligite Do­
minum Deum vestrum ex toto corde vestro, et ex tota anima vestra, et
ex tota mente vestra, et proximum vestrum sicut vos ipsos. In his duo­
bus mandatis tota Lex pendet, et Prophetae. Fides autem est, ut unum
Deum in Trinitate, ct Trinitatem in unitate veneremini neque confun­
dendo personas, neque substantiam separando. Alia est enim persona
Patris, alia Filii, alia Spiritus Sancti: sed horum trium una est substantia,
ct nonnisi una divinitas.

4205

5. Et rursus interrogat: Abrenuntiatis satanae?
Et omnes insimul respondent, numero singulari et nomine proprio. Abre­
nuntio.
Interrogat: Et omnibus operibus eius?
Omnes: Abrenuntio.
Interrogat. Et omnibus pompis eius?
Omnes: Abrenuntio.

4206

6. Deinde sacerdos interrogat de symbolo fidei, dicens
Creditis in Deum Patrem omnipotentem, creatorem caeli et terrae?

4207

ORDO BAPTISMI ADUL TORUM1NVARIOS GRADUS DISTRIBUI TUR

*f

1 · · fÎ . ·1
■

II· ·ι·ι^»^

1185

«H·
Omnes: Credo.
Interrogat:
Creditis in lesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum, na
tum et passum?
Omnes: Credo.
Interrogat:
Creditis et in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, Sancto­
rum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem et
vitam aeternam?
Omnes: Credo.

4208 7. 7 une sacerdos ter exsufflat leniter versus faciem eorm et dicit semel
Exi ab eis, spiritus immunde, et da locum Spiritui Sancto Paraclito.
4209 7 a. Sicubi vero vel etiam lenis exsufflatio ex longinquo minus conveniens
esse videtur, sacerdos supradictam formulam dicit, manu dextera versus ca­
techumenos erecta.
4210 8. Hic in modum cnicis halat leniter super eos et dicit:
Accipite Spiritum bonum per istam insufflationem, et Dei benedic­
tionem.
V. Pax vobis.
Omnes: Et cum spiritu tuo.
4211 8 a. Sicubi vero vel etiam lenis insufflatio ex longinquo minus conveniens
esse videtur, sacerdos, manu dextera versus catechumenos extensa, dicit
Accipite Spiritum bonum per istam manus impositionem ct Dei
benedictionem.
V. Pax vobis.
Omnes: Et cum spiritu tuo.

4212 9. Deinde singuli praetereunt ante sacerdotem, qui pollice facit crucem in
eorum fronte et in pectore, dicens:
N., accipe signum Crucis tam in fronte, quam in corde: sume fidem
caelestium praeceptorum. Talis esto moribus, ut templum Dei iam esse
possis: ingressusque (ingressaque) ecclesiam Dei, evasisse te laqueos
mortis, laetus (-a) agnosce.

Ι·»θι

H

Si vero numerus catechumenorum sat magnus sit, ipsi catechumeni, propno
loco manentes, pollice se signant m fronte, et in pectore, dum sacerdos ma­
nu duplex signum versus eos producit, dicens:
Accipite signum Crucis tam in fronte, quam in corde: sumite fidem
caelestium praeceptorum. Tales estote moribus, ut templum Dei iam es­
se possitis: ingressique (ingressaeque) ecclesiam Dei, evasisse vos laqueos
mortis, laeti (laetae) agnoscite.
1186

I

IOANNES XXIII

*

Inde prosequitur:
Colite Deum Patrem omnipotentem, et lesum Christum, Filium eius
unicum, Dominum nostrum, qui venturus est iudicare vivos et mortuos,
et saculum per ignem.
Omnes: Arnen.
Oremus. (In singulari pro singuulo)
Te deprecor, Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus: ut his
famulis luis, qui (famulabus tuis, quae) in huius saeculi nocte vagantur
incerti (-ae) ac dubii (-ac), viam veritatis et agnitionis tuae iubeas de­
monstrari: quatenus, reseratis oculis cordis eorum, te unum Deum Pa­
trem in Filio, et Filium in Patre cum Spiritu Sancto recognoscant, atque
huius confessionis fructum, et hic, et in futuro saeculo percipere me­
reantur. Per Christum Dominum nostrum.
Omnes: Arnen.
9. a. Ubi vero, contra ritum signandi catechumenos signo Crucis ab ipso sa· 4213
cerdote, graviores sugunt difficultates, Conferentiae episcopales, iuxta normas
pro usu huius ordinis, n. Ia, determinare debent, utrum catechumeni a patrinis Cruce signandi sint, an se ipsos Cruce signent, dum sacerdos idem si·
yium Crucis super omnes simul producit et formulam pronuntiat in plurali.

10. Postea denuo singuli ante sacerdotem praetereunt, et ipse pollice signat 4214
ungulos signo crucis in fronte dicens:
Signo libi frontem, ut suscipias Crucem Domini.
Inauribus: Signo tibi aures, ut audias divina praecepta.
In oculis: Signo tibi oculos, ut videas claritatem Dei.
lunaribus: Signo tibi nares, ut odorem suavitatis Christi sentias.
In ore: Signo tibi os, ut loquaris verba divina.
In pectore: Signo tibi pectus, ut credas in Deum.
In scapulis: Signo tibi scapulas, ut suscipias iugum servitutis eius.
Si vero numerus catechumenorum sat magnus sit, nil prohibet quominus
hac caeremoniae a pluribus sacerdotibus peragantur.
Denique erga electos sat magnum signum crucis producit, dicens Signo vos
omnes in nomine Patris ct Filii, ct Spiritus Sancti, ut habeatis vitam
aeternam cl vivatis in saecula saeculorum.
Omnes: Arnen.
Oremus. (In singulari pro singulo)
Preces nostras, quaesumus, Domine, clementer exaudi, et hos electos
tuos (has electas tuas) N.N., Crucis dominicae impressione signatos(-as),
perpetua virtute custodi: ut, magnitudinis gloriae tuae rudimenta servan­
tes, per custodiam mandatorum tuorum ad regenerationis gloriam per­
venire mercantur. Per Christum Dominum nostrum.
R. Arnen.
ORDO BAPTISMI ADULTORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

«

x" ■

1187

Oremus
Deus, qui humani generi ita es conditor ut sis etiam reformator, propi­
tiare populis adoptivis, et novo testamento sobolem novae prolis adsen
be: ut, filii promissionis, quod non potuerunt assequi per naturam, gau­
deant se recepisse per gratiam. Per Christum Dominum nostrum.
R. /\men.
4215 10 a. Ubi vero, iuxta ea quae superius, ad n. 9 a dicta sunt, signum Crucii
ah ipso sacerdote super catechumenos effici non possit, ipsi catechumeni,
proprio loco manentes, pollice se signant in respectivo corporis loco, dum
sacerdos manu signa Crucis versus eos producit, dicens:

N.B. Fiunt eaedem signationes cum respeclivis formulis n. 9 descriptae.

4216 11. Tunc extendit manum super electos et dicit:
Oremus. (In singulari pro singulis)
Omnipotens, sempiterne Deus, Pater Domini nostri lesu Christi, respi­
cere dignare super hos famulos tnos, quos (has famulas tuas, quas) ad
rudimenta fidei vocare dignatus es: omnem caecitatem cordis ab eis ex
pelle: disrumpe omnes laqueos satanae, quibus fuerant colligati (-ae);
aperi eis, Domine, ianuam pietatis tuae, ut, signo sapientiae tuae imbuti
(-ae), omnium cupiditatum faetoribus careant, et ad suavem odorem
praeceptorum tuorum laeti (-ae) tibi’in Ecclesia tua deserviant, et profi­
ciant de dic in diem, ut idonei (-ae) efficiantur accedere ad gratiam Bap
tismi tui, percepta medicina. Per eumdem Christum Dominum nostrum.
R. Arnen.
4217 12. Tandem sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Ite in pace ct Dominus sit vobiscum.
Omnes: Arnen.

Secundus gradus

♦I

J
M

4218 13. Sacerdos indutus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali, violacei colo­
ris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias mente
ad Deum preces effundit, ad implorandum divinum auxilium. Deinde surgens, se signat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
V. Gloria Patri.
Omnes: Sicut erat.

4219 14. Sacerdos benedicit sal:
Exorcizo te, creatura salis, in nomine Dei Patris omnipotentis, et in
caritate Domini nostri lesu Christi, et in virtute Spiritus Sancti. Exorcizo
1188

IOANNES XXIII

te per Deum vivum, per Deum verum, per Deum sanctum, per Deum,
qui te ad tutelam humani generis procreavit, ct populo vementi ad
credulitatem per servos suos consecrari praecepit, ut in nomine sanctae
Trinitatis efficiaris sacramentum ad effugandum inimicum. Proinde
rogamus te, Domine, Deus noster, ut hanc creaturam salis sanctificando
sanctifices, ct benedicendo benedicas, ut fiat omnibus accipientibus
perfecta medicina, permanens in visceribus eorum, in nomine eiusdem
Domini nostri lesu Christi, qui venturus est iudicare vivos ct mortuos, et
sacculum per ignem.
R. Arnen.
Benedicto sale, antequam catechumeni eius medicinam gustent, sacerdos
addat sequentem orationem.
Oremus. (In singulari pro singulo)
Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus, qui es, qui eras, et qui
permanes usque in finem, cuius origo nescitur, nec finis comprehendi
potest: te supplices invocamus super hos famulos tuos, qnos (has famu­
las tuas, quas) de errore liberasti: dignare exaudire eos, qui (eas, quae)
tibi cervices suas humiliant ad lavacri fontem, ut, renati (-ae) ex aqua et
Spiritu Sancto, expoliati (-ae) veterem hominem, induant novum, qui se­
cundum te creatus est; accipiant vestem incorruptam, et immaculatam,
tibique Deo nostro servire mereantur. Per Christum Dominum nostrum
R. Arnen.
15. 1 une pollice et indice accipit de ipso sale et immittit in os cuiusque ca- 4220
techtimeni, dicens (singulariter singulis):
N., accipe sal sapientiae: propitiatio sit tibi in vitam aeternam.
R. Arnen.
Sacerdos: Pax tibi.
R. Et cum spiritu tuo.

Oremus. (In singulari pro singulo)
Deus patrum nostrorum, Deus universae conditor veritatis, te supplices
exoramus, ut hos famulos tuos (has famulas tuas) respicere digneris pro­
pitius, ct hoc primum pabulum salis gustantes, non diutius esurire per­
mittas, quoi minus cibo expleantur caelesti, quatenus sint semper spiritu
gaudentes, tuo semper nomini servientes. Perduc eos (eas), Dolmine,
quaesumus, ad novae regenerationis lavacrum, ut cum fidelibus tuis
promissionum tuarum aeterna praemia consequi mercantur. Per Chri­
stum Dominum nostrum.
R. Arnen.
15 a. Ubi vero, iuxta prudens indicium Conventus episcopalis, impositio 4221
salis ad os catechumenorum per ipsum sacerdotem convenienter fiert ne­
queat, idem Conventus iuxta normas in usu pro huius Ordinis n. )b, datas,
ORDO BAPTISMI ADUL TORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1189

disponat, ut catechumeni sibi ipsis sal imponant, digitis sumptum e maiore
vase a sacerdote ipsis oblato.

4222 16. Postea sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes: Arnen.

Tertius gradus
4223 17. Committitur prudenti indicio Ordinariorum locorum, utrum, perpensu
necessitatibus vel opportunitatibus catechumenorum, 1res gradus sequen­
tes, scilicet tres series exorcismorum, distincte atque separatim, diversis
temporibus peragi sinantur, an omnes 1res una actione contractas, vel
etiam una ex tribus tantum, duabus alus omissis.

4224 18. Caeremoniae huius gradus fiunt semper distinctim, pro catechumenis
viris, et pro feminis, et, iuxta opportunitatem, etiam loco et tempore diversis

4225 19. Sacerdos indutus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali violacei colo­
ris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias mente
ad Deum preces effundit, ad implorandum divinum auxilium. Deinde surgens, se signat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
V. Gloria Patri.
Omnes: Sicut erat.

Pro viris
4226 20. Sacerdos dicit super electos stantes (in singulari pro singulo)
Orare, electi, flectite genua, et dicite: Pater noster.
Et electi, genibus flexis, orant et dicunt: Pater noster, usque ad Sed libera
nos a malo, inclusive. Sacerdos subiungit: Levate, complete orationem ve­
stram, et dicite: Arnen.
Et illi surgentes, respondent: Arnen.
Sacerdos dicit patrinis: Signate eos mecum.
Et facit signum Crucis versus electos, dicens: In nomine Patris et Filii, et
Spiritus Sancti,
dum patrini pollice signant eos in fronte, eadem verba proferentes.
4227 21. Deinde sacerdos extendit manum super eos (eum), dicens:
Oremus. (In singulari pro singulo)
Deus Abraham, Deus Isaac, Deus lacob, Deus, qui Moysi famulo tuo in
monte Sinai apparuisti, et filios Israel de terra Aegypti eduxisti, depu1190

IOANNES XXIII

tans eis Angelum pietatis tuae, qui custodiret eos die ac nocte: te quae­
sumus, Domine; ut mittere digneris sanctum Angelum tuum de caelis,
qui similiter custodiat et hos famulos tuos et perducat eos ad gratiam
Baptismi tui. Per Christum Dominum nostrum.
Omnes: Arnen.
Exorcismus (In singulari pro singulo)
Ergo, maledicte diabole, recognosce sententiam tuam, et da honorem
Deo vivo et vero, da honorem lesu Christo Filio eius, et Spiritui Sancto,
et recede ab his famulis Dei, quia istos sibi Deus et Dominus noster lesus Christus ad suam sanctam gratiam, fontemque Baptismatis vocare
dignatus est: et hoc signum sanctae Crucis (producit signum crucis, dum
unguli pollice se signant in fronte), quod nos fronti eius damus, tu, male­
dicte diabole, numquam audeas violare. Per eumdem Christum Domi­
num nostrum, qui venturus est iudicare vivos et mortuos, et saeculum
per ignem.
Omnes: Arnen.
Et concluditur, ut infra n. 24.

Pro feminis
22. Sacerdos dicit super electas stantes (in singulari pro singula):
4228
Orate, electae, flectite genua, et dicite: Pater noster.
Et electae, genibus flexis, orant et dicunt: Pater noster, usque ad Sed libe­
ra nos a malo, inclusive.
Sacerdos subiungit:
Levate, complete orationem vestram, et dicite: Arnen.
Ett illae surgentes, respondent:
Arnen.

Sacerdos dicit ma trinis: Signate eas mecum.
Et facit signum crucis versus electas, dicens:
In nomine Patris et Filii, et Spiritus Sancti,
dum matrinae pollice signant eas in fronte, eadem verba proferentes.
23. Deinde Sacerdos extendit manum super eas, dicens:
4229
Oremus. (In singulari pro singula)
Deus caeli, Deus terrae, Deus Angelorum, Deus Archangelorum, Deus
Patriarcharum, Deus Prophetarum. Deus Apostolorum, Deus Marty­
rum, Deus Confessorum, Deus Virginum, Deus omnium bene viven­
tium, Deus, cui omnis lingua confitetur, et omne genu flectitur, caele­
stium, terrestrium, ct infernorum: te invoco, Domine, super has famulas
tuas, ut eas custodire, et perducere digneris ad gratiam Baptismi tui. Per
Christum Dominum nostrum.
Omnes: Arnen.
ORDO BAPTISMIADUL TORUM /N VARIOS GRADUS DISTRIBUI TUR

1191

Exorcismus, ut supra n. 21.
Et concluditur, ut infra n. 24.
4250 24. Postea saeerdos dicit (in singulari pro singulo):
Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes: Arnen.

Quartus gradus
4231 25. Caeremoniae huius gradus fiunt semper distinctim, pro catechumeno
viris, et pro feminis, et, iuxta opportunitatem, etiam loco et tempore diversu

4232 26. Sacerdos indutus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali violacei colo­
ris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias mente
ad Deum preces effundit, ad implorandum divinum auxilium. Deinde surgens, se signat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
V. Gloria Patri.
Omnes: Sicut erat.

Pro viris
4233 27. Sacerdos dicit super electos stantes (in singulari pro singulo): Orate,
electi, flectite genua, ct dicite: Pater noster.
Et electi, genibus flexis, orant et dicunt: Pater noster, usque ad Sed libera
nos a malo, inclusive. Sacerdos subiungil: Levate, complete orationem ve­
stram et dicite: Arnen.
Et dii surgentes, respondent:
Arnen.

Sacerdos dicit palnnis:
Signate cos mecum.
Et facit signum Crucis versus electos, dicens:
In nomine Patris ct Filii, et Spiritus Sancti,
dum patrini pollice signant eos in fronte, eadem verba proferentes.
4234 28. Deinde sacerdos extendit manum super eos, dicens:
Oremus. (In singulari pro singulo)
Deus, immortale praesidium omnium postulantium, liberatio supplicum, pax rogantium, vita credentium, resurrectio mortuorum: te invoco
super hos famulos tuos, qui, Baptismi tui donum petentes, aeternam
consequi gratiam spirituali regeneratione desiderant: accipe eos, Domi1192

IOANNES XXIII

ne, el quia dignatus es dicerc: Petite, et accipietis; quaerite, et invenietis,
pulsate, et aperietur vobis: petentibus praemium porrige, et ianuam
pande pulsantibus, ut, aeternam caelestis lavacri benedictionem conse­
cuti, promissa tui muneris regna percipiant: Qui cum Patre, et Spiritu
Sancto vivis et regnas, Deus, in saecula saeculorum.
Omnes: Arnen.
Exorcismus (In singulari pro singulo)
Audi, maledicte satana, adiuratus per nomen aeterni Dei, et Salvatoris
nostri lesu Christi Filii eius, cum tua victus invidia, tremens, gemesque
discede: nihil tibi sit commune cum his servis Dei, iam caelestia cogitan­
tibus, renuntiaturis libi et saeculo tuo, et beatae immortalitati victuris.
Da igitur honorem advenienti Spiritui Sancto, qui, ex summa caeli arce
descendens, proturbatis fraudibus tuis, divino fonte purgata pectora,
sanctificata Deo templa et habitacula perficiat: ut, ab omnibus penitus
noxiis praeteritorum criminum liberati, send Dei gratias perenni Deo
referant semper, et benedicant nomen sanctum eius in saecula sacculorum
Omnes: Arnen.
El concluditur, ut infra n. 31.

Pro feminis
29. Sacerdos dicit super electas stantes (in singulari pro singula): Orate, 4235
electae, flectite genua, et dicite: Pater noster.
Et electae, genibus flexis, orant et dicunt: Pater noster, usque ad Sed libe­
ra nos a malo inclusive.
Sacerdos subiungil:
Levate, complete orationem vestram, et dicite: Arnen.
Et diae, surgentes, respondent:
Arnen.
Sacerdos dicit matrinis: Signate eas mecum.
Et facit signum crucis versus electas, dicens:
In nomine Patris et Filii, ct Spiritus Sancti,
cum matrinae pollice signant eas in fronte, eadem verba proferentes

4236
30. Deinde sacerdos extendit manum super eas, dicens:
Oremus. (In singulari pro singula)
Deus Abraham, Deus Isaac, Deus lacob, Deus, qui Moysi famulo tuo in
monte Sinai apparuisti, ut supra n. 21.

Exorcismus (In singulari pro singula)
Ergo, maledicte diabole, recognosce sententiam tuam, ut supra n. 23.
Et concluditur, ut infra n. 31.
ORDO BAPTISMI ADULTORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1193

4237 31. Poslea sacerdos dicit (in singulari pro singulo):

Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes: Arnen.

Quintus gradus
4238 32. Caeremoniae huius gradus fiiunt semper distinctim, pro catechumenis

viris, et pro feminis, et, iuxta opportunitatem, etiam loco et tempore diversis

tuos, ut digneris eos illuminare lumine intellegentiae tuae munda eos ct
sanctifica: da cis scientiam veram, ut digni efficiantur accedere ad gra­
tiam Baptismi tui, teneant firmam spem, consilium rectum, doctrinam
sanctam, ut apti sint ad percipiendam gratiam luam Per Christum Do
minum nostrum.
Omnes: Amen.

Et concluditur, ut infra, n. 40.

4239 33. Sacerdos indutus superpclliceo et stola, vel etiam pluviali, violacei colo­

ris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias mente
ad Deum preces effundit, ad implorandum divinum auxilium. Deinde surgens, se signat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
V. Gloria Patri. Omnes: Sicut erat.

Pro viris
4240 34. Sacerdos dicit super electos stantes (in singulari pro singulo): Orate,

electi, flectite genua, et dicite: Pater noster.
Et electi, genibus flexis, orant et dicunt: Pater noster usque ad Sed libera
nos a malo, inclusive.
Sacerdos subiungit: Levate, complete orationem vestram et dicite: Amen.
Et illi surgentes respondent: Amen.
Sacerdos dicit patrinis: Signate eos mccum.
Et facit signum Crucis versus electos, dicens:
In nomine Patris et Filii, et Spiritus Sancti,
dum palrini pollice signant eos in fronte, eadem verba proferentes.
4241 35. Deinde sacerdos extendit manum super eos, dicens:

I

Exorcismus (In singulari pro singulo)
Exorcizo te, immunde spiritus, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus
Sancti, ut exeas, ct recedas ab his famulis Dei. Ipse enim tibi imperat,
maledicte damnate, qui pedibus super mare ambulavit, et Petro mergen­
ti dexteram porrexit.
Exorcismus (In singulari pro singulo)
Ergo, maledicte diabole, recognosce sententiam tuam, ut supra n 30.
4242 36. Tum sacerdos manum adhuc super electos extensam tenens, dicit (in

I 3

singulari pro singulo):
Oremus.
Aeternam ac iustissimam pietatem tuam deprecor, Domine, sancte Pater,
omnipotens aeterne Deus, auctor luminis et veritatis, super hos famulos
1194

IOANNES XXIII

Pro feminis
37. Sacerdos dicit super electas stantes (in singulari pro singula) Orate, 4
electae, flectite genua, et dicite: Pater noster.
Et electae, genibus flexis, orant ct dicunt: Pater noster, usque ad Sed libe­
ra nos a malo, inclusive.
Sacerdos subiungit:
Levate, complete orationem vestram, et dicite: Amen.
Et illae surgentes, respondent:

Amen.
Sacerdos dicit matrinis:
Signate eas mccum.
Et facit signum crucis versus electas, dicens:
In nomine Patris et Filii, et Spiritus Sancti,
dum matrinae pollice signant eas in fronte, eadem verba proferentes.
38. Deinde sacerdos extendit manum supereas, dicens:
Exorcismus (In singulari pro singula)
Exorcizo te, immunde spiritus, per Patrem, et Filium, et Spiritum
Sanctum, ut excas, et recedas ab his famulabus Dei. Ipse enim tibi impe­
rat, maledicte damnate, qui caeco nato oculos aperuit, ct quatriduanum
Lazarum de monumento suscitavit.
Exorcismus (In singulari pro singula)
Ergo, maledicte diabole, recognosce sententiam tuam, ut supra, n. 35.
39. Tum sacerdos manum adhuc super electas extensam tenens, dicit (in
singulari pro singula):
Oremus.
Aeternam ac iustissimam pietatem tuam deprecor, ut supra, n 36.
Et concluditur, ut infra n. 40.
40. Po.t/eu sacerdos dicit (in singulari pro singulo).
Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes: Amen.
ORDO BAPTISMI ADUL TORUMIN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1

-S

'f'

’

·'

.</·■ ■:

I
Sextus gradus
4247

Hora statuta, catechumeni coadunantur ante portam ecclesiae, vel loco
convenienti, extra ecclesiam, ex quo sollemni pompa accedunt ad eccle­
siam. Sacerdos indutus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali, violacei
coloris, cum suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias
mente ad Deum preces effundit, ad implorandum divinum auxilium
Deinde surgens, vadit ad fores ecclesiae, ubi, stans versus electos, se signat,
dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
Gloria Patri.
Omnes: Sicut erat.
41.

Deinde sacerdos sinistra manu apprehendens dexteram primi electi
prope brachium, vel ei porrigens extremam partem stolae, ex humero sini­
stro pendentem, introducit eum in ecclesiam; primus sinistra manu trahit
secundum, et secundus tertium, etc.
Dum autem sacerdos illos introducit, dicit (in singulari pro singulo):
Ingredimini in sanctam ecclesiam Dei, ut accipiatis benedictionem caele­
stem a Domino lesu Christo, et habeatis partem cum illo et Sanctis eius.
Omnes: Arnen.

4248 42.

Ingressi electi procumbunt seu prosternunt se in pavimento, et adorant,
omnes simul.

4249 43.

Deinde, signo dato, surgunt omnes simul et sacerdos extendit manum
super capita eorum, et electi cum eo recitant symbolum Apostolorum et
orationem dominicam.
Credo in Deum Patrem omipotentem, creatorem caeli et terrae; et in lesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus
est dc Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato,
crucifixus, mortuus ct sepultus; descendit ad inferos; tertia die resurrexit
a mortuis; ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipoten­
tis; inde venturus est indicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanc­
tum, sanctam Ecclesiam catholicam, Sanctorum communionem, remis­
sionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Arnen.

4250 44.

Pater noster, qui es in caelis, sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum
tuum, fiat voluntas tua, sicut in caelo, et in terra. Panem nostrum coti­
dianum da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos di­
mittimus debitoribus nostris; et ne nos inducas in tentationem, sed libe­
ra nos a malo. Arnen.
4251

Tunc sacerdos, versis renibus ostio cancellorum baptisterii, rursus ex­
tendit manum super capita electorum dicens:

45.

1196

IOANNES XXIII

Exorcismus (In singulari pro singulo)
Nec te latet, satana, imminere tibi poenas, imminere tibi tormenta, im­
minere tibi diem iudicii, diem supplicii sempiterni; diem, qui venturus
est velut clibanus ardens, in quo tibi, atque universis angelis tuis praepa­
ratus sempiternus erit interitus. Proinde, damnate atque damnande, da
honorem Deo vivo et vero, da honorem lesu Christo Filio eius, da hono­
rem Spiritui Sancto Paraclito, in cuius nomine atque virtute praecipio
tibi, quicumque es, spiritus immunde, ut exeas, et recedas ab his famulis
Dei quos (his lamulabus Dei, quas) hodie idem Deus et Dominus noster
lesus Christus ad suam sanctam gratiam et benedictionem, fontemque
Baptismatis dono vocare dignatus est: ut fiant eius templa per aquam re­
generationis in remissionem omnium peccatorum. In nomine eiusdem
Domini nostri lesu Christi, qui venturus est iudicare vivos et mortuos, et
saeculum per ignem.
Omnes: Arnen.

46. Postea sacerdos pollice accipit de saliva oris sui (quod omittitur quoties­
cumque rationabilis adest causa munditiei tuendae aut periculum morbi
contrahendi vel propagandi); et tangit aures et nares electi (singulorum
electorum); tangendo vero aurem dexteram et sinistram, dicit:
Ephpheta, quod est, Adaperire.
Deinde tangendo nares, dicit:
In odorem suavitatis. Tu autem effugare, diabole; appropinquabit enim
iudicium Dei.

4252

16 a.

Quotiescumque vero, ut supra dictum est, rationabilis adsit causa,
quae usum propriae salivae prohibeat vel dissuadeat, sacerdos tantum tac­
tus rituales peragat.

4253

47. Tunc sacerdos catechumenos vocat nominattm per nomen et cognomen
familiae, prius masculos, deinde feminas, et ille qui est appellatus respon­
det: Adsum. Postea omnes interrogat:
Abrenuntiatis satanae?
Et omnes simul respondent numero singulari, et nomine proprio.
Abrenuntio.
Et omnibus operibus eius?
Omnes: Abrenuntio.
Et omnibus pompis eius?
Omnes: Abrenuntio.

4254

Deinde singuli praetereunt ante sacerdotem, qui intingit pollicem dextcrae manus in oleo sancto catechumenorum, et inungit singulos electos
primum tn pectore, deinde inter scapulas in modum crucis, dicens:
Ego te linio oleo salutis in Christo lesu Domino nostro in vitam
aeternam.

48.

ORDO BAPTISMI ADULTORUM IN VARIOS GRADUS DISTRIBUITUR

1197

4255

/7·

R. Arnen.
V. Pax tibi.
R. Et cum spiritu tuo.

V. Gloria Patri.
Omnes Sicut erat.

4256 48 a. Ubi vero unctio cum oleo catechumenorum graviores creat difficulta­
tes, quae insuperabiles sunt et ad tempus amoveri nequeunt, tunc, pro illo
loco, vel pro illo populo, Conventus episcopalis ab huiusmodi unctione di­
spensare potest, iuxta normas pro usu huius Ordinis datas, n. 3c, monitis
tamen sacerdotibus, quibus instructio catechumenorum et fidelium com­
missa est, ut omnibus viribus adnitanlur difficultates illas dimovere, qua­
tenus, progrediente omnium institutione christiana, unctio cum oleo cate­
chumenorum rite adhiberi possit.

Interim loco unctionis adhiberi debet hic ritus subsidiarius:
Deinde singuli praetereunt ante sacerdotem, qui super unumquemque cate­
chumenum crucis signum in forma benedictionis facit, dicendo:
Ego te corroboro signo Crucis, in Christo lesu, Domino nostro, in vitam
aeternam. Pax tibi.
Et adiungit:
Exi, immunde spiritus, ut infra.
Haec ceremonia semel quoque fieri potest super omnes catechumenos
simul.

4257 49. Mox bombyce, vel re simili, tergil pollicem et loca inuncta, et subituigit, dicens:
Exi, immunde spiritus, et da honorem Deo vivo et vero. Fuge, immunde
spiritus, et da locum lesu Christo Filio eius. Recede, immunde spiritus,
et da locum Spiritui Sancto Paraclito.
Si vero numerus catechumenorum nimis magnus sit, nil prohibet quominus
hae caeremoniae a pluribus sacerdotibus peragantur.
I

4258 50. Postea sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes: Arnen.

«

J

i

Septimus gradus
4

i
kt. ... ID
V
h»Qi;

» ·<

4259 51. Electi coadunantur ante fontem baptismalem.
Sacerdos indutus superpelliceo et stola, vel etiam pluviali, albi coloris, cum
suis clericis accedit ad gradus altaris, et genibus flexis, pias mente ad Deum
preces effundit, ad implorandum divinum auxilium Deinde surgens, se si­
gnat, dicens:
V. Deus, in adiutorium meum intende.
Omnes respondent: Domine, ad adiuvandum me festina.
119Θ

IOANNES XXIII

52. Statim sacerdos vocat electos nominatim, per nomen et cognomen fa- 4260
miliae, et ille qui est appellatus, respondet: Adsum.
Postea sacerdos interrogat:
Creditis in Deum Patrem omnipotentem, creatorem caeli et terrae?
Omnes: Credo.
Creditis in lesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum, na­
tum, et passum?
Omnes: Credo.
Creditis ct in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, Sancto­
rum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, et
vitam aeternam?
Omnes: Credo.

Iterum interrogat:
Quid petitis?
Omnes: Baptismum,
Interrogat:
Vultis baptizari?
Omnes : Volo.
53. I une patrino, vel matrina, vel utroque (si ambo admittantur), admota 4261
manu, tenente seu tangente electum, vel electam, aperto capite, et laxatis a
collo vestibus, inclinatum, sacerdos vasculo vel urceolo haurit aquam bap­
tismalem de fonte, et cum ea sub trina supra caput in modum eruas infu­
sione baptizet electum, seu electam, in nomine Ssmae Trinitatis, sic dicens:
N., EGO TE BAPTIZO IN NOMINE PATRIS, fundit primo, ET
FILII, fundit secundo, ET SPIRITUS SANCTI, fundit tertio.

54. St aqua, quae ex capite baptizat: defluit, non dilabatur in sacrarium Bap­ 4262
tisterii, reapiatur m subiecla aliqua pelvi, et m illud postmodum proiaatur.
Cum plures sunt electi, singillatim singuli baptizantur, ut supra. Si sint
mares et feminae, primum mares, deinde feminae.
Verum si probabiliter dubitetur an electus fuerit alias baptizatus, dicat sa­
cerdos:
N., si non es baptizatus (-a), ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et
Spiritus Sancti.
55. Deinde sacerdos (vel, iuxta opportunitatem, altus vel alii presbyteri, 4263
superpelliceo ct stola alba induti) intingit pollicem dexterum m sacro chri­
smate, et perungit verticem electi (singulorum electorum) in modum cru­
cis, dicens:
Deus omnipotens. Pater Domini nostri lesu Christi, qui te regeneravit ex
aqua et Spiritu Sancto, quique dedit tibi remissionem omnium peccatoORDO BAPTISMI ADUL TORUM IN VARt

GRADUS DISTRIBUITUR

1199

h' .·<

4/

rum (htc inungit), ipse te liniat chrismate salutis in eodem Christo lesu
Domino nostro in vitam aeternam R. Amen.
V. Pax tecum.
R. Et cum spiritu tuo.

43

Approbatio editionis typicae Missalis Romani

4264 55 a. Unctionem cum sacro chrismate, ubi vel quoties absque gravi difficul­
tate illa fieri nequeat, Conventus episcopalis, iuxta normas pro usu huius
Ordinis, n. 3 c et 3 d datas, remittere potest, eo modo sicut dictum est supra
n. 48 a.

Loco vero unctionis adhiberi debet hic ritus subsidiarius:
Deinde sacerdos singulos baptizatos, vel semel omnes, signo crucis benedi­
cit dicendo:
Deus omnipotens, Pater Domini nostri lesu Christi, qui te (vos) regene­
ravit ex aqua et Spiritu Sancto, quique dedit tibi (vobis) remissionem
omnium peccatorum, ipse te (vos) impleat gratia sua (hic benedicit) in
eodem Christo lesu, Domino nostro, in vitam aeternam. R. Amen.
V. Pax tecum (vobiscum).
R. Et cum spiritu tuo.
4265 56. Omnibus sacro chrismate inunctis, vel, iuxta n. 55a, benedictis, sacer­
dos bombyce, vel re simili, pollicem tergit. Patrini vero dant proprio electo
vestem candidam dum sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Accipite vestem candidam, quam perferatis immaculatam ante tribunal
Domini nostri lesu Christi, ut habeatis vitam aeternam.
Omnes: Amen.
Et electi induuntur novis vestibus albi coloris, depositis, si necesse fuerit,
prioribus.
I

l

I

4266 57. Tunc patrini dant electis cereum seu candelam accensam in manu dex­
tera, dum sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Accipite lampadem ardentem, et irreprehensibiles custodite Baptismum
vestrum: servate Dei mandata ut, cum Dominus venerit ad nuptias, pos­
sitis occurrere ei una cum omnibus Sanctis in aula caelesti et vivatis in
saecula saeculorum.
Omnes: Amen.
Ipsi vero neophyti eumdem cereum accensum manu tenent usque in finem,
praeterquam dum confirmantur.

Decretum Congr. Rituum, 23 iunii 1962
Missale Romanum ex decreto SS. Concilii Tridentini restitutum, Sum­
morum Pontificium cura recognitum. Editio typica. Typis Polyglottis
Vaticanis 1962
Novo rubricarum corpore, a Summo Pontifice loanne XXIII, Motu 4268
proprio «Rubricarum instructum » diei 23 iulii anno 1960 approbato
posteroque die a Sacra Rituum Congregatione promulgato, vix fieri non
potuit quin eadem Sacra Rituum Congregatio novam Missalis romani
editionem, ad dictum rubricarum codicem plane accommodatam, pararet.
Itaque, uti moris est, Vaticana editorialis Domus, typis itidem Vaticanis,
praefatam editionem imprimi fecit, quam antea Sacra Rituum Congre­
gatio sedula recognovit attentione; hinc est quod praesens Vaticana Mis­
salis romani editio uti « typica » declaratur, ab iis quibus iure competit,
in omnibus et per omnia, integre et absolute, producenda, hac quidem
concessa facultate, ut ea quae commoditatis causa alio quoque loco ite­
randa esse censeant, ibi exscribant, dummodo ea omnia proprio etiam
loco serventur.
Textus huius editionis Missalis Romani inveniri potest in volumine, cui
titulus Missale Romanum anno 1962 promulgatum, curantibus C. Johnson
et A. Ward, CLV-Edizioni Liturgiche, Roma, 1994 (= BEL Suppi. 2).

i

r
f

•J

t

*1

4267 58. Postea sacerdos dicit (in singulari pro singulo):
Ite in pace, et Dominus sit vobiscum.
Omnes. Amen.
Et sic terminatur Ordo Baptismi adultorum.

1200

IOANNES XXIII

APPROBA TIO EDI TIONIS TYPICAE MISSAL IS ROMANI

I

1201

44

Hortatio ad paenitentiam
ad Dei auspicandam protectionem
super Oecumenicum Concilium

Litterae encyclicac loannis XXIII “Paenitentiam agere”, 1 iulii 1962
AAS 54 (1962)481-491

1

*4
irj

4269 [481] PAENITENTIAM AGERE noxarum suarum cum ex perspicua et aperta
Christi institutione homini qui peccaverit initium sit, non modo veniae
impetrandae, sed aeternae etiam reperiendae salutis, in promptu manifestumque est omnibus quam merito, quam opportune catholica Ecclesia,
divinae quasi ministra Redemptionis, continenter docuerit, hoc non
subdito fundamento, nec quemquam e filiis suis posse se in meliores da­
re vias, nec Christianas res florentiorem habere cursum.
Hanc ob causam, qua Constitutione Apostolica Concilium Oecumenicum
Vaticanum II publice indiximus, ea christifidelibus pariter suasimus, ut
ad tantum eventum suos digne componerent animos, pariter eosdem
monuimus, ut cum admotis Deo precibus cumque christianarum exerci­
tatione virtutum [482] voluntariam corporis castigationem coniungcre
ne praetermitterent.1
Nunc autem, propius accedente die, quo Concilium Vaticanum II exor­
dium sumet, vademur rem facturi cum consessus illius gravissimi et amplis­
simi utilitatibus consentaneam, si invitationem eam Nostram aliquanto
uberius ct fusius scribendo retractaverimus; quandoquidem Christus lesus,
quamvis licet Ecclesiae suae praesens adsit omnibus diebus usque ad con­
summationem saeculi,2 illo tamen temporis spatio vel magis hominum
mentibus ct voluntatibus per legatos suos profecto adesse putandus est,
utpote qui palam sit professus: Qui vos audit, me audit.2
4270 Re enim vera Concilium Oecumenicum, pro eo quod congregatio est
successorum Apostolorum, quibus humanae salutis Reparator in man-

!·

' Ci. Constitutio Apostolica Humanae salutii, AAS 54 (1962) 12.

2 MATO 1.28,20.
3 LUC 10,16.
1202

IOANNES XXIII

datis dedit ut omnes gentes docerent, ab iisque poscerent, ut quaecumque ille praecepisset ipsae servarent,4 veluti in ore atque oculis omnium
confirmare videbitur hinc Dei iura in humanum genus, Christi sanguine
redemptum, hinc redemptorum hominum in Deum Servatoremque
suum officia.
lamvero si sacros et Veteris et Novi Testamenti libros evolvimus, ex iis 4271
necesse est conficiamus, Deum numquam voluisse - ut imagine et trans­
latione utamur humana - mortalibus sollemni quadam ratione manife­
stum fieri, antequam hos ad preces fundendas, ad paenitentiamque
agendam provocavisset. Nam Moyses tabulas divinae legis se Hebraeo­
rum populo prius traditurum negavit, quam hic idololatriae et ingrati
animi scelus expiasset.5 z\tque prophetae cohortari Israeliticam multi­
tudinem non destiterunt, ut regnatori omnium Deo acceptas preces
adhiberent, animis nempe paenitentia commotis; ne scilicet se ab eo pro­
videnti consilio seiungerent, quo Deus ipse populum a se electum esset
recturus. Quibus in vaticinatorum vocibus oppido est gravis habenda
loelis illa monitio, quae, dum sacri [483] ritus quadragcsimali tempore
peraguntur, iterum iterumque in nostris sonat et quodammodo vibrat
auribus: Nunc ergo, dicit Dominus, convertimini ad me in toto corde
vestro, in ieitinto, et in fletu, ct in planctu. Et scindite corda vestra et non
vestimenta vestra... Inter vestibulum et altare plorabunt sacerdotes, ministri
Domini, et dicent: Parce, Domine, parce populo tuo, et ne des hereditatem
tuam in opprobrium, ut dominentur eis nationes.6
Huius vero generis ad paenitentiam invitationes tantum abest ut. 4272
postquam Dei Filius corpoream induit naturam, conticescerent, ut tunc
vel accuratiores fierent. Nam Joannes Baptista, Christi Det praecursor,
ab his vocibus nuntiationem suam exorditur: Paenitentiam agite, appropniquavit enim regnum caelorum.1 Idemque lesus ita munus suum saluti­
ferum auspicatur, ut non prius fidei capita promulget, quam iubeat ani­
mum ab iis expiare sceleris vestigiis, quibus aditus intercludatur nuntio
salutis aeternae: Exinde coepit lesus praedicare, et dicere: Paenitentiam
agite; appropinquavit enim regnum caelorum* Atque ab iis qui audiunt
vehementius quam prophetae exigit, ut plane mutatis animi sensibus, iu­
ra omnia summi Dei sincera fide agnoscant; siquidem hoc iisdem asseve-

4 Ci. Mattii. 28,19-20.
5Cf. Exod. 32,6-35; et / Cor 10,7.

6lOEL, 2.12-13.17

7MATTU. 3.1.
’/W.4,17.

rat: Ecce enim regnum Dei intra vos est.9 Quippe paenitentia animi viri­
bus, ad voluptatem proclivis, dominatur, easque compescit; quemad­
modum hisce docemur ipsius Christi verbis: Regnum caelorum vim pati­
tur, et violenti rapiunt illud.10

4273 Neque a divini Magistri institutione eius desciscunt Apostoli. Etenim
hinc Petrus, post Spiritum Sanctum ignitarum linguarum specie dela­
psum, multitudinem incitandi causa ad renascendum in Christo et ad sa­
crosancti Paracliti dona accipienda, hanc audientibus dicit sententiam·
Paenitentiam (inquit) agite, et baptizetur unusquisque vestrum in nomine
lesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum et accipietis donum Spi­
ritus Sancti;1' hinc Paulus, doctor gentium, non obscure Romanis de­
nuntiat, regnum Dei non in arrogantia [484] neque in vitiorum illecebris
esse positum, sed in dominatrice animi iustitia ct mentis tranquillitate
ut haec eius confirmatio habet: Non est enim regnum Dei esca et potus,
sed iustitia, et pax, et gaudium in Spiritu Sancto.1213
4274 Verum is plane se ipsum frustretur, qui sentiat iis dumtaxat paenitentia
opus esse, qui primum cupiant regni Dei esse compotes et participes;
cum contra necesse sit, quicumque Christo nomen dederint, sibimetipsis
quibusdam quasi frenis moderentur; vel ut animi sui propellant hostes,
vel ut innocentiam sibi cum lustralibus Baptismi aquis redditam cor­
rumpi ne sinant, vel ut Dei gratiam, admissorum malignitate amissam,
recuperent. Si enim res habet ut, qui per sacram lustrationem Ecclesiae
sanctae aggregetur, illa pariter ornetur pulchritudine, quam Christus
Sponsae suae dilectissimae induit, secundum haec verba: Christus dilexit
Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lava­
cro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non
habentem maculam, aut rugam, aut aliquid huiusmodi, sed ut sil sancta e!
immaculata;™ sic item placeat oportet, iis, qui candidam vestem, in sacro
Baptismo acceptam, maculis asperserint, dignas esse a Deo pertime­
scendas poenas, nisi in pacnitentiae Sacramento Agni Sanguine abluti,14
pristinum receperint animi splendorem, seque ipsos in christianarum
virtutum curriculo exercuerint. Quam ob rem ad hos etiam dura huius­
modi monitio Pauli Apostoli pertinet: Irritam quis faciens legem Moysi,
sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur; quanto magis pu-

talis deteriora mereri supplicia qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem
testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui gratiae
contumeliam fecerit?... Horrendum est incidere in manus Dei viventis 15
Nemo profecto dubitat, Venerabiles Fratres, quin Ecclesia, divini Re­ 4275
demptoris Sponsa carissima, se sanctam et immaculatam semper serva­
verit, sive fidem is attendat, qua illustratur, sive Sacramenta, quibus ali­
tur atque perficitur, sive praecepta [485] et leges, quibus regitur universa,
sive denique ex eius allectis plures, qui, virtutibus fortium et constantium
more virorum agitatis, eandem gloria affecerunt perpetua.
Attamen ex Ecclesiae filiis non desunt, qui obliti ad quanta fuerint vo­
cati et electi, a Deo inditam sibimet pulchritudinem corrumpant, neque
adeo Christi lesu imaginem in se referant. Atqui Nos, qui patris gerimus
animum, hos neque reprehensionibus neque minis compellamus, sed
huiusmodi hortationibus a Concilio Tridentino profectis, quibus tam
recte catholica disciplina redditur. Per baptismum enim Christum indu­
entes (Gal. 3, 27) nova prorsus m illo efficimur creatura, plenam et inte­
gram peccatorum omnium remissionem consequentes: ad quam tamen no­
vitatem et integritatem per sacramentum poenitentiae, sine magnis nostris
fletibus et laboribus, divina id exigente iustitia, pervenire nequaquam pos­
sumus, ut merito paenitentia “laboriosus quidam baptismus" a sanctis Pa­
tribus dictus fuerit.16

Quod igitur Christianorum memoriae etiam atque etiam inculcatur invi­ 4276
tamentum ad paenitentiam, animorum expiationis et perfectionis adiutriccm, idem a divino Redemptore manare ipsi existiment necesse est,
nobisque ab Ecclesia sive sacrorum rituum formulis, sive sanctorum Pa­
trum institutis, sive demum Conciliorum praeceptionibus traditum
atque propagatum. Ita enim sacro quadragesimae tempore catholica Ec­
clesia iamdiu summo Dei numini supplicat; modo his usurpatis verbis
ut apud te mens nostra tuo desiderio fulgeat, quae se carnis maceratione
castigat;™ modo his: ut terrenis affectibus mitigatis, facilius caelestia ca­
piamus. 18

Nihil propterea mirum si, Decessoribus Nostris, Concilia Oecumenica 4277
cogere parantibus, curae fuit christifideles ad salutarem paenitentiam
agendam inflammare. E quibus, ut ceteros praetereamus, commemorare
iuvat tum Innocentium 111, qui, Concilio Lateranensi IV appropinquan-

9 Luc. 17,21.

10 Mattii 11.12.

15 Hebr 10.28-30.

11 Ad 2.38.

16 Cone. Trid., Sess XIV, dodrina dc Saaarnento Paenitetttiae. cap 2, ef. S. GREG. NaZ .
Orat 39,17: PG 36.356; S. IOAN. DaM„ Dcfide ortbod, 4.9: /O’ 94,11,24.
17 Orat Fer. ΓΙΙ post Dom. I Quadr.

12 Row. 14.17-18.
13 Eph 5,25-27.

14 Cf./Ipoc. 7,14.

1204

IOANNES XXIII

18 Orat Fer. IV post Dotn. IV Quadr

^^^ENITENTIAM AGERE -

1205

te, hisce Ecclesiae filios appellavit verbis: Orationi vero teiunium el
[486] eleemosyna coniungantur, ut bis quasi alis facilius et celerius ipsa
volet ad piissimas aures Dei, qui nos clementer exaudiat in tempore oppor­
tuno39 tum Gregorium X, qui Epistula data omnibus praelatis e! capella
nis suis praecepit, ut, antequam Concilium Occumenicum Lugdunense
II initium caperet, tres dies indictivum ieiunium servarent;19
20 tum deni­
que Pium IX, qui universos Ecclesiae filios incitavit, ut animis quavis
admissorum labe et piaculo exsolutis, dignam laetamque in proximo
Concilio Vaticano praeparationem adhiberent: Quoniam compertum est
gratiores Deo esse hominum preces, si mundo corde, hoc est animis ab om­
ni scelere integris, ad ipsum accedant2122

ft

)

I

i

4278 Itaque, horum Decessorum Nostrorum vestigiis insistentes, Nosmetipsi
vehementer cupimus, Venerabiles Fratres, ut catholici homines, tam e
cleri quam e laicorum ordine, piis precibus, rectis operibus christianaeque paenitentiae exercitatione se ad grande proximi Concilii even­
tum accingant. Cum autem publice communiterque admotae Deo sup­
plicationes efficacius valeant ad divina praesidia impetranda, secun­
dum illam Redemptoris nostri sententiam: Ubi sunt duo vel tres congre­
gati m nomine meo, ibi sum in medio eorum21 res nimirum postulat, ut
hac etiam nostra aetate Ecclesiae filii, non secus atque primaevae Eccle­
siae temporibus, cor unum et anima una23 fiant, idque precando paenitendoque a Deo flagitent, ut praestantissimus ille conventus eos edat
salutares fructus, quos animis praecipimus omnes: ut scilicet catholica
fides, caritas integrique mores adeo revirescant ac tale capiant incremen­
tum, ut iis etiam, qui ex Apostolica hac Sede seiuncti sint, exinde addan­
tur stimuli ad unitatem sincere actuoseque quaerendam atque ad unum
ovile sub uno Pastore24 ingrediendum.

4279 Ad quod quidem congruentius a Deo implorandum, vos, Venerabiles
Fratres, hortamur, ut in singulis dioecesis vestrae [487] paroeciis, proxime
appetente Concilii Oecumcnici celebratione, sollemnes habeantur no­
vendiales supplicationes ad Spiritum Sanctum, quibus ubera caelestia
lumina supernaque praesidia Patribus Concilio affuturis exposcantur.
Quam ad rem, ut aliquid de sacrosancto Ecclesiae thesauro impertia-

J

19 Episl ad Condi. Later. IV spectantei, Epist. 28 ad fideles per Moguntinas provincias const)

tutos, tn MANSI, Amplissimi Coll Condi. 22, Pans ct Leipzig, 1903, col. 959.
20 Cf. MANSI, op. mem. 24, col. 62.

L
U a»1
'4

21 Cf. Act. et Dea Saa Conal. Recent, Coll Lac. tom VII, Friburgi Brisg. 1890, col. 10.

22 Matti 1.18.20.
23 Act 4.32.
24 Cf Ioan., 10,16.

mus, iis omnibus qui novendialibus hisce supplicationibus intererunt,
plenam admissorum veniam concedimus, suctis condicionibus lucrandam.

Tum etiam peropportune in omnibus dioecesibus publica indicetur
supplicatio, expiationis causa; qua quidem, cum peculiaribus sacris
concionibus rite coniuncta, christianus populus salubriter excitetur ad
misericordiae paenitentiacque opera crebrius ponenda, atque a propitio,
Omnipotenti Deo impetrandam illam christianae vitae renovationem,
quae in praecipuis celebrandi Concilii propositis ponenda est. Siquidem,
ut apte animadvertebat Decessor Noster imm. mem. Pius XI: Precatio et
poenitentia duo sunt valuit spiritus, nobis hac aetate a Deo dati, ut mise­
ram humanitatem huc illuc sine duce errantem, ad ipsum reducamus; qui
causam primam praecipuamque omnis perturbationis - rebellionis scilicet
hominis tn Deum - dissipent atque expient25

4280

In primis autem animi paenitentia est opus, hoc est admissorum dete­
statione atque expiatione, quam ii praesertim praestant qui rite pieque
animum sacra Confessione perpurgant, Eucharistico sacrificio intersunt,
et sancta de altari libant. Ad cuius generis paenitentiam scilicet fideles
praesertim instimulandi sunt, quo tempore novendiales supplicationes
ad Spiritum Sanctum habebuntur. Siquidem paenitentiae opera, quae
extrinsecus peraguntur, nihil sane profutura sunt, nisi cum animi inno­
centia ac sincera peccatorum detestatione copulentur. Haec enim vis se­
verae illi Christi Domini sententiae subicienda est: Si paenitentiam non
egeritis, omnes similiter peribitis2627
28

4281

Praeterea ad paenitentiam quoque externam incitandi christifideles sunt,
sive ut corpus sub rectum rationis et fidei imperium subiungant, sive ut
suas et aliorum noxas expient. [48S] Nam S. Paulus ipse, qui ad tertium
caelum raptus fuerat et sanctitudinis fastigium tenuerat, de se asseverare
non dubitat: Castigo corpus meum et in servitutem redigo;21 et alias prae
se fert: Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt aim vitiis e!
concupiscentiis.2* Atque S. Augustinus huiusmodi instat monitis: non
sufficit mores in melius commutare, et a factis malis recedere, nisi etiam de
his quae facta sunt satisfiat Deo per paenitentiae dolorem, per humilitatis
gemitum, per contriti cordis sacrificium, cooperantibus eleemosynis.29

4282

Ad haec autem externae paenitentiae opera illud potissimum pertinet, ut
patienti fidentique animo feramus multas variasque aerumnas atque

4283

25 Litt. Enc. Caritate Christi compulsi, AAS XXIV (1932) 191
26 LUC. 13.5.

27 I Cor 9,27.

28 Gal 5.24.
29 Scrm. 351.5.12; PI. 39.1549.

« PAENITENTIAM AGERE ■

1207

acerbitates, quibus in hac vita premimur, itemque quidquid molesti el
incommodi nobis occurrit, sive ex sedula munerum nostrorum perfunc­
tione, sive ex cotidiano labore, sive denique ex christianae virtutis exer­
citatione. Quod quidem paenitentiae genus necessario ferendum non
solum peccata delet, Deum nobis propitiat, eiusque conciliat caelestem
opem celebrando Concilio Oecumenico, verum etiam efficit ut acerbita­
tes mortalis huius vitae allevet et propemodum suaves reddat, cum nobis
praemia portendat aeterna. Nam non sunt condignae passiones huius
temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis.30

4284 Sed praeter huius vitae incommoda atque dolores, christiano spiritu to­
lerata, quae vitari non possunt, oportet christifideles Deo offerant cru
ciatus quoque ultro libenterque susceptos, Redemptoris nostri vestigia
secuti, qui, secundum Apostolorum principis verba, semel pro peccatis
nostris mortuus est, iustus pro iniustis, ut nos offerret Deo, mortificatus
quidem carne, vivificatus autem spiritu.3' Convenit enim, ut: Christo,
passo in carne, et nos eadem cogitatione armemur.32 Qua in re par est cos
exemplum et incitamentum petere a viris etiam in Ecclesia sanctitudine
excellentibus, quorum afflictationes corpori ut plurimum innocentissimo adhibitae, plane [489] nos admiratione afficiunt et quasi metu per­
cellunt. In quos sanctitatis heroes oculos conicicntes, quidni nonnullas
ipsi, Dei gratia, poenas atque incommoditates sponte subeant, qui for­
tasse gravi conscientiae pondere obtuantur? Quis namque ignorat hoc
genus paenitentiae eo vel magis acceptum Deo obvenire, quod non ex
nativis corporis vel animi infirmitatibus, sed ex libero generosoque vo­
luntatis proposito proficiscatur, ac veluti sacrificium suavissimum ipsi
offeratur?

4285 Est denique omnibus compertum, Oecumenicum Concilium eo specta
re, ut per nos maiora usque incrementa capiat divinum Redemptionis
opus, quod Christus Dominus, oblatus... quia ipse voluit,33 perfecit, tum
caelestem suam doctrinam hominibus revelando, tum maxime pro eo­
rum salute sanguinem pretiosissimum profundendo. Cum ergo nostrum
unusquisque possit cum Paulo Apostolo dicere: Gaudeo in passionibus
et adimpleo ea quae desunt passionum Christi in carne mea, pro corpore
eius, quod est Ecclesia;34 alacri idcirco prolixoque animo oblatam nanci­
scamur opportunitatem Deo dicandi aerumnas et dolores nostros in ac-

Jificationem corporis Christi35 quod est Ecclesia. Nihil enim optatius,
nihil magis decorum nobis contingere potest, quam ut auxiliatricem fe­
ramus operam sempiternae quaerendae hominum saluti, qui saepe sae­
pius a recto veritatis virtutisque tramite transversi aguntur.
Multi pro dolor, potius quam continentiam et, ut vocant, sui ipsius abne- 4286
gadonem servent, quam Christus lesus his vocibus inculcat: Si quis vult
post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam cotidie, et se­
quatur me,3(' terrenas voluptates intemperanter appetunt, et praestantiores animi sui vires deturpant atque debilitant. Pernecesse igitur est chri­
stiani homines indignae huic ducendae vitae rationi, qua turbidi animo­
rum motus saepe concitantur atque in tam gravia aeternae salutis di­
scrimina adducuntur, ea animi fortitudine repugnent, qua Martyres ceterique sanctitudinis heroes omni tempore catholicam Ecclesiam illustra­
runt. Quod si fecerint, [490] pro sua cuiusque vitae condicione, sociam
suam conferre operam poterunt ad prosperum felicemque exitum Con­
cilii Oecumenici Vaticani II, cuius est christianorum mores ad novum
vocare splendorem.
His hactenus scriptis, plane confidimus, Venerabiles Fratres, non modo 4287
paternis hortamentis Nostris vosmet magno animo esse responsuros,
sed, vestra opera, omnes etiam filios Nostros, quos ubique terrarum ha­
bemus sive e sacro ordine, sive e laicorum numero. Hoc enim efficere quod in communibus omnium est optatis - ut habendum Concilium
Oecumenicum maxima afferat christianae rei incrementa; ut in eodem
coetu celeberrimo vel altius illud vibret verbum regni, de quo in parabo­
la seminatoris mentio inicitur;37 ut idem eventum plurimum conducat ad
regnum Det et latius amplificandum et confirmandum praeclarius, hoc,
inquimus, magnam partem in eorum inclinatione animi constat, quos
Concilium conabitur tum ad veritatem, tum ad virtutem, tum ad publi­
cum privatumque Dei cultum, tum ad vitae disciplinam, tum denique ad
studium proferendi Ecclesiae fines incendere.

Agite porro, Venerabiles Fratres, omnes aditus explorate, qui reliqui 4288
dentur, et quantum in vobis auctoritatis opisque est sine cunctatione
conferte, ut christifideles, quos pascitis, animos et paenitentiae meritis
abluant, et pietatis ardore inflamment; ne bonum semen, quod longe latcque per eos dies spargetur, non modo non exstinguant, sed etiam
prompto constantique animo accipiant; ita videlicet ut ex cogendo con­
sessu illo multa ac firma iidem ducant salutis aeternae praesidia.

30 Rom. 8,18
31 1
32

Petr., 3.18.

Cir. Ibid., 4,1.

33

ISAl. 53.7.
Col. 1,24.

1208

IOANNES XXIII

iSEpha 4,12

36 LUC. 9,23.

,7ΜλΤΠΙ 13.19
- PAENITENTIAM AGERE -

Postremo in tempus, quo proxime Concilium celebrabitur, posse haec
verba quadrare opinamur: Ecce nunc tempus accepiabile, ecce nunc dia
salutis.33 Sed Dei providentia id fert, ut quae ipse hominibus decreverit
dispertire superna munera, haec pro eorum voluntate et affectione di­
spertiat. Qui igitur morigeri Nobis esse volunt, qui iamdiu conamur
Christianorum animos ad eventum hoc erigere, omnino oportet iidem ex­
tremae invitationi huic Nostrae obtemperent. Quapropter Nobis [491]
ac vobis, Venerabiles Fratres, praeeuntibus, christifideles universi - in
primis autem sacerdotes, viri virginesque Deo devotae, pueri, aegroti, af­
flicti - se adiungant precantcs et paenitentiam agentes; ut a Deo Eccle­
siae suae eam luminum et adiumentorum copiam impetrent, qua per eos
dies egebit potissimum. Quomodo namque caeleste Numen non movea­
tur ad donorum largitatem, a filiis suis tot donis acceptis, quae incensam
spirant pietatem, murramque aeque redolent?

4289 Huc accedit quod Christianorum multitudo, quae ubique gentium hor­
tationi huic Nostrae obsecuta et precationibus et voluntariae sui ipsius
refrenationi diligentiorem dabit operam, mirandum iucundumque simul
edet religiosae pietatis spectaculum, qua Ecclesiae filii omnino imbuan­
tur oportet. Quo urinam exemplo eorum tangatur animus, qui terrenis
negotiis nimio plus distenti, sua erga Deum officia neglegere coeperunt!
Quae omnia si, ut exoptamus, facta erunt, vosque a vestris dioecesibus
Romam ad Concilium veneritis eiusmodi onusti supernarum divitiarum
pondere, sperare licebit fore ut nova eaque pulchrior catholico nomini
oriatur aetas.

38 // Cor . 6.2.
1210

IOANNES XXIII

Facultas delegandi
ministros extraordinarios Confirmationis
tempore Concilii Oecumenici Vaticani II

Decretum Congr. dc Sacramentis, 4 octobris 1962
AAS 54 (1962)780-781

[7S0] Proxime adventante Concilio Oecumenico Vaticano II, cum praeter 4290
ceteros Patres eidem intersint oporteat locorum Ordinarii, qui epi­
scopali dignitate sunt insigniti, ab universis Catholicae Ecclesiae fini­
bus convocati, ne christifideles eisdem commissi ob eorumdem Prae­
sulum absentiam a suis sedibus, quae forte poterit etiam per notabile
tempus protrahi, detrimentum patiantur, praesertim pueruli canonicam
aetatem consecuti ut Sacramentum Confirmationis suscipere possint
ac debeant, Sanctissimus Dominus Noster loannes Divina Providentia
Papa XXIII, enixis susceptis precibus a pluribus Episcopis residentialibus Sibi exhibitis, universis Catholici Orbis Ordinariis, haud exceptis
iis Latini ritus qui jurisdiction! subsunt S. Congregationis pro Ecclesia
Orientali, sequentes generales facultates perlibenter indulgere digna­
tus est:
1. Omnes et singuli locorum Ordinarii, qui ad praefatum Oecumeni- 4291
cum Concilium conveniunt, nisi iam per peculiaria indulta huic ne­
cessitati consuluerint, facultate donantur ut, pro suo quisque territo­
rio, quatenus ipsis non suppetat copia Episcopi huic muneri explendo
idonei, delegare valeant suum Vicarium aut Pro-vicarium Generalem,
ct si plures sint constituti, eorum unum dumtaxat, vel Delegatum Epi­
scopalem, aut Abbatem Ordinis vel Congregationis monasticae aut
religiosae, qui careant episcopali charactere, aut etiam simplicem sa
ccrdotcm, ad valide et licite Confirmationem conterendam intra limi­
tes sui territorii.
Si quis autem ex praefatis Ordinariis Episcopum aut Episcopos habeat
sibi adsignatos Vicarios Generales aut Auxiliares ad Concilium conve­
nientes, non prohibetur tot Delegatos eisdem subrogare quot sunt isti
Episcopi Concilium participantes.

4292 [781] 2. In hoc Sacramento administrando praefati Delegati servare
tenentur Instructionem ab hac S. Congregatione editam die Pentecoste,
20 m. Maii, anni 1934.'
4293 3. lidem Delegati debent esse in aliqua ecclesiastica dignitate constituti,
nisi necessitas, iudicio Ordinarii loci, postulare videatur ut etiam simpli­
ces sacerdotes praefatae dignitatis expertes delegentur.
4294 4. Praefata facultas valere dicenda est quousque memorati Ordinarii a suis
sedibus abesse coguntur dumtaxat pro ipsorum interventu ad Concilium
Oecumenicum et donec istud non fuerit absolutum ipsique ad suas se­
des remeaverint; ac proinde a momento eorum discessus e dioecesi us­
que ad reditum in eamdem exacto Concilio, licet ob quamdam ad tem­
pus Concilii intermissionem aut fortuitam necessitatem ad illas se con­
tulerint.
4295 5. Indulta Apostolica in casibus determinatis ab hac S. Congregatione
concessa pergere valent usque ad eorum expirationem et quatenus pen­
dente Concilio forte vigere desierint, praefati Ordinarii facultate sibi per
praesens Decretum commissa uti valent ad normam superioris n. 4, nisi
malint ad hanc S. Congregationem recurrere rescriptorum prorogatio­
nem petituri.
4296 6. Mens tamen Sanctitatis Suae est ut sarta tecta maneat facultas relata
sub n. 3 Litterarum Apostolicarum, olim vulgo « Trans Oceanum » nun­
cupatarum, pro dioecesibus Americae Latinae.2
4297 7. Pariter Sanctissimus in pleno suo robore permanere declarat Decre­
tum huius S. Dicasterii « Spiritus Sancti munera » pro Confirmatione
conferenda iis qui ex gravi morbo in periculo mortis sunt constituti;3 nisi
de eodem per peculiaria indulta aliquid fuerit derogatum.

46
De S. loseph nomine
Canoni Missae inserendo

Decretum Congr. Rituum, 13 novembris 1962
AAS 54 (1962) 873
[873] Novis hisce temporibus Summi Pontifices non unam nacti sunt 4298
occasionem ut ritibus sollemnioribus cultum S. loseph, inclyti Beatae
Mariae Virginis Sponsi, augerent. Prae omnibus autem Pius Papa IX
eminet, qui votis Concilii Vaticani I annuens, Ecclesiae universae ca­
stissimum Deiparae Virginis Sponsum, die octava Decembris anni 1870,
caelestem Patronum designavit. Praedecessorum suorum vestigia perse­
quens Sanctissimus D.N. loannes Papa XXIII eundem Sanctum loseph
non tantum Concilii Vaticani II, quod Ipse indixit, « Praestitem saluta­
rem » constituit, sed motu proprio etiam decrevit Eius nomen, tanquam
optatum mnemosynon ct fructus ipsius Concilii, ut in Canone Missae re­
citaretur. Quod consilium die 13 Novembris proxima superiori per
Cardinalem suum a Status secretis, Concilii Patribus in Vaticana Basilica
congregatis publice aperuit iussitque ut praescriptum inde a die octava
proximi mensis Decembris, in festo scilicet Immaculatae Conceptionis
Beatissimae Virginis Mariae, in praxim deduceretur.
Quapropter haec S. Rituum Congregatio, voluntatem Summi Pontificis
prosecuta, decernit ut infra Actionem post verba «Communicantes...
Domini nostri Icsn Christi », haec addantur: « sed et beati loseph eiusdem
Virginis Sponsi » et deinde prosequatur: « et beatorum Apostolorum ac
Martyrum tuorum... ».
Statuit etiam ipsa S. Congregatio ut huiusmodi praescriptum diebus
quoque observetur in quibus peculiaris formula «Communicantes» in
Missali praescribitur.

1 Cfr. AAS, v. XXVII (1935). pp. 11«.

2 Cfr AAS. v. XXI (1929) p. 555; v XXXI (1939) p. 224 ci v XXXXI (1949). pp. 180«

3 AAS. v. XXXVIII (1946), pp. 349«.
1212

IOANNES XXIII

DE S IOSEPH NOMINE CANONI MISSAE INSERENDO

1213

47

S. Communio claustralibus distribuenda
extra Actionem Liturgicam
Feriae VI Hebdomadae Sanctae

Decretum Congr. Rituum, 1 februarii 1963

documenta pontificatus

PAULI VI

Prot. n. R 4/963; EL 77 (1963) 406

&

4299 [406] Ordine hebdomadae sanctae instaurato, antiquus mos restitutus
est quo omnes, qui id cupiant riteque sint parati, ad Sacram Communio­
nem accedere possunt Feria VI in Passione et Morte Domini, sed unice
inter sollemnem Actionem liturgicam postmeridianam, exceptis infirmis
in mortis periculo constitutis (cfr. Instructionem dici 16 novembres 1955,
n. 19, et Ordinationes et Declarationes diei 1 februarii 1957, n. 18).
In pluribus autem ecclesiis et oratoriis sanctimonialium in clausura de­
gentium eadem sollemnis Actio liturgica, ob sacerdotum paucitatem,
peragi haud potest; dum vero ad Communionem saltem iisdem distri­
buendam sacerdos praesto esse potest. Quod quidem huic Sacrae Con­
gregationi moniales crebro exposuerunt, gratiam implorantes, ut ipsis
quoque facultas fiat illo sacro dic Christi Corpus recipiendi, extra dic­
tam sollemnem Actionem liturgicam.
Sanctissimus porro Dominus noster loannes Papa XXIII, referente infrascripto S.R.C. Cardinali Praefecto, attentis peculiaribus expositis
adiunctis, benigne induisit ut monialibus clausurae legi subiectis Sacra
Communio distribui queat Feria VI in Passione et Morte Domini extra
sollemnem actionem liturgicam, sed horis dumtaxat postmeridianis,
quoties quidem eadem Actio in earundem ecclesiis vel oratoriis peragi
non possit.

1214

1963-1978

i

.is
7v!j

IOANNES XXIII

'-w

·

V

De institutione liturgica

Anno 1957, in omnibus paroeciis Civitatis Mediolanensis praedicatae sunt
aerae Missiones ad populum Veluti coronam spiritualem huius inceptus,
anno sequenti, occasione Quadragesimae, die 7 februarii, Exc.mus Archiepiscopus hanc Epistolam pastoralend ad clerum et ad populum scripsit
EL 77 (1963 ) 220-24 3
l·

INTRODUZIONE

1. Dopo la sacra Missione, predicate ncllo seorso novembre alla nostra 4300
Città, e divulgata all’intera Diocesi per la notizia che anch'essa ne ebbe e
per la partecipazione spirituale che vi presto, sembra a Noi derivare
1’obbligo di dare qualche concreta espressione al risveglio spirituale su­
scitato, annunciato almeno, dal singolare awenimento: quale dev’essere
il frutto della Missione, quale il rinnovamento di pensiero e di costume,
che dobbiamo trarre dallo stimolo religioso e morale generato dalla sua
celcbrazione tanto benedetta da Dio? Questo momento di pienezza apostolica non è destinato a consumers! nell’atto stesso che lo pone, come
un lampo che irradia improwisa luce e si spegne, ma piuttosto a durare,
non solo nella memoria, ma in quella serie di buone conseguenze, che
dovrebbero costituire riiorma e rigcncrazionc personale e collettiva, co­
me una luce, che, allora accesa, rimane a rischiarare nuovi sentieri di vita
cristiana.

2. E, a vero dire, tante e varie dovrebbero essere tali auspicate conse- 4301
guenze, se si riflette alla fécondité dei principii annunciati da quella salu­
tare predicazione, e alla molteplicitii dei bisogni dei nostro tempo e alia
quantité di forme possibili per recarvi rimedio. Saremo percio grati a
quei Sacerdoti ed a quei fedeli che del ricordo e deU’impegno, prove­
nienti dalla grande Missione, vorranno fare motivo sia di spirituali, che
di pratici miglioramenti.
La Missione è stata una prodamazione di principii; coerenza vuole che
se ne traggano le applicazioni. Le verità della fede non hanno un valore
1 Rtunla dioces Milanese. 1958, pp. 115-134.

DE INSTITUTIONE LITURGICA

1217

Γ·

puramente speculativo, e non sono mai prive di riferimenti alia nostra
vita; e la verita luminosa, che è stata al centro della predicazione della
sacra Missione, Dio nostro Padre, c tale sorgente di magnifici corollari,
che potrebbe pervadere di inesauribile rinnovamento tutto il sistemadd
pensiero c dei costume umano.
Beati percio quelli, e benedetti, che dalla solenne riaffermazione dei no­
stri rapporti filiali coi Dio vivente sapranno trarre e lume e vigore c con­
forto e operosità per farvi corrispondere nuovi segni di fcdeltà e di amo­
re, e sapranno mostrare al mondo moderno come una tale religione, cbe
Ia viva ed autentica, abbia in sé inesauste capacità di salvezza.

4302 3. Ad una sola conseguenza, fra le tante possibili, Noi rivolgeremo la no­
stra attenzione in questa Jettera pastorale, come a quella che ci sembra la
prima e più owia risposta alia felicissima rivelazione che Dio Si è degnato di farci di Sé, metiendo su le nostre labbra, per Tinsegnamento di no­
stro Signore Gesù Cristo il semplicissimo e ineffabile nome di Padre; ed
è la preghiera.
Bisogna che i nostri rapporti con Dio riprendano capacità di colloquio,
come si conviene a figli, con una pienezza di spirito e di verità (Cfr. Gv
IV, 36), quale appunto il Padre Si attende da noi.
Bisogna che la nostra religione si riempia di espressione adeguata alla
sua realtà; bisogna che la nostra vita spirituale si arricchisca di nuova interiorità e di nuova conversazione con Dio; bisogna che il nostro senso
religioso, risvegliato dai richiamo delle verità dell’ordine soprannaturale,
ritrovi il suo linguaggio, estremamente limpido e sincero, valido ed autentico, pieno di verità e di poesia, per mettersi in comunicazione con il
Dio Présente.

4303 4. Ne di questo terna, la preghicra cristiana, che è grande come il mare, è
nostra intenzione pcrcorrerc ora le numerose e diverse strade; ma solo
sopra una di esse ci soffermiamo un momento, perché ci sembra in sc
principale e per noi più utile, qucllo che riguarda la preghicra de! po­
polo cristiano, considerato come una vivente comunità, c riunito per trihutare al Signore un culto pubblico, vogliamo dire la preghicra liturgica.
E questa come 1’arteria centrale, a cui conducono altri ruscclli di preghiera privata e popolare, e da cui altri derivano per la vita spirituale
personale; ed è quella che tutti, pastori e fedcli, sono obbligati a seguire,
non per puro dovere di csteriorc osservanza, ma per averne interiore,
indispensabile alimento: è quella che deve costituire la corrcnte princi­
pale dclla vita religiosa cattolica nella crescente profanità dclla società
moderna, e che deve ridare alia Chiesa più profonda e genuina coscienza
di sé, e più facile c amabile idoneità ad attrarre le anime all’incanto e alia
rigenerazione dell’unionc con Dio.
La Liturgia si pone oggi come problema centrale di vita pastorale; que­
1218

PAULUS VI

sto si sa; c non mancano oramai documenti del magistero ecclesiastico e
della letteratura cattolica che lo illustrano ampiamente; tanto che a noi
basta ora farvi cenno sotto un solo aspetto, qucllo pratico, che riguarda
il nostro perfezionamento nel comprcndere la sacra liturgia, nel celebrarla, nel divulgarla, nel collegam, come a suo cardine, la vita cristiana.
Vogliamo infatti invitam a dare un pensiero ed a porre in atto qualche
proposito su la nostra educazione liturgica.
5. Già prima della sacra Missione abbiamo crcduto non potem dare migltore preparazione che quella di procurare che alia Messa festiva i fedeli
avessero qualche migliore partccipazione, come a ricordo dclla stessa Mis­
sione abbiamo ancora esortato a che la Messa festiva abbia un’assistenza
viva e partecipata dei fedeli, dando ad essi 1’impressione che vogliamo migliorarc Γ educazione di tutti, sacerdoti e fedeli, verso il culto sacro.
E sufficiente un tale proposito per riportare il nostro pensiero nel cuore
di una fervida c vasta questione moderna, quella dei rapporto Ira azione
pastorale e liturgia, che i cultori degli studi liturgici ed i promotori del
movimento liturgico vanno ampiamente agitando, e che lasciamo ai
competenti di questa interessantissima disciplina religiosa esplorare, di­
scutere c diffondere, con évidente profitto della cultura sacra e della pielà del popolo cristiano.
Sia a noi présente, in questa familiare esortazione quaresimale, un solo
punto pratico dclla esuberante materia, quello che 1’Enciclica « Mediator
Dei » dei regnante Ponteficc raccomanda, anzi comanda con autorità e
chiarezza che non potrebbero essere più eloquenti ed impegnative, vo­
gliamo dire la partccipazione dei popolo alia sacra liturgia.

I. 1L VALORE formativo della PARTECII’AZIONE DEL POPOLO ALLA
SACRA LITURGIA

a) L'insegnamento dclla « Mediator Dei »
6. Questo rilievo, riguardante la nécessita che il popolo partecipi ai sacri
riti, e la conseguente raccomandazione a promuovere saggiamente tale
partccipazione costituiscono lo scopo pratico e pastorale del grande do­
cumento pontificio.
È nolo infatti come questa grande Enciclica, dclla cui pubblicazionc si è
celebrato lo seorso anno il primo decennio, present! vari aspetti di gran­
de importanza: qucllo dottrinale è ccrtamente il principale. Si c credulo
da alcuni che lo scopo precipuo dclla Enciclica fosse la polemica su certi
errori c su ccrtc tendenze del movimento liturgico, e che percio dovesse
essere giudicata cssenzialmente come un monito repressive del movi­
mento stesso: ma cosî pensando si confondono alcuni motivi contingenti
DE INSTITUTIONE LITURGICA

1219

c particolari, che prccedettero e forse provocarono la preparazione della
Enciclica, con il suo contenuto reale, che è prevalentemente doctrinale c
positivamente incoraggiante la rinascita liturgica.
L’Enciclica contiene insegnamenti preziosi e salutari, che sono cramai
acquisiti alla dottrina cattolica, e che sollevano il concetto di liturgia a
vertici teologici essenziali della religione cattolica, come quando essa è
riportata dalle forme rituali esterne, di cui è rivestita, alla missione mé­
diatrice di Cristo, Dio e Uomo, Sacerdote e Vittima redentrice del gene­
re umano. Sacerdote unico ed eterno dell’umanità redenta, sempre li­
vente ed operante nei sacerdozio trasfuso nei suo mistico corpo, la Chiesa;
e come quando è definita la natura dei Sacrificio eucaristico, e cosi via.
4306 7. Come pure l’Enciclica fa paternamente, ma fortemente risuonare la
sua voce su la nécessita di reprimere certi abusi, che amore di antichitào
amore di novità, estetismi e formalism!, o velleità riformatrici hanno len­
tato di far serpeggiare negli schemi dei culto stabilito, coi pretesto di fa­
re liturgia autentica alcuni, di fare liturgia viva gli altri; come anche
prende le difese del culto incerno e della pietà personale, contro chi crcdesse che il culto esterno e puramente oggettivo basiasse allefficacia e
alla pienezza della religione, e si efionde a giustilicare ed a raccomandare moite forme di devozione e di spiritualité, riconosciute legitlime e
proficue, anche se non strettamente ufficiali e liturgiche. Ma lutto do,
nel pensiero dell’Enciclica, non è contro la rinascita liturgica, che anzi
questa è quanto mai autorevolmente auspicata.

. ·<

4307 8. Poiché l’Enciclica « Mediator Dei », è da annoverarsi fra i documenti
dei magistero ecclesiastico che non solo affermano alcuni punti della
dottrina cattolica, o condannano errori ed abusi e segnalano pericoli e
tendenze arbitrarie, ma che enunciano principii teologici estremamente
importanti e fecondi per la vita cristiana. Giustamcnte essa è stata paragonata ad alcune grandi Encicliche di Leone XIII, come la Immortale
Dei (1885), che conclude una secolare discussione sui diritto pubblico
ecclesiastico di fronte alia concezione moderna dello Stato, o alia Rerum
Novarum (1891), che âpre alla azione dei cattolici le vie della carità e
della giustizia sociale.
Questa si puô dire la magna charta della rinascita liturgica della Chiesa,
chc riprende, riassume, ed amplifica insegnamenti precedent!, quanto
mai vitali e decisivi, come quelli del santo Pio X, e determina una rina­
scita interiore della religione cattolica, attinta alla fonte del Sacerdozio
di Cristo e alia sua genuina continuazione nella vita sacramentalc della
Chiesa.

4308 9. Bisogna che un tale insegnamento diventi per noi determinante circa
le vie da seguire per professare una religione profondamente vissuta, ca­
pace ad un tempo di mantenere salda ed operante la comunicazione
1220

PAULUS VI

della nostra vita spirituale con la regale tradizione dei secoli cristiani, c
di darie energia, freschezza e bellezza per la nostra eta c per quelle a noi
successive.
Ogg* gl* spiriti vigilanti, siano essi pastori del popolo di Dio, o studiosi
dell’alta cultura cattolica o maestri di non artefatta santificazione delle
anime, riconoscono 1’importanza indeclinabile della liturgia, sia per una
adesione contemplativa ed amorosa ai dogmi della fede, sia per una più
chiara coscienza dei vincoli e dei rapport! che ci uniscono nei Corpo mistico, che è la Chiesa, sia infine per un accostamento più comprensivo ed
efficace dei figli del nostro secolo, estremamente raffinato nell’uso delle
facoltà umane ed insieme paurosamente ottuso nella partccipazione
delle cose di Dio.
10. La liturgia dimostra una stupenda capacità formative che fa sua e po- 4309
tenzia 1’istruzione religiosa dei piccoli e degli adulti, della gente semplice
e degli uomini di cultura. « La liturgia, scrive un maestro contempora­
neo, contiene lutta la dottrina ecclesiastica. Essa è il dogma in forma di
preghiera; poiché sebbene essa sia vita e fervore interiore, non è domina­
ta da sentiment! capricciosi, ma caratterizzata dal primato del Logos...
Benché lo scopo della liturgia non sia quello di educare, ma di mettere
in comunicazione con Dio, essa tuttavia in questo modo ci mette nei giu­
sto rapporto con lutta la realtà che è d’intorno a Lui e che per Lui sussiste... La liturgia con la grandezza e la serietà virile delle sue concezioni
non corre il rischio d’essere rcspinta dall’uomo maturo, come appartencnte ad un’emozionc infantile..., perché anzi in essa, la religione è veramentc adeguata aile csigenze della vita ».’

11. Questi, ed altri apprezzamenti, che si possono fare su la natura della 4310
liturgia c su la sua efficacia religiosa, acquistano un valore pratico dallo
scopo pastorale in cui si risolve quel solenne documento pontificio, che
è appunto la partccipazione dei fedeli ai riti liturgici. È questa una raccomandazionc ricorrcnte ad ogni pagina deirEnciclica. Dice, ad esempio, il Papa: « ... Mcsso più chiaramente in evidenza il fatto che tutti i
fedeli costituiscono un solo, compattissimo corpo, di cui Cristo c il Ca­
po... ne viene il doverc per il popolo cristiano di partecipare secondo la
propria condizione ai riti liturgici ».’
« Noi, pariando secondo la consuetudine ai predicatori quaresimali di
questa nostra aima Città nd 1943, li abbiamo calorosamente esortati ad
ammonire i loro ascoltatori perché parteetpassero con sempre maggiore
impegno al Sacrificio Eucaristico... »/
2 J Λ JUNGMANN. Catechetica, Roma. Edizioni Paoline, 1956, p. 83s
J AAS 39 (1947) 523.

4 AAS. wi, 523.
DE INSTITUTIONE LITURGICA

1221

« Ascoltino, percio, tutti i cristiani, con docilité, la voce del Padre comune, il quale desidera ardentemente che tutti, a Lui intimamente uniti,
si accostino all’altarc di Dio, professando la stessa fede, obbedendo alb
stessa leggc, partecipando allo stesso sacrilicio con un solo intendimento
ed una sola volontà. Lo richiede Tonore a Dio dovuto, lo esigono i bisogni dei tempi presenti... ».5
« L’azionc privata e lo sforzo ascetico diretto alia purificazione deH’anima stimolano le énergie dei fedeli, e li dispongono a parlccipare con mi­
gliori disposizioni ali’augusto Sacrilicio dcll’altare... ».6
« È necessario dunque... che tutti i fedeli considerino loro principale dovere e somma dignità partecipare al Sacrilicio Eucaristico non con un'assistenza passiva, négligente c distratta, ma con impegno e fervore... ».'
« Quando i fedeli partecipano all’azione liturgica con tanta pietà e atten·
zione da potersi veramente dire di essi - dei quali (o Signore) ti è cono·
sciuta la fede e nota la devozione -, non possono fare a meno che la fede
di ognuno di essi operi più alacremente per mezzo della carità... »?
« Vi esortiamo instantemente..., affinché rimossi gli errori e le falsità,
proibito tutto cid che è al di fuori della verità c dellordine, promoviate
le iniziative che danno al popolo una più profonda conoscenza della sa­
cra Liturgia, in modo che esso possa più adeguatamente e più facilmente
partecipare ai riti divini, con disposizione veramente cristiana »?
4311 12. Le citazioni di cosi autorevole documento potrebbero esserc moltiplicate, ma bastino queste a concludere che qui un pensiero della Chiesa
docente è chiaro, qui un dovere è manifesto, un principio rinnovatore è
proclamato, un segreto dt rigenerazione spirituale è svelato: bisogna fare in
modo chc la preghiera dclla Chiesa rifiorisca, come « culto intégrale del
Corpo mistico di Gesù Cristo, cioè del Capo e delle sue membra »;10 bi­
sogna che all’azione divina, dottrinale c sacramentale, risponda la cooperazione umana non solo del clero ma anche dei fedeli, in modo chc risulti mirabile fusione ed equilibrio ira Vopus operatum e Γopus operantis, fra
l’efficacia, cioè, della causalité divina nel sacro rito c la collaborazionc
delle necessarie disposizioni e condizioni da parte dclla comunità umana.

5 /w, 524 525.
6 /w, 536.

b) Nécessita d'un rinnovamento della Vila religiosa mediante la rinascita

lilurgica
B. Ora: possiamo noi dire chc oggi questa partecipazione dei popolo 4312
cristiano alla prima c sublime preghiera della Chiesa è in atto?
Noi saremo i primi a godere della ricchezza delle forme religiose di cui
tuttora si alimentano i buoni ledeli, e sempre vogliamo che tali forme, le
migliori fra esse soprattutto, come il Santo Rosario, la Via Crucis, la meditazione spccialmente, gli esercizi spirituali, la devozione dei primo Venerdi dei mese, la picta verso i Delum i, c cosi via, abbiano ad esserc
onorate, coltivate e promosse; come pure ci è sempre motive di edificazionc c di speranza il vcdere che la frequenza dei popolo alia Messa fe­
stiva è ancora numerosa, e fortunatamcnte sentita come doverosa osscrvanza ad un prccetto grave ed esigente, come fedeltà discriminante fra
dii vuolc conservarsi cristiano e chi tradiscc questo suo sacro impegno;
ma purtroppo non possiamo esserc soddisfatti dei modo con cui oggi
ordinariamente si prega e si assiste al Santo Sacrificio c si prega collettivamentc.

14. Indubbiamente la nostra vita religiosa ha bisogno di un rinnovamen­
to, d’un miglioramcnto. La decadcnza spirituale dei nostro tempo lo esige
Lo sviluppo culturale della nostra gente lo esige L'interiore vitalità della
santa Chiesa lo esige. La parola dei magistero ecclesiastico lo esige II co­
mando eterno di Cristo: « fate questo m memoria di me » lo esige

4313

15. Dobbiamo, a questo punto, osservarc come non sia in tutti superata
la mentalità che considera la rinascita liturgica come cosa facoltativa, o
come una delle tante corrcnti devozionali, a cui aderisce chi vuole; o che
pensa esserc il movimento liturgico un inquieto tentative riformatorc di
dubbia ortodossia, owero un ritualismo puramente rubricista cristallizzato ed csteriore, owero un preziosismo archeologico, formalism ed
estetizzante, owero un prodotto claustrale inadatto per la gente dei no­
stro mondo, owero un’opposizione prcconcetta alla pietà personale c
alie devozioni popolari.

4314

16. L’inscgnamento dclla Chiesa pone invccc la rinascita liturgica nella
sua giusta linea dottrinale, Ia promuove c la proclama come un rinvigorimento dcll’esercizio autentico dei sacerdozio di Cristo nella Chiesa,
come una necessaria azione, interiore ed csteriore, di autemica spirituali­
ty cristiana, come il culto avente « Ia massima efficacia di santificazione »’* e « una dignità maggiorc di quclla delle preghiere private ».12

4315

7 /w; 552.

8 /w. 558.
9 lut, 587.

10 lut, 528-529.
1222

PAULUS V!

11/w. 532
12/w, 537.
DE INSTITUTIONE LITURGICA

1223

oûfli

Noi dobhiamo pertan to accogliere la n nasci ta liturgica corne il meuo e h
forma della rinascita religiosa, seconda lo spirt to e le leggi della madrt
Chiesa.
4316 17. Rinascita vuol dire novità: e questo concetto ci obbliga a precisare di
quaie novità si tratti, evitando duc pcricolose e opposte tendenze inno·
vatrici.
La prima sarebbe quella di uno sforzo di restaurazione puramente arni­
ca. Il credere che solo le forme antiche del culto sono buone ed autentiche, il negare allo sviluppo del culto legittime trasformazioni storiche,
arricchimenti vitali c adattamenti sapienti, il pretendcre di sostituirci
all’autorità esclusiva della Santa Sede nella legislazione del culto ufficiale
della Chiesa, contrastano con la sapiente disciplina della Chiesa stessac
con la conoscenza intima della sua preghiera vitale.
4317 18. La seconda sarebbe invece quella di dare arbitrario sviluppo a form
nuove di culto, aile cosidette « paraliturgie », che introducono nella pre­
ghiera pubblica clementi artificiali c privi di intrinseco valore carismatico, creano difformità e fantasie che a lungo andare allontanano i fedeh
da quelle sorgenti a cui si volevano invece condurrc.
Potranno, da chi ha zelo e cultura liturgica, essere studiate particolan
azioni sacre preparatorie al vero rito liturgico (come processioni, lumi,
canti, offerte, commenti, ecc.), ben ricordando che esse non devonomai
pretendere di sovrapporsi o di equivalerc al vero rito liturgico, il solo
che abbia intrinseca virtù divina e approvazione ecclesiastica; c ciô specialmente per i 1 anciulli e per il popolo bisognoso d’istruzionc e d’azione. Ma tutto questo con grande cautela, con finezza. di gusto, con esclusione di apparati artificiali, e sempre con l’evidcnte studio di metterein
migliore risalto la liturgia autentica, se non si vuole che la « paraliturgia » si risolva, come talvolta awiene, in « antiliturgia ».
Ricordiamo, a talc proposito, i moniti severi dell’Enciclica più volte cita­
ta: « Non è possibile lasciare all’arbitrio dei privati, siano pur essi mem­
bri del clero, le cose santé e venerande che riguardano la vita religiosa
della comunità cristiana ».u « Le maniéré di partecipare al Sacrificio so­
no da lodare e da consigliare, quando obbediscono scrupolosamente ai
precetti della Chiesa e aile norme dei sacri Riti ».H « Richiamiamo il de­
creto suile nuove forme di culto e di devozione da non introdurre ».15
4318

19. La rinascita deve consistere nel dare vita, cioè, comprensione e partecipazione, bellezza al culto liturgico, quale la Chiesa ci propone, cercando d:
B lui, 544.

14 lui, 560.

capire e di vivificare in esso i vari elementi genuini di cui risulta, quello
divino per primo, c poi quclli didattici ed estelici, di cui la tradizione riconosciuta lo ha rivestito. Bisogna partire da un grande nspetto a ciô
che è prescritto, da una grande fiducia che lî si trovano i tesori spirituali
daestrarre e da divulgare; da uno sforzo di scoprirc l'intenzionalità im­
manente, ma ora tanto spesso dimenticata e offesa, nelle parole e nelle
cerimonie prescribe; da un’intelligenza dcgli elementi essenziali della li­
turgia, per porre sopra di essi l’attenzione e l’ossequio prevalente.
Tutto questo comporta una progressiva rieducazione alla preghiera
pubblica ed ufficiale della Chiesa.

20. Noi non pretendiamo di svolgere qui argomento di tanta ampiezza.
Ci basta indicare una linea, alla quale Clero e fedeli volonterosi vorranno
attenersi.
Indichiamo soltanto alcuni punti che ci sembrano rivestire particolare
import anza.

II. Direttive pastorali

a) Il senso dell'assemblea liturgica
21. Occorre, innanzi tutto, curare bene l’assemblea liturgica. Bisogna che
essa assuma, quanto meglio è possibile, l’aspctto ed abbia il senso di
comunità.
La liturgia non è azione dei soli Sacerdoti, ma anche dei fedeli, nelle
forme di partecipazione loro proprie. Non è solo per i Sacerdoti, è an­
che per i fedeli. Come culto a Dio, Pazione del Sacerdote è valida per se
stessa, perché il Sacerdote rappresenta simultaneamente Cristo e la
Chiesa, c perché i fedeli non godono dei poteri sacerdotali derivanti dal
Sacramento dellOrdine; essi non concelcbrano, ma partecipano alia celebrazionc del culto sacro. Tuttavia «la collaborazione dei fedeli, dice
ancora l’Enciclica citata, è pure richiesta »: soctus christifidelium labor
requiritur.16

4320

22. Tutto questo reclama premure, che sembrano di semplice valore organizzalivo: 1’orario, specialmente, bene studiato secondo I’opportunita
dei fedeli, fisso e sobrio; poi la luce, i banchi, la disposizione locale dei
fedeli, la centralità dell’altare; ma queste premure hanno un riferimento
alia natura della riunione, che potremmo chiamare teologica: si traita di
comporte quel popolo di Dio, quella «plebs tua sancta» che forma la
« ecclesia ».

4321

15 lui, 588. Si vcda anche la Commonitio délia Suprema S.C. del S. Oifuio, del 14 icbbr

16 lui. 551

1958
1224

PAULUS VI

4319

DE INSΓΙTUTIONE LITURGICA

1225

Non possiamo accontentarci di avere il tempio pieno di gentc, di avcre
una folia amorfa di presenti, una massa insignificante che assiste, spin·
tualniente distratta, o senza interiore unità, al sacro rito. Dobbiamo ten­
dere a dare una compostezza ai presenti, un ordine, una coscienza, cosi
da costituire Patmosfera sacra nella quale il rito religioso si svolge. Nési
traita di esigere il semplice contegno educato, come si richiede per uno
spettacolo; occorre infondere in tutti il senso d’una azione comune, appunto d’una partecipazione.

4322 23. II senso comunitario, si dice oggi. Ma sant’/\mbrogio ce ne avevagià
pariato chiaramcnte: « la Chiesa è una certa forma di perfezione, è un
diritto a tutti comune; essa prega in comune, opera in comune, soffrein
comune ».lz « La liturgia - dice un autore moderno - ... deve essere con
siderata come la riunione dei popolo di Dio, riunito su convocazione
della Parola di Dio, dal ministère apostolico, perché questo popolo
prendendo coscienza della sua adunata, possa ascoltare la stessa Parola
di Dio nel Cristo, possa aderire a questa Parola per mezzo della preghiera e della lode, durante la quale la Parola è proclamata, e cosi sigillare
con il sacrificio eucaristico l’allcanza compiuta della Parola stessa ».w
La liturgia è una celebrazione, vale a dire una simultanea azione spiri­
tuale, che deve partire da un'unità esteriore e materiale, Γ assembles, per
fare di questa un’unità interiore e spirituale, la « ecclesia »; la liturgia è il
culto del Corpo mistico; bisogna dare a chi compone, in quel dato mo­
mento e in quel dato luogo, il Corpo mistico il senso di cio che è, perché
possa entrare, mediante il rito sacerdotale, in relazione con la Presenza
di Cristo, e fondersi, almeno spiritualmente, in comunione con Lui.
Chi avrà curato l’ordine vivo nell’assemblea dei fedeli, avrà già molto
contribuito per conservare ed accrescere in essi lo spirito religioso e per
dare al nostro culto più degna, più moderna, più éloquente espressione.

4323 24. Ricorderemo per altro che la promozione del senso comunitario
dell’assemblea liturgica non deve sopprimere 1’apporto della religiosity
personale, che anzi deve esigerla e confortarla, né deve invadere l’intimità spirituale e la sensibilità peculiare dei singoli fedeli, che rimangono.
- e quanto elevate! - persone inviolabili.
« La comunanza sta nei sentiment!, nei pensieri, nelle parole, nel dirigere
gli occhi ed il cuore alia stessa meta; essa consiste nel credere tutti alie
medesime verità, nell’ofirire tutti ii medesimo sacrificio, nel mangiare
tutti lo stesso pane divino; nell’essere tutti stretti in una misteriosa unità
da un unico Dio e Signore.

Tradi loro, pero, i fedeli, come persone determinate e concrete, non si
usurpano il campo dcU’intimità E unicamente questo atteggiamento che
rende possibile a lungo la comunità liturgica, la quale altrimenti non sarebbe sopportabile...
Esso non lascia sorgerc mai nell’anima il sentimento d’essere stretti a
forza con altre persone, d’essere minacciati nella propria autonomia ed
intimita religiosa. Se dunque si esige dal temperamento individualistic©
ch’csso accetti il sacrificio di stare con altri, cosi al temperamento sociale
si chiede che si adatti al contenuto riserbo di questa vita collettiva veramente distinta ».19
b) Vedere e ascollare
25. Poi 1’educazione liturgica richiede altre sollecitudini. Per partecipare 4324
è necessario vedere ed ascoltare. Cioè 1’impiego dei sensi. E questa una
conseguenza della nostra ammissione nell’economia deU’Incarnazione, nel­
la quale cconomia il mondo materiale diviene epifania, diviene linguaggio,
mezzo cioè indispensabile per essere introdotti nel mondo invisibile e
soprannaturale, cosi che, si puo dire, anche nell’ordine della grazia nientesi trova neirintclletto che prima non sia passato attraverso i sensi La
liturgia, canale insostituibile di grazia. obbedisce a questo piano naturale.

26. Quando è stata meno sentira l'importanza del far vedere e del far 4325
ascoltare il rito dai fedeli, s’è prodotta la prima c fatale frattura della
comunità orante, e ne è derivato il primo decadimento della liturgia, da
una parte, e della genuina spirituality del popolo dall’altra. È stato un
primo distacco dal mondo divino.

27. Naturalmente questo impiego dei sensi deve essere disciplinato rigo 4326
rosamentc. La materia e la forma dei sacramenti appartengono ad una
disciplina, che Cristo stesso ha stabilita. La Chiesa, con i suoi santi segni.
ha messo a disposizione della pietà liturgica un ricchissimo alfabeto sen­
sibile, ma lo ha, al tempo stesso, bene determinato; Parte poi s’è impadronita di questo criterio, sia quella dell’occhio, la figurativa, sia quella
dell’udito, la musicale; e dove essa ha obbedito alla sua vocazione mé­
diatrice, ira il regno dei misteri divini e il mondo delle anime umane,
l’uno e Γaltro precostituiti e non di libera composizione dell’artista, ha
sublimato se stessa a funzioni sovrumane, ed ha reso agli spiriti incom­
parabili servizi; non sempre invece cosi dove talc obbedienza non lu, e
Parte sacra distrasse, nella cbbrezza delle sue estasi soggetlive, il cammino degli spirit! dal regno di Dio all’cmozione subito sconsolata della so­
litudine umana.

17 De offrais I. 29; PL· 16,65.

L. BoUYER, La vie de la liturgie, Paris, 1956, p. 46.
1226

PAULUS VI

19 R GUARDINI, Lo spirito delta liturgia. Brescia, 1950. pp. 61 62

4327 28. Bisogna che l’occhio veda: come lo possiamo servire? Ecco la prcminenza dell’altare, che dev essore centrale e visibile. Anche nei massinu
templi della cristianità ora si vedono spesso altari prowisori, ma visibili,
che sostituiscono altari monumentali, ma sepolti in absidi lontanc ed
oscure.
4328 29. Dev’essere illuminato, in modo da attrarre sopra di sé lo sguardodi
tutti; senza teatralilà, ma con massimo decoro, e ornato con bcllezza.
sobria ed elegante, di suppellettili, con varietà di colori secondo i mo
menti liturgici.
E la visibilité deve realizzarsi non solo per l’akare, ma per tutta l’aula sa­
cra, che è stata costruita, nella sua unité e nei suoi particolari, quale pa­
gina perennemente istruttiva ed edificantc.
Awiene talora che la maggior patte dei fedeli frequenta da anni il medesimo tempio senza mai averlo osservato nella sua struttura unitaria e nei
cumulo delle sue bellezze storiche ed artistiche; e perciô, affinché
l’occhio del fedele sappia scoprire la gloria della sua Chiesa, ogni particolare del tempio deve essere tenuto in ordine e mostrato a spirituale
conforto.
4329

30. A tale scopo dovrebbe essere rimessa in onore e premurosamentc
preparata la solennità della dedicazione delle singole Chiese parrocchiali.

4330

31. Bisogna che 1’orecchio ascolti. La voce, innanzi tutto. Ora che con la
tecnica dei microfoni e degli altoparlanti la voce puo essere portata ad
ogni angolo del tempio, dovremo dire inescusabilc quelle mancanza di
audizione, che per deficienza di tali mezzi priva i fedeli dall’ascoltarc lc
parole spiegate del sacro rito, o quelle della predicazione.

4331

32. Il canto poi: ma su questo tema fondamentale occorrcrà, altra volta,
discorrere espressamente. Fin d'ora tuttavia raccomandiamo vivissimamente l’incremento del canto liturgico, di quello specialmentc che tutto
il popolo puô eseguire, e anche di qualche canto popolare bene scelto,
per dare al rito significato c virtù di preghiera collettiva.
c) Coniprcndcre

4332

Il
hi

»

|»V,

1Ί
HP

33. Ancora: per partecipare occorre comprendere.
Qui i problemi si moltiplicano.
Devono, innanzi tutto, essere compresi i sacri riti, o devono invcce ri·
manere chiusi, quasi formule esotcriche, all’intelligenza dei fedeli? Criterio fondamentale si è che devono essere compresi. Cio non cschidc clic
essi abbiano un contenuto ricco di mistero; o abbiano parti che solo i
Sacerdoti debbano recitare. Ma l'intclligenza del rito, è un canone risui
tante dai rito stesso. Il rito è segno, il rito è linguaggio, il rito è espressione d’una verità divina comunicata agli uomini, e d’una verità umana
1228

PAULUS VI

nvolta a Oio. L’atmosfera della liturgia è la luce; la sua voce e sapienza
Sant 'Agostino, ail esempio, desidera che il popolo risponda «amen» a
do che chiaramente capiscc; « populus ad id quod plane intelligit, dtcal:
Il Concilio di Trento raccomanda che i candidati agli Ordini sa­
cri leggano specialmente i libri « i quali istruiscono ai riti della Chiesa »21 e
nei Catechismo ai Parroci dice loro che « bisogna adoperare grande cura e
diligenza, affinché i fedeli conoscano a fondo il valore delle cerimonie pro­
prie di ciascun sacramento ».22 Cosi pure il Rituale romano.25 Ed altro sen­
so non puô avere la ripetuta esortazione delTEnciclica Mediator Dei a
proniuovere l’apostolato liturgico, a formare il Clero alla intelligenza della
Liturgia, a spiegarne ai fedeli il valore e le esigenzc.
34 L’ostacolo non è solo la lingua latina, che la Chiesa per gravi ragioni
vuole conservare, sebbcne sia non solo consentito, ma raccomandato,
anche per i fedeli, l’uso del Messale tradotto in lingua pariata,24 e siano
date norme per l’uso delle traduzioni dei brani scritturali durante la
Messa.25 Raccomanderemo perciô, dove è possibile, l’uso del Messale,
dmcno festivo, o dei foglictti che riportano testi e spiegazioni relative ad
ogni singola Messa festiva; e ci sarà caro vedere che ogni fedele è munito
d'un libro di prcghiere, che lo aiuti a pregare con la Chiesa.

4333

35. L’ostacolo nasce principalmcnte dai modo con cui la Liturgia esprimela preghiera della Chiesa ed i Misteri divini. La varietà delle sue for
me, lo svolgimcnto drammatico dei suoi riti, lo stile ieratico del suo lin­
guaggio, l’uso continuo del segno e del simbolo, la profondità teologica
delle parole e dei misteri compiuti, tutto sembra cospirare a renderc dif­
ficile l’intclligenza délia liturgia, specialmente all’uomo moderno abituatoa ridurre ogni sua cosa ad un’cstrema intelligenza c credere di capire
una verità quando ha potuto figurarla in un’immagine sensibile, in una
figura geometrica, o in uno schéma intuitive.

4334

36. Ma c anche per vincere questo ostacolo che stiamo pariando di educazione liturgica. Siamo persuasi di due nécessita a questo riguardo:
quclla di dure ai fedeli la capacttà di capire la preghiera della Chiesa. sotto
pena di vcderli allontanarc da essa, come esclusi dai suo interiore recinto
spirituale, e come offesi ncU’abitudine, ormai connaturata per il progres­
so della cultura, di tutto comprcnderc e di tutto sapere circa ogni cosa

4335

20 De catech rudibus. 9; PL 40.320
21 Conc. Triil.. Sessione XXII, Denz. 946.

22 De Moramentis, n. 158
21 Rituale mtnanüm, I. 10
24 AAS. 1947.560.561

25 AAS. 1943. p. 271.
DE INSTITUTIONE LITURGICA

che li circonda e li intéressa; e quelle di trasformare la difficoltà, opposta
dal rito liturgico, in aiuto alia penetrazione del senso recondito ma meramglioso, inesauribile e vivo, contenulo nei culto cattolico; la quai cosa si ottiene appunto curando la partccipazione dei fedeli al culto stesso; i fedeli diventano i promotori dei culto quando vi sono associati.

4336 37. Noi diremo sommariamente che bisogna sludiare la sacra liturgia; cosi
il Clero, cosi i buoni laici. E lo studio non deve limitarsi alie espressioni ri­
tuali della liturgia, la conosccnza delle quali è pure tanto importante perla
retta esccuzionc delle cerimonie religiose, ma deve soffermarsi sul contenu
to dottrinale e mistico della liturgia, e deve rilevarne gli aspetti pastorali, e
le virtù santificanti; e tanto meglio se si estenderà anche alla esplorazione
delle sue ricchezze storiche, letterarie e documentarie.
4337 38. Diremo che bisogna spiegare ai fedeli i riti dclla sacra liturgia, cd
aprire il senso di questo mistico linguaggio e mostrarc quali virtualité
didattichc e spirituali esso contenga, e come la vita umana possa trovare
in esso le sue alte espressioni santificanti.
4338 39. È estremamente importante, a questo proposito, seguire con manife­
sto impegno e spiegare al popolo il ciclo annuale dclla sacra liturgia, «in
modo che il divino Capo dei Corpo Mistico viva nella pienezza della sua
santità nelle singole membra ».26 I mistcri di Cristo, mediante 1’attuazione liturgica, devono profondamente impressionare la vita della comunità
ecclesiastica e dei singoli fedeli; e non si deve turbare in essi la visione
grandiosa e drammatica dei sommi mistcri, da cui deriva la nostra salvezza, con l’inscrzione sproporzionata o disorganica di altre solennité, o
di dcvozioni particolari.
4339 40. I curatori di anime cd i fedeli saggi dovranno quindi accentuare la
preparazione e la celebrazione dei Natale, della Pasqua e della Pentecoste
coi massimo impegno, cd i periodi che rispettivamente circondano que­
ste grandi e luminose festività. L'Avvento, la Quaresmia, il tempo pasquale, dovranno essere fortemente caratterizzati da convenienti pratiche di
pietà e di ascelica.
Vivissima raccomandazionc facciamo ai Parroci ed ai Rettori delle Chie­
se affinché vogliano preparare con grande diligenza la celebrazione della
Seltimana Santa, procurando in ogni modo di farla comprendere ai fe­
deli corne l’awenimento religioso più importante di tutto l’anno, e di se­
guire le cerimonie con la massima devozione, seguendo saggiamente le
recenti disposizioni dclla Santa Scde, con le quali la loro bellezza e la lo
ro profondità sono state messe in nuovo splendore.

4340 41. Si dovrà dare la dovuta solennità alie fesle della Madonna c dei Sanlt
26 AAS, 1947. 577

1230

PAUL US VI

Pmteltori, nonché a quelle altrc poche chc le consuetudini locali hanno
prowidenzialmente inserite nella vita religiosa delle popolazioni.
Ma sempre si badi a conservare nei culto le proporzioni del dogma, a dare
allé anime il senso Ji Cristo, centro della nostra vita spirituale, e a fare della
religione un tributo di lode e di amore a Dio, piuttosto che un sistema di
pratiche devozionali arbitrarie, o a sfondo principalmente utilitario.

42. Non possiamo tacere Γimportanza della donienica e deglt allri giomi feitivi nell’educazione liturgica. La diserzione o la trascuranza progressiva
della officiatura festiva c il segno precorritore dell’ateismo popolare. L’osservanza invece del precetto festivo è la colonna centrale della vita religiosa
nella società; ma non dev’essere intesa come un'osservanza importuna e
pesante, ma piuttosto come un diritto spirituale di chi lavora, di chi soffre,
di chi studia e fatica ad innalzare l’anima a Dio, ncl ringraziamento, nella
preghiera, nei rifacimento dei pensieri direttivi della vita e delle energie
morali necessarie per darie un senso alto, pieno e veramente umano.

4341

43. E sopra un terzo ciclo vitale dovrà portare la sua ansietà di salvezza il
curatore d’anime, il ciclo cioè d’ogni singola vita personale, che dev’es­
sere santificata ad ogni lappa dei suo pellegrinaggio terreno dai sacramenti o dai sacramentali.
Nessun Battesimo, nessuna Cresima o prima Comunione, nessun Ma­
trimonio e nessun funerale dovrebbe essere paganizzato dai lusso, da soverchie ostentazioni esteriori, da concerti profani, da abiti troppo ricercati a detrimento dell’intimo valore religioso di questi momenti straordinari, il quale invece dovrebbe trovarc breve, piano, profondo commento
di pastorale parola. Grave responsabilité sarebbe la nostra se lasciassimo
privi di autentiche vibrazioni religiose questi incontri, forse gli ultimi,
con masse paganizzate o con spiriti critici, chc non avranno forse altro
momento per conoscere Dio, Cristo e Ia Chiesa.

4342

d) Agire
44. E finalmente 1’educazionc liturgica reclama 1’azione.
Parteciparc vuol dire anche questo: agire.
Rcstringiamo per ora le nostre considerazioni alia Santa Messa festiva, a
quella almeno in cui la presenza dei popolo è più numerosa.
Per le Messe solenni, e in canto, sono note le disposizioni liturgiche e
quelle rccentcmcnte emanate dalla Santa Sede.
Per le Messe lette: la prima cosa da fare c di disporre di ottimi lettori,
una lettura grave e piena, chiara e ben cadcnzata, tale che attragga l‘attenzione dell'assemblea, non è facile, bisogna preparare chi la sappia sostenere degnamente: un sacerdote, dove c possibile; altrimenti da un laico, da una suora, da un fanciullo anche a cio idoneo.
Seguire la Messa con alcune letture, in lingua nazionalc, di alcunc peri-

4343

copi dclla parte didascalica del Santo Sacrificio è già un buon passo, I!
lettore annunci le varie parti della Messa: chieda al popolo di assumereil
contegno dovuto: in piedi, ad esempio, al Vangelo, in grande raccoglr
mento al Canone, eccetera.
Si prepari poi qualche gruppo che risponda al dialogo della Messa, or·
dinatamentc, piamente. Si potrà poi far recitare ad alta voce alcunc delle
sublimi espressioni di culto dclla Messa: il Gloria, il Credo. Si passera
succcssivamente all’esecuzione di qualche canto, un minimo almeno, a
cui i gruppi delle associazioni cattoliche possono essere iniziati: la Chie­
sa muta esprime l’incomprcnsione di quel grande momento di pienezza
spirituale e di quel grande messaggio di gioia che è la Messa.
Si puo metterc in cvidenza 1’Offcrtorio, incaricando fanciulli o giovani
di portare il pane ed il vino all’altare per il divin sacrificio, a tutti spiegando il valore dell’atto altamcnte significativo; e vi si possono unire altre offerte simboliche per il culto, come la cera, 1’olio e I’incenso, ooblazioni particolari di cose o di denaro per i Poveri. Come si puô
discretamente annunciare, all Offertorio, se non al Memento dei vivi,
senza far nomi, casi particolari di persone bisognose della preghiera di
lutta la comunità, e al Memento dei morti menzionarc qualche Defunio
per cui si voglia specialmente pregare.

4344 45. Se a tutte le Messe non è possibile dare eguale assistenza, si cominci
come si puo; ma si cominci a far sentire al popolo che la Messa è perlui,
e che deve non solo assistere, ma parteciparc. Opera lunga, opera paziente, educata ed educatrice, che deve gradatamente elevare il tono ge­
nerale dei nostro culto collettivo, renderlo più conforme alie sue esigenze intrinsechc, e più vivo, più gustato da tutti i fedeli.

4345 46. Si esiga compostezza, silenzio, gravita e semplicità in tutti i presenti,
e si vogliano persuadere ad assistere esattamente dal primo inizio della
Messa alla sua fine.
4346 47. Se si organizzano Processioni, siano molto ben preparate, e curate in
ogni particolare. Siano poche, ma da tutti seguite e riverite. Non manchi
mai quella del Corpus Domini.

4347 48. Le norme della rigorosa puntualità delle sacre funzioni, la sobrietà
della loro durata, l’adattamento, non volubile ma pastoralmente misurato degli orari aile esigenze della popolazione, lo studio costante di far
capire e di far seguire dai fedeli ogni atto del culto, aiutcranno questo
progressivo miglioramento.
■R
(

4348 49. Come graduale sarà la partecipazione dei fedeli alla sacra liturgia,
cosi graduale sarà 1’educazione dei gruppi che possono comprenderla e
farla propria. Le associazioni cattoliche dovrebbero essere le prime ini·
ziate a questa partecipazione, e con esse i vari sodalizi di pietà e di pre1232

PAULUS VI

ghiera che fioriscono nelle nostre parrocchic, basta dare loro un po'
d’istruzione e un programma facile e comune.

50. E fra questi gruppi avremo sempre a noi davanti, negli occhi ammirati dclla bellezza e dell’innocenza e nel cuore commosso dal mistero di
grazia c di simpatia divina, Ia schiera dei Pueri chorales, dei piccoli Can­
tori, dei nostri Chierichetti. È questa schiera di fanciulli una ghirlanda
viva e gioiosa che circonda Γaltare: non dovrebbe mancare mai.
Essa dice la capacità del Pastore d’essere padre e maestro, dice la freschezza del suo spirito e la sua rinascente volonta di farsi, nonostantc gli
anni e gli affanni, con i fanciulli fanciullo, evangelicamente. Dice il tessuto di fiducia e di simpatia che si svolge fra il presbiterio e le famiglie
della Parrocchia, quasi un intreccio fra le due paternità, quella naturale e
quella spirituale. Dice habilita e la pazienza di qualche educatore o edu­
catrice nel saper scoprire il fondo spirituale della fanciullezza, nel saper
sccgliere le anime ricche e sensibili (e sono spesso le più vivaci ed irre­
quiete), nel saper profittare delle straordinarie facoltà rappresentativc
del fanciullo per spiegargli il meraviglioso linguaggio dell’apparato esteriore e sensibile, di cui si rivestono il senso e la realtà interiore del mistero liturgico. Dice la speranza della Chiesa d’aver in questa fila di alunni
dell’altare le anime più idonee ad ascoltarne la voce e più atte ad incentrare la vita, qualunque direzione essa prenda, intorno al Dio che letifica
la giovinezza dell'anima.
Raccomandiamo particolarmente la istituzione e la cura dei piccoli Can­
tori, li salutiamo anche da queste pagine i nostri cari Chierichetti, e ringraziamo ed incoraggiamo quanti vi spendono preziose premure.

4349

Conclusione
51. Montre vi scriviamo di questo argomento, la nostra educazione litur­
gica, non abbandona il nostro spirito la visione dei mondo, in cui si
svolge la nostra vita, un mondo esaltato dalle sue conquiste scientifiche e
dalle innovazioni strepitose ch’esse stanno per introdurre nel costume
umano; un mondo affannato in operosità estremamente positiva, quali il
lavoro, la tecnica, l’induslria, l'economia, la politica portano con sé; un
mondo abbagliato dai crescenti fantasmi della sua letteratura e dei suoi
mezzi pubblicitari e rappresentativi; un mondo babelico, dove si mokiplicano 1c idee e le utopie, le fantasic c le iilosofic, e ancora trepidante
per la sua pace e la sua unità.
E ci nasce nell’animo un dubbio, quasi fosse l’eco d’una diffusa obbiezione: perché pariare di liturgia, ch’è cosa fuori del mondo, cosa che la
gente non comprende più, cosa che non ha riferimenti pratici con la vita
vissuta, cosa che non risolve i grandi problemi sociali e internazionali,
cosa, se mai fu, d’altri tempi c d’altri costumi?
DE INSTITUTIONE LITURGICA

1233

4350

Non è forsc questo interesse per un ritualismo senza importanza per
l’uomo moderno un’evasione dalla realtà?

4351 52. L’obbiezione esistc si. diffusa e potente, che accusa la Chiesa d’esse
re fuori dal campo della vita concreta, e che quando essa mostra come
tutta la vita concreta puo essere da lei penetrata ed illuminata, allora la
vuole ripudiata e respinta. E l’obbiezione si risolve in una formulazione
più grave e più radicale: l’uomo moderno non ha più bisogno di pregare;
l’uomo moderno fonda la sua vita, la sua civilté su la propria suflicienza.
Ed è per questo che a mano a mano che egli sviluppa le meravigliose risorse, di cui la Prowidenza ha dotato l’ingegno umano ed ha imbevuto
la natura, che le opere, si, crescono e si dilatano, ma l’anima umana, Iun­
gi dall’essere placata e confortata, soffre di se stessa, quasi rassegnata al
pessimismo e al proprio disprezzo, incapace di speranze che non siano
nuove paure, nuovi pesi e nuove schiavitù.
4352 53. Taie obbiezione non puô essere la vostra, che invece conoscete corne il
mondo abbia realmente bisogno d’essere in rclazionc con Dio, e come da
sé non possa riuscire a dare consistenza all’opera sua, per quanto gigantesca e magnifica essa sia. Voi conoscete corne Dio stesso abbia stabilito tale
relazione, e corne da lui venga all’uomo un sorprendente, magnifico ausi·
lio, la verità e la grazia. Voi conoscete che questo ponte è costituito da Cri­
sto, il mediatore unico fra Dio e gli uomini, e come la Chiesa continui nel
tempo 1’azione mediatrice di Cristo, seco portandolo, vivo ed operante.
Voi conoscete come l’uomo ha bisogno di preghiera: la sua vera e salvatrice
sufficienza viene da Dio (cfr. 2 Cor 3,5). L’uomo ha bisogno di preghierain nessun momento la vita umana si manifesta con pari pienezza, con pari
potenza, con pari sincérité, con pari bonté, come nella preghiera.
E la preghiera più eccellente, per autorité, per forma, per storia, è la li­
turgia. È la più potente: perché contiene non soltanto il gemito dell’uomo che implora, ma la Presenza operante di Dio. È la sola indispensa­
ble, la sola obbligatoria.
4353 54. Vorremmo pertanto che fosse da voi compresa e meditata 1’attitudine della sacra liturgia a diventare, a ritornare espressione dell’anima del
popolo. Questo si sa, non è ora troppo facile. Si è rallentato, talvolta interrotto il rapporto fra il popolo e 1’altare, ed ora è difficile ricostruirlo.
Ma si deve. Il popolo è invaso da tante idéalité profane ed ha ormai una
mentalité, che sembra refrattaria ai movimenti dello spirito religioso. Si.
ma si deve. Questo è uno dei principali doveri della vita cattolica in que­
sto momento. « La liturgia, celebrata in una maniera viva, è stata duran­
te i secoli la principale forma della pastorale »:27 lo deve essere tuttora.
J.A. JUNGMANN, La pastorale, chiauc delta slorta Itturgica, in Ath del I Congresso Interna
zionale di Pastorale liturgica renuto in Assisi nel sett. 1956 Genova, p, 47.

55. Sara certo difficile pariare al nostro mondo operato di Itlurgta.
4354
La sua mentalité sembra opporre ostacolo alla spiritualité della preghie­
ra in genere, e specialmente a quella liturgica. « Il concetto tecnico della
vita, dice il Papa, non c altro che una forma particolare di materialismo,
in quanto offre come ultima risposta alla questione dell’esistenza una
formula matematica e di calcolo utilitario ».28 Ma chi awicincré l’anima
del lavoratore troveré ancora la persistenza di altitudini spirituali fon­
damental!, capaci delle più autentiche espressioni religiose e delle più
umane consûnanze col linguaggio sacro. Occorrerà prima dargliene
qualche concetto semplice e prcciso; occorreré ancor prima fargli conoscere Cristo c riaccendere in lui il lume della fede; occorreré poi asso­
ciatio alla preghiera collettiva e dargli il senso di un’azione da compiere,
ecioè d’una partecipazione attiva; il cuore dell’operaio è più d'ogni altro
forse un cuore umano per il suo faticare, per il suo obbedire, per il suo
sperare; sono corde coteste che la nostra preghiera umano-divina puù far
risonare di accenti profondi, vibranti di vérité, di umanité, di cristianesimo forte e genuino.
56. A lui, a tutti bisognerà infine dimoslrare conte la celebrazione del culto 4355
liturgico non sia avulso dalla vita profana, ma come da questa deriva co­
me da una scala che vi conduce; e come in questa poi si prolunghi con
spontanea coerenza. Tutta 1’esperienza del nostro vivere, buona o triste
che sia, non deve forse condurci alia preghiera? E la preghiera, quella liturgica specialmente, non ci riconduce nella vita con sentiment! rinnovati, con umanité rilatta? 11 vero senso deU’onesté personale, il vero istitulo della socialité rigenerata, il vero scopo superiore dell’agtre, dell amare
edcl soffrire, il vero superamento della morte nella ccrtezza della risurrezione, non ci sono forse insegnati dalla liturgia, precisamente corne
principii fecondi da immettere nel corso del tempo profano?

57. Tutto ci induce a dare grande importanza alla preghiera liturgica
4356
Gié molto si è fatto per rimetterla in onore e per accostarvi l’anima del
popolo. Bisogna continuare assiduamente per questa via. Ricordiamo le
incessanti esortazioni del venerato nostro Prcdecessorc: « Ho ripensato
a lungo, Egli scriveva durante la guerra, quale argomento scegliere per
sollevare la fede della nostra gente nell’ora atluale di disorientamento e
di dolore. Finalmente mi sono deciso a scriverc sulla preghiera.. Col rifiorire tra noi degli studi liturgici, anche il Mcssale ed il Breviario ritor
nino in onore presso la parte più delta del laicato cattolico. Non crcdano i Pastori d’anime che a questo programma divinamenie proposto
dall’autorité della Chiesa essi possano a loro comodo sostituirne impunemente un altro, intessuto di devozionc a loro piacimento. Ce pericolo
28AAS, 1954. 12.

di non arrivare a Cristo, o di arrivarci in ritardo, per vie lunghe c tortuo­
se ». Cosi il Cardinale Schuster.29
4357 58. Noi invece vogliamo arrivare a Cristo per vie dirette c luminose, e a
questa via della sacra liturgia ci conduce, quest’anno specialmente, cen­
tenario delle apparizioni della Madonna Santissima a Lourdes, Maria, la
Madre di Cristo e Madre nostra.
Ella, Maria, iniziô nella realtà storica il mistero di presenza dcll’Emanuele, del Dio con noi, generando Gesù Cristo, nostro Salvatore, e la liturgia
prolunga tale mistero nel tempo e lo perpetua in forma mistica e sacra­
mentale. Ella è la Madre del Corpo fisico di Cristo, ed è cosi anche la
Madre del Corpo mistico che deriva da Cristo, la Chiesa: mater unitatis.i0 Ella ai piedi della Croce soffre ed offre col suo Divin Figlio il sacri­
ficio redcntore, e riceve da lui come nuovo fîglio il disccpolo predilctto,
quasi personificazionc del Sacerdozio della Chiesa, che doveva perpe­
tuare nel mondo quello stesso sacrificio della nostra salvezza.
Ella, Maria, è il fiore nella liturgia, che porta, rimanendo intatta, il frutto
Benedetto, Cristo Gesù: fiore di purezza, fiore di bellezza, fiore di fortezza, fiore d’umiltà, fiore di compassione, fiore di bontà, fiore di gloria.
Fiore nella nostra misera terra, ma fiore che Dio stesso s e coltivato per
Sé, immacolato, picno di grazia, gaudio del paradiso.
/\ Maria percio andiamo devoti e fidenti, e da Lei lasciamoci condurre
sui sentieri di Cristo. Sia per noi la Madonna maestra della preghiera, e
sia Lei a farcene gustare le vive sorgenti nella liturgia di quella Santa
Chiesa di cui Ella è luminosa figura: « figuram tn Se sanctae Ecclesiae
demonstravit ».il

29 // libro Jellopreghiera antica, Milano. 19-14, I, 9, 36.

J0 S. Agostino. Sermo 192. 2; PL 38-39,1013.

* ' S. Agostino, De rymbolo, 1; PL 40,661.
1236

PAULUS VI

Decennium litt. enc. “Mediator Dei

Mense seplembri 1957, Veronae, celebratus est Congressus hlurgicus
iioecesanus. Exc mus Archiepiscopus Mediolanensis, die 14 septembre,
commemoravit, in sessione inaugurait, decennium Litterarum Enaclycanim « Mediator Dei ». *
EL77 (1963) 244-259

Dicci anni or sono, e precisamente il 20 novembre 1947, Sua Santità Pio 4358
XII pubblicava una grande Enciclica, che per Largomento trattato, per
1'ampiezza di svolgimento, per il contenuto dottrinale e pratico, per
1’attesa dei mondo ecclesiastico, per la fecondità spirituale derivata, resta
memorabile e si iscrive fra i documenti più importanti e più significativa
dei magistero pontificio di questo secolo. Questa Enciclica, dalle parole
con cui si inizia il suo testo, s’intitola « Mediator Dei », e riguarda la Sa­
cra Liturgia.
Voi dimostrate di avere I’inielligenza degli atti determinanti la vita spiri­
tuale della Chiesa celebrando questa Settimana liturgica, e tacendo di
tale solenne documento ii terna dei vostro studio.
È un documento lungo e complesso. Diamogli uno sguardo riassuntivo. 4359
Segue a quattro anni di distanza un’altra Enciclica di grandi proporzioni
e di non minore importanza, quella sui Corpo Mistico, ch’è la Chiesa;
anzi ne è, per vari aspetti, il magnifico complemento. Risulta di ben settantacinquc pagine del commentario ulficiale pontificio, gli Acta Apostolicac Sedis. Svolge un grande disegno: Cristo è il Mediatore tra Dio e gli
uomini; Egli ristabiliscc le relazioni fra la Divinità e l’umanità; fonda
cioè la religione crisiiana, mediante la redenzione, e viene cosi ad assu­
mere e ad escrcitare funzioni di somnio ed eterno Sacerdote. Questo
punto iniziale è importante per comprcndere tutto il resto di questa dottrina centrale del cristianesimo; redenzione, sacrificio, sacerdozio di Cri­
sto sono tre espressioni correlative. La redenzione è stata inlatti compiuta mediante il sacrificio della Croce; sacrificio in cui Cristo, per un
disegno divino di somma drammaticità e di supremo amore, è al tempo
1 Rivista dtoces. Milanese, 1958, pp 10-2-1.

DECENNIUM LITT ENC

MEDIATOR DEI

1237

stesso Sacerdote, Vittima ed Altare. L’Incarnazione stessa fa parte di
questo disegno. Dice l’Enciclica: « ... appena il Verbo si è fatto carne, si
manifesta ai mondo nel suo ufficio sacerdotale facendo all’Eterno Padre
un atto di sottomissione che durera per tuito il tempo della sua vita: entrando nel mondo dice: Ecco, io vengo... per fare, o Dio, la tua volontà;
un atto, che sarà portato a compimento in modo mirabile nel sacrificio
cruento della Croce »? Cristo Sacerdote, questa è la premessa, derivante
dalla natura c dal modo della Incarnazione e della Redenzione.

4360 II sacerdozio di Cristo continua. Questa c la seconda, capitale affermazione di tutto il sistema religioso cristiano. « Il Divin Redcntore, dice
l’Enciclica, voile poi che la vita sacerdotale di Lui, iniziata nel suo corpo
mortale con le sue preghiere ed il suo sacrificio, non cessasse nel corso
dei secoli nel suo corpo mistico, che è la Chiesa, e percio istitui un sa­
cerdozio visibile... »? « La Chiesa dunque, fedele al mandato ricevuto
dal suo Fondatore, continua l’ufficio sacerdotale di Gesù Cristo, soprattutto con la sua liturgia »? e questo è il nuovo passo nella derivazione
logica di questa dottrina. La Chiesa prolunga nel tempo e diffonde nello
spazio la Redenzione, che, perfetta in se stessa da quando Cristo l’ha
compiuta, si attualizza storicamente e si applica socialmente e spiritualmente in quell’atto misterioso, che chiamiamo celcbrazione, con cui la
Chiesa esercita le funzioni sacerdotali di Cristo, e perpetua e diffonde la
sua azione salvatrice. Questo esercizio sacerdotale si chiama Liturgia.
Non sia inutile un umile paragone: se io sollevo davanti alia luce dei so­
le, figura dei sacerdozio eterno di Cristo, uno spccchio, quella stessa lu­
ce solare scintilla dove è lo spccchio, figura del nostro sacerdozio tem­
porale di ministri di Cristo; anzi quanti sono gli specchi c per quanti
giorni dura l’astro regale, altrettante avremo scintille su la terra, abbaglianti di quel sovrano splendore. Dice l’Enciclica: « Il Sacerdozio di
Gesù Cristo è sempre in atto nella successione dei tempi non essendo altro la Liturgia che l’esercizio di questo Sacerdozio »? La Liturgia è la
nostra religione in alto. « La Chiesa, insegna ancora l’Enciclica, ha in
comune col Verbo incarnato lo scopo, l’impegno, e la funzione
d’insegnare a tutti la venta, reggere e governare gli uomini sul retro sentiero, offrire a Dio il sacrificio accettcvole e grato, e cosi ristabiliscc tra il
Creatore c le creature armonia e concordia... In ogni azione liturgica
perciô insieme con la Chiesa è présenté il suo divino Fondatore... La sa­
cra liturgia è pertanto il culto pubblico che il nostro Redcntore rende al

Padre, come Capo della Chiesa, ed c il culto che la società dei fedeli
rende al suo Capo, e per mezzo di Lui, all’Eterno Padre; è, in una paroh, il culto intégrale e pubblico del Corpo mislico di Gesù Cristo, del
Capo cioè e dclle sue mistichc membra ».6
Riflettiamo bene: « il mistero di salvezza è reso prcsenie aile diverse ge- 4361
nerazioni e per lutta la terra mediante il mistero liturgico, senza che sia
per nulla ristretta o diminuita l’efficacia immediata del Cristo Redcntore
costituito Sacerdote unico ed eterno deU’umanità »?
Riflettiamo ancora pertanto: « la sacra liturgia è una delle attivité essenziali della religione cattolica... piaccia o non piaccia al nostro orgoglio, la
religione cristiana, come è essenzialmente dommatica, otica, sociale, cost
è anche essenzialmente ritualistica, perché tale l’ha voluta il suo divino
Fondatore. Fuori dei riti da Lui istituiti e affidati alla sua Chiesa, fuori
della liturgia, non è culto che possa piacere a Dio, né salvezza per gli
uomini ».8
Poi l’Enciclica acccnna allo sviluppo storico della Liturgia, e si presen- 4362
tano naturali la dottrina sul culto religioso, e le distinzioni fra il culto in­
terno cd esterno, fra la pietà oggettiva e pictà soggettiva, fra azione divi­
na e azione umana; preziosi insegnamenti che preludono ad altra
capitale dottrina; quella sul nostro sacerdozio, con sottili e ampie notizie
suie sue relazioni con quello di Cristo e su le sue funzioni rappresentativc, per diverso titolo c con differenti rapport! di Cristo, della Chiesa, del
popolo. Alla Gerarchia si rivendica l’esclusivo potere di ordinare il culto
pubblico ufficiale, cioè la Liturgia, difendendone la purezza e la validité
daalcuni contrastant! errori.
Circa gli errori è da notare che trovano nell’Enciclica, si, energica riprovazione, ma essi non costituiscono l’oggetto principale dei documento
pontificio. L'errore, spesse volte, è il punto centrale d’un insegnamento
della Chiesa, e 1*insegnamento culmina nell’« anathema sit »: sia condannato.

Quando l’Enciclica fu annunciata, i cultori, sia conservatori che progrès- 4363
sisti, di Liturgia pensarono che essa facesse di qualche errore argomento
centrale, e che assumesse cosi l’aspetto e lo scopo d’un atto repressive,
che concludessc alla mortificazione del movimento liturgico, e che. nel
correggere gli abusi e le deviazioni, ne spegnesse la luminosa vitalité.
L’Enciclica giustamente richiama fortementc sia il pensiero che la pratica liturgica ai suoi principi tcologici e disciplinari, ed enumera non po-

* Acta Apost. Sedis (= /VASI. 39 (1947) 526.
’ Ivi, 522.

6/w, 527-529.

4 Ivi

7 I -H DaLMAIS, bi theol. I. 99

5 Ivi, 529

8 I M HANSSENS. Ιλ litur^ta nella Enciclica « Mediator Del ». in Ctvillà Catt 1948.1. 579

1238

PAULUS VI

DECENNIUM Lin ENC 'MEDIATOR DEI'

1239

chi errori che compromcttono la purezza e la fcdeltà della preghicra ec­
clesiastica; alcuni di questi errori sono anche a noi conosciuti, corne
l’estetismo e l’archeologismo liturgico, o l’arbitrio nel dare al culto lin
gua e forme nuove, o il tentative puritano di escludere certe degne e uti­
lissime forme di ascesi o di orazioni extraliturgiche, o altre innocenti
espressioni della pietà popolarc, o la soverchia valutazione del culto
pubblico e oggettivo in confronto con la religiosità personale e la pietà
privata; altri errori, che minacciano la bontà stessa del movimento litur­
gico, fortunatamente sono mono noti fra noi, o non lo sono affatto, come
la ritrosia di alcuni per il culto alla Madonna ed ai Santi, o per le immagini sacre, non escluso il Crocifisso, o la preferenza data alia celebrazione
del Cristo glorioso, piuttosto che a quella del Cristo storico, e cosi via.
Ma questo opportuno carattere repressive dell’Enciclica non risparmia
d’altra parte rimproveri ed esortazioni a chi non s’intéressa di Liturgia o
pensa che sia facoltativo applicarvi lo studio e 1’amore, l’osservanza e lo
zelo. « Non credano, pero - dice 1’Enciclica - gli inerti e i tiepidi di ave­
re il Nostro consenso, perché riprendiamo gli erranti e poniamo freno agit
audaci ».9 Tutto il documento ha un valore positivo e apologetico, direttivo ed esortativo. Esso costituisce « l’incoraggiamento più largo e vigoroso
che abbia mai ricevuto l’apostolato liturgico da cosî alla autorità ».10

4364 Segue poi la seconda parte, dedicata al culto eucaristico, dove sono pienamente enunciate e risoke alcune. questioni dottrinali sui sacrificio, e
sono, corne non mai prima era stato fatto, affermati i criteri della partecipazione dei fedeli al medesimo Sacrificio eucaristico. E questa la parte
che intéressa più da vicino il movimento liturgico contemporaneo, che si
è giustamente prefisso di ricuperare l’adesione del popolo alla célébrazione dei riti religiosi compiuti dai Clero e che riguarda l’incremento alla
pietà eucaristica. Sono poi descritte altre manifestazioni dclla Liturgia
l’Ufficio Divino e l’anno liturgico.
E nella quarta parte si danno preziose istruzioni di carattere pastorale,
sia su le forme di pietà non strettamentc liturgiche, rivendicandone la legittimità e l’utilità, sia su lo spirito e l’apostolato liturgico, con accenni
autorevoli alla musica sacra e aile altre arti a servizio del culto, con nuo­
ve raccomandazioni « non soltanto a uno studio più intenso ed illumina
to della Liturgia ma anche a tradurre nella pratica della vita il suo spirito
soprannaturale ».u
Questo, brevemente, il documento.
Si tratterebbe ora di cercare quali insegnamenti noi ne possiamo trarre.
9 AAS. Le., p. 524.
10 HaNSSENS, art at. in Ciuiltà Catt 1948. Π. 255.

11 AAS. U 587
1240

PAULUS VI

Ma cio supera i confini di questo discorso: essi sono tali e tanti che sarebbe difficile farne solo un elenco. Voi avrete questa settimana liturgica
per esplorarli. Pensate al valore dottrinale dell’Enciclica, che tocca tanti
aspetti della teologia e tanti problemi, in cui è impegnato lo studio reli­
gioso moderno, come quello del sacrificio della Messa. Pensate al signi­
ficato storico d’un insegnamenlo pontificio, che esce dopo un secolo di
rinascita dello studio e della pratica liturgica, e che decide per la via retta in mezzo a controversie, errori, esagerazioni, deficienze a cui questo
movimento ha dato occasione. Pensate all’aspetto puramente rituale ed
esterno, a cui l’Enciclica dà pure accenni molto abbondanti ed autorevoli. Pensale all’aspetto spirituale, a quello pastorale; e cost via. L’orizzontc è immenso.

4365

Ma nessuno di voi si stupirà se io restringo le mie considerazioni ad un
punto solo, per limitarmi anche su questo a considerazioni molto semplici, quali possono interessare, non uno studioso o uno specialista, ma
un Vescovo che guarda intorno la scena spirituale che lo circonda. Vedo
intorno a me zone grandi e impressionanti nelle quali la sterilità religiosa
si diffonde corne una epidemia che fa appassire le forme fiorenti per secoli della pietà religiosa: come grandi colate di lava, si distendono su
l'anima del popolo strati di materialism©, mentre la visione puramente
utilitaria, scientifica e tecnica della vita ne nasconde l’insufticienza, la
volgarità c la minaccia. Vedo più vicino a me, invece, una vitalité religio­
sa, che combatte per affermarsi, fatica e suda per durare, si direbbe che
sente la crisi farsi da esteriore interiore, lotta coraggiosamente per dare
al contenuto prezioso delle sue affermazioni la capacità di awincere le
anime, il « mordente » come s’usa dire, per farlc non solo soggette ad
una disciplina, ma fedeli, ma ardenti. Ecco lo sforzo magnifico e indispcnsabile dell’insegnamento religioso, ecco 1’indulgenza, talvolta debole e capricciosa, ma quasi sempre amorosa alia dcvozione popolarc,
spesso pervasa da istinti utilitari o da clementi sentimcntali e lantastici
Lavita religiosa présenta aspctti rattristanti: come renderla perseverante
c fedele? La giovcntù, e non più essa sola, lascia spesso, con indifferenza, che affliggc l’educatore, e il sacerdote, la pratica religiosa. Come poi
trasformare la pratica religiosa in spirito religioso? e perché la religione
deve sempre apparirc ostica, difficile, noiosa, estranea? non ce modo di
presentaria quale essa veramente è: verità, bcllczza, profondilà, vita? E
come esprimere, davanti ad un mondo profano, distratto, irriverente,
nemico, owero annoiato, nostalgic©, appassionato, la religione nella
forma più autentica e suasiva, più pura e più amica?

4366

Come, in altri termini, dare alia religione di Cristo la sua espressione più
significativa e più piena? Zelus domus tuae comedit me (ps. 68, 10). Pen­
so che domande ed ansie di questo genere tormentino il cuore di tutti i

4367

DECENNIUM LITT ENC MEDIATOR DET

1241

Pastori d’animé e arrivino anche a quello di molli nostri buoni fedeli.
Ebbenc, la risposta viene, quanto mai autorcvole e confortevole, dalla
parola dei Papa, che stiamo ricordando: la sacra Liturgia: « Urge soprattutto che i crisliani vivano la vita liturgica e ne alimentino e acccndanolo
spirito soprannaturale. Pernecesse potissimum est christianos Liturgiae vi­
tam vivere, eiusque supernum alere et refovere afflatum »;12 si possono
usare parole più forti? Il Papa indica nella sacra Liturgia il grande mezzo
per la rigenerazione della vita religiosa.
4368 La parola ci attrae a lai punto che ci domandiamo se sia commento adeguato all’Enciclica mettere in luce che la Liturgia è un mezzo per rag·
giungere la vita cristiana; e ci sowiene della nota controversia su la natu­
ra della preghiera; se essa sia un mezzo o sia principalmente un fine, cioè
l’esprcssione più aka della moralité e della spiritualité umana. L’autorità
di S. Alfonso, con una delle sue celebri opere ascetiche « del gran mezzo
della preghiera » (1759), non la decide nei senso che la preghiera debba
cssere subordinata nella valutazione degli atti umani, quasi ve ne sia uno
più alto della unione con Dio, ché anzi la fa primeggiare; ma purtroppo
quella parola “mezzo” sembra incoraggiare il modo comune di pensare e
di pariare che la preghiera serva a qualche scopo utili tario, piuttosto che
a quello insito e immediato, cioc dare culto a Dio.
E percio accogliendo I’esortazione dell’Enciclica a fare della Liturgia il
mezzo prccipuo della rigenerazione cristiana sentiamo di dover ricordare che la Liturgia è rigenerazione cristiana; essa stessa, nella sua sincera
celebrazione, ottiene cio che andiamo ccrcando; essa stessa è termine
allo sforzo ascetico e all’azione pastorale. Non è tanto la Liturgia da con·
siderarsi subordinata, nella estimazione dei valori, alla didattica e alla di­
sciplina cristiana, quanto piuttosto queste a quella. L’Enciclica stessa lo
afferma: « Con 1’insegnamcnto della fede cattolica, con I’esortazione alia
osservanza dei precctti cristiani la Chiesa prépara la via alla sua azione
propriamente sacerdotale c santificatrice... L’azionc privata e lo sforzo
ascetico diretto alia purificazionc dell’anima stimolano 1c energie dei fe­
deli c li dispongono a partecipare con migliori disposizioni all’augusto
Sacrificio dell’altare, a ricevere i Sacramenti con frutto maggiorc ed a
celebrare i sacri riti... ».n « Tutto dunque sia organico e teocentnco ».H
La preghiera, la contemplazione, il culto di Dio, la Liturgia ottengono il
primato elogiato da Cristo; la Chiesa orante è la preferita: Maria opti­
mam partem elegit (Lc 10,42). Cosi che, se anche nessuna utilité venisse
dalla azione liturgica, gia quella somma sarebbe con essa conseguita, di

adorare e amare il Signore. Dovremmo fare della Liturgia, anche se essa
a nulla servisse per la nostra azione pastorale.
Ma pietas ad omnia utilis est, la pieté c utile a tutto (1 Tim 4.8). La Li- 4369
turgia, oltre chc essere culto di Dio c santificazione delle anime. Possiamo servirci delle parole di San Tommaso, da lui riferite ai sacramenti, da
noi a quella celebrazione dell'azione sacramentale, che chiamiamo Litur­
gia: « nell’uso dei Sacramenti si possono considerare due cose, e cioè il
culto divino e la santificazione dell’uomo; di cui la prima riguarda l’uomo rispetto a Dio, la seconda invece riguarda Dio rispetto alLuomo ».15
E ciô che afferma l’Enciclica, con testimonianza che non potrebbe essere
più chiara: « il culto reso a Dio dalla Chiesa in unione col suo Capo di­
vino ha la medesima efficacia (efficacitatem quam maximam) di san­
tificazione ».16 Né potrebbe essere altrimenti se pensiamo come la cau­
salité divina (ex opere operato) la otteniamo, e in certo modo la sperimentiamo, nell’esercizio della Liturgia, nella quale migliore non potreb­
be essere anche la causalité umana, che a quella si unisce e si intreccia, la
preghiera cioè della Chiesa (ex opere operantis Ecclesiae).

Dico allora brevemente: primo, la Liturgia giova massimamente alia ri- 4370
generazione cristiana per il rinnovamento della coscienza sacerdotale che
porta con sé; secondo, giova massimamente per la spiritualité ch’essa
genera nei fedeli; e terzo, giova massimamente per la rifioritura
d’umanité e di bellezza, con cui essa riveste la santa Chiesa di Dio. Dico
brevemente, perché, com’è owio, questi ire aspetti della vitalité cattoli­
ca, ai quali la Liturgia conferisce vigore e splendore, meriterebbero
ognuna ampia e documentata illustrazione. Ma stiamo all’Enciclica; e
l'autorité della sua parola supplisca al minore svolgimento della nostra.
L’Enciclica è, e non potrebbe non essere, un’esaltazione del Sacerdozio.
Proclamato quello di Cristo, come funzione chc compte e diifonde la Redenzione, il sacerdozio umano fa tutt’uno con quello: mistero della coincidenza del ministro, sperduto sulla terra e nella storia, con l’unico sommo
Sacerdote; mistero del conferimento dei suoi divini poteri agli eletti incaricati di rievocare - nei ricordo e nella realté - il sacrificio eucaristico: « fate
questo in memoria di me » (Lc 22,19); mistero della sua operante presenza
nello strumento sacerdotale umano: il sacerdote « presta a Cristo la sua
lingua, gli offre la sua mano », dice l’Enciclica ripctendo le parole di s
Giovanni Crisostomo;1' mistero della duplice rappresentanza conferita al
Sacerdote: rappresenta Cristo nella consacrazione, rappresenta Cristo, la
Chiesa, il popolo ncll’offertorio e in tutto lo svolgimento della Liturgia e

12 Ivi. 591.

15 5 Theol. Π, 60,5.

° Ivi, 536

i6AAS,Zg 532.

w Ivi. 535.

17 Ivi. 548. S. Giovanni Cris., In Ioann Hom, 86. 4. PG. 59. 473

1242

PAULUS VI

DECENNIUM L ITT ENC 'MEDIATOR DEC

1243

I

dell’azione pastorale;18 mistcro dclla esclusività delle sue facoltà, che ne fa
un esserc singolare e separato, un chiamato e un consacrato, e proprio per
questo lo mette al servizio del fratelli c nel cuorc dclla società, trova nella
« Mediator Dei » un encomio di classica bellezza.

4371 « Come il lavacro del Battcsimo distingue i cristiani e li separa dagli altri
che non sono stati lavati nell’onda purificatrice e non sono membra di
Cristo, cost il Sacramento dell’Ordine distingue i Sacerdoti da tutti gli
altri cristiani non consacrati, perche essi soltanto, chiamati da un certo
istinto soprannaturale, sono stati introdotti all’augusto ministero, percui
sono destinati ai sacri altari e diventano quasi divini strumenti, mediante
i quali la vita celeste e soprannaturale è comunicata al mistico Corpo di
Gesù Cristo. E di più... essi soltanto sono segnati coi carattere indelebile
che li configura al sacerdozio di Cristo e le loro mani soltanto sono consacrate - perché sia benedetto tutto ciô che bcnedicono e tutto cio che
consacrano sia consacrato e santificato nel nome di Nostro Signor Gesù
Cristo -. Ai sacerdoti dunque deve ricorrere chiunque vuol vivere in
Cristo, perché da essi riceva il conforto e 1’alimento della vita spirituale;
da essi abbia il farmaco salutare che lo sanerà e lo rinvigorirà perché
possa felicemente risorgere dalla perdizione e dalla rovina dei vizi; da es­
si infine riceverà la benedizione che consacra la famiglia c da essi
Γ ultimo anelito della vita mortale sarà rivolto alie soglie delleterna beatitudine ».19
4372 Dai che si vede come la Liturgia tenda a produrre un duplice effetto
nella vita ecclesiastica, che non dubitiamo di qualificare rinnovatore. Es­
sa richiama il Sacerdote ad una giusta, essenziale coscienza di sé. Indecifrabile, in realtà, il Sacerdote; il S. Curato d’Ars diceva: « 11 prête non si
capirà che in cielo ». Al Sacerdote puô essere posta domanda analoga a
quella che Gesù rivolse, circa se stesso, ai suoi discepoli: « La gente chi
dice che sia il Figlio dell’uomo? » (M/ 16,13). Quante risposte a simile
questione proiettata sui sacerdote, come frccce sviate dal bersaglio, non
colgono il segno! Per Cristo e per il suo Sacerdote. La letteratura dei secolo seorso si divertira a mettere in ridicolo, o anatematizzare il Sacerdo­
te; anche dov'egli appare più degno, il Cardinal Federigo, o più buono,
Fra Cristoforo, il valore morale, umano, sarà il suo metro. Quella con­
temporanea è più aweduta e curiosa: stimola il mistero ch e nel Prcte, e
si indugia davanti a lui come ad essere esotico: intuisce un segreto. E
questo si accenna per mostrare come sia plurimo, difficile definire un
Sacerdote. E plurimo e difficile per lui stesso, che, a volta a volta, si dira
ad esempio: beneficiato, amministratore, professore, giornalista, artista,
18 Ivi, 548; 553-560
19 Ivi. 559.
1244

PAULUS VI

canonico... o che altro non so; e finalmentc prete di Cristo, e dérivera
dalle singole definizioni il suo modo di pensare e di agire. Dove la sua
coscicnza è obbligata a veder chiaro in se stessa, ed a scoprire chc la più
vera e più impegnativa qualifica gli viene dai sigillo dell’Ordinazione sa­
cerdotale? Tu es Sacerdos in aeternum...; è precisamente ncll’esercizio
deirOrdine sacro, che tale coscicnza si manifesta, è nel compimento di
quell’atto, chc è appunto la sacra Liturgia.
E conseguente a questo imperioso richiamo alia vera coscienza sacerdo- 4373
tale, un’altra scoperta farà il Clero consapevole dei cansmi di cui è caricoe dclla posizione in cui è collocato rispetto a Cristo e alia Chiesa: che
se la perfezione cristiana c da riccrcarsi finalmente nella carità, nel suo
stesso sacerdozio cgli troverà la sorgente più ricca, sia per la carità verso
Dio nell’alimentare la sua spiritualité nella pietà liturgica, sia per la cari­
tà verso il prossimo nell’assccondare col sentimento e con l’azione la
comunionc spirituale e sociale che la liturgia porta con sé: quando il Sa­
cerdote è rivestito di Cristo e ne esercita la missione, quando è unito al
suo Vescovo chc lo innesta nella Chiesa, quando personifica e santifica e
serve i suoi fedeli; quale altra carità puô dirsi, per se stessa, maggiore di
quella liturgica pastorale?
Non è poi difficile dire corne la Liturgia abbia in sé virtù di rigenerare la 4374
vita religiosa dei fedeli. Ormai è stato da tante voci autorevoli dimostrato come la Liturgia si applichi all’azione pastorale con meravigliosa fé­
condité. Per chi non considera la liturgia un puro c complicato ritualismo, un delicato complesso di cerimonie esteriori, ma vede in essa
lespressionc vivente dclla spiritualité cattolica, larte ispirata del più autcntico e profonde linguaggio religioso, s’awede di questo: che ciô
chera considerato difficoltà c ostacolo alTosservanza religiosa dei po­
polo, il rito diventa invece strumento ed aiuto, se ben impiegato. E ciô
per la mirabile fusione che la Liturgia présenta ed esige fra il culto esterno e il culto interno, fra la pietà ufficiale della Chiesa c la pietà personale
di chi la compte o vi partecipa. Sarcbbe incomprensione grave opporre
la preghiera interiore dei fedeli, quasi avessero una sfera separata di
svolgimento, e non si complétassent invece 1’una con 1’altra. Bisogna be­
ne osservare le duc sorgenti dclla preghiera della Chiesa; come questa
preghiera riceve la sua suprema sorgente effettiva e ispiratrice, da Dio,
chc suggerisce c quasi la soffia nella sua Chiesa « gemitibus inenarrabili­
bus » la voce con cui Egli vuole essere pregato, per modo che la preghie­
ra della Chiesa sccndc dal cielo, risuona in terra, c al cielo risale, cosi la
preghiera stessa dclla Chiesa ha un’altra sorgente, psicologica ed umana.
chc scaturisce nelle singole anime, le quali esprimono nel culto pubblico
della Chiesa la sua liturgia, cosi che questa parte dalla terra, sale al cielo
e su la terra, come rugiada, discende e ristora e santifica le anime
dond’era partita. Lo Spirito Santo dall’alto, lo spirito umano dal basso
DECENNIUM LITT ENC

MEDIATOR DEI'

1245

cantano la Liturgia a gloria di Dio, e il canto inebria d’amore, cioc di
santità, le anime, che cosi celebrando in Cristo 1’incontro di Dio con
l’uomo, fanno vivente la Chiesa.

4375 La pietà pubblica si alimenta di quella privata, e viceversa.
La storia della Liturgia lo prova: tesori di poesia e di spiritualité sono
venuti al culto ufiiciale della Chiesa dal cuore del popolo, o dal genio
religioso di qualche singola anima; e ciô conforma come la Liturgia non
deve sopprimere la preghiera personale, si bene nutrirla ed iniiammarla.
Anzi si puo dire di più, al lume della storia; e cioè si puo giustificare
come legittima e prowidenzialc, accanto alla preghiera liturgica, anche
una preghiera popolarc, purché illuminata di verita c moderata dalla
Chiesa. Preghiera privata e preghiera popolare non sono soppresse, ma
sorrette c guidate da quella liturgica.
« La pietà liturgica, scrive un Autorc contemporaneo, conferisce alla pie­
tà privata pensiero sicuro, organicité, competenza nel gesto, misura, sen
so profonde del not di fronte aile insurrezioni dell’/o ».20
Ma a questo proposito non si puo trascurare d’osservare che I’Enciclica
« Mediator Dei » ha un évidente scopo di rawivarc la preghiera comunitaria della Chiesa. Difcnde, come è ben dovere farlo, la preghiera inte­
riore, personale, meditata, popolare anche se non è ufficiale, e tante pie
pratiche religiose non strettamente liturgiche debitamente approvate;-’1
ma non si puo negare che I’Enciclica corregge, come tanti altri difetti,
l’arbitrio, la novità, il capriccio religioso, anche se suggeriti da pietà e da
zelo;22 e afferma che la « preghiera liturgica » ha una dignité maggiore
delle preghiere private.23 E soprattutto essa richiama continuamente il
dovere, proclama la neccssità, ripete l’esortazione in ordine alla partedpazione dei fedeli alla vita liturgica. Mi pare questo lo scopo pratico
principale del memorabile documento. Ecco, fra le tante possibili, alcune incquivocabili citazioni:
« Tutti i fedeli costituiscono un solo, compattissimo corpo, di cui Cristo
è il capo, dal quale risulta il dovere per il popolo cristiano di parlecipare
secondo la propria condizione ai riti liturgici ».24
« Pariando... ai predicated quaresimali... li abbiamo calorosamente esortati ad ammonire i loro ascoltatori perché partccipassero con sempre
maggior impegno al Sacrificio Eucaristico ».25
20 G. BeviLACQUA, Equivoa, Brescia. Morcclliana. 1950. p. 216.
21 AAS. I c.. 586.
22

Ivt, 588

23

Ivi. 537.

24
25

Ivi. 523.

Iui

1246

PAULUS VI

Più sotto, pariando ancora del medesimo Sacrificio Eucaristico, I’Enci­
clica dedica un intero capitolo alla partecipazione dei fedeli al culto,
sempre partendo da affermazioni moko precise: « Occorre... che tutti i
fedeli considerino loro principale dovere e somma dignità partecipare al
Sacrificio eucaristico, non con un’assistenza passiva, négligente e distratta, ma con... impegno e fervore ».26 E si diffonde spiegando come talc
partecipazione si compta dai fedeli in quanto offerenti della materia del
Sacrificio, che sarà consacrata dal solo Sacerdote, e in quanto essi stessi
devono spiritualmente offrirsi e unirsi alla vittima divina; e spiega anche
alla fine in quali forme opportune ciô possa praticamente awenire.

Ora pare a noi che questa ripetuta raccomandazione di far partecipare - 4376
non si paria tanto di ascoltare la Messa, di assistere al culto divino, ma di
lar partecipare i fedeli alla celebrazione liturgica - intende rispondere
all’apprensione pastorale di chi vede diradarsi le file del popolo dalla vi­
ta religiosa: uniteli, lateli partecipare, e non si allontaneranno più; sembra indicare il documento pontificio. L’Enciclica avrebbe potuto pariare
della sacra Liturgia illustrandone altri aspetti e mirando ad altri scopi:
i'intenzione pastorale prévale nel prowido documento, che non è solo
un insegnamento teorico, ma un programma pratico di rinascita spirituale.
Eosservando simile intenzione pastorale si vede ch’essa non è suggerita
da semplici fini contingenti di opportunità apostolica; essa sgorga dall'essenza stessa della preghiera della Chiesa; la quale preghiera, a sua vol­
ta, nasce dalla natura medesima della Redenzione di Cristo c si vede co­
rne talc piano di ricupero delle folle fedeli intorno all’altare venga a incontrare, con mirabile corrispondenza storica e spirituale, duc fra i più
grandi ienomeni della vita moderna; quello dello sviluppo della socialità
umana, per cui i rapport! fra gli uomini sono sempre più stretti e più
complessi, c tendono faticosamentc ma positivamente a sempre maggiore unione e fratellanza, sia fra le singole persone, che fra i corpi sociali e
le intere nazioni. Difatti il movimento liturgico, quale I’Enciclica sollcva
c dirige a espressione saliente e caratteristica della vita modema della
Chiesa, si risolve, in massima parte, in un fatto, in uno sforzo d’intelligenza: che altro vuol dire partecipare sc non capire? Oggi si vuol far capire al popolo fedele il senso espressivo del rito liturgico che, chiaro forse allorigine, non fu più tale col mutare dei tempi: la lingua, anche se
rimane, per altissime ragioni, quella latina, deve diventarc trasparente; i
simboli devono essere spiegati e capiti; i riti devono riassumcre la loro
funzione di linguaggio animato c drammatico. Il sacro, il misterioso,
l’ineffabile restera, ma i fedeli nc avranno la pcrcezione e, in un certo
senso, l’espcrienza: il senso, per quanto è dato all’uomo mortale, del Cri-

26 Ivi, 552.
ENC 'MEDIATOR DEI '

1247

sto che accompagna e vive con la sua Chiesa, del Corpo reale di Cristo
che si confonde col Suo Corpo Mist ico, sarà dato ai fedeli, non più di­
stratu non più annoiati, non più frettolosi di fuggire dal fascinante contatto dei divino Présente.

1

I

I

r:

i J
r··
*1

4377 E nel tempo stesso il movimento liturgico viene a produrre la più profonda e genuina esperienza di socialità. Lo sappiamo ch e nella parteci­
pazione ai misteri liturgici che i fedeli diventano per la fede, per la voce,
per l’eguaglianza, per la stessa assemblea che li raccoglie, per la cantà
che li deve tutti permeare « un cuor solo ed unanima sola » (Atti, 2,45),
sappiamo che la Eucaristia è il Sacramento della pace e dell’unità; sap­
piamo che 1’effetto principale di essa è Punita del Corpo Mistico. Sap
piamo percio che quando 1’uomo moderno vorrà avere un principio e
una meta di perfetta socialità, per ritrovarsi poi, nella vita profana, ami­
co dei suoi simili, dovrà venire alia Messa, e lasciare che la divina péda­
gogie dell’insegnamento liturgico penetri e lavori nella sua anima.
Il comptante Mons. Weskamm, Vescovo di Berlino, al Congresso internazionale di Studi liturgici di Lugano, nel settembre 1953, riferiva, in
base alie csperienze dei suo ministcro, « come nelle Diocesi dclla zona
sovietica della Germania, nelle condizioni che sono loro proprie, Ia cele­
brazione della Messa sia stata un fattore efficace per la formazione c la
costruzione della nuova comunità... E certamente noto che queste pro­
vince erano quasi totalmentc paesi dclla “Diaspora" (cioè dove la maggioranza è di acattolici, non comunità cattoliche disseminate nel territo­
rio)... È precisamentc in queste regioni che, neU’autunno 1945, si riversô
la valanga dei profughi dall’est... Eccoci quindi, d’un tratto, di fronte ad
un’immane pericolo: salveremo noi la religione di questa gente, improvvisamente sradicata dal suo ambiente ed isolata? Riusciranno questi cristiani non preparati alla lotta e alla prova, a resistere? Il nostro compito
pastorale era chiaro: bisognava cercare di raggiungere i singoli fedeli per
incorporarli nella Comunità dclla Chiesa. Corne infatti l’uomo nella vita
naturale, cosi il cristiano è essenzialmentc inserito in una comunità
nell’organismo della Chiesa. Si trattava perciô di chiamarc a raccolta i
dispersi, di scuoterli, di mettcrli in contatto spirituale con la vita dclla
Chiesa e di edificare con essi una Comunità di Cristo: “Voi siete tutti
una cosa sola in Cristo”.-1' Questo fu il lavoro degli seorsi anni ». E la­
mentando il Vescovo di mancare di ogni altro mezzo per awicinarc, as­
sistere, istruire, organizzare quei fedeli, aggiungeva: « non li possiamo
raggiungere che nella Messa domenicale... Eppure, è proprio a motivo di
queste nostre condizioni che sono emerse delle possibilità positive dclla
vita comunitaria, anzi della vita cristiana, offertaci dalla Messa domeni-

calc ben celebrata... Le vie dell’amore partono dall’altare e sono frutto
dclla celebrazione del Sacrificio ».28
E con questo rinnovamento dello spirito sacerdotale c dello spirito di 4378
comunità cristiana altro rinnovamento si produce, quello del culto; anzi
questo precede quelli, ma quelli questo reclamano. Compreso il valorc
interiore della Liturgia, subito quello esteriore desidera a quello configurarsi, desidera trasformarsi: il movimento liturgico invade come un
vento di primavera tutto il campo, splendido di antica e superba vegetazione, ma spesso appassita ed incoerente, delle forme esteriori dei culto:
edifici, decorazioni, suppellettili, paramenti, musica, cerimonie si rinnovano, si direbbe rivivono: questa reviviscenza, auspice Solesmes, subisce,
da principio, il fascino dei passato, quello medioevale specialmente;
WiHtico pare il solo nuovo ammissibile; qualche arbitrio imprudente cste(ico-archeologico sembra, qua e là, alternare gli scopi e la vitalità di que­
sto rinnovamento; ma già un’aura nuova pare adesso preludere ad
un’ortodossa e libera rifioritura dell’espressionc esteriore del culto.
L'arte sacra rinasce. Ancora non ha trovato la sua grande via; troppo
tormento le hanno dato le sofferenze e le miserie dello spirito moderno,
troppo languore le ha procurato la lunga assenza dalle intime fonti della
dottrina e del sacramento cristiano, ma essa ora comincia, ricomincia a
svegliarsi; ed il giorno in cui l’artista lascerà che neU'officina interiore
dell’anima sua, esasperata da ideologic dissolvitrici e profanata da corrotte passionalità, rientri tranquillo e potente dalla finestra della Liturgia
ilsoffio dcllo Spirito Santo, nuovi impulsi c nuovi sogni, nuovi fantasmi
e nuovi canti, nuova bcllczza - quella che all'espressione sensibile infondc l’irradiazione d’una beatissima Rcaltà soprasensibile! - gli scaturiranno dentro e sgorgheranno fuori, per l’cdificazione, il gaudio e la gloria
dei popolo di Dio.

Speranze queste. Speranzc d’un ampio, moderno rinnovamento spiri­
tuale. Non vane pero.
Ce ne dava, a Milano, ammonimento, al tempo suo, di fronte al mondo
pagano, fiaccato ma non ancora cristiano, Sant’Ambrogio, che alla cate­
chesi liturgica consacrava le sue assidue sollccitudini pastorali, svelando
ai neofiti « il significato profonde dei singoli riti considerati nella prospettiva dclla rinascita »;29 cgli ci lasciava in duc sue opere « De sacra­
mentis » e « De mysteriis », quasi un commento ad una affermazione
sua, ivi inserita: « nolite putare mediocris esse virtutis scire, quemadmo­
dum oretis; non crcdiatc che sia di scarsa efficacia il sapere come dovete
2s Di parteàpazione attiva dei/eJell alia lttur/μα Atti del Convcgno Internat di Studi liturgici
Lugano. 1954, p. 95ss.

27 GJ 5.28.
1248

PAULUS VI

29 B PAROD1, La catecheu Ji r Ambrosio, Genova. 1957, p. 180.
DECENNIUM LITT ENC 'MEDIATOR DET

1249

4379

pregarc »;î0 c fin d’allora vi fissava I’ottimo criterio, che deve presiedere
a tutto il movimento liturgico: « hi omnibus cupio sequi ecclesiam Roma­
nam; desidero in ogni cosa seguirc la Chiesa di Roma ».JI
Ce lo confermava, sempre a Milano, dopo la grande crisi protestante c Ia
non meno grande riforma tridentina, San Carlo, lin dai suoi primi De
creti, moite volte poi ripetuti?2
Lo avete appreso anche voi, Veronesi, fin dalla scuola del vostro grande
Vescovo San Zeno, specialmente nelle sue omelie ai catecumeni e ai neo
fiti. Lo avete appreso, aneor prima dei Concilio di Trento, dall’altro vo­
stro grande Vescovo Gian Matteo Giberti, forte e pio tutore del culto
cucaristico. Lo potete ancora apprendere ricordando la voce, da poco
cessata, ma non spenta, di due insigni Sacerdoti veronesi, a me carissimi,
quella dei comptante Mons. Angelo Grazioli, fervido cultore della pieté
liturgica, da lui attinta specialmente nei liorenti monasteri benedettim
della Germania, e quella del sempre ricordato e sempre degno di ricordo Mons. Giuseppe Manzini; figura fra le migliori dei Clero italiano d)
questo secolo, genio di poeta e di mistico, di pastore e di oratore e gran­
de cuore di uomo e di amico, che dal consueto interiore alimento della
santa Liturgia trasse le sue parole più ispirate e più bencfiche, il suo vi­
vere esemplare ed apostolico.
Ma soprattutto lo apprenderemo tutti ascoltando, in questa intelligente
ed operosa commcmorazione dei decennio dell’Enciclica «Mediator
Dei », la parola dello stesso Romano Pontefice Pio XII, al Quale va il
nostro riconosccnte omaggio di gratitudine e di obbedienza. Dice cosi
quella parola: « Ascoltino dunque tutti i cristiani, con docilité, la voce
del Padre comune, il Quale desidera ardentemente che tutti, a Lui inti
mamente uniti, si awicinino all’altare di Dio, professando la stessa fede,
obbedendo alia stessa legge, partecipando allo stesso sacrificio con un
solo intendimento e una sola volontà. Lo richicde I’onore a Dio dovuto;
lo esigono i bisogni dei tempi presenti »?3

Pascha nostrum

Epistola pastoralis ad Archidioecesim Ambrosianam pro sacro tempore
quadragesimalt an ni 1959*
EL 77 (1963) 265-289
INTRODUZ1ONE

Il colloquio, che ci offre la felice consuetudine di rivolgere a voi, al- 4380
I'aprirsi della Quaresima, una lettera pastorale, solleva nel nostro animo
una quantité di problemi, ai quali ci piacerebbe impegnare la nostra e la
vostra attenzione: ogni aspetto della nostra vita si présenta oggi come
problematico; ogni forma della nostra attivita ha bisogno d essere ripensata e, in un certo senso, rigenerata, se vogliamo, da un lato, che si con­
servi cocrente con la perenne vitalité del suo carattere cristiano, e, dalI'altro, che si adegui all’cvoluzione del mondo contemporaneo, nel quale
si csprime.
Il colloquio avrebbe cioè inesauribile abbondanza di temi; I’affezione, che
noi portiamo al vostro bene spirituale, e 1’urgenza, che interiormente ad es­
so spinge il nostro ufficio pastorale, ci fanno ripensare allé parole
dell’apostolo Giovanni, nella sua terza lettera a noi rimasta: « Avrei moke
cose da scriverti! »;* ed insieme ci obbligano a sceglierc la parola più facile
c più importante ad un tempo; la quale, in quest'anno di grazia, sarà que­
sta, consueta e popolare, ma grande e ricca sempre: la Pasqua Cristiana.
È parola da cui tutta parte, ed a cui tutta arriva la nostra vita religiosa e 4381
morale; è sorgente ed è traguardo; principio e line. Non è estranea alla
molteplicità e all’urgenza delle questioni, che in campi diversi impegnano la nostra esperienza ed il nostro intéresse, perché, se tutto in Cristo
deve essere incentrato,2 tutto ha riferimento a questo momento centrale
e vitale delle nostre relazioni con Lui.
E non è nemmeno. noi pensiamo, senza l’attrattiva di qualche misteriosa

Corpus Script Eccles latin, vol. 73, Vienna 1955, p 65.
Ivt, p. 40.
'«►H

Ediz. di: Ufticio Studi Arcivcscovile. Milano

Ci /lr/d Ecclesiae Mediolanensis, Lione, 1683, pp. 41,47, ecc

1 3 Gtov, 1 J.

AAS. Z e, 524 525.

2 Cfr. E/, I, 10.

1250

PAULUS VI

PASCHA NOS TRUM

1251

e inesauribile novità, se dawero la Pasqua è celebrazione d’una rcaltà la Redenzione - che trascende il tempo e la forma, in cui noi annualmente cerchiamo di awicinarla, comprenderla e farla nostra. L’abitudinc
non la misura, non la esauriscc; dovrebbe piuttosto offrirci l’occasione
ogni anno d’una esplorazione nuova, di un’cspericnza originale, d’un
beneficio vitale.
Perciô ascoltate corne fosse Vangelo da scoprire e da meditare, novità da
ammirare e godere: facciamo bene la nostra Pasqua!
4382 Come vedete, questo invito segue logicamente l’csortazione che lo seor­
so anno noi avevamo occasione di indirîzzarvi, quando vi parlavamo
della nécessita di approfondire e rawivare la nostra educazione liturgica.
L’argomento c di tale importanza per la rinascita religiosa del nostro
tempo, ed è cosî autorevolmente e variamente trattato ai nostri giorni,
che non ci sembra superfluo riprenderlo in questo modo, considéraitdolo cioè nei suo punto genetico e principale.
Allora venite, la Pasqua vi chiama.
I. Invito all/\ Pasqua

Ai Sacerdoti

«

4383 Guardiamo a voi, innanzi tutto, o confratelli nei Sacerdozio; e a voi raccomandiamo la celebrazione del grande giorno. Esso è il giorno della
nostra maggiore fatica sacerdotale; tutta in esso deve convergere, nessuna altra festa lo eguaglia, nessun altro culto lo supera.
II nostro disegno pastorale deve avere al centro la Pasqua, la nostra arte
di awicinare le anime, a questa festa della vita deve polarizzarsi; la no­
stra capacité di rendere solenne il rito e sacro il tempo e bella la festa, a
questo primo scopo rivolgersi.
La nostra predicazione in questa prima testimonianza deve impegnarsi;’
la nostra sollecitudine di tutto preparare, curando i particolari e prevedendo le diflicoltà e la nécessita di tutti servire, in questa occasione
principalmente deve prodigarsi.
Se forse semplificazione di alcune abitudini religiose popolari, in altre manifestazioni del calendario sacro, puô essere consentira, per questa no.
Essa deve avere il primato, conservando quello che la tradizione le assicura e conferendole quello che il nostro rinnovamento le deve attribuire
E taie primato lo deve avere non soltanto neU’esercizio del ministero che
rivolgiamo ai fedeli, ma lo deve avere ed assumere altresi, c prima di tut­
to, in noi e per noi.
y Ci. Am l,22,2,22ss.;2.32; 5.32; 10.39-41; ecc.

1252

PAULUS VI

La Pasqua è la festa sacerdotale per cccellenza. 1 primi invitati al mistico
convito siamo noi, i discepoli eletti, noi sacerdoti; Gesù stesso lo ha det­
te: « Faccio Pasqua con i miei discepoli ».4
La Pasqua deve scavare nella nostra coscienza il senso del ministero sa­
cerdotale e risvegliare in noi l’intima voce del nostro personale destino;
noi per primi dobbiamo comprendere, soft rire, godere la Pasqua, non
solo corne la maggiore nostra fatica pastorale, ma altresi corne la più in­
tensa ed amorosa volonté di saperci e sentirci viventi di Cristo.
/I tutlt i fedeli
E poi guardiamo a voi, fedeli, che conservate 1’osservanza del grande ed 4384
annuale precetto di « fare la Pasqua ». Fatela bene.
Vorrei questo: che nella decadenza religiosa, da cui molti e molli, che
pur cristiani sono, sono privati del contatto sacramentale con Cristo,
quelli che invece tuttora lo mantengono, lo mantenessero con sincérité
di cuore.
Un atto religioso non sincero, oggi non è concepibile. L'educazione alia
libertà, al ragionamento, alla personalità dovrebbe escludere il compimento di un atto religioso, sommamente impegnativo e personale com’è
1’osservanza del precetto pasquale, che non sia cosciente, interiore, serio
e moralmente rinnovatore.
Pcrciô quelli che rispondono all’invito pasquale, rispondano in pieno e
volutamente.
Non vogliamo dei trascinati e degli intruppati; non vogliamo degli ipocriti; non vogliamo dei present! perché controllati; non vogliamo dei cri­
stiani incoscienti.
Vogliamo, invece, che la santa abitudine di fare la Pasqua si riempia di
buoni pensieri c di buoni propositi ed abbia un momento di pienezza
spirituale: quello di far propri i misteri di Cristo.
Non vi dispiaccia, fedeli carissimi, d’essere chiamati ad una qualche
prcdicazione preparatoria; non vi sia grave il sollievo della confessione
fatta bene, che deve togliere, con sforzo di intima verità e di intima giustizia, i pesi dell’anima.
Non rifiutatc di raccogliervi nella cella più profonda del vostro spirito
per un momento di incontro, di colloquio, di amore, - si, di amore nuovo e vero, e commosso -, con Gesù Salvatore.

4 Ml, 26,18.

PASCHA NOSTRUM

1253

Ai fancin lit
E voi, fanciulli, non crediate difficile questo incontro pasquale. È subli­
me, si; è misterioso, si; ma Gesù lo semplifica fino a metterlo sono la
forma d’un invito alia sua umile cena.
Il Signore, 1’amico dei fanciulli, vi aspetta: troverete un piccolo pane per
ciascuno di voi.
Non è veramente pane: è Lui, cosi rivestito di apparenze di pane, perché
lo abbiate ad accogliere dentro di voi; e siate con lui buoni e fedeli.
A i giovani

i Voi, giovani, chiameremo specialmente.
Pochi momenti dei nostro ministère sono per noi cosi commoventi, ed a
noi stessi cosi rivelatori della sua potenza interiore, come quello che ci è
dato di vivere con voi, nella sera del Venerdi Santo, quando, dopo Ia
giornata « assai grande ed amara » - dies magna ct amara valde -, carica
di riti e di emozioni incomparabili, noi prendiamo dalle vostre stesse
mani una squallida croce, e davanti a voi andiamo pellegrinando per le
vie della Città, che si aprono corne un solco all’aratro, cantando canzoni
di infinita mestizia e d’invincibile speranza.
La processione della Croce, fatta con voi, ci dice quanto voi siate capaci
di comprendere ed attuare il mistero pasquale e di trasfondere d’intorno
a voi 1’eco della sua arcana realtà.
Voi della Pasqua, giovani, meglio di altri potete comprendere 1’inesauribile attualità; voi concedete al mistero présente le risonanze lirichc della
vostra anima vibrante; voi scoprire la forma eroica dei suo contenuto
morale; voi ridare alia consuetudine pasquale la sua espressione d’indiscutibile serietà, di virile religiosi t à, di splendida vitalità.
Venite, che è 1’ora.

Ai carissimi lavoratori cristiani
E venite anche voi, lavoratori carissimi.

Molti vengono per consuetudine locale e familiare. Bisogna, carissimi,
che diamo nuovo senso, nuovo contenuto a questa consuetudine.
Non vogliamo accontentarci d’un adempimento puramente consuetudi­
nario, e quasi passivo, della Santa Pasqua; né noi, Sacerdoti; né voi, lavo­
ratori.
Vi vogliamo coscienti, vi vogliamo contenti di cio che fate, compiendo
questo atto religioso per eccellenza. Dobbiamo percio mettere impegno
e calma nel fare la Pasqua.
1254

PAULUS VI

Ma molti non vengono. Guardano da lontano, alzando la testa dai loro
strumenti di fatica c forse si sentono invasi da una specie di capogiro. il
problema religioso arriva anche a loro.
Esistc un problema religioso? È compatibile con lutte le cose della vita
moderna? Con questo sforzo, specialmente, che la tecnica moderna sta
facendo per impadronirsi delle leggi della natura e per renderle docili
nelle mani dcH’uomo?
Non basta al programma umano questa trasformazionc delle materie
prime ed inerti in beni utili, in ricchezzc economiche, in fonti di benessere e di piacere?
Che centra il problema religioso? Il mondo dei lavoro non è un mondo
a se sufficiente? E non c lors’anche escluso il lavoratore dalle espenenze
spirituali raffinate del mondo religioso? E se poi la religione si riveste di
riti ch’egli non comprende, di lingue che non capisce, di canti che non
conosce, di gesti che non sa fare, quale capacità ha la Pasqua di richiamarc il lavoratore a celebrarla per sé e con gli altri?
E dietro questa cclebrazione annuale non si nasconde Eimmobilismo
d’una tradizione, che lo vuole servo ed escluso dal godimento di forme
superiori di vita? Non si cela 1’incantesimo famoso dell*« oppio del popolo», che distrae dalla rivendicazione di beni positivi ed immediati, e attrac a sogni di un misticismo irreale e traditore?
Sappiamo che questi ed altri anche più tristi pensieri passano negli animi
esacerbati di molti lavoratori dei nostro tempo e dei nostro paese e ne
siamo anche noi molio tristi, ma d’una tristezza differente.
Tristi, perché non sappiamo pariare come si dovrebbc, a questo mondo
lavoratore, nel cui spirito, tanto umano e onesto e sacro dolore si con­
fonde spesso con inquiete passioni e con velcnosi errori.
Tristi, perché non sempre abbiamo avuto, quand’era il momento buono,
cioè negli anni passati, allorché la Chiesa e il mondo dei lavoro erano
amici, la parola pronta e coraggiosa, come i Papi la volevano e Ia suggerivano.
Tristi, perché oggi siamo combattuti e sospettati, come chi avesse altre
mire ed altri interessi che quelli della religione e della comune salvezza.
Dovremo su questo argomento della religione e del lavoro, e sugli altri
problemi, che riguardano i gravi malintesi tuttora vigenti tra la Chiesa e
lo classi lavoratrici, riprendere il discorso in altre occasioni; la discussio
nc forse non sarà né facile, né breve, ma qualcuno già la svolge, e qua!
cuno, a Dio piaccndo, la svolgcrà.
Ma per limiiarci ora all’invito pasquale, che rivolgiamo anche ai nostri
lavoratori, diremo loro che essi non sono lontani dal significato della
grande festa cristiana.
Essa si celebra intorno ai segni del pane c del vino, di quel domestico
alimento umano che il loro lavoro ha cavato dal suolo c preparato per la
PASCHA NOSTRUM

1255

mensa del nostro ristoro e del nostro amore familiare, e che perciô fà il
loro braccio, operatore materiale del fatto economico, ministro dell’oifertorio che présenta al sacrificio la sua materia, la nostra umana parte
cipazione.
Essa, la Pasqua, è l'csaltazione della sofferenza di Cristo, sorella sublime
della nostra, assurta a prezzo di riscatto dalla più perniciosa servitù,
quella del peccato, dell’abbiezione morale, fonte dogni altra miseria
umana; e conferisce percio a tutti gli uomini sofferenti ed affaticati la
possibilité di valorizzare la loro infelice condizione come fonte di ricchezze spirituali e morali, e di apportarvi il primo rimedio che ogni altro
dispone, e reclama, qucllo della dignità, del bisogno c del dolore.
Gli invitati alla Pasqua da Cristo stesso, sono proprio le classi meno ab·
bienti della società, in quanto su di esse grava e rifulge il mistero dclla
povertà e della sofferenza: « Beati voi, poveri, perché vostro è il regno
dei cieli ».5 « Venite a me, voi tutti, che siete affaticati e tribolati, ed lo
vi consolero ».6

Agli uomini di pensiero e di comando
4388 E voi, uomini di pensiero e di comando, alla Pasqua noi invitiamo.

I

Siete stati i primi a disertarla, quando Punita ideale della cristianità si è
spezzata, e avete cercato col metro del vostro spirit© di misurare le cosc
di Dio. Adesso siate i primi a riscoprirla ed a ripetere il gesto tremantee
le parole esterrefatte di Tommaso, che mette la mano nel costato trafitto
di Cristo risorto esclamando: « Mio Signore e mio Dio ».78
Perché uno studio positivo e spassionato sulPincvitabile problema di
Cristo avrà reso almeno cauta ed incerta ogni negazione a riguardo di
Lui e una esperienza del dramma umano, della vostra stessa vicenda, se
vissuta con intelligenza appassionata e diritta, avrà scopcrto qualche segreta e tormentata relazione fra ciô ch e di più autentico nella vostra vita
e Lui il Cristo, strappando per Lui, dalle labbra inquiete un sospiro, un
grido, un’csclamazione o forse un’imprecazione; si per Lui.
Che se un gemito di preghiera dal cuore e dalle labbra c uscito ed un
gratuito raggio di divino favore vi è stato concesso, nessuno come voi,
uomini del pensiero e del comando, potrà meglio comprendcre la verità
abissale di ciô che S. Paolo dice di Cristo crocifisso: « Egli da Dio c stato
fatto per noi e giustizia e santificazionc e riscatto ».s
5 Luc, 6,20.

Ai Ion tant
E not dobbiamo ancora un invito lanciare alla folia umana, a coloro che 4389
hanno le spalle riverse alla Croce, a coloro che sono nel peccato e perciô
nella corresponsabilità deU’uccisione di Dio fatto Uomo.
Lo iacciamo con fraterna umiltà: tutti siamo peccatori7 ed abbiamo tutti
bisogno di essere perdonati e rigenerati.
Lo Iacciamo con paterna gravita: lo stato di peccato è Ia peggiore nostra
condizione e si puô vedere in esso potenzialmente l’estrema ed eterna
rovina.
Lo Iacciamo con grande letizia, quella prorogativa che c propria del no­
stro ministero, perché dawero Iddio « ci ha dato un minister© di riconciliazione »lü e cioè per annunciate questa strepitosa meraviglia: che i
nostri peccati sono remissibili; e precisamentc per questo scopo Cristo è
niorto e risuscitato, e proprio per questo la celebrazione della Pasqua
rinnova il prodigio della risurrezione delle anime alla grazia e alla pace,
oggi, per la vita eterna, domani.
Vi saranno molti - Dio non voglia - che lasceranno passare la grande
fortuna pasquale; avranno nota e disgusto nel prendere coscienza del lo­
ro vero stato morale - Io stato di peccato -, di fronte a Dio, a se stessi, al
mondo; saranno inerti ed ignari davanti alla grande prospettiva d’una
vera novità spirituale?

11. Il mistero pasquale

Questo invito alla celebrazione della Pasqua deve essere compreso nel 4390
grande quadro generale della nostra religione, tenendo conto di alcune
considerazioni che aiutano a meglio comprenderne 1’importanza.
a) La ptenezza e la centralità del mistero pasquale

La prima considerazione riguarda la pienezza del mistero pasquale, cioè 4391
la sua centralità, nella quale si puô non solo riassumere (corne si puô per
altrc verità della nostra religione, a causa della sua mirabile coerenza in­
teriore), ma altresî ricondurre, corne a suo punto intenzionale, il disegno
dclla nostra fede.
Quando cerchiamo di scoprirc il punto focale della rivelazione cristiana,
dobbiamo fissare lo sguardo sul dramma dclla morte e dclla risurrezione
di Cristo.

6 Ml, 11,28.

7 Gtou. 20.28.

9Cfr. J Giou., 1,10.

8 1 Cor . 1, JO.

10 2 Cor, 5,18.

1256

PAULUS VI

PASCHA NOSTRUM

1257

w.

i

I

I

4

Tutto Γ Antico Testamento converge nei Vangelo; tutto il Vangclo con­
verge nella Cena, nella Croce, nei sepolcro vuoto cli Cristo. Anche il Na­
tale, cioè il sovrano mistero dell’Incarnazione, nella storia concreta dell’umanità decaduta, prépara la Pasqua e vi trova il suo termine. San
Leone Magno aveva caro questo pensiero: « a questo momento sacro,
servirono tutti i misteri dei secoli precedent! ».
Ed è a questo cosi ricco concetto teologico che ci riferiamo pariando
della Pasqua; come intendiamo comprendere ora sotto questo nome liturgico, non solo la domenica, nella quale propriamentc si celebra la Risurrezione del Signore, ma altresi la preparazione che la precede, e specialmente gli ultimi tre giorni della Settimana Santa, corne già faceva S.
Ambrogio.
I due misteri, Incarnazione e Redenzione, sono fra loro mirabilmcnte
collegati e sembrano l’uno contrario alPaltro: tutto luce e vita il primo,
tutto tenebra e morte il secondo. Il primo porta Dio nei mondo, il se­
conde ostenta lo sforzo di espellere Dio dai mondo; tutto armonia il
primo, tutto rovina i! sccondo.
« Risplende di meraviglia l’uno, soccombe agli okraggi l’altro », dice S.
Leone.11
12
Poi, meditando, si scorge che non contrari, ma complementary sono: Dio
si è fat to uomo nell'Incarnazione, affinché l’uomo ritornasse a Dio nella
Redenzione. Anzi il primo ha per fine il secondo: l’Incarnazione ha per
scopo la Redenzione.
È noto corne S. Anselmo, nei suo trattato: « Cur Deus horno» (Perché
Dio si fece uomo), abbia illustrato con ragionamenti lorse anche eccessivi questa test, che ha perô un aspetto fondamentalmente vero.
« Per noi e per la nostra salvezza discese dai cielo e si fece uomo », cantiamo nei Credo della Messa: Gesù vicne al mondo per redimerci;
l’Incarnazione è redentrice.
Egli vive ed opera nell’attesa dclla « Sua ora », che è quella pasquale,
quella in cui un disegno di Dio si compte, un altro si inizia. I due testa­
menti si toccano c si divaricano nella morte e nella risurrezione di Cri­
sto. La Croce, strumento della Passione del Signore, diventa la fonte del
suo trionfo c della sua grazia.
Perciô la Pasqua che è il « memoriale » di questo epilogo - principio
dell’cconomia di Dio nella storia dell’umanità - è il momento religioso
per eccellenza; c il cristianesimo nella sua espressionc piena ed autentica;
è la sintesi della fede e della vita.

San Paolo affermava d’altro non conoscere alriniuon della Croce di Cri­
sto: « lo non ho credulo di conoscere altra cosa se non Gesù Cristo, anzi
Cristo Crocifisso ».n

b) Il significato vero ed il valore profondo della passione di Cristo
Un’altra considerazione fondamentale riguarda il significato vero ed il 4392
valore profonde della passione di Cristo.
Ben sappiamo che la sua morte e la sua risurrezione hanno senso c valore
di sacrificio vero e proprio; la tragedia ed il trionfo di Gesù hanno un
supremo significato religioso, e contengono la chiave dei nostri rapport!
con Dio.

Cnsto c mono ed è risorto per ristabilirc rapport! vitali e felicissimi
dell’umanità con la divinità; Gesù ha redento il mondo col suo sacrificio.
«La Croce di Cristo - spiega ancora San Leone - ha valore di segno sa­
cro d’un vero e preconizzato altare, dove, mediante una vittima di sal­
vezza, fosse celebrata l’oblazione della natura umana ».
E percio la scena esteriore dei fatti evangelici, relativi alla fine della vita
temporale di Cristo, nasconde e manifesta una scena interiore: Timmolazione sacrificale volontaria di Lui al Padre per la salute degli uomini
Allazione visibile corrisponde un’azione invisibile: morendo e risuscilando, Gesù fu insieme vittima e sacerdote.
Egli non mon solo corne un giusto, come un eroe; mort come una vitti­
ma liberamente offertasi a Dio, per compiere l’opéra a cui tutto il suo
Essere c la sua missione erano ordinati: la nostra Redenzione.

c) // sacrificio dclla Croce e il Mistero pasquale
Poi dobbiamo tener presente una terza considerazione, la quale riguarda 4393
la relazione tra il dramma personale di Cristo e la sua universale celebra­
zione liturgica.
Bisogna cioè vedere come il sacrificio della Croce si rifletta nei sacra­
mento pasquale, che noi rinnoviamo
E qui siamo portati a scoprire un rapporto d’identità Ira la Cena e la

Croce.
«Cristo si mostro nella Cena come offerente a Dio il pane ed il vino; e
con cio diede a vedere di voler of fri re a Dio qualche cosa: non cio che
appariva, ma cio che era dentro nascosto; non pane, ma cio che invece
del pane Egli affermava d’avere nelle mani cioè il suo corpo; non vino,
ma quel sangue Suo che Egli diceva d’aver versato invece del vino. Dava

11 Scrm HI de Past Domini, 1; PL, 54.319

■j

12 Semt Π1 de Pass. Domtni, 2; Pl, 54.319

14 Sermo IV de Pan. Domini. 3; PL 55,324.

1258

PAULUS V!

l Cor.» 2,2.

PASCHA NOSTRUM

1259

t- '

il corpo, dava il sangue; 1’uno separato dallaltro, per quanto le specie e
le parole avevano modo di significare. Si dava nella figura della morte e
con la morte offriva se stesso, ostia a Dio ».15
Creava un rito, manifestava praticamente un duplice volere: di sacrificarsi, e di voler sigillare nei segni del pane e dei vino, resi sacramentali, il
modo di rispecchiarvi la sua passione lino alia fine del mondo, lino alia
« parusia ».
« Tutte le volte che voi mangerete di questo pane e berrete di questo vi­
no, voi annuncerete la morte del Signore, fino alla sua venuta finale»,
c’insegna l’Apostolo.16
Qui siamo al cuore del mistero pasquale.
Esso non è una semplice commemorazione: una relazione essenziale, e
non puramente commcmorativa, lo unisce alla Passione e alla Redenzio­
ne di Cristo.
Esso non è soltanto una rappresentazione simbolica di ciô che Cristo ha
soflerto e compiuto su la Croce; esso attualizza la presenza reale e riva di
Cristo, e riproduce per via di identità il suo sacrificio, rinnovandolo pervia
di una ripetuta offerta rappresentativa, ossia sacramentale; come precisamente definisce il Concilio Tridentino, parlandoci del rapporte tra il sacri­
ficio della Croce e della Messa: « Una sola e identica è l’Ostia, medesimoê
ora 1'offerentc (Cristo) mediante i! minister© dei Sacerdoti, che allora offri
se stesso sulla Croce, e soltanto diversa è la maniera dell’offerta ».17
Ora ed allora; distanza di tempo, diversité di maniera con cui avriene
l’oblazione sacrificale, agente Cristo Sacerdote nel ministero di altri nomint rest parteapi dei suo medesimo sacerdozio; ma identità di Cristo rittima, identità di Cristo primo Sacerdote, identità dello stesso sacrificio.

La Pasqua, sitmolo della pietà cristiana e della speculazioue teologica
4)94 Non per nulla questo mirabile nodo di realtà divine attuali e velate, rappresentate ed operanti, distanti e presenti, ha sempre sommamente interessato il pensiero e la pietà dei cristiani, e tuttora li stimola e li alimenta
per le più recenti speculazioni teologiche e per le più rinascenti correnti
di spiritualità. Il grande tema del « mistero liturgico » altrae lo studio c
la preghiera e va dimostrando come il rito sacramentale cattolico non ha
soltanto uno scopo eelebrativo, mnemonico, rappresentativo e pedago·
gico, ma principalmentc lo scopo di rendere presente ed operante l’azione salvifica di Cristo.

Anzi, nelVEucaristia, - il « mistero della fede » per eccellenza, - non
solo 1’azione, ma Cristo stesso, si fa présente nella figura di quel sacrifi­
cio da cui è scaturita la salvezza degli uomini.18
Ciô che Cristo, in un dato momento storico, compi, - mistero della Cro­
ce - si rispecchia e si rinnova nel mistero sacramentale per la santificazione dei credenti - mistero liturgico -.
E 1’uno e 1’altro mistero derivano dal disegno divino su l’umanità, da
quel pensiero di Dio, tenuto nascosto per secoli, e che nella pienezza dei
tempi lu rivelato e instaurato in Cristo, - mistero di Dio -,9 che S. Pao­
lo, in un meraviglioso impeto spirituale, sintetizza e canta cosi: « Grande
è il mistero della pietà (divina)! Colui che si manifesté nella carne fu
giustilicato dallo Spirito, apparve agli Angeli, fu predicate fra le genti,
trové fede nel mondo, fu assunto nella gloria ».2ü Ed è la Chiesa « del
Dio vivo, colonna e fondamento della verità »21 che porta con sé e di­
spensa tanto tesoro di luce e di salvezza.

H mistero pasquale sintesi delle supreme ragiont della vita
Ci sarà caro percio attenerci all’insegnamento dell’Enciclica «Mediator
Dei » su la Santa Liturgia, di Pio XII, dove è detto: « ... L’anno liturgico,
che la pietà della Chiesa alimenta ed accompagna, non è una fredda e
inerte rappresentazione di fatti che appartengono al passato o una semplice e pura rievocazione di realtà d’altri tempi. Esso è, piuttosto, Cristo
stesso, che vive sempre nella sua Chiesa e che prosegue il cammino di
immensa misericordia da Lui iniziato con pietoso pensiero in questa vita
mortale, quando passo bencficando alio scopo di mettere le anime urnane al contatto con i suoi misteri e fade rivivere per essi; misteri che sono
perennemente presenti ed operanti... ».22
E se questo è vero dclTanno liturgico, quanto più lo c per il momento
sommo e generatore di esso, cioè la cclebrazione pasquale!
La nostra religione si esprime cost; essa ha qui le sue radici, Ia sua verità.
Ia sua realtà.
Se la nostra vita trova nella religione le sue supreme ragioni, qui, nel mi­
stero pasquale, essa le deve finalmentc scoprire e realizzarle.
Si rende cosi necessaria una meditazione più accurata da parte di tutti,
di questo tema centrale della fede e della vita, sia per scoprire ciô che

I8Cfr. S. Th . III. 75, I.ad3.

*’Cfr.E/, 1.9; 3, 9.

15 M. De La TAILLE, Mysterium fidei, Parigi, Bcauchcsnc, 1931, p. 39.

20 1 Tint., 3. 16.

16 1 Cor. 11,26.

21 ! Tim., 3. 15.

17 Dcnzingcr, 940.

22 Acta opmi Sed». 39(1947)581.

1260

PAULUS VI

PASCHA NOSTRUM

1261

Dio, ne! Cristo Redentore, ci ha rivelato di Sc, sia per meglio compren
dcre cio che la vita cristiana deve da quella rivelazione e da quella azionc
rcdentrice per sé derivare.
Noi non intendiamo ora csplorare tale rivelazione e tale azione divina:
chi studia, chi pensa, chi prega sappia di avere davanti argomento di
immensa ricchezza, alla cui conquista noi qui ci limitiamo a tutti esortare.

La Pasqua, immensa forza di rinnovazione morale
4396 Vogliamo piuttosto, per gli scopi pratici che dettano una lettera pasto­
rale, richiamare l’attenzione su 1’aspetto umano che risulta da una ben
concepita celebrazione pasquale, cioè suile possibili applicazioni morali
chc ne possiamo trarre a vantaggio delle nostre comunità cristianc, c,
vorremmo anche auspicare, della nostra société contemporanea.
La Pasqua ha, infatti, un’immensa forza di rinnovazione morale.
Non per nulla la Chiesa fa obbligo, con uno dei suoi precetli generali
più gravi ed esigenti, di « fare la Pasqua ».
Sara bene aver présenté la concatenazione delle verita che stiamo consi­
derando: Dio ci vuole salvare in Cristo;2’ Cristo ci salva con la Sua Pas­
sione e con la Sua Resurrezione;24 la Redenzione di Cristo è présenté ed
operante nei mistero pasquale;25 la Chiesa è incaricata di celebrare il mi­
stero pasquale;26 chi celebra bene la Pasqua deve condurre una vita corrispondente, purificata c rinnovata.27
Il culto pasquale, centro della religione, diventa l’anima della vita cristiana
Dai Sacramenti scaturisce l'obbligo e la possibilité d’un’ascesi cristiana.
L’imitazione di Cristo, reclamata dai Sacramenti, si opera non soltanto
per uno sforzo di conformité esteriore ai suoi esempi, ma altresi per
1’infusionc sua d’un principio di conformité interiore; per 1’elevazione
cioè della vita naturale alla vita soprannaturale, che ci rigenera in Cristo.
Anche su questo aspetto della vita cristiana, quale abbondanza di inse­
gnamenti ci viene dalla tradizione e dal magistero della Chiesa!
Citiamo solo un grande, che appunto raccoglie in sé l’autorité della tra­
dizione e del magistero, S. Leone, il quale apre la via alia considerazionc
morale della Redenzione, insegnando che « la Croce di Cristo... è sacra
mento ed esempio: ct sacramentum est et exemplum
c ci ammoniscc

25 Cfr. Ef, I-

24 Cfr. Row, 4.25.
25 Cfr. Cioti., 6, 54.
26 Cfr. I Cor., 11,24-25.

che partecipando al Corpo ed al Sangue di Cristo, nella comunione pa­
squale, dobbiamo trasformarci in ciô che in noi riceviamo: « in td quod
sumimus transeamus »?l)

Ci sombra pertanto utile, a scapito forse d’una più rigorosa interpreta- 4397
zionc dei senso ascetico dei singoli riti pasquali, riassumere praticamente
m tre usate parole il significato morale di queste profonde, complesse e
drammatiche celebrazioni liturgiche, comunione, contnzione, rinascita

III. IL SIGNIFICATO MORALE DELLA LITURGIA PASQUALE

Giovedi sanlo: comunione con Cristo e coi fratelli

Noi dobbiamo celebrare la Pasqua comprendendone e vivendone Io spi- 4398
rito di comunione.
Comunione con Cnsto, soprattutto
È cosi chiaro questo aspetto pasquale che siamo abituati a stabilire 4399
l'equazione tra la Pasqua e la Santa Comunione sacramentale.
La Pasqua è il nostro incontro annuale con Cristo.
Tanto è importante questo incontro, questa comunione, che, dicevamo.
la Chiesa ce ne la comandamento.
Non è cristiano vivo, chi non comunica almeno in questa suprema ricorrenza annuale con Gesù Cristo, col Maestro, con la Vite, col Salvatore,
col Re nostro, con Colui chc è la via, la vérité e la vita.
Tutti e singoli siamo chiamati.
Diserta l’ovile chi non ascolta, a Pasqua, la voce del Pastore, che di Sé
vuol pascere il suo gregge. Rompe il filo di unione con Lui chi, a Pasqua,
a Lui non lo riannoda.
Chiudc gli occhi e si accieca da sé, su la luce divina, chi, a Pasqua, non
comprcnde questa sovrana intenzione d’amore, che pervade e riassume
tutto il cristianesimo; Dio vuole essere con noi, in Cristo, nell’Emmanucle.
Il Quale per farsi accessibile, per farsi desiderare, per dichiararsi neces­
sario, si è rivestito delle apparenze del pane. Per ridestare Ia nostra tame
di Lui, cosi si è presentato. Per spianarci fino all’estremo la strada, cosi
ci attende alTincontro.

27 Cfr. 1 Cor . 5.7.
2s&rw II <le Resurr Domini, 1; R/, 54,390.
1262

PAULUS V7

23 Serm XIV de Pass. Domini. 1; PL 54.361.
PASCHA NOSTRUM

1263

E se noi siamo, per nostra fortuna, abituati a questo incontro con Cnsto
Eucaristico - frequente o quotidiano che sia - non è forse questa, la Pa­
squa, l’occasionc migliore per capire, o per tentare almeno di capire
qualche cosa di questa divina intenzione di comunione, che l’Eucaristia
sempre ci présenta?
Λ Pasqua la comunione deve prendere tutto il suo significato, tutta la
sua pienezza, tutta la sua intensità spirituale.
Ed è bello già sapere queste cose per poterie una volta, a Pasqua, solen
nemente vivere e gustare.
E comunione con i fratelli, anche
4400 L’Eucaristia è il sacramento per eccellenza della comunità cristiana. Se
essa sveglia e riempie l’interiorità personale d’ogni singolo fedele, quasi
introducendolo ad una sua originale esperienza mistica, non per questo
essa lo isola dalla comunità.
È dalla comunità che l’Eucaristia scaturisce; la comunità, quale Cristo la
voile, gerarchicamentc, sacerdotalmente organizzata: la Chiesa.
Non si puô partecipare a Cristo eucaristico, se non lo si deriva dai mini­
stère sacerdotale della Chiesa.
Ed è noto che l’Eucaristia, che dal Corpo mistico di Cristo è consacrata
e che contiene sacramentalmente il Corpo reale di Cristo, al Corpo mistico di Cristo è poi principalmente ordinata, come suo alimento, suo
sacrificio, suo termine da elevare a unità: « res huius sacramenti est unitas
corporis mystici»·,30 la realtà, cioè l’efficacia santificante di questo sacra­
mento è l’unità del Corpo mistico?1 C’insegna S. Tommaso: « l’Eucaristia è il sacramento dell’unità ecclesiastica »?2 facendo eco alla celebre
esclamazione di S. Agostino: « O sacramentum pietatis, o signum unitatis,
o vinculum caritatis »?3
Le relazioni tra Corpo mistico e Corpo reale di Cristo ci sono presentate
dai sacramento pasquale dell’Eucaristia nella loro finale intenzione di
condurre i cristiani da una profonda e cosciente unione fra di loro ad
una più profonda e voluta comunione con Cristo, in virtù ed in ossequio
d’un supremo disegno divino di unità.
4401 II Giovedi Santo ci parla principalmente di questo aspetto dclla celebrazione pasquale.

Il rito délia lavanda dei piedi, con il suo impressionante simbolismo di
umiltà e di servizio, e la memoria dell’ultima cena, con la sua atmosfera
di misteriosa intimità, quasi a saldare la vita présente a quella futura nel
nodo tragico della Passione figurata neU’Eucaristia, tutto è non solo lezione, ma iniziazione alla carità, alla comunione con i fratelli e con Cri­
sto, stretta dai suo « nuovo » comandamento: « Che vi amiate l’un l'altro
come io vi ho amati. Nessuno ama maggiormente di colui che dà la pro­
pria vita per i suoi amici »?4
Non è chi non vcda quale importanza pratica pub avere questa sublime
pedagogia.
La carità emerge come potente e soave dovere; la concordia e la capacità
di comprendere, stimare, aiutare, compatire gli altri, scaturiscono con
logica obbligante dalla scuola dei Giovedi Santo.
11 perdono delle offese, la riconciliazione degli awersari, il superamento
delle antipatie, Γapertura d’ogni egoismo, l’etica dell’altruismo, il senso
della comunità, il gusto della bcneficcnza, il culto dell’unità ci sono non
solo insegnati, ma segretamente infusi e resi dolci e forti nell’anima, non
più soltanto corne doveri, ma come bisogni dello spirito, se anche noi ci
siamo seduti, con semplicilà di cuore, alla umile, grande Cena di Cristo.
Non potremo più dire che questi riti ci distolgono dalla visione positiva
della vita, e ci trasportano nel sogno di arcane e remote spiritualità: essi
ol’frono alla vita le sue nuove e fécondé radici di rifacimento interiore, di
comprensione vera dei fenomeni umani, di sociality buona e costruttiva

Venerdi santo: spirito di contrizione

II Venerdi santo, invece, presentando a noi la tragedia dei Calvario, ten­
de a suscitare uno spirito di contrizione
Se abbiamo devotamento seguito il rito che rievoca il dramma dclla Pas­
sione e dclla Morte del Signore, awiene a noi ciô che c awenuto in quel
lugubre vespro: una confessione della divinità di Cristo ed un senso di
dolore che nasce da un’indefinibile, ma incocrcibile coscienza di complicità nell’uccisione di quel Giusto; un bisogno spontaneo di battersi il
petto. « Il centurione e gli altri, che con lui stavano a guardia di Gesù,
vedendo il terremoto e quanto era accaduto, furono presi da terrore, dicendo: “Veramente costui era Figlio di Dio
e se ne tornarono per
cuotendosi il petto” »?S.
6

‘•in.1

JO S. Th.. III, 60. 3. ad 2.
31 S. Th .IIl, 73. 3.
32 S. Th.. III, 73,2.

w Ml, 27.54.

3) In loann tract, XXVI, PL, 34-35. 1613.

J6L«c, 23.48.

1264

PAULUS VI

uGiov. 15,12-13

PASCHA NOSTRUM

J
s

Anche questa è suprema lezione, che ha su la nostra scena presente π
flessi abbaglianti.
Perché nasca dalla Croce il senso del peccato non è ora il momento di
spiegare; ma cosi è. E chi conosce quale sia l’origine profonda dei più
gravi rivolgimenti umani, è obbligato a riconoscere ch’essi sono appunto
dovuti al venir meno, nel mondo contemporaneo, del senso del peccato,
vale a dire della responsabilità trascendente delle nostrc azioni e dclla
certezza d’una giustizia assoluta.
E le conseguenze sono enormi ed operanti nei campi più vasti e più
complessi del vivere umano. « L’abolizione del concetto di peccato, richiedendo l’abolizione del concetto di Dio trascendente, si paga... con la
perdita dclla personalità in terra e con la perdita del destino immortale
oltre la terra »?7
AI senso del peccato succede la nécessita dell’espiazione, e la logica del
sacrificio.
Esperienza questa che porterebbe l’uomo alla disperazione, se nell'atto
stesso che ne perccpisce la fatale nécessita, non ne scoprisse insieme il
felicissimo superamento nella redenzione di Cristo.
Cristo espia per noi. Cristo muore per noi.
Allora un’altra rivelazione irrompe nell’anima: Egli ci ha amato!
« Dilexit me, et tradidit semetipsum pro me: amô me, c sacrifico se stesso
per me »?8
Ricordate Pascal: « lo ho pensato a te nella mia agonia, io ho versato
quelle gocce di sangue per te ».î9
Gratuitamente ci ha amato, perdutamente.
Ecco: l’attributo divino, che meglio ci darà qualche conoscenza di Dio,
risplende: l’amore, la bontà, anzi la misericordia.
« O Dio - esclama l’orantc nella Messa della decima domenica dopo
Pentecoste nel rito romano - o Dio, che manifesti la tua onnipotenza
soprattutto nel perdono e nella misericordia! ».
Tutto questo è splendido. Ma ci tormenta, ci tortura. La contrizione pa·
squale è questa: un dolore ci nasce nel cuorc, tanto più sincero, quanto
mono disperato. Un dolore che ci rigenera, ci dà la visione vera di ciô
che siamo, ci infonde il criterio giusto sul nostro operare.
Verità e giustizia pervadono la coscienza, rischiarandola, tribolandola,
lavorandola, e, infine, incoraggiandola all’espressione csteriore e sincera
della propria infelice condizione morale: « Padre, ho peccato contro il

13
57 F. MONTANARI, Upeccato, Roma, Studium, 19-16. p. 17.
J8 Gal . 2,20.

59 PASCAL, Pentéei, par M L. Brunschwick, Parigi, Hachette, 1949, p 576.
1266

PAULUS VI

cielo c davanti a le »;40 all’espressionc cioè liberatrice d’ogni interiore
miseria, mediante l’umiltà, la penitcnza, la confessione.
Un dolore che non avrcbbe né misura, né consolazione, perché ha la
gravita d’un’offesa fatta al Dio vivo, al Dio della giustizia e della bontâ,
se proprio al suo solo pronunciarsi non provocasse immediato il soccorso, il rimedio.
Dio non attendeva che questo scoppio di amore pentito, o di pentimento amoroso per subito rispondere, c per applicare l’insperata e travolgente economia della grazia - « dove imperversô la colpa, li sovrabbondô la grazia »4’ -, quasi facendo dei due termini misena e misericordia
(corne ragionerà S. Agostino) un binomio trionfante délia victoria amo·
rosa di Dio42 e quasi suggerendo alia Chiesa, fatta audace ed entusiasta,
neH’£.w//t7 della notte pasquale, il canto famoso: « O colpa felice, che
merito d’avere un tale e cosi grande Salvatore! O felix culpa, quae talem
ac tantum meruit habere Redemptorem! ».
E quante altre cose il Venerdi Santo, amare c grandi, con la sua pedago- 4403
gia dclla contrizione, puô a noi insegnare a meditare!
Che dire dell’impiego dei dolore umano nell’opera della Redenzione?
Che dire della morte trasfigurata in fonte di Vita? Che dire del sacrificio,
che porta al vertice della perfezione e dell’efficicnza 1’eroismo, immolato
per gli scopi supremi della gloria di Dio e della salvezza dell’umanita?
z\nche da questi raggi luminosi e brucianti, viene all'uomo chc vi espone
la propria infermità una salute nuova; ed anchc questa estrcmamente
concreta, che potremmo chiamare spirito di penitenza; quello che noi
moderni abbiamo quasi interamente pcrduto, c che anche noi fedcli ogni
giorno più andiamo dimcnticando: vogliamo una vita scnza dolori, senza
sforzo, scnza fatica, senza espiazione; e andiamo cercando una religione
comoda, scrcna, consolatrice, priva spesso interiormentc dclla sua ener­
gia ascctica c spoglia esteriormentc dclla sua veste di austcrità c di peni­
tenza.
Dobbiamo rifare la « Via Crucis »: non solo con la devozione e con la
commozionc sentimentale; ma con la contrizionc assimilatrice dclla no­
stra vita alia Passione rigencratrice del nostro Salvatore.

Lei rinascita pasquale
Poi la rinascita. È il riflesso morale c soprannaturale del mistcro della ri- 4404
surrezione di Cristo nella nostra vita temporale.
40 Luc., 15,19.

41 Row 5,20.
42 De natura et gratia, 25; PL 44-45, 260-261
PASCHA NOS TRUM

1267

Ha la sua più chiara espressione nel Sacramento de! Battesimo, che
1’antica consuetudine riserva alla notre pasquale. Con il suo simbolismo
di morte e di vita il Battesimo indica la causa della nostra redenzionc
nella passione e nella resurrezione del Signore ed insieme 1’effetto di cssa
nelle nostre anime, in cui il male viene mono, muore il peccato, ed il bi­
ne rinasce, cioè la giustificazione e la grazia instaurano una nuova vita
soprannaturale e ne promuovono e facilitano una nuova rinascita mora­
le. « Siamo stati sepolti - scrivc San Paolo, - mediante il Battesimo in­
sieme con Lui (Cristo) nella morte, cosî anche noi abbiamo da camminare in novità di vita ».4J
Sant’Ambrogio potrcbbe ancora essere a noi maestro di questi canoni
fondamentali della vita cristiana.'’4
La rinascita pasquale parte da una conversione, da un cambiamcnto,
cioè, di mentalité c di costume; da un rivolgimento interiore, che inau­
gura nell’anima il « regno di Dio »,
È, secondo 1 espressione evangelica, la « metanoia », che si traduce
« penitcnza », ma che equivale a « resipiscenza », la quale, oltrc il dolore
del passato, include un mutamento di pensiero, un orientamento spiri­
tuale nuovo.
Non indarno il divino Risorto fa di questo rivolgimento spirituale il
primo tema della predicazione apostolica, insieme con la testimonianza
della sua risurrezione: « La penitcnza - cioè la conversione - dovrà esse­
re predicata a tutte le nazioni... ».45
Essa ha dunque un duplice valore: negativo relativamente ai peccati
commcssi, e positivo relativamente aU’orientamento decisive dell’anima
verso il « regno di Dio », cioè verso quella forma spirituale e morale di
vita ch e reclamata dai nuovi rapport! con Dio e compiuta nello sforzo di
conformazione a Cristo.
In questo senso anche coloro che non hanno colpe gravi su la coscienza
devono convertirsi, cioè rettificare continuamente e fervorosamente la
direzione della loro vita verso Dio.
Dalla Pasqua deriva perciô in ogni singola anima fedele un impulso rinnovatore, un’iniziativa creatrice di bontà e di santità.
Noi possiamo estendere questo concetto di uno sforzo rinnovatore, im­
presso dal mistero pasquale alla vita vissuta, a tante diverse applicazioni.
Una sia questa: la fiducia che nel cristianesimo esistono inesauribili prin­
cipi ed energie capaci di rinnovare il mondo.

11 mistero della Resurrezione obbliga a questa fiducia. Esso ci invita a riflettere su questa capacité, originale e per sé sufficiente, che il cristianesimo possiede per risuscitare la mortalité umana, per riaccenderc l’uomo
al bene, per ridargli non solo il concetto ma la possibilité altresi d’una
propria rinascita e d’un riordinamento della société.
Una riforma sempre in alto, un dinamismo sempre teso verso una migliore perfezione, una palingenesi spirituale scaturiscono dalla sorgente
pasquale.
La visione profonda dei bisogni umani, l’arte inesauribile di curarli,
l’abilità di usare degli stessi malanni e degli stessi dolori dell’uomo per
un suo bene superiore, la spinta verso il superamento dell'ordine tempo­
rale - cosi incompleto sempre, cosi effimero, cosi illusorio, se posto fine
a se stesso - verso un ordine superiore, qui preparato e pregustato, e
promesso oltre il tempo come meta ineffabile e sicura, possono essere
doni pasquali pari alla nostra generazione, altrettanto soddisfatta di sé,
quanto inquieta e insollerente d’ogni sua présente condizione.

IV. SUGGERIMENTI PRATICI

Vogliamo ora raccogliere questi umili e sparsi pensiori in alcuni sugge- 4405
rimenti di carattere pratico. Li crediamo utili per una fruttuosa celebrazione della Santa Pasqua.
1. Catechesi liturgica

La Pasqua non puô essere pensata c vissuta, se non dopo un’accurata e 4406
possibilmente intensa catechesi, svolta sopra i temi che la liturgia sviluppa nelle tre domeniche precedent! la Quaresima, - terni di immensa
importanza dottrinale per tutto il sistema teologico morale del cristiane­
simo e sopra quelli della Quaresima stessa.

2. Omelia domenicale

Per la massa dei fedeli non puô essere utilizzata che la brève omelia delle 4407
Messe domenicali: si veda di darvi chiara e forte impostazione da parte
dei Sacerdoti; attenta riflessione da parte dei fedeli.

3. Predicazione pasquale
" Rom. 6,1; Col 2,12.
44 Cf. De Saaamcntn, I, 6; PC 16,*123
45 Le. 24,47; Am, 10,18; 20,20.

1268

PAULUS VI

Ma dove è possibile uno svolgimento più ampio, corne nelle predicazio- 4408
ni in preparazione alla Pasqua, si ccrchi di approfondire dottrinalmente
e asceticamente i temi, che introducono al punto focale della RedenzioPASCHA NOS TRUM

1269

ne: come, ad esempio, Dio creatore, la posizione dell’uomo nel piano
della creazione ed in quello della sua elevazione soprannaturale; il pecca
to cd il suo castigo nel tempo e nell’eternita; l’inderogabile nécessita di
una cspiazione; 1’espiazione del Capo e il concetto di Redenzione;
l’obbligo di partecipare alia Redenzione; Ia conversione e la penitenza; la
Rcsurrezione di Cristo; il Battesimo, la Penitenza, I’Eucaristia, la
resurrezione dei corpi, ecc.
La predicazione in ordine alla Pasqua non dovrebbe essere generica, e
solo estrinsccamente collegata col mistero pasquale; ma dovrebbe riguardare direttamente come suo centro tale mistero.

4. Catechesi morale
4409 Alla catechesi dottrinale si colleghi quella morale. La logica e la forza
dclla legge evangelica sgorgano naturalmente dalla vérité dclla Reden­
zione. Sarà bene avere un programma concreto di più impegnata vita
cristiana durante la Quaresima, c specialmente al suo cpilogo, la setti­
mana santa e la settimana in « Albis ». Una volta tale programma era rigorosamente prescritto dall’ascetica quaresimale: digiuno, raccoglimento, bcneficenza, preghiera, penitenza...
Oggi la vita moderna ha rilassato taie disciplina, e la Chiesa ha mostrato
materna indulgcnza circa le antiche pratiche penitenziali. Ma l’obbligo
d’una disciplina preparatoria alla Pasqua rimane; corne rimane l’obbligo
generale dcll’esercizio ascetico dell’orazione, della carità, della penitenza
per tutti, cd ancor oggi prowido e forte.
Ricordiamo a questo proposito, che rimane l’obbligo dell’astinenza in
ogni venerdi c che a talc obbligo si aggiunge quello del digiuno nel pri­
mo venerdi di Quaresima e nel Vencrd'i santo (27 marzo).
Dov’è possibile, per es., nelle sedi delle nostre associazioni, owero an­
che aile porte delle Chiese, sarebbe bene pubblicare alcune indicazioni
di programmi concreti di vita cristiana e di temperanza quaresimale, esigendo poco, ma suscitando fervore per chi vuolc fare di più.
5. Le cert mont e della Settimana Santa
4410 Una settimana santa improwisata sarebbe inefficace. Deve essere preannunciata da tempo, predisposta in ogni particolare.
Già si conosce quanto occorrc per preparare bene le varie categorie di
fedeli ai sacramenti pasquali, per la predicazione, per le confessioni, per
le comunioni pasquali.
L’iniziativa dei Rcv.mi Prevosti di Milano di fare le Prime Comunioni
nello stesso giorno (sebbene ciascuno nella propria Parrocchia) ha avuto
buon esito lo scorso anno; e perciô Noi vediamo volcnticri che essa si ri1270

PAULUS VI

pet· e che, possibilmente, si estenda agli altri Centri cittadini della Ar·
chidioeesi, non che allé singole Parrocchie, nella fiducia che la simulta­
néité svegli una buona emulazione e dia a tutti, Clero, famiglic e fanciulli.il senso ed il gusto della nostra unita spirituale.
Si istruisca assai bene, e per tempo, il piccolo clero per le cerimonie
della settimana santa; si prepari il canto; si scelgano o si scrivano le didascalie, che non possono essere improvvisate, ma enunciate in modo da
dare al popolo il senso del rito, senza menomamentc turbare lo svolgimento tranquillo e solenne delle cerimonie.
Leassociazioni cattoliche, fin dal principio della Quaresima, potrebbero
preparare i loro soci a partecipare ai riti più importanti e più espressivi,
come la processione della domenica delle Palme, - che dovrebbe inau­
gurare con la sua gioiosa solennité tutti gli altri riti della grande settima­
na - la S. Comunione Pasquale del giovedi sanlo, l’adorazione della
Croce nel venerdi santo e la rinnovazione dei voti battesimali nella veglia
pasqualc.
Siano anche osservate le prescrizioni peculiari del nostro rito ambrosiano; e si voglia seguire fedelmente quanto le nuove norme liturgiche per
la settimana santa prescrivono. Non mancano ormai buoni libri che tutto
spiegano e commentano.
Sc la catechesi parla alla mente ed al cuore del cristiano, il linguaggio li­
turgico parli a tutto l’uomo, anche ai sensi, con note accessibili all’occhio e aU’orecchio.
6. Il giorno di Pasqua

Non si lasci il grande giorno di Pasqua senza speciale intéressé, nella parola e nel rito; ma si faccia quanto è possibile perché questa solennité
* solemnitatum omnium honoranda solemnitas » - come la proclama il
nostro prefazio ambrosiano - abbia nei cuon piena risonanza e susciti in
essi fremiti e propositi di novella vita cristiana.

Conclusione
La Pasqua e i problem! del nostro tempo

Montre cost discorriamo, Venerabili Confratelli, e Diletti Figli, ancora ci
tenta il dubbio sc noi eludiamo la rcaltà positiva della vita, sia individuale, chc sociale, impegnata in esperienze, in problem», in sforzi, in
speranze, chc, sembrano e che sono tanto differenti e tanto distanti
dall’ordine di pensicri, a cui con invito ad una degna c piena celebrazio­
ne pasqualc, vi vogliamo incitare.
PASCHA NOSTRUM

12 ; i

Siamo forse fuori della realtà? Ignoriamo, cosi scrivendo o cosi pensan­
do, l’uomo, la società, il tempo, i nostri assillanti problemi?
Qui sembra tacere, come nei recessi di un chiostro, il suono delle canzoni del nostro mondo frivolo e gaudente, delle macchine affannate ed assordanti del nostro lavoro, dei discorsi parlamentari, bizantini, o veritieri che siano, dei sordi rumori delle guerre lontane e delle rivoluzioni
vicine. Qui l’atmosfera, anche se attraversata da bagliori drammatici, c
pura, trasparente, c sembra dare all’animo soltanto voce e respiro.
Ed al corpo che dà? Ed ai problemi veri del popolo, della pace, del pro­
gresso, della civiltà, che cosa insegna nella sua eterea e mistica evanescenza?

La salvezza è Cristo
441} Oh, come lungo si farebbe il discorso se volessimo rispondere a queste
incalzanti domande!
Esse suppongono sicuri e definiti i termini in cui sono articolate.
Ma sicuri e definiti sono essi veramente? Se domandassimo, a nostra vol­
ta, a cotesta fiera saggezza: « E che cosa è la realtà? e che è veramente
l’uomo? e quai è il senso profondo della socialità? e la civiltà ultima e
vera in che consiste? e cotesto mondo, che crede d’alimentarsi di esperienze seconde la natura delle cose e della vita, è dawero sicuro che tali
esperienze bastano all’uomo e che non si risolvano domani in atroci de­
lusioni? e all’inquietudine che è negli spiriti, foriera forse delle più terri­
bili cose, chi sa dare spiegazione, chi trovarle rimedio? e di questa irraggiungibile pace, dove si trova il filo segrcto che ci conduce? e della
corruzione che germina tanto facilmente sotto ogni vernice dell’arte,
dell’ordine, della ricchezza, dell’amministrazione, della politica, che cosa
si deve pensare? e dell’angoscia che oggi volge in disperazione la Jetteratura, la gioventù, l’amore, il pensiero, che ne dite? ».
4414 Discorso lungo, che subito abbreviamo in questa conclusione, desunta
daU’esperienza spirituale dei secoli, comprovata dalla sapienza dei santi,
predicata dalla grande madré e maestra la Chiesa: capire la Pasqua è captre il Cristianesimo; ignorare la Pasqua è ignorare // Cristtanesimo.
E in Cristo solo, principio e fine, è salvezza; al Quale sia gloria nei cuori
e nei secoli.

r‘u

I

Missae in quarta periodo
Concilii Oecumenici Vaticani II
celebrandae

Missae, quae in hoc libello continentur, paratae, et approbatae sunt, ut 4415
in quarta periodo Concilii Vaticani II adhibeantur. Nequeunt proinde
ad alias celebrationes extra Aulam Conciliarem transferri.

PRAENOTANDA

1. Praesens libellus exhibet Patribus ordinem et textus Missarum, quae 4416
celebrantur initio Congregationum Generalium in quarta periodo Con­
cilii OEcumcnici Vaticani II.
2. Iuxta Ordinem Concilii celebrandi, dicitur cotidie Missa de Spiritu 4417
Sancto. Attamen, ad mentem Constitutionis de sacra Liturgia, loco huius­
modi Missae votivae, celebratur Missa de Officio currenti, sive de
Tempore sive de Sanctis, diebus qui peculiaris sunt notae, idest:
a) in feriis Quattuor Temporum;
b) in festis Dedicationis Archibasilicae SS.mi Salvatoris et Dedicationis
Basilicae S. Petri;
c) in festis B. Mariae Virginis;
d) in festis Apostolorum;
e) in festis Summorum Pontificum;
f) in festis Doctorum Ecclesiae;
g) in festis quorundam Sanctorum, qui « magni momenti » habentur in
vita Ecclesiae, aut in Canone Missae memorantur.
3. Quo opportunius debitae varietati consulatur, et thesauri textuum li­
turgicorum plenius adhibeantur, plura proponuntur formularia sive
Missae votivae de Spiritu Sancto, sive pro diebus, in quibus alia celebra­
tur Missa. Insuper lectiones ordine quasi continuo sumuntur ex z\ctibus
Apostolorum et ex Evangelio S. loannis, prout infra indicabitur.

4. Huiusmodi celebrationes finem etiam didacticum sibi proponunt 4419
ostendendi scilicet quaenam sit genuina ratio celebrationis eucharisticae
iuxta rccentiora Documenta instaurationis liturgicae, sive ad ritus, sive
1272

PAULUS VI

MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCILII OECUMENICI VATICANI II

1273

ί

ad cantus, sive ad actuosam participationem quod spectat. Proinde:
a) Missa secundum diversas formas a rubricis statutas, id est in cantu ct
sine cantu, celebrabitur.
b) Participatio actuosa adstantium manifestabitur sive per cantum sive
per communem recitationem partium quae ad ipsos spectant, sive etiam
per sacramentalem Communionem, quae Auditoribus saltem in ipsa
Missa distribuetur.
c) Diversae formae cantus per vices adhibebuntur, quo clarius appareat
quam ampla sit facultas thesaurum Musicae sacrae adhibendi, iuxta
cuiusque coetus participantium capacitatem.

DE ORDINE CELEBRATIONIS
4420

I

1. Ut dignitas et maximum momentum libri Evangeliorum in Concilio
appareat, eius inthronizatio iit initio Missae, ita ut ex ipso lectio Evangelii in celebratione eucharistica fiat. Processio proinde ad inthronizandum librum Evangeliorum coniungitur cum processione ad introitum
Missae, qua durante canitur antiphona ad introitum cum suo psalmo.

4421

2. Preces ad gradus altaris dicendae, cum alia actio liturgica, seu libri
Evangeliorum inthronizatio, praecesserit, omittuntur.

4422

3. In universa celebratione servantur normae, quas praebet Ordo Mis­
sae, editus a S.R.C. die 27 ianuarii 1965.

4423

4. Episcopus celebrans, etiam in Missis in cantu, more sacerdotali se ge­
rit, diacono solummodo sibi assistente, iuxta facultatem datam per In­
structionem S. R. C. diei 26 sept. 1964.

4424

5. Forma celebrationis, partes sive cum cantu sive absque cantu profe­
rendae, et lectiones singulis diebus ante Missam indicabuntur.

4425

6. Ad exemplum practicum et completum praebendum, in Missa omnia
ipsius elementa habebuntur, oratione communi necnon Communione
fidelium minime excepta. Homilia autem per quinque minuta potrahenda et scripto exaranda, peculiaribus quibusdam in adiunctis habebitur

4426

7. Peculiares celebrationes, quae fient, tempestive significabuntur.

d
ill*!

CALENDARIUM
4427

1. Hoc Calendarium, secundum principia generalia supra enuntiata re­
dactum, indicat quae Missa singulis diebus sit celebranda. Formularium
tamen singulis vicibus adhibendum directe, una cum modo seu forma
celebrationis, significabitur.
1274

PAULUS VI

2. Pro qualibet hebdomada omnes dies, dominica excepta, indicantur 4428
Hoc fit unice respectu Missae celebrandae, nullo praeiudiao allato ca­
lendario Congregationum Generalium.

Item nullum praeiudicium hoc calendarium afferre intendit celebra- 4429
tionibus aliorum Rituum, sive iatinorum sive orientalium, de more in
Aula Conciliari peragendis. Hae celebrationes proinde singulis vicibus
indicabuntur et in locum Missae romanae in calendario indicatae substi­
tuentur.

Mense Septembri
14. feria III
15. feria IV
16. feria V
17. feria VI
18. sabb.

In Exaltatione Sanctae Crucis
Septem Dolorum B.M.V.
Ss. Cornelii Pp. et Cypriani Ep., Mm.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

20. feria 11
21. feria III
22. feria IV
23. feria V
24. feria VI
25. sabb.

De Spiritu Sancto
S. Matthaei Ap. et Ev.
Quattuor Temporum
S. Lini Pp. Mart.
Quattuor Temporum
Quattuor Temporum

27. feria II
28. feria III
29. feria IV
30. feria V

Ss. Cosmae et Damiani Mart.
De Spiritu Sancto
Dedicationis S. Michaelis rXrch.
S. Hieronymi

Mense Octobri
1. feria VI
2. sabb.

De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

4. feria 11
5. feria III
6. feria IV
7. feria V
8. feria VI
9. sabb.

S. Francisci Assisiensis
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
B. Mariae Virg. a Rosario
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

11. feria II
12. feria III
13. feria IV
14. feria V
15. feria VI

Maternitatis B.M.V.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
S. Callisti Pp. et Mart.
S. Tercsiae Virg.

MISSAE IN QUARTA PERIODOCONCIL II OECUMENICI VA TICANIII

1275

16. sabb.

De Spiritu Sancto

18. feria II
19. feria III
20. feria IV
21. feria V
22. feria VI.
23. sabb.

S. Lucae Evang.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

25. feria II
26. feria III
27. feria IV
28. feria V
29. feria VI
30. sabb.

De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
Ss. Simonis et ludae
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

Mense Novembri
3.
4.
5.
6.

l|

Ru· '

feria IV
feria V
feria VI
sabb.

De Spiritu Sancto
S. Caroli Ep. et Conf.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

8. feria II
9. feria III
10. feria IV
11. feria V
12. feria VI
13. sabb.

De Spiritu Sancto
Dedicationis Basilicae Ss.mi Salvatoris
S. De Spiritu Sancto
S. Martini Ep. et Conf.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

15. feria II
16. feria III
17. feria IV
18. feria V
19. feria VI
20. sabb.

S. Alberti Magni Ep. et Conf.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
Dedicationis Basilicae S. Petri
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

22.
23.
24.
25.
26.
27.

S. Caeciliae Virg. et Mart.
S. Clementis I Pp. et Mart.
S. loannis a Cruce Conf. Doct.
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto
De Spiritu Sancto

feria II
feria III
Feria IV
feria V
feria VI
sabb.

29. feria II
30. feria III

1276

PAULUS VI

De ieria Adventus
S. Andreae Apost.

Mense Decembri
1. feria IV
2. feria V
3. feria VI
4. sabb.

De feria Adventus
De feria Adventus
S. Francisci Xaverii Conf.
S. Petri Chrysologi Ep. Conf. Doct.

6. feria II
7. feria III
8. feria IV

De feria Adventus
S. Ambrosii Ep. Conf. Doct.
Immaculatae Conceptionis B. Μ. V.

Aliorum dierum, si necesse erit, dabitur, suo tempore, calendarium

FORMULARIA MISSARUM

1. In hac parte 13 praebentur schemata Proprii Missarum, idest:
3 Missae votivae de Spiritu Sancto, cum textibus e Graduait romano de­
promptis;
4 Missae votivae de Spiritu Sancto, cum textibus e Graduait simplici de­
rivatis;
1 Missa cum textibus e Graduait simplici pro feriis Quattuor Temporum
septembris;
1 Missa cum textibuse Graduait simplici pro tempore Adventus;
1 Missa cum textibuse Graduait simplici pro festis B. Μ. V.;
1 Missa cum textibusc Graduait simplici pro festis Apostolorum;
1 Missa cum textibuse Graduait simplici pro festis Martyrum;
1 Missa cum textibuse Graduait simplici pro festis Confessorum.
Post haec schemata, nonnulli exhibentur psalmi sive cum responsoriis
psalmicis sive cum responsoriis alleluiaticis, adhibendi, pro opportunita­
te, inter lectiones.

4430

2. Tria priora schemata Missae votivae de Spiritu Sancto composita sunt
ex variis partibus c Graduait romano selectis: ipsorum ergo textus pro­
ponitur, quia tn Missali non invenitur, absque tamen melodiis, quae in
ipso Graduait facile requiri possunt. In his Missis, sicut et in altis quat­
tuor e Graduait simplici, et in lectionibus, una cum notione Spiritus
Sancti eiusque actionis, consulto apponitur et notio Ecclesiae eiusque vi­
tae, modo tam singulari expressae per Patrum ex universo Orbe prae­
sentiam in his celebrationibus.

4431

3. Pro Missis quae non sunt de Spiritu Sancto, e contra, dantur solum­
modo schemata de Graduait simplici deprompta. Nam schemata am­
pliora habentur sive tn Missali sive in Graduait romano, e quo etiam
melodiae sumi possunt.

4432

MISSAE IN QUARTA PEf-ULMOCONClLII OECUMENICI VA TICANIII

1277

4433 4. Graduate simplex, uti facile ex allatis schematibus colligi potest, re­

dactum est iuxta praeceptum art. 117 Constitutionis de sacra Liturgia
« Expedit ut paretur editio simpliciores modos continens, in usum mi
norum ecclesiarum ». Cum autem huiusmodi Graduale simplex sit pro­
ximis mensibus proditurum, nonnullae ipsius iam nunc adhibentur par
tes, quo facilius eius natura et finis Patribus clare appareat.
4434 5. Psalmi cum responsoriis psalmicis et alleluiaticis, qui post schemata

Missarum ponuntur, pro opportunitate, interdum sumi poterunt loco
gradualis et versus alleluiatici, forma ampliore e Graduait romano can­
tandorum.
4435 6. Ad cantum proinde quod attinet, facultas habebitur magnae varieta­

tis, sumendi et modos ornatiores e Graduait romano, iuxta morem tradi­
tum et omnibus notum, et modos simpliciores, authenticos tamen, qui
nunc prima vice ad hunc usum praebentur, cum possibilitate pro texti­
bus traditis eos substituendi. Unus aliusve textus insuper polyphonicis
melodiis cantari poterit.
4436 7. Ratio ordinandi Missam haec erit:

I

a) In Missis de Spiritu Sancto: partes Proprii sumentur per vices ex uno e
septem schematibus propositis, adhibitis successive lectionibus ex Acti­
bus Apostolorum et ex Evangclio S. loannis, secundum elenchum pericoparum infra appositum.
h) In festis B. Μ. V. et Apostolorum: Missa sumetur, quae est in Missali
romano, adhibitis aut melodiis gregorianis quae sunt in Graduali roma­
no, aut melodiis e Graduali simplici quae pro ipsis substituentur.
c) In festis altorum Sanctorum: Partes cantus Proprii Missae sumi pote­
runt aut e Graduali romano aut e Graduali simplici; orationes e Missa
Sancti, iuxta Missale romanum; lectiones ex elencho pericoparum Ac­
tuum Apostolorum et Evangelii S. loannis.
d) In feriis Adventus demum partes Proprii Missae erunt e dominica
praecedenti aut e Graduali simplici accipiendae; lectiones vero ex ordine
pericoparum pro hoc tempore propositarum.
I. - DE SPIRITU SANCTO

'r- .

4437 Antiphona ad introitum - Spiritus Domini replevit orbem terrarum, al­
leluia: et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis, alleluia, alle­
luia, alleluia.
Psalmus 67, l-6a.

Oratio - Deus, qui corda fidelium Sancti Spiritus illustratione docuisti:
da nobis in eodem Spiritu recta sapere; et de eius semper consolatione
gaudere Per Dominum.
1278

PAULUS VI

Responsorium graduale - Beata gens, cuius est Dominus Deus eorum:
populus, quem elegit Dominus in hereditatem sibi. V Verbo Domini
caeli firmati sunt: et spiritu oris eius omnis virtus eorum.
Alleluia - Alleluia, alleluia. V. Veni Sancte Spiritus, reple tuorum corda
fidelium: ct tui amoris in eis ignem accende. Alleluia.
Antiphona ad offertorium - Confirma hoc, Deus, quod operatus es in
nobis: a templo tuo, quod est in Jerusalem, tibi offerent reges munera,
alleluia.

Oratio super oblata - Munera, quaesumus, Domine, oblata sanctifica: et
corda nostra Sancti Spiritus illustratione emunda. Per Dominum.
Praefatio - Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi sem­
per et ubique gratias agere: Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne
Deus: per Christum Dominum nostrum. Qui ascendens super omnes
caelos, sedensque ad dexteram tuam, promissum Spiritum Sanctum in
iilios adoptionis effudit. Quapropter prolusis gaudiis totus in orbe terrarum
mundus exsultat. Sed et supernae Virtutes, atque angelicae Potestates,
hymnum gloriae tuae concinunt, sine fine dicentes: Sanctus...

Antiphona ad communionem - Factus est repente de caelo sonus adve­
nientis spiritus vehementis, ubi erant sedentes, alleluia: et repleti sunt
omnes Spiritu Sancto, loquentes magnalia Dei, alleluia, alleluia.

Poslcommunio - Sancti Spiritus, Domine, corda nostra mundet infusio:
et sui roris intima aspersione fecundet. Per Dominum.

II.-DE SPIRITU SANCTO
Antiphona ad introitum - Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris, al­ 4438
leluia; per inhabitantem Spiritum eius in nobis, alleluia, alleluia.
Psalmus 102, 1-5.

Oratio - Omnipotens sempiterne Deus, quem, docente Spiritu Sancto,
paterno nomine invocare praesumimus: effice in nobis filiorum corda fi­
delium. ut per debitam servitutem hereditatem promissam ingredi me­
reamur. Per Dominum.
Responsorium graduale - Ecce quam bonum, ct quam iucundum habita­
re fratres in unum!
V. Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron.

Alleluia - Alleluia, alleluia. V. Emitte Spiritum tuum, et creabuntur- et
renovabis faciem terrae. Alleluia.
Antiphona ad offertorium - Emitte Spiritum tuum et creabuntur, ct re­
novabis faciem terrae: sit gloria Domini in saecula, alleluia.
MISSAE IN QUARI^ERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

1279

Oratio super oblata - Intende, quaesumus, Domine, spiritalem hostiam
altaribus tuis piae devotionis studio propositam, et da familiae tuae spi­
ritum rectum; ut fides eorum haec dona tibi conciliet, humilitas oblata
commendet. Per Dominum.
Praefatio - Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi sem­
per et ubique gratias agere: Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne
Deus; Qui singulis quibusque temporibus aptanda dispensas, mirisque
modis Ecclesiae tuae gubernacula moderaris. Virtute enim Spiritus
Sancti ita eam adiuvare non desinis, ut subdito libi semper affectu nec in
tribulatione supplicare deliciat, nec inter gaudia gratias referre desistat
per Christum Dominum nostrum. Per quem maiestatem tuam laudant
Angeli, adorant Dominationes, tremunt Potestates. Caeli caelorumquc
Virtutes, ac beata Seraphim, socia exsultatione concelebrant. Cum qui­
bus et nostras voces ut admitti iubeas, deprecamur, supplici confessione
dicentes: Sanctus...
Antiphona ad communionem - Ego vos elegi de mundo, ut eatis et fruc­
tum afferatis: et fructus vester maneat.

Postcommunio - Spiritum nobis, Domine, tuae caritatis infunde: ut, quos
uno caelesti pane satiasti, una facias pietate concordes. Per Dominum.
Ill, - DE SPIRITU SANCTO

4439 Antiphona ad introitum - Omnes gentes plaudite manibus: iubilate Deo
in voce exsultationis.
Psalmus 46, 3-9.

Oratio - Deus, qui universam Ecclesiam tuam in omni gente et natione
sanctificas, in totam mundi latitudinem Spiritus tui dona multiplica; ut
quod inter ipsa evangelicae praedicationis exordia operata est divina di­
gnatio, nunc quoque per credentium corda diffundat. Per Dominum.

I

Responsorium graduate - Tu es Deus, qui facis mirabilia solus: notam fe­
cisti in gentibus virtutem tuam.
V. Liberasti in brachio tuo populum tuum, filios Israel et loseph.

Alleluia - Alleluia, alleluia. V. Spiritus Sanctus docebit vos quaecumque
dixero vobis. Alleluia.

I

»!
A'
I

ί :i

Antiphona ad offertorium - Domine Deus, in simplicitate cordis mei lae­
tus obtuli universa: et populum tuum, qui repertus est, vidi cum ingenti
gaudio; Deus Israel, custodi hanc voluntatem, Domine Deus.

Oratio super oblata - Offerimus tibi, Domine, quae dicanda tuo nomini
tu dedisti, suppliciter exorantes: ut, sicut eadem nobis efficis sacramen­
tum, ita fieri tribuas remedium sempiternum. Per Dominum.
1280

PAULUS VI

Praefatio - Vere dignum... Qui ascendens super omnes caelos, ut in
schemate I.
Antiphona ad communionem - Adhuc mulla habeo vobis dicere, sed non
potestis portare modo: cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit
vos omnem veritatem, alleluia.

Postcommunio - Mentes nostras, quaesumus, Domine, Spiritus Sanctus
divinis reparet sacramentis: quia ipse est remissio omnium peccatorum.
Per Dominum.

N.B. In adhibendis Missarum schematibus quae sequuntur, e Graduait
simplici depromptis, haec notentur:
1. Pro cantibus ad introitum, ad offertorium et ad communionem forma
proponitur quae constat antiphona cum versiculis psalmi, pro necessitate
canendis; et post quemlibet eorum repetitur antiphona.
2. Pro cantibus inter lectiones occurrentes:
— psalmus responsorius constat aliquibus versiculis psalmi, canendis cum
responso psalmodico vel alleluiatico;
— post Alleluia, aliqui versiculi psalmi ponuntur canendi, et post quemli­
bet eorum repetitur Alleluia.

IV. - DE SPIRITU SANCTO
Antiphona ad introitum - Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris, per
inhabitantem Spiritum cius in nobis, alleluia.
Psalmus 102, Benedic, anima mea, Domino, vv. 1-4.

Oratio - Mentes nostras, quaesumus, Domine, Paraclitus, qui a te pro­
cedit, illuminet: et inducat in omnem, sicut tuus promisit Filius, verita­
tem. Qui tecum.

Psalmus responsorius - V. Beatus vir qui timet Dominum. R In mandatis
eius cupit nimis.
Psalmus 111, Beatus vir, vv. 2-4.
Alleluia — Alleluia, alleluia, alleluia. V. Psalmus 32 vv. Verbo Domini
caeli firmati sunt; Beata gens...

Antiphona ad offertorium - Confirma hoc, Deus, quod operatus es in
nobis, a templo sancto tuo, quod est in Icrusalcm, alleluia, alleluia.
Psalmus 67, Exsurgat Deus, vv. 2. 4. 12. 36.

Oratio super oblata - Praesta, Domine, quaesumus, ut, secundum pro­
missionem Filii tui Domini nostri Icsu Christi, Spiritus Sanctus et huius
nobis sacrificii copiosius revelet arcanum et omnem propitius reseret ve­
ritatem. Per eundem.
MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

1281

Praefatio - Vere dignum ... Qui singulis quibusque temporibus... ut in
schemate 11.
Antiphona ad communionem - Factus est repente de caelo sonus adve­
nientis Spiritus vehementis, alleluia, alleluia.
Psalmus 142, Domine, exaudi orationem meam, vv. 1-12.

Antiphona ad introitum - Suscepimus, Deus, misericordiam tuam in 4443
medio templi tui.
Psalmus 47, Magnus Dominus ct laudabilis nimis, vv. 1-2. 9. 11-12.

Postcommunio - Animae nostrae, quaesumus, omnipotens Deus, hoc de
siderio potiantur ut a tuo Spiritu inflammentur; et, divino munere satiati,
ante conspectum tuum velut clara luminaria fulgeamus. Per Dominum

Oratio - Deus, cuius Spiritu regimur, cuius protectione servamur, prae­
tende nobis misericordiam tuam et exorabilis tuis esto supplicibus: ut in
te credentium fides tuis semper beneficiis adiuvetur. Per Dominum.

V. - DE SPIRITU SANCTO
4442 Antiphona ad introitum - Spiritus Domini super me, evangelizare pau­
peribus misit me.
Psalmus 9, Confitebor tibi, Domine, vv. 1-5.

Oratio - Spiritus tuus, quaesumus, Domine, spiritualia nobis dona po­
tenter infundat; ut det nobis mentem, quae tibi sit placita, et aptet nos
propitius tuae voluntati. Per Dominum.

I

I

M

VI.-DE SPIRITU SANCTO

Psalmus responsorius - V. Narrabo nomen tuum fratribus meis. R In
medio Ecclesiae laudabo te.
Psalmus 21, vv. 24. 26-27.
Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. V. Psalmus 67 Exsurgat Deus., vv.
12. 29.

Antiphona ad offertorium - Cantate Domino canticum novum: laus eius
ab extremis terrae.
Psalmus 95 Cantate Domino canticum novum, vv. 1-3. 7-9.

Psalmus responsorius - K Lauda, lerusalem, Dominum: lauda Deum
tuum, Sion. R. Lauda, lerusalem, Dominum. - Ps. 147, vv. 2-4.

Oratio super oblata - Sacrificia, Domine, tuis oblata conspectibus, ignis
ille divinus absumat, qui discipulorum Christi Filii tui per Spiritum
Sanctum corda succendit. Per eundem.

Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. V. Ps 103, 30. 31 Emitte Spiritum
tuum; Sit gloria Domini in saeculum.

Praefatio - Vere dignum ... Qui ascendens super omnes caelos, ut m
schemate I.

Antiphona ad offertorium - Emitte Spiritum tuum et creabuntur: ct re­
novabis faciem terrae, alleluia, alleluia.
Psalmus 103 Benedic, anima mea, Domino, vv. 1. 24. 31. 33. 34

Antiphona ad communionem - Spiritus Sanctus docebit vos, alleluia,
quaecumque dixero vobis, alleluia, alleluia.
Psalmus 121 Lactatus sum in his, quae dicta sunt mihi, vv. 1-9.

Oratio super oblata - Altari tuo, Domine, superposita munera Spiritus
Sanctus assumat, qui beatae Mariae viscera sui splendoris veritate reple­
vit. Per Dominum.

Postcommunio - Domine Deus noster, qui nos vegetare dignatus es divi­
nis alimentis, suavitatem Spiritus tui penetralibus nostri cordis infunde­
nt quae temporali devotione percepimus, sempiterno munere capiamus
Per Dominum.

Praefatio - Vere dignum et iustum est, aequum et salutare, nos tibi semper
et ubique gratias agere: Domine, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus:
Quia, principiis nascentis Ecclesiae, cunctis gentibus imbuendis Spiritus
tuus Sanctus ct deitatis scientiam indidit et loquelam: in diversitate do­
norum mirabiliter operator, variarumque gratiarum distributor, idem et
unitatis effector, et dispensator praedicantium linguarum. Et ideo ...
Antiphona ad communionem - Spiritus qui a Patre procedit, alleluia: ille
me clarificabit, alleluia, alleluia.
Psalmus 77 Attendite, popule meus, legem meam, vv. 1-3. 4h. 7. 23-25.29-30a

Postcommunio - Haec nobis, Domine, munera sumpta proficiant, ut illo
iugiter ferveamus Spiritu, quem Apostolis tuis ineffabiliter infudisti Per
Dominum.
1282

PAULUS VI

VII -DE SPIRITU SANCTO
Antiphona ad introitum - Spiritus Domini replevit orbem terrarum, al- 4444
Icluia.
Psalmus 67 Exsurgat Deus, vv. 2 4-5a 6b-7a. 12.

Oratio - Mentibus nostris, quaesumus, Domine, Spiritum Sanctum be­
nignus infunde: cuius et sapientia conditi sumus, et providentia guber­
namur. Per Dominum.

Psalmus responsorius - V. Adorabunt cum omnes reges terrae. R Omnes
gentes servient ei.
Psalmus 71, vv. 2. 12.
MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

1283

Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. V. Psalmus 85 Inclina, Domine, au­
rem tuam, υυ. 9-10.

Psalmus 24 Ad te, Domine, υυ. 3. 4b-5. 7b-9.
Psalmus responsorius - V. Veni ad liberandum nos. R Domine Deus vir­
tutum. Psalmus 79, Qui regis Israël, υυ. 3b-5.

Antiphona ad offertorium - Bene fundata est domus Domini supra fir
mam petram.
Psalmus 137 Confitebor tibi, Domine, υυ. 1-3.

Antiphona ad offertorium - Qui te expectant, Domine, non confundentur.
Psalmus 24 Ad te, Domine, levavi, υυ. 1. 6 10. 20. 22.

Oratio super oblata - Plebis tuae munera, quaesumus, Domine, propitia­
tus intende: et quae sacris mysteriis exsequendis temporaliter nos offerre
docuisti, ad aeternam nobis fac proficere salutem. Per Dominum.

Antiphona ad communionem - Benignitatem fecit Dominus: et terra no­
stra dedit fructum suum.
Psalmus 84 Benedixisti, Domine, terram tuam, υυ. 9-12. 14.

Praefatio - Vere dignum ... Quia principiis nascentis Ecclesiae, ut in
schemate V.
Antiphona ad communionem - Mandatum novum do vobis: ut diligatis
invicem, sicut dilexi vos, dicit Dominus.
Psalmus 118 Beati immaculati in via, υυ. 1-2. 11. 49-50. 72. 103. 103
162. 165.

Antiphona ad introitum - Beata Mater et intacta Virgo, gloriosa Regina 4447
mundi, intercede pro nobis ad Dominum.
Psalmus 45 Deus noster refugium et virtus, υυ. 2-6. 8-12.

Postcommunio - Satiati munere salutari, tuam, Domine, misericordiam
deprecamur; ut hoc eodem sacramento, quo nos temporaliter vegetas,
efficias perpetuae vitae participes. Per Dominum.

Psalmus responsorius - V. Eructavit cor meum verbum bonum: dico ego:
R. Opera mea regi.
Psalmus 44 Eructavit cor meum, υυ. 3b. 5.

VIII. - IN FERIIS QUATTUOR TEMPORUM SEPTEMBRIS

Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. Psalmus 24 Ad te, Domine, levavi,
υυ. 15. 21.

4445 Antiphona ad introitum - Factus est adiutor meus Deus meus.
Psalmus 17 Diligam te, Domine, υυ. 1-5. 7. 17. 19. 21. 50.

Psalmus responsorius I - V. Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi.
R. Salutare vultus mei Deus meus. Psalmus 42 ludica me, Deus, υυ. 2-4;
Psalmus responsorius II - V. Exaudi, Domine, orationem meam, et ne
despexeris deprecationem meam. V. Intende mihi et exaudi me. Psalmus
54 Exaudi, Deus, orationem meam, υυ. 2-3a. 18. 23.
I

Tractus - Psalmus 116, Laudate Dominum, υυ. 1-2.

<

X. - IN FESTIS B. MARIAE VIRGINIS

Antiphona ad offertorium - Ave, Maria, gratia plena: Dominus tecum:
benedicta tu in mulieribus, alleluia.
Psalmus 84 Benedixisti, Domine, terram tuam, υυ. 2. 11-13.

Antiphona ad communionem - Beata es, Virgo Maria, quae omnium por­
tasti Creatorem.
Canticum B.M.V., Lc 46-55.

XI. - IN FESTIS APOSTOLORUM

Antiphona ad offertorium - Intende voci orationis meae, Rex meus et
Deus meus.
Psalmus 5 Verba mea auribus percipe, Domine, υυ. 2. 4. 4-5. 9.

Antiphona ad introitum - In omnem terram exivit sonus eorum, et in fi- 4448
nes orbis terrae verba eorum.
Psalmus 18 Caeli enarrant gloriam Dei, υυ. 2-7

Antiphona ad communionem - Cantabo Domino, qui bona tribuit mihi.
Psalmus 12 Usquequo, Domine, υυ. 1-6.

Psalmus responsorius - V. Constitues eos principes. R Super omnem ter­
ram. Psalmus 44 Eructavit cor meum, υυ. 17-18.

It

c. '

IX. - IN FERIIS ADVENTUS
4446 Antiphona ad introitum - Ad te, Domine, levavi animam meam: veni, et
eripe me, Domine, ad te confugi.
1284

PAULUS VI

Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. Psalmus 95 Cantate Domino canti­
cum novum, υυ. 1-2.
Antiphona ad offertorium - Spiritus Domini super me, evangelizare pau­
peribus misit me.
Canticum Sapientiae, 3, 7-9.
MISSAE IN OUARTAPERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

1285

■ •1«'

Antiphona ad communionem — Vos qui secuti estis me, sedebitis supct
sedes, indicantes duodecim tribus Israel, dicit Dominus.
Psalmus 138 Domine, probasti me, uv. 1-6. 17-18. 23-24.

XII. - IN FESTIS MARTYRUM

4449 Antiphona ad introitum - Domine, in virtute tua laetabitur iustus.
Psalmus 20 Domine, in virtute tua, vv. 2-8. 14.

Psalmus responsorius - V. Exsultate, iusti, in Domino. R. Rectos decet
collaudatio. Psalmus 32 Exsultate iusti in Domino, vv. 12-14.

PSALMUS RESPONSORIUS 2 - V. lubilate Deo, omnis terra, psalmum dicite
nomini cius. R. Date gloriam laudi eius. Psalmus 65 lubilate Deo omnis
terra,vu 1-5.
PSALMUS RESPONSORIUS 4 - V Exaltabo te, Deus meus rex. R Et bene­
dicam nomini tuo. Psalmus 144 Exaltabo te, Deus meus rex, vv 3-4 9 15
PSALMUS RESPONSORIUS 5 - V. Bonum est confiteri Domino R Et psal­
lere nomini tuo, Altissime. Psalmus 91 Bonum est confiteri Domino, vv

Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. Psalmus 64 Te decet hymnus, vu. 2. 5û.

PSALMUS ALLELUIATICUS 1 - V. Exsultate, iusti, in Domino: rectos decet
collaudatio. R. /Mleluia, alleluia. Psalmus 32 Exsultate, iusti, in Domino,
pu 1-6. 12. 18. 22.

Antiphona ad offertorium - Iusti confitebuntur nomini tuo, et habita­
bunt recti cum vultu tuo.
Psalmus 118 Beati immaculati in via, vv. 1. 17. 23. 46.

PSALMUS ALLELUIATICUS 2 - V. Benedic, anima mea, Domino: Domine,
Deus meus, magnificatus es vehementer. R. Alleluia, alleluia. Psalmus
103 Benedic, anima mea, Domino, vv. lb-4. 24. 30-31. 33-34.

Antiphona ad communionem - Qui vul venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, ct sequatur me.
Psalmus 33 Benedicam Dominum in omni tempore, vv. 2. 7. 16-21. 23.

PSALMUS ALLELUIATICUS 3 - V. Cor mundum crea in me, Deus. R Alle­
luia, alleluia. Psalmus 50 Miserere, vv. 12bl3-15. 17-20.

XIII. - IN FESTIS CONFESSORUM

4450 Antiphona ad introitum - Secus decursus aquarum plantavit vineam fa­
storum: et in lege Domini fuit voluntas eorum.
Psalmus 1 Bctus vir qui non abiit, vv. 1-2. 3b-6.

Psalmus responsorius - V. Sacerdotes tui induantur iustitiam: R. Et sancti
tui exsultent. Psalmus 131 Memento, Domine, David, vv. 1-2. 10
Alleluia - Alleluia, alleluia, alleluia. Psalmus 8 Domine, Dominus noster,
vv. 2-3.
Antiphona ad offertorium - Posuisti, Domine, super caput eius coronam
de lapide pretioso.
Psalmus 20 Domine, in virtute tua, vv. 2-3. 5-6.

Antiphona ad communionem - Fidelis servus ct prudens, quem constituit
Dominus super Familiam suam.
Psalmus 33 Benedicam Dominum in omni tempore, vv. 2-11.
PSALMI RESPONSORII
AD LIBITUM ELIGENDI

PSALMUS ALLELUIATICUS 4 - V. Confitebor tibi, Domine, in toto corde
meo: narrabo omnia mirabilia tua. R. Alleluia, alleluia. Psalmus 9 Confi­
tebor tibi. Domine, in toto corde meo, vv. 3. 8b-ll. 14. 19.

ORATIO FIDELIUM

1. Sex schemata orationis fidelium proponuntur, ita ut saltem per sin­
gulas hebdomadas variari possint. Collectae conclusivae autem 18 ad­
duntur, quo ampliore ratione mutari possint ab ipso celebrante.

4452

2. In hac oratione facienda alternarim et cantus et recitatio sine cantu
adhibebuntur. Pro singulis ergo schematibus una cum textu etiam melodia proponitur.

4455

3. Formae intentionum exempla dantur sive directae (Ut digneris) sive
indircctcc (Ut vel Pro. Dominum oremus). Responsiones autem coetus
fidelium semper forma directa precationis praebentur, sed variantur in
singulis schematibus.

4. Una altcrave intentio particularis, quae magis directe connectatur cum
aliqua peculiari necessitate forte occurrente, singulis in casibus addi po­
terit: expedit enim ut huiusmodi precationis forma aliquid omnino vi­
vum sit ct certis ac definitis adiunctis respondens.

4451 PSALMUS RESPONSORIUS I - V. Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi:
R. In domum Domini laetantes ibimus. Psalmus 121 Laetatus sum, w 2 6-7
1286

PAULUS VI

MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCILII OECUMENICI VATICANI II

1287

4456 Deum Patrem omnipotentem, fratres carissimi, suppliciter deprecamur,
ut, qui Ecclesiae Pastores in Spiritu Sancto congregavit, ipse pietatis
suae munera, per Filium suum Unigenitum, abunde in omnes efiundat.

2. Ut Episcopos omnes, sacri Ordinis administros, cunctosque religio­
sam perfectionem profitentes, gratiae suae munere replear, Dominum
precemur. R. Exaudi.

3. Ut nondum in Christum credentes in sinum Ecclesiae suae congreget,
Dominum precemur. R. Exaudi.

I. Ut Ecclesiam tuam sanctam custodire, adunare et regere digneris. Λ
Te rogmus, audi nos.

4. Ut publicae rei moderatores ad populorum iustitiam et prosperitatem
sectandas dirigat, Dominum precemur. R. Exaudi.

2. Ut beatissimum Papam nostrum Paulum, ad regendum populum
sanctum tuum, salvum atque incolumen servare digneris. R. Te rogamus.

5. Ut caritatis suae testes coram hominibus in veritate nos constituat,
Dominum precemur. R. Exaudi.

3. Ut Episcopos Ecclesiae sanctae tuae, in Spiritu Sancio congregatos,
visitare, illuminare et roborare digneris. R. Te rogamus;

4. Ut cuncto populo christiano pacem et unitatem largiri digneris. R. Te
rogamus.
5. Ut omnibus, qui variis infirmitatibus et aerumnis detinentur, faciem
tuam ostendere digneris. R. Te rogamus.

IV

Dei Patris misericordiam, fratres carissimi, pro nobis, pro his qui sacro 4459
huic coetui adesse non possunt, pro fratrum nostrorum necessitatibus,
cum fiducia imploremus.
1. Ut populum christianum in fidei firmitate et unitate stabiliat, Domi­
num precemur. R. Christe, audi nos.

II

4457 Deum miserentissimum deprecemur pro nobis et cunctis hominibus; ut
peccata dimittat et beatitudinem concedat aeternam.
1. Pro sancta Ecclesia catholica, per totum orbem diffusa et hic reprae­
sentata, Dominum oremus. R.. Christe, audi nos.

2. Ut omnibus gentibus pacem et veram concordiam, in caritate et iusti­
tia, concedat, Dominum precemur. R. Christe.

3. Ut ad sacerdotium vitamque religiosam ineundam excitet animas, plurimosque mittat operarios in vineam suam, Dominum precemur. R.
Christe.

2. Pro Papa nostro Paulo, pro Episcopis nostris, pro sacerdotibus eorum­
que in sacro ministerio sociis, Dominum oremus. R. Christe.

4. Ut pueri puellaeque intaminatum servent innocentiae florem, et in
domestico convictu pax et tranquillitas vigeant, Dominum preeemur R.
Christe.

3. Pro unitate Ecclesiarum, pro gentium conversione ad veram Fidem,
pro concordia inter nationes, Dominum oremus. R. Christe.

5. Ut nos omnes hanc Eucharistiam participantes, fratresque nostros ab­
sentes ad regnum suum perducat, Dominum precemur. R. Christe.

4. Pro fratribus nostris morbo, fame, exsilio, captivitate, aliisque aerum­
nis laborantibus, Dominum oremus. R. Christe.

V

5. Pro nobismetipsis, fratribusque nostris, qui sacro huic coetui intéresse
non possunt, Dominum oremus. R Christe.

III

4458 Deum Patrem omnipotentem, qui vult omnes homines salvos fieri et ad
agnitionem veritatis venire, fratres carissimi, toto corde deprecemur.
1 Ut Ecclesiam suam sanctam visitet semperque regat, Dominum pre­
cemur. R. Exaudi, Christe.
1288

Divinae pacis ct indulgentiae munera supplicantes, ex toto corde, et ex 4460
tota mente, precamur te.
1. Pro Ecclesia tua sancta catholica, quae hic, ct per universum orbem
diffusa est, precamur te. R. Domine, miserere.

2. Pro Papa nostro Paulo, pro Episcopis nostris, et omni clero eorum,
omnibusque sacerdotibus ac ministris, precamur te. R. Domine.
3. Pro pace Ecclesiarum, vocatione gentium, et quiete populorum, pre­
camur te. R. Domine.
MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

PAULUS VI

11

Am

Λ

1289

4. Pro his qui in sancta tua Ecclesia fructus misericordiae largiuntur
precamur te. R. Domine.
5. Pro civitate hac, ct conversatione cius, omnibusque habitantibus in ea,
precamur te. R. Domine.

VI
4461 Deum patrum nostrorum, fratres carissimi, suppliciter dcprecemur, ut
mirabilia potentiae ct misericordiae suae in Ecclesia custodire dignetur.
1. Pro Ecclesia tua sancta catholica, quam conservare digneris, precamur
te. R. Kyrie eleison.

2. Pro Papa nostro Paulo, pro Episcopis omnibus et sacerdotio eorum,
precamur te. R. Kyrie.

3. Pro aërum temperie, et fecunditate terrarum, precamur te. R. Kyrie.
4. Pro virginibus, viduis, orphanis, captivis, ac paenitentibus, precamur
te. R. Kyrie.

5. Pro navigantibus, iter agentibus, in carceribus, in vinculis, in metallis,
in exsiliis constitutis, precamur te. R. Kyrie.

6. Pro his qui variis infirmitatibus ct aerumnis detinentur, precamur te.
R. Kyrie.

Collectae conclusivae
4462 1. Deus, refugium nostrum et virtus: adesto piis Ecclesiae tuae precibus,
auctor ipse pietatis, ct praesta; ut, quod fideliter petimus, efficaciter
consequamur. Per Christum Dominum nostrum.

2. Omnipotens sempiterne Deus, qui salvas omnes et neminem vis peri­
re, exaudi preces populi tui; et praesta, ut ct mundi cursus pacifice nobis
tuo ordine dirigatur, et Ecclesia tua tranquilla devotione laetetur. Per
Christum Dominum nostrum.
3. Exaudi, Domine, plebem tuam; et quod non habent merita supplican­
tium tua nos semper gratia praeveniens largiatur. Per Christum Domi­
num nostrum.
4. Gaudeat, Domine, quaesumus, plebs tua beneficiis impetratis, et cui
fiduciam sperandae pietatis indulges, optatae misericordiae praesta be­
nignus effectum. Per Christum Dominum nostrum.
5. Supplicem tibi, Domine, plebem placatus intende, et in tua miseri
cordia confidentem clementia largiore comitare; ut qui sine te non po1290

PAULUS VI

test omnino consistere, tuis beneficiis temporalibus gubernetur, ut pro­
ficiat ad aeterna. Per Christum Dominum nostrum.
6. Porrige dexteram, quaesumus, Domine, plebi tuam misericordiam
postulanti, per quam et terrores declinet humanos, et solatia vitae mor­
talis accipiat, et sempiterna gaudia comprehendat. Per Christum Domi­
num nostrum.

7. Familiae tuae, Domine, preces miseratus intende, ct toto tibi corde
subiectam prosequere, sustenta, circumtege; ut quae te gubernatore con­
fidit, et nullis implicetur malis, ct bonis omnibus expleatur. Per Chri­
stum Dominum nostrum.
8. Exaudi, Domine, preces nostras, et ut tuis nos muneribus iugiter prose­
quaris, maiestati tuae fac semper devotos. Per Christum Dominum nostrum.

9. Propitiare, Domine, supplicationibus nostris; et ut nullius sit irritum
votum, nullius vacua postulatio, praesta, quaesumus, ut quod fideliter
petimus, efficaciter consequamur. Per Christum Dominum nostrum
10. Omnipotens sempiterne Deus, qui caelestia simul et terrena modera­
ris. supplicationes populi tui clementer exaudi; et pacem luam nostris
concede temporibus. Per Christum Dominum nostrum.
11. Pateant aures misericordiae tuae, Domine, precibus supplicantium
et, ut petentibus desiderata concedas, fac eos, quae tibi sunt placita, po­
stulare. Per Christum Dominum nostrum.
12. Omnipotens sempiterne Deus, qui abundantia pietatis tuae, et men­
ta supplicum excedis ct vota: effunde super nos misericordiam tuam, ut
dimittas quae conscientia metuit, et adicias quod oratio non praesumit
Per Christum Dominum nostrum.

13. Deus, qui praesentium hominum vitam agnoscis diversarum necessi­
tatum passionibus subiacere, exaudi desideria supplicantium, suscipe
vota credentium. Per Christum Dominum nostrum.
14. Adsit, Domine, quaesumus, propitiatio tua populo supplicanti, ut
quod te inspirante fideliter expetit, tua celeri largitate percipiat. Per
Christum Dominum nostrum.
15. Domine Deus, rex caeli et terrae, per quem omnia creata subsistunt
et gubernantur; exaudi preces nostras; da fidelibus tuis omnibus in lide
recta ct bono opere persistere; infidelibus autem ad te Deum verum sa­
lubriter converti; et ipsis sicut et nobis tibi in gremio electorum perpe­
tuo famulari. Per Christum Dominum nostrum.
16. Ascendat oratio nostra usque ad thronum claritatis tuae, Domine, et
ne vacua revertatur ad nos postulatio nostra Per Christum Dominum
nostrum,
‘ ■
MISSAE IN OUAR TAPEBIODO CONCIL II OECUMENICl VA TICANI II

1291

17. Ecclesiae tuae, quaesumus, Domine, preces placatus admitte; ut.de
structis adversitatibus et erroribus universis, secura tibi serviat libertate
Per Christum Dominum nostrum.
18. Deus, cui soli cognitus est numerus electorum in superna felicitate
locandus; tribue, quaesumus, ut, intercedentibus omnibus sanctis tuis,
universorum quos in oratione commendatos suscepimus, et omnium fi­
delium nomina, beatae praedestinationis liber adseripta retineat. Per
Christum Dominum nostrum.

LECTIONES
4463 1. Ordo lectionum, qui pro Missis in Congregationibus Generalibus
quartae periodi Concilii Vaticani II celebrandis praebentur, congruit
praecepto Constitutionis de sacra Liturgia (art. 51) circa ditiorem men­
sam verbi Dei parandam fidelibus, quo « thesauri biblici largius aperian­
tur ». Attamen rationem simul habent peculiaris coetus et peculiarium
adiunctorum, in quibus hac Missae celebrantur. Duplex proinde notio
in hoc elencho pericoparum inveniri debet: et missio actioque Spiritus
Sancti in Ecclesia et in vita fidelium, ct vita ipsius Ecclesiae, ductu Spiri­
tus Sancti, in primis communitatibus Christianis apparens. Hinc electus
est et liber Actuum Apostolorum et sermo Domini in ultima Cena eiusque oratio sacerdotalis.

4464 2. Pericopae ponuntur secundum ordinem lectionis « quasi continuae »,
idest sumendo textus praecipuos alicuius libri aut peculiaris ipsius par­
tis, iuxta seriem capitulorum. Pro Actibus Apostolorum 48 textus selecti
sunt, successive legendi; ex Evangelio vero S. loannis 17 textus. Utraque
tamen series omnino seiunctim procedet; ita ut, serie Evangeliorum
prima vice expleta, ab initio iterum sumatur, serie lectionum Actuum
Apostolorum semper procedente. Nexus igitur inter duas lectiones eiusdem Missae non est stricto sensu quaerendus, sed solummodo modo
generali ex notione quae inest universae seriei lectionum et Missarum.
4465 3. Lectiones quae sequuntur adhibendae sunt, servato ordine, in omni­
bus Missis dc Spiritu Sancto et de Sanctis, qui lectiones magis proprias
non habent.
4466 4. Pro feriis Adventus propriae habentur lectiones ex Isaia propheta ct e
Synopticis.

Lectiones Actuum Apostolorum

4467

1. 1,1-14
1292

PAULUS VI

Ascensio Domini et exspectatio Spiritus Sancti

2. 2.1-11
3. 2,22-36
4. 2; 37-47
5. 3.1-10
6. 3,12-26
7. 4,1-12
8. 4.13-21
9. 4,23-31
10.4.32- 37
11 5, 12-16
12.5,17-25
13.5,26-32
14.5.33-42

15. 6, 1-7
16. 6, 8-10
et 7, 54-59
17. 8, 1-13
18. 8, 14-25

19. 8, 26-40
20. 9, 1-19
21. 9. 19-30
22. 9,31-43
23. 10, 1-17
24. 10, 19-33
25. 10, 34-48
26. 11, 1-18
27. 11, 19-26
28. 12, 1-11
29. 12,24-13,5
30. 13, 14-31
31. 13,32-43
32. 13,44-52
33. 14, 1-18
34. 14, 19-27
35. 15, 1-6
36. 15,7-21
37. 15.22-35.

38. 16,25-34

Adventus Spiritus Sancti die Pentecostes
Sermo Petri ad plebem die Pentecostes
Vita fidelium
Sanatio claudi ad portam templi
Sermo Petri ad plebem post claudi sanationem
Petrus ct loannes ante synedrium (I)
Petrus et loannes ante synedrium (II)
Oratio fidelium et adventus Spiritus Sancti
Vita primae communitatis christianae
Incrementum Ecclesiae in Jerusalem
Comprehensio et liberatio Apostolorum
Testimonium /Xpostolorum ante synedrium
Apostoli flagellantur, sed perseverant constanter in
annuntiando verbum Dei
Electio diaconorum

Testimonium et occisio Stephani
Persecutio Ecclesiae. Conversio et baptismus Samari­
tanorum
Petrus et loannes baptizatis conferunt Spiritum Sanc­
tum et Simonem magum increpant
Baptismus Aethiopis
Conversio Sauli
Primi labores apostolici Sauli post conversionem
Petrus visitat communitates credentium
Baptismus Cornelii centurionis (I)
Baptismus Cornelii centurionis (II)
Baptismus Cornelii centurionis (III)
Petrus exponit ct defendit conversionem Cornelii
Ecclesia gentium /Xntiochena
Comprehensio et liberatio Petri
Initium primi itineris Pauli
Sermo Pauli Antiochiae (I)
Sermo Pauli Antiochiae (II)
Contradictio Antiochiae facta contra Apostolos
Acta Pauli et sociorum Iconii et Lystris
Conclusio primi itineris Pauli
Concilium Apostolorum (I)
Concilium Apostolorum (II)
Epistola Ecclesiae Antiochiae post Concilium Apo­
stolorum
Paulus et Silas, in carcere, custodem eiusque domum
baptizant

MISSA E IN OUAH TA PERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TICANI II

1293

39. 17, 16-23
40. 17,24-34
41. 18,7-11
42. 18,24-28
43. 19, 1-8
44. 19, 11-20
45. 20,7-12
46. 20, 17-27
47. 20, 28-38
48. 21,8-14

Lectiones Evangelu S. Ioannis

4468

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

13,31-35
14, 1-10
14,10-17
14, 18-24
14,25-31
15, 1-8
15,9-17
15, 18-25
15,26-16,7

10. 16,8-15
11. 16, 16-24
12. 16,25-33
13. 17, 1-11
14. 17,11-17
15. 17, 18-26
16. 20, 19-31
17. 21, 15-25

J

Sermo Pauli in areopago (1)
Sermo Pauli in areopago (II)
Praedicatio Pauli Corinthi
Apollo praedicat Ephesi
Paulus dat Spiritum Sanctum fidelibus Ephesi
Acta Pauli Ephesi
Resurrectio Eutychi adulescentis
Paulus alloquitur maiores natu Ecclesiae Ephesi (I)
Paulus alloquitur maiores natu Ecclesiae Ephesi (II)
Agabus prophetat comprehensionem Pauli

Mandatum novum do vobis
Vado parare vobis locum
Alium Paraclitum dabit vobis
Non relinquam vos orphanos
Spiritus Sanctus docebit vos omnia
Ego sum vitis, vos palmites
Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos
Si me persecuti sunt, ct vos persequentur
Ille testimonium perhibebit... et vos testimonium
perhibebitis
Spiritus veritatis docebit vos omnem veritatem
Tristitia vestra vertetur in gaudium
Ipse enim Pater amat vos
Ego pro cis rogo
Pater sancte, serva cos in nomine tuo
Ut omnes unum sint
Sicut misit me Pater, ct ego mitto vos
Simon loannis, diligis me plus his?

Lc7,18-23
Christus liberationem novo Israeli offert
5. Is 43, 16-21
Prodigia novum exodum comitantia
Mt 15,29-39 Miracula a Domino prope Mare Galileae patrata
6. Is 49,7-13
Mirabilia restitutionis Israel de exilio
Mt 15,25-30 Regnum Dei parvulis revelatur
Dominus mundum iudicabit
7. Is51,4-8
Lc 12,35-40 Vigilantia propter adventum Domini
N.B. Durante Sessione Conciliari tres alii libelli Patribus dati sunt:
— Missa ante Congregationem generalem diei 15 septembris celebran­
da. De septem doloribus B.M.V.
— Missae pro Cardinalibus et ceteris Patribus hoc anno defunctis (10
nov. 1965).
— Missae de S. loseph et de S. loanne Baptista.

>

»

r» »

4469

Lectiones pro feriis Adventus

G 3

t

Pi I

ί«4]

. ·ι
fl»
11 * M,

M
f

i

c

<

1
>

1. Is 4, 2-6
Mt 5, 17-20
2. Is25, 6-I0a
Mt 9, 10-13
3. Is 42, 1-7
Lc 4, 16-22
4. Is43,l-3a-

et 7-7
1294

PAULUS VI

Erit germen Domini in magnificentia
Exigentia amplioris iustitiae in nova lege
Et faciet Dominus convivium pinguium
lesus cibum sumit cum peccatoribus
Servus Domini redemptionem offerens
Christus suam missionem annuntiat
Liberatio populi Israël
MISSAE IN QUARTA PERIODO CONCIL II OECUMENICI VA TlCANI II

A'·»'!?· CA. <

1295

4470

ELENCHUS DOCUMENTORUM
MAIORIS MOMENTI

DOCUMENTA ROMANI PONTIFICIS

Leiterae Encyclicae
Ad CATHOLICI SACERDOTII (De sacerdotio catholico, Pius XI, 20 dec.
1935)1435-1436
AD COELI REGINAM (De regali dignitate B.M.V. eiusque festo instituendo,
Pius XII, 11 oct. 1954)2583-2589
AD PETRI CATHEDRAM (Initio Pontificatus. De veritate, unitate et pace ca­
ritatis afflatu provehendis, loannes XXIII, 29 iun. 1959) 3315
DIVINO AFFLANTE Spiritu (De sacrorum Bibiiorum studiis provehendis,
PIUS XII, 30 sept. 1943) 1743
EvaNGELII PRAECONES (De sacris Missionibus provehendis, Pius XII, 2
iun. 1951) 2357-2361
LlTURGIA, Ecclesia, CHRISTUS (Allocutio iis qui primo liturgiae pastora­
lis congressui interfuerunt, Pius XII, 22 sept. 1956) 2989-3024
MEDIATOR Dei (De sacra liturgia, Pius XII, 20 nov. 1947) 1865-2068
MENTI NOSTRAE (Adhortatio Apost. de sacerdotalis vitae sanctitate pro­
movenda, Pius XII, 23 sept. 1950) 2292-2303

Miserentissimus Redemptor (De communi expiatione Ss.mo Cordi lesu
debita, Pius XI, 8 maii 1928) 1268

Missae

in quarta periodo Concilii Oecumenici Vaticani II cele­
brandae (Paulus VI, 1965) 4415-4469
Musicae sacrae DISCIPLINA (De Musica sacra, Pius XII, 25 dec. 1955)

2933-2974
MYSTICI Corporis (De mystico lesu Christi Corpore deque nostra in eo
cum Chnsto contunctione, Pius XII, 29 iunii 1943) 1723-1731
ΡΑΕΝΠΈΝΤΙΑΜ AGERE (Hortatio ad poenitentiam, ad Dei protectionem
super Concilio Vaticano 11 impetrandam, loannes XXIII, 1 iul. 1962)
4269-4289
PRINCEPS PASTORUM (De catholicis Missionibus, loannes XXIII, 28 nov.
1959) 3341
QUAS PRIMAS (De festo D N. lesu Christi Regis instituendo, Pius XI. 11
dec. 1925) 1223-1226
SACERDOTIS MUNUS (Allocutio de natura et frudibus sacrificii Missae, Pius
XII, 2 nov. 1954) 2568-2573
SUMMI PONTIFICATUS (Initio Pontificatus, Pius XII, 20 oct 1939) 1632
ELENCHUS DOCUMENTORUM MAIORIS MOMENTI

1297

Constitutiones Apostoi .icae
CHRISTUS Dominus (De nova disciplina servanda quoad ieiunium euchansticum, Pius XII, 6 ian. 1953) 2469-2497
DIVINI CULTUS (De liturgia deque cantu gregoriano et musica sacra cotidie
magis provehendis, Pius XI, 20 dec. 1928) 1269-1287
DIVINO AFFLATU (De nova Psalterii in Breviario Romano dispositione.
Pius X, 1 nov. 1911)285-337
EPISCOPALIS CONSECRATIONIS (De duobus Epicopis qui episcopali conse­
crationi adsunt, Pius XII, 30 nov. 1944) 1761-1764
IL RELIGIOSO CONSENSO (Epistola Apost. super Rosario recitando pro ser­
vanda pace inter gentes, Joannes XXIII, 29 sept. 1961) 4132-4138
INCRUENTUM ALTARIS SACRIFICIUM (De Sacro ter peragendo m die solemnis Commemorationis omnium fidelium defunctorum, Benedictus
XV, lOaug. 1915)449-457
INDE A PRIMIS (Epistola Apost. super cultu Pretiosissimi Sanguinis DNIC,
loannes XXIII, 30 iun. 1960) 3425-3430
MUNIFICENTISSIMUS Deus (Fidei dogma definitur Assumptionis B.M.V.,
Pius XII, 1 nov. 1950) 2304-2313
SACRAE LAUDIS CONCENTUM (Adhortatio Apost. de divino Officio pro feli­
ci exitu Concilii Vaticani II impensiore pietate recitando, loannes
XXIII, 6 ian. 1962) 4149-4167
SACRAMENTUM Ordinis (De sacris Ordinibus Diaconatus, Presbyteratus
et Episcopatus, Pius XII, 30 nov. 1947 ) 2076-2081
SAPIENTI CONSILIO (Curiae Romanae reformatio, Pius X, 29 sept. 1908)
187-200
SEDIS HUIUS ApostOLICAE (Approbatio novae editionis Breviarii Bracarensis et diversorum Rituum in Ecclesia momenti declaratio, Benedic­
tus XV, 14 maii 1919) 1061-1068
TRADITA AB ANTIQUIS (De SS. Eucharistia promiscuo ritu sumenda, Pius
X, 14 sept. 1912) 352-367
VETERUM SAPIENTIA (De latinitatis studio provehendo, loannes XXIII, 22
febr. 1962)4168-4186

Motu Proprio
1

.

L

M

ABHINC DUOS ANNOS (De Officiis divinis modo aliqua ex parte novo ordi­
nandis, Pius X, 23 oct. 1913) 382-410
Ad MUSICAE SACRAE (De Urbana Musicae sacrae altiore schola consti­
tuenda, Pius XI, 22 nov. 1922) 1145-1158
GlA DA QUALCHE TEMPO (Institutitur Sectio historica penes SRC, Pius XI,
6 febr. 1930) 1329-1332
1298

ELENCHUS DOCUMENTORUM MAIORIS MOMENTI

1 PRIMITIVI CEMETERI (De Pont. Commissione sacrae Archaelogiae deque
novo Pont Instituto Archaeologiae christianae, Pius XI, 11 dec.
1925)1227-1245
IN COTIDIANIS PRECIBUS (De novae psalmorum conversionis lalinae usu tn
persolvendo divino Officio. Pius XII, 25 max. 1945) 1787-1791
QUAM SOLLICITA (Dc Commissione pro Russia deque liturgicts Ritus slavici libris edendis. Pius XI, 21dec. 1934) 1405
Quanta SEMPER CURA (De novo ordine Consultorum pro liturgia apud
SRC instituendo, Pius X, 16 ian. 1914) 411-418
RUBRICARM INSTRUCTUM (Novum rubricarum Breviarii et Missahs corpus
approbatur, loannes XXIII, 25 iul. 1960) 3431-3439
SACRAM COMMUNIONEM (Indulta a Constitutione "Christus Dominus'
concessa extenduntur, Pius XII, 19 mar. 1957) 3052-3059
SANCTA Dei Ecclesia (De jurisdictione Congr. pro Ecclesia Orientali,
Pius XI, 25 mar. 1938) 1470-1471
SUPREMI DISCIPLINAE (De diebus festis de praecepto imminuendis, Pius X,
2 iul. 1911)252-259
ÏRA LE SOLLEC1TUDINI (De musica sacra, Pius X, 22 nov. 1903) 32-67

DOCUMENT/X CORIAE ROMANAE

ARTIS SACRAE (Instructio de Arte sacra, S. Olficium 30 iun. 1952) 2451-2462

Constitutio Apostolica “Christus Domlnus” (De disciplina quoad ieiunium cucharisticum servanda, S. Officium. 6 ian. 1953) 2498-2520
CUM NOSTRA AETATE (De rubricis ad simpliciorem formam redigendis,
Congr. Rituum, 23 mar. 1955) 2593-2649.
De IURAMENTO SUPER RITIBUS MALABARICIS a Missionaries in Indiis Orien­
talibus praestando (Congr. de Propaganda Fide, 9 apr. 1940) 1672
De MUSICA SACRA (Instructio de Musica sacra et sacra Liturgia, Congr. Ri
tuum, 3 sept. 1958) 3160-3284
DE PARTICIPATIONE CATHOLICORUM QUIBUSDAM RITIBUS IN SlNIS
(Congr. de propaganda Fide, 28 maii 1935) 1414 -1424 . 1636-1642
De PARTICIPATIONE CATHOLICORUM QUIBUSDAM RITIBUS CIVILIBUS IN
lAPONIA (Congr. De Propaganda Fide, 26 maii 1936) 1444-1460
DOMINICAE RESURRECTIONIS VIGILIAM (De solemn t Vigilia paschali in­
stauranda, Congr. Rituum, 9 febr. 1951) 2314-2356
LAMENTABILI (Praecipui errores modernismi proscribuntur, S. Officium 7
iul. 1907) 156-169

Maxima Redemptionis nostrae, mysteria (Liturgicus Hebdomadae
sanctae Ordo instauratur, Decretum et Instructio, Congr Rituum, 16
nov. 1955) 2661-2713; Ordinationes et Declarationes, 1 iebr. 1957,
3027-3050
ELENCHUS DOCUMENTORUM MAIORIS MOMENTI

1299

INDEX RERUM NOTABILIUM

Novum RUBRICARUM ... CODICEM (Novus rubricarum Breviarii et Missahs
Romani codex promulgatur, Congr. Rituum, 26 iul. 1960) 3440-3998
Odo BAPTISMI ADULTORUM (Ordo Baptismi adultorum per varios gradin
distribuitur, Congr. Rituum, 16 apr. 1962) 4192-4267
Ordo Hebdomadae sanctae instauratus (Decretum promulgationis,
Congr. Rituum, 30 nov. 1955) 2714-2932
ORDO Sabbati Sancti (Vigilia paschalis instaurata ad triennium proroga­
tur et Ordo recognitus promulgatur, Congr. Rituum, 11 ian. 1952)
2363-2443
QUAM SINGULARI (De aetate admittendorum ad primam communionem
eucharisticam, Congr. de Sacramentis, 8 aug. 1910) 214-230
SACRA TridentiN/\ Synodus (De quotidiana SS. Eucharistiae sumptione,
Congr. Concilii, 20 dec. 1905) 114-131
Sacramenti Confirmationis disciplina (Instructio pro simplici sacer­
dote sacramentum Confirmationis ex Sedis Apostolicae delegatione
administrante, Congr. de Sacramentis, 20 maii 1934) 1359-1400
SPIRITUS Sancti MUNERA (De Confirmatione administranda iis qui ex
gravi morho in mortis periculo sunt constituti, Congr. De Sacramentis.
14 sept. 1946) 1808-1843

ABSTINENTIA ET IEIUNIUM
— lex in CIC a. 1917 938-942
— dispensatio, durante bello universali 1689; concessio proroga­
tur 1798
— expleto bello, lex restituitur 2124

ACTIONES LITURGICAE
— ad normam librorum liturgicorum sunt peragendae et cum piis
exercitiis non commiscendae 3177
— in eas novi ritus, sine Sanctae Sedis approbatione, admitti ne­
queunt 2464-14673128-3129
ALTARE
— ubi unicum habetur, extrui nequit versus ad populum 3066
— eius relatio cum tabernaculo 3015-3019
— in altari ubi tabernaculum habetur, habitualiter Missa est cele­
branda 3066
— portatile: condiciones ad illud obtinendum 2187-2195

ANNUS LITURGICUS:

Cyclus mysteriorum Christi:
recolit cursum vitae Christi 2010-2020
per Christum historicum ad Christum glorificatum conducit
2021-2923
— per huiusmodi celebrationem Christus praesens in Ecclesia
perseverat 2024
— liturgia Adventus 2464-2467

—
—

Cyclus Sanctorum:
prae omnibus Sanctis colenda est Virgo Maria 2028
B.M.V. et Sancti nos ducunt ad Christum ct ad Patrem 20292030
— celebrationibus Sanctorum, eorum merita, exempla et patroci­
nium participamus 2025-2027

—
—

ANTIMENSION
— conceditur missionariis ritus latini 1862
INDEX RERUM NOTABILIUM
1300

ELENCHUS DOCUMENTORUM MAIORIS MOMENTI

1301

ANTIPHONALE ROMANUM:
— editio typica (a. 1912) 368-369; (a. 1919) 1069
ARS SACRA
— Instructio S. Officii (a. 1952) 2451-2462
— quaedam affinitates inter artem et religionem 2446-2450
— ars laudes Deo concinit 1460-1469
— digne cultui sacro inserviat 2054-2055
— nova ars sacra canones pulchritudinis artis antiquioris servet et
locis sacris sit apta 1351-1358
— decus loci sacri fovendum 2048
— quaedam vitanda ne decor loci sacri aut sacrae celebrationis of­
fendatur 1854-1861
— ars christiana fovenda in regionibus Missionum: in Sinis 13481350; in India 1403-1404; in laponia 1429-1430; in Congo Bel­
gico 1461-1463
— Spiritus Sanctus forma humana repraesentari nequit 1264
— B.M.V. induta vestibus sacerdotalibus repraesentari prohibetur
461

BAPTISMUS
— eius validitas in quibusdam sectis 2210
— urgetur norma iuxta quam infantes sunt quamprimum bapti­
zandi 3130-3136
— usus salivae in eius celebratione, iusta de causa, omitti potest 1751
— patrini: condiciones et munera 1209-1220
— Ordo adultorum per gradus distributus (a. 1962) 4192-4267
BEATIFICATIONES ET CANONISATIONES
— normae pro celebrationibus post eas faciendis 342-349; 1200-1207

BENEDICTIO EUCHARISTICA
— laudabiliter concludat aliqua pia exercitia 1994
— horis vespertinis festorum servetur, etsi celebratur Missa ve­
spertina 3210
— ut actio liturgica, ad normam Ritualis Romani est celebranda 3212
BENEDICTIO NUPTIALIS
— permittitur extra Missam in dioecesi Brugensi 1514-1515

:-"4

BREVIARIUM PARVUM
— usus conceditur Congregationibus religiosis loco Officii parvi
B.M.V. 2225
— gratulationes auctori operis 2463
1302

INDEX RERUM NOTABILIUM

BREVIARIUM ROMANUM
— INSTAURATIONES: Cf. sub voce RUBRICAE
— Romanum, editio typica (a. 1914) 427; (a. 1961)4110
— Episcoporum interrogatio circa eius emendationem 2987
— Bracarense, nova editio (a 1919) 1064-1068; 1076

CALENDARIA ET PROPRIA PARTICULARIA
IN REFORMATIONE Pli X:

—
—
—
—
—
—

quanam ratione reformanda sint 340-341
quomodo conficiendum calendarium proprium 351; 370-378
festa localia calendariis Religiosorum addenda 419-426
festa propria Religiosorum ipsorum calendario inserenda 435-440
eorum approbatio non intendit dirimere quaestiones historicas 442
quomodo procedendum in petendis novis festis et officiis
1246-1255; 1410-1411

IN REFORMATIONE lOANNIS XXIII:

—
—

conficiendum ad normam Codicis rubricarum 4041-4107
quodnam adhibendum in Officio divino 3588-3597: in Missae
celebratione 3714-3724

CAMPANAE
— quaelibet ecclesia iis sit instructa 3256
— usus traditione probati servetur 3251-3256
— ad usus mere profanos ne adhibeantur 1333-1335

CANTUS GREGORIANUS
— Cf. sub voce: MUSICA SACRA, CANTUS GREGORIANUS
CANTUS RELIGIOSUS POPULARIS
— Cf. sub voce: MUSICASACRA, CANUS RELIGIOSUS POPULARIS

CEREI IN SACRIS CELEBRATIONIBUS
— facultates tempore belli concessae 1714-1717
— quantitas cerae apum determinetur ab Episcopis 3112
— lux electrica super altari non adhibenda 441

CINERES
— imponi possunt etiam dominica I in Quadragesima iis qui feria
IV praecedenti non acceperunt 1143
— benedictio iterari potest in Missa vespertina 3127

CODEX IURIS CANONICI a 1917
Normae generales: 463-465
INDEX RERUM NOTABILIUM

1303

De Clericis:
De clericis in genere 466-476; de clericis in specie 477-517
Curia Romana 477-478; Legati Romani Pontificis 479; Patriar
chae, Primates, Metropolitae 480-48.5; Episcopi 4 86-494, Ca
nonici 495-501; Vicarii foranei 502; Parochi 503-511; Rectoro
ecclesiarum 512-517
De Religiosis: 518-525
DE LAICIS: 526-527; Associationes fidelium 528-540;
—
—

De Sacramentis:
in genere 546-551
Baptismus 552-594; Confirmatio 595-615; Eucharistia (Missa)
616-659; Eucharistia (Sacramentum) 660-684; Paenitentia 685725; Indulgentiae 726-751; Unctio infirmorum 752-762; Ordo
sacer 763-792; Matrimonium 793-852
De Sacramentalibus: 853-862
—
—

De LOCIS SACRIS:
in genere 863-869;
Ecclesia 870-896; Oratorium 897-905; Altare 906-911; Sepultu­
ra ecclesiastica 912-930
De TEMPORIBUS SACRIS: 931-937; Abstinentia et ieiunium 938-942

—
—

De cultu divino:
—
—
—
—
—

in genere 943-952
de custodia et cultu Ss.mae Eucharistiae 953-963
de cultu Sanctorum, sacrarum imaginum et reliquiarum 964-977
de sacris processionibus 978-983
de sacra supellectile 984-994

De MAGISTERIO ECCLESIASTICO: 995-1024
De bonis Ecclesiae temporalibus: 1025-1030
DE DELICTIS ET POENIS: 1031-1059

COMMENTATOR
— munera et modus se habendi in suo ministerio 3260-3261

COMMISSIONES

Pro archivis et bibliothecis:
normae ad patrimonium historico-artisticum custodiendum
1622-1629
— pro dioecesibus Italiae: Commissio constituenda 174-181; nor­
mae 1161-1187

—

Pro Musica sacra·.
— Commissio constituenda 62; 1969
— una cum Commissionibus de Arte sacra et de sacra Liturgia
cooperetur 3283
1304

Pro sacra Liturgia:
— constituatur ad apostolatum liturgicum promovendum 1969
— cum Commissionibus de Arte sacra et de Musica sacra coepe­
retur 3283

Pro Arte sacra·.
— Pont. Commissio pro Italia 1192-1199; 2206-2209
— in dioecesibus 2460-2461
— cum Commissionibus de sacra Liturgia et de Musica sacra co­
eperetur 3283

COMMUNIO EUCHARISTICA; cf. EUCHARISTIA, Communio

CONCELEBRATIO EUCHARISTICA
— quid requiratur ad eius veritatem et validitatem 3005-3008; 3060
— quibusdam in casibus sacerdotes participare possunt Missae
quin celebrent 3203
— Missae synchronizatae prohibentur 3204
CONCILIUM VATICANUM II
— Officium divinum recitandum pro eius felici exitu 4149-4167
— paenitentia agenda ad Dei protectionem super illud impetran­
dam 4269-4289
— Missae in quarta periodo Concilii celebrandae 4415-4469

CONFESSIO SACRAMENT ALIS
— utilitas confessionis peccatorum venialium 1729
— declaratio de absolutione generali concedenda quibusdam in
casibus 1753-1760
— ad eam admittendi pueri qui ad aetatem discretionis perve­
nerint 229
— facultas absolvendi pro sacerdotibus in captivitate detentis 1687
CONFIRMATIO
— disciplina in C.l.C. 1917,595-615
— aetas, circa septimum annum 1345; 1367-1371; opportunum ut
primam Communionem praecedat 1347; 1370
— mos vigens eam impertiendi ante hanc aetatem servari potest
1346
— patrini: qui et quibus condicionibus admitti possunt 1385-1389
— presbyter minister extraordinarius pro iis qui in periculo mortis
versantur, expositio historica quaestionis 1359-1365; disciplina
ab eo servanda 1372-1384; 1390-1392; 1808-1839; ritus adhi­
bendus 1393-1400; 1840-1843

INDEX RERUM NOTABILIUM

INDEX RERUM NOTABILIUM

1305

•VV(

haec facultas valet etiam pro fidelibus orientalibus 2017·
2019
— in Missionibus Episcopus facultatem concedere potest omni­
bus sacerdotibus curam animarum gerentibus 2082
— in USA facultas conceditur cappcllanis nosocomiorum pro in­
fantibus recens natis 2118
— facultas specialis delegandi concessa Episcopis USA durante
Concilio 4290-4297

—

CONGREGATIO RITUUM
— competentiae iuxta reformationem Curiae Pii X 196-200
— competentiae iuxta CIC a. 1917 478
— coetus consultorum constituitur 411-418
— institutio et competentiae Sectionis historicae 1329-1332

CONGRESSUS INTERNATIONALES
— Musicae sacrae (a. 1954): Vota et desiderata Sanctae Sedis
2574-2582
— Liturgiae pastoralis (a 1956): Allocutio Pii XII ad participantes
2989-3024
CONSECRATIO VIRGINUM
— benedictio et consecratio dari non potest in saeculo degentibus
1263

CREMATIO
— cadaverum: confirmatur prohibitio traditionalis 1256-1261

CURIA ROMANA
— reformatio (a. 1908) et competentia pro rebus liturgicis: Congr.
S. Officii 187-189; Congr. de disciplina Sacramentorum 190-192;
Cong. Concilii 193-195; Congr. Rituum 196-200

il v

I

<r
^1

DEFUNCTI
— facultas tres Missas celebrandi in Commemoratione omnium
Fidelium defunctorum 449-457
— concessio extenditur ad ritum ambrosianum; sed non Ecclesiis
orientalibus 458
— gradus celebrationis 462
DIACONATUS
— praematura declaratur possibilitas eum conferendi tamquam
officium a sacerdotio independens 3077-3078
1306

INDEX RERUM NOTABILIUM

DIES FESTI DE PRAECEPTO
— eorum imminutio (a. 1911) 252-259; applicatio normarum 260-284
— novus elenchus (a. 1919) 1070
— post promulgatum codicem rubricarum (a 1961) 4036-4037

“DIO SIA BENEDETTO”
— addatur invocatio “Benedetto S. Giuseppe suo castissimo Sposo" 1094-1095
— addatur invocatio “Benedetta la sua gloriosa Assunzione" 2468
— addatur invocatio “Benedetto il suo preziosissimo Sangue” 4031
EUCHARISTIA

Missa:
—
—
—
—

—
—
—
—
—
—
—
—

natura et fructus 2568-2573
actio Christi 3000-3004
praesentia Christi 3009-3014; 3020
est verum sacrificium a Christo institutum, a sacrificio Crucis
offerendi ratione distinctum 1927-1930
gaudet eodem quadruplici fine ac sacrificium Crucis 1931-1938
perpetuat sacrificium Crucis 1939
Ecclesiae sacrificio completur 1268
effectus religiosi et sociales 2137-2142
centrum vitae christianae 1719-172
fideles frequenter participent 1692-1704
animadversiones circa materiam celebrationis 1291-1297; 13071309; circa fragmenta 1298-1303; 1310-1312
in formula consecrationis calicis ne omittantur verba “myste­
rium fidei” 3159

Mlssae celebrationis species:
distinctio inter diversas species: 3168
Missa pontificalis: notio 3711
Missa solemnis: notio 3189; 3711; gradus participationis fide­
lium 3190
Missa cantata: notio 3191
Missa in cantu: ratio canendi partes Proprii ct Ordinani 3192; 3711
Missa lecta: fovenda participatio fidelium 3193; quatuor gradus
participationis 3194-3196
Missa privata: nomen vitetur 3167; 3709
Missa dialogata: ab Ordinariis moderanda 1431; 1144; fideli­
bus non licet recitare ea quae sunt propria sacerdotis 1144
Missa convent ualis: notio 3200; quomodo ordinanda in cantu vel
lecta 3201; eius relatio cum aliis partibus Officii 3202; 3725-3737
Missa sine ministro: facultas concessa dioecesibus Germaniae
INDEX RERUM NOTABILIUM

1307

—

—
—

—

tempore belli 1688; condiciones ad indultum impetrandum
2196-2200
Missa vespertina: concessiones pro Gallia 1844-1848; pro Bel­
gio 1849-1851
Missa vespertina: concessio Pii XII 2494; notae S. Officii 25112516
Missa vespertina: ne sit ad sollemnitatem externam aut in pri­
vatorum commodum 2592; si notabilis pars fidelium id requi­
rat, altera celebrari potest, etiam cum ritu Matrimonii 30733075; in nocte Nativitatis Domini, ob bellum, horis vespertinis
anticipari potest 1673-1679
Missae iteratio: concessio dioecesibus Germaniae, diebus fetia­
libus, tempore belli 1690; diebus fetialibus pro Matrimoniis ct
Exsequiis in dioecesi Parisiensi 2083; pro renovandis sacris
speciebus in monasteriis 2119

ASSERVATIO:

— cura a Romanis Pontificibus impensa ad cultum eucharisticum
augendum 1316-1324
— fundamentum theologicum 1988-1989
— rationes 1990; 2203
— evolutio historica 1991
— hodierna approbatio Ecclesiae 1992
— normae ad eius asservationem 1680; cautelae adhibendae ad vitan­
das sacrilegas profanationes 1478-148; tempore belli 1732-1742
— ecclesiae fidelibus pateant ad adorationem 1995
— asservatio feria V in Cena Domini 1304-1305; 1314
— condiciones ad Ss.mam Eucharistiam asservandam in oratorio
privato 2201-2205
COMMUNIO:

Communio fidelium: non est de integritate sacrificii Missae
1972-1976; sed frequens commendatur 1977-1979; et quidem
hostiis in eadem Missa consecratis 1980; post sacerdotis com­
munionem 1981
— Communio frequens et cotidiana: historia huius praxis 114-122;
his qui recta mente accedunt prohiberi nequit 123; condiciones
necessariae 124-128; in institutis religiosis 129-130; in seminariis
et collegiis 1469-1518; gratiarum actio commendatur 1982-1987
— Communio puerorum: historia disciplinae Ecclesiae 214-222;
pueri ad communionem admittendi, cum ad aetatis rationem
pervenerint 223; opportunum videtur illam iis dare postquam
Confirmationem receperunt 1347; 1370; condiciones necessari­
ae 224-228; eadem aetate etiam ad Paenitentiam et Unctionem
infirmorum admittantur 223, 229, 230
—

I
i
I I
h; i

1308

INDEX RERUM NOTABILIUM

—
—

promiscuo ritu sumi potest 352-367
casus peculiares: dari potest horis vespertinis etiam sine Missae
celebratione 3423-3424; dari potest horis vespertinis aegrotis
qui e domo egredi non possunt 4139; dari potest claustralibus
extra Actionem liturgicam feria VI in Passione Domini 4299

FACULATES SPECIALES
— pro America Latina 1516-1529; 1621; 1949; 2125-2136; 22872291:3316-3328
— pro Ordinariis Missionum 1530-1585; 2228-2286; 3347-3419
— pro Nuntiis Apostolicis, aliisque Legatis Pontificiis 1110-1142
— pro Missionariis Apostolicis 1604-1613
— pro Cappellanis Castrensibus (a. 1914-1918) 1099-1109; (a.
1959-1945) 1644-1670
— pro dioecesibus Jugoslaviae 1586-1603
— pro dioecesibus Brasiliae 1681-1686
— pro provincia ecclesiastica Agraensi, in India 1317-1347
— pro alumnis Collegii de Propaganda Fide destinatis ad territo­
ria ipsi Congregationi subiecta 1614-1620

GRADUALE ROMANUM
— Editio typica (a. 1907) 170-173; (a. 1908) 183-186
HEBDOMADA SANCTA INSTAURATA
Decretum SRC (a. 19553 2661 -2680
Instructio SRC (a. 1955):
— pro universa I iebdomada sancta 2674-2680; 2692-2694; 2711-2713;
— pro dominica in Palmis 2684-2695:
— pro feria V in Cena Domini 2685-2687; 2696-2698;
— pro feria VI in Passione Domini 2688;
— pro sabbato sancto et Vigilia paschali 2689-2691; 2699-2704;
— pro sacra Communione et ieiunio eucharistico 2705-2710
— ubinam actiones liturgicae Tridui sacri celebrari possint 29802986
Ordinationes SRC (a. 1957):
— de ritu solemni vel simplici adhibendo 3030-3032
— dominica in Palmis 3033-3036
— feria V in Cena Domini 3037-3043
— feria VI in Passione Domini 3044-3047
— pro sabbato sancto ct Vigilia paschali 3048-3051
Ordo 1 Iebdomadae sanctae instauratus (a. 1955):
— Decretum promulgationis 2714
— dominica II Passionis seu in Palmis 2715-2760
INDEX RERUM NOTABILIUM

1309

feria V in Cena Domini: de Officio divino 2761-2763; de Missa
chrismatis 2764-2781; de Missa vespertina in Cena Domini
2782-2828
— feria VI in Passione Domini 2829-2876
— sabbato sancto: de Officio divino 2877-2880; de Vigilia pascha­
li 2881-2929
— Cantuum ad OHS pertinentium approbatio 2975

—

IEIUNIUM EUCHARISTICUM
— lex in CIC a. 1917, 673
— pro infirmis mitigatur 136-137
— difficultatibus pro presbytero exstantibus, Sancta Sedes, in ca­
sibus urgentioribus Episcopus, legem mitigare potest 1159-1160;
quomodo impetranda mitigatio 1336-1341
— mitigatur pro operariis fodinis addictis 1513
— mitigatur pro femineo servitio addictis 1691
— mitigatur pro militibus 1718
— mitigatur pro fidelibus qui durante nocte incursionibus bellicis
opprimuntur 1722
— nova disciplina a Pio XII statuta (a. 1953): Const. Apost. 24692497; Instr. S. Officii 2498-2520
— indulta anno 1953 concessa extenduntur (a. 1957) 3052-309
— applicatio disciplinae Pii XII in celebratione Vigiliae paschalis
(a. 1954) 2560; in Triduo sacro 2705-2710
— concessiones pro Missis vespertinis in Gallia 1844-1848; in
Belgio 1849-1851

IESUS CHRISTUS
— Caput: devotio non introducenda 1492
— Cor Eucharisticum: quomodo intelligendus cultus 445-448
— Divinus Operarius: quibus condicionibus titulus ecclesiae ad­
mittitur 2362
— Rex: festum instituiturl223-1226
— Sanguis: cultus promovendus 3425-3430; Litaniae 3420

1NCULTURATIO
— notae et traditiones populorum, quae erroribus non adstipulantur, servandae 1632-1635; 2357-2361; 3341
— ritus in traditione populorum usitati a superstitionibus pur­
gandi 1493-1495
— missionarii ritus, consuetudines et mores populorum colant
1445-1446; linguae ct usibus localibus accommodentur 1071-1074
— res missionales prudentius tractentur 1630-1631
1310

INDEX RERUM NOTABILIUM

— R1TUS SINENSES: catholici participare possunt quibusdam pu­
blicis caeremoniis ct obsequii signis in honorem Confucii, qui­
busdam datis condicionibus 1414-1428; 1636-1643
— RITUS MaLABARICI: iuramentum missionariis impositum abdi­
tur 1672
— RITUS CIVILES IN lAPONIA: catholici participare possunt quibus­
dam caeremoniis amorem ega patriam exprimentibus 1444-1460

INSTITUTIO
IN sacra Liturgia
— episola pastoralis card. l.B. Montini a. 1967,4300-4357
— clerus et populus imbuendi sunt spiritu liturgico 2056-2061
— liturgiae studium in seminariis 1077-1078; normae pro semina­
riis sinensibus 2084-2106
— Institutum Liturgicum S. Anselmi in Urbe erigitur 4130

In Musica sacra
— in genere 2547-2559; 3269
— totius populi christiani 2956
— in familia 3270
— in scholis 3271-3273
— in seminariis 64; 76; 1276-1277; 2154-2161; 2970-2973 ; 32743275
— in seminariis Italiae, programmata 3093-3111
— in Missionibus 2966-2967; 3277
— Instituta formationis: scholae musicae sacrae provehendae 66;
scholae dioecesanae 3280;
— societates ct consociationes 3282; commissiones de musica sa­
cra 62; 2383; apud ecclesias principales 3276; vota et desiderata
II Congressui international! 2574-2582
— Instituta altioris formationis: in genere 66; 3281; Pont. Institu­
tum Romae constitutum 1145-1158; Epistola loannis XXIII
quinquagesimo anno recurrente ab eius institutione 4140-4148;
eius irequentatio commendatur 1286; 2554; 2556; Pont. Insti­
tutum Ambrosianum conditur 1671

In Archaeologia sacra*.
—

Pont. Institutum ct Commissio constituuntur 1227-1245

INSTRUMENTA MUSICA

Organum
__

est instrumentum proprium in ecclesiis adhibendum 17-18; 53-56;

__

1283
organum “classicum" est instrumentum musicum Ecclesiae latinac 1283; 3226
INDEX RERUM NO1ABILIUM

1311

—
—
—
—
—
—

sit ad artis normam confectum 3227
collocetur in proximitate altaris maioris 3232
eius modulatio temporibus ct actionibus liturgicis respondeat 3231
eius loco “harmonium” adhiberi potest 3228
organum “electrophonicum” toleratur 2153; 3229
musica sacra pro organo: notio et eius in liturgiam admissio 3173

Alia instrumenta musica
adhiberi possunt, cum organo, dummodo instrumenta ipsa et
ratio ea modulandi actioni sacrae congruant 3233; 3234
— sint usui sacro accommodata et personali artificis actione
tractentur 3225
— normae quoad eorum usum in liturgia 2960-2961; 3245-3250
— reprobatur eorum usus immodicus, qui voces cantorum et po­
puli opprimat 1282
— instrumenta “automatica" prohibentur 2976; nisi agatur de sa­
cris sermonibus et musica sacra transmittendis, vel de cantu su­
stentando 3236
Symphoniacorum catervae (Bande musicali)
— admitti nequeunt in ecclesiis 58; aliquando extra illas 59
—

Pianoforte
—

eius usus in ecclesia prohibetur 19; 57

INTROITUS
— Ratio illum canendi cum psalmi versibus 1852-1853
IOSEPH (S.)
— litaniae approbantur 202
— invocatio additur in precatione “Dio sia benedetto” 1094-1095
— nomen Canoni Missae inserendum 4298

IUDAEI
— interpretatio verborum “pro perfidis ludaeis" 2110
— varitationes eorundem verborum in Missali et in Rituali 3339-3340
LECTIONES
— proclamatio lingua vernacula post cantatum vel lectum textum
latinum: pro dioecesi Carnutensi 2117; pro dioecesi Parisicnsi
2591; pro dioecesibus Galliae 3025-3026
— idem pro Germania 3311; lectiones Hebdomadae sanctae 3314

LIBER ET CALIX
— Littera paschalis card. I. Roncalli, et Homilia loannis XXIII
3287-3288; 3299-3308
1312

INDEX RERUM NOTASILIUM

LIBRI LITURGICI
— quinam sint 251
— normae pro eorum editione 242-251, 1800-1807

Editiones typicae
— Antiphonale, (a. 1912) 368-369; (e. 1919) 1069
— Breviarium Romanum (a. 1914) 427; (a. 1961)4110
— Gradual e Romanum (a. 1907) 170-173; (a. 1908) 183-186
— Kyriale (a. 1906) 135
— Martyrologium Romanum (a. 1913) 380; (a. 1922) 10971098
— Memoriale Rituum (a. 1920) 1075; (a. 1957, pro Hebdomada
sancta) 3051
— Missale Romanum (a. 1920) 1079; (a. 1962) 4268
— Pontificale Romanum (a. 1961, II pars instaurata) 4111-4114.
(a. 1962,1 pars emendata) 4187
— Psalterium Breviarii Romani (a. 1911-12) 338-339
— Rituale Romanum (a. 1913) 381; (a. 1925) 1208; (a 1952)
2444-2445; Ordo Baptismi adultorum per gradus distinctus (a
1962) 4192-4267
LINGUA LATINA
— sermo Romanae Ecclesiae proprius 42
— pronuntiari debet more romano 213
— in liturgia Romana servanda 1920; 3022
— in seminariis rite excolenda 182; 3079-3092; 4185-4186
— eius studium provehendum 4168-4186
— Academicum Institutum Latinitatis in Urbe conditur 4184

LINGUA SLAVONICA SEU GLAGOLITICA
— principia et normae circa eius usum in liturgia 138-155
LINGUA VULGARIS
— valde utilis apud populum, in aliquibus ritibus, exsistere potest
1920
— concessiones peculiares pro Germania: formae usu traditae
servari possunt 1749; 2650; 3309
— interpretatio normarum Enc. Musicae sacrae quoad cantus lin­
gua vulgari 2988
— vide etiam LECTIONES

LITANIAE
— Pretiosissimi Sanguinis 3420
— S. loseph 202
INDEX RERUM NOTABILIUM

1313

LITURGIA
— descriptio 3166
— notiones erroneae 1889
— sacerdotalis muneris Christi exercitatio 1886
— cultus publicus qui in ea exercetur in VT praenuntiatus, in NT
a Christo perficitur 1877-1882
— cultus mystici Corporis Christi, Capitis et membrorum 1884
— Corpus mysticum sacramentis et oratione alit 1723-1731
— opus totius Ecclesiae 2993-2996
— ritus oriuntur Spiritus Sancti afflatu 1921
— momentum et locus eius praesentiae in vita et cultu Ecclesiae
1269-1271
— non exhaurit totam actionem Ecclesiae 2997-2999
— elementum praecipuum habet cultum internum 1888
— exprimit cultum externum quem exigit hominis natura 1887
— quidpiam durabile et vivum 1863
— fons doctrinae et unitatis 1401-1402
— didascalia Ecclesiae 1432-1434;
— valor didascalicus celebrationis 1223-1226
— reditus ad fontes vitae christianae 1406
— vis et virtus precationis liturgicae 1435-1436; 2528
— ad fidelium sanctitatem contendit 1890-1891
— eius arcta connexio cum dogmate 1907-1910
— sensum spiritualem sacrae Scripturae declarat 1743
— unitatem Ecclesiae indicat et promovet 3315
— rituum varietas est quasi modulatae unius concentus voces 1405
— varietas rituum catholicitatcm Ecclesiae testatur 1470-1471
— renascenda: ab Ecclesia laudatur ac promovetur 1867-1869;
1911; facienda ut profundior intelligentia mysteriorum fidei at­
tingatur 1913-1916; in ea efficienda peccatur excessu et defectu
1872-1874; elementa tantummodo humana variari possunt
1912; antiquitas non est unica norma 1922-1924
— ab Ecclesiae actoritate moderanda 1744-1748; 1870-1871;
1902-1905; 1918; 2046-2047; 2572-2573
— privatis non licet nova in eam introducere 1919; nec linguam
latinam deserere 1920
— Cf. etiam PARTICIPATIO. INSTITUTIO

■♦■I
IMS

MARIA B. VIRGO
— in cyclo anni liturgici 2025-2028
— Assumpta: dogmatis testimonia in liturgia 2304-2313
— Regina: doctrinae testimonia in liturgia 2583-2589
— Induta vestimentis sacerdotalibus repraesentari prohibetur 461
1314

INDEX RERUM NOTABILIUM

MARTYROLOGIUM ROMANUM
— editiones typicae: (a. 1913) 380; (a 1922) 1097-1098
MEDIATOR DEI
— textus Lilt. Encyclicarum 1865-2068
— recta eius interpretatio 2120-2123
— allocutio card. I.B. Montini, decimo recurrente anniversario
4358-4379
MEMORIALE RITUUM
— editio typica (a. 1920) 1075; recognitum pro Hebdomada sanc­
ta instuarata (a. 1957) 3051

MINISTRANTES
— bene istructi, praesto sint ad actiones liturgicas et pia exercitia
3278

MISSA:
— cf. EUCHARISTIA, Missa
MISSALE PRO FIDELIBUS
— commendatur ad fidelium participationem promovendam 1965
— lingua italica, laudatur 1096

MISSALE ROMANUM
Instaurationes: Cf. sub voce RUBRICAE
— Romanum, editio typica (a. 1920) 1079; (a 1962) 4268
— Romano-Slavicum, characteribus latinis impressum 1262
— Lingua Sinensi 2143; nota historica 2144
MUSICA SACRA

Documenta potiora:
— “Tra le sollccitudini” (Pius X, 22 nov. 1903) 32-67
— “Divini cultus sanctitatem’’ (Pius XI, 20 dcc 1928) 1269-1287
— “Mediator Dei” (Pius XII, 20 nov. 1947) 1865-2068
— “Musicae sacrae disciplina" (Pius XI1, 25 «/er. 1955) 2933-2974
— “Instructio de Musica sacra ct sacra Liturgia" (SRC, 3 iept
1958) 3160-3284

Principia:
pars necessaria, integralis liturgiae 36; 2557; 2933-2935
ancilla liturgiae 23; 61
favet pietati et devotioni 31
notae propriae musicae sacrae 1-2; 37; 2950-2953
INDEX RERUM NOTABILIUM

Olfl

1315

legibus obtemperare debet, quae omni arti religiosae praescri­
buntur 2940-2947
— normae pro ritu latino latae aliis ritibus accommodari possunt
2957
—

INSTAURATIO:

— necessitas 1-30; 32-67; 69-78; 1265-1267
— cura Romanorum Pontificum peracta 1272
— impedimenta quae aliquando opponuntur 7-11; 1273-1274
— ab Ordinariis promovenda 1285
— rationem parandi textus cum cantu inspirare debet 13-16

Personae in musica sacra partem habentes:
—
—
—
—
—

—
—
—
—
—

dotes auctorum, cantorum, magistrorum et artificum 20; 52;
3258;3263
chorus liturgicus solis viris constare potest 20; 51; 2977
moniales partes agunt chori liturgici in suis ecclesiis 21
chorus mixtus quibus condicionibus admitti possit 3265
modulatores instrumentorum scientia, experientia et legibus li­
turgicis versati sint 3230
personae in musica sacra partem habentes ministerium gratuito
praestent 3266
quae vero modo stabili opus impendunt iuxta leges civiles pro­
tegantur 3267-3268
scholae cantorum commendantur 65; 1280; saltem in ecclesiis
maioribus 2969; 3264
pueri cantores suscitandi 1281
compositiones in ecclesiis adhibeantur pro quibus iura aucto­
rum non vindicantur 1342-1344

Cantus gregorianus
— est cantus sacer Ecclesiae Romanae 3; 38; 1280; 2936; 3170
— commendandus 2050-2051
— mclodiae ad codicum fidem sunt restituendae cura monasterii
Solesmensis et a SRC recogonoscentur 83-85; 89
— authenticus habendus est ille qui in editionibus typicis inveni­
tur 1279;3224
— omnes faciliores et magis usitatas mclodias addiscant 2954
— in seminariis foveatur 63; 68; 1276; 3274
— laudantur societates quae ad cius diffusionem adlaborant 68;
81; 92
— laudatur opera monasterii Solesmensis 80; 90-91
— quaenam partes celebrationis unice modis gregorianis sint ca­
nendae 3181
— quomodo modulandae sint syllabae vel voces hebraicae 350
— quomodo agendum cum syllabis hypermetricis 443
1316

INDEX RERUM NOTABILIUM

Libri liturgici melodias gregorianas referentes
— quinam sint 3221
— a Typographia Vaticana eduntur 82
— huic editioni omnes aliae conformari debent 86; iuxta normas a
Sancta Sede datas 3223
— proprietas Sanctae Sedi reservatur 87
— normae pro edendis libris liturgicis melodias gregorianas con­
tinentibus 82-89; 93-100; 101-110; 203-209; 231-234; 235-240
— notulae figuram et valorem servent quam in editione typica ha­
bent 132-134; 210-213
— signa rythmica admittuntur dummodo integra serventur notularum vis et ratio 132-134; 3224; et cetera a decretis Sanctae
Sedis mandata 241
— una cademque melodia gregoriana sit in libris universalibus et
propriis 201; 235-240
PpLYPHONIA SACRA

— notae 4; 39; 3213-3214
— ex gregorianis concentibus orta, adhuc colitur 3171
— post cantum gregorianum alterum locum tenet in liturgia 1286
— in omnibus celebrationibus liturgicis admitti potest 3182
— semper summo honore est habenda 2937-2939; et semper co­
lenda 2958-2959
— “falsibordoni" admitti possunt in cantu psalmorum 14

Cantus religiosus popularis
—

—
—
—
—
—
—

a religioso sensu oritur, vitam christianam alit, pia exercita con­
decorat, aliquando in liturgiam admittitur 3174; 3184
adhiberi potest in Missis lectis, dummodo singulis celebrationis
partibus respondeat 2963; 3198
non admittitur in Missis in cantu 2963
lingua utatur plana et modulatione simplici, et religiosam di­
gnitatem exprimat 3217
omni cura ct industria est promovendus 2053; 2965
textus antiquioris aetatis colligantur 3218
cantus lingua vulgari admitti possunt post verba liturgica latine
cantata 2955

MUSICA SACRA moderna

—
—

admittitur in liturgia 5; 40; 2052,3183
quibus notis praedita esse debeat 3172; 3215

Musica religiosa
«

—
—

Magni facienda, eo quod religionem valde iuv<it 2948; 3175, 5185
Condiciones quibus in ecclesiis proponatur 3219-3220

Musica profana
—

ab ecclesiis arcenda 6
INDEX RERUM NOTABILIUM

1317

RADIOPHONIA ET TELEV1SIO

—

normae ad actiones liturgicas diffundendas 3239-3244

Cf. etiam: INSTITUTIO, IN MUSICA SACRA

OFFICIUM DIVINUM
— fundamentum theologicum 1997-1998; 2001-2003
— sacerdotum praestantissima et propria supplicandi ratio 22922303:4149-4167
— evolutio historica 1270; 1999-2000
— orando mens concordet voci 2004-2005
— formae illud celebrandi 3205; 3207
— choralis celebratio instauretur 1278; 4039
— aliquae eius partes natura sua postulant ut in cantu proferantur
3206
— clerici sedulo instituantur ad Officium divinum debite persol­
vendum 1765-1786
— aliqua pars in seminariis saepe in communi peragatur 3211
— impensiore pietate recitandum pro felici exitu Concilii Vaticani
Π 4149-4167
— Laudes nec in recitatione a solo anticipari possunt 4040
— Cantus Vesperarum diebus festis: vide VESPERAE
OFFICIUM PARVUM B. Μ. V.
— probatur amplior editio ad anni liturgici tempora et festa ac­
commodata 2524-2526
— eius loco a Religiosis adhiberi potest Breviarium parvum 2225
OLEA BENEDICTA
— numerus sacerdotum, ob belli difficultates, in benedictione
minui potest 459
— ob olei penuriam, causa belli, adhiberi possunt olea anno prae­
cedenti benedicta 1752
— quaenam Missa dicenda, si benedictio fit extra feriam V in Ce­
na Domini 4032-4033
— Oleum infirmorum a sacerdote benedici potest, in casu necessi­
tatis: ritus 4034

ORATIO
— notiones erroneae circa orationem 1730-1731

ORATORIUM PRIVATUM
— condiciones servandae ad illud obtinendum 2168-2186
1318

INDEX RERUMNOTABILIUM

ORDINES SACRI
— materia et forma definiuntur Diaconatus, Presbyteratus et Epi­

scopatus 2076-2081
— variationes inde in Pontificale Romanum inducendae 2211-2224
— duo Episcopi in consecratione episcopali celebranti assistentes
sunt conconsecrantes et formulam sacramentalem proferre de­
bent 1761-1764
PAROECIA
— domus populi christiani 2111-2116
— cellula socialis et centrum vitae liturgicae 2529

PARTICIPATIO IN SACRA LITUTRGIA
— est spiritus christiani primus ac necessarius fons 34, 444
— interna, externa, sacramentalis 3187
— munus catechesis 3187
— media ad eam promovendam 1965-1968
— intensius fovenda in Missis cum magna participatione 32913292
— pleniorem Dei cultum et fidelium aedificationem obtinere de­
bet 3188
— vox celebrantis commode audiri debet, ut participationem fo­

veat 3199
PATER NOSTER
— in Missa una cum sacerdote ab omnibus dici potest lingua lati­

na 3197

PIA EXERCITIA

—
—
—
—

commendantur 1901
nullo modo nocent spiritui liturgico 2031-2032
imbuenda spiritu liturgico 2043-2045
quaedam pietatis exercitia pressius commendantur 2035-

2042
— novae devotiones non inducendae 2049

PIETAS
—
—
—

OBIECTIVA ET SUBIECT1VA
utraque necessaria 1895-1898
inter eas non datur oppositio 1892-1894; 1900
privata iuvat ad participationem cultus publici 189

POLYPHONIA SACRA
Cf. sub voce MUSICA SACRA, POLYPHONIA
INDEX RERUM NOTABILIUM

1319

<·

PONTIFICALE ROMANUM
— pars I emendata (a. 1962) 4187
— pars II instaurata (a. 1961) 4111-4114

PROTECTIONES
— in ecclesia ne quidem ad instructionem catecheticam traden­
dam adhiberi possunt 2978; 3238

PSALMI
— eorum excellentia 285-287; 2006-2208
— eorum explicatio in seminariis tradenda 1705-1713
— quomodo canendi 3208-3209

PSALTERIUM BREVIARII ROMANI
— rationes ex traditione ecclesiastica desumptae ad eius instaura­
tionem 285-288
— primus gressus reformationis Breviarii et Missalis 289-291
— approbatio editionis typicae (a. 1911) 338-339
— facultas vetus Psalterium adhibendi in recitatione privata 379
PSALTERIUM: NOVA INTERPRETATIO
— approbatio novae conversionis latinac a Pont. Inst. Biblico pa­
ratae 1787-1791
— ad usum liturgicum conceditur 1790-1791
— ad omnes celebrationes extenditur, Missa exclusa, si integer
psalmus recitatur 1864

PUERI CANTORES
— scholae puerorum cantorum excitentur 1281; 2555; 3279; 3298

I

RENASCENTIA LITURGICA (= Movimento liturgico)
— nostrae aetatis 2989-2991; 3021-3022
— sacerdos ct rcnascentia liturgica 3312-3313

RITUALE ROMANUM
— editio typica (a. 1913) 381, (a. 1925) 1208; (a. 1952) 2444-2445
— Ordo Baptismi adultorum per gradus distinctus (a. 1962)4192-4267

r
RITUALIA PARTICULARIA LINGUA VULGARI
N.B. Pro quolibet Rituali praebetur Decrettun concessionis, Monitio, si
qua habetur, Episcoporum nationis, Introductio et Index.
— pro archidioccesi Vindobonensi (in textu: Viennensi) (1935)
1412-1413
1320

INDEX RERUM NOTABILIUM

pro Gallia, (1947) 2069-2075; (1953) 2530-2546
pro India (1949) 2147-2152
pro Germania (1949) 2226-2227
pro Italia, in celebratione Baptismi (1953) 2521-2523
pro Statibus Foederatis Am. Sept. (1954) 2561-2567; (1959)
3329-3338
pro dioecesi Luganensi (1955) 2651-2660
pro dioecesibus Brasiliac (1958) 3148-3158
pro dioecesibus Hiberniae (1959) 3342-3346
pro dioecesibus linguae hungaricae (1961) 4108-4109
pro America Latina (1962) 4189-4191

RITUS PARTICULARES
— servandi, utpote Ecclesiae ornamentum 1061-1064
— ritus Bracarensis 1064-1068
RITUS MALABARICI, SINENSES, IAPONENSES: cf. sub voce IN­
CULTU RAT IO

ROSARIUM MARIALE
— eius momentum in vita christiana 4132-4138
RUBRICAE
— REFORMATIO Pii X: Const. Apost. “Divino afflatu" (a. 1911)
285-291; Rubricae 292-337; Motu proprio “Abhinc duos an­
nos” (a. 1913) 382-389; Rubricae generales 390-410; normae de
calendariis propriis reformandis 370-378; Breviarium Roma­
num instauratum (a 1914) 427; Missale Romanum instauratum
(a. 1920) 1079
— REFORMATIO Pii XII (a. 1955): Dccr. SRC de rubricarum simplificationc: normae generales 2593-2599; variationes in calen­
dario 2600-2626; variationes in Breviario 2627-2640; variatio­
nes in Missali 2641-2649;
— Reformatio IoaNNIS XXIII (a. I960): Motu proprio "Rubri­
carum instructum” 3431-3439; decretum promulgationis ex
parte SRC 3440; rubricae generales 3441-3577; rubricae gene­
rales Breviarii 3578-3708; rubricae generales Missalis 3709
3970, tabella dierum liturgicorum 3971-3988; servanda m calen­
dariis anni 1961, 3989-3997; ordinationes ad librorum liturgi­
corum editores 3998-4030; eius applicatio anticipari nequit
4035; de Calendariis ct Propriis revisendis 4041-4107; Brevia­
rium Romanum instauratum (a. 1961) 4110; Missale Romanum
instauratum (a. 1962) 4268
INDEX RERUM NOTABILIUM

1321

SACERDOTIUM FIDELIUM
— essentia differt a sacerdotio ordinato 2571
— in Missa fideles offerunt, ratione sui sacerdotii baptismalis
1945-1957
— sed non gaudent sacerdotali potestate 1942-1944
— offerunt per manus sacerdotis 1953
— requiritur eorum unio cum Christo sacerdote et victima 19401041
— fideles debent seipsos cum Christo offerre 1958-1964
SACERDOS INFIRMUS VEL CAECUTIENS
— Instructio pro Missae celebratione (a. 1921) 1080-1093; (a
1957) 3113-3126; (a. 1961) 4115-4129

SACRAMENTA
— sancte et decore celebranda 1792-1796
— opiniones erroneae decreto “Lamentabili” damnatae 156169
SACRAMENTALIA
— in C.I.C. a. 1917,853-862
— pro catechumenis celebrari possunt 1060
SANCTI: cf. sub voce: ANNUS LITURGICUS
SANCTUARIA
— Normae pro moderandis piis fidelium peregrinationibus 14371443

SCHOLAE CANTORUM
— restituantur et foveantur 65; 1280
— praesertim in ecclesiis maioribus 2555; 2969; 3264
— chorus liturgicus solis viris constare potest 20; 51; exclusis mu­
lieribus 21
— chorus mixtus excludendus 2977
— chorus mixtus certis condicionibus admitti potest 3265

SILENTIUM SACRUM
— servandum suadetur a consecratione ad Pater noster 3179
SOLESMENSE MONASTERIUM
— gratulationes de labore ad cantum gregorianum instaurandum
80; 90
1322

INDEX RERUM NOTABILIUM

SPIRITUS SANCTUS
— forma humana repraesentari nequit 1264
TABERNACULUM
— quomodo esse debeat 1476
— normae quoad eius constructionem et ornatum 3068-3070
— eius relatio et collocatio in altari 1309; 1327; 3015-3019
— de more super altare, et quidem maius, ponendum est 3065
— collocari nequit super altare versus populum 3067
— collocari nequit in pariete, in aediculis ab altari separatis 30713072
— pericula profanationis arcere debet 1477-1478
— clavis diligenter custodienda 1482-1486
— munera Episcoporum et Ordinariorum 1487-1491
— apud tabernaculum in quo Eucharistia asservatur, lampas ardere debet 460; 1714-1717
TEXTUS LITURGICUS
— unice lingua latina exaratus 42
— forma singulas partes proferendi 43-49
— quomodo in cantu proferendus 3186
TITULI ECCLESIARUM ET IMAGINUM
— insueti ne adhibeantur 428-434
VESPERAE
— diebus festis celebrandae commendantur 2009; 2145-2146;
3210; 3293-3297
— praesertim in seminariis 3211
— normae pro earum cantu 14-16
VESTES SACRAE
— forma tradita non mutetur 1221-1222; 1797
— confici possunt pristina forma, de iudicio Ordinarii loci 3076
VIGILIA PASCHALIS
— Decretum instaurationis (a. /951) 2314-2316
— Ritus (λ. 1951) 2317-2356
— Celebratio ad triennium prorogatur (a. 1952): Decretum 23632367; Ordinationes 2368-2391; Ritus 2392-2443
— celebrari permittitur sub fine noctis dominicae Resurrectionis
3310
— disciplina ieiunii eucharistici 2560; 2705-2710
INDEX RERUM NOTABILIUM

1323

INDEX GENERALIS

„'.V

Presentazione
Presentation
Présentation

XIII

XXVII

Index documentorum

XLI

Siglario
Documenta Pontificatus Pii X

Documenta Pontificatus Benedicti XV

161

Documenta Pontificatus Pii XI

301

Documenta Pontificatus Pii XII

463

Documenta Pontificatus loannis XXIII

971

Documenta Pontificatus Pauli VI

1215

Elenchus Documentorum maioris momenti

1297

Index rerum notabilium

1301

Index generalis

1325

I. W

INDEX GENERALIS

1325

Finito di stampare nei mese di marzo 2000
dalla Tipografia Giammarioli - Via E. Fermi, 10 - Frascati (RM)