D- NICOLAI

DE CVS A C ARDInalis, vtriuique luris Doâons, in

omniquc PnilofopHia incómparabilis vin
O

P

Ë

R

A

In quibustheologr ae myfteríaplurima,fíne (pirita Dei ínaccefla»
iam aliquot feculi sud a ta
munium T H e o l o g i

negleda reiielantur* Praeterea nullus locorum cóm*
non tradatur*
ITEM
In philosophia præfertim in math b m a t(i c i f, difficultates
ae

multæ, quas ante hunc autoremfcea hunianæ mentis captum excedentes)nemo
prorfus aggredi fuit aufus,explícantur ÓÓdemonftrantuív

POST RBM O1
Ex utrocp lure de maximis Ciuilibus & Ecclefiafticís rebus conGlía & re*
íponía dantur : Et inextricabiles caufæ deciduntur*

Librorum Catalogüm uerfapaginâ indicabit.

Cum Priuilegio Cæi. Maieft.

Nicolai de Cuia Cardinalis viri in otï>
x

níutn artium 8¿ ícientiarum maiorum quoqs facultatum co*
gnítíone celeberrimfOpera ín tres Tomos dígefta:

in quorum Tomis continentun

T O M V S
t
2
?
4
5
ei
7
S
?

De Do Aa Ignorantia îib. 5.
Apología dodlæ ignorantiæ*
De coniediirts lib.i;
De filiatione Dei
Degendi»
IdiocieHtM*
DeuifioneDei.
De ludo globi lib.i»
De fortuna»

fofi I

10

Ü

•;

7J
ii?

12
Î3

127

14

137
181

1$
16

I/

TO MV S
De
AnrtunctatíóOei
fol. 54»
i
5
€
t Excitationum líb.io.
347
3ff4
7
5 De Aequalitate.
692
8
4 De Catholica concordantia*

L
Compehdítim,dire<^ío bniutiik Í0
DePoiTeft.
De Beryllo.
284
De dato Patrisluminum»
De quærendo Deum,
De uertatione iàpieiïtiæ
DeapiceTheoiiæ,
33«
De Deo abfeondíto*

í t
•
EpiftolanimliÉr.
De Pa ce fidei.
Críbratíonum Alchoratifi
Denoinïsimodie.

86*

$31

ï I I.
T O M V Sj
7 Complementum Theologicum no/
i De Geometricis trafmutatíoníb. s>j9
S De Ma ch em a tica perfeccione. moi
t De Arithmeticis complementis
De
Mathematicis
complemetis
iooy
9 Reparado Calendaría
3
ÏIJ7
IO Corredlo Tab. Alphonfi,
10^1
HÍ8
4 De Quadratura circuli.
JO5>$ . II Et alia qüsedam in fine ex Gaurícd
'S' De finibus ^¿cordis.
in Cuíam adíeda.
6 Deunaredi curuicg menfiira. noi
praeterea in principio líbrí authorítaWs iacræ icn'pturæ quas Nicolaus de CtiGi
% in ditierfis fuis Libris diligentiisime citat & explicat, collectae fecundum ordi­
nem librorum Biblia^ut ex rjs Euangeliorum domínícalíum á¿Epíílolarmn
explica tionem leperirefaciJlimepofsis.

vlagnifico D. Reéton vniucn
fæqucRcgcntiæ florcntifs.Bafilicnfis
AcâdëtW» dih's pijs, in pmniçfcKhtiâriim genere
præftantifsimis,

N tE

a,

Typographies

;

S;

dodifsimi prudentifsimicpuirf alias Í£pespotífsí<

mu üero hoc anno,non folum exûobis nonnulli,fed muí*
ti âlïj doôiipïj^uirbGéimaniîGanijltàliiHirpànïïAnglt
& Poloni,auide hcc3quæ hîc habetis,Opef à clé Cufa per*

i cupientes, me üehementer rogarunt,üt per nie imprefia
______

iri plurimorum mânus peruénïrenri Vos enim &ali)prü<

dentia & fápíehtíaiñfignesuirffperatísex hqcàucoreplürimuâdpaceni
concôf diamcp Ecclefîf &ad philbfôphiaè ftüdià utilitatis peruenturüm,iï
infelices partes ex horS lesioné mônicœdôflæ^ÇrëÎi&'s coñtentióhíbtiá

& quaeflionibussnihil ædificàntibus3fedlices S¿dífcordíasferentibus) fe
àd Chriftiformem uitæ probitateni 8¿ doñrinárri cóntúlérínt.Et pleriqf

prj fapíentescp uiri ex ñatíoriíbüsqiiæ adhüc CHriftíanís rcliquæ funt,de*

plorantes & expendentes miférüm &C periculofuni rerüm ftatüm,íüdi£át¿
& nimium reâè íudicánis de ecclefiá & imperio Ghriftianb eíTe ( quod*
Deus auertat)á¿iüm,riífi hüius fapientifsimi 8¿ fáriáifsimi uiri faïuberri*
mas ratíónes 8¿ confiliá(qüaeame cku añnos principibus præfcripiît;

quo tempôreüerusuatesmultàqùæiritereaacciderüntpræiiidi£& praedí*

xit)hë£ëffariaad ómnírió necéifariàm refórrnatioñem3fequantur Impera*
tor,rëges?priricipes & omnes nSagiftrátüs.Bt Pontífices pf çiàtiip ecclefia*

rum rioii modo fcquáritur

adrnittant falüBef rima hæc cóhfiííá3fedLÇtiapi

onínes in pôtèftàte coníbtutosobfecrct,incrcpent, doceanr, ad moneánt,ct
omnibus módis âdhortenturjrifteht opportune 8¿ ihiportünéjür fiat fiai;
Vídenius eriím res Chríftíariorum à temporibus multis in pëiüslapfasda*

bi S¿ minari ruinam, Vtínárri huius üeri uatis tempore quo data furit iarri
olim,confilia ad neceffariarii reformationem ecciefîàftiçôrûrii &áííóriim
principûm üniüerfæqp Bccîefiæ pertinentia fecuti fuiflent, in has diffï*
cultates» niiierrimas difcordiasj& ferum omnium cohfufiôneni uerituni
nuiiqüamfüiiTet.Sedrié ùideartàritiemoiùmêtiopera, tantínrií^aütorerii
ob aliam caufam ex affedüúe tantopere praedicare, præftarèéxiflimaüi

integerrimi magnocpiu dicio præditi üírilácobí Fabri Stapúl.de dotibus
Cufetéñimóníum& íüdícíumáiidífejOmiccentes aliorum dódtórum ùi*

rorum pfæconia & teftinioníá de èius prgftantiâ, hoclocuplerifsimo tefte 1

contenti. Dicit igiturStapùb Fuit Nicolausí de Cúfauítiorüm omníum H
hoftis acerrimus át<^publicus inimïcuà,faftùs,àuaritiæj8ô ambitionis to* «
tu$ àdüerfariusjhonëftoruni laborum iri déclíüi cti^m ferie&á patientifsú <í
■

•

a

á

mus,

’

a» muí. Theologiae Çhfiftiâhæ fùnirhusinterpresscc£Îefiisc^ ârcàni antifles
fapíentífsímus. Huius uiri plurima extant opera díuína potius quàtahu*
'«maná. Fuit eloquentia non tàmforcniï quàm Chriftiana>afte(flatanuf*

*> quàmuiufquàm tumens,aiitínfole¡nedoquentemefl?erens>fcdíímpl€Xín¿:

fucatacp, nunquam modeftiæ terminos excedens* Talis fuit Cufæ dicendi

character in quo potius ínteíligentía quàm fermonis flos requiri debeat.
a> Quanqaam nec dcefl fermonis flos atq? gratía3 8¿ magis theologo fandro fu
» permunda noqpphilofopho accommodus quàm feculariuirOjTheatratiíjr

” porri psc dedito.

Mathematicas diiciplinas nemo profundius pcñetrauít»

3> & illa atttngeretentauitinquorum perquifixione nullus maiorumrionfiic*

s» cubuitjquæqpanteomneæuumlatueruntimaxima facræ Mathefeosmyfte
55 fía aperuit. Fuirhuicuirojdc Cufa?diuinodiuinorumfummointerpreti
’’ incóihparabiliscognítiouer2cillíusíntelle¿iuaiis8¿ fpiritualisTheologif,
>» ¿juæ in pace & filentio ueritatem»fanam Ghriftidoffrinamjindagat & do*

3? cetm i tæq? exemplo ueritatiteftimonium perhibetjpitautem alienifsimu»
>» àbïlla Theologia , cauponaria & ambitiofaîquæfiiaînon,quæ Chrifti

3> iunt, qùæfit>& in multiloquio perftrcpit, obfcuritatibusq? 8¿ opinionum
»> difsidqs inuoluiturj&c.Nulla autem Theologia magis iuuannir ad facra

» ádytaetdiííla eorum quíauguftíus 8¿fubíimius deDeo philofophatifunt,
»> conquirenda,quam hac de Cufa eminentifsimi Theologi 8¿ iureconfub.
»> ti, &c. Hæc de noftro hoc aurore grauifsimus teftis &incorrupdfsimus its
dexFaber Stapul.Nos igitur intelligentes^Aperantes cum totdodis:8¿
bonis uiriSjHosLíbros tatumfaíutis(fl Deus mífencorsaomnium bono*
rum autofjeffkax in lecflorum animis fuerit) reípub. ciLiÎlbecclefiafticæ ÔZ

(choláftícíe doctrina? & difciplinæ allacur^s^fflagitatibus enixe plurimis
píjs uírisjñoílrum officium negare no potuímusx Vt igitur hæcopera per

dodïos úiros in ordinemredaâa&emendata in officina noftra excuderem
tur curau’ímus* Paucula quædam5ut uidentur5apocrypha abqcere nolui*

mus » qiiià ualde pauca funt* Porro ueftram ornatifsímam locupletífsí*
mamq? biblíothecam(ergaquam affeélus fum quemadmoduerga liberos

indulgens pater)hisuolumínibusornare úoluí.Boni confulite,

üalcteq? ín Domino, ex officina noftra anno
jí4

n> xxv; menfe Auguíb
Vefier

H»

‘

INDEX O MNIVM
corüm quæ in Operibus Nicólai de
Cúfa Cardinalis continentur.
accidentis efle .
27 adoptionis fpirfcusâ patre ¿p?
A .
cedit
,
550
Aron , ; 7^0 accidentia quomodo mes noftrâ faciat ,
.
adoptíui filfi quomodo co¿ ?
Abbas lo achí m
gnofcantpatrem
pag.
470
745 adío Chrifti omnis eft nofíra
ínftrudío
tfo’2 adriel ángelus mortis50$
abdalla
884
abdía
884 adiuítatisíummgDeuseñ ^9 adríani Papæ legad ad regefn
Gaïliæ
-,
' . „ .í ,781
702
abelis oblado
$19 acoly talis ordo
is>y addaní prfení eplfîolæ ad Ca­
¿Jï adualís infinitas
abnegado quid
adualis exiftentía unde proce
abrahamí
ro lu m
\
784
—.______ _circa mei fío
; ■
abrahæfides,non circumeifio /dat
2¿Ó ádríanusrexFrancíg ... • 78j,
14 admirado eft omnis plenítudí
iuftificàt ,
à z& aduálítas .
nisfíriis
..
641
ádualítas
infinita
24
abrahæ filtj foli Chriftiani 9 ¿
adus
finís
eft
potentiæ
admífatíó
excitarnos
....
abrahehiftoria
883.9*2 ______ _____r_______
abrahælex.
- .
h*2 adu efle feípfum facere nihil àdthiràri diurna nonfeíre pofc
poteft
Î4
íurnús
abrahæ&Deipadufn
92$
.45
adu extftens omne ín Deo admiratioftímulus
abrahæ promiisio
883
1.4S
- ............ 29 admíníftrationumdiuiíío y85?
abraham omnes anteceïsit qui _ eft.. .
admi'fsipad regnum
$30
in Græcïafcrip ferunt
003 ádus omnium eft maxims 18
abraham qüomodo â Deo ten àduu príncípiuuoluntas 575 aduentus Chrifti quadruplex
ta tus & probatus fit
9*5 adu res corporales fplende/ . Pa&? .
.. • .
4*5 ;
feere
_ 241 aduentus fpirítus
, ...... 673
abrahâ quomodo uideritChri
ftum
r
488 acusnáuígantibusuíamoften adufcrficas
preffura íñ mun­
do,.,
.
’
é?L
abrahamo quando 8¿quomodens
adulteri
:
...
...
¿rj#
do Dominus apparuerit 925 adamas qualis lapis
5^7
ioz
abrogatio per non ufum in/ adam animalis
adulteris com,unio negata 758
tro duci poteft;
poteft
. .,
75?
.
__
f ____adàm
___ homo, dicftas
. ægyptrj
Mahumec propheta
troducí
ábíaldníspüíchrftudó 45.54$ adánóuí Steteris natiirá ¿02
habuerunt.
. r «jïï
abfolurí maximifímíh'tudo 27 àdam quare peccare perm i Ce- egÿptiacofum nefanda,de for
fitDeus? /
.
tuníoSd infortunio, cafuaííabfolutu contrado recipit 28«?
. 392
abfolutüm in contrajo
22$ adam rex brutorum anima* <tfc¡us6¿c
533
abftinentía àfacramènto uini
iium
i ¿mulatto carnis
202 ¿enigmata uaria. ..v
pañis,fanitatí fepepluspo adam fpiritualis
Í72
teft conferre quâm manduca adam utuit in omnibus poftè* æhigmâticafcièhtia
.
/
fis
..
'
.
....
¿27
çqualitàs
mot?
regularis
1040
tío
. . (.
Sji
adam
uitis
nature
corruptg
521
ábftradíó ens ratioñis
aëréft
ante
terram
./31
50
àër
corpus
èft
■
r
.
.
adæ
0¿
Chrifti
fimilitudo
de»
abftradorum neritas
àër corpus eft ipiritusjetifiti-.
abftradaíuntfirmifsíma . . 8„
claratur
, , ,
883
.,,„'528 ; UÍ................ Ay. Í4Í
abundare ¿t penuria patí ídem adæpræftimptio
adæprimiparentislingua 24Í àër corruptus corrumpit cor/ "
Chríftíatió
4*7
adelberti archiepiicopi Meabuíus malus
.481
pus
•
.
¿48 ;
accepit Idus panes 8¿c. expoíí
diolanenfis liber de myfte* a¿rís differentia: ,
rtjs báptífmatís
,
844 aërémexaqua fieri
?oy
tum
ni
ácedíofi
_______
,
adolefeentíá domanda èft la- alpfccriff ..
.
»5»
açcidensfubftantià óccafíona . boííbus
,
. 40$ aërem non uidet üífus , 244
tà
. 2$ adolëfcentesquilaudâdi 40; aer qüomôdo pofsír pondéra^
ácddentíainfubftantíá
adolefcéntüm educatio
451 .X
„
' " . < ' 17^
àccidentisôf fubftantiæ mën- adoptio eft gratia
470 aër nobilitatur radrjs folari/
uo
futa
¿4 àdoptiôhis participatio
a $
aër il

■

5> mus.Theoïogwe Chfi(batías fummus interpres, coeleñis^ arcani antíftes
5> fapientífsímus* Huíusuíri pluríma extant opera diuína potius quàinhu*
>>mana. Fuit eloquentia non tàm forcnlî quàm Chnftíana,affe¿tatanuf^

>> quàm, nufquàm tumens,aut infolenterloquentemefferens,fcdiimplexin£

» fucataq?, nunquam modeftiæterminos excedens. Talis fuit Cufæ dicendi
>> character in quo potius intelligentia quàm Termonis flos requiri debeat.

s> Quanquàm nec deeft Termonis flos atep gratia, & magis theologo fancto fu
» përmundanoqjphilofophoaccommodusquàm Teculariuiro,Theatraîiqp

pompas dedito. Mathematicas difcíplinasnemoprofundíus penctrauit»
>>

illa attingeretentauítinquorum perquifixionenullus maiorunïnonfuc*

5» cubuit}quæq?anteomneæuumlatuerunt,maximafacræ Mathefeosmyfte
» fia aperuit. Fuit huic uíro,deCuTa?díuinodíuínorumTummo interpreti

>> incoinparabiliscognitiouerxilhusintellediuaiis & fpíiítualísTheologig*
>» cjUæ in pace&fîlentiouentatem}fanam Chriftídoólrínamdndagat 8¿do*

á> cet,ùitæq?exemplo ueritatíteñímoni.um perhibet,fuit.autemalienifsimuí
áb illa Theologia , cauponaría
ambítíofi ^uæfua^non .quæ Chrífls
Tunt,qtiærÎt,& in multiloquio perñrcpit,obfcurítatibúsc^ 8¿ opinionum

» díTsidíjs inuoluitur,&rc.Nuilaautem Theologia magis iuuamurad facra
adyta.etdida eorum.quiauguñíus SófublimiusdeDeophilofophatifunt»

>> conquirenda,quàm hac de Cufa emínentífsími Theologi
iureconfub
tí, 8¿c. Hæc de noñro hoc autoregrauifsímus teñís & íñcorruptifsímus íu

dexFaber StapuLNos igitur intelligentes

fperantes cum totdo&is

bonis uiris,HosLibros tatumíaiutís(fi Deus miferícors,omníumbono*
rum au tor, efficax in leâorumanimis fuerit) reípub. ciuíli,ecctefíafticx &
icholafticæ doârinæ & difciplinæ all aturas, efflagitatibus enixèplurimis

pqs uírisjtioñrum officium negare nô potuimus. Vt igitur hæc opera per
doctos uiros in ordinem redaâa&emendata in officina noftra excuderen

tur curauímus# Paucula quædam,utuidentur,apocrypha abqcere nolui*
mus, quia ualde pauca funt. Porro ueftram ornatifsimam locupletifsi*
mamc£ bibliothecamfergaquam affedus fum quemadmoduerga liberos

indulgens pater)hísuoluminibusornare úolui.Boní confulite,
ualeteq? in Domino, ex officina noftra anno
D, 1X7. menfeAuguft.

Vefter

R

K

INDEX OM.NIVM
corum quæ in Operibus Nicôîai de
Cûfa Cardinalis continentur.
A
accidentis eífe .
*7 adoptionis fpiritus â patre
Aron .
7<o accidentia quomodo mes no­
cedit
$30
Abbas loachím
ftrá faciat .
■_
16$ adoptiui filrj quomodo co/
gnofeant patrem
470
745 aAioChríftí omnis eft noftra
pag.
adriel angelus mortis
90$
abdalla
884 t inftruAio
adriahiPapælegati
ad
regem
aAiuitatisfummgDeuseft
359
abdia
884
Galliae
.
> .
3 ,781
702
abelis o blatio .
519 acolytalisordo
a Aualis infinitas
ipy adriani primi epiftolæ ad Càabnegado quid
ábrahamí círcunicifío
rolum
.
784
. ,9*5, à Aualis exiftentia unde proce
ádriatí
iis
rex
Franciç
.
78^
abrahæfides,non círcumeifío ... dat
dat.
26Ô
admiratio
eft
omnis
plenítudí
íuftificat
¿z#
aAuálítas
14
nis finis
<41
abrahæ filtj folí Chríftíani 9 2 ¿ à Aualítas infinita
24
a______
Aus finis
eftr
potenti
æ
.____
_______
14 admita tíó excitat nos ,.. ¿\6$
abrahehiftoria
883.9^2
abrahæ lex
,
'922. a Au efle feipfum facere nihil admirad diuînà non feíre pofi
34 ..fiimiis
'
poteft -.______
abrahæ S¿ Dei pa Aum
925
..43 .
_¿_.n „ ......
148
abrahæ promíísío
- 88? a Au exiftens omne in Deo admiratio ftimulus
eft
.. ¿9 admíníftrationumdíuiíío 58?
abraham omnes antecefsit qui
$30
inGræcïaÎcripferunt
6ô$ aAus omnium eft maxims 1 s adrmísioadregnum
abraham quômodô â Deo ten àAuu principia uoluntas 575 aduentus Chriiíí quadruplex
aAu res corporales fplende/ . pag?
tatus ôd probatus fit 925
4*5
ri
241 adtientnsfpírítus
... .... ¿73
abrahâ îquomodo uiderit Chri r ícere
ftum
4-88
acus nauigahtíbus uiam often aduérfîtas&preffurain mun( dd
. ^7£
abrahâmô qùando & quomo­
dens
;
$66
adulteri
z
......
#39,
do Dominus apparuerit 925 adamas qualis lapis
$67
abrogatio per non ufum in/ adam animalis,
202 adulteris comunionegata 758
adámhomodíAus ,
131 . ægypttj Mahumet propheta
troducípótéft
7)9
abíalónís (pulchritudo 4V.345, âdânouiôCueteris natura 202
habuerunt
....
or*
abfolutítaaximifimilitudo 27 adam quaré peccare permífe- ggypdacoíum nefanda,de fer
f______
it Deus_£
hi
tunioô£ infortunio, cafualiabfolutu contra Ao recipit 28 s
abfolutùm in contraAo
225 adam rex brutoruni anima
bus&c.
39*
abftinentia à facramento uini
Hum
931 æmùla tío carnts
■ ..5ft
202 ¿enigma ta uaria ,
fîC panis,fanitati fepe plus po adam fpirituaíis
.. . Í7Z.
teft conferre quâm manduca adam uíuit in omnibus poftè= æriigmâtica fciéhtia
fis
. ..
¿27 çqualitas mot? regularis 1040
tío
831
abftra Aid éns rationis
.
50 adam uítís naturg corruptg 521 aërèft ante terram
abftra Aorum uerítas
<35 adæ & Chrifti fimilitudo dc= acr corpus eft ,.- ...... . 5 $6
abftraAafunt firmísima t 8
claratur
.
883 àer corpus eft ípirítusfeníitiabundare et penuria pati idem adæpræfumptio
...598 t üí...............
.
548
adæ primi parentis lingua ¿41 àër corruptus corrumpit cor/ ‘
Chriftiatio
4<7
$4$ ’
abufus malus
481 adelberti archiepifcopi Mepus .
.
accepitlefus panes é¿c. expo fi
*
diolaneníis líber de myfte* aAis differentiae .
248. \
rtjsbaptífmatís
5
844 aërem ex a qua fieri
tum
513
?o$ :
acediofi
#51 adolefeeritía domandá èft la- ¡XJffiTlS ..
85?
accidens fubftanfia óccafiona
__ . boríbus . .,40$ aerem non uidet üifus ?_ /44
2$ -----------adoleícentes
qui laudad!
tà
.
------------------------ 405; aer quomodo pofsit ponderaaccidentia in fubftantia
22$ adolefcéntumeducatió
451 . ri
. ' > ,.
'
< > 176
17G
accidentisfitf ftibftantiæ men- adoptio eft gratia
47b aër nobilitatur radrjs folarí¿
fum
futa
i4 adoptioníspartitipácio
bus
r. ,
■
. a 5
aëris

Index.
á¿’rís pondas
-Ï76
aër quomodo uetiiaí in noti­
tiam fenfitiuam
*44
aerem fpiritus uiuificat
*48
aeris utilitas
448
aëruiuus
248
aetas hominis
m
aeternitas Deus gloriofuscrea
turas per praedicamenta fignï
fica n tur
255
Esternales res no fôt in loco iti
aeternitas principaría e rece­
pta
287
aeternitas abfoluta
104
íeternitatis imago
• 212.171
aeterna íuuífibilía
250
aeternum
y
æterna plura efteno pofiùnt s
gterna tëporalib. pponendayi
principia & finis in quo
coïncidant ~
4512
aeternitas eftpoffeft
257
aeternítatiscontradío indura
tíonem
287
aeternitas princípiati
371
æterna plura eííe no poíTuc 26
aeternitas Dëo patri folí attri­
buitur
21
aeternitas una font unitas 5 ae­
qualitas & connexio
joi
Kternítatís fímílitudo eft ani­
ma
3^8
'sether
24a
Athens etymon
505
aequalitas
y
squalitatis campus
jïtf
aequalitas entitatis
. $
Squalitas eft quies
372
sequahtas adu impoísibtlís 2 2
aequalitas ante omnem plura­
litatem eft
J Oí
seqiita s eft ip fa for malita s 4^
Aequalitas gradualist
3
aequalitas genita
572
aequalitas generans
371
squalitatis ratio in omnibus
lucet .
372
aequalitas prçdfa foil Deo couènit
22
aequalitatis præciiîo ímpofsíbilis in finitis
84
aequalitas procedens
371
squalitatis nihil eft expers 372

aequalitas natura procedit in-

aequalitatem
5
aequalitas in ueritaie
247
aequalitas imaginabilis
247
aequalitas maxima
15
sequalitasfomma^
655
srqualitas quâ late pateat 248
aequalitatis fplendpr
247
aequalitate fublata nihil fobfiftit
373
aequalitatis tres hypoftafes 371
æquianguliextrigonq
amrmatiueSC negatiuè ad De
umaicendimus
468
affîtmationes de Deo funtin/
fuffictentes
22
aftirmationesincompacftge 19
affíídíones animæ íntclledíuçà corpore folutae
214
africorumconcilium
711
africae legati
720
afrorum religio
512
afromm reconciliatio
732
agar Aegyptia
$23,
agacho ad Conftant.Imp* 713
agathonis fynodicaepift* 713
agens omne naturam trinam
participat
134
agelli pauperis diuítíae
220
ager dominicus
741. yz^
agnellus epiicopus Ferent.722
agni pafch alis facrificium 521
agnus paichalis quomodo edi debeat
’
407
agnus in cruceleuatur. expo­
nitur
558
agrippinecocil. celebratu 79*
al oerici bellum
784
albertus comes Palatinus,S¿
duxBauariac
224
albertus Mag+foper Matth*i¿*
caput
693
albericus Romam cepit 784
alchoran animam & fpiritum
pro eodem accipit
8jy
alchoran Cbriftu extollit 896
alchoran deridetur à philofophis
8?§
alchoran Déüm noneíle auto
rem
,
882
alchoran Deus minor omni­
bus rebus
883
alchoran diu poft morte Chrk

fti compofitus
joj
alchoran lex non eftlex Abrá
hse
88$
alchoran liber unde nomina­
tus fit
88$
alchoran liber plenus turpitu­
dine
,
; Jis
alchoran male dicitjÂbraham
fuifleidololatram
883:
alchoran myfteriS crucis Chri
ftiignorauit
joj
alchoran non eflé Dei difa­
men ob elegantiam . Bg®
alchoran nullum prophetam
rerjeit
jos
alchoran omnib.bîâditur ssj
alchoran prsfoppofiium 8s<s
alch oran Appier Rythmos prae
cuncftis Arabicis libris lau<
datur
alchoran quid de morte Chri'
ftifenferit
¡004*505
alchoran quid contineat fecum
du íudiciÚ perfeâ ora s 87* 8 8 y
alchoran quomodo Chríftum
laudarít
882
alchorâ quomodo intelligi de
beat in quibufdam locis
alchorâ quomodo legatur8 84
alchoran reprehenditur 88 3
alchoran (acris feripturis con­
tradicit
882
allegoricus fcripturæfêfustfir
alexandri porte
78.7
alexanderdeHaï
77*
alexandrinà fedes
708. .«3-5
alexâdriçMarcusfedebatzo^
alfurka
ob
alietates fenfibiles
o
alimentum quomodo conue®
tatur in naturam aliti 507.103
alimentumcuícp côueniës 29 9
alipius ad.Genero fum
833
ahpíjepíftola
< 705
alliorum pondus no idem 17&
alg.izel in methaphyfica de
Deo quid dicat
ï7
almerícus
72
alteritas
i,219
alteritatem unitas præcedit 26
alteritatem Deus non creati?^
alteritatis omnis ablatio 125
altitudoquid
altmv

Index*
aluminum pondus
17^ am or amabilis
197 amor falúa i/
' 4««
amoramans
_ anwrfenfibilíum
amabile cum amante coincí «
¿0i
197
amorem ordíriatum iiôcat À/ amoris feruitiüm
dune in Deo
isa
w/4j¿
_
amandum quômodo fit ng
poftólús,pófsídereuas fuüm ámore Fpírítüs fpirítuí conglii
ínfándificatíone
0y
amans uereChriftum nihil tú
tinatur .......
574.
met perdere
4*4
àmôr Chriftüs eft
,,<® ámore Fúblato níhil fubfiftcre
amans Deum cognitus eft ab amoroiïim Üinculuím iñtér ani . poteft ...
; 901
amor
fui
&
mundi
huius
3 it 2
mam
&
corpus
4*4
eo
04
, amoris guftus
i4t amo roía connexio t
ns ámór temporali S tritio fus <ro2
amantes fe, quales
fryi amor Dei
183*4.60 àmôr trâsformat amantem ira
amantis ipiritus pax eft ama/ amor ¿ternorum eft ftudío*
amatum
457.40
»«3^5
tus
40
fus
l__
¿02 amor ùbijibi oculus
amari à Deo
ns amoris aequalitas
j'ôi 'jrt âmphtlocus Phociepife. 802
amare Chriftum quid fit
yffamoris diuini efteritia
901
anacléti epift. apocrÿphæ 771
amarifiuisama
/ai amorís eflentía fimphcifisütiá ânâcleti Pontificis epiftola 754
amari non poteft quodno fci/
Deuseft
0s
anaboricus Fcripturæfêfus ¿17
àhaftafiusBibliothecarius A*
ámorírüítíuus
42Ó
tur
jjói
pôftqlibæ (èdis
7?}
amari qui uult debet ei afsimi* amor generantis & geniti 901
70^
■ lari
40
ámorínomnibüsreperit 901 ànaftafiusPâpd *
584:
amat Deus ut ametur Jf79
amo r id íntellecftualibus na tu­ anathema uktrhünî
amantes Den ab eo amant ¿7^
ânatholiusèpiFcopus
721
ris
amati uifio pafeie fenfum a* àmdr iriótd ínatus
57j anaxagdricæ ueritatiS funda*
amore in cognition^ Déi permedtufii
. ai
mantis
508
anaxagoras
àb
Ariftotele
ôÇ
amen
$5i8¿50
_______
uenímus
$s?
Platone repræhenfus
¿8j¡
ambitio defedib.irï cocilio 799 amor eft caufa donationis 487
ambitiofos etiam in mórtis ár- amór fortis éft ut mors
$44. anaxagoras primus iridic intel
ticuioadcommunionern ad ámóriñuifíbilíum
ledualë prinbpíum
274
tfoz
mitti ñon deberé
75s.844 amoris natura,libertas
464 anâxagoraè uniuërfi admiraiambitióíñ facerdotibus quo­ amor necéflárius eft ad hoc ut
fi ratio nëm qirib. tribue rit 104
mundus fubfiítac
¿or àhdoralbà
1
modo punita fit
844
oppugnata à Turambitio iri nîiniftris ecclefiæ a morís nexu fœhcitatur íntel- -éa
58/.
quomódo piinítá fît
75S
lecftus
,
íN i andrèas epifc.Hoftíenfis 7 ti
1andreas primus Chrifti di iciambitio Mahumctís
919 áíiiór iiuriquám qüiefcit
amblygonícG triangularé 28 r amorísuínculatíone quadam
plllüS
ambrollas ad Conftántínam
conftríngítuímímduS 4*4- angelica natura <
hb
defídé
82«? amorís uismira
,
tfi4, ángelítaHí erar chía
ámbrofius de poenitentia ¿98 amor maxime tiaturajé
318j angelí árceróí,, v. ,
22S
ambrof.epift.adSábírium ¿94 amor motus ordinate
. jfó angelí fiabef f^írítftíá ndl G j 2 ®
ambrof epift.ad Theóph.740 amor múdí excecat amate 59 a angelí Homíriuirn curam hax
ambrofiüs de di dedica , 70 amor nexus eft
jix.90 i f_benc
' -4 22
, .17©
ámbrofius Camaldulenfis
amore nihil deííderabílíus 589 angelí íñrélíedibiles
ambulare coram Deoqd
amor uniens non eft fine uni/ :ângeîi officia, íUumiñáfe. 480
ambulare oportet fandos fi­
rate
.
90 i : àngelipræfunt ecclefijs 5¿ reent Chríftus ambùlauit 4^9 ámotño eft fine«qualitatèsoi
buípublicís,
, . 705
amicitia eft æqualitas
0¿ amoreoftendit obedi entia 668 :angelí fdrituirtucesDeí. ^04
amtcitiæmofales
420 amor príuá tus
angelí quómódo in refurreso ó- ;
amicitia mundi eft inimica pa amor quid faciat
7.461
______apparuerint
rr_______
¿líópe
ja
amor
quatito
fimpíiciof
tanto
angelí
rationales
de tertio or
Cis
...
,4#
perfediíór
amicorum ufas iri aduerfttati/
diñe
.
_
,17$
bus
$4¿
ámorredus
57 j angelí iioluntatem díuína in/
amorad principatum tiecefia¿ amor reí córporalis
Í04
tuentur .
,
rius eft
778
amoris fiidetas eft íblus De* angelí íntenígentíales t 170
ámore ad Deum uenímus 437
angelí fpirítus quomodo Dó*
US
S<*4'
à 4
üm ctô*

Index*
turn cognofcant
y««
angelicum indicium
o®
•angelorum cafus
aji
angelorum cognitio, quia eft,
; unde homini fit
603
.angelorum chori nouem i/o
angelorum dignitas & offîd*
urn
angelos effepfæpofitos homí
n i bu s
4.24.
angelorum díferetiones 228
angelorum foecunditas
y97
angelorum intelligentiæ
angelorum minifteria
448
angelorum motus
592
angelorum nomina 434.604
angelorum ordines
218
angelorum falutariumrex ¿14
angelorum uid oria.
60$
angelorum uiGo
997
angelos praelatos cíuítatib.<3¿
nationibus58< regnis
703
angehregurfecudaleges 604
lusgelínítas quomodo efiendi
formam recipiat
287
angelum efte qui mouec horni
. nem
603
angelus humamus ,
no
angelus magni conflit)
440
angelus mords
9c 6
angelus non eft fimul in diuer
iis locis
uy
angelus uirctis Dei
42 2
anima
147
anima acreatoreaueria
animam compoficâ exeodem
diuerfo
554
anima couerfe ad creatura 59.6
anima confiât ex eodem & di
' uerfo
2iy
anima damnata ut oculus ue/
; rus in tenebris
470
.anima & fpi ritus £ eodem 89y
- anima eft in qualibet parte cor
. ports
iq
Anima facitfeiimilicudinem re
rum
2iy
animas defeendere de gala^
r pia
170
anima humana fpôfa no amat
' ft eut fponfus ea diligit 1 u^qS
anima monet feaequiuoce 21$
anima melius uidee incorpo ra

lia quam corporalia
23 4
anima mundi dicitur necefsitas complexionis
168.217
animam no in corpore^ fed cor
pore potius eifein anima 607
anima noftraeft capax increatxlucis
506
anima non poteft occidi 9°7
animarum nutrix
33
anima inanimato
225
animainteliediua uera notio
cft
367
animam intellediuam pati 214
animaíncorporé
503
anima in inferno qualis 504
animam^modoienefeere .489
anima non effe temporale 48 8
anima rationalis plus ualet efe
codum & terra
, 479.544
anima rationalis eft creatrix
notíonalíum
232
anima rationalis libera uult ef
fe
.. ny
anima rationalis quid qrat 2 34
anima mionalís adDeucrea­
ta
•
.
.564
anima ratíonalisnon pendetá
temperamento corporis 21s
anim a rationalis quomodo ad
tempus fe habeat
232
anima fit fanda uírtute diuina
4V4
anima fine amore eífe non po
teft
400
animauiuificatpermotñ 486
anima quid
uj
anima quomodo educatur de
potentia materiae
743
anima quae humilior hoc eft
magiscapaxexcelfiDei yoy
anima quibus ftudrjs capacu
or gratiæ efficiatur
496
anima quæfe ad unum necefi
fertum non conuertw,nunqj
in pace erit
461
anima tolli quâdo dicatur 205
anima: humanae quadruplex
motus
606
anima uerbigena 497
anima unius numerus 04 $$î
anima unda quanto gaudio
fentiaipræfeiHiâ Deilui 566
animatio
394

Anima! non percipit ea qusi
deifunt
50
At fenfibile quomodo diffe­
rat
104
animalium irrationalium rcaç
fuitadam
951
animalia intellectualia
44
animalia nonconueníunt oca
nía in numero (pederum ex*
íignorum
>45
animalium quatuor figura apud ezechielem
514
animalitatê tranfmifit Adam
in pofteros
'
4s>ç
animalium dotes
. içtf
animalium induftria
676
animalium in matrice habet fl
moi omnes panes
: yo?
animalis homo fub príncipe
tenebrarum
.
animalis fpecies
nat
animalis uíui
mortui nota
idem eft pondus
177
animalium motus
104
animalia à uegetabilibus díffe
rentia 104
animalia quaelibet fpecies ha4
bet fuatn pei fedionem 204
animaram deformitates 594
animarum differentia
104
animatu in Chrifto unitas 577
animara iuftarum locus
animarum motus
59»
animarum fanâatum fpfendos
. •./
.•-'4^
animatum in anima
22$
anima amplexus
509
anima? creatio
nj
animæ deíponfatío in Chrífto
K*
animae diffinitio
541
animæetymon
yo>
animae fidelis po ten tí á
48 $
anima forma
sc
anima immortalitatis argu­
menta
23248$
anima lumen
Ac
animæ operationô fubefttem
pori
.
489
animæ pafcunturuei bp & ex. emplo
y$i
animæ peccatricis cæcitas
miferfe
595
animat

Index»
tiori admitía
tonimæ ratiônâïis duæpotèn■ rise
'■. Í72: âppellare â quibus liceat 750
animât rationalis multiplicó appetitus cláudítur intrà èffe
fuutn
tas
$78
animæ fenfîtiuæ uirtus
ii y appetitus excellentiae
37*
appetitus
fertur
in
infinita
197
âttimæ fupremæ
112
animæ quæ non éft Chriftifor appetitus naturalis
iqi
miSjdamnatio
appetitus accidentalis
ror
animæ uafía Opera ¿¿funcio­ appetitus notius frærtq coer­
nes
07
cendus
810
2»s
animæ aíres multíplices 214 appetitus fcientiæ
nnimam in côrpôreeftèümul appetitum triftis quaedam fen
in dîner fis locis
>14
i
fatiôpræcedft animi notíonálís uirtus
3^7 aphrica fertilis
815
934
animus louis
360 aphrícánushíftdrícus
anni ab Adam adNoé
934 áppíaríus reftitütüs peí Pónr«
anniâdiluuio ad morte Moy/ ; Rom.contra fentêtiam Aph>
- -fi
9)4
ticani concilq
732
anni à Moyfî morte uiqueàd à plane
apocryphae epiftolae
771
Chriftum
s>34
annidífpofitio qüomddô inue apocryphi libri
920
ÎHganda ,
179 apohtemplftínVatícatid ¿32
390
anni Polares
^is apollinís fpeculum
anniThatæ& Abrasae
923 apóftolicg epíftólg papátíi 7*4
aûni tepus poderari poteft 178 apoftolí hab«erutcorimftté4
anitq fententia de primatu Pa apoftolí ¿ti qúibus fignisáéce
permît fpirítüm fanâum 492
pæ
702
anno r7óo, poft natiuitatem apoftolí lapides fundartienti
* Chrifti expeCandúsnonífsíEcclefiæ
727
apoftolí PauHráptusf
mus dies
934
4
annorum cornputatiodemun apoftataspriuâdôsuiatfo844
2JI
; di fine S¿ principio multum apoftaticifpirítus
uáríat
934
—.
apoftolicum rr-offîdS
exercere
anshelilii quæftio dé Chrifti ' uo lens quai is ëflédeb eat tfïj
pafsíone 1I _
9*4*8 apoft* fuccefibreS qui fïnC"488
«ntichriftus eft fons omnis ma apoftolatusPauliUarius ¿37
209
35)z apoftohcæfedes
' litiæ
< 70 y apprehendere non pôfïùmus
«ant i ehri ftí adueñará
0o
dntíchríftusbeftía
diuina nifi príus ápprxhenfi
mtíchrífti imago
612 d fuerimus
•
\ M8
antichrifti fathanicus fpiritus apprçhenfio tiína
izcr
cócítabítperíécutíonem 933 apum rex
4.71
anthíochena fedes
708*731 apuleius de Deo Socratis ¿y
antipodes coelum furfurrï ha- a quæ ante congelationem
poftjUariunieït pondus 178
■/bent''■
. 30
annunéiátfoms feftutñ aírgi- aquam ante terram ...
331
■ nis Mariae
343 aqua afsí mular i aïe huanæ 633
innàhciamus üobís uítam ae­ aqua afsímílaca ípfi pofte fie­
ternam,8¿c. exponitur ^7
ri
’ joy
: sppatítióhuDeí dífíe r&í g 288 aquæbenediâæ abafas
appel! art© ad futur ft aiiud con aquae commoditates
443
:;‘dh’um-’ •
7«y àquçferuêtis experimenta 391
appellatio â Synodoa¿ Papa aqq^grauemalíe ..
í7j

áqüás nbhefièelèmetares fed
elementaras
i7t>
a quæ pondus ex tempore Lia­
na tur
r
. ■ •
173
aqüamín lapides riiutari 176
aqüa intélligenciæ
fricêlligentiæ
’6$7
aqua ín fuá cotalitstè
53 ó
aquâ qùid fir in potencia
aqtïæ quæ meli otes fint
173
aqüa fine medio connetftitur
rérræ
331
aqua fpítítuahs
.
¿y
aqüa quæuertírfeffani in cu­

prum
17^
a quorum uÍLientift puteas /7#
àquàuitàè
\
590
aqug uiue fpfts copáratus 93d
aqüæufus in hoc mundo .¿fj
aqd^rum uariæùirtùtés ex po
dèrèpoflünteognofci
Í7<^
açjuilègiènfis Synodus
7/5
aquí fgrân reel ebra tft con c. 7 9 o
aquílOiiáris éft malignus ípífii
îïj
tus-1armifpicurK
Í9Ó
árabs odoratus
8 té
arabes fateri trinitatem neceó­
te eft
90;
drabèsincredùîi
904
arabes legem Abrahas perfcquuntur
odiunt
6 £5
árabes multi ío hora mortis íe
Chriftíamos profitentur gsf
á rabes nécefíe ¿ft fateri triàirâ
■tern
r .
êsy
arabia fOêliX
7S7
arabicam linguam íciuit
humét præterea fitillam sW
arabumceligitf
! ’ 912
aratofia
,
787
arbitrium præfupponicîntellè
■ <ftum
. ¿ -■
■'•■.'■‘tfgo
arbor foils
arbores qiiid prædtcérit 023
arcana conTdèritiae quándo rô
■¿45
uelentur
J té
a reh e typ us mundos
árchiepifcopí
' 70 r
alchïflâminês1 .
;
701
archidiaconaíisordo
7 té
archimédís error
looé.xoc-z
áreas minimi habítúdoád tou
10*^
nímamchordáñi
ai $
archil

Index.
«rchimedís geometría
1004
architam propter phíloíbphia
adqc Plato ,
.
¿31
arcus & chórda quam ínter fe
habeant habitudinem 992
architetftuSprimus qua regula
uti debeat
744
arcuüm airea quó pado cognofcendx
177
area
roi$
a relatí contien tus
a if
arenarum numerus quomodo
pofsítcognofcí
ito
arela teniîs epifcópüs
73$
arelatenfe concilium fecunda
extra urbe celebratu 720.615
argentuni, Aes
argeritípotidiisi
174
argetiáiulamícitía cu aura 17;
argéntüm uíuUm domatur in
ígne,ec cómuní omnibus me
tallis coníungibíle eft
17$
argenti uiui ais
470
argutiæphilofophorum 133
arímínenfe concilium
731
arietem madare
ariftoteles acutífsimus diícuríor
aríftot.ab autorenotatus s ¿s 3
ariftoteles deceptus
305
a ríftOtáis error
271
arithmetics
2$
arithmetic^ Complements 9^1
arithmetica Deus ufus eft in
mundi creatione
42
«rithnieticaefiabitudines m
ArneftusarchíépiTcopus 854
arnoldusabbas Cifterc. 8s7
amulphi bella
784
arrogantia expulit Adam ex
Paradyfo
armatura cceîeftis
470
ars
107
ars creatina abibluta ,
itfs>
ars creatiua Ixtitiæ fempiter■ rise
ass
ars creatíuá complicas omne
creabile
234*477
ars gterna gterní i ritçlledte 477
ats eflendi
u4
ars imitando naturam áflequí
rionpoteft
ars ois habet fua elementa too

ars omds àrtis copiicatiuaiH
ars pí ¿loria
134
ars plena rationibus omniuiuentium
$4t
ars qüo íétpfam augeat «o<
artes humanae imagines funt
díuínsé artis
i 49
àrtês naturae ligna funt
24?
artis ftnaturæ connexio 107
ártesihagícae
*37
artcsornnescreataéj quantum
pofsínt
29«
artes omnes fundantur in ae­
qualitate
$71
artes ratiocinandi
n/
artes fenfi biles
ii?
artes quibus Deus id creationeufuseft
4.2
artes tranfmutationum
ij
arteris continent corporalem
fpiritum
io5
arteriarum fpiritus
158
artis infinity partícipatíoes^ o
artis oía formantis species 244
artis omnipotentis perfedifsi
ma idea
142
artifexdiligit fuum opus 437
artificialium finis
107
artium ordo
524
a mfpiciuinextis animalia
asbeftus accenfas nunquam
extinguitur
¿70
afcenfio
53
afeenditur de imperfeto ad
perfe&um
239
afellus presbyter
71/
aftertiones pofitiùse funt coniedurae
86
afsirniiatio
i2¿
ais im il a tina uis quiefeit in fortnatiua
198*475
aftra omnia lucem accipiunt a
foie
557
aferiímórum damnatió
814
aftrónomía Deus ufas eft in
creatione mundi,
42
aftronomicá feí entía
572
aftroraíadicíacertáneíínt 22
aftfofúm íuxpoteft cerní per
ímm énfatri ípaciüm
$o5
áftronómorum error
38
aftrólabíum â quó ínuentu 2 $¿
aftrologí cum fuis imagina-

tionibus fatui font
pi
aftrologicauanitas
390
aftutia quofundâ animalia 379
aftulphus rex Longobardis s
afiuerus gefsit typum regis re­
gum '
157
ahumptus eft in coelum 8(c,
explicatum
^72
afiyriotumrexprimus
777
artentióünde
480
àthahâfius
7«
athartaflus Alexandrinus 73e
âtomüs quid
itt
atomorum infinitas
309

auáritía
¿js
àuàtitià hypocritas arguit 549
àüaritia radix eft brnnium ma*
Iorum
4<3$
àuaritiæ motus quomodo cor
rigâtar
àuaticiæfoeciesmultæ
439
àuaritiæteruus
777*
àuari regni Dei nori erunt par
ticípes
539
áuaritíam deteílatgeft concíiíiimoáauum
audientia libera omníb. in com
cilíjsdarí deber
714
auditus
109
auditus aerem nô attingit 244
auditus delitiæ
255'
audítusporta
¿45
áuditus ÍMptfáudibiiía
295
aues maeftáfe a
455
auícebrori íri libró fontis u<tré
27í
áiuumúoíatus úís quomódo
cognofcenda
177
áuicena fuit de íégé Araba 914
augurium
39®
âuguftim\épiftolà ad Pauli*
num,
85a
áuguílínus
$
augiiftinûtsadÈfitium
s»
auguftinusad Voluiïariüm de
facramentis
700
àugiiftirius contra epiftolam
Pawneniani
augùftinus contra Rogadlas
& Donadlas
syí
auguftinuscótra Víncéptium
Roga diam
S53
^uguftínusí

Index.
âuguftihus de correâichie Do
natiftarum
098
«uguftinus de nouifsimo tem
pore
.695
auro aíio aliad eft ponderofías
.
17.5
auro adhaeret argentum uiuum
¿75
aurum
55
aurum ignitum
aurum Colum in argento uiuo
fubmergitur
¿75
surum poderofius eft alíjs me­
tallis
174
aurum Vngariçum
i74
auri miheræ fpiritus
io/»
auriperfe&io
20 >
auri pondus
174
auriualor
589
aufonius poeta
777
augufta Rauracorum qriadp
deftrucftafit
78?
auguftus rendit fe dominé no
minari
.089
autocrates adminiftr.antiû’5 8 5
autoritatetn ftudio côferre 154
autoritati ratio allígata
110
autoritatis opinio :
137
,
349
azimft panent confecrarut 854
azora Èîuael
886.8??

88?
B
XI AbylonRoma
771
^Babyloniaeprinceps Suita­

azoras

nus
927
babylonica monarchia 77*
babylonicum regnum
771
bahanes patricius
301.710
baldach
. 879
balliftarfiuires quOmbdo nofeendae
177
balfamiliquor
bafileaquâdo aedificata fit 78}
bafilienfeconcilium
$4
bafileæinconcilioquídBohe
morumlegatípetierint 850
bafilëæ generalis côuentus ha
bítus
’78?
bafiliérifís S¿ Conftantíenfis
concilions œftitutfones 748
bafilíenfís cpncilq,decreta738
bafilíj Imp.ift cóciíio oraMoy

bafií íus Imperator
785.715 t ¿ftíí cSmentátor dé trínitaS
bafiliüshümillíniiis
.689 . te
'71
baheíra multa Maftumeti tra- bohemi
r
810
. dídit
918 bohemí contra imagines «oa
baptifmusloannís
563 bohemos multis epiftolís réuocare conatur ad rítumRobaptizationis tempus
840
baptizari eft manducare fîC.bi
manæeccleiîæ 8í7‘838.6¿c.
here
.
859
bohemorQ noué peticiones à
barptolemçus theologiam mí
Bafiííenfi concilio
850rifîcê intellexit
ii
bohemórumferiteñtíade Eitbauari
809 „ chariftía
, 75s
beati medium tenuerant 498 bombardarum uís quomodo»
beati mundo corde Sic. expo/
cognofcehda
17.7
, fitum
, 392 bona omnia dici pafticipadobeati qui audiunt uerbumDeí
ne unius boni
30^
& aiftodiunt illud 47 4.51 x bona regni Dei communia
bèatt qui habitât in do rho tua,
furit
5i(í
expofitutn
610 bona ualde futir omníá quæ
beatitudó eft quid íuffi cienti
Deus fecit
307
primum
,392
boni ratio . beatitudinem efte bonum fla­ boni fací] oóauí profe(sio7îo
bile
610 bahifacrj papæepift. adRufti
beatÜs omni¿ in Chrifto fubfi
CumNarbonenfem .
7?»
flit
. „
ÏOJ bôntf.archiep.Mogunn 78?
beatoru fpírituCíhotiónés 170 bohif.papa celebrapît cocilfti
bedafuperloannern
859 . aduerfnscôncubinarios 7^
begardi
.
...... 71 bonitas QL fa plentia in ditrinïs
bella ínter prïcipes multa 784
ídem furit
, , .
1^
bella quo pofsínt puideri 179 bonitas omnis âDei boni tète
bellííndíáio
815 . flllit.. rJÓi
belt filius Ninus
777 bonofusepifeopus
. 74c*
beniamin
39.4 bonum commune excedit par
benedifta tu in mulieribus,ex
ticulare
48$
pofitum
480 bontim éft ftitjpiius díflufiísíbenedídlíó fidelium
628 • mum
... ?7>
benedictiones otnries in Chri bonum eft quod appetitur
flo complicatae
62 8 bonum eft ccmmunícatiuum
berengarij bellum
784
fut) p flus
’
4S7
bernardusadarchiepifcopum bonüm nullum púrum exfta;
Zozonenfem
779
Deum
545:
bernardos adMediolanenfes b 0 num fu mm um Deus eft ?
feri bit
849 bonum ùn um per ft bonft 3 o $
beryllus
»67 bóuillus Mathematicus 98B:
beftia humana
110 brauium fidelium
.
640
beftiaè character1
£12 bruta non effe rationalia
beñíasimpelliànatura
¿16 burcard.epírc.Vnórmaa 789
beftíalísñaturaehomo
463 burgundíones
beftíalítatis pronitas
495
bibliælíb.omnes libros anteAceitas qd fit nemo fcít ní
cédunt
603
fí feiat quid fit uídére 47 c*
bírtíng
350 epfar quo loco fit comparatio­
boe'gdeus
559
ne ad Pontificem .
780
boetius'
8 calabriâ olim fuifft de patrimo
nid

Index»
monio Fandi Petri
70 2
ferentia
731 cathedrae ueritas
70$
calcedonenfi concilie 71 4*7qs canonum legibus fe fubmifit catholica fides
'0$
calculatoria ars præcifîoneca/
Leo papa
745
catholicum
78K
ret
768 caufam omnium perfedifsi12 cantandum Deo corde
calidum inftrumentum aní- capacitas figurarum
inj
mam cognoftere
jsj
mæ
48 <y capacitas oftenfionis fapien* caufa finalis duplex
calidum omne ab igne
caula uera uniuerforum crea*
tiae .
558
Î71
caliditasabfoluta
capita
Ecclefiae
709
¿fí?. . •
' x
273
califæ in Baldach
898 capillorii numerum poteft pon caufam prima trinam «fle 58«
califa quioam Chriftianusfacaufare eftuidereDei
s8®
derari
x8o
dus
898 capita primi libri de Catholi­ caufëéprimæpofie
caligo
18 6
ca concordantia
¿84 càufa line qua nihil fubfiftere
poteft
497
caligo diuinus radius
70 capitalib»i*deCatholica con>
calor inftrumécum natura* 132
caufam omnia fuamfequun*
cordamia
¿8 y
caloris uitalisuires
yso capita tertijlibri dé Catholica
tur
2?
caloris eft attrahere
544
concordantia
689
¿aufa ómníuIde abfolutu
campaniani aîiquâdo faille de capuenfis Synodus
74® caufsepnmænon rede needpatrimonio Petri
7« cardinales ex quibus conftifitatêimpofuerunt quidâw
capi dec§ iriqüibus potfumus
tuendi
.
74* __________
cauíaediftmda?
58X
inquirere fapientiam
306 cardinales olim erant mino- caulatumacaufiieft
______ ___ _______ ;
campus nexus
resepifeopis
742
celias Symmachus epífeopus
317
320 cardinalesundedidi
campus terminus
710
Romanus
72a
cana quid
0
cardirialisPontifex
742 centrum quid fit ,
cantus harmonicus
282 cardirialitas quid fignificet^x centrum omnium Deus eft 3$
canori duplex
744 carentia
32 centrum maxima: fphseræ 2®
canones praeferuntur decreta* carne molles
Ï04 centrum módi non eft terra 3®
787 centrum infinitum
iibus
747
carmania delerta
iio®
canones a quibus flatui pof- carnales quifint
6} 9 centrant primum
fiut
7»3
carnis concupifcentia
412 centrum Zenith
fSP
canones ecclefiaftici iufti qui carnis defídéria exuere
centralis
motus
551
fint
7ii
carnis uita eft mors fpus 484 centraíiórórdoángelorfl Z2ÍJ
carionem elle debere regulam carnis priuium
391 centenaria unitas
Carnis cura qualis debeat ef- Cephas
judicantis
731
77i*7¿®
cánones condere non dicitur
ft
,
w
50Í
cerebri motus
papa
730 carni inclinationi quomodo cerebro adbæret ratio ípírí*
canonici quo pado uiuere de­
refiftendum ,
440
tus
.
.
lïÿ
beant
4Í8É
caroli Magni dona tid
781 cerg pondus
17^
canoriicus
41Í caroli Magni interrogatio de Cerinthus
canones cociliorum tolli nori
chaos beatos S¿ damnatos ie*
bap tilma te
844
poliunt
,
7JÎ caroli tempore de imaginibus
parans
2^
çanonès proprié funtqui ab
in Francia eft era datum 711 chaos confufutn
omnibus leruari debent 724 caroli quarti aürea bulla 81 o chaos mundum præcefsifîe 3$
cationes Niceni concilij inuio carthagirienfe Centum Conci­ chao próxima uírtus
25$
chalcítnícá
fophiñica
opeo
lium .
767
labiles
74Î
canonibus obediendum poti­ carthagínenfís prouíncíá 7^
174.
25
us quam decretalibus
747 caftellæ regis orator íncómí- chal dad quomodoDeum no*
ttjsFrancofórdíenfibus 8xy
canonibus uíres parít cónfenminent
fus&ufus
725;
caíp i) montes
787 cham iníípieter rifít nudatum
787
cánones radices habere iri na­ cafpíummare
patrem
77^
751 caftíta tís uotum nori íérüantí chananaeiuída
turali ture
ey4
chantas eft úítá fidei
jo>
èog
bus communio negata
canonicorum uita
821 cathedra quidfigmneet 707 chantas eft Uiá ad üérám uícanonum negledus
canonum & decretorum dif* cathedra uera
70s
tani
, 404
chantad

Index.
¿baritas eft nexus quo Chn>
Ílíanus neditur diuinæ im­
mortalitati
563
ch a ri ta s eft ut Ia p is Gigís 5 9 o
chantas maxima in quo efle
pofiít
ó’O
charitas animam mouet 45;
charitas facit anima capacem
gradæ
573
charitas facit fitîre
?z7
chantas poteft nominari eliz
xirdiuinum
590
chantas eft forma incorruptiMiumuirtutum
$74
charitas relucet in ómnibus
uírtutibus
charitas fola fandos efficitis?
charitas deus eft
56
châiitas eft uinculum perfecti
onís
..
403
charitas erga feípfum S¿ proxí
mum
420 &
¿baritas debet eífe ad unum amatum
4$4
¿baritas conferuát unitatem
cum deo
41$
¿baritas quid
$87
charitas charitatis
571
charitas illuminas purgans
pag.
500
chantas formatuírtutes 607
chantas efíetíalís Deus eft 501
chantas omnia fuperat
598
charitas ad unionem cu Deo
aldísímé afeendít
598
charitas uíuífícat omnem adg
ftudíofum
573
¿baritas ordinata eft in Tapien
tía
S7F
charitas operit peccata
990
charitas quo augeri pofsií eu
charitas relucet in uirtutibus
&eas purgat SC ad fe com*
. uertit
$89
charitas fola dmidit inter fili­
os Dei & perditionis
420
charitatislatitudo
5°s
charitatis motus uiuus
4$ 4
charitadsfcientia
¿4*
charitatisordinatenominapy
charitatis infufio
420
charitatisdiuihæumbræ $04
charitatis ardor e iungitur ani

mauitæfuæ
491
charitatis fpiritus /
256
charitatis fpiritus fignum eft
deleda tío
<770
charitatis eka admirabiliisima
.
449
charitatisgradus
420
charitatis uirtus fine qua ani­
ma uitâ habere no-poteft4$y.
charitstisgradus
60
charitatisfifij
590
charitatemqui no habet,non
uidebit
594
charitatem quitton habet non
faluatur
410
charitatem habenti quid do­
minus promittat
488
charitatem in fe habere
$98
charitatem effe fine (piritufan
doeftimpofiibile
493
charitate fola Deo iungitur
homo .
420
charitate for ma tur ípírí tus s 5 s
charitate formatam oportet
¿fie ueram fidem
59
charaderü abufus multiplex
Pag591
charifmata uarra
y/s
cfiíntiÜanusrex
792
chíntillai tepore celebratum
concíh'umToletanum 757
chíromantía ad augurium per
|ínet’
390
cholera augetur ex ira
419
chordg omnes qua uia notae
fiant,
,
9,98
chordæ habitudo ad arcti 991
chordse minimae habitudo ad
minimum arcum
10ië
chori angelorum primi ordi­
naires
,
22g
chororum 27 figura
¿o
chrifti fpiritus m ecclefia $76
chrifti a dio omnis noftra eft
inftrudio
\
501
chrifti do drina lux eft
43 8
chrifti Ecclefigfimilitudo 414
chriftiformes iuntfandicom
prxhepdentes
603.641
chriftiformium uita
22$
chrifti exemplum imitandum
omnibus Chriftianis
952
chrifti natiuitatis myftcriu 884

chrifti tranfmigratío
pdo
99$
chrifti mort caufa in cruce <? 0 s
chrifti no flint in quibus Chdftíuokmtasnon eft
6yj.
chrifti dodrina admiranda 425'
chrifti mors à prophetis prae/
dída.
, . 9ô£
chrifti ferttio omnis charleas
eft
•■■•45$,
chrifti cofiæredés funt fideles
órrines,
-.9$^
chrifti ÔC Adæ fimííitüdajdes
claratur
chriftifcien ttà
o:
chriftiuiæ
;
chrifti opera quitus oftendit
,fe éfleMeftiam
92.0
chrifti charitas quànta > ^$-$9
chrifti ueftigia infequi opor>
tetfîddes
■ 442
chrifti regís noftri pftantia yoz
chrifti uicarius eft îperator?»/
chriftimediado
. /39
chriftum de uirgine natuçtï.
qui credant /
. 390
chrifti aduéntuâ in nos
425
chrifti fumusneannon}qu0modofçirepofsimus
5-99
chdftiuidoria
W.
chriftiformes funt omneshæ
redesdei ,
93c
chriftiformis anima defend^
tur contra malignum fpirí-,
tum,undionegratiæ
iij
chriftiuifio
.
594
chrifti mords mÿfteriâ
$^4
chriftitransfiguratio
chrifti uita eft forma exem/
plan's ornniS. uiuentium 22$
chrifti cukus & religio non
uera quid malí adféraf
chrifti uitam qui non habet
noneftchriftianùs 1 «2$
chrifti feientia
.
578
chrifti mords frudus
88j
chrifto conformes tantum iaï
ui erunt
’(40
chrifdanx uitæ pars optima
chdftianæ religionis tres Ûa*
tus
.
,54^
chriftianus uerus nincit mim«
dum
sí?
chtïftianug

Index.
chriftianus in Chrifto eft y 74 chriftus habitat in fuis per fi­
dem ,
59
chriftianus liiuens habet in fè
chriftus
fob
ducit
ad
patre
y 17
uitam Chrifti _
*2$
chriftiani fün t fiïtj Àbrah easy chriftus infidelibus per fidem
inhabitat
chriftianirègesfuht
" yoy
chriftus
conclufto legis $iy
chriftiani nomiriètahtùm,ftachriftus in quem locum afeen»
tuísfirmles
651
chriftiárium qui recipit,Chri­
derit
yy
chriftus eft manna abfeondi/
ftum recipit
¿ó
chí íftiam nomine tantum filq
tum
$82
mortis funt
46’5 chriftus iudexuiuortjQC mor­
chriftiani multi fub T urca oc'
tuorum
yy
culti
885 chriftus diuerfis iacrificqs ex­
primitur
«$y
chriftiani omnes unus homo
funt
578 chriftus non poteft fatis ama­
chriftiani omnes debent hanc
ri
eo
lediohë á Domino ïefupro- chriftus quare fe nominauerit
Filium S¿ non Deum
gai
pofitâ: Difeice a me> 9a mitis
Chriftus
in
ecclefia
quomo
­
rum et humilis ctenerew
chriftiani ueri chefaurus Chri­
do fit
¿00
chriftus lapis uiuus
57^
ftus eft
y74
chriftiani lapidei
£51 chriftus omniu dominus,rex
chriftiani quomodo fini cor­
ÔCrcdoreft
yoi
chriftus uia & ueritas
202
pus Chrifti
590
chriftiani in Chrifto circumci- chriftus oftiumuiuum
¿st
chriftus eft plenitudo gra/
fifunc
027
chriftiani numifma Chrifti
ti«
574
chriftus eft abfeoditus in Chrt
funt
tfoz
chriftiani rpiïDei aguntur $76
ftianis
619
chriftiani ueri qui (int
600 chriftus eft ratio quae illumi­
chriftiani quídam nomine,uen
nat
470
chriftus ipfius pofle eft perfe/
trem habent prodeo
chríftiano oía relinqueda 4<fS
cftifsima apparitio
557
chriftùs unusin omnibus <ro chriftus primitiae dormienti/
chriftus quando formetur in
um
yy
nobis
¿60
chriftus inlfaac pftguratus 626
chriftus e ft 01s plenitudo 51
chriftus legatus Dei parris 557
chriftus quomodo íatisfecerít chriftus folus parte oftédítiztf
549
pro peccatis
yi chriftus principium
chriftus complementum eft chriftus ad indicandum uentu
creaturarum
528
rus eft ante annum poftnatichriftus lefus eft reuelatio pauitatemiuam
175
tris
20J chriftus refurrex.expofit«4ii
chriftus haeres eft ex eledtone chriftus uitis gratia:
y 21
conftituentis S¿ merito con- chrifto difformes dânabut yn
ftituti
$>yo ch rifto accepti qui fint 77 y
chriftus animæ medicina qua­ chriftum regnum ex merito
lis fit
fifi
habere
647
chriftus altare 8¿hoftía
44$ chriftum efle dei nnneium di/
chriftus utexeplarpceísít 952
citAIchoran
858
chriftus eft maxi ma ratio y y
chriftum effe filium Dei,teftichriftus centrum eft omnium
moniutn
<547
beatarum creaturarum * 17 chrifto formari infideiib» 414

chriftum iterum crucifigentes
qui fíne
£yy
chriftum in homine effe & ho
minem in Chrifto
4^7
chriftum quis aeré uideat 2 2^
chriftum iri Tehabere
j98
chriftum in facramento effe
non local itet
y*t
chriftum qüiJequítur mortifi­
cando carne, erit cû Chrifto
in refurredione
574
chriftum fequèntes omnibus
proferuntur
8 «9
chriftum qui uideant
* yr
chriftum crucifixum & morra
um non credit AIchoran«>o|
chriftum effe dei filium clare
oftenditur
spi
chriftum fequentes omnibus
praeferuntur
882
chriftum pati oportuit
41®
chriftum efle adhuc uíüúm «1
quodâ loco amcenifsimd ere
duníTurcx
89a
chriftuinduere oportet Chríftianum
574
ch ríftíanorum nica eft abfcon
dita in Chrífto
¿19
chriftianorum una fides Qc ípi
ritus
chriftianorum regnum rie dítiífum fitcauendum eft S21
chriftianorum ípi ritus
¿47
chriftianôrum nica iri Chri­
fto
5i9jôtS29
chriftianorum gaudium quod
nemo rolletab eis
chríftiánáferuítus
chriTmatíonís tempus
840
chronica Mahumet
884.9
cibus fapíentiá
141
cibus uitæ
cibusdeífumus
51 j
cibus ui ta intellectuali S »47
cibus uitæ eruditio
44$
cibus immortah'sfápíentia2$9
cibus intellectualis eft Tapien*
tiauera
yyj
cíbus pañis uitæ
íyr
cibus Chríftíformís
515
cibus animalium
240
cibo fcrñg óps? eft ánimali 48$
cicero dénatura deorum
2i
éírcuk»

Index.
circumcifusfuit Abrahá pofL
ÈîrcuWt
5
ni ef a tur , . .
Vî
quam íuftíficat. fide fuit 926 coeli uircutes in lapidibus 377
circulus unitas
14
circulus ífoperímetrus $9.1016 circumferentia infinita Deus coeli partes oes mouentur 33
eft
38
circulusuitaeincælo
24«
ccefiuerfio ad creatorem 13^
circulus ùeriorfempèr poteft circumferentia
16 coeli modi cbgriofcendi 167
circumferentiae ad diametrum california
dari
39
422
circulus infinitus
habitudo
146
coeli natura intellectualis uir/
circulus quô quadretur 27° circumferentiam míídus non
tutes ntultaè
589
coeli difpófitió præcifêfdb í lis
circulusínfinítus eft forma for
habet
38
cinis de cinere fumus
441
non eft
jz
marum
un
circulus infinities ôtànem ter­ ciuílís uita que requirat
5 rtf coeli motuomnía nafci
©oj
minatam figuram ïn fe com­ 'ciuitatisincolis quombdo ut- coeli «narrâtes gloriam Dei
uendumfit
plicat
mi
coeli hyrtihi ftint de laudibus
circulus ífoperímetereft capa blaritas quid
¿66
Dei
jiz.
clarifsimi
806 coeli funt regná mentis
ys x
cífsírnus
1012
85^ coelorum ordinesnouem 6o>
circuli quatuor maximi fpliæ* clanes diicernendf
re, aequantur fuperficíei fphæ clanes ligandi & folucndi ha­ coelorum dífcrério
¿jr
bere ecclefiâ uniuerfafe 70$ coelorum uihutès fpiritu for­
ræ
1047
CirculiquadraL difficilis 1004 clemens papa de circumcifiomatae
»34,
circuli gloriae
xa7
ne
,
4«o
coelis inorationedominicajsa
circuli in polygoniam 'refolti- clémer*epift.adDjacóbü 758 ccelefiia nô mutât colore 304
demitis papa: féntemia de pri coekfria quare incormptibitío
J 1065
mata Rom,cpffcópi/0G70 2
circuli deícríptíó
iios>
hafint
32$
circuli ifoperimetri capaci» clementis papx epíftóla ad Ia- coekftia fpiHtus appellarunt
tas
111$
cobum Apoftolum
757 cœkftiu corporum ordo 324
circuli uis omnis in centro o- cleri nomine in Romana eccle caena in Bethania
49 r
culta tur >
254
fia qui íntellígántur
75 2
coerta aeternae foelici tatis iSr
circuli uarij quidfigurent
clericus fbrnicatorquomodb cogi nemo debet ad fi dem 91 »
puniendus fit
79*
Circuli fecftor
985
cogitatio uirtus eft animae 21 j
circuli peripheria
ioio clerici non debent fe admifce- cógítatíones uídereeft íbííuá
¿íri
.
474
circuli Capacitas
joii
re fæcularibùs curis
76 ;
Circuli circumferentiae habita clerici concubinarij
712 cogriôfcète eft meñfurafeí34
do ad diametrum
ióoí clerus poft Linum
¿07 cogndicereDeiquidfic 22s
Circulum quadrare
1004 clima medium
174 cognofcefé Deum &C dííigecircula quadrare plunulasioái coadiuapoteftas
774
re,iri Deo unum funt
45^
circulum infinitum quidam cocleares formai
ijq cognofcere omnia quid fit
dixerunt Deum effe
0 coelum fpecificurri
ij$ cognofcendi modi in figms
coelum
claufum
ibidcirculorum pronor tío
969
qugrendi
¿40
circulorum myfterium
424 coelum fecundum, tertium,S£ cbgnofcentís
cogniti fimiCírculos éuocáuítphía
7
rationale
89
Iñudo
jid
circularisThéológía
17 cbelurii & terra tfáníibuntuer cognttíbpeímyftíca
^2
circulari motu uiam feipfam
liât
baaSt nica non tranfíbunt, crignítioiTut
expofitum
49s cognitio fir p fimílítüdíné z4<¿
monet
circulari figura afficimur n 12 ccelSabïteih'getqs moneri^ cbgnñío intellectualis
48
circularis cüruæ linea in recftâ coelum thronum effe regis u/ cognitio fruíduá ultima
tefolutio
Í004
niuerforum
f57
cognitio íntuítíua
iz¿
circulatio perfe&á
83 coelum tertium iri quod Apo/ cógnítíoiinperfecftifsimá
circumcifio fignum pacti 55 y
ftolus raptus fuit
/41 cognitio matutina
4*^
circumcifio fine fide inutilis coelum uifionis arcandrimi côgnitio fit fimilitudine
i$¿
eft
916
Dei
'6$9 cognitio íatdleclüalís déle?
circumcifio bdauo die praece­ coelum intellectuale
iftabílifsímaéft
4^0
89
pta
917 coelum fe habet ut pater
$96 cognitio eft â Deo fícut
¿rdjcijfio quando idftituta n 5 calí motus perjncntem ñu*
U
cognitio

Index.
tío eundem finem habet 859
cognitio fœUcitâs Tatias 6 2.2
cognitio (impliciam qaiddita communicaciograduum 702
comunicado diuerforum ¿4.4
tum rerum
273
cognitionisDei gradus 422 comunicatiofandomeft s?2
Sw
cognitiones uariæ
ny communicationisfinis
cognofciciui moditas
267 communio eft facramentum
cognitiuepotetixobiedd z|4
pacis
854
7j7
colorquomodofituifibi1isn4 communio negata fuit
color in Tuo principio eft uiib communio pendet à confilio
Tacerdotis
35$
bilis
295
communionem
non
efie
de
color fenfib ilis
294
praecepto
Chrifti
8j$
color nifi luce fanetur Tpledoremde (enon mittit
241 compræhendere eftcompræ*
hendí
jpg
colorís forma
»84
coloris eiufdem quae mane/ compræhenfio fandorum $97
côpræhêfio qaib.côtingat<4E
ant
502
colores quid fint
24-0 coplexiones hominiï uariçiu
coloris hypoftafis
$02 côplexionisnecefsitas 31.143
colores quomodo fehabeant coplicariomniatnpolfeft zyj
côplicatioomniStemporû 2$
aduifum
292.
jo
colorem nequit caecus imagi - complícatíouniuerfí
complicationes Si earum ex*
nari
241
plicadones funt diligenter
colores hominum uarq
m
aduertendæ
105
colores harmoice haberes 282
colorii uarietas in unitate 100 coplícatíones notionales 231
230
colorum regio
191 complicatiua uis
colorum uarietas unde exur/ compofita font ab eo quod an
teceditomne copofitum 359
gat
2 84
colorum Si uifus habitudo 292 computationes annorum ua.
riæ
934
columba uolâs fimplicitatem
553
fpirituflandifigurat
474 commefiationes
160
columna quadrupla quomo­ concipere mentis
258
do in cubum reducatur 977 conceptus de Deo
columnae longæ in breuem Sí côceptus uerbum intelleduabreuisinlongamuerfio 978
le
894
columna: rotundae in cubum conceptuseftaTsimilatio yo4
mutatio
977 conceptus facit peccatu men*
combina tí ones pulchrae 2 4?
tale
421
conceptus uirginalis quid nos
cometae motas
$8
comeffationes uitandæ 441
doceat
4$$
communicare
75 s côceptus Dei Tubftantialis 79 8
communicare uíx Temel con- conceptus abfolutus
144.
fueuerunt in anno laici 853 conceptio
454.
communicare non debet qui conceptio intelledaalis fine
magnitudine fieri nequit 23 2
probat Tèipfum Sí indignum
reperit
853 concilium generale
711
communicans digne incorpo concilium plenifsimum
ratur Chrifto
5-73
concilíumpíenarium
71s
communicandi ritus cum pa­ concilia Mogüntiæ celeb. 790
ne tntindo
859
concilium Capuenfe
740
cômunicatio facrametalis 700 concilium Lugdunenfe sjtf
communicatio beatifica 420 conciliuPapiecelebratum72i
comunícatio Si excomunica- concilium Bafilienfe Tatis de/

clarat papam ab uniueríaH
conciliodeponipoffe
7 JS
concilium Mtleuítanum 755
concilium SardícenTe
728
concil.Phoctj rtumerofum 7^
concilíumTextum
761
concíliumodtauum
73»
condlíumodauum contra ar
chíepifcoporum auarítí574|
concilium proprium habëtPa
pa Sí Patriarchae
71 <
conciliSíndícere poteft Impe
rator fine aflenfu Papae 79s
cocilium debet eiTe omnibus
liberum
713
concilium unde dicatur 711
concilium uniuerTale an Tupra
Papam fit
734
concilium conuocat Papa á¿

Imperator
7$<s
concilium celebrari poteft, re­
caíante Papa
71«
cocilia rnebra fubftantialia w
concili} apud Venetos mo­
dus
818
concilij primas Deus
724
conciltj Chalcedon.gefta 799
cocilrj generalis côftitutionis
Papa contradicens non au­
ditur
74«
concilij indicium infallabilius
indicio Papæ
740
concilia
75¿
concilia prouíncialía
7^t
concilia particularia per uni/
uerTalia corriguntur
714
côcilia ecclef.occidëtaîis 717
cocilia uniuerfalia prima quiri
que
74Î
concílíaregnímagní
7$%
concilia omnia promulgat ca­
nones
711
concilia Ta era debet a regibus
/uenerari
•
79c
concilia uniuerTalia Imperato
resconuocant
793
concilia per Imperatores con­
gregata
754
concilia quotfuerintanteNicenam
717
côcilia generalia Tæpeetia uni
uerfalia nominantur
717
conciliorumodus^pcededi 714
conciliorum

Index.
conciliorum uníuerfalíum for
ma
72i
conciliorum finis qualis debeatefîè
7$4
cóncílíorum canones tolli no
pofluntafifcp Concilio 752
conciliorum uníuerfalíum ma
gifler fpírítus fahéftis
744
conciliorum aucoritas no pen
detâ congrégame
756
conciliorum Bafiliénfís & Cô
ftantíenfís decreta
738
conciliorum rebus ex concor/
diâ dependet.
7jj
côrîcïîiorumutilitaç
7^2
conciliorum uníuerfalíum po
teftas
¿8$
cbncilíorüm eflentí alia
714
concílíabulum
conciliabulum Ephefinír 71^
cbncílíabulorum errores un/
deoríantur
715
concilqsfubeflePapani
758
condonator nííííitfanélus ni­
hil efficit
¿34
concíonatohs uocatío S¿ offi­
cium
tfiy
concíonatoresuérí,quí
548
cocíonatorem opórtet eíTe ardentem íricfiaritate
45> 5
concíonatóres quomodó de­
beant eííe affedí
488
cocíonátófes ante nomTsímñ
díem üenturos íri Heliæ fpírítu
.
$53
cóncíonatorésqbonífint 4^5
conclufío
490
concordañs differentia
10$
concordantia
concordancia Quaternaria 96
concordántía a qua caufa effi­
ciente
¿92
concordantiaíymbolícá 39$
concordantia uaría
130
eocordantíá ecclefíaftíca quid
fít
¿92
concordantia íneícprefsíbilis
ípiDeo
¿93
concordantia in conciííjs ne/
ceflaría
714
concôrdantiæ catholicg ínquí
fí'CÍO
.
eoncordaritías catholicæ libri
i1

tres
¿85
concordia eft aequalitas 372
concordiam omné eíTeín con
cilio
711
concordia: uníonísqj uínculu
chantas eft
. 404
concupífcentia eft tenebrofa
foeditas
•
. 559
concupífcentiacarnís
¿oz
concupífcentia oculorum 412
concupifcêtiæ modificado 6oâ
concupífcentíe tría genera óji
cocupí fcetiæ d iuin ç a m or 4 2 o
confefsíoukampraeíhms
confefsío Petrí
739
confirmatio confirmationum
omnium Deus eft
$$7
configurationes fpírítus 158
confluenti» celebratum con­
cilium
cóíiformítas ímítatíuá in Chri
fio
.
¿4l
conformícas Chriftí eft filia*
tío
67Ô
confufio aeterna
807
confuíío ubi eftjhemo tixtus
eft
sij
congregantis cóncílíuni auto
ritas .
•*
7'5é
cónica fuperficíes
1034
conicæ fuperficíes 8¿ infinita:
porciones
103g
conicum latus
Í042
coníedura denóuífsimd fem>
pote,
9p
conieduræuerifïmiles ’ so 3
conieduræ fenííbdes
to3
coníeéiuraeíntellecftualeé ioj
coniéélurarum origo
7^
coníedurarumdífferemíg 105
coníédur^tes differences iô>
coniugiunà
4*$
coníugalis uttà
85 si
Connexa
,
5
connexio íridiuííibílíá
¿¿s
connexio
7
conexio ab imítate procedit ¿
connexio admiranda ,
29
connexio omnis grádiíatluá
éft
„
44
coiinéxio àmofoià
37
connexionis æterna fifócefíío
i

connexionis omni creatura
uis ,
421
conradí regís regia ínfignía ad,
duciSaxonígrelata,ÍUíH784
contado rege mortuo defecit
fuccéísio regum â Pípino &Ç
Carolo
7^4
Confcientia
<*4$
côfciêtia noftfa arguit nos 427
confcientia téftímonium 594
confcientia iùdexnofter $’-i
confiera cæ res
391
coníenfus eft de eíTentía ma-.
ttimoni]
766
confílíj donum
.
- 420.
confiderà quomodo íftud eft
^c.explícatum
jio
confideratioattenta
. 127
confideratío de Deo altífsí*
roa ....
.. M
éonfídefatío eftuírtus aïæ iiy
confonare omnia
12 s»
coílan tino polis captíuítas s87
conftantínopólísnouaRoma
dicftá
. .
759
cóftantínópOiírana fedes 70S
Conftantinus Imperator Agathoní Papae
/id
conftantínus fuit a Sílueflro
baptízatus
78Z
conftátínus tertius ptæfesfuit
in (exta Synodo
79S
cónftantínus tertius contïoca
oit fextamSynodum
794.’
conftanfinus in Arrianam hærefírn declínaüit
782
conftantini donatio nulla 781
conftannnídonátíp
. 78»
conftantini epjftola adAgrico
lam .
8iy
conftantini donatio apocry/
pba
.
¿8P
confiantinæ urbís ádconuén*
tas opportunitas
¿ly
conftanrierifís cóñefiíj decre/
tís probatur concilium ¿fie
fiipra paparri
, , 73á
conflanti enfis; ¿oncilíj decree
fá‘
, .7^'
conftítutíó omnis debet fun/
darííníure naturali
7?o
cónftitutíonés humanaepofid
Uæ3quæ & quos ligent 725
b
Conflict

Index.
conftitutibnes
724 conuentus locus aptus Frâco- corporis forma
'"st
confubftantialítas efl flimma
corpora beatoru filas habent
fordia
Siy
aequalitas
menfuras
579
conuecfio {piritas noftrí
confuetudo mala
C34 conuerfio peccatoris ad De/ corporà glorifícala
jsâ
córporum díftináio
confuetudo inueterata quid
um
î4î
pofíít
64
104
couerflo ad Den fontSuitaê 533 corporum differentia
confuetudo cum mualefcít de coráis in Arabíaduí tas
5«o corporum nutrix
j> .
creto derogat
S40
corporum tranfmutatiô »77
cora^aim *
confutes Romani
778 - corínthíus á Paulo quare ex- corporales res íplendefcuñt
confirmatu eft^exponítur $7«
adu
24*
communicatus
839
confumatio
y/sety/j coronam míferum Romaní corporales tantucreaiuræ 361
confirmata omnia per ChriHenríco quarto
785 corporalia ob quam caufam
ftum
450
fint
ijf
coronado imperio nihil ad/
contemnere nemo debet ali­
corre dor liber
853
dit
7 §9
um
f4j
277 '
cor hominis quid
42 tf corruptioquid
15^
contemplatio ubi debeat inci cor unum in multis firmitas corruptio Unde fît
eft
472
corruptio rerum in terra
4<
pere
397
mors quid fit
41
cotKemplationisgradus 460 cordis munditia
contemplationi obfiftit uo- corda munda unde
<no corruptionis continuatio ioi
luptas carnis
549
cordis motus
j©i corruptione deus no creat 22^
conteplationi neceffaria 397 Cornelius papa
corruptibileper incorrupeibt*
7 s8
lêeiusfpeciê intellïgit 527
conteplator quomodo pergat corpus eft in anima
73
adfui & omnium caufam24î corpus uite glorioiæ
corruptiones
unde
12^
5^
Kccr^&
quomo
eXoftus
fit
129
contemplator omnipotentis corpus regulare tot pyrami­
244
acceptus ualde
335
des cotinet quot bates .985 cófmographus homo
creare
eft
effentiare
8p>
comtemplatiua lus in horni/ corpus ueru eft fine uita 214
20
corpus del Chriftus eft
$14 creareomnia in uerbo
ne
392
i27,
contempîatiuæ uiuæ opus eft corpus in fpiritu abforptS 57 creare ex gratia
corpuseftjppter fpiritum 104 creare eft créaíí quid fint apudf
fapientía
57 6
Deum
19 2 *2 4* 2S<>
contemplatiuæ uítg neceffa- corpus Chrifti ipimuale 580
corpus transferri in uita •514. creauitomnia fimul Deus
ría
597
corpus ubiubi & feiguis »53 creafteDeum omnia per ratio
contempiation.es
SH
rem *
<?7^
contingentiaíncreatura
24 corpus laboribus exercen­
Creator
Deus
w
contradi doria in díuínis flint
dum
451
creator
quomodo
uideri
pof/
uerífstma
toa
corpus quomodo fit dirigen­
fit a erea turis
®
contradictoria
dum
<42i
creator
SC
creature
maximum
contradionís gradu»
jo corpus ín anima
505
contra dum
45
contrario
28 corpus fpiritiiafe
106
contra dura maximum
17 corporis noftri neritas erit in creator creatura unitum 4® _
contradutn in abfoluto
215
corpore Cfiríftí
60 creatura in creatis laudatur 312
ho
^cotraduum ftipulationes 934 corporis afeendentis tres gra­ creator omnipotens
creator
quomodo
fit
omnia
contracta omnia côfiftunt in/
dus
106
explicans
2«
ter maximum mínima 44 corporis temperamentum de
creatorisdtimanifeftatio
28X
contracftgnaturg idea
18»
pendet ab anima
21 j
creatoris,
cognitio
eft
fumma
corporis effe, quid
336
contrahíbílitas
31
beatitudo
35«
contrarforü coincidentia 94 corporis colfiganna
creatoris
conceptus
$95
contrarieras in fenííbíli mun­ corporis Chríftí myflící uni­
creatores
aífimilatiuí
5,o<3
do
, 18 2
tas
44$
275
contritio de peccato unde o- corporis rebellio contra ani­ creatura propria
mam
361 creaturaqdaDeo habeat 24
riatur
4*7
24
113 creatura una
contritio
4°i corporis uiuificatio
creatura
fuoeftecontenta
as
corporis
humani
membrorS
conuentus tmperq pFures de­
creatura
numeri
dining
men
­
dïfpofîtiar
3.23
bent efte
S14
tis

Index.
tis aufugerenonpoteft r¿8
creatura omnis eft intentio uo
hmratts omnipotentis 27;
creatura Ómnís infinitas fini/
ü
* .... .
25
creatura perfeda omnis
i?
creatura alia ab alia pendet ¿45
creatura noua Chriftïanus 43
creatura Temper fuit in ætérnitâte
.... .287
créa tora àn fît æterna 246c 2$
creatura ad creatorem quomo
do fe babear,
244
creatura quaelibet ordinat ad
operationem.,
.
48;
creatura firieDeo nihil eft 27
creatura bmtiis infuo coelo 155
creatura uniuerfum eft
29
creatura intra Deum
24
creatura incipit á patre, â filio
perficitur, a fpiritufancrou*
niuerfaii rerum ôrdini cori/
, cdrdat _ .
; ¿0
creàtürà omnis eft aliquid co­
rrade .
.. 29Ó
creatura omnis inDeuhi ordí
nara eft
,0c
creatura nihil eft fine Tapien*
.fía ........ , .... ..... J r '478
crea turæo mnis fimpïicifsimu
principium
176
cteatùræ efle eft abeíFe pri­
mi......
...
. 24
creature tríplices á Deó flu-

' lInt., '.
■ ?ís¿
creatüræ omnes funtDed curae
. d.
... z >82
creators órnties habent ilium
efle fpífitualéínDeo
íh4’
creattiræ funt interni uerbí 0/
fteriíionés
,■ ¿44
crea tore uñíuérfg ínueftígatío
à priore....................... ¿h
jcreatufaèjUt eft ex fe,cónÜenít
nomen nihili
414
Creaturae initium qüomôdo fi­
mus
, .....
28s
creaturæ hómínís
252
creaturae quomodo in Deo
fint
iác
creaturarum perfedtio in ho­
mine confifttt
.
Jtft
íréaturarüm íenfibílium hb/

mo finisëft
«4
creatútarum completio
451
creaturarum fprmg quomodo
fe ád Deum habeant
287
creaturarum uarietas & diffe/
rentiæ
290
creatio fpiritui oris afsimilata
*3
cteatid oftetidit Deumomhipotentêni f.
31
creátionísfinís
,
4s>3
cteatioriisexemplum
creata bmnià naturalitëf Deu
laudant
312
creata prima
328
creatiuàuis
229
creandi uis in mente huma*
na
.... , . . 252
crea tîuæ artis par tícípa tío 2 54
creabilia pia fimilitudb fut270
creatrix feâitudo
112
credere fibi homo non débet
Ted cum âlifs conferre
83 o
credere &non amare - 447
credcie êft manducare 6¿ bíbéré
\... .
Sys'
credere Chríftum eflè filium
Deí,S¿ in cruce mortuùm èft
uera fides
¿sy
credendum Deo quomodo
, fit
..
....
' h)
.credendum quid
.617
credentes omnes habent fpírí
tumqùi teftificatur
$jà
credehtes rertaícuntuf fpiritu
. fanefto. .
437
credenteidirigit Deus
222
crimenlæfæmaièftatis
crifpum fílítím Conftantinus
OCCÍdít
.
782
cruxcbntra crucem
. 523
crucis mÿftérium z
ío^óy
efucisfígní chara&eres
591
crucis Chrifti fupremum my<
fterium ,
.
cruce gaudent uere fid etes ¿07
crucia tus interm in a bilí s i4 0
crucifixus refurr exit .
¿ío ¿
crucifixio éft Chrifti glorifica
tio
. .
883
crucifixum induere
... f
crucifigeres denuo Chriftu^s
crucifigere cofp us quid èo £

cubus ex columba qugdru<
pia
v
t
577
cubus bmniS eft columna 979
Cubi iduo ingquales quotnodb
ad unum reducantur . .
cubi in fphæram tranfmutatio .
(
,
ibicL
cubicus numerus
cubos plures in unum qub pi
cfto colligantur
. . , 97^
cum omni militia cccleftis ex*
eratus,exponitur ;
cum uenerit paracletus, expli­
catur ,.
yjo
Cunicæ fedíones
cupido quare Dei nomen me
. reatür . ,
¿Ó
cupido quare natura fit di, ¿tos
îô
cupido filius Veneris
, .20
cupiditas lupina in pelle agni­
na
549
Cupíditatisíéruüs
777
cuprei Chriftiani .
,
cupri mixtura in áuro argfeii
to quomodo fciri pofsit 174
cuprum fieri fefrG,uirtute quarundam aquarum ,
17$
curam prbuidentialetn omni­
um habet Deus
,
curæ têpb ral i non debeht ínuí
gilare metropolitan!
. 7¿¿
curiae Rómanae a ccefsíó perni
ríoía t . ......
820
cufug íiípérfictes fecftiónuia
curuitas non feperirur inínfi. hito
'
X 5<*
curuitas infinita
curuitas
;
4 2^
curuí in redumuérfío
940»
curuitas non pbteft efle infini
..ta .s
'1112.
curuítatesuáriae
iojÿ
cylindrtcafuperficíes . roja
cylindricéfedii'ones. ; „ ■ 10^
cylindrorum habitudo, 103$
cypfianus de unitate eccL
cyprianuáad Nouatianu 701
cypríanus dé aleatofé
700
,r
. .. .
35.Í
cÿruS fex quoi áñnís ChrifíÜ
præceilèrit 4<,
,
‘0$
cyríllícommentunican. $25
b í

Index.
deus eft tatüí ín dílígetib.fe 350
Amafus papa ad Pauli/ deus in quo modo luceat in
num
745.712*7X5creaturis
<¡6
damafus quibus temporibus > deus bonus abfi$ ocio
394
fuerit
740 deus ubi máfionem faciat
undedicfti
tfy deus quomodo fit omnia com
damnatio non eft ex Deo 458
plicans
27
damnatorum poznse
57 deus ubi fuerit ante creatio/
danatiiniuftein Synodo quo
nem mundi
570
modo p Papam reftitui pof- deus nihil odit quod fecit y 05
fint
7)2 deus eft per gratiam in multis
danielis prophetia
fandis
jo)
W
datumpatris luminum
18
284 deus eft ratio uniuer fi
dauicfde Dynanto
73 deus eflè comunicat omnib.zy
debitares fumus SCc.exponi/ deus omnia intuetur
182
tur
S49 deus non potefteftein loco fi
decanatos in Ecclefia
705
_____
nito
y 03
decem præcepta pleracp (unt deus ex Deo quomodo gene
iurisnaturalis
$ 3.5
ratur
10 0.
decem capitula Moyfe â Deo deus quare fit íntellígíbilis 67
data
yjy
deus eft lingularis infinguladecor unde
y 94
riter
66
decora Dei funt omnia
311 deus plufquam fpiritus eft 51
decifiones indicíales debent deus extra Paradifum inueni*
fecundum canones fieri 751
,ri non poteft
202
731 deus a du eft omne quod elle
decretales
;,
decretalibus canones praefe­
poteft
4
runtur
128
7*7 deus unus 8¿ idem
defe&us
557 deus finem ft facit fiiorum o/
definitioquidfit
perum
2^7
24^
definitio fcire facit
deus
ignis
confumens
42
joa
deus humaniter
-IQ5> deus omnia operatus eft pro­
deus eft abfeonditus ab ocu­ pter femetipfum & ut coglis omnium fapientum 234
nofcatur
' 508
deusquomodo
men Deus eft maximus mudus 218
344
tem creet
t<8 deus deorum
deus quare dicatur ín loco 571 deus circulus eft, cuius cen­
deus ubiq? praeiens eft
trum eft ubicg ,
250
J89
deus fcecunditas
?OI . deus quomodo
a quibus
detis eftamor amans
19/
inuetiiatur
26G
deus ubi fit,nolentes indaga/ deus præftatomnc id ¡3 quod
re,quid fateri debeant $6?
ad ipfum metiemur
><? 5
deus tempeftiue eft inuocan/ deus uirtus creatiua 125
deusnoreperiturnifiper eum
dus
423
deus femp-er txerbS gigni t 41 a
qui omnia linquit
70
deus in omnib. noftris ftudijs
non eft nomen dei
291
deus
eftuniuerfitas
rerum
18
quærendus
4?<
'deus an in anima habitet quo­ deus fpiritus fandus opera/
tus omnia in omnibus 28*9
modo poisitfeiri
yoy
deus eft in creatura duplici/ deus in loco fanâofuo3expli.* ter
420
catum
47*
deus adeft omnibus per effen- deus per uerbum format & re
format
§9 2
tiam
yoy

D

deus eft tricaufalis
210
deus in defcenfu duntaxat po
tentialitef accipitur
deus eft dator formarum
deus dat feipfum
28 ¿
deus quâtum oía excellat 29$
deus communicat fe indiminutê
28«
deus uult quæri&appræhen
di
29 6
deus lucet in omnibus zg y
deus Thefaurus de quo eft o/
mne habere
4$«?
deus eft fœcund itas
9 o 1,
deuspptimusad fe omniá creauit
41
de? omne ens eft nôentïtef ó
deus quomodo patefiat 29Í
deusuidetur ultra coinciden-'
tíamcontradicftorióruni 19&
deus nominari non poteft sp
deus Akfioran qualis
9 rr
deus eft coplicationum com>
plicatio
iyx
deus generaliter & particular
riteromniacognofcit ¿4«
deus eft in nihilo
2/
deus eft fupra principium & fi
nem
154
deus eft plufquam creator 19X
deus reuela tur nobis duplici­
ter
deuseflentiat
3:22
deus omnia in omnibus per
Chriftum
tft
deus quomodo fe manifefta/
uit Abrahæ
535
deus nec inueniri poteft,nec
p ropalari poflet fl eflet inuea'
tus
307
deus pater mediantemediato’
re attrahit fpiritGnoftru cf so
deusreft abfolua praefuppofik
tip
'141
deus in qbus couentib.fit 7*4
deus antiquifsimus
307
deus eft a du q> elle poteft 30/

deus in folo pofleft quærenduseft
307
deus omni humano fubfidio
deftitutis fubuenit
47ï
deus omnis boni & perfedio
nis origo
55S
deus

Index.
'

"

*

1 A i

<a«
dews eft quies hominis 4^2 deus ratio eft omnid rerum n d<eícpgnÍÚ0óaturalís
«’/í
ileus eft infinita fœlicitas 143 deusabfconditUs. :. .
pi déífórmítás ,
deus rex regum quomodo lit deus eftomnium a&iis ... 29 dei .benedidione Ómnía funt
quodfunt
• t
>» i
inuniuerfo
$oy
deus quomo fit in omnibus j8
deus mundi quidditas eft 13 d eus fóns artis idennficSdii 34 dei 6¿ hominis operum diffe?
rentia .■
.
-307
i* 2
deus benedidus prxciiio in* deusinfub.ftantialis ;
tclletftuseft
¿7
deus omnia complicat - .194 dei eílenda fuñe qusecunqjiq
■ eoíünt.:
is¿
deus omnium quæ font eft de? ab eterno crea te potuit u?
dei
cognitio,
finís
..
4^9
Jpræcifio
jpg deus quomodo íaúdadus ? 27
deus habet,'curam etiam mi/ dei unius diuerfa nomina a/ dé'capaxnatur.aquæiit 4^9
■.
.titmaecreaturæ
182
pud.Græcos
35$ dcí conceptio quid
deus ád omnia fe habet ficut dei eft deificare
; i 51 ddgionam ín ómnibus relu^
cere,;
. >
..
uifus aduifibilia
339 deidileftio &m fdïcordia er
dei uifio fine medio ænigmati
deus folus præftat gentem 577
ga peccatores,
185ÔÛS4
co eiïe nequit in hoc mun>
deus qaun?taseft,pa ter eft 1$ dei feientià praecedit cutuslf
deus quia æ quah tas eft finita
■;'dq;..
- ,
>47
betfeientiam
iisjeftfilius
19
ígq
deiformis perfedib
¿07 det Conceptus eft filius
deus quia filtj 3t patris conne dei imago
dei cultura
. 2J
.xtoe,ft¿fpíritfisfanáu$eft 19 dei operum nulla eft ratio 2 78 dei nomen m irabile .
deus eft quidditas omnium 2 à deificans Deus eft ,
3$?. dei intelliger e eft eifie etas z 6
deus unit co^nofct
çz<y dei efficacia operandi in crea dei filius tn fede iüdiciariá j«s j
deus fummé maximus quo/ • tura
\
iz* dei uirttitiS; omnipotentis repræfentatioutiiüerfalis
•tnqdp uideri çpfsit
8 deiformicas quomodo dequideus efle omnia in omnibus
xatur. . ■■ .’■■■? ;
. v?? dej genus fumus; •.
quomodo per fandos de/ dei imperiu çxequii|natürai 6 s dei ïnuifibilisimâgOt
:■ '4^
præliendatur
yj8 dei ftupenda potentia . 297 det. opus fumusjquare diligi|
deus fpírituíTandus eft unio dei inuííibilís apparitio mimnos
4.S7
dei filia tío in Cfirifto
226
.duseft.
...
if .
patris 0¿ filtj „
201
deus quibus modis nos ad fe dei ignorantia eft in omni pec dei uiua ÔC mteUeclualis ima*
trahat
ií>í
.catpre.
... •
. v>4
g°
<
’
deus quomodo adiit Omni* dei habitaculum poteft efle a- deibcnèdiâibonitas
bus & fingi ilis
18 j
dei. infini ras eft negacma 31
nima humana
.
4» r
dèi prgféns inanima figna50$ deohomo uniturper film 20.0
deus bafis eftlucís
/
deus omnia creauitut cogno- deitas una ínfrib.períOnísso) dep conformis quomodo ahí
fcatui’
<57^ deifica tío
ity ■ nía pófsít fieri . ..
3o(i
deus p ignorat(one nofei t ji 2 dei noluntad et ratio.
n4, deo cognirus mimeras mtndeus omnia in tuftitia dtftri- dei maniicttattO quomodo
ttumíeparatarum .
iíT7
6uit
<b$
fiat..
;
v ' 2,<;$ deo conformari oportet co^
deus eft neceffitas abfoïuta 17 dei facie widens oía fiabet
g’ibícentem
. . fió.
deus eft maxima lux
5 dei inteiletftus magis accedit deo qua? artribuuntur omnia
d'èuS-eft 'maximum
• ;■ ? ■> *
ad nihil ad aliquid
13
in maxima diuerfirate idem
deus nífí féipfuttí mánífeftet deinpmen
■ func .. -,. ;i|
,
.
nonínfienítur
296 dei abfeonditi oftenfio Chd/ deouiucre . .
>p4^5 f
deus per creaturas uífibiles ■ Ruseft...
■
?. 627 deos uappribus ddediari cret
manífeftusfit
; .... 2$ dei apparitionis funtoîa 288 ■ dtderutit ' /■' ?
.t
deum efie omnium complica* decreta quæ poíTínt cartones deum uid&re quid fit
'
\V723 deqm nihil pile comquxnos
tiotíem
,ix uôcari . .
dèus centra eft omnium iphas dei nomina
;
aílequíppílfimus
irarum7
. 38 déi cognitio eft díuiní filma
deum al tiff me cognofcerc eft
deus pater habet in fuis crea tu déí prouídentia contradicftov
fam ma foclicitas
^4
ris complacentiam
511
ria unit
• 7
A/7'17 deum dixeffit quídam eflj cí¿?
deus per filium faum ertt in dei oculis oía runts^értá^cr
culurninfinftiim .
i
dd (iffilitfidduíwcíis
omnibus
*
learn potiui ignofâcia
o Í
Rien/

i

Index.
fctentia attingi
¿7
deum omnia accidunt
44
deum efle patre luminum iss
deum in nobis manere & nos
indeo
420
deum omnia entia appetiit 18
deu fixo efle omnia laudant 312
deum feni per omnes natio­
nes colu erunt
ij
deum nemo habet fine fpiri/
tu Chrifti
deum omnia 'praedicant 2x9
296
deñ qu¿rendi unauia
deum efle in mhi lo nihil 3®9
deum inhonorare
4*5
mundi huius defiderium 419
deum amare
U8
deum uarijs creatutarftrefpedibus gentes nomíname 26
deitas eft unitas infinita
4
deje&a ti o eft æqualitas 372
delecftatiofumma
27«
delegationis carnalis breuitas
411
delíramentauaría íuperftítíofa
301
democritus Abderites
174
demo in quibus habent pote
natem
474
daemones qiiomo uideant 474
daemoniorum differentiae’ ma
dæmp animalia fcietifica 42*
dpmonftrationes
13 e
democracia
777
denarius eft complicatio po­
tential^
,
473
denario omnis dífcretio con*
tinetur
234
«35
denario omnis numerus um>
tatis perficitur 82
dena ri a imitas
50
derelinquere quid
.-478
defiderius rex
,.
defiderq omnis fons
jjj
defidefio maximo deus quae­
rendus
l$6
defiderium naturale omni*
bus ineft rebus
t
defiderium fapientiæ
^»532
defiderium
^2
defiderium eflendimodus j«s
defideria carnis in quibus ueríántur
S5|

defide ríórum nomina fpiritus
noftri
6*2
defideriorum temporalium
purgatio
41?
defidcrabilium omnium theiaurus
187
defperatio peruenit ex infir­
ma fide
48 5
deum eflendi formam efle
defertum in tra re myftice £48
determinatapofsibilitas 238
deuotio inpfallendo
768
deuotionis fpecies diuerfe $6
Mt/odty clima
174
c/l/ccTzrfeuffe ;
Í79
JliXTtcrcrccgtoy
179
<fliXTicr<rQtp4p
„
lytf
diaboli infldiae quamfint eut/
, tandæ
475
diaboli fpiritus
85®
diaboliambiíto
484
diabolica feduclio multiplex
SJÏ
.pag*.. diab oli praefurttp tío
55¿
diaboli inuidiit
'462
diaconalis ordo
. . 7°2/
dialéctica
55
diamas
. *55
16
diameter
diametri ad circumferentiam
habitudo
dianietrihabitudo ad circGferentiâ quomô a ttingeda 5» 4
diana fortuna
650
dicendi ars
241
dilatores
.. . ____
. h • - 786
didatores fententiaram g a
dieta Frahcofordienfis
827
dtluurj aduentqs qualis fuit,ta
lis erit ignis innouifsimodie
pac».
.
.
5)34
differre o tunta
43
differat omnia prater deu 2 2
differentia
.
»<
differenti.^ non eft: fine con>cor4ft/r ■
- 7
drfïerentfa uaria rerüm ( 130
differentias quomodo mens
,/,.npJftía facial . <•
1*5
’d^FiffatiQ
Sij
díffidationes iníufté
815
diffída tíoaum abufio toll en■
815
> a- da
S-.*v ■/—
' 1
•••’
-

:■ '•

í

diffidationum modus
9i$
digeftio propria
foí
dtj diuerfi quare afleruerunt
quidam
• 304 '
drj conditorij,
304
dfl multi
35»
diligi nÓpóteftincognítu$oj
dikxifti iuftitiâ 6ic.expon.55j
diliges den diligitur â deo 43^
diligentes deum^filq dei ucm
cantur
487
diligentes deum diliguntwt
abeo ,
505
diligentibusdeufedonat
diledio eft euftodia legum
det
diledio dei erga nos
diledio filialis
dtledio dei erga nos
1*4
dikcftio qua quis iuam nato*
; ram diligit eft maxima 31®
diledio eft filialis
dik&iopaternalis
196
dilecftionis caufa eft affimiU/
tio
48/
diledionis gradus
49®
diledions lequendus Chr&
ftus
574
diledionem pro odio reddûc
Ghriftiani
^47
diledione deus cognofcit 451
dilediôe pater trahit fuos544
diogenis Laerq liber deuwis
phylofophptum
25B,
dionyfius Ariopagite&>;
it
dionyfius paulí diTcipulus 26%
dionyfiusad Cajum
diferetio omnis aratioe eft 8*
di fcretio fup er natur alls in agí
bilibus
4?q
diferetio fpirituum finefpúfe
tûfâncfto non poteft eflë 425
diferetio
.>.7 '
difcrecionesordinatae
13$
dif retiua uirtus
25«
dffçretiua ins uaiuerfalis 287
dffcretionft genera decem «18
difciplinarum fons77 s (9^
di fei plíná adnetens infçelixeft
difciplina ludus honeftus non
caret
«°®
difcipuli boni & mali quales
fíne
340
difeipuH

Index.
difcipulíolimomníbus refígnarunt
8u
diícordía totius orbis
7&
difcurfiuauis
104.
díípenfare ¿otra canones 751
dífpenfáhdicaufas
749
dífpenfatíó
7so
difpenfátorefthomo
379
difpqfftiq
160
díípofitiadfcíentíam
284
díflentío ubi eft5íb¿ no eft C5
cilium
72?
diflbnantia
139
diftantía in deo non diftat 2 $4
diftindio modalís
417
diftindio eflentíalís
417
díftídío eft ex conexione
diftindio t'ndíftinda
6s
diftindio formalis QC perfona
lísíndíuinís
, 38^
dífti ndí ones termínoru 24^
díftíñduní etindíftinctumco
incidunt iñdtuinis
198
diftributío qiiinq* pana et du
orumtíiícium
5B
diurna (St (uperbis iníípída^i9
diuinafide magis quâm ratíoneartíngí
14&
diuina uitafuntomníá in reg­
no det
294
diuina fpeculari facilis eft dif­
ficultas
14$
diurna uífto
$10
diuina quomodo oporteat intelligeré
6s
diuina aíTimilatió
nj
díuíriá refplendetiájordo ¿03
diuina trinitas cognofcítur alí
quómodo ex íntclleduali
trinitate
soi
dínínaaífequinon poflïimus
nífíperfymbola
s
diuina nonpoffuntuideri hb
fíindíuinolumíné
50 á
diuina ars creatina
210
díuinae üitæconfôrmitas 500
diuinæ & humanæ nature co­
pulatio
" 20i
diuinæmentismodus íntelliI gehdí
ij7
diuina potentia nihil termi/
nat
if
diuinitatèm corporaliter ha-

bitareinChrifto
¿24
diuinalis color
254
díuinusradíuscaíigo
( 70
diuinitas radius illuminans
naturam
273
diûinus fpiritus illuminat in­
tellectum
29?
diuinum efle quid
4S
diuinorum fciemia opus ha/
bet mathematicae notitia
8
diuinitas ínuífibilís omnium
creatiua
270
diuinâtio danationi fubeft44
di üifío præfüpponic connexi­
onem ,
.
.
» 0Oi
diuifíó Sí alteritas natura fimulfunt
diuiflo ab unitate defcedit 157’
diuifioeftmors
48$
diuifldnepcedftconexio 901
diuífíoníscáufá
y
diuifioriismèdiurti.
970
diuífíone prior eft Connexio s
diuites qui mâmdhæ (èruiunt
non intrantia regnum ¿<>6
diuitib.qddicat feripeura 4.09
diuitiæfpirftuaies
442
diuitiæinpaupertate
580
diuttïæ ueræ paupertas fpiri/
tuaiis
.
577

diuitiætemporales
596
diuitiæ ueræ in regno dèi 59^
diuitixgloriædei ,
500
diuitiafum cœleftium pofleG
for nô poteft eflë pauper 577
diurnus liber Pontificum 745
diuítíarum Dei inéxpreflibiliumàftenhôi,
541
díuítiasbóffidereétnon poffïdéri ab ïpiis difficile
99«;
diuitias gloriae fuaedeus no­
tas facit
diueríítatiscompiícatio
diuerfitatis ordinu utilitas 7 66
de'âus ab indodó quid diffé­
rai
243
do dor
49
docere
,
132
docibilesfumus in hóc mun­
do . . ’
,t
~ ,171
docibiles déo
>
120
dodrina exdeópótéft anima
ad quietem diitefe
¡SQ¡g.

dodrina qua peruenitur ad
fpiritum nos ad foslicitatem
dirigentem
<81
dodrinàChrifti eft pfediositf
dodrinæ Chrifti 8c phrlofopborü nulla eft copàratio sjo
dodrinæ rationalis alimenta
quædam font
iôj
dæmonesappellatiangéli ¿y
dodrinæuerïratisôC «itaeper
uerfitas in eodeni
. 378
dodiór qs fit fctri no¡pofíe3p<f»
dolorislenfits
114
dominus quomodo fitínfíbil
lo tenuis aurae ?
. , 857
dominiiüdiciumftaterà . 172
dominé adiuua me ÔCc expô>
fîtum ,
:6^
dominica die quid agenda 451
dominica: orationis prima pe
tttíó
j$Ô
domina Abunda
«50
dominatio una patris ÔCfifij

psg*. - ;........... ’ donum Chrifti complicat uír
tutem omnium donorum ysà
donum omnè a baterao amo/
re,,... ........ ,
£«>
donum perfedum
«sio
donum îcientiæ..
., 420
dono dei Omniáí habemus 2 8 jr
donis diutnisnon abuti debe
mus •
48ï
dona fpiritusfandi
4*0
dona gratis data fandis .
dona ipirituftandi uaria 287
dona gratui ta dei .
. ... 50 0
dona circaadiuam uitam 420
donorum Dei congeries 4I47
dórmiensúniO;
3 8?
draconis imago
61 i.
duces.
809
duellum
.
■ . 391
duódécimTribus lirae! in reg
ho dei fuas Cedes habere„594«
duplicia deiisfecit cundaj 2$
dum fandificatus fuero
explicatur
¿79
dufatioinfinita
¿04
duratiohismodi
104
... E ,
Brietas (piri tus
460

E

Ebrietates
b

4

$9
ebrioii

Index*
«ferioíi
eccardus
70*48«
eccardus fuperloaruiem *58
eccardí opera
72
ecce ancilla Domini fiat mihi
0¿c.expoíÍtum
517
eçce. aícendimus Hiefofoly/
marr^Sccxexpofitum
*45
.eccen m’eus
178
eccenrrici motus
178
ecclefia ædifîcata per Chriftu
eft fine litera
8ï7
ecclefia fequítur Chriftum ut
imago
93 2
ecclefia dicit manes cíuítasOy
ecclefia corpus Chrifti
453
ecclefiaueræfidei
70*
ecclefia ex quibus confiet $84
ecclefia augmentum Dei s 5*7
ecclefia pro (ede
708
ecclefia in epíícopo
70«
ecclefianon poteftad literam
fcripturarymqbligari
857
ecclefia obligat ad ¡pirita 857
ecckfia efi fponfa presbyte/
. ri
741
ecclefia in fanguíne 8¿ patíentía uïncet mundum
J $33
ecclefia (ponía pa rabiturfp on
foChrift o ante finem 534
ecclefia unio$ triumphas *0
ecclefta quomodo per ChriftumDeo unita
529
ecclefiamilitans
.... 60
ecclefia quomodo fit una *1
ecclefia Chrifti occulta*
82$
ecclefia figurata eft in nomine
Petri
770
ecclefia Cupra petram
759
ecclefia quçapprobauit firma
ífunt
775
ecclefia eft corpus Chrifti my
fticum
57*
ecclefia unum corpus
577
ecclefia eft petra
759
ecclefia mater noftra
; . 453
ecclefia in fandi rate â principio mundi creuit
392
ecclefiæ iedes quinqj
705
ecclefia^ res nullius praelati
funt
8ij
ecclefiæ turbatio & calamita/
íes
.So*

ecclefiæ fides nô decipitur ob
rituum diuerfitatem
857
ecclefiæ totum corpus cano*
nes feruare debet
747
ecclefiæ poteftas foluendí 8C
ligandi
, 7 38
ecclefiae ca thoîicæ eft poteftas
ligandi f
738
eccleiigne membrum fis quo­
modo (cire pofsis
8j<y
ecclefiae infallibilitas eft promiífa
738
ecclefiae corpus habet diuerfa
membra
$oi
ecclefiae deformitas
757
ecclefigopprefsio ultimisdie*
busuentura
934
ecclefia afeen fio quando fi t fu
tura
5>34
ecclefiae fons aquasuiuæ fpiri ✓
tus Chrifti
vs
ecclefiæ
Chrifti fimilitu»
do
414
ecclefiæ fpeculum
gjj
ecclefiæ fingulæ filos habent
angelos
703
ecclefiæ praxis quomodo interp ræteturfcrip turas
857
ecclefiæ occidentalis concili/
um etiam uniuerfale nuncu/
patum
717
ecclefîg uníueríalis aduocatys
eft imperator
788
ecclefiæparticulares fiint cor­
pora myftíca fuorum præfî*
dentium
,701
ecclefiæ caius
7o<y
ecclefiæ uniocum Chrifto 567
ecclefiætriumphantis & dor­
mientis
mílítantísloca 699
ecclefiæ miniftri nihil immuta
tepoflunt
$1(7
ecclefiæ triumphantis pulchri
tudo'
. 5.94.
ecclefîæprincipatus
tfoj
ecclefiæfundamentum infide
confiftit
yi s
ecclefiæ deformitatis caufæ
quæ finí M
775
ecclefiæ defîderium
704
ecclefiæ operationes
585
ecclefiæ maligtiâtium nouem
ordines

ecclefiæ Deo militantium no*
uem ordines
ecclefie corpus tantum ex prg
deftinatis conftituitur *97
ecclefiam uocat Paulus Apo<
ftolus fupernam Hierufa/
lem
ecclefiam repræfentat Syno/
dus
739
ecclefiam diffundendam ante
diem iudicij per uniuerfum
orbem
; 705
ecclefiarumrapinæ
78®
ecclefiaftiçahierarchia
324
ecclefiaftica congregatio 72>
ecclefiafticæ pofleisiones ïn
manu regum fine magiftratuum
Sï^
ecclefiait* ppteftatis radix 704
ecclefiafticarum rerum aliena*
tío
; :7i®
ecclefi afticarum regularum ça
pitula
820
ecclefiafttcorum errores
eccleíiaftícorum uanetas&auarítíanotatur
eclypfes folares indicant ma*gnítudínemfolís
effariquid. .
. 29?
egidius de repub*
. 79$
ego cui œnueniat
elationis motus quomodo
corrigatur
*8i
deazar quorno ímperarít 77»
ekazar filius Áaronis
7*6
eleberítanum concilium 844.
eledores quales efle debe^
ant
7*7
ekdores quá uta & quibus
modis debeant ueníre ad ele
díonem Imperatoria &17
electores imperfi
Sos*
elediomnes erunt reges .
elecftí quomodo perueníant
in regnum patris
558
elegorum iuramentum 814
eleâorum fedíum ordo
sro
elecftorumiusin concilio 79^
eledí officium
778
eleâio fideli populo data 743
eleíftioDei
590
eleeftio difeernit
*80
eledío
14>o
de&io

Index.
deâio melior fócceístoné 778
elediones horarum
39Z
eleâione effe ordinatione 766
elediuu artificia mirabile a 18
elegibile omne eft ratíoneboni elegibile
505
elementum nullum purum 176
elementum ultimum
331
elementum unum ex djuerfis
facit naturá
487
elementum defcerifus intelle<ftus
171
elementum in elementa quo­
modo conuertatur
17g
elementum quomodo fit in e/
lementato
98
elementa prima combinabilia
.admuicem
ps
elemeta circulariter uni bili 397
elementa rationalia
97
elementa Geometrica
,9^9
elementa quatuor neceffaria
effe
97
elementa intelle&ualia
97
elementa uarie mifceri pofiunt
'
331
elementa propria funt cuique
arti
100
elementorum motus ,
p
elementorum uniuer (alitas 97
elementorum præcifa compo
fitio
98
elementorum fítus6¿ ordo 41
elemêteriï fpecifici motus 440
elementorum conieduræ 97
elementorum tranfmutacio 41
elementatiuauirtus
zjy
elementatiua anima
217
dementatum
: $7^98
dem entails naturá
97
dementares motus habere fij­
os ípirítus
4zz
eleemofynaípírítualis & cor­
poralis
384
diam quomodo Deus inftru/
xerit
897
elicxdefcriptio,
ioos
digenjium et eledorum inter
: fe habitudo
7^6
eligendi modus praeftantifsi/
mus
S17
elíxir omnia mutat in autu $$o
elocutio uerbi patris
49 3

emanatio in diuinis duplex
eft
38 s
embadum
i 01$
:
157
ens & Unum conuertúntur 31
ens contradum
27
ens per fe
504
ens unum eft
250
enSjbona&unüœnuerti 504
entium conditor
33
entium pluralitas fine numero.
effenonpoteft
4
entia rationis
. 229
entitas
g
entitas abfoluta
■ . ,
2
tntitas acftualis maxima
i8
entitate carentis
337
entitatiseftconnedere 229
entificatiuauis
iss
epanágnoftícort
8o¿
epatís motus
, .
501
épicharmi fententia decrèaturarSadDeafîmilitudine 507
epícurus
.8
epicuri falla dodriria quai demonftratione confutata fit 8
epicuri feritentia de adminfi
ftratione uniuerfi
304
epicurei quid de fœlicitate
(entiunt
610
epícycliparutis.círculus
ï78
ephefi conciliábulo habitu 71$
ephefiïoarinesfedebat
709
epifeopus in ecclefia
701
epifeopus & plebs funt utium
fpiritualecorpus
765
epifeopus non eft qui non eft
elecftus
741
epifcopaïis ordo
70.2,
epifeopi ¿¿ facerdotes in qui­
bus differant
<
782
epífeopí ordinis fui habitum
fe ruent
764.
epifeopi officium
4$ 4
epifeopi olim erant cardinali*
bus maiores
. 742
epifeopi aftra coeli funt
773
epifeopietymon
412
epifeopi in locum Apoftolorumfuccedunt
708
epifeoporum prómotío
7¿s
epifeoporum trâslationes 7f5
epifeoporum fpiritualis,ppte*

ftas eft unaéâdecp omni® 77*
epifeoporum habitus
7^4
epifcop.fedesincqnciliis 70&
epifeoporum ordo
701
epifeoporum poteftas
7&
epifeopisomnibus eadem iti/
. rifditftio
72Z
epiftola papæ Ambrofianfs
inferta
74 o
epiftola Bohifacij papseadEu
lallum
75*
epiftola D»Ambrofij
74®
epiftola S.Greg.notanda 7^7$
epiftola Synodi & Agathonis
adCqnñantinum
71S
epiftola Alipt), Auguftini 8£
Fortunati
705
èpiftblàePontRom;
724
epiftola; contra Bohemos 75$
epiftolacNícolai Cuiani 825;
fcratisaliquSdo ones errantes;
expofitum
581
érroris caufa
/
129
errores in facris unde acci­
dant
.
.
’
7ièrunt riouifsimi primi et prim i
nouifsirnfiexpoficum
47?
efau ferulis fatftus
77^
efdra laboriofe recupérauít librosueteristeftamenti 834.
efie om niiï eft da tu á pa tre 2 â
effe quanto fimplicius tato utgorofius ,
¿71
efle omnedDeo efie
24
elfe abíblutum
ziy
effe omnia appetunt
131
effe oe fluit ab effe díuinó jir
éffèndi æqualitas
174
effendi modus eft inattingibi­
lis
¿59
effendi forma Deus eft
zy
effendi diodos quomodo inteïlecftus contempletur
effendi modi quatuor . - , i
effendi modus uniuerfalis 3 2
effendi modorum omni® Uttica ratio
<
25^
effendi modus pofsibilís ; Í04
effendi forma Radius
rs
effendi modi
27^
effendi æqualitas
effendi pofsibilitas
2$^
effendi mo dor® diffe ten tieso
b y
effenw

Index.
eflentiare quid fit’
«99
eflentialiter in quibus fit 410
eflentiacognokitur per'úírtu
tern
eflentia principiatum
52 5
eííentía infinita eft omnia quae
effepdffunt
P7&y?3
-efíentíaríí fimplícífsíma quae
fit
ii
eflentiam omnia habent th pá
tre
280
eflentíalis nexus
m
eflèntiae hominis rioft fimt co
gnitae
efleti g foli deo cógnítg fût 3 21
eflèntia*contradice
i8£
eflentóadeo
580
effétíg redi íiicórruptibiks 157
cffentiæ fenflbilium flint in
foeciebusiniènfîbiliter 2.9*
eflentiaé genericaeiùntin abfo
luta cíen tía
ibid.
eflentiæ fpecífícg Cunt in gene
ribus
ibid,
«furientes repletur bonis 4*®
ethebaldus Anglorum rex 79*
ct crux tignum a ífiphí uite sij
eua mater uiuenftam
43
eua eccleflam flgnificat
*9$
euangeimm ad Alchoran col
latum
882
cuSgelium perfedifsime lege
abrahæ nobis tradidit
euangelium perfedum dicit
Alchoran
505
«uatigeiiu dicitur in Alchoran
lucida 0¿fplendidifsí ma 887
eiiaiígeíiñ nemo ihfelligit niíi
habeat fbirítumDci
581
euangelia in quo differat â cæ
teris ferípturis
euangeltj coeleftís cibus 202
euágSíj prgdícatio finecharí-

tate eft cymbala tinniens $75
eüángelq fu mma
3 7^
euágelnfácftímanífeftatíó 82
euangelio ferúit omnís Facra
feríptúrá
#0
euangelio loannís quomodo
fuperftítiofi abutantur
591
euangeliftæpifcatores
614
euangelízátío nonfufFícít/ed
fpirítuum noftrorum purga

tio,8¿ adaptatio eft ad falu- excommunícatíonísfínts ¿ty
tem nece fia ría
47^29 excommunicatione loco me­
dicini uflfunt
¿S4
euâgeliààre quibi copetat 488
euangelicas lingua ígnea 493 excommunicat ecclcfia ut ferçuàngelifans qualis efle de- uet,nonperdac
80
beat
48 s
excitatioritimlib.primus 54?
cuangeíizantem qua* oporte­ exêplar re ditudo infinita 146
at in fe habere
578
exemplar figuiatiuum
m
euangelica traditio in facris li­ exemplar unu omnift rerum 1«
teris aperta
52$
exemplarratio eft imaginis 6$
euangelica regula omnisChri exempla r fymbolica rerum 77
ftianus dirigitur
.
¿si exemplar ad exemplata quo
euchariftia intinda iri fangui/
padofîe habeat
224
exemplar
caufattaum
284
né
.
8$j
euchariftia ad manus olim da­ exemplaria Ceparata nonfunt
ta communicanti
852
multa
iji
euchariftia requirit uiuum uer exemplaria oim rerft in una fîi
perfubftâtiali coiftdioneiO
bum
eu
èxeplarïa
pcednt fenfibilia iî<s
euchariftia omnium diuinorft
eft complementum
617 exemplatorum omnium uni/
euchariftia
595
taseftexemplar
225
euchariftia noui teftamentifa exemplata ad exemplar quo/
cramentum
¿$6
modo fe habeat
224
euchariftia quid
832 exemplarium uarietas
322
euchariftia eft facrarnentum exeqüiàrumimpenfæ
821
uerbi
¿26
exercitus ordo *
324
euchariftia olim etiam data in­ exercitus publice alendus 81 s
fantibus
851
exercitium in pluralitate 45«
euchariftia quibus olim nega­ exiftens unde proceda t 324
¿
ta
7S& exiftendi aequalitas
euchariftiae facramend uariae exíftímatíua uís
p*
confesiones
857 exorcíftá
4^
7«a
euchariftiæ facramenturri eft exorciftaiísordo
filiorumlucís
exorbitantly tollendæ
821
eucharíftie facraméntumfola expédatiô beatae fpeí
¿31
fîde formatai capitur
485 experientia uêterum
euchariftíám etiam olim mor­ extrinfeci finis
23$
tuis ínfuderuut
8J4 exuperanttas presbyter 755
eugenius Toletanae ecclefiæ exulès fumus in hoc mun/
epífeopus
722
do
eulanpíus epífeopus
802 ezechias perfletafanatus 399
P
calaítas epífeopus
72 2
74Mi$
europa populofîfsima
787 pAbianuspápá
237
euféotas.
• 27J ¿Facíes quid
«57
exarchus quid ad concilium facies eft notitia
facere debeat
750 facies cordis nüftcíüs eft ioj
exaltatíbin humiliatione ssï facies faderum
185
exakatfono capitur nifi iri hu facies folis
is*
18$.
militate
51 f facies Dei
facies
muîtæoptitaepicfta!
i8t
exaltatio coiricidit cum humi
facie
omnia
gentium
effe
Cbri
litate
¿43
fta leíum dicit Alchoran 89«?
excommunicatio eft medici­
nalis
75S facerepoffe t
fadum

Index.
tfadiim temper ímplurífícabb felicitatisætérnæcœnà rit
bemüsfpírítam Chrifti $ô©
leefl:
328;
ferrum in cuprum in aqua mu fides ad fapiétianeceíTada
facilitas miranda difficilis 147
fides fecundaría quies eft 38^
tátum
39<f
facilitas díffíciliun)
458 fèrruni mutari in cuprini qui • fides Chriftiana una
384
fácientíspofle '
337
bufdam aquis
17^
fidei figna
384
facíedu quid fit Chriftíanó 417 ferri candentis experiment 399 fides préparât nóftrum fpirifadum eft infa&ibilis æterni ferri mater magnes
5^4
tiim
fj4
repræfentatio
’
528
fertilitas quômôdo cognofcí fides purgans corda
y<sj
fadumpoífe
330.
pofsít
179
fides ultimae quietis
4<i|
fabrica ut ftabilís fit quid re/ feudaliaftatutà
soi fidesChriftianàeftanimæ uíquírat
779
fidèà attingens uitâm fpus 444
fús
Î3Ç
fallacia falíqrum hypocritarú fides potentiam naturalem fu- fides èft ih regno humilita/
deprehenditur ex rapacitate
pergtedítür
‘506
tis
yix
feu auarítía
w
fides eftpotetía^uifio adnssjz fides uera omne fenfum &iti
faîlaciæ figñá
548 &C s^9 fidesChrifti iuftis èft refurretellcctum liumíliátúfquead
falfumnoneft
289
dio
464
mortem
,
.
Î40
fallunt feípfos qui auditores fides iim qüalís fí t quídep pof- fides quærenda qübmo fit 3 84
font tantum uerbi Sinon fafides afoló deo
384
fit
P9
dores
S72
fides perfedífsíma
* $7 fides fine charitate eft quod
fames uerítatís
489 fides infidelibus continúe au­
corpus feneanima
yor
familia ornatifsíma Sí ordinafidesfacitiH horno diuina ingeri poteft
o
fides formatai
..
si
tifsíma Salomonis
$$7
telligat
,.
38 s
fatum
217
fides unâ únácp renafeetía 833 fides facit Impoftibilè^pôfsifatum in fubftanúa
3 1.34
fides tola felicitar
249
bile
...
y4*
fauftinus epífeopus
717
fidésfacít animam tránfíre de fides quæ uincit mundfi duciç
faufta uxor Conftántiúí 7 si : morte aduítarii
yji
ufqj adinnoçêtiâ fideles 541.;
fecunditas 44b444*4so*s9¿, fides iniíocéntiáé
.
517 fideles dirigit intelledutn'tfàà
fecunditas diuinænacuræ^oi fidêsformata dat perfeuerañ- fides redâ Dèi domini
y8
fecunditas intelledualisibid«
tiani
¿88' fides noftra no ex homine 471
feedus ínChrifto perpetuaba fides eft uífio aenigmatícá h* fides uiua continue pergit ad
foedus inter Deum SiAbrahâ fides liera/ &12
uifionempei
^30
et (èmen eius occultatum
fides quæmundum uiñeit 529 fides informis non facit gra/
foederis Sípadorü Cigna
tum .
4*4
fides charitate formata
256
___
, ,
federa commertior urn
554 fides Omni ad Deum acceden- fides
per
charitatem
operans
--- r
-----4
!
felix Arelatenfis
711
íóla operaturCalutem . yo6
tinecefïàriaeft
, 207
felix nemo eft nifi fit filius fides exoperibxdgnofcit
fides tantum eft in’ afiima hu/
Dei
529
fides eft ubi audire cóíncidít
miliata
------------------ $0 <s
felicem regnare quid fit si 1
cumuidereanimæ
$15
fides uiuâ íuftíficatnon inforfelicitas uitç íntelkdualís in fides formata eft confeffio ui
mis filie mortua
felícítasfíneDominoIefu no
tam præftâns
èsj
fides cognitione praecedit 483* eftpofsibilis
202 fides in quo fit
55 fides diabolica
447
felicitas eft donum
gratia fidens potens
fides reputaturad iuftftiam^
1 Dei
527 fides abfcp charitate nón eft fi­ fides quo perfecftior hoc eti­
felicitas cofiftit in folo deo 592
am fp es 0£ chantas font pérfe
des
$s>
felicitas in hoc mundo non fides hominum Chriftiforme
dipra
,
s 07
eft
tfio
efficit
y9
fides charitate formata iâïfelicitaseft in peife&a uèfita- fidesChrifti íúpefat naturâ 2.57
ùat
461
tis contemplatione
559 fides quáeuíncat diabolum & fides eft fupra naturam
47^
feminea fígna in máfculinís
fides eft conceptus faíuátorís
mundum
8Sy
animalibus
102
fides â fote uitæ defeendit 384
iñ anima
485:
femininæ gentes quae
ni fides eft cibus ipirit* noftri^ fides ad-falutèm eft necéiïària
fenum 1
541 fides uera ueteiuftificans 463
quæ charitate form ata eft 48$
ferrum
140 fides Chtift^ eft iq nobis fi fia* fides ùej^a fácft UC fèquatur
liomtf

Index.
homo ueftigia Chrifti
sor
fides uera Cola præftat uitâ 4¿$
fides uincit omnes fapiétes 529
fidei conium matío
532
fidei quæfine charitate eft do
minatur inimicus
48$
fidei donum
449
fidei materiainconcilio requi
rit papam
713
fidei mirabiles uires
4«y
fidei articuli
394
fidet uirtùs inintelledu conce
pta
<73
fidei uirtus
347
fidei in Chriftum uicftus
$s
fidei eft intelledum captiua/e
444
fid ei acquifitioS¿ ludi
*41
fideiuis
iO
fidei potentia
<0
fidei gradus
60
fidei complicatio
57
fidei defcriptioRemundi
fidètmÿfteria
J7
fideitumen
>so
__
fidei robur
444
fidei forma eft charitas
$9
fidei fpífitus neceflaríus ád falutem
$29
fidei ¡feritas non poteft nifi in
fjpiiicu Chrifti fubfiftere ¿0
fidei uir tu tes
3S4
fidei articulus quintus
¿00
fideicognitio quomodo oria­
tur
06
fidei habitus uerus
50
fidem non attingit ratio f 12
fidem Euangelicam ueramfathan eliminare conatui ,«8y
fidem initii effe intelledus $7
fidem effe fine díledíóneimpofsibiléeft
0ó
fidem fuffîcère finé facrameoe
to
Í7S
fidem Chrifti qualem oportéat efle
$8&î0
fidem non habet qui non ferÜat mandata Chrifti
429
fidem habes Chrifti tranfitin
unitatem cum Chrifto 42$
fidepercharitatem formata iu
ftincamur
si
fide carere Alchoran
«li

1

fide acquitta ars
237
fide St amore conformes euadimus Chrifto
324
fide operante g dii edipne aez
quiri t iiíta,uera Capientia $52
fidé magis quàm ratione attin,
gi diurna
148
fide difponicur ipiritus ad gra­
tiam
fjg
fide charitate formata homo
renunciar omnibus qugpofi
fidet
y 2 4.
fides fola éft per quam homo
poteftfaluart
$17
fidealtíísima,ad altiftima du/
cimur
154.
fide uniuntur fandi uerbo o/
mhipotenti
475
fidelis diípoíítí o
»57
fidelis anima habet in fe fon­
tem uitæ
j©7
fideles in primitiua ecclefia omnibusrefignarunt
852
fideles quomodo de morte refurgant
¿54
fideles fut corpus Domini 445
fideles Ilumine díuíno ducuritur ut lupu rapaci fugiant r 12
fideles uíúunt etiam fi mortui
fuerint
532
fideles capaces unionis cum
Chtifto
952
fideles quomodo parati efle
debeant ad audiendum uerbumDei
* .
488
fidelium pater Abraham ¿28
fidelium corda
*73
fidelium curfus
<140
fidelium tinum coipus
03
fidelibus qualis fides det ui88$
(ftoriam
$88
fidelitas
fieri pofle
jjo
filius eft adhiDeus
3ï
filius Dei & hominis
tôt
filius aequalitas
filius bonum patris
487
filius in diuinis eft oftenfiopa
tris
287
filius Dei quam ob caufam po
tifsimum rniflus fit in hatu*
ram humanam
¿7*
filius Dei
i¿Q

filius conceptus Dei r
iog
filius Dei mediuffibtnniffzód
filius ratio
filius fplendor eft patris a g>
filium feu uerbum quomodo
Deus generet
filiûDeuefiêintelligibile 55«
filijDei
¿4®
fili) Dei quomodo ultima felicitatemaffequantur
20®
filij Dei foli poliunt effe íalU
ut
.
filrj adoptionis funt partíate
,
‘ hæredês
1
1
filtj nomen in diuinis
19
filtj Dei ex Deó nafcuntur^sa
Flij regni qui finí
*$9
fílij irænafci mut
filí) lucís
W9
filiorum lucis et díffi'dentiechf
ferentia
W
filiatio generatur per faptew
tíam
4M

ch'o
filiatio inCfirifto magiftro 20®
filiatio Chrifti
fandónte
quomodo differat
2®®
filiatioeft hæreditas
filiatio unigeniti
filíatioDéí
filiationísnexus
w®
filiationis Dei acquifftto 2^
filiationis gaudium ineftaH»
le
U»»
filiationis facramenturh 5®#
filiatíonísDeipromifsío «je
fíliatiua proceisio
4p¡$
fil i ali ter in filio dm nía fiww
figura cuncfta uidens
sm
figura perfedífsimá
y
figura quatuor redorum ad/
gulorum
ios»
figura paradigmatic^
si
figura fubftantialis
figura eft iî militado
figura circularis præ cætms
nosafficit
hit
figurae infinitae
14&
fîguræ polygoniae eletnent^ig
figuræ multorS angulorS 94®
figuræ aiiæ altjs capaciores
figurarum uaria capacitas (i
qué-

Index;
quomodo cognofcenda 177
Êguràrumuerfiones
969
figurarum nomina
.
434
figurara omnia exemplar i0
figurarum corporalium Crant
mutationes
/977
figurarum formabilium om­
nium forma
Í46T
figuralis mundus
356
finces.
884
finis intra
finis extra ■. 4 .
. 582
finis,requies & bonum (dem
funt
finis rerum contractus
27
finis offendit qua interitione
quid factum fit
hs
finis compratheniio
<80
finis manifefti
25 j
finis infinitus
finem attingere quid,fit
557
fine huius mundi inflante erut
mali abundantifsimi
¿9$
finitum quid fit
4
finitum no póteft infinito' infi
niteuniri
, 201
frigiditas conferuat à corru­
ptione
624
fiftuiarum pondus
179
flatum Dei Chriftum effe dicit Akhoran
89«’
flamands Patriarcha
751
flamines
70c
flumina omnia teuértíádlocS
unde exeunt
fluuiorum mater
s>s
forma qugdac efle Deris eft 71
forma formara eft maximo is
fotnia omnium fórtólíGad
æqua tifs ima
formáóriinís formae ,
128
forma ©is fluit à forma Dei
formafofficiàifsima in uarfis
fiignis uariê refpïendens. -239
formadominï induit formam
feruï
4*9
formaieftfimilitudo côceptus
mentalisijï4
forma una præcffa omnia for/
mabilia formans
239
forma mundi
31
formaídealís
144
formalis díftindW
_ • 417

formalis qüíddítas omnia for­
mabilium
134
formare
¿47
formæ ¿¿matenç nexus
31
formæ generabiles
.472
formæ quo fint in potentia 33
formae ÔÇ materiae cdrmexio
per fpiritutnquêdamfieri
formæquaefola Humana arte
perficiuntur .
150
formæ font qui êtes quædâ <\79
fo rme per m otu induçun 1
formarum materia
32
formarum omniuoerifsimum
exemplar
142
formas pmrtesâtftu effe in pof
dlbílítate
55
formator Deus
.. r71_
formale principium,
5.3?
formales.fptcits fub obiedu
Jntelle&us
...
321
fotmatiuumexempiar
33
formicarum prouidentia 379
fonsíridíuífíbilítatis
274
fons pinus. .
,
.. **7
fons ligna infopides mutSs 396
fontisaquaemenfura
171
fontibus qqibufdam uis lapi, des faciendi
17^
fortuqam omnipotêtem qui­
dam dixerunt
2 21
forfonaty^adjGeneroium su
fortunati ¿pifióla
705
forcunatíepííkad Genero.852
fortitudo hominis quomodo
cognofeenda
>77
fortitudo forfoim. Déus. ab/
.fcondúus
fj7
fortitudo coincidit cum infir: mitatelnChriflianis'
«fyy
fortitudo
¿oí
fortítu4ínisdónum
420
fortitudinis diuinæ & hum4
,næ infirmitatis coincidentia
‘mirabilis f
. .
-,
fornicarq regnum Dei no pof
fidebunc
03?
fornicationis
crimen in ecck/
ecck
bfoicationis çrimeri
fiafticis periodis quomodo
puniendum fit .
789
fornicationes perfonarfi quae
Caftitatemuouerunt
790
francofordia Arélalo campa-

-rata
.
... ; \.ii#
francofordia locus aptus ad
annuos conueutuS
814
francotbrdiæ fit lis
commd
ditas ad cónqentus princi­
pian
.f
. .. .
francqfordíae comitia celebrata anno.1442» .
.8*3
filio in dirimís pater non eft
prior
friderici fecundi ferípta s 23
frigus magnum
durabile fri
turum ex quibus pofsímus
contjcere
,
.17/
frondium numerus pondere
potcftcqgnofci , , , . iso
frudus oiSmdunt qualis ar¿

borfit
$4®
____ _____ ; .
fruitioDci
*. .494
fornus quomodo poflet pon<
derari
177
furnus an a'erleuíor
íbicU
fores font & latrones qui non
rede ad officia ecdefiaflicá.
fieníunt .......
-7¿^
fures ¿¿raptores
SH
futurum 0¿ præteritum coïnci­
dât cum prxfentí in Deo t? o.
futurorum cognitio
¿
Abrielis reuelàtiodempr-’
V3 te.Çhrifti
90$
Galea fa iritis
47^
galíia fertilis
.
'■sií,
gallícana concilia
<íi4
galfleæmare
,
(
gajangæ faporem quomodo
uinum contrahat
590.
gaudium cœleftium quâturn
differat i gaudio terréftrí*'
um .
. 542
gaudium erit angelis 6¿c. ¿x*
plicatur
. 5.4 *
ni
gaudiumDomini
gaudium al tífsímurtl
12ï
gaudiumineffabile
100
41/
gaudium fccurum qt
gaudium huius mundi
619
gaudfoni coelefle quale fit tf i®

gaudium temporale & æter<.
num quale fit .
. ;
gaudift cledoru perpetua
gaudium ex chaïitace.
61
gaudiuiïV

Index.
gaudiumfiliationis
120
gaudq augmentum
tfi8
gaudia huius uitae & æternæ
quália
897
gehenn 3 ignis
* 47 o
gemma animae liber
. sji
genefis durante philofophos
pefMoyíendeícripta
504
genéfeos principium quomo
dó patres interpretentur 151
geriitf in Chriftó qles ftnt 539
generatio iri diuinis ,
jSs
generatio praua ecclefix mali­
gnantium
V2
generatio cóeleftis
. 4«o
generatio aeterna quae fit
¿
generatio quid fit
generatio intelledus
27$
genera tio num caufac
277
generatio continuatio
102
generationes unde :
. 12?
geateS orietales quales fini 112
gentium uítíá& uirtutes m
generans Deus eft
359
genulesDeum uarie nominal
ÛL
.20
genérica figná
242
generícaeenentíae
250
genechliacauanitas
390
genus
17.27
genus díuínum
$97
genera quomodo faciat mens
iioftra
1S5
gen eraSC ipecies funtrationis
entia
150
genera decern
164
genera rerum uariá
290
geherum pluralitas
44
generalitas
$6
genérica corico rdahtia ^303
geometer naturam imitat 301
geometría Deus in creatione
ufuseft
42
geometriae utilis eft ftatica ex­
perientia
ïgO
geometricae arti quid defuerit
antedeCufa
102 ¿
geometricaê artisultima perfé
tftio
1033.109;
geo manda? nanita tés
590
geometricarum ttánfinútatíohumars completa
iojj
geometricarum tranfmutatio

nutnlibrifiriis
99 i
germani fandi Uita
cyo
germanise legati iri concilio
Arelatenii
720
geftus lubrici
¿¿2
gigislapis
589
glacies aquá eft leuioí
178
gladius magífter
si6
gladius fpiritus
, . 47 ¿
gladius in Alchorari eft ultima
refolurio
sitf
gloria uanafuperborum Sf fa
Írientumhuiusmundi 517
oria quid
384
gloria ubi fit
594
gloria in excelfisDeo 3 exp oil
tum
,
388
gloriauerauna eft genitoris
£¿genítf
gio riæ figura
739
gloriæ efiè
,
43$
gloriae creatoris oftenfió éft fi
nis creationis
557
gloriaefigura :
759
gloria* Dei oftendendæcaufa
omnia funi formata
59 ¿
got _
359
gomar rex poft Mahumet fe/
eundus
«84
graduum infinitasimpofsibilis .
44
gradus inter Petrum
pe­
tram
739
gradibus diftinguuntur om­
nia
?
4Î
granum frumenti
46;
granum poft euaporationem
Ifpirícusnóncréícít
«97
gratia gratos faciente falúamur
4*d
gratia Dei eft uita aeterna 493
gratia Dei poffumuSqcfpof*
fiimus
r éi
gratta eft foffícíeritiá
«4$
gratia Dei eft ahimxuita 501
gratia eft radius folis iuftia
tiæ
574
gratiae Dei eruditio
¿31
grati&ftabftus
yo<r
gratíaéDei oftêfîomaxima ¿28
gratiæeflè ,tf
459
gratíæ Dei oïa dèbemus 2 9 6
gtati& lumine Deus queren­

dus
392
gratiarum multitudine fequitur inaequalitas
ygy
grammaricx fcientia
57«
grseci iàcérdotes dantEuchari
ftiamad manus
8$y
grxei Ëuchanftiam ad man£
dant plebi
sy$
grégoríui Papa feptimus 752.
gregorius Theologus contra
Eunomíanós
,
53*
gregorius ad Ecdefiam re«
fert
.
,
7.37 .
gregóríusNazianzenus 700
gregoriuspapa
72 e
gregofij papae epíftola
737
gruum dux .
47s
gummi pondus uaríum 17S
guttæ uarios phthongos faci*
■entes _
t
.
279
guillermusin rationali diuine
rum quid fctibat
guffc lætificâs Chriftus eft 202
guftus fapientix
¿3»
gtiftus ubiuptates , : - *9# '
guftaré quarri fijauis fit Dominus
.
; 42®
guftaré dulcedinem Dei quid
fit
Í84
.. .
H . _ ;
Ab&ídabíturáéxpofi 479
Habitus .
_
1^0
habitus fine fpiritu in multis
religíófís
.¿»0
habituspfesbytei
¿
7*a>
h abitum Ordinis fài féruéhte¿
pífeópí
ha bítu fpléndéfceire fes corpo
raleé
habítúdo finé numeró nóriín*
tellígítur
,
irá
habitudinischofdæ ad arcum
inqüirêndæuia
habítudíníschordaead àrcum
Cognitio
99#
habitudines arithmeticae 99«
habitationis locus qualis fit
ligeridus
Í7S
halt
«8s
haec eftuolun tas Dei,fandifi«
caítoueftra,exponitur 574
hæc omnia tibi dabo && ex­
plicatur
¿4Ó

H

Index;
frères naturalis
>50
Ores fecundum conftitutionem
550
tigres omnídícendímodo ^30
Ores eft Chriftus fecunda na
turamóíconftítutíonem ¿?;o
hæredis coftítutio dúplex 930
haeredes Dei funt omnes fide'
les
w
hgredicas immortalis regni xs3
haeretici detrGcát ícrípturas 63
hgretíci quídáRom.Ponr.707
haereticorum pertinacia
¿4
fiæretica prauítas uida
jes
harmonía in numeris
9y
harmonia ex pondere malleo­
rum
179
harmonía ín díuerfitate
44
harmonía maxima quae fit 23
harmonía eft æqualitas
372
harmonía ex imparibus com/
ponitur
h'armoníg fanítas infirmitas
ponderatur
180
harmonia quid
9$
harmonia? confíítutíó
$7<í
harmonía? caufæ
9y
harmonisé ípecíes uariæ 281
harmoniae proportionales mù
di
13$
harmoniarum proportio 179
harmonica unitas
?$
harmonica habitudo
156
harmonica habitudo eft ipecí*

es......
; 2 81
harmoñícse cónftitutíónes 55
hebef
923
tiebræi undedidi
913
heriríais dux Saxonígiti rege
eledus
784
helíae ánímá quo igné accedía
fuerit
heïiæ fpiritus
935
helicam defetibere
TÓ.04
heliæ fpiritus rigoris patietur
perfeqùutioném
>phelíae oratio,
.588
hehfeus modicum olei multiplicauit
5*3
helifei anima quo igne acceii>
fafberit
helpidíus
7H
henricus Imp* quartus
781

henrícusdeMechlínía
<58
henriçus excommunicatus 8 ?2
heraclíj Imp* tempore incepit
Mahumet
886
herbarum pondus
173
herbarum uirtuteS
y>6
heienniuni
¿92
haeresuèrus quis fit
¿oq
hermes ad Efculapiuni
603
hermes Trifmegiftus
18
hexagoni pèripher/a
1010
hiemarus archiepifcopus Remenfis
, .
725
hic eft filius meus dilectus, iti
quo mihi bene complacui,
expofitum
$118012
hiemarus Rem enfis
709
hierarchia ecclefiaftica
700
hierarchiæ quam mirabiliter
cohaereant’
702
hierarchic! ordines bonorum
ipirituufn
251
híerony mús ad Rufticum ,741
Hieronymi epiftola ad Alga ¿
fiam
£93
hierufalem mater noftra 453
hierufalem fuperna
£0.^9$
hierufalem fupercoáeftis 584
híerofolymoruepíícopus 70s.
hierofolymorû èpifeopus fuit
i. S Ja cobus ■ . ,
782
hieremiæfandificatio
593
bilariusPeridiaàenfis
21

HÁI&
• ■ . ‘
604 •
hiídebrandígefta
752.
Hipparchus
17S
hippí opinio de anima
hircum madare
65$
hifpanica concilia
7¿¿
hífpaníafpaciofa
81$
hifpaniæ legati
720
hiftoriauitælefu
«iZ
Inftóríae Vincenti)
782
hiftoriáis ferip turas tenías < 17
hoefenciteín uobís &c* expo­
nitur
¿6?
hodíe
551
holocauftíhoftía z .. ,t
607
fiombertí Apoérífarí) líber 854
homó
109
homo uíuus eñ hymnus laii'
.dum Dei
homo deificatur t,
«¿4’

horno interioruítíít décharít¿ ;
te
;
; 697 ,
homo interior debet domina­
ri exteriori
$20
homo^uníuerfi copula quare
dicatur
324
homouitïti efipíalteríum 5* j
homo habet duplicem uena­
tionem
67s
homo in humanitate
t¿$.
homo pars eft magni mun/
dí
‘
>218
homo eft peffedus mudas 21#;
homo factus bb finem qux¿
rendí Deum
\
homo eft fegnum propríu .21,8
hómoínuolutus tenebris ¿C fô :
dudíonibus
.. .439
homo fecundus Deus fecun-i
dum Hermetem TrifmegU
ftum
......
2.¿®
tíomoundedicatuí
n¿
bomOjxixfaKopTA©-' c,. i:, 47,,‘
homo quomodo in Chrífto fi-,
ñem feu fcdícítatemattinge­
re pofsit
41^
homo quare ultimo creatu®
ííc
homo Deó anítusímbiortalís'
eft
,4 irhomo.quomodó fímilítudínéf
Dei habeat .
.
no»
hçmo quando recedat à pace
humana
472;
hominumuftauaría iro
hé
homínum ftaturæ difierentes
homo fol us quæ ínuenerít á<f
neceííarios ufas
24$ >
homo terrenus
13y
homo filias Deí ;
;
47"
homo quibus donís ornatus'
fit
6’6¿
homo naturarum unio
ci iÿ
homó eX quibus conftet 5á
homo humilitatis nouus 2 ox
homo péccator in'éxcuíabi­
lis
Jl‘2'
homo finís fenfíbílíum eft
homo ínter i of i n cognitus, 471
homo poftremtis ppft reliqua*
anímalíacreatuseft’
homo exterior
r 6^

Index»
homo duplex
$48
. tatis
,
.'
homo tie tus eft de fenfibili hóroííusCordubenfis epífcomundo
589
pus
732
homó inter animâtes foins ca­ horolog.fimplex cocèptus 191
pax eft beátítudinís ff 10
hormifdæ Papæepiftolaadehomó interior
516
piicopbsHifpànigê
724
homo perfedus non íh acci* hormifdaPapa èpifcôpisHiz
déntalíbuscernúur
49
fpaniæ
743
445
hominísoperatio
48$ hoftiaiuftifîcans
homíñísíntelligéntia .
i©j hoftiaíntín<ftaínufufuit 830
hominis finís uc Deó ftmilior hoftràuiuenS
¿5$
784
, fiat
314 hugo bellutii gefsif
hominis cognitíó
43 hugodeS»Viétore
sis
hominis in adtíuís prícípia 222 hUgo cardinalis dé ordine me­
hominis cMus íri ignorantídi cantiiim
8$ 6
hugodeS.Vicftoré
. 7Ó
am
134
hómíníscorporalem naturam hugo rex díu Rómatri (ubjfe
multum efle codeftíalem 672
ha huit
784
«10
homínís natura duplex
¿1$ hungari
iffi
homínís ad alia animalia pon­ hürnidûm ipongiofunî
dus quo pacfto cognoícen* hurhanusDeus
io9
dum
‘ 174
humanus uifus
110
hominiqpoteftasdata fît jffi humanum indicium
¿99
homini præ cæteris animali­ humanum dico propter infir­
mitatem carnis &c«expofi/
bus maio r no titia eft necefia
fía
240
tum
w
hominem pofle attingere qúic humanatus Deus
287
tem motus
462
humanalis potentia
io9
hominem efieín medio pofí/ humana ftudia
£40
humana natura in lefu domi­
turn
489
homines credentes attrahítpa
no fungitur patri
20 r
terperlefum
_ 202
humana natura írremedíabílíhomines abftradiores cotem
ter la pía
14Í
platíuí
no
humana mafia tota in Adam
hominum omnium fpecifica
corrupta eft
efUntia
53
humana inatura diuinæ quo/
homifium refurredio
57
modouniatur
201
homírtümuaríetas
290 humana mens mundi conie*
homirium omnium unus intel
duralis forma .
7^
ledus
167
humana fpecics iri genere ani
horièftüm &pulchra idem 392
malitatis
44
honeftum fua ui trahit
392 humanæfotmæ exemplat
honefti ratio
592 hutnanæ naturæ perfedio in
honorius Papa
822
Cfirifto
/39
honorius Innocenttj Papgfuc humanaeiiataræ p radiantia 47
ceffor
80
hümanenature fubftantigeen
honortj liberde animae falo/
trúm
.
a ,
$0
fiumangnatutglapfus
<*94
tæ
syx
honore quañtópere expetant liumânæ conditionis repara*
omnes ratione utentes
357 . fi®
5í>j
honorabile bonum fcientia humana? ñatúrae: üafiæ dotes
eft
901
6¿dona
672
horizon tempotis
ætfirnfc hurnanítas
2$

humanitas quid
29^
humanitas íncontra&a
119
humanitas quomódo perdez
fcênfumjefiendi formam côtrahat
287
humanitasuna índiuífibílís 55
humahítasChrífti una in om«
ilibus hominibus
humanitatis n atura 46 47
humanitatis motus
4^®
humanitatis regio
109
hùmiîitasquid
5ó§
humilitas quomodo compare
tuf /
519humilitas exaltat & -dodum.
facit
B4
humilitas Chriftíanó necefiaría
54«
humilitatis experimentum^^
humilibus myfterla rendantur
s®
humiliatio maxima
9«
humiliatio principis regii $i®
humiliatio riecefiario requiri­
tur ad fidem
47g
fcyba
hymnilaudurnuarij
hypoftafis rerum
532.
hypoftaiis omnium
55®
hypoftafi carentia
537
vwosderi^ díuerfaruñi'aequali­
tas
' 229
hypoftat/ca unio naturarum
inChrifto
*sz
hypofiátíc^uníoñís neritas
hypocritae omnes tandem de/
teguntur ¡
£48
hypocritaenatura
484
. . ■
■
1 • :
' .
tAcob Omnium difciplinarif
* fons
77^'
lacobusante S «Petrum finiúB
iiitam
,
78«
iacobùs Apoftolus ante Pe­
trum Apoftolum ocfto aniits
martyrio decefsic
73®
iacobusBohemus
84.6780*
íacóbitaBaheíra
S84
laphetfiliuNoeexcitatff S94v
ibunt hi;in fopplidnm gternu/
iufti autem in wtarri ætefnâ,
éxpoíftúrrt
$.ií.
icoha-Dd ■
;
icon#

Index»
icjonæ fíne fafionís Dei líber

idem faperexaltacum
ns
ídem abfólutum
nz
ídem identificare
119
ídem efficitidem
127
idea rerum creabilium
¿07
idea om ñipo te tí s ar tí s
1 .\Z
idea una
12
idear rerum omnium nonfunç
multae
i$i
(deam unum efle ôf multa, ftare&" moueri
299
idearum fons.
535
ideas à natura indiuidfa nô ef/
fefeparatas
299
id ea le exemplar
418
iduas
e
identitas
-, <»2tf
identitas praecedit diuerfaa/
tem
129
idololatra Abraham non fuit,
fi cut mentitur Alchor/ ÿ?2
idoiohnfc qmodo aduerfus do
minum uanitares exerceant
narus
591
îdololatriainfaniaeft
312
idololatria qualis cultura fit 21
idololatria quare introducta
iic
U
idololatria generalis
idololatriam Athenis D*Pau/
lus redarguit
291
idolis fet us emes
¿^9
iemfaorumufas
440
Jefas Cbriftus neritas 8¿faa 43
it fas copulatio eft diuinæ
humanænaturæ
201
Mu s pr im o ge n ¿tus o mn ís ere/
aturar
48
Jefas Chriftus quale corpus ha
buerít
49
Jefas magiftermagíftrorS w2
Jefas finis eftomnium
58
lefas quomodo fit cofammatío
- 707
Jefas quomodo fît uerbum uítæ
2o¿
Jefas faxomnium rationalium
fpiriruum
202
iefus eft unio Dei ÔC hominis
eft
200
jefas facies omniûgentiû $96

eft
<4«
fofas Dominas quibus f/gnís
offenderit fe efle legatúcha/ ignorantia doefta campus eft
ritatís
491
uenartoni fapientiæ aptus 3off
iefus ipfa hoís faluatío eft tfu ignorantia doefta quomodo in
iefas autem emiíTa uoce ma/
nobisfit
¿7
gna expirante,explicatum^ 1 ignorantia eft mors intelle&us
iefus quaerit omnem animam
pag.
533
errantem
543
ignorantia originis
tefus eft apparitio abfeonditt ignorantiae cognitio humili­
Dei
*
«27
at
m
iefus dicitur à faluatione 495 ignorantiam efle perfe<ftifsi>
mam feientiâ uoluit Dionyft
íefuChriftídíenoftrí concep­
tio natiuitas
49.S¿ 50
us
¿7
iefu Cliríftí mortis rrfyfteríum illuminatio Apoftoli
29a
pag*
♦$©
illuminatio diuina
2 90
jefa Domini illuminationes illuminationes diuinçuerê do
cent
TJ4
Pg*
4H
iefaíntelíetftus
49 illuminationum dona
289
iefupcrfecftío íntellígendi 202. illuminatius fartas
256
iefum efleabfolutñ máximo z illuminati qui fine
54$
¿gnatius patriarcha
752 ílluftres
S09
ignis qué Chriftus mittit ina­ imago quid
-dtr
imago omnia uidentfs
i»t
nimas
6*9
ignis rapaxlatens tandem eru­ imago omnis accedit ad fimili*
pit
548
tudinem exemplaris
8
ignis fartus
58$ imago ad quam crâsfbrmâtur
igníslocus
«58
fahcfli
in
ignis multiplex ufas
448 ímagobeñíae
ignis confamens
297 imago quo padio fe habeat ad
ignis natura ÔC conditiones
exemplar
6é
imago Chrifti 1 ígnea
é<¡t
pa g.
297
ignis uírtuté infehabetnofter imaginémprçceditueritasiyo
fpiritus
297
imagines ipreuit Theodoro*
ignis infernalis qualis fit 598
Catinus
9$
ignísexaérefit
305 imagines ex templo etjeientes
ignis ad Deum fimilitudo 331
pag»
so#
ignísfpirírualis
$7$ imaginatio non attingit quod
omnem íntelleáum exupe*
ignis
5$
ignis influit foam fartutem in
rat
93g
terram
509
imaginatio non quantum non
ignis primum elementum 3 31
attingit
ígnísmuItasDei fímílítudínes imaginatio offert phatnafma/
habet
42
ta
230
ignis potentia
41 imaginatioanimçfas
i«»
ignis in fe non eft uifibilis 589 imaginatio
100
ignis fpiritus
58 5 imagináríua uírtus occultatur
ignis fpimuflànâi
934
in fenfitíua
2jy
ignem uocamustgneum 531 imaginacíuacognitiO
11 y
igneum non ignem uidemus ¿magínatina fartus in quanto
terminatur
ni
pag589
ignorantesignorantut
«79 imaginationem corrigens ra/
ignoranciafacratifsima
isff
tío
«7/
igoranm intellecftus mors immortalis moritur
c
im/

Index,
immortalitas
h 4ímmortahtasüha
$so
immortalitatem fidelibus me®
rudfe Ct iftum
939
immortalitatem animænega/
re non poilunt fapientiæ guftum habentes
171
iinmnltiplicabile ,
127
imperium facrum quomodo à
Deofit
780
impeiiüm in Germanos tras/
latum
783
imperium de Grxcis transía/
tum non utdeiur .
783
impero aniwi conuentus . 8tq.
imperrjpotentia pacadua 815
imperij definidlo
8î2
imperrj mor bis quomodo me­
dendum8Í4
imped] cafas
8«
imperio nihiladdunturtdíoec
coronario
78^
jmperatorpræfes Concílíj 796
imperator eft Dominus mudi
non tamen totius
787
¿¡Operator cum prxfidetquíd
debeat agere
Sjj
imperator uicariuâ Chrifti eft
pag*
787
imperator quas leges fert tene
turobferuare
824
imperator caput & primus o/
. mnium
809
imperator aduocatus dicit Ecciefiæ Catholico:
788
imperatoris íura'metum quod
Papae ÔC eledoribus facit
pag,
813
imperatorisofficiumin Conci
itjs
7Stf
Imperatoris Alexandri annus
primus
1158
imperatoris in Concilqs offi­
cia
800
imperatoris ófficiu & cura in
Ecclefia
808
imperatori quid fit reforman/
dum
82i
imperatori laudes notarius di/
xicinConcilqs
717
imperatorem eligendi ratio
pag
817
imperatores aliquando prima-

tutti in Synodis dederunt
pag.
sao
imperatores Concilia congre
garant
756
imperatores quomodo Ecclefiaefæpe patrocinati fint 822
imperatores Concilia conuoeant
7^3
imperatorum^ Eccíefiaftico
rum contentio deprimatur
temporalibusbonis
822
imperatorum coronatio 785
imperialis malefiatis excellen­
tia - ■
786
imperialis poteftas non pedet
à Papa
68?
imperialeConcilium
58?
imperiale corpus qui conftitu
aiat
807
imperatoria ad Concilium ex
hortatio
ioi
impoenitentia
411
impíj iuftificatio
$29
impíj â Salomone uocati $8y
impofsibilenonobligat 845
impofitio uocabulorum eftli­
bera
149
tmaus motis
787
imminerabile
$05
imitatio Chrifti
tfyy
in Csefarea Paleftina Concili/
um celebratum
1157
in omnibus creare eft creari
pag.
1117
inakerabile
127
inane
337
inaugmentabik
303
in cha-ita te radicati
57
incantadimodi fidelibuspro/
hibtti
3512
incantatoresfattiifunt
391
incredulus filio nonuidebitui
tam
536
incrementumdatDeus
348
incorporatio 1
532
indus fluuius
7 §7
indi credunt ChriftSde uirgi/
ne natum
370
indi quomodo Deum nomi/
nent
35:9
indiuiduum colit fuam fpeciem
282
indiuiduum quo paâoattin­

gatur
«4
indiuidui natura cum idea uni
tur
2s>
indiuidui omnis quiddicas 28 2
indiuidua
5®
indiuiduoruminfinitas
78
indiuiduorum differentia i©i
indiuifio
$
indiuidualitasqutd
372;
induere aere Chriftum
07
induere quid
58©
induimini Dominum le(um9
Sic.exponitur
inaequalitas
?
inxqualftàs eft. ex equa lita te
pag.
4*ȣ
infantibus etiam facramentu
panis uini dederdnt olim
pag.
g?i
infernus èft lâolentus
soj
inftrnus profundior
c®
inferiora quopatfto fint in fu/
pedoribus
303
infidelitas eft animae excieas
pag.
S3E
infinitas trinitati attribuitur 2€
infinitus angelus
nni.Sdni/
infinitas omnia complicatis
pag'
infinitus circulus
1U4
infinita circulatio
ms
infinitas conreada J
27
infinitas graduum
44
infinitas Deuseft
«<
infinitas eft reditudo infinita
pag.
1107
infinitati hullum nomeñ con/
uenirepoteft
infinitatis Dei excellentia
infinitum recipitur finite
pag.
28<s
infinitum ratio non attingit
pag.
510
infinitum centrum
ucy
infinitum eft inconirahibile
pag.
is>4
infinitum non eft menfurabile
inÿ
infinitum negatíué
24
infiniti ad finitum non eft pro
portio
«
infinittparsquælibet eft infi/
nita
infini/

Index.
infiniti circuli funt tetrágonos
trigonus infinitus
nu
ínfínítacuruícásefle non po/
teft
•
na
influentia ftellafum
41
informare
247
informitas,
p
ingeniorum uarietas
226
ígnísuís
234.
initium diei fecundum lúdaos
pagi
115’
initia annorum uarià
115$
ínnocenciapríuílegíata
517
innocéntí a eft amabilis
49 s
innocentius tertius literatifsi/
mus
8^7
ínnócentíj tertíj fumma
853
innocentíj Papæ fcriptum ad
Alexandrinum
7 op
inordinatus amor eft in fatuita
t¿
îz;
ínobedíentía quantum malum
fit
H7
ínquífítíonummodí
ijí
inftrumenta Dei per quad ope
ratur
552
ínfufFícientia Calendan} ny?
intelligere unde oriatur & pafcatur
is?
intelligere eflentiæ abfolutx
quid
¿4<r
inreliigere
7
intelligere mentis
i¿b
inrdligereDeiquid
26
intelligere eft afsimilare 8 99
intelligere primiim principi/
um eft immortalis deleda*
tío
282
intelligere nihil poíTumusfine
Dep
269
inc ell i ge r e & diligere in mente
coincidunt
yo%
intelligere feipfum eft deledaCio fumma
276
intelligere eft afsimilare
2n
intelligiturtantûm, quantum
diligitur
$84*
ímelhgendí modi mentis 15 s
inteiligendo fdium à patre ge­
nerari
277
intfelligens
7
intelligentibus intellectalP
ter lux infinita lucet
287

intellects ultima perfecto ny intellects proficit in fcholâ
Chrifti
470
intelleâus agens
pafsibilís
intellects uerus quis
327
pag*
huí
intellects de ícen fus
115 intellects optimus feipfum
intelligit
$51
íntelledus quomodo in ratio
intellects
eft
rationis
unitas
nedefeendat .
Ü4
intellects alteritas ínfinítgupag*
114+
intellects eft quxdam uniuer
nítacíseft
ii y
falis pulchritudo
intellects per fidem dirigitur
pag.
57 intellects quse negate uide
at
238
intellects unitas
7
intellects unde pafcatur 20* intellects*in tenebris Amor­
te quando fit
jji
intellectseífequídíit
1
intellects iderncS intellect intellects uultcognofci >79
Pag.
32Z intellects perfeeftio 113.8614
intellecftushominis non eftde intellects quâdo faciatfe ieruum Dei
4*5
mundo
.
yo
intellects naturaliter perpetu intellects diuini fimilitudinesjfuntfpecies
280
iis
317
intellects nofternon fatiatur intellects line guftu fapien/
nifi in obièct æterno
57
tiaèqualis
139
intellects quomodo íudícet intellects non reperiturinre
giorie rationabilium
295
rationem
678
intellects non iudtcatexrari intellects ¿niegenaturéuigec
omnium author
28 j
one immortalitatem
678
intellects feparatus
126 intellects primiim principi*
267.
intellects creatus quomodo , um
Deo poflituniri .
200 intellects humanus contradi
¿loria traníilirenon poreftz4
intellects quomodo generet
de fe uerbum internum 676 intellects cÔditor Platon.eft
intellectsnon eft à generan­ . Omnium principium
27$
intellects eflentias return in*
te fed creante
678
teliigere nequit
27^
intellect s de Deo eft comple
ri$
xiuus omnium intellectum intelleits quies
pag.
170 intellects ftmilitudo eft ani/
intellects fine fapietia fozlix
'mafenfitiua .
247
444
nequit eíTe
yjz intellects proles eft
intellects Humani uirtus ? 21 intellects eft fuper iri telligibi
lía
/
29J
intellects iri omni regente re
intellects donum ,
420
git
. <¡79
intellects fine appetitu lex intellects eft rationalium prae
eft
777
cifio
87
intellects pafeituruerbo 707 intellects pra (tus
901
intellets omnis quid quas/ intellects Chrifti humanus
qualis fft
202
. rat
_ »35
intellects mors, eft àuero a/ intellects diuini opera
900
intellects uita
. . «4»
iierflo
intellects fadetas
4<n
intellects quomodo Deutn
intellects quies ..
. $8y
cognofcatSCalia
115
intellects diuini & ñoftri dif­ intellects condicor unigeni­
tus
,
34a
ferentia
509
intellects agentisluméií 592 intellects nofter infatiabilis
intellects pofsíbilitf
592
Pa&
*í
é i
intelte*

Indexîntelledus primus in adu pe?
nícuseft
i/¿r
intelledus creator manífeftat
fe in fpedebas
282
inceHedusfenfaaiis
ios
íntelledusleíu
49
intellectum omne efle defub/
ftantia accidente
i/o
ihcelledu quomodo Chriftus
, fuis aperuerit
5*40
intellectum defcédereadfenfí
bile
• •
112
intelledum incorruptibileef/
fefignum
488
Intel!edum unufti in omnibus
h ominibus efle
tty
intelligent monetur natata

, PaS‘
¿Iff
intelligentia principium eft ra
tionis omnium
81
Intelfigentia quomodo deuiet 8.3
intelligentia centrum eftfecgdi mundi
89
intelligent^ ex fuperño do­
no
ii &
intelligentia motrix coeli 277
Intelligentia plena formis» in»
telligibilibus
285
intelligente principium
si
ïntelligentiæîumen Deus 8i
intelligente tot,• qúotmotus
diftindf incœlo
'
tfaj
intelligente locus abfcondi/
tus
21
inrefligenWp motuum redri /
ces
io».
¡nteíligentíaforma
81
iritelligentiæ plenæ formis
pag, /
275
Intellígentisefímifedo
247
Intelligente re drices díuer/
%
TOS'
íntellíaentías toi efle quo t or­
bes
459
Intellígentias uocant Phylofbphi, quas Mo y fes Ange/
los nominat
605
iritelíeduaíisnatura fupræma
■pag- .
.
.
5*4
ihtelledualís naturæ foecundí
tas
.
501
fatelledualísuígor
ioÿ

íntellcdjualís uíta
jotf
íntelkduaíís naturæ operatío
899
íntelledualísuenatío
67a
íntelledualís diferetio
15 5
íntelledualís uírtus non efîà
generante
<778
intelleduaíisnatura
107
íntelledualíscognitío
hí
íntelledualís fruélus
107
íntelledualísmufíca
95
íntelledualísnaturgualor 257
íntelledualís natura quemó/
do fentiat
2 54
íntelledualís nafurg genera/
río
90s
ínrdledualfsagrídiuitiæ 291
íntelledualís uírtus noftraba/
bet dim tías ineffabiles in po*
temía
29a
ihtelleduaííséolór
294
ínteiícduab's numerus
84
in telledualís uifío eftfumma
fed ritas
257
inteikdualisnaturffœcunditas
90O'
ífitelkdualísnatura quotregna íub fe habeat
2^4
íñtelíedualís naturæ dece gra­
dus
289
Íntelledualís natura íbla Deft
guitare poteft
498
íntelledualís natura
49
íntelledualís anímg motus nô
cellar
214
íntelledualís uitæ cibus 147
íntelledualís (piritas in ratio/
neíntellígit
29?
iñtdleduálí noíh ç náturg De
us duo dedit
55¿
íntelledualí noíte naturæ ne
ceflarium alimentum eft 299
íritelledualí omnis natura ferz
uit
tf
íntelkdualí naturæ incítame/
tadata mulca funt
900
íntellédaaíes naturæ quæ De/
um dereli quaerunt
42 2
intelkduaks iiaturæicïùnt fi^
bi p ræpoÍÍturri regem
intelîed’uales creaturas quare
Deuscrearit
90 8
íntelléduaiíum ípi r i tu um cho

ti aplani,
€0 j
intelledualiurii quies
42«
íntelledibíle
263
in tell edib ills uírtris præftantiT
fímaeft
‘
23?
ínteíligentíaíé
ínfelledíua uírtus fequite re­
rum efTentías
322
íntelledíuá potdía homo De
üm attingere non poteft 6go
íntellédualitér feípfum mo>
uens
21^
íntelleduale phncípíutn eft omoípotens principium
525
íntelleduale efle, line íntellédu
140
iMtelkdualiain anímalíbusfl
gna
10$
intelledualíteruiuere
W
íntellígibíliq íunt fpperratío/
na bilí â
2$ 5
iritelligibilis res quando uerê
tntellígacuf
32/
intellígíbilíum terminus 37 a
¿ntellígíbilequod fátiare po/
teft
197
ímellígMe
z
inrellígi bitía omnta complicat
uisintélledíua
23$
íntéllígíbilía quate incorruptíbíHaíírit
32$
inteflígibília pulchriora font
fenfíbílibus.
■ ^a¿
intentíoDeí& ânimæ ratíoria
líS
intentio éonditorís
275^
intentiones (ecundæ
25‘ÿ
intuendo Deus úídét omnítf
creata
3Ï19
intrare ad úítarii
529"
interminum
127
interioris hominis inclinatio*’
pag.
áte.
intercalaresches
1155
itituirio quid fit
48Q
interprætatíô ùocabuîofum
pag.
29/
inirofpedus rerum
41B
inuenirï facilíuá qùodaplurfbus qugrítuf
74Ó
inuentus cito fatura tur
209
inueftítiirarumambítus
812
ínuí fibíli a confpicí
4^

Index i
inuífibílía quomodo confpící*
ancur
.250
inuitis nullas praeficiendus
pag/
?
7*s
ioannes Damafcenus ... 879
ioannes Huniad
587
ioannes Baptifta lucerna ardens
ioannes quomodo fanóiíffíca>
tus fit
1»5
ioannes Beleth
874
ioannes Venchus
ej
íoannís de Mosbach commé/
tata
75
ioannes Andreas nouella
75
íoannís Seo tí gena: libri tst^í
75
íoannís Baptiftæfanâitas 58$
¿o cus non cxcufat â perjurio
pag*
54°
íofcphus Híftoríographus ma
ximusiofeph uendítus
77tf
ipfuæ oratio
.549
jouis omnia plena
.. 557
íonís ípirítus
^7
touts di es,
,
u$£
iouem qùare Deum nomina­
rim
20
ira impendit animum
1107
ira frequens auget choleram
pag*
420
iracundiae fetuus
777
irafcibilis motus modificatio
pag*
606
iridis colores
293
iris reconciliationis
363
ifoperimetrx
940
tcrxvgaS
3î8
ifidorus
714
ifoperimetra figura que capaci
, orfit
*4°
ifoporimeterctrculus
1016

ifopleuræ
94°
ifma'élitxexdufiín pacfto Dei
ScAbrabx
8B5
ifmaelitas excludit padhim
”’!DeiôiAbrahæ
9^3
ifmaelitæMahumetani.
927
íímaelís genealogía
925
ifmaeliscircumcifio
^23
ífrael quidTígníficet
19
ífraeluííío Deí
557

í te 6¿uos in uineam meam^c.
explicatur
tf43
iterum uenturus eft indicare
6¿c. exponitur
339
íubilus
460
íubileianni
9?4
iudæorum de Mefsia faifa opi
nio
x
54
iudæorum pertinacia
¿4
iudæorum Pafcha
U5J
iudicarain Concilio firmitate
habent à Concilio
800
iudícantisregula
73 *
k indicium díuínum
699
íudíciumííbí manducantes ÔC
bibentes
sje
íudícíum flíexecutio ín mome
to fient
stf
indicium
$5
iudícrj extremi dies
934
¿udicrjdíeíaduentus
7°í
indicia aftrorum
178
indicio redo qui careant
indiciaría uis
iudícialesdectfíones
751
indiciaría fpirítualís poteftas
eft omnium epífeoporum ea­
dem
772
índex/equi debet canones &
leges
731
judicis Chrifti fententía
judices generales
75°
índices terni de prouínctjs eledii
255
iulianus Cardinalis Pontificis
Romani legatus
£84
iulianus epiicopusHipponen
fis
7«
iulianus apoftata
18 s
iulius firmicus
20
iuliusPapaprimus
83»
iultjPontífícis fententía de pri
matuPapæ
720
iultj Cadaris annus
1157
iupiter omnium rex creditus
pag.
504
iupiter quare Deus didas 20
iupiter fao tempore rex nomtnatifsimus
357
juramentum imperatoris deno
reuocandis donationibus sij
juramentum rei contra teftes
non admittendum
816

iuramentum ab eledloribus im
pertjpræftandum
819
fura naturalia
775
juris relaxatio
75°
iurifdidio omnis à papa'ne fit
pag*
72<*
iurirdidlioEpifcoporm
727
iurifdtôionem qui habet, non
propterea etiam leges conde
d i poteftatem habet
72 9
ius naturale hominis
222
ius naturale rationi naturali/
ter ineft
750
iuftuseft ín tuftítía
$74
iuftus fuum elle a íuftítía ha­
bet
«7?
iuftus ín íuftícía
225
iufti merces
557
iuft um nô admittit plus aut mi
nus
145
iuftificare ex gratia
54*
iuftificansiuftitia
$17
iuftificansDeuseft
iuftitía & Capientia non mori­
untur
473
iuftitiauniusmediator
iuftitianoneft in hoc mundo
pag*
145
iuftttía fíne charitate non eft iu
ftítía
607
iuftitiarex
481
íuftítíaorígínalís
593
iuftitiain qua animae potentia
fit
6QC
iuftitia abfoluta deftribuct/
ua
6a6
íuftítíanotíonalís
367
iuftitiaquid
481
iuftitia eft in gratia qua falua/
mur
515
iuftitia in quibus rebus atten/
datur
íoy
íuftítisetrutína
172
iuftitiçlorica
475
iuftitia: debentur omnia 481
iuftîriædefecftus
8q
iuftitia: lumen
116
iuftitiacuiuere
$8t
iuftitiam Deus oftendet in filijs diffidentiae
$41
iuftificatio animæ à Deo 454
iuftificatioapeccato
*54
iuftificationoftraexChrifto $t
c 3
K

Index*
' '

■ K

tf$

L

í A k^crií*
JL >lachrymæSacræ

36

îaicus femper buts pon pàftor
pag.
gO5laics quid in Concilijs facerdo
rumpofsint
789
hicis audire non loqui in Con
cilíjs licet
7 98
laôdicenfeConcilium
755
lapidis minera
20
lapídesuiui
57 s
lapides aurum attrahentes
pag.
492
lapides predofí quomodo pof
lint ponderar!
175
lapides u. fundamenti cíuítausSanctæ
717
lapides ex aqua fieri
17^
lapidum uariæ imagines 577
Iapidum uires
""
577
Iapidum præcioforum ualor
pag.
\
;
377
lapídícadua uirtus in quibuf/
dam fontibus
176
hrdtenorumepifcopus 745
hfr luientes
4^51
îamgrauq
,
sos
latitudo quid’
590
latrunculi
813
latrunculorum ludus
20 8
laudis fo as D eus elt
311
laudis Dei chordae decem 313
laudis Dei campus
laureatius Epifcopus Medio/
lanenfis
‘722
laudandus Deus quia bonus
Pag* '
-312
laudabilinnos habere certam
cognitionem ”
314
laudabilium omniumcaufa eft
pofleft
52^327
laudat opus fuum opificem
pag*
512
hurentij Martyris legenda
- pag'■ -’Z"/' '
855
læniia animæ-diffunditur per

totumcorpus
'
laetitia humilians uíuíficans
pag*
t
$68
mitia
24*
ïætitia gaudiorum
294
lætitiamefiefenfumuitæ 508
Igetítiamgenératcharleas 508
lætidæ excitatio
5° 8
lætitiæThefaurus
157
lætitiæ fpíi ítualis figna
446
kftoralísordo
702
kx Alchoran non eft kx ui6
lex bona ex charítate proce/
dit
538
kx oculus eft
777
kxíufta etiam reges ligat 755
kxfpirítus
kx repugnans legi mentis
Pag*
553
kxnaturæ
*8$
6¿x8t.
lex debet eííe moderata pa­
gina
824
lex uiua in principe
270
kxiuftaquæfîc
«8
lex imperialis
278
lex Moyíí eft kx naturae

Pag*
<sj
lex,quaeipra charitas 3 non eft
dehocmundo
55s
lexMoyfi triplex
6$$
lex quibus debeat conuenire
pag;
'
723
lex eft pofsibilium
843
lex naturae eft uita tuftitiæ
pag.
'-'T. 7 6 5*
lex de non ocxupahdisallenis
ftamenda
814
kx fine correcftione
8n
lexuindicftæ
kx çarnis
' ” ’"■"4
kxDorhini immaculata quid
■ pag*
' '.-522
kx uirtus peccati
$86
lex dan taxat fluitis eft po fi/
ta
'776
lexnaturçneglécfta
$3$
lex accommodata debet e fie re
gioni
809
kxconuertens animas
522
kx naturae lucida
coñcreara • - ' ' ’
:
kxSah'ca '■
*908

kx fcrip ta in tabiila
<5 $
lex qualis debeat elle
751
lexcomplicans omnèmuiuen
di rationem
667
lexfuperiudicemeft
731
kx obedientiæ
^7
kgisuím babeemos confuetu
dipis
72F
legis imperialis obferuatío
pag*
«ii
kgis finis Chriftus
legis opera iuftificarenonpof
funt
51$
legem miniftrari per angelos
pag< ’
604
leges proprias habet quælk
bet natura fpecífíca .
504
kgem fpírítuakm intellígít c|
Chriftianuseft
455,
kgem quæ indfiedione con/
fiftít folus Chdftus ímplebit
664
kges ubi non dominanturíbt non eft poli tía
777
leges Imperiales
324
leges
$i
leges naturae in paucis lierbb
complicatae
$5$
leges Martrj
74$
leges moribüs utentium ap^pbatitur
724,
leges firmantur ufu
711
legumpotifsima
$# (
legum ptaeftantia
777
legum uarietas
. - 1/07
legum Dei cuftodia
yjfc
legibus aride aires
.
’725
legatus char itatis Chtiftusèft
Pag*
... / 4*>
kga done Chríftí quifungárítur* *
ko catulos per rugitum refut
citat
. 407
leo Papa ad Marcianum
' Pag* ’ '
?
‘ • ’ 7i2:
leo Papa ad Theódofíum im/
perátorém
71^
ko nonus¿p®
ko Papa ad Concilium Ephe
finum
7x$
leo Papa de approbatione Co
ci Itj Caked onenfis
744
leo humanus
Ho
ko

‘eo imperatoradTheodofium
fcribic'.,
708
ico Papahonæqaoanimo Cô
ftantinopolítanó* fecundum
locum conceílít
705
leo Papa
8z¿
leonis noni libellus contra p/
fumptiones
85 s
lepra qualis morbus
c 3j
leprae contagium
<*$ <r
liber de acftibusfylueftri, 78x
liber uiuüs eft humanitas Chri
fifi
490
liber uitx
488
liber pratiüs non eft
777
libri dé diuinatione ôipræfti/
gíjs anteDiluuium
552
.
libridigitoDeifcripti
127
libro fcripto mundus confígu
ratus
1 #r
’
135
librorum omnium conclufio
pag*
4»o
librorum in tertíó Tomó Cata
logus
939
liberiuà Papa arrianç fetftç Tub
fcfipferát
71^707;
liberius Papa ad EuftachiûZiy
liberum arbitrium quæ uirtus
dirigat .
680
libera nos amalo; éxpofitum

S0
pag*
liberare quis pofsit
55l
iibidinisferuus
777
liurprandihiftoria
—-_r------------------784
rligare
_
1
;
quæ decreta
póísfat
725
ligandi poteftas eft Ecdefiæ
pag7} 8
lingua refrenanda
J48
linguae tot quare fint
501
lingux omnes hominum un/
de Tint
241
linguarum donum
420
linguarum peritia
241
linguarum cognitio.
257
linea infinita eft indiuifibilis
pág.
12
linea maxima in contrado 28
linea eft puntftieuolutio
. pag;
& lii
linea maxima quomodo fe ha­
beat ad lineas
ii
lineatflentia
14
linea finita eft diuifibiiis
H

linea curua
24
linea finira fuum elfe habet ab
infinita
“
ip
lïneæ infinitæ pafsiones
9
lineæ circularis & reélæ coinci
dentia
1109
lineam infinitam elfe circulum
,r
P_
ao
g‘_
“ __
linearum
finitarum ratio
xj
I
.hnéaiíseílecaufa
...
_ ■
»4
linum Petro fuccefsiffe , 70;
litera non eft dé eflentia Eccle
ft^e . \
8$7
litera debet aedificationifiCfpi
ritui feruire
8i7
liturarum ftudium
IJ?
litera rûmdiuifio
, 24>
literarum fcientia ,
¿83
literatura? tgnotæ fqndamem
tum debile
6¿
literatorix fenfibiles traditio/
nés
-,
81
litium inçômmoda ,
810
litium diremptio
si 8
licigatórummaloruiri'úox734
pag.
&717
litigatorum uox
Z57
liquorum pondera
>74
tiiquefaáío
4<5o
locus temporis
$69
locus numeri
5*9
locum quare alter mutet 104
locum proprium omnià pe.tunt
567
locum non occupat fpiritus
Pgag- ■ ’ ' ' • •1 4
2I4
I Pa*■*
«
loca nulla prxcife concordant
22
pag717
locales Synodi
logicainquifitio
Í8
235
logica uirtus
logica inftrumentum
277
logica homini naturaliter in
.. eft. ;
¿8
logica an Théologie profit 70
logica
lombafdicahiftoria
longitudo quid
$78
longitudo abfoluta
¿40
longobardorum hiftoria sia
quidfignificét . .
longobarddrurii rex Adria/

nus

.

loquimini ad Petram coram e*
is &c.explicatur
^57
loqui in filentio
¿4$
loqùiquid
552
loquendum premeditate 54«
loth uxor uerfa in lapidemjotf
lotbárius imperator & Ponti/
fex784
ludus nullus honeftus eft peni
tus difciplina uacuus
20S
ludus Globi
ao®
«4
ludus taxillorum
ludi Globimyfterium
21&
. &*I74&2*O.&222*
ludouicus Pius Rex Francia?
pag;
784
lumen ad réuélatíonem genti/
iim
57*
lumen diuinæ fcientiae
4jb>
lumen luminis gentium Chri/
ftuseft .
lumen de lumine
352
lumen fapientiæ per qupd.re/
ges regnant,
$0$
tumeo uultus Dei
lumen in om ni inquifitipne
prærupponitur
iiio
lumen ueneficum
jsi
lumen uultus Domini odire
pag*
. , .
4,3s
Jumen folis habet ín fe omnia
quæ funt foil's
é¿j
lumen gloria?
lumen dulce
in
lumen eft gloría
4«i
lumen omnis rationis
2&8
lumen fidei
. ■
. 584
lumen paternum Chriftus eft
2?L
Paglumen gentium
485
lumen uultus Dei
»4?
lumen difcretiuum animale
•• Pa§- ... ' ..... ‘ 2?i
lumen mirabile latens in ApOf
ftolifterbis .
. .
í8¿
lumen ratione naturale
427
luminis diuiñi in nobis ftgnutri
, aS’
.P
luminis multae proprietates
Pag-. ;
fZ*
•Paglummisfons
. 204
luminis glorix Dei dfaitiae
¿88
pagIa>
c 4

Indexîbmïne gracié ad Deiim tratótur fatót '
ïumin a qu c d ucuîit íti téllédhia
■' ïem p p î en ci am a d p erfêcft io/
*'á‘&n¿.‘.... 7;
7 'V' 2^°;
iúthípT'íieophanig
2gr
1 urnttïâ omnia ufdentür in di/
itinolumine
. 48 j
liiïhiàîim patrem effe Deum
f^àgi
2.88
Îiina eft ter rene natur ç
^sk
-luna maiorem erile ter ram 40
Ihrfa quaré fi tdea apeara 20
luna incorruptibilis eft3' ~ - ~
4*
tónearbor
_
/ ;■• 21
Iæ§fefmità.ptàprîàttt
<40
•Op motus quomodo^coÿnof
* tiçur..
'■ ' "
’
73
' ns-,9
lutó fphæra
4 tw influentia
’
4r
. i&jfc&’ôtas ■
' -3«
íú fla? creatio
’ |28
:4üÀæ C^!Or '
iWáMlimtntumfccuhtó jjào’f
'*#im ■
4 .. ’áps>
-lühæ quidditai
28
tóháfeX* ’' *■•'•■' ' . 4T
tóatío uígintr nouem.dférum
:
u$8
- -luharici
■ 41
lufiaticnum ii+annus ' ; '1158
■lùX quæ fe communicat ómni;tós
’ 7 ' " • ” .487
lüx coloris eft hypoftafls 502
lux prfe
33 î
luxirtcefledualis omniapene\trat
.
498
luxconfummatai
47?
luxdifcreciua
‘ ’ .248
Í11X omnium eft ipium poffe

IftxDéus
lux JDeiis . ., ,<
21
lux.eft quod eft in omnibus co
Ibrihus
.
286
Iux;qu;^ non uult fub modio
\cortftitai ■
z .577
Ibxdefuperdata
243
lücif¿rófimiles.qúiíirit
77$
lucis plenitudo in foie
43$
lucis feminator non èffiïnüiz
'dus
475>
lucis b^fts detis erf
lucis clítitas ■ •
í
7BÍ
lucís, ufas & preftantía
luci S àà^rh.æ can dbr r v ’ ‘ {. 4.1*8'
lucís seternx fimíh'tuddJ
¿2
lucis receptio liaríaeftírí ii’aríis mentibus 7 . - .
focísopera ’
^“’7
tôcfà frltj ‘geniti íti^erboúentá*
2 5>T
■tUt, A
,44*
focis centralis infinitas
227
focfs aut coloris xiulla res cór=
pbralís eft expetó ■ ' ' • 7 • '7 41
fotísTdrtfta
*• --1' •
ItíCísiheritas color eft 7 114
lüdferi íapftis
’'
lucifer princeps rriáligüítatís
é*g‘ ,
■' ,.'/x4
fociniftíi praeferendum " ‘ 531
1 útero fofts participantia i8tf
luefem glbriæ quomodo’ men
tes àa ri é recipi a nt
2 27
lucida '
-75}
lupi funt'quifua qúastunt Ec/
clefíae miníftrí
• 548
,. .
lupítópacéjsméntotespuefti
■ mentis ouium
.
lyram Orpheus inuenit
252
■ M •

O.AgW
.. . '■ .
W
>Pagn
3n
■lùxqùàtf a.Deo créaient : 295 A;** magnetis formale trahit
lüxinaccefsíbflis
441
ad feferrum
*
401
lux eft Hypoftafis kolorum magnetis aíres mirandx <*$>4
*;pag7'magnetis eflenda, uirttis& 0/
lux corporalis Hypoftafis eft
pera tio
564
: ômhmrn colorum
55 magnetis uirtus in acu pixidis
lux intelligentiæ coditoris-272
pàg.‘ ' '
5<5ff
luxoftenfiua Chriftirseft í2¿r magnitudtnísdifcíplíAá 1^4
lux i nfki it a fenfibilib us fenfi? ma
magi
gi malefici
.390
* biliterlucet
W magicum phanuftíca concitas

pag.
ss
magica
23
magi.câcâtteé damnatæ omnes*

P3g*
'
magiftri ueri fermo quálís fíe
pagv
48>?
magifter omnium operufti i2<jr
m.àgiftri in alio mundo erimus
,pag.
171
m a giftèrium fingendi
218magi fterium ueritâtis
no
magiftratüutninftiUKÎo
magnitudinis nihil eft expetó
,pag.
5^
mahumet hifiil firmi reliquit;
pag. •
máhumetdíxir
fibí Ángelum
~
’■ 7
■
■
■
■
■- - Alchb>;
.
Gabrielê'm itttimafte
• ran '
$>o^
mahumet crucis non meminit
pa#
: '
" '■■■ >bF
mahymet literas non fetuit88£
matóme tftrnguí nís effufi O ner
pag*
7 «ni
mahumet inconflans & uati/
•us
’ ■ " 8 8$
mahúmetídololatra
.w
mahu’met- in Arabia primus
féduxit populum
5^0
mahuthet üqIúú pi ælentiany
peí nêcefsftare ad omnia, q
.aguntur .
'
mahumet à quibus acceperit
fùamdodrinam ...
5ïipabumetnon ppiïcpræuale/ ■
reChriftb
-s®?
mahumet & fucceffotumeius
chronica
507
mahumet â diuerfis aftroeftug
pag>
88^
mahumet ftnfle de Corals
..mqhumetbeftia
mahumet foam gloriam .quaff
tnt
_
r '
«sr
mahumetnoluit prœfdetwam
Dei omnia necesitare
8 s$
mahumet uita in Akhoranfcri
pra
,«8s>'
mahumet Pfeudopropheta
pagî87
mahumet opens finis
8S>
mahumet contra Dei praecepu Chriftum in Chriftianis
......... ■... . '
p<!

Index.
p eriêqu bur -, •
'
'
' tnihumêtin A kb or â ícrí bendo*àîudæis &Chnftianisad
íütUS
886
mahnmet baptizatum fuïfle
pag. f
ftó
mahumet poft Chriftum annis^Ûncæpit
S8¿
tnáhumec qui pro propheta ha
buerint
sta
mahumetísínconftántíá 920
mahumetíslex
54
mahumetáni credunt Çhftftiï
ex uirgíne natum ‘ 590
mahumetanæfedçrèx
788
mahumetanahærefis
B 79
maíeftas omnis (acra 8¿ à Deó
pa g*
./"..A
ihatam non eft creatura Dei

mambrx uallis
„(.f
manfíones pulchrae m regno
’’
'S94
DH
manuurhímpofítío qua oratio
4¿4
né fieri debear
manumifsío non facit liberum
fed difciplinà
stá
rtiaranath#
rha’rcellus
712
mafcellínusPapi
''
8O9?
marchipnes
marcus Epifcopus Alexan/
dfiæ ,.
.
,„
79d- _
maremater fluuíorúm.
y 98
maris profunditas quomodo
‘ ¿nuefoganda
177
maris ínftabilitás temporalem
uítam figurât
' tf“‘i4
maríj Vidorini libri
7i
706
,
pag.
229 maiinus Arèlatenfïs
malí .quo plus abundant hoc maritus ÔC uxor in contagió
quotnodbfêhabeanc
508
plus a propinquatur àd finem
margaritas
quœrens
*
378
pag.
; •
< 695
maria
partem
optímátn
elegir,
maligni fpiritus funtdífcórdiaí
*404
&k.expofitum
rum fuggefto re s
4 2.3
maria filia Amrani
886
maledici
6^9
• $d
malefici
, ... . /
649 mafia matet Chrifti
460
malignantium fpirituum rex maria: ùifginis opera
maria: uirginis matris Chrifti
pag.
■ , . . ■
,
mandatai Dei req cere quid
gratia.
616.494^45’5.
;psg‘ '
'...
, . .. 7*7 material infinitas eft priuati/
mahducauerutSi (attiratifunc
ua ..........
......
'M
maftem quare Dcùni uocárínc
ôcc. explicatum
471
pâg. ■
.
. . io
manducare carnem filq borní/
martinas hic pauper}æexplica
nís quid fíe
859
manducaré cum míducari coturn ■',
martius Papá
incidere
; 4î°
^4
manducantes de pané Domi/ ma martas .
..... ..
ni hon manducantes teprx- martíanus Leoni Pontifici (cri
hendere non debent
851
bit
/"'/.
; 70S
. •,
„ 74$
mafomonquid
"595 rnam'ahíleges
mammon maxime falutèmho martini Papæ íudíctam contra
Sergium
,
.. 7)6
minísimpedít
ÿsta
.manna abi conditum çft Chrí- martini Papá Concilium 72 í
7S2
' ■ fors ' ;
’ •
37«5- taartmi.Papæ Synodus
. 7 .... ■ , Síá
mannæuas
éco martyr
.mannsefapor
377 martyres fuá morte quid mere
e47
marttj die undecimo futtrrum ' .¿ntuf '7'
finem folarium reuolucio/ martyres morte uítam adepti
font.
‘7
Jl5
- num .
';\tn4
ío>
manifeñus error compofitio/ maícülínaunítas
nís Calendad}
1159
........ . 24^
jmaniréftationíi dóñum
58$ ÿtiàthemaificdm fpécutam im/

i
mathematicus numerus eft fc
mago num eri díuíní
155
marhematica perfedo
n¿o
mathematica complementa
pag.
1Ó04
mathematica nos "ducunt ad di
uína
ino
,A.------------ .....A
510
methematica
uifio .
rhathematica font ,certifsima

Pag»
mathematica uerfatur circa in
telíedfualem materiam
2gí
mathematica quomodo tra>
cftarít Ariftoteles
' ’. s •
mathèmàticaobíecla
26$
»
mathematica
mathematicae radix ..
if
mathematicae utas in díuihís
pag.
8
mâthématicah'aqûalià finí:
mathemarícaha quare fint nia?
gisíncelligibilía
marhematicahumíígnorum u*
tilitas
.
,
'
á
manhíasdeSuetia
mater au is ne irínído capiatur
præceptum
39 c
maternus Agrippiríéníis /oá
materia fiemper fuit
255
materia quietó ín forma ccez
J... . ■ . .
47«’
materia prima carentia dida jas
materia po.fsíbílitas
ji
...»
-----r
...
rfiatéria prima quomodo quiz
.efcerec
tnaceriaprópria quomodo fie
'extrares.
t.
['w
materia prima tfiaos
244
materialiter quæ non finí 1
matrimonium unitatem fpiri/
tus Íígnificat
.
695
matrimonium ínter eligentes
0¿ eleeftum
7^
ttiattímonium in Chtiftp infe/
paíabílé . .’ :'i7^
matrimonia ínter epífcopu.6¿
plebem
765
matrimoní) lex
riiatrimoni) perpetui unio «97
. m a tr im ontj mifte rium
632
matrimonidnecefianus eft co
(cofas
Z41
—
*
mduriciùs impefátór
822
es
mau^

Index,
maurorum fides
$12
mauritaniæConcilium
725
mauriraniælegati
720
maximus monachus
70
maximus Antiochenus Ep ifcopus
72Î
maximum eft in qualibet re S£
in nulla
i?
maximum quod Deus eftjim
plicílsímé penitus in a du eft
pag.
rí
maximumabiblutum 4
2
maximum quomodo fe habe/
. at ad omnia
ri
maxime diftantiùm coinciden
tiç
uog
maximum urium eft fimpliciter
,
*
maximum abfoíütéíncomtnu
nicabile
45
maximum abfolutê quod 47
maximitas abfoluté
3»V
maximitatis natura
2
mæchis communio negata
pag.
75Si
médius ueftrum ftetit $£c.ex/
plicatur
5^2
medium eft de eiFentia ordi?
nis
525
medium abfolutuni
101
mediator nóuí teftaménti 53^
médicus mâfuétifsimus Chri/
flus.
779
medicus
Medicina lefus

pag*
„
435
medicus quas differentias ha/
beré deberet
175
fnedicó prudentia&experieti
ría tiíücp opus eft
779
medico utilia ñatíca experime
ía
>7Í
medicina ád complexionis equalitatem refpicit
572
medicina
25
medicina? ars requirit coopera
tiotiemnaturx
ypi
medicinam anim^ fpiritualem
cffè
mél Attícurii
295
mellé urfus delèdatur
ici
meîchiades Papa prazcéfsítfyl
ueftrüm
78 2
meîchiades Papá
705

memnon puér
524
memoria uiuítiéatíonisnoftrg

P3S'
B3
memoria intelledualís princi­
pium eftnotionum 57 ó
memoria Dei
4a g
memoria íuuatur ordine 524
memoria imago xterni Dei
pag.
ysi
memoria ccelutn
ys¿
memoria intelledualis
memoria foecundítaseft 444
memoriæThefauri
yo 9
memoriam fecit mirabilium,
expofitum
44tf
me rn orati ua ars
524.
metallaris materiç quies 472
membra Chriftifolafaluantur

pag*
„ ,
membra Chriftiformia
$19
membrorum ordo
118
mendacium odiofum Deo Qc
hominibus
547
mendacium turpe
581
mendaci) author diabolus 658
mens fpeculatiua
nos
mens diuinaeft terminus om/
nium
0i
mens qualia intueatur
1107
mens numerat
1114
mes increata fola terminat no/
ftram mentem
172
mens generat uerbum
joi
mens increata eft unicas uni/
ens
157
mens füpra ftmetipfam èleua
ta
4^0
mens eft numerus fe mouens
pag*
155
mens liberal iter beneuola 420
mens humana eft imago men­
tis abfolutá:
32Í
mens mérifuráris cunda jit
mens omnium fuotuoperum
terminus eft
521
m ens ex quibus uiftualitef con
ftet
U7
mens nori eft ímméríá Cbrpo/
ri
i$9
meris eft harmonía
155
mens non côcipit abfolutum
nifi incofttrado
ÿoy
mens concipiendi uírtus iíb

mens abftraâa ab exteriori­
bus
46G
mens eftíñ ábfoluto contra­
da
50$
mens eft uts uiua unitiua 504
mens eft locus Dei
$04
mens quomodo fe habeat in­
ter Deum & creaturas
$04
mens utua eft fubftántia 154
mens eft uisafsimiiatiua 15s
mens complicat idem & diner
fum
171
mens ex eodem S¿ díuerfo »57
mens hominis principium eft
fuarum operationum
5 21
mens non dependet à corp©/
re
171
(nens eft uíua & incontra da
infînitææqualitatis fímiliúi/
do
ifij
mensfeipfammouet.
<7*
mens â metiendo diift a
jst
mens omnia menfurac
mens
147
mens eft coincidentia unitatis
ôf alteritatis
171
mens noftra ex quibus compo
lita fit
mens immortalis
i/r
mens eft uiua lux intelledua*
lis
mentís uis i n teíligerití a
i£ o
ÔC itfi.
mentis motüs pérfedlus
m èntis noftrsr exemplar i$z
mentis humana: admirada uír
tus
.
If*
mentís Deiformis motus not
mentis concipere & intellige/

fc

.

z.

1ÍÓ

mentis fpiritriaieefle
in£
mentis pafsio & intcííedlus i/
dem
itfo
mentis forma
110$
mentís uifu qrisr attingatur
pag.
cs
mentis oculo quæüideahtuf
P9g*
3^
mentis organum
$10
mentis naturam ab Omni uarie
tateabfolutaméíle
171
meritis ftábílitas ad cotempla>
tiôriém requiritur
397
metv

Index'.
mentis trínítas
i*4
mentis alienatio
45o
mentem quomqdo Deus in
homine creet
iff 8.
mentís compofído
171
menti quare corpus fit datum
pag,
niff
mentí idem eft concipere SL ra
dones íntellígere
iffo
mentem a mentarando dici
pag.
14?
mentís SL animæ differenda
pag*
•
149
mentes cceleftes fínt'ne fecun/
du gradus intellectuales crea
tx
170
mentium feparataru numerus
innumerabilis
... i«7
mentalíter intueri quid no/
mentara abfoluta
£40
menfura rerum eft homo 16s
menfura redi curuicp
1109
menfura à mentarato differt

pag*
21
mentara uera&dolofa
4^8
menfura
menfufatum De­
us eft
1119
mentara a daeq natiísima
130
mentara
mentaracumfem/
perínxquálía
3
mentara adxqtiataínhoc mu­
do efle non poteft
14$
mentara omnium citandarum
pag*
h
mentara mens
149
mentarse SL menfurati coinci­
dentia
■HIS
mentarte tiiotus pundorum
pag*
.
to|4
menfurati SL mentarg differen
tía
ms
mentararum coincidentia 640
mentaramus humana ex diuí/
nís .
432
menta rare circulum non men
tararí
.
"
iuy
menfurareratíoníseft
468
menfurans omnê duratíonem
aeternitas
my
mentalíter eífe
1^3
mercurius quare Deus diâus
pag* ■
20
p 'rcurio maior eft terra

fneritum Chrifti
$79
meritum pafsionis Chrifti $47
meridionalium temperies pa
giriâ*
.
in
merba films Elheken
884
mefshala
mefsias nomen unde
567
mefsíseñoftrioftenfíó.
4<íi
mefsiani rex Salem fígúrauít
pag.
927
metaphyfíca Ariftotekm de/
clarat diligenter diftínxíííe
uocabula .
325
metaphyfíca Aüícenx
66,
SC9^
metaílí minera
■ ,• 206
metallorum pondera uada
pag-.. , ‘
.
174
merdhojm differentia quo-

. 174

modo reperta fit

metrophams epifeopus Smyr
me
/4*
metropolitan! prouinciarum
pag*
k
742
metropolitan!
717
metropolitan»
/oz
metropolitan! per fe non. per
fuffraganeos debeat diuina
officia peragere
761
michael tú angelicius, 8úc. ex­
ponitur
-ÇîQJ
michaelis Coftantini prgfum/
ptío
696
michael fortitudo Dei. .434
47*109
mídan
. 1157
millenaria unitas
gi. 3 o
mílenítanus Romanorum Pôtificum Catalogum fcrípfít
pag*
782
mírabíliainmundó j
.44^
miraculum Chrifti *
S13
miracula tranfmutatíonu tant
opera Dei
,
484
miracula non tant fatis indicio
hominem eíTefcriptum in ta
brouitæ
485
miraculorum uírtus
257
miraculorum .operator Deus
eft -,
.
J8.6
miraculorum donüm .
420
minera: in. pondere ¡uaríant

pag*

•

*74

mineralis tartüs
8^
mineralis uís
206
minar
'y
minorem in regno coelorum ef
fe maiorem
y6t
miniftri inEcdefta fint'nefa 1 fi
aut ueri facile ex fíne fibi pro
pofito deprehenduntur 548
minifteriuni in Ecclefia
655
mínimum quid iit
3
minimum efle maximum u
msfereor taper turbam, Ôtc.ex
ponitur
54$
mifereri propriumDei eficy44
miiericprs Deus requirit mde
ricordiaminnobis
yr
mifericordia.Dei
6^4
nd feri co rd ia filrj
6$$
milericordia SL ueritas obufaueruntfibi
364
mifencordiæ opera
4<sd
mifericordiæ^nfinitç filius 6q$
mifericordiæ opera fandla tac
pag*
$8?
mitto angelum meum ante fadem tuam
exponitur
mifsio fpirituffancfti
42° '
modeftia in loquendo
548
modus quo omnia fiunt 2.54
modus Dd eft fine modo 54^
modus omni modi modus 7Í
modi in operationibus horni/
niirnfunt .
.454
moduli theatrales in Ecclefia
audirinondebenc
568
monas
monas eftomnisnumeriprin/
cipium SL finís
32S
monas innumerabilis
1x3
monade omniu principio 314
monachus fornicator quomo­
do puniendus fit
79Ó
monachi prçlatifadH habitum
monaftícuíéruare debet 7^4
monachi tata qualis debeat ef*
fe
,
,4*¿
monachi Coloniae tepore ini/
ius autoris qd exauaritta fece
rint 548* monochordu zog
monarchia quotannis creta
cat
4î;2
motaarchiaBabyíonica434;772
monarchiae præftantia
778
iw

i

mon adi sms ad tonfotalcordí
nem connedrirur
701
monachatus quid
£07
SC ^08,
moaaíliccm habitum íeruare
debemEpífcopi ex Mona/
dwfedlí
,
' 7¿4
monafteda Bízancea . 7$y
menetse probado ’ ■
548
maneta Oa autunV menttem
P»g"
-*
-$4S
moneta regales
4^
monetae quomodo probando
pag;
174
moraetarío comparatus De­
us
257
monemur ad Deum naturali/
ter
504
monialte in fornicatione de/
præheafa quomodo punten
da
790
monopolia eradicanda
sic
morbi S¿ aduerftcates animae
iafoti font fæpe
mors fecunda
£5$
mors eft animæ & corporis fez
para tío
$x
mors pro inimicis
mors quomodo animalibus ac
eidae
‘
464
mots non corrumpit effentiam
$80
morspafeituitam
y8i
morsintelletftualis
$7
mors quarum rerum fít
io¿
mords caufa non eft Deus
pág,
’
c#
tn orcis regnum e ft in odio 485
mortisDominicseteudus 490
mortis pradeienda
¿47
mortis (piricuatis infernales rri
ftitia:
.57
mortem euadere pofTumus fo
la morte
41g
mortem praecanere uelle 418
mortui audient Deum
5-12
mortui in fide,uiuunt in gloria

nís Chríftianis neceífaria eft

pag<
4’5
mori peccato
yst
modomninocum Chríftoomnê qui unit ca ipfo in regno
Det manere, oportet tfoo
mors quid fit
nj
morinoneftereatura Dei 229
moriendo fideles intrant in uitam
moralis fcientia homini necef­
faria eft
240
moralium myfterio quidalu/
di non carent
208
mofella flumen
777
morus Globi accidentalis
pag.
motus corporum coeleftium
pag*
174
motus animae perpetuus us
motus menfuracurquetc aeter/
na
ini
motusZodiaci
178
motusnaturalis
Vi
motus uartetas ex eccttttnco
■ pag.
; / 178
motus Crftius ratio eft
21 j
motus cum alio non poteft ef/
feçquaps
22
motus planetarum
22
motus defcenfionis
105«
motus deleâ abii is uita eft 581
motus'Uiuificandi alter
214
motus animalium
104
motus quid
.
motus omnis quies eft inDeo
pag.
i8
motus omnis ab anima mun/
di
34
motus animatus
27^
motus ^qualitas & ingquali/
tas
1040
motus cOmpofttus
io$¿
motus infinitus cum quiete co
’ incidit
¿74
motus habet finem inquiete
pag.
4^
pag*
yj9 motus intelledus agentis cir/
mortuis aliquando capilli-erecularis
$92
Icunt
2tg
motus non eft fine fpiritu 109
mortiHcareuas f ¿lile munda­ motus primus in coelo
485
nas fapienosE
442
motus requiritur ad opera hamortifica no defidedorum cár>
iurg
$09

motus folis omnibusprobeta
tçmotum
motus nature à quo principio
iit
H*
motus naturg â mota àaelli/*
gemipdîfferc
<3®
m otus principium eft id quo$
agïcpropterfinem
«8®
motus ui talts
*$<
motus aduium
40
motus duo (piritas noftei 4<t
motus squales qui
«04e
niotusïnçquaiiïas
s©48
motus malí feprem per quos
anima ad mortem duoW
pag*
4®4
motus omnisâDeo
motus omnis dicitur ípirim
pag»
^70
mo tus feípíum mouens n6de<=
ficit
17c
m ocus fpiritus dicitur
motus quibus modis inmobi*
lerecipiatur
^04
motus squalitas penes tempus'
,
104®
motuí aptiTsima eft rotunditas
pag»
vi
motum quomodo deprçher^
derepofsimus
motuum omnium mefur a quí/
es eft
is
m otuum codeftium inftrumcta
171
motuum fpecífica dífteremía
pag.
45»
motuum complicatio eft qui/
es
«jt
motu omnes omnia fecíutir
pag.
sffÿ
mofes prior Grgcís feríptori*
bus
mofes
if
moyíes in monte uerítatem utdit
5>j«
moyfes & Aaron quales fuerintpríncípes
773
moyfi Deum rogad de fine mu
diquidrdponfumíí't
954
mulier quomodo mariroobe/
diredebeat
573
mulferuiroccaíionatus
zy
mulier benef aciem
muli

Index.
rnulier forda esc.motu labíorS
Intellexit f
.
wj.
mulieris cuiufdam fidio 743
mulleres plures pmifit Aleño-

multitudo omnis fubfiñit in or
dine
¿oj
mufæ à póetts uocatæ
ijç
mundus libro feripto configutatui
15$
mundus magnus ,
217
mundus eft eremitas principia
, tío e contrada
288
mundas prodijt ex potentia 3 j
mundus contrádurií niaximS
. PaS*7
mundus Archetypus
430
thundus humanus
no
mundus feruitquæretibus De

mundus quar e creatus iit 2 07
mundus conftitutus ad confti/
. tuentem quomodo fe habeat
pag- „
'
357
mundus ienfibilis eft figura in
fenfibilis mundi
mundus temporalis
^6
mudas in maligno pofitus 425
mundus in Capientia increata
pag.
,
4-78
ánmdusmaxímus
217
mundus nie Stoicis corruptibi
tis'
mundus fenfibilis eft liber di/
gito Dei fcriptas
397
mundus triplex
217
mundus alter Platoni
, 40
mundi fenfibilis mortificatio/
n;e áflequimur immortali ta/
téin t
?
tJ. . ,i?i
mundi creationis dies
iiy?
Knptidi.fphaerica rotunditas rio
eft uifibiiis h
*00
murid i coniècfturaïis fdfrtia 7^
muhdi realis forma
7<s
mundi figura eft ini ter ríe parti­
bus contracta
39
mundi magni fimilitudo 217
mundi maximi fimilitudo 21g
mundi principium
150
mundi quæfint
412
mundi huius fapientu nullusfe
licítate uera caper e poceft 105

mundi harmonia
mundi perfedio
213
mundi pulchritudinis maior
pars
.245
mund/ duratio n tempore non
pendet
a.
zi5
mundi huius malitia nopoteft
purum uerBum ferre
933
mundi machina perire,non po
teft
42
mOdi infigurabilis imago 35*
mundtj tnedtj habitudo
sa
fnuhdi huius gaudium triftitia
pag»
munditres
89
mundi primi centrum
89
mundi partes omnes fpirituco
nexionis çonferuântuf 318
mundi centrum
38
mundi ÔÇ elemêtorum creatio
admirabilis
42
mundi infimi tenebrae
8$
mtindi ad finem tendentis ma­
litia
73^
mundiCupræmiliix
8y
mundi terti) centruni
89
mundi corporalis rotunditas
qualis fit ;
212
nwndi machina per ordinem
confidit .
, 32^
muridi machina admirabilis 43
mundo uiuens Deum non ui/
det. mundo mortuus Deum
uidet
_ y,
.,^97
mundo huic quarídó uiuatani
ma
mundum iftum déférât qui co
uercUntur per fídem
mundum hunc nunquam poffe deficere uoluerurit Peripatetici
306
mundum ex fe non éíleuifibi
lem
ait
mundorum trium figura
8y
mundorum triplicia figura 90
murmuratio fignum inuidiSd
fupérbífpírituseft
¿70
thufica , ,
...
23
mufica ab ftra dipt
99
mufica fenfibilis
s>$
mufica Deus in mundi creatio
neufuseft
1 42
mufica rationalis'
ii

miïficædiiciplinæ
sjy
muftelmanni ................ 88$
muflelmanm præfèrüntÈuan
gelioAlchoran
... .897.
muftelmanni qui nominati fn
erint
.... 91$
muflelmanhos quos appellent

myfterium mediatoris maxi/
mum Chrifti
3^$
myfteria (ecretiora quomodo
finrinûeftiganda
13 k
myfteria multa inexplicabilia
in per bis Chrifti .
4^9
myfticanon omíiibus propo/
nenda
167
•myftica non debet malis &indpdiis communicari 64
myftica Theologia
. 70
myfticaTheologia facilis r8i
myfterïo ruin difpenfa tio in fa
cramento Euchariftiæ
^17
myfteriotummortis Ch’riftíú
gnorantia
spy
myfteriorum Omnium breui^
cbnclufio
.¿i®
4—
- ..
N
....
TVjAchor
92¿
•f ^•napelliradicesdu^
52?
riapelliuenenum,.
_ nafei exDèo quid ftt
482
natura qyomodo fitDeus. 10«
natura diuini praecepti in [fru­
mentum eft
.304.
natura anima mundi 1^8
natura mixta, homo eft .
5 6r
natura nifiil poteft fine Dei ad
iutorici
natura fpiritus
,
<57
natura fpirftiií noftro necéísf*
cate imponere nô poteft 21®
na tur æ £ tridentia rnirabiiis 241
natura 107. natura fagaxi6gj
natura quomodo agar
in­
natura fubèft imperio intelli^
gentig
...
,
. y is
naturae rex Chriftus eft
4-ri
naturælex
naturæ opéra fenfibííía
naturx humanæ artradio ad
Deum
na tiirç intelle duales quâ té ft né
iricónuptibiká
f 32g
nat¿i

Index.
naturae fimíUtudo
107
naturædifpofitor
5^0
naturae opus
247
natura inftrumentum compli
cans
271
naturae efïe
. 439
nature intel!edualis Domi/
nusChriftuseft
$iS
naturant triplicem creauitDe
us
540
naturarum combina tío miran
da
' .^4
naturarum omniûnatura 187
naturalis forma
naturales res quae excellunt flu
init in alia
487
natuni decarne
4J4
natiuitas filrj Dei
387
natíuítasuerbidíuína
417
naciuitas Chrifti fpiritualis in
nobis
$87
natíuitasChríftí
yo
nanis 8* Petri redor quis fit
pag.
'
7ZG
tiaues quales debeant effe 174
nautam inftrumenta quomo­
do fieri debeant
ISO
nàtiigantibusiçeroftendês in.
ftrumentu
w
iiaturalium omnium inueftiga
tío à priore
474
íiecéfsitas complexionis 221
necefsícas íneuitabilís
«1
necefsicas abfoluta in creatu­
ra
24
hécefsítas abfpluta modus ef
tendí
32
ñecefsíÉas abfoluta
as
necefsftas complexionis
51
nécéísitas rerum
5^0
necëfsitatem complexionis na
turæ tribuunt
i¿8
nêcéffariff quid aqud Arlfto/
tel em
552
necromantix qua: fine
jpi
négatíonesde Deofiint uerx

pag21
tiembroth
178-777
neftóríanus fuit Mahumeth

pag.
,
neftoríani
heftorina haerefís
nexus amo ro fus

s>2>
sst
879
pz

nequitiae coeleftes
47*
omnia cognofcuntur
iyt
nicena Synodus mitígauit fe/ nomina Dei principalia duo
uerítatem in excommunicans
pag*
454
do
Ss4 nomina creaturarum
nicena Synodus quomodo co nominad tuina de regione incefferit Viaticum
855
tclleduali
434
nydícoracís oculus
28s nomina quare imponantur
niceni conciltj gefta quam fan
pag.
da debeant haberi
723 nomina quae facultas imponat
niceni Có nciltj canones 74s
pag*
53«
niceni Conciltj tempore tres fe no mina rerum uaria
des fuerunt
708 nomina Dei in quibus latent
nicolausPapa anathema pro*
myfteria
<
20
nomina
Dei
laudes
eius
funt
nunciauit
710
nicolaus de Cufa S.Florini Cô
pag.
fluentiae decanus
8zy nomina quibus attributa lint
nicolausPapa
7^.715
pag*
4
nicolaiPapçepiftoIa ad Phoci nomina affirmatiua dei qualia
fint
'19
um
74 ff
nicolai quinti Pontificis do- nomina unum ortum habent
drina
1004
pag.
55Z
nomina Deo & creaturis quo-!
niceta Graecus
854
nihilfeipfumfacerepoteft 350
modoconueniant
57T
nihil pundum fere ide iunt nomina funt cotnpo.fitorum
pag.
pag*
1114
nihil fine Deo fumus
45 nomtnumimpofitio
nihil obeditDeo
538 nominum impofitio eft, libe/
nili inudatío & defedus quid
ra
14?
1«
indicent
177 nominum impofitio
ijj
ninus
777 nominum caufa
noe filio maledixit
776 nominabilitas infinita
151
noesfohan
.P7S7 non in fo1o pane uiuit homo,
æc.exphcatum
S07
nomen eius lefus, expofitum
pag.
yot non diligamus uerbó neqjlitV
54«
nomen unum Dei iupra regio guafite. explicatur
nemintelledualem
434 non fumus ancilla:Qic. explica
tuf
nomen prgeifum omnium re
non Uidetur creata nift creator
rum
151
nomen omne poteft habere co
Uideatur
rnj*
* trarium
174 non reuelàta facie ¿¿c. expofi­
nomen maximi
is
tum
nomen Dei ineffabile
155 honnf uelatæ quomodo puni/
eridae in fornicatione deorsenomen Dei ineffabile
i?
no men ineffabile omnium no
henfç
7^3
7 ¿7
minalium
261 noruegíá
nomeDei' non eft intelligibile noruegí
8to (yyó
nofter
in
óratíonedomínicá
pag.
2^5
homeri ignoraturDei
192 notio rerüm adualís
nominis mutatio Simônisin notióne particípareomníá qüe
funt
2$ 9
Petrum magna fuit
771
159
nominismutatio
757 notiones incertæ
nominis prodii imago
151 notiones reru fequunt fes3 22
nomine uno praedio cognito notiones quas ob caula s per­
dant

¿mtiir

. i7i

nociones Beatorum fpírítuum
indelebiles
170
áotíonesanfintcóñcreatae
notionum uniueríTcas
152
notionum cóhdítor
jyj
nouí teftamentí figura eft ue/
tus
75*
nouiínuentío
noua quare del eeftabilía fít597
nouifsímum repus àdeïïè
nouifsimi dies qui fine
9P
nouitas
¿19
hubía regio
787
nubium ufas
448
numerus millenarius éft cubi/
cus
542
numerus quid
ts
numerus éft modus intelligen
di
»57
numerus binanüs eft prima ai
tentas
j
numerus numerans
. 171
numerus explicans unitate 26
numerus præcipuum ueftigiu
ducens in Tapientiam
iyz
numerus explicat 0¿ compli/
icat
171
numerus ex mente eft
Í114
numerus eft aeternitas princi/
piata
,
287
numerus ferum excplat
numerus au reus
1157
numerus diuinæ metis eft plu­
ralitas rerum
iytf
numerus creandarum rerum s
numerus omnia proporciona/
bília includit
ioo
numerus primum rerum exem
piar
77
numerus Pythagoricis eft fab
ftantia
niy
humérus eft Tymbolicumexepiar r erum
77
humerus eft ens rationis
4
numerus undé oriatur
ñumerus omnis íncórruptíbi/
1ÍS
>
171
numeri raciónales
84
numeri intelledual es
&4
numeri effe eft.unum
5S9
numeri principium
4
numeri compofita unitas jyá*

numeri omnes terminus dena^
rius.eft
_
227
numeri afcenfum efte Finitum
ÏPag‘
. ,
4
numero Tublato qug non pôff
fint effe
4
numero ex creatis nihil prius
pag<
77
num erum effe exempla tS ex­
emplaris unitatis
numerum quarum rerum prin/
cipiumfit
,
77
numerorum ui omnia conflitui
2
numerare eft uñó alterare i^s
númeráre bruta nequeunt 2 6
numerate nequit qui mente c»
rfet
ni4
numerabilium principium tf7¿f
numenius
2.7?
numidiæprouinciâ
7??
257
numularius
numularij qui fini
4<6
nunc& tucfunyjoft uerbum
Deî
i?x
Dei
nunc eft effentia temporis 5^9
nûcdimiitis3^cTexplicàcu4éj
nunc
nunc aeternitatis
nuptiarum expedía:
nutrimentum
140
hutrímentatránsfórmantur in
naturam aliti
541
nutrimur ex quibusfamus $07
natura inferior mutaf in fape/
riorem
578
b
^\Bedife uTq? àd morte eft
intrareinuitam
$29
obedientia Chriftiformis 55$
obedientia in quibus cerna/
ruf
$4<r
obedieritïa Dómíní Chrifti in
ara crucis
obedientia melior eft quâmui
¿lima
510
obedientiaconfammatà
obedientia uera
524
obediencía.ex timóte efteoa/
dio
t G67
obedientia oftendit qui tieri
qcpfiâi fint r eligi ofi 4^497
obedienciairracionahs
547

obedientia ufaa quæ fit
*obedientia
’*
’ rteft ómnibus fidelibus neceffaría
758
aurum
174
obicâurh déleélabílifsímum
pag*
5$
obíecftum quglíbet potentia co
24^
gnofeit
obiedí fimilitudo
247
oblatio .
408
oblatio plenaria
oblatio confammatríx
l81
obfeuri tas fácrácífsimá
obftinatió
4*1
obumbrare quid
occafíonatiisDeiis
occidentales gentes quales
Tint*
-ni
óciurxi apud Deum non eft jy?
ociofa& iocofa uerba procul
â Chríftiano abeffe debee 547
ocultis amofis pes eft
ysí
oculus in tenebris
,
07
oculus carnalis eft ut talpæ9fpi
rimalisuîaquilæ
470
o culus cordis nuncios eft <*5X
oculus impudicus
£5*
oculum cognitionis excæcare
pag*
488
oculi mundilsimi intellectua­
les funt angeli
¿05
oculorum nutu mentis conce/
ptusdepraehenditur
occultum omne recidatur 5zé
odoratus
odoratus in quali aere fiât z#i
odoratus redolens regtfanns» >
odire
,
594
offende te infamen intelligen/
tix
427
oleum Tp iri tus
oleipondus ;
i/4
oleorum pondus
i7¿
olfadusfaperodorabilia ^93
olhdusuoluptates
oligarch/»
777
olympius
7o<s
olympi montis altitudo 509
omnis pofsibditas coactada
eft
0
omnia in omnibus effe
28
omnipotens gloría
y2f

qj
bmtiipo:

índex.
omnípotcda patds reudat in opertíomníúfuorum fiáis De
useft
287
arteSí opere
471
ommpocentisears
477 operibus probauit Iefus ft efle
oodiner rex poft Gomar 334 . Meftiam
7*0
oeconomica poteftas
774 operíb. noftrís nihil efficimus
operari Dei
1119
fíne Deo
.
344.
operandi bene facultas â Deo operado omnis ex quodam amore procedit
47
psg*
.
H<
opimo
i<4 operado maxima
47
opiniones eccentricoru iij/ Operatio animi* eft fine tempo
opinionum nariceas fíne perti­
re
487
nacia in Eccleiia faepe inci/ operado declarat qualis res fit
dit
69Ï
pag*
‘
4«o
opiniones Epicyclorum ns? operatio quo referatur
43;
oppoftionescubicx
82 operationemomnia habent in
oppofitorum coincidentia
fpír í tufando
287
oppoficaruxta fe pofira magis operadonesDeiabomni mo/
ducefcunt
282
do abfolutæ funt
474
oppoficorumoppoíitio ins orandum ubi fit
550
oppofitorum coincidentiam oratio Chrifti conium ma ta
autor (æpe concludere cona/
pag*
577
tus eft
3^7
oratio dominica
550
oppofttorurn coincidentia
orado
275
orationis effifatia & potentia
pag.
1120.1^7*1118.
oppofttorurn una feienria 23*
pag.
$88
opearas nomina nú Papam cô orationis afsíduítas quidpoffit
£49
(ocium
75 s
optati & aliorum Epifeopora orationis præftantia & effica­
(cripta de Concilio Zkrténfi
cia
547
ad Donatiftas
s st
orationem concludimus per
opumumeft fuqpfíus diftufíamen
num
28Í
orbium intelligent^
10«
opera borla ad ultam &falutê, orbium motrices funtintelli/
exfideneceiïària
29®
gentiæ
tfoj
operadodlorü funtargumeto orbium motrices intelligcntiæ
quôd intelledius unit cogpag.
275
nofci
679 ordinatio Calendar!)
1155
opera omnipotentis
574 ordo in diuerlitate
44
opera noftràperfeptem funt di ordo eft aequalitas •
572
ftributa
353 ordoiuftitialis
us
opera dei in omnibus
$ g; ordo rerum pulcherrimus 13}
opera mala auercunc animam ordo omnis ex lapientia
575
abono
.
458
ordo dependentiae
64.6
opera reqruntur charítatís in ordo eft omnium operumDei
Chiiftíanís
,
549
pag.
qî
opera bona gradus habent 460 ordoperfechTsimus
235
opera fpiritus paracleti
473 ordo inConcilio ftdentiS 778
opera fpímús huíus mtídí 475 ordo ubi non eft, efteonfufio
opera ó¿ uerba oftendunt fpsri
pag*
si?
tum qui eft in homine
652 ordo rerum eft ex fapientia in/
opera trinitatis índíuíía
48 8
cornpræhenftbili
477
opera intélleáualís naturae ordo in homine triplex
481
ordo in interrogando fcruan/
pag670

dus
o rdo facit ad intelledhsm $24.
ordoinartib.&fcietqs 32%
ordo u nit multa
<»>•
ordo requirit harmoniam
ordo eft fapientiat Iplendor
Pag1*4
ordo eft imago fapitmix
ordo in omnibus qugab huma
na fiunt mente
424
o rdo in c celo & tetra
124
ordo aeternus eft
32$
ordo in motibus animalius1^
ordo oftendic Deum pium pi
ordinis diuini participatio} 24
ordinis ueteris in Ecctefia diO
folutio
ordinem diuinum cuadapar/
ticipant
524
ordinem de luceftpitntif mul
tum partie! pare
414
ordines in angelica hiera reina
pag.
70«
ordines religionis Pontificiae
pag*
702
ordinum nouemfigurç
e®
ordinum omnium exemplar
pag*
ordinum trium connexio 70«
ordinata â Deo furat 52
ordinatifsimaprogrefsio yo
ordinatio
7®^
ordinationes quomodofiende
beant
ordinatiua poteftas
774
ordinatifsima in creatis difpofitio
ordinandorum qualitas
organum natura eft diuini in/
telledus
, 509
oriens diues
«tç
ormifdæepiftola ad Rcmcnfc
Archiepifcopum
747
ornamenta coeleftia
orpheiislyrçinuentor
241
on hogonij trianguli
28®
oftenfio patris omnis creatu/
ra
289
oftenditemihi numifma fVc.
expofirum
¿97
oftriacialisord0
702
ofteniiug rationes
156
otho fecundus
8íq»
odio

Index.
otholmperat.etrexltaîiç 734.
otho primus àFrâçis eled* 789
otho primus imperator
s.io
oxygonij trianguli ;
iso
. <
P :
pa¿ta Dei SC Abrahæ in Chrí¿o concluditur
$25
padíínftrumentum
?
$$$
pada ínter Deum & Abra/
h?m
554
pacta commerciorum
padíó cum dæmonibus 391
peccatum quid in homine éffi
. cíats
485
païladiushæreticus
71$palatium falomonís
557
palmarüm die quid geftiï 421
panis uiuus euchariftia
panis angelorum
.
panis nôiè quae ueniant 54$
panis coèleitis dat uítam mun
do
ç ..
.
4-49
pañis benedictas ..854
panis uiuus uiuíficat ,. 508
obiedum amatum excítatjgti

tíárti
yod
pañis uitæ Chríftus eft .444
panis alimentum in corpore
quomodo mucetur
yoz
panisÔCuinimy fter ia
527
panis Habet ex deo uirtute ut
pafchat
471
panis ufui figura
jsr
panis unus frangebatur & diftribuebatur omnibus in eu
chariftia
854
pani s uitæ & intellectas i y <
pañis uiuus
650
panes qui manducantùrin re­
gnp dei
. 8 y?
panis de cœlodefcendens syi
pañis decœlodefcendens 550
panis qui reficit Chrift.eft 450
panis qui de çœlo defcëd* 8 s 9
pañis cœlèftis fide paie ens ani
mas • K .
-,
¿17
panisfuperfubftantiaïts syo
panis Chriftñs eft V.w.„ |8i
panis pinguis eft uerb*Dei$2x
panem noftrum quotidianum
Sicexponitur
550
&c. exponitur
panem
fermentatu benedixit
i
Romana
k ü f4
Romana Ecdefia
Ecdefia

panem quomodo Græci con
feçrentfîCbenedicant
854
panem Èuchariftiæ Græci fer
. mento confecerunt
«y4
panes QC pífees multiplícame
Chríftus
i
j.,
y 13
pange lingua gloriofi & ex?
ponitur
67^
•GFCCvtkop .... .20
papâfubmittit fe concilio 740
papá eft membruecclefiæ 738
papa redor nauiculæ fandi
Petri
72Í
papa nihil poteft dimittere ni
fipœnitëtia uera pçédat/51^
papa cuinam conidio præfe, ratuir. & cui ñon • < s ,■
. 745
papa non haereticus deponi
t poteft per concilium
740
papáne fit fupra Concilium
uniuerfaie >
734
papa non folus ftatuere po/
reft
... ■ , .... •. '. 725»
papaobnegligentiam depo?
ni poteft.
v
738
papa contra canones indicare
. non poteft ,
<
- 730
papá iudicari
deponí po/.
teft .r. „■ 737
papa non confentiente nihil
.ftatuendumje fide
733
papaundedic&s .. 1027
papa ob haerçiïm nondu dâna
tam non çftreijciendus 734
papa fuper totam ecclefiam
habet minifterium epiicopa
le. ... .■ -s ■ • •••...... ' .hs
papa etiam non haereticus de­
poni poteft ......
74O
papa prêlatus in indicado par
tiqularibüs Concilijs
752
papa á quibufdam epifeopis
confcius
nominatus
, - 73$
__ _
____
_
....
<
papa non uniuerfalis fedtan/
, tum primus eft epiicop. 730
papær. Nicolao y*inferibit au­
torlitjellu de Matthemaficis
.complementis .=. ?i
Jo°4
papæ uariæàppellatipnes 737
papæ Agathqriis fubfçriptio
inConcítíopatríarchali 72Í
papæ legátiprími rogantur in,
Syñodálibú^ féflïombùs 72/

papç epíftola Ambroííanís in
inferta
74.0
papæ iêntentia in conqilio d ifeufa
73<
papæpoteftas
- yitf
papæ principalia membra 741
papæ primatus
702
papç mores reprobi ferendi à
fubditis .
' - . 7H
papæ didi etiam in alijs eccle
; fi*8
7°^
papamuocarunt quidam epifeopi confacerdotem
73?
papa ne fe nimium extol, lat . , , ;.
., .. >
825
papam fuípeñdipofle ; 74t
papam etiam propter negli/
gentiam deponi poflè • s 738
papam folus DeusíudícatZífé
papam fine cardinalibus in re
fumma n.iHil.ppfle ■. ? 751 :
papam fidelem non pofle iu>
dicari a Concilio . ? ■ 734
papatûsfæpe diu uacauit 8 23
papattis in quo co nfiftat 74-r
pápale i ■..
..‘812
paracletus autem fpirítusfaneftus qui à parte ^pcedit âfc»
exppiitum
■ r'? .49
paradifùs fignificat regnu ec®
, clefiæ . .
.
#84
paradifi murus
~
s
paradigmaticafîgura . ¿
patentes cséciin iudicandptde
proie ; ■
77$
parmenides
18
participatio mutua influentia
Jis J
.....
participatio orbicularis in eré
a turis ■
¿04.
pafsio Chriftí
. <soq
.
pafsionis
Chriftijmeritum..yid.
páísionis
Chriftí
commo. . ...
-, .... -____ ___________
..... I' 43
da;
■
T
70?
* i’
■■ -V
7OÎ
pafcha
Rom*
Eçckfiæ
. . .
....
.
pafcha quando feceruntAfiant .■
.. ..... :
uy?
pafcha Græcorumôô Afiano
,.rum( ;
? ..
HS9
pafcha dominico Die celebra
r d umjex quibus, caufis .11 y ff
pafchalis fa cr amentí error 1157
pafciiaíe fía tutum Níceñ^g^
d
ñodi

Indcxi
tiodí
1160
pafchatis tempus in Níceno
corícilióftácutum
1179
pafcha Cranímígratío
pafchafíus legat-potificís 721
paftóríéíus
$si
paftor bonus
*
6p<í
paftórifmeftpáfcere
8$7
paftoraliscurainEcclefïa 705
pàfcëritia'uerbo S¿ exemplo
apoftolís commtíla
717
pafcentía mirabilis
58ï
patat nos Tolus deas
47
páfchere uerbó Dei quid $07
pata aurificare Capí entia 533
pafcentía Fpiritus
paícentta
fpiritus
496
pattens quos uincat
patiens auro iïmilis eft
61$
pati propteriuftitiafii
. 6áí
pati entia neceflaria eft ChrL
ftianís
4’6

¡paternitas dei
i87 paxhomíníbus bonæ uoluti/
tatis expofttum
497
paternitas in omnibus creata
páxeftfalus
485
ris
W
3720
paternitas multiplex in patre páx eft «qualitas
paxnoftraChriftuseft
familial’
68Ï
$8¿ paxdei iri loco fando Tuo 472
paternitas abfoluta
paternitas
pax rationalis
638
paternum poíle primi paren/ pax omnia ëffîcit pulchra47z
tisAdæ
x
333
pax ÔC quies non eft in hoc
patriarcha nominatus epifcomundo
58a
pus Coftatinopolitanus 70 8 pax huius madi inflabilis 493
patricius
785
paxtrícáüfalis
497
patroniuspræfedus
s15 pax in monte Zion
497
patricq
8op' paxdefideratur
497
patriarch# 6¿ prophetænon pax in corpore & unitas 47a
funttriorcuí
48 à pax Dei eft cu ómnibus 49»
patriarchas efïe archítados paxuideturiri coincidcua ex­
Tabernaculi ecclefcaftici 7^
tremorum
497
pâtriarcharuminecelefia offi pax coelum beatorum
49»
cium
,
/oi
pàx Un it
497
pamarchatusRomatius 710 pax
nexus eft
r________
_
497
pamarçhalè Conciliant R.0- pax dei qug exuperat omnem
61$
patiendouíncere
mæ frequens
710
fenfuffbÔta.exponitur
616
paferin filio reuelatür
'
497
42¿ patriarcháles ftdes quirico 8 pacis locus'
pater e ft a dei Deus
762
pacis & gaudi] æterni locus $4
Ji patrimonium Petri
6&7 paruuHspræftatdeus fapien- pads
pater unitas
pacis conferua
conferuatoresfpus
tores Fpus 425
pater ueftër ccelefttë dabit no
5*2 pacis uínculuEucháriftía 83®
tíarn . , ,
paulus spoftoíusqiíalís prás pacisnihileftexpérs
bis ôta expo ni tut
670
497
pa ter deus quare fit
20
dicator
4848 patas expulfio m ■'
8o£
patarmúodomanífeftus ’ fa- paulus Apoftolus Gamaflié- paçem ftabilem*înnoftra per
dus morte Chrifti
467
Iis diícipulus fuit
ii)*7
egrinationepetimus 4J^
paulus
Orofius
de
Babylone
pater carnis Adam
pace habentFoliChriftiani 8o
W
&Roma
77*
pa ter patrum
681
pacificator
497
paulus
quomodo
ëxcommupatris fëpieritia
peccata quare ptemifil fune
38í
patris Fuprema apparitio 28s
nícáuít
. '
<839
pfædéftinati ad gloriam $24
patris uerbOiFapiehtia Ôta 134 paulus raptus de corporali­ peccare pofle non eft creatu­
bus ad fpirit-ialia
644
pátrisnomert
$50
ra dei
22#
patredeuefíeintelledum 551 paulus Guamifredus
822 peccatuni tria mala efficit iri
patrém ô£ filium uidere eft pauli epiflolæÔtad Epitafios
anima
4«t
effeínpafadífo
¿02
excellentia
693
peccatum cóntrariatur ratio
patrem Te deum in teli f gere eft pauperum opprefsiones 91a
ni
'4S1
confobftamíálem filium ge- paupertas in hoc rmr dó 679 peccatum omnequod contra
herare3ex plicatum
512 paupertas grata eft filijs lu«
charirate effimortale
patrem nemo nouit nifi filius
cis ■
'
539
peccatunihiletitatishabet 36Í
paupertas uera eft wM poffî- pecca cum üctit putredo inpo
eíreüeláuerít
476
dere utilium
•$3Q , mo
patrum de creatione mundi
39 s
confenCus
i?i
4^6
paupertas
peccatum
4*7
fpírítualh
patrum
conuentus
711 paupertas
peccatumféparatïlùctferi 2S<
r
- c
a
t
S?7
■ panibus qiiincghominft qdin ' ' paupertatis ula deus ftwesig- peccatum ftimulus mortis $s<
’ que millia pauit domiti. 515
ÍUÍ
<166
peccatum flori eft à deo
63 $
paruus mundus
n? pax ñon eft nifi ubi mndaca' peccatum or ígínale diüídit hó
_____
dei feruantur
484
paternal! ter iri parte omnia
minemádéó
49 î
280 ptxíriádaérfiate
$80 peccatu omne uoluncarifl
funt
pec-

Index,
peccatum corrumpit intellí- peripheriam circularem înue485
niendiars
Jio8
gere.
peccati confumptio per a qua perfecutíó nontísima
705
ÔCignem
93$ perfarumanní
1155
peccatum in fpirítfííariífla 585 pheripheriae quid
1054
peccati feruus
515
223
perpetui angeli
peccati mortalis effedus 4;$ perfonaabfolutipofle
26Ó
peccati effe (flus
485 perfona utriufq? nexus 2<Î0
26O
peccati ortus,
perfona ipfius efle
peccatimórtalíscaufa
359 perfonarum in diuinis diftin/
peccata quomodo intrauit 131
cflio eft effentialis non nume
peccatorum farcinæ gtaues Á ralis
• 189
deponendae
469
perfonarumindiuinis quælipeccata quæ no remittunt 421 : beteft unitas
31
peccata in ípiritum fancflix 4*1 perfonarum nomen in diui/
peccata qüæoftendunt nos : nis
19
carnales effo
539
perfonæ tres in diuinis non
font tres dtj
9°5
peccata in patrem
241
peccata diuiduntinter nos & perfonæ in diuinis tres corre^
deum
564
lationes.
31
920
peccata in filium
421 perfonalisunio
peccator quibus (eruiat 77^ perfonaks difierentiæ iri diuipeccatores àppropinquaread
nis
• ¡
760
lefum
..
468
perfecutíó qualis non fuit ab
peccatores font extra fapierv
.exordio mundí eft futura an
,
te
finem
tiâm,■
575
4.2O perfequutio heretícorum no­
peccatorum meditatio
212
pelagius
cere poixft
950
pelagij decretalis
750 perÇequutionë patientur om­
pennae uentorum
386;
nes fpírítuales docflores 933
pentagoni latus
1017 péríarum religio
9^
per ie ens
787
352 perflcummare
perfé
753
,-1 peftis futura quomodo poiïît
per omnia circulus circulo æ/
præuiderï
179
qualis
1109
petrus Theologorum omni'
peregrinatio hoftra ad ali/
níum fummitçis
8*9
quid tendit
45$
petrus oritur de ecclefia 742
perdita anima feabfcodit 545 petrus primus Chrifti profefperfetflionaliter omnia font for
s? 6
in fpirituiâncflo
. 289 petrusfigura eccleftæeft 739
peripateticorum & Pythago­ petrusdeBbano
115$
ricorum diflentio
1115 petrus â quibufdami agnofcês
perípatetícorú opinio de muinterpretatur
*77
di generatione
jotf petrus deTarentafía
peripheria circuli ¿ircumícrí- petrus Cluniacenûs
879
pti
1108 petrus â petra
739
pherípheriaomñíumunáínfi- .petrus in quo maior
7j8
iiita
1109 pétri Apoftôli primatus 701
pheripheriç polígoníg ínfunt pétri nomen deSimone 770
tres circuli coinddêtes nos pétri mifericordta
544
perípheria polygoniæ
1010 petrí 6¿pauli primatus
837
perphéria
circuli .t
infiniti
I ..................
"- ' ms pharifæiâdno repræhenria67
_
c...... tres difteretes ¿10 8 phantafiadmhhafeniibus ac
periphery

cjptt
241
phancafmata quomodo inteb
ligibilia fine
114
phantafmata alteritates fune
rationis
114
phâtafticæcellulœfpiritus itfi
philippus imperator primus
Chriftianus ex imperatori/
bus
788
42 Z
philo platónicas
philomenicuscantus
1$}
philo lûdæus
8J5
philo dodus fapiens 954
philofophia quos decipiat657
hhmanæ adinuentiones <*S7
pilofophiaquæ compræhendere uuft trmam unitatem,
omnia rationabilia euomere
debet
_
7
p h i lo fo p h j æ fin fs
«741
philofopbiæclauis Theodo/
ri
73
philo fophieftudiurn Athenis
floruit .
¿21,
phíloíbphiam non paruárnlu
dus globi repræCental
205»
phiíófophus Felix . .
115^
phílofopfiiuerarn fapientiam
non cognouerunt .
318
philofophiopera Dei non ho
uerunt
5® 8
philofophorum in Deum que­
rendo inutiles labores 307
philofophorum difiercciama
gnaeft
jbo
phtlofopbi font nena tores fapientiæ
.300
philofophorum uanitas&fu-

perbia
527.
philofophorum arguuæ 1153
philofophorum omnium con
ft deratio circa tin urn uerfa>
tur
,
314
phdofophós omnes concor­
danti dodrina
152
philofophorûfinis uarius 296
philofophandí modus maxfo
me rationabilis
236,
philofophica inquiTitio non­
dum ad uifionemuenit 68,
phifofopharieftuenatio Capí
entiæ
298
phoca occupauítimperíu 822
U 2,
phyíicá

Index.
phyfîca fpecutatïo
2<4
phyfîcæligaturæ
4*4 .
phyfîci quomodo opinentur
ienfiitiones fieri
1*1
phyfîognoiTii
104
piaura mirabilis
18166 s 2
pidiuræ faciei deicaufa
is>
pietatis operatio
ffji
pigris quíddícac ícríptura 407
pilati hiftoría
**7
pípinus quomodo ad regnfl
Franciæ peruenerít
781
pifeiff pinguedo in principio
hiemis quid portendat 179
pius papa ocftauusàPetronya
planetaefub quo loco moue/
antur
*05
planetarum motús
5*
planetarum omnium motum
Íblís motu menftirari
22
planetarum uita
299
planicies
101$
plantare
ff8 2
piato quomodo cotiattts lit in
Deum uiam pandere
plato uenatorcircuípecft» joj
platonís iludía
632
platonís error
'
283
platonís îecreta
27?
platonís phdofopliandí mo/
dus
236
platonís fèntèntia deDeo prg
fertur aliorum philofopho*
rum opinionibus
507
platonís forma
, 31
platonící
s
platonicí ad umim fe contule­
runt
4î7
plenitudo legis eft díledlío,
6¿c-exponítur
6ís8>C6^7
plenitudo in úíam Chrifti 578
plenitudo perfeôionis eft in
Chrifto
500
plotinus
27 y
plumbi pondus
177
pluralitas in Deo unitas eft iff
pluralitas rerum unde
zff
pluralitas in diutnis eft fine
numero plurali
189
pluralitas in Deo coinciditin
fingularitate
19«
plurificare fine numero >93
poena confummata
$59

pœnæ Tant medicina:
778
poenitentia in quibus confiftat
poenitenda uera fît non fine
dolore
w
poenitentiapoft lapfutn 854
pcenitentiæfru&us
143
poenitentia
medicine lo­
cus quaerendus
807
posnitentíáefleuolñtaríá 543
poeticam
rytbmícam doquetíahabuitfrïabumet 88<í
política unitas
549
polus in fphçra nô eft fîxus 38
poli immobiles non funt 3 8
•wcAvymvia
49
polygonica figura refoluitur
in triangulum
ij
polygonia .
3
polygonia figura ultima s>4)
polygoniæ periph eria
1108
polygoniae finitae perípbería
pagé
1118
polygoniam circulusmenfurat
niff
polygotiixlfoplguræ quoin o
do tranfmutaripoflinc 9*9
polygoniae
940
polygoniaeSCcirculi ifoperímetrí proportio
94.0
polygoniae capacitas
to 12
polygonias ex redis conftítuí
1109
polygoniae centrum
ïgo$
polycrates Ephefiepífc. 1159
pelliculæproptercarnes z?y
pondus cXtêporeuariari 173
pondus medicæ materia 173
pondus auriuarium
174.
ponderequomodoad artem
capacitatum uaforum perue
nirepoflimus
180
pondera rerum per ftateram
capienda
180
ponderum (ígnatijra negle<fta
'
173
ponderum differentia
172
pontifex Romanus quomodoConriltjsfubfit
73»
pontificisimperiofeipfas de/
derunteiuifates
783
pontifices téporales $ij
pontificum pomifex
51 j

pontificum liber qui uoeatur
diurnus
749
pofie triplex
33®
pofleabfolutum & otîinipo^
tens
333
pofleípfo nihil prius
336
poflefadfibilis
337
polle connexionis
. î 37
pofíe eftprincipium fubftancíale
337
pofie ipfius apparitionis fimt
omnia
34«
pofleipfuni
249
pofie lucis
pofie fieri quomodo faptetv
tesnpmínarínt
505
poflelsionibus eccleiiafticis
pofiunt fæculares potentates
uti
«19
pofieft
2joé¿2$l &2$2
pofieft caufa bonórS eft 32«
pofieft adhi ê omne pofie 30.7
pofieft lineale
255
pofieft eft fihe initio
25«
pofltbilius intelledus quo­
IIÎÊ
modo excitetur
pofiibilftasdeterminata
pofsibilitasunde
5*
posibilitas determinata 25«
poíTibtlítas ad omnia
poisibiliras materialis
pofsibilitas pura
pofsibilitas uniuerfi
5»
pofsibílítasabíolutanon poteft efle
#
pofiibílítasíncreata
245
pofteritatis ordo
331
poftillator totius BibliaeHu-

po ftula re quid fit
28$
potentia patris
38j?
poteria principi necefiaria/?^
potentia Deus eft in creatu­
ris
<pe»
potentia per adum contrahi
tur
»
potentia conftruatiua
8j$
potentiae omnis pofie
potentiæfinisaduseft
29
potencie Cupremum
24«
potentiam pafsiuam fempee
fuifie affirmare hgtefis eft 3 05
poûtiâ oía habent ia filio 289?
potto*

potentiarum cogníduarum
obíedum
247
poteftas diípenfatiua
729
poteftas regulara pontificis
íummi .
7^9
poteftas omnísaDeo eft 774.
poteñas ligandi
758
poteftas ecclefiaftíca qualis
debeat efíc ,quomodo^ fît
mutata
757
poteftas hulla aduerfus natu/
rale ins .
7ji
poteftas regulatiua
774
poteftas omnis âDeo
505
poteftas epifcoporum
727
poteftas habet poteftatem in
ecclefiaftíca boria > s 19
poteftas omnisDei habetor*
dinationem
779
poteftas fpiritualis in libertate
eft •
• .
poteftatts plenitudo quomodoit apud RomanorïïPon
ttfîcèm
7 2s
poteftates aeris
tenebra.
rum/, .
,
.. « 439
poteftates latet in populo 745
poteftate fomma non uten­
dum
778
pradicusamor
,
4*0
pradica uis in homine
392
pragénfîsprouincia
. ssy
præcifîo non eft in hoc mun­
do z
14?
præcifîo in ratione .
95
præceptor quomodo fit affedus erga difcipulum
5,40
præcepca decem
35$
præda ínuenacíoneíapientiaE
capta
,
ptf
prædeftinatio
¿92
prædeftinationisalta confide
ratio
440
prædeftinatosadgloriam ali*
quâdo cadere permittit De­
us .
,
. î4t
prædicator euangelii debet fe
¿pfum abnegare,
prgdícamentorum decem fpe
cíes
r
24$
prædicationisadio
r 404
praedicatores comparat piño/
ribus
4^

pradícatoresquífalfifint 548 primum eft omnium ratio 12
praedicatorum magna eft diñe primum principium non ca­
rentía
. ..
4^
ret ícientía fui
37a
prædicatoreomnem eñe fan­ primatus papæ
702;
dum _ . »
¿54
primû meh fura omnium eft iz
prædicarefinecharitate quid primum in incentione eft ulti/
fit
J73
. .mum in execudone j
455
præcifumquid
.14? primatus pétri pauli
858
præfatio in libros de catholica primitiua ecclefia qualis fue/
. rit
,
èyz
concordantia
¿85
prgfedi
.
809 prioritaris ordo
351
prælatus inutilis deponí po- princeps mundi huius . 493
, reft
. 74Í príncipes quando inconcilijs
præla tí quo eligí debeant 764
effepoflint. .
,
789
prælatorumeledio
741
principium materiale eft po£
prælationis fedíum caufæ7Q9 , feipfum . ,
: ;i, 337
presbyter
.412 principiadlopoftunum hî
presbyteri lóannis potêtia 718 príhcípíbru quintó origo 359
prçfes debet effe imperator8i$ principia effentialia elle inf
trínfeca
,
¿9¿
prçfîdis eledio quotôd qugre
principia quæ fubftantiæ in/
qüirat
,,
767
præfîdes debêtcôfenfu &C èlefont,funr contraria
, dione concordi fieri
798 principiacria
.
ibid?
præfîdes „ ...
809 prtncípiú çauûleunum tms^i
præfêns tempus
367 príncipíumcomplicatíuíí uis
præftntia
t 26 principium noftrum quomo/
pradentia oía coram Deo 254 ; doguftetur
...13.9
praeíentíá .
12Í principium primum fixum 2^4
prçfëtiaDeus e in creatura 420 principium primum neqj ftac,
præfumprionepeccaturin fpi
neq? mouetur.
254
ritumfandum ,
4a príncípííimultimdomala 35$
præfumptionis fatuitas y 17 principium motus
y 2y
præfumptionés Michaelis pa- principium fine prificipio7
. cfiarchae .
sjtf principium cum fine coincipræfidentia redê ordinata 821
dens
-^9
præfîdentiæuericas
. 703 principiem ineuacuabilepe^
prgfîdentes preuaricanturzzi
omnia principiara ,. ( }
præftigiofum omne damna/ príncipiu tricauíale apud Pía
. tùm .
. 4¿j
tonem
'497 præftigiofa omina a fidelibus principum tres ordines ¿09
aliena debent efle
?4¿ príncípiumcontradüm
.28
presbyter fornicator quomo­ principiumdeprincipio, 592
do puniendus fit ,
. 789 principium omnipotens 24^
presby teri uxor eft ecclefîaz 41 principium eft de effentia or/
præfciéntiam Dei omnia ne- ,, dinis,,.
■■■
523;
cefsí tare credit Akh o ra n 8 83 principiumDeus eft omnibus
præîulis fommi poteftas 759
principiatis , .*
.
jo$
prærencàicife eft homini ne/ principum excellentia . ,78*
ceflàrium .
principum ordo in concilio
praeteritorum cognitio ducit
fedentium , .
* 7i>9
hominem ad futur orum ço* principium prímífsíonum 357
principíumconnexíonís non
gnitionem .
... cntf
præuifioDei nô nécefTitatii#
èogfiouérunt phílofophHi 8
d i
prín¿

Index.
principííin Cocilrjs o Si ciar?©
principium nullo modo diuifi
bile
20
princípíaminima funt quanti
tate,maxímauero uirtucez^
principia in omní facúltate 57
princeps primdntelle&us 273
princeps fit unus
7-3
principis (piritas maligni hu­
ius mundi poteftas
422
principi Chriftiano Chriftcs
eft imitandus
779
principrj primi pofttio Tbeo/
logorum
87
principi) primi omnium funt
ípfum
*7$
principfj elTe principium
principatusamor
806
principatustemperati
777
principatus eft à confeniû 73 o
principatus dïuinus
003
príncipiatumprímum
i$<í
priticipantí tría necefíada 778
principandum tria genera pra
ua
777
príncipíatum eft omnefiní/
turn
149
principíate fine principio 3 2 3
principiate de principiato 323
principiatorum omnium fimpliciisímum principium 27Í
principiatorum perfedlio in
quibus fie
Mi
principiara omnia funt in Rio
principio
503
príuatió principium
270
probans feípfum
non ma ndccansde facramento indi*
cadant repræhendi non de­
bet
sjt
probabilitas quid ífc
383
procidere
adorare habent
in fe confeílíonem íupremas
reuerentiæ
484
proclus de theologia Plat 304
proceflioquidfît
0
proceiîîoabutroqr
21
procefsío ordinata
so
procefsio in diuínís
380
procefsiones diuinæ in crea?
turis
y 91
prodeflereípub*
812
profeííío Cbrífti
5x4

profcfilonis forma ■
743
proBdenuum numerorum ra­
dis
$42
profunda
93
progrefifo naturalis
77
progrdliû corn regreftione87
progreso trina
23 3
progrdfe omnis denario cÔtínetur
233
progrdUo de confufo ad dif
cretum ,
21 y
progreísíonís motus
103$
progrdh otium omnium una
uiatxíftft
. 10 j
prophetia ex auditu èft 502
prophætia Hdiæ
347
prophenæ donum
420.
propheticus fpjdtus
207
prop h e £ í c <¿ i 11 u m in a ti0ñ es 13.4
propheta eHdtur uidens 537
prophetarum fímplíces tradi­
tionem
ijj
prophetarum uerbí uírtus^
prophetarum omnium con­
cluso 6¿ finís ■
jij
prophet:; rum genealogía 92s
prophu; rum nulhisinAlcho
ranreípuítnr
702
prophetarum áltifsímus 537
promífsio Abrahæfatfta 924.
promotio epífeoporum quo­
modo debeat herí
76$
promulgare quid
747.
proportio quomodo intelliga
tur
....
x
proportio
Tvxa-ify
179
proportio grata eft omni fenfoi
281
proportio eft locus formae 130
proportio inter infinitum ÔÉ
fim'tamnonpoteftefle
2y
proportio dac foeciem fubie(fto
28Ï
proportio ad
necef/
faria eft
003
proportioned’w's
sp
proportio in. rebu.s eft caufa
delegation h
''
proportío furda
940
proportio neceSftía ad compofitionem
204
proportio eft m dimfitate 44
proportionisfubiedum i5<s

proportionis pulchritudo id
omnibus
325
proportionem omnia adfein
uicem habent
s
proportíónabílícas eft incor/
ruptibilis
2#k
proportíonatamémbra
proporcionara bene , grata
funt
59 i
propria quomodo mens no>
ftra faciat
i<<;
prouerbium
74®procidencia Deíeftímmutabí
lis
,
»7
profunditas quid
59s
prouídentía Üei contraria
quoqjcompleditur
x>
procidencia dicina contradi
¿loria unit
17
prouídentiadíuíha
¿04
procidentia Deí
prouinciæalicuius magnæco
cilium uñiueííále
717
prouíncíale Cócílícm ex qui­
bus conñftu atur
7^
prouíncíalis Synodus fuísprd
uídereppteft
730
prouincíaíía concilia
7*7
prouocatió.ab epifeopo ad
Metropolitani
7^4
proximus unde di¿ias
¿0
proximi díledio debet cfîe
propter deum
411
prufiens nemo eft á generan­
te patre
¿7»
prudentia fecufi fiuius
37^
prudentia
prudenciaipiritus
49g
prudencia harmdníg pondera
tur
isd
prudentia eft uitafpiritus 47s
prudentia humanarum uirtutem forma eft
007
prudentia lucis
3791
prudentia mrtutum magiftrs’

praOj
.. .
.¿io>
pfallendi In eccíeña u.íw ufe
aut mo'dus
•
75>
pialtesintefiigenth
33
pfalmorcm multitudo
7¿á
pfal tertum
31$
ptoiemæus aftrolabium inue. nit

Index»
inuenit
232
pubeicentes funt laboribus
exercendi
40s
puella furge &C furrexit. expo/
nitur
2
puer crefcebat etcexponiuz^.
pugna contra fpiritum præ/
fumptuofum
42 y
pulcheria Augufla
716
pulchrum corpus
¿92
pulchrum et bonum omnibus
appetibile
pulchrS iri quibus conftftat$9i
pulchrum quod cum bono
cohuertitur
5^2
pulchrum infinite
69
pulchrum ratio in quibus con
fiftat , ¿
591
pulchri & boni uis in omni/
bus rébus
$01
pulchri QC boni defíderíóómhia ab omnibus fiunt
yay
pulchri claritas
$92
pulchri proportio
$91
pulchrorum forma
pulchritudoabfoluta
; isy
pulchritudo formarum fubftanti alium
393
pulchrittido in regno Dei' y>4
pulchritudo eft aequalitas 372
pulchritudo per fe
, 02
pulchritudo propria ;eft Dei
effentiâ.
592
pulchritudinis pàrticipatioysj
pulchritudinis abfolutæ funt
opera omnia queiunt
ys>j
pulchritudinis nihil eft expers
pag.
Î95
pulchritudinis fons
$9$
pulchritudinisfinisamor y94
pulchritudinem omnia exop­
tant
S9Í
pulchritudines in regno Dei
pagW
pulchritudines côtradæ funt
fpecíes
y 93
pulfuüm diuerfitas quomodo
cogriofcenda
17J
punélarequid
puridus in omni quanto repe
ritur
230
pundus
zs
puâusnôéftplufifîcabiie 21 i

pun&um unum in omnibus qui manducathfícpanem fife*
atomis
isz
explicatur
yji
pundatequinodialia inflabi­ qui per fpiritum fanélum fe*
lia
ny7
metípíum obtulit,Sfc.expo»
pyramis figura
98
nítur
659
pyramis ex, phæra
978 qui credit in filium Dei &Gex
pyramidis corporis legula*
ponitur
ys7
iis
986
qui faci^uoluntatê Patris,
pyrrhi damnatio
722
exponitur
. y 48
pyritislapis
39^ qui habet abres audiendi au*
pythagoras
8
diat
T ,
474
Pythagoras quomodo philo* quid Auaris dicatur
405
fophatusftt
23 6
quidqugrere
Î5£
Pythagorica rota
179 quodcuncÿ dixenXuobiSj&c»
pythagoriciquales
iyy
exponitur
pychagorici QC peripatetici quodlibèteffe in quolibet 28
quare in dicendo differat ii 15 quidditasreiabfoluta
28
quid ditas rerum ínatcíngíbiuadratura circuli quæfîliséft
j
quiddirasquæritur
yz
r ta
1004.
quadrature circuli fcíeñtía 113$ quid ditas pura pafeit inteller
quaternítasindíuínis ímpofsí
¿turn
y 07
bilis éft
iy
quíddícasrerum femper quæ'quadrimum fíne quo nemoré
fita.
. ;
été philofophatur
164 quíddícas co ntrada
28
quadrangulum in quadratüni quiddúasDéí ,
¿zz
Pag- ........................
W f quídditátís nihíl poteft per
quadratum ex trianguló 959
hominem attingi .
1
quadrati circulatione quæ feí- quíddítatem omnia habent;^
rípofsíht
1Í19
quíddítatíuüm principium 337
quadratura plura in imum uer quies quid
■ •
ti ppfle
969
quies infinita menfuratomí
nem mótum
iít¿
qüadratædiuerfitates
si
quadratura in geometricis quies ïn feptimadie
, 393'
quies fabbati interminabilisi
tranfmutationibus
Pa¿‘ - ■
.. 478
quadratorum propo rtio 9«9
¡quadrare circulum
1004 quies eft motuiim complica­
qualitatum primarum contra
tio
..
231
rieras feruit taftiuæ faculta* quies in Deo maxima
isr
tí
„282
quies exupérans omnem ienquâdo Grgd fecerunt pafeha
fum
, ydy
pag.
ny9
quies animalium 421&421
quantitas
5 quies beata ubi fit
quantitas dífereta eft: (Ímplí- quietis terminum omnia pe*
cior quantitate continua 281
quantitatis creata
. 251 quietis uíta in Chr ¿fió deledà
quxcunÿ ferípta funt 2¿c. ex­
bilifsima
291
quiécisimagd
,
*
3<is
ponitur
èif,
quærirè primum regnum Dei quietis locus Deus
Stfíúftícíam eius &G expofi/ quietem infuoloco omnia ha­
bent
.
$69
tum
472. S94
quæftores qui oftendunt fan- quinta effentia
570.Í7X'
áórunitóíqüíásí
¿52 qùôt dièbustoftatannus
d 4
fcabi

Q

Index.
JJ Abi Salomon
*^rachel

ii
304

radius triplex
$72
radium pondus
17}
rapaces
639
raphae! medicina Dei , 434.
raphaelîs tubæ longitudo 9*6
ratio quid
'
sj
ratio nulla eft operum dei 278
ratio cerebro adherer
115
ratio difcretiua difternit in odulouifibilia
29$
ratio menfurans
2^8
ratioeft men fura
12
ratio in homine interfenfum
¿¿inteiledum
jo
ratio tertfj mundi centrum 89
ratio p ræcifio fenfus eft
87
ratio rerum æterna eft
12
ratio Dei
134
ratioexmente
2.0
ratio quomodo deuiet
8$
ratio pafcens
507
ratio uerbo pafcitut
486
rationis oculus
505»
rationis humang et beftiaruím
differentia
114
rationis uiuæuirtutes
2ij
rationisfupremitas
272
ratíoní^entía
50
rationismotus intelleduinfe
rioreft
rationis precífioínteliedus87
rationis afcenfus
uy
rationis uita
114
rationis organum
yio
rationis & (ènfus certamê *04
rationi dominari debet intelledas
si
rationem brutis ineffe
154
rationem oriri in umbra intel/
ligentiæ
274
ratione non habere bruta tur
rationem algentes aïiorumdo
mínífiintnaturalíter yo?
rationes uarías omnes ludícat intellectus
2^3
rationes rerum æternæ diffe­
rentes in D canon elle uarías
254
rationes dèmonftrattuæ
rationum diuerfitas s ftcun-

dum nóftram rationeinjín
Deo efle nequit
.183
rationum clarum indicium eft
inintelledu
295
rationum fons
273
rationalibus lux infinita ratio
naliter lucet
287
ratíónalís cellula
itfi
rationalis anima eft fubftantia omnium fuarum potens
tiaram
225
rationalis menfura deficit 130
rationalis motus modifica/
tio
¿oí
rationalis natura quotnô poffit Dei unionem affequi 200
rationalismotus
rationalis intelligentia Chri/
fti
427
rationalis anitnæ motus tri/
plex
51 <r
rationalis difcretio
133
rationalis anima cithara uiuà
pag* .
s»4
rationalis cognitio
ratíonalísnumerus 84
rationale obfequíum
ratíonalia|eíle omnía animalía
¿s
ratiocíriatioquid
131
ratiocinatio quid quærat 13 3
reaíis diñíndio
417
rebellio in Adam quomodo
fada fît
455
recar edus réx
724
recar edi in Cóciíio concío 791
redam quadrâct gqualis quo­
modo repedatur
. 1074
redam & circularem lineam
coincidere
no?
redam datam in arcurh refoluere
1134
redum eft fui obliqui meniura
- .
B
redum non admittit plus aut
minus
i4?
redi & ctrui comefuratio not
rediincumumuerfto
240
redi curuiqj unamenfuranoi
receptio Dei defcenfiua 2 87
redítudo
42?
redítudo infinita eft cxem
piar
i4¿

redítudo honeftínhoc muá
do
t
Í4f
redítudo omnipotens
in 2
tedítudo, infinita 12 24.1112,
redangulí trianguli
230
redílinealium iuperficierum
tranfmütatíO
969969
redílíneatioñís declaratíonoó
redemptio hominis
jcrj
rademptíonís noftræ per crucem myfteríum
$c
reformatione quomodo imperíum reftítuendum
814
reformations radix prima 74«
regeneramur per matrem ecclefíam
434.
regeneratio que pado fíat 380
regeneratio ínnouifsímo Die
v qualis futura fît
559
regeneratio eft quando uetus homo tranfit in nonam
creaturam
629
regeneratioJperfeda quomo­
do contingat
$<í r
regeneratíonísfeílíuíías.
regenerationis ordo,
324
regenerator noui hominis
Chriftus eft
52,0
regimen ftabile debet efte pa/
tiens
779
regiminumordo
324
regnum Dei occultatum in ab
fcondito théfauro
64
regnum diuturnum quomo^
do fiat
77^
regnum auditus
,
regnum coelorum eft gratia itt
fp intuían do
$30’
regnum Dei eft pax abfolu*

ta
. . 474
regnum omne ex eledíoné
débet adum habere 784
regnum natura rationalis du­
plex
66Í
regnum coelorum etiam fti hb
minibus
$$
regnum Dei eft gaudium in
fpirituiando
.620
regnum in maligno potam
pag;
G6Z
regnum
$30
regni uitæ figura
regni diuifio
238
regni

Index.
îegniun.itas •
jys
regni Dei uirtutes & perfe­
cto in omnibus
2PJ
regna ordinata omniâ âDeo

Wnt
, s° 5
regna certis Cpiritibus fubeffe
4*5
regnorum differentiae
585
regula omnium acftuum hu­
manorum
484.
regula regiminis
744
regulae patrum quae contine­
ant
4«
¡regulis pbedíéñdum
78 y
reipublicæ fcríptores
7^5
reipub.ægrotahdi quomodo
fucairrendum
779
relationes tn diuinis
51
religio uera & faifa
¿p
religio natura hominibus in­
ert
no
religio no Habet finem iri hoc
mundo
yoj
religio unde
.
*1
religio Chríftíaria tola fiomi/
nêad optatum finé ducit y 4
religio uana loquaciutri 548
religiofludhiat
m
religiônésfàlfæ .
«q?
religionum & ordinum uarietas
.
¿49
religionum fiibftanttálía 412
religionum omnium rex Cfiri
iïusçft
yo)
religioíorum per uerfitas ¿51
reliquit eum diabolus, & écce
angeli ÓCcexpofitum
48*
religionis finem qúi feipfosfa
ciant
religionis obfieruantia quid
quaerere debeat
671
religionis pontificia noueni
o’rdínes
702
téíigiofus ueriis .
496
rem i gíus Remenfis
747
remittuntur ei peccata multa,
&X expolitum
42$
remifslo non eft extra eccle*
fiam
551
remuhdusdefide
38 y
renafei omnem mente
jio
renafd nêcélïè éftfandos 4îj
renafeentía
4f$-

renatorum cibus
sy?
rénóuatio interioris hominis
fide, fit
yio
renouari?rehafci .
ibid*
reparatio iapfi quid rèqtet 529
repraefentatio Dei oía flint 329
reptilium pinguedo in princi­
pio fiyêmis qui pórtédat 179
refolueréArcumdatüm in reçftani
1154
relpíce Domíne de cceló & ui
de, 8tc> explicatur
545
refolutio unius íupérficíei in
plures
57J
refpub. quibus columnis de/
beat efle fulta
777
refoluere arcum imius circuli
m arcum alterius
1154
r efphitio cubi in fpHæram i i 51
rerrimpubordo
324
reftitutus presbytef apiíd D.
Augiiftinum
232
•reiurgerit omnes ......... 54
refurré&iô hominis qualis fit
futura
4>4
refurre&iéÔÉ mors quantum
diftent
ÿôs
refurf edio uitæ
324
refurrecliocompleta
tfoo
refurrèâio quid iri nobis ope­
retur ,
.
ibid*
refurreého qudmodo Întelli/

genda
ibid*
refu r rectioni s folen nía ,
rèfurreâionis foiérínítás lux
eft
,
b?°'
refurredtionis argumentatio
admirabilis
■' 546
réfurredíonísmyfteríütñ jz
refurrétftioiri fepukura
y it
refufcitatioápeccáto
£54
reté ínfifúmentum Bizangeli/
ftæ
,
. ەi>
retributio in regno uítáe
s/á
rcuelatio patris íéíus
2 oj
reuelatio tâtum à pârùulis cá/
pítur
, /
W
reuelatfo ex úefbó
471
feuelatíonís lumen
433
feuelatíónís defcenfio
jjz
réuelationem uíuificanri foli
pafuuli cónfequuritur
202
reuélatíones circa nom énDeí

pag.
rexó¿ princeps Ómnium Me fi­
lias
jjá
rèx deber éflê cïtfiarcedus 824,
rex omnium
270
fex Salé quidfiguraü’ejit £> 27
reges etiam ligatîêx
793
reges
èoa
requies æterna
5^8,
rhetor
rhetoricærationes
xj/î
rheticus Augufto dunéfis /dri
ricoldtis
87 s»
richelld mater diùitiarum
rituum in facramento panis ec
uiniuarietas
g y4
rÿthmimachia
.208
robertds dé S.Vfiftorefcfípíír
de poenitenda
834
robêrtus Linconienfîà
70
róderícusdeTreuinO
82$
rogericus Bacon
yerjy
roma occidentalis
, 73^
roma noua
,
703
romarins Annus
.
roriia filia BabyLantÎquæ 77a
romana monarcftïa
4jx
romana Synodus pimiísima
tenip.ore ihnocêntrj tertq 8
rômàhà eccíefiefí ut cardo 710
romanæ fedí Ántiochená ¿e£
fît
- ■.......... . 7i¿
rdrnangCedí ómnes fubtjci? 1?.
fomanaè’ ecclèfiæ fignificàt/^
,nej .. . ..........
1'7ïo
rómariorum reges
77®
rómanofum Patricius eft ap­
pellatus imperator
785;
rom.Pofit*catàlôgoá quiferí*
pferínt
7 83
fomJPóñfipOtéftaá
724
romanuspopulus
788
fomariíimpertj défolatío 70/
r o rirarfurtf i m p er íum quafç d í
catur Occidentale
787
rofá exfpina produite ... *4
rothqmagenfe concilium ryj
rotunda forma ád motum aptífsima
' ;2ll
rotunditas mundi non eft di uí
fíbílis
21 o
rubella quid íigníficet i*n Alchorsh
- ', ■
d $
Sabbatum

Index.
S
SAbbatumluxeft
45®
fabbatu facrametSpá.di
fabbatílex
csy^.
fabbatobornó quiétete
45®
fabbatiprima
n$£
fabbati dies initium anni He­
braeis
tiff
fàcerdôs minifter qualis debeat elle
44tf
facerdotis officium
39^
facerdotes (une fal terræ /00
facerdotes olim ad inopiam
tedadi
822
facerdotes quomodo plebem
curare debeant
en
facerdótum 'QC cpífcoporum
differentia
7^
facerdotS ti i t i a corrigenda 8 u
facerdótum fides
7°3
facerdótum malæ uïæ corri­
gendae
Sii
fâcerdotium
589
fàcerdotium efficax etiam fi/
ne papa
82;
facerdotin imperio fuperadditum
825
fàcëidotij QC impffchifmataflii
facerdoti) officium intercef/
fionabile.
704
fàçerdotale officium uim ca/
pitá fpiritufando
693
(aeramentum corporis & fan/
guinis Chrifti eft cibus intelledualis
44?
(aeramentum quibus dari no
debet
8$8
facramentu altaris etiam pue/
ris datum
851
(aeramen tu pani s & uini quid
faciat • ' . Z ,
578
facramentuni fsrpe negarunt
boni paftôfes propter ani­
marum faíutem
sjt
factamentum fub atraque (pe
cié
758
(aeramentum fignum eft alíen
, íusfignatí
sji
fàcràméntu facranientorS 532
facrámentumpafehale eflefe
ftiüftatê regenerationis u¿o
facramentúmconteimmát^ unionís
íjz

(aeramentum fuprémse chati/
cantur
/oo
falísmínera
20tf
taris
$84
facrámentum nullum fimpli/ faluare cuíus fit
43î
citer neceffarium eft 841
falamahdræ fímílís eft anima
facrámentum eft facraé rei fipatiens
«FiJ
falomonís gloria
grium
.
5S7
facrámentum reîidum in me­ falomonís fapientía
4$
falus eft lumen
moriam
$54
48$
ià era mentum teftarnctum no falus in fold nomine lefii 435
falus afoló Chuteo
uum
534
t
4<r$
(aeramentum fignum unitatis falusomnísaDeo per (pirita
corporis Chrifti
«$ o
uérítatis
5z7ÔC5ît
facramenti panis & uini tra­ falutatió non eft fírtepáce472
ctatio
$2Z8¿$2$
faluus humo qualis fis
187
facramenti manducatio
$52 íaluárí fine Chriftó neminem
poíté
fâcramênti res eftde necefsíta
te falutis
44$
fampíbnisfortttudó
45.345
facramentí pañis g¿ uiníuarrj fandüS Ípirítus amor eft 4>
fandí íri Deo fuñe
505
tí tus
8 $4
facramentinominequid intel fandí rart
sje
lígatNícena Synodus 85$ fandi íuntín charítate radica*
fa cram en to abutentes de fon/ tí
$97
te uítae bibunt mortem 396' fandí omnes in fando fanfacramentalia figna
841
dorum funt
<4í
B
35» ¿
facríficíorum diuerfitas quid iàndi orant pro
nobis
fibiuelte
*95 fandorum„_Z_
ueftís &_ cibus eft
facramentorumfpiritualisfu/
Deus
Z _„j
,
39Z
íceptio
845
iàndorum uía quærendi De­
iacramentoru facramentS 7 ° o
um
facramentorumminiftri 700 fandorum efca
859
iâcramêtorumhierarchia 700 fandorum commuriíó
458
facrifîcij nouæ legis inftitutio fandórum termo
fanda fandorum
^pag.
$2i
* «
facramentorum uírtus
704 íandítas decreícet ufe índiS
f
’
• .....................
- facramenta inuitis
tradi pote iudicnpropterAñtíchriftum
fe
741
qui in multis eft
394
facramenta in uotis efle pof- iànditasqùid
426
fandi tas eftdeíformitas ^7¿
fe
845
facramenta intellígenda quo­ fanditas omnis eft ex charíta­
modo finí
855
te
w
facramenta fine Deo nihíl pof ïàndifîcatDeus utfandifice/
teint
tur
«7®
facramenta
\
$89 íandificari uultDeus
íbid¿
facramctalem efum tenemur fandífíceturnométuum¿&c¿
inuoto habere
859
exponitur
jyô
facrificíum Chríftus eft 44«* landífícatíocreaturaé
4*»
facrilegi qui ecclefias grauánc fandíficatíone quare Dtps à
nobis requirat
670
pag.
7®?
fàndifîcabilis eft íblá natura
Íacrilegía
intelkdualis
fagittaquid
1007
íagítta quæ differentia nomi­ ían ditas acquiritur fri Cfiriftfc
formitate
¿79
netur
X027
fal Utrae quaré famdkm di/ fanguís ípus yehículum eftirá
fanguís

Index.
fápíentíafilq relucet ín dífpofítionerefüm
335
fapientía primogénita
275
fapientíain quo habítet 141
fapientía copara tá uirtutí pro
batæ Iapidis
fapientía ab initio creata 27 s
fapientía Chríftus eft
2Í6
fapientía habetur ex grada 45 3
fapientía indeficiens uitæ pa­
bulum
ijÿ
fapientía non in libris, fed in
conuerfione ad fimpliciisimamformam
142
fapientía ubihabitet
138
fapientiæ fecretá ñon omni­
bus aperienda
ibid,
fapientiæ celeritas
254
fapientiæfapor
492
fapienttç deíideríum íneft om
níbushomínibus
380
iàpientiæaqua
859
fapientiæ nerui no temere ere
dére
8'29
fapientiæ delítíx
5H*
fapietíe uenatores qui fint 3 o o
íapíentiae manfîo ubi
47»
fapientüepræcepça
520
Tapietis æternæ admiratio 309
fapientiæ fpirítus non habitat
in peccatore ,
141
fapientie Dei habitaculum $19
fapíentíaeguftusqualís
pi
fapientiæclamor
137
Îapientiærégionestres
50s
fapíentíae thefauri abfeondi?
tí
yzà
fapiemiælumë àfolo Deo 285:
fapiêtiærelucëciaeftordo 324.
fapientiaedonum
420
Îàpiéntiæ.uenationes
¿9 8
fapientiæ liber
482
fapientiæ manilo
613
íápíentíamDeíoftendít orna
tus .
'
511
fapíeñtíam abfcoñdíta efie zo
farae fides
~
30
fapientía per fe
331 fardiceníís concílq ftatuturfl
contra ambíüofes
758
fapiéntíaregeneratíonis ,j$i
fapientía quomodo capiat 35 2 fardicëfis cocilrj decretis quíb.
communio negata fuerit 758
fapientía eft princeps regCi 520
fapientía praeftat immortalita­ fardícenfísconcíltjcanon 7<&
fardíccnfe œcilium ftatuíc ám
tem
91

(anguis Chrifti
08
fanguinispondqs,
¿175
(anguinis ínnocerís caufa,ma
Ja qaæfequantur
¿50
fanguinisafperfio perfecta
fanus etiam ín aqua percipi/
tur
244
faph'íri pondus
17;
fepere internum
132
(apíentís conflantia
77 y
fap íentes
np
fapíentes qui guñu íoquun*
. tur
13?
fapíentís ut plurimum redé
deDeo crediderunt
21
fapíentiam (olí humiles et fim
plíces-attingunt ;
29s
Capientibus huías mGdí Idus
eft penitus ignotus
202
lapientia habitus eft ípfius íntelledus 551
Capientia humanam induit na­
turam
419
fapientía abfpluta
,482
Capientia eft margarita luci­
da
J791
Íapíentía quid in hominis ani­
ma facía t
J84
Tapiería eft uapor uírtutís ma¿eftatisDei
309
fapientía Dei multiformis $16
fapientía uiua omnia bona fe­
cum fert *,
y72
fapientía ínuenítur ab íjs qui
quaerunt eam
92
fapientía confíftit ín laude
Deí
312
fapíetitía díuína ubi lateat 321
fapientía quæ omnibus tertni, num po fuit
3 21
fapientía dignus quis ílt 309
fapientía incarnata
¿24
fapientía eft paftusintelledus
, fupremae facultatis in homíne
¿99
fapientía in díuínís ídem Cunt
¿¿bonitas
0

bitiofos communione per­
petuo priuandos
$44
farfacení quid tríbuStDeo 3 y 1
farai
923
farracenorum de fœlicitate 0/
piniô
tfici
farracenorum religio
farraçenorum pertinacia ¿4
fathanriïhil potdft nifiei per­
mittatur
¿49
farmaræ
Sid
fatnrniingehiurri
20
faturnifpiritus
¿37
(âturnum quare deumnomíí
narínt
20
fcabíeí díuerftefpecies
428;
fcfiacorum ludus
20 g
fcandalaínecclefia
790
fcíentía inanis eft ¿n regno
prxfumpdonís
512
fcíentía non eft de e flendi mo
do
2jÿS<24ei
fcíéntía alia mundi áíiá Det
pâg*
r,, J74
fcíentía omnis iit per díícrecío
nem
iyi
fcíentía omnipotentiæ
578
fcíentía inflans d¿ humilians
quaé
ij7
fcíentía uocabuli grata eft ho/
-tniní. ,
52s
fcíentía poflefsio nobilis ÿià
fcíentía ignorationis
67
(cientia omnis fcibiíís
187
fcíentía Dd conuértítur ciitn
.¿oludate,
¿si
fcíentía uí¿loriani úerboruni
expedans
t
■■■.$$
fcíentía rerum ex uocábulis ét
fígnís
.
245
fcíentíañCgaduá dé principio
eftdbfcura
27Í
fcíentía Deí fola eft praccífa
Pag*
t
fcíentía Tapida
72^258
fcíentía eft de numero bono/
rum honorabilium
soi
fcíentía chordarum perfeclé
i unen ta .
iijj
fdentiæ humana: lætitia in/
flans
08
Ícíentíx díuínaé Rmén per fi­
dent
£48
fcíentix

Index*
fcientiæ gnomo creaerint 137
fcientiæ rationalis lumen 483
(dentiæfpeculatiuæ
117
fcientiarum liberalia ordo 324
fcíentiarumMathematicarum
certitudo
53
fcire propter quid
ny
fcire jppter quid,eft quies in/
telledus
577
fcire nofitueiTeteminifci 370
(cire hifiil poftumus nifîDeus
reader
134
ícire quomodo fit ignorare 1
(cire Dei
(ciendi perfedio
234
fdendidefideriu completa 526
(cienda quid fit Chríftíanó 617
ícire,qüíaéft
127
teiri nihil poiïé
337
(cíes quomodo aliquis fiat 127
(ciens quis fît
338
(cientes fetentur
G79
fcioliquales
(cibilium fufficientia
isi
(criba do dus
120
(cripta fua unum quem qp fal/
lunt
77$
(criptura omnis facra ferait
Euangelio
530
fcripturae uirtus inuifibtlis 650
fcripturæ fe quant ecclefîâ sjg
(cripturæùius
«’ly
fcripturæ auxilió continuatur
cetas ætati
fcrípturæ quatuor tentes ¿17
(cripturarum fenfum aperuit
Deus
$34
(cripturas quomodó eccleíiá
íntefpfaetetur
sj7
fcríptufas Chríftus aperuit 5^3
ícribeñdí artem primos paren
teshabuifie
241
fcriberidiáartis utilitas . 241
(cribentís mens quomodo ínueftíganda
¿8
fclaúí Deum uocant Boeg h?
fcorpíonís aculei remedía 523
fcotígená
70
fchífmatís tollédi cauíá unum
caput ínecclefia
70*
fcholæ refolutoriæ
123
ícholaftícus compofuít íllam
(aeramenti confefsionê quæ

b odie eft in Romana ècclefia
857
feutum fidei
47
fcutellares formas
150
feythiaSeptentrionalis
787
fedîarummalarûreliquiæ G49
fedtonesuarîat
1039
fédor circuit
979
ièculi huius filq
379
tecuîorum finis
934
fedete quoadulqj induamini,
&c«èxpofitum
43®
fedesinecclefia capita nomi­
natae
.
709
fedes pro eccleíia
70 8
fed es pro tota Synodó 720
(edis Romanæ lententia exa­
minatur
721
fedis Romany Papa os eft 724
fedium imperialium ordina/
tío
.
814
(edulius de Chriftianis recfto/
ribas
779
(edulius deRepub.
. 79$
fedulius de recftortbus Chri/
. ftianis
798
fedudio motoris maligni 422
(eme regnum
787
femenchuinum
$00
femen fpírítuale
6^6
femen uerbum Dei
$4*
femen admirationis ..
io.x
femen d minum in nobis 47 o
femen eft uerbumDei>ó¿c.ex, ponitur
_
Î72
seminales uirtutes
is$
femidiorda
1007
femifamis
..
777
temidiameterctrculi
. 100$
femidiamehmnltiplicatio97c>
'femironf præcifio a
, 9$
(ergius multa tradidit ipfî Ma

humet
,
(ergiusnionachus x t ssi
fergius afleruitunam uolunta
teminChrifto
782
fergq Conftantinopolitanida
natio
7 21
fermo omnium fermonum tfsj
fermonem Domini lefufer/
uare quid fit
. 487
termones Theologici Grego

fenatus Romanus
778
fenatorumfiltj
sir
fenenfe concilium
748
feni ores íntéllecftuuígent ^78
íeparatíó animæ S¿ corpodá
. morseíi
4^4
feptímus numerus eft guie-

t|S
..
feptentrionalium teperies ui
ferpens exaltatus in eremo $2$
feruíreíblí Deo
,55*5
feruire Deo in libertate fpiri/
tus ..
436
feruus feipfum haeredem face­
re nequit
jif
feruus peccator
777
teruum ñon natura fed infipi/
entiafacit
77«
ferui cotemnendi non funt;?*
teruitia coatfta
$i9
feruitutisdiferetio
.77^
feruitute deterior infipientia
pag;
‘ ibid»
fenfatio fenfuum
¿0?
fenfatio di (creta non ¿ft fine
intelledu
ii>
feniationes quomodo fiât
fenfatio quomodo contraha­
tur
48
terífa tío con fufa
8a
feñfus fpíritualíores
593
fenfus communis organs 510
fentes quínqj diftributi ín óni
nés homines
. $14
fentes communis poteftas 253
fentes oritur in umbra ratio*
\nis .
,
»74
fentesrequiritobieâa contra­
ria ~
_
28s
fentes omnes in quo ui/
uarit
fentes incapax eft (piritualiurn _
...
tentes duntaxat particularia
capit
48
fentes in uégetabílíbus
ioy
fentes intellectualis
rotf
fentes rationis iñftruméntumi
eft
s»
fentes unde dífeernendi ním
accipiant
287
fentes quomodo (¡tíñnaturá
intelleduali
234
fentes

Index,
fenîiis ómnes particulares th
fenfu communi uniuntur
fenfus comunis èft poí tus fuper omnem fenfum
295
fenfu nihil percipitur abfcg di. uerfitate
$98
íenfuum inftramentum
161
feníuS corrupta deíídería 187
feníuum alrj alíjs funt purío/

res
íenfuum ufcé
$2;
íenfuum certitudo
$J7
íenfuum líbri
182
fenfibileafcendere ad íntelledum
■
,
na
fenfibile eft ueri fimilitudo 317
feíifibilís uíta quomodo deuíet
85
fenfibilís rhundí (chola
12 6
fenfibilís fp íritus éducitur de
potentia corporis
20$
fenfibilis lucís pater fol efti^o
fenfibilís uitæ alimenta
199
fenfibilis lucís intellígibilis
conformítas
272
fenfibilís dífcretío
1j 5
íenfibilisnumerus
84.
íenfíbílís ad ínfenfíbíle nulla
eft proportio
557
fenfibilí s inquietati o gd quae­
rat
153
fenfibilis dífcre tío
<7 y
íenfibilís Deus
287
íenfíbiles delectationes ín üía
mortis
418
Íenfíbiles rnotusfuos habere
ípírítus
422
íénfibilía elementa
$7
íenfíbilía alia naturalia alia ar­
tificialia
107
íerifibilia omnía funt ín conti
nua inhabilítate
8
Íénfibilía homíne pafeunt 282
íénfibilía in quadam fiarmpnicaunióne
282
ferifibilíum concordantia &C
differentia
150
fenfibílium omniSmotus 592
fenfibílíum efléntíae ín fpecie¿
bus funt
19Ó
ícnftbiltum finís
8»
íenfíbilibus pulchriora funt
intellígífiffi»
$02

fenfíbilitas
b
fenfitiua cognitio
fenfíciua anima éft imago ¡ntelledus
* 47
fenfitiuauis ín brutis
homi
ne quomodo fe habéat
fenfitiua anima de pote tía ma
terix educitur
745
fenfitíux uírtutís fupremitas
204
fenfítiuae & uegetatíug aníme
diferímen in brutis 8C homf
ne
217
fenfiriuæ cognitionis obiedum
246
fenfuatís cóghítío quæ
43
fenfualís cognitio qualis yi
fenfïtipum in rationali quo­
modo fehabeat
2j9
fentireeftpau
248
fentire eft animæ fenfitiuæuita
282
feptem dies Azymorum
feptimanæinitium
ny£
feueritas qualis olim in ectlefia fuerit
8î4
fexus duplex
20
fic currite ut compræhêdatis,
explicatur
*40.680
ficiliam aliquando fuiffe papæ
7<f*
ficutlilíum inter fpinas,&c.ex
plicatur.
61 *
ficui
no
ficucMoyfesèxakâuit'ferpen
tem^cCc.expofitum
pj
figifmundus Roma: corona­
tus
785
figiïmudusquid in Bafilienfi
concilio egerit
801
figifmundus Impetator ¿84
figifmundum exhortatur ora/
tor pontificius . , . 808
fignGfenfibdeeft primo con*
fufum
242
fignum nullum eft fingularitatis
242
fignafenfibilia
240'
figna fignoruinfenfibilib.24c
fignariaturalia
240
figna a Ghrifto fada
* j4
fignaex inftituto
240
iignafpecificat
«41

figna féñfíbííía inecclefîâ hi
fignorOuaríetasín facris 7Ó0
fi^noru ortus occafus prxei
fefeiri non poteft
22
fignorum cognitio
240
fin gula re bonum nunquam
definit
fingulatiaadufunt
50
fingularitas
filen tium occultum
isí
filentium in concilio
75-4
filígo in tritieñm uertítúr iri fo
lo bono
y?»
fimíle eft regnum coelorum;
explica tur
¿jt
fimilefimíletrabít
$44
fimilítudo Dd& mundí jó
fímílitudo abfoluti
>7
fímílítudíne ad dmína uehimur
181
fimilítudínes ín diuínís funt
improportíonales
71
fimilítudinesfirmhtudínSdíuí
ni ¿ntdledus homo creat 267
fimíiítudínuni operatores íiu
mus
yod
fimilítudinS lade paícímur ivi
fimplícesaptf funt ad creden­
dum
jitf(implícitas díuiná
¿j.d
fimplicitas eft diuífionum toplicatio
%<s
fimplicítás contrada
fimplícítatúfcécundítas 6’2$
fímplifícare eft abftrahcre 509
fímplífícarequid
*7?
fimplicíterpofie
554
fingularíum omnium càufa u¿
na eft
fingularíísímusDeus
ftá
fingularitas eft íhcorruptibfo
lis
jíi
fingularitas fingida rita turn
fingularitaseftxterng lucís fi­
milítudo
fingularitas fíngularíúm om­
nium
31^
fingulatítate quadam omnia’
gaudent
fínuum et chordarum génera-:
lis ars
102 $
fi quis termonem fneum feruai
taeritjSfcæxpli catum 4á>
irritius

Index.
i ritius Papa
7^
fifeni unitatem adorarunt 5
fifenandi regís Hífpaníae &
Galliae religionis obferüantía
792
fobríetas
. <4
focrates ad definitiones pth
mum ingenium contulit 30¿
, fo cr a t ís præft an tí a
,
foie intelligentíae anima for*
matar .
$94
fol mirabilis eft laudum dei
combina tío
512
fol eft deus'plantarunt
<^3
fol fi ftaret nemo pofler ferre
uírtutem éíüs
475
fol non éíí lux
íbl máxime uifibílís
97
fol omnes ftellas adfe conuer
tic
$89
fol inuifibilis
67
follucidorum lucidiiTttmis 351
fíoí' quare
,
deus
*
fit
—
didas 20
fol incorruptibilis eft
323
folis uís
Í04
folis commoda
448
íolís calore quomodo natura
utatur
132
folis uigor quomodo de po/
temía in a tfturn attrahat $71
foils tía tura corporalis
579
folísannus maximus
riy$
íolís lux prima & maxima $89
folís rñotu poflitne omnium
planetarum motus, menfo/
raft
raft .
folís Deicgfimílítudió
jjr
folís quidditas
as
folís iüftítiaefpus fofos efficit
uitâ beatam fíuedíuinS $39
foils facies
18 s
folis ardor in oriente
£23
folis lux deledabilis uifot 76 8
folis influentia ad omnia ui/
585»
uentia requiritur
folis à terra diftantia
»78
folis influentia
41
foils uarius uigor .
27*
foils regio
41
folis magnitudo quibus mo
dis poflitinueftigari
178
folis tuftitiæ radius
4^8
folis creatio
228

folis ardor
21 fpecies creaturarum funtipe*
foléne terra minor fit
dales hymni
312
4?
folemípírítuquí dixerint 297 fpecies quomodo faciat mens
folem paíchi uapore oceaní
noftra
16$
quídam uoluéruní
299 fpeciei terminis clauditur omi­
folaríslüxnegatíueuidet 25«
nis motus
461
282
folaríslucís excellentia
233 fpeciei fítrípiícítas
íola rí¿ rádq ínexpreísíbílís fe fpeciefua conternatur omnis
6tj
cundítas
creatura
J307
folaris uís
281
207 ipecierum conceptus
folarís lacíscaufa
30$ fpecierum participatio ordi­
folares
nis
J24
4»
folarem annum lunarem ex­ fpecierum locus eft uia intelle&iua
50$
cedere
h $7
folaríum reuolutionum finis ípecíerú fígurabílíu Io cus jyj
quando
ni 3 fpeçierumlocusdidtur intel*
pa
foldanus
8if je dus
folli citado rêporalin $9 y & 59 s foederum propria figna yro
foHidcudohuiusuitx
4*s ipecierum uniuerfale feme^a
fomnicaufa
fpecierum locus
47#
30»
ibmniorum fîdor propheta fpecifica differentia
interficiendas
390
definitio fe & omnia defini*
fonus quomo fediffundatur
ens
30s
fonus alteritas.
114 fpecifica forma per fenonha
íbphíftícá chaldmiça opera
beceffe
18$
quomodo cogn ofenda 174 fpecificæ effentiæ in quibus
íophróníus patriarcha Hiero fíat
29O
, folymitanus
829 /pedficg formg fy líogífti eg 301
fortes ad facienda occulta 270 ípedficatío generis
fpanus presbyter
?yy fpecialitas
fpedabiles
809 fpeculum redum& cur uS 122
(pedes melius in aenigmate fpecillu oculareberylliis 27«
quatítatís ¿¿ícemete uidetur fpeculatio circa forma ab om/
quám continué
23 r
ni alteritateabftradam 2^4
2*4
fpeciesomnesdtuinae
282 fpeculatio phyficá
incorruptibilis
uptibilli 2 30
fpecies non corrumpuntur ni fpeculatio incorf
habitatio/
fîpef accidens
180 fpecuîationemeflè habit
(pedes Omnes ccelurri
nemiripace
47*
fpecies dat elTe rei
281 fpeculatiua præcifio
HF
fpecies omnis finita eft 280 fpeculationes
ipecies intendo eftintelledus Ipeculatiuæ naturæ fecundi/
¿íuírii
¿si
tas .
soi
fpecies determinata incorrup fpeculatiuæinqfitiôestres tty
fpes fanda Sí beata
Í31
cibilis
2 81
fpecies quomo attingatur 114 fpesuera eft patiens
49$
memoria quaréoble*
fpecies fimilitudinaria omni­ fpes
dent
um rerum
202
44*
fpecies fe habent numeri iy? fpeí nofîræ efea
fpecies diuerfæ fob generi/ íperantes ín fe Déus beatos fá
bus
29 0
cit
47J
fpeciesuerbS eftcreantis 282 fphæra acftus
l4
iphæra fixarum ftellafu non
fpecies fie générai
ryo
éft centrum
3«
fpecies
27

Index.
fphaera infinita
18 fpiritusco.nexionisunde pro- fpíritns antis replet oía corda
fphæra ex cubo
977
cedat
37
fidelium
575
fphæra ultima perfedio for/ ¡fpirítus immundos expellere fpintus filiationis
;8x
marum ¡eft
18
quid fit
423 fpirítus Chrifti mdt mudn^j 7
perficit quæ generan­ fpirítu.sadmíníftratonj
fphæræ odauae terra non eft fpirítus
1
ïj<s
289 fpírítusínfiuentíales
centrum
,
js . tur â patre .
637
fphæræultimçmotumomnia fpirítus
:
frudus
141 ípídtusmalí feptem
452
participant
213 : fpirituiïàndus omnia unit QC fpirítus malignus eft adueríafphæræ píures in unam quo* , nedit ,
.
. 141
rías uní ra ti s
485
modo tranfmutandæ
©78 fpíritns Chríftíanorurti líber fpí ritus uitæ
479
fphaerx in pyramídem muta­
Cft............... ;
; ,
fpirítus
latitans
fub
fcríptu437
fpirítus rationalis aíres
tio
,
078
2I<?
ra . .
668
fphæræ motus215
US fpirítus qui fertur fuper a fphæræ tres lineæ
»
is fpirítus natura didus
quas
<r 54
57
fphæram infinitam quidam di fpirítus díuíniis cunda mo- fpirítus fandus quare non de.xeiimc Deutn elle
p
üet
¿70
37 ... tía-omnibus
fphaeraseuómuttphía
i fpus Chríftí in homine quo­ fpirítus fandus in fpecieuoiphærfcæfediones
1059
modo cogñofca tur . 679
lands u (fus
£74
ípirítuflandusDeus quare di Ípirítüshómíriísconuerfío yí fpirítus in Deum quomodo
fpirítus malignus in mudo 422
. catur .
• ... .
.. . 20
pergát
. : ■
680
3^ fpirítus rationalis quomodo
fp.iritus nofter nature necefsi- fpirítus iHiíuerforum .
/ tatetri poteft imponere ntf fpirítus animalis díícernír co­
traníéac in feiuítutem diabo
fpus
üapbres in capite 309
lores
,
294
Jí
.
484
(piritas Domini repleuit or­ fpirítus potentia" quanta 12$ fpirítus pelago íimilís .. 530
bem terrarum
..
421
fpus paícentía eft in gratia 374 fpidruflandïisutadnosueniípírituflandus nexus infimi/ fpírí tus J.eíú mutat homine.^
atqoomodo paratos efíe ojod
jus eft,
r
j2 fpirítusChriftipignusi
, porceat ..
493
fpiricuscorporalis
. . lotf fpirítus defídertj........
- <58. fpírí cufian dus eft dífFufa cha
fpirítus defeendentis tres gra­ fpirítuHüpíínusínquíb.fit^ji t ritas ifi cordi buis fidelífi 487
fpirítus cognofcens ín nobis fpirítus fa ieuæ non ¡ntrac in
dus
.. .
106
-.427 fpírítum ftrudem
fpirítus ínftrumétutadus id •eft ..... ... .. .
,
$29 ,
ipirituflândus in quó póísít fpirítus eft natum de fpírí- fpirítus mdígni præfunt ua...habitare......
4U
, rtjs cocupiicentiæ motíb.429
;.a <
..454
foiritus uehícülum animæ itá fpirítus intelleduales uartj 125 fpirítus humapí purgatio y,63
(píritufiandüsuíuíficat 902 fpírítüsaoftri libertas
4^5 fpirítus propter corpus eft 104
fpirftus. Ghrífti qualis
896 fpushonfinís imago Dd .617 foi ritus informis. . .
.
35
ipiricuffandus fàndifîcando fpirítus Del uaríe confiderarí ipírítus translationis'
; 439
potcft
• .
. $24
f-uenit
420'
fpirítuscorporalis.... ..
icy
fpírítüíTandus procedit apa/ fpirítus dcfideríj ultím iras 47 3 fpirituâ aute paracletus quem
; trfc Sí filio per modum uoíun fpirítus umificans ómnem inmittet pater
5 2y
170
. . telíecfitialtm naturam. . 559 fpirítus praefagus ,
tatis'
418
fpirítus rationaltslibertas 574 fpirítus mteikchiálís ctir ad í piritufiandi fepte motus 484
fpirítus mortificans carne 382 ,, repus corpori unítüs fit 46> ipirituffandus tmio abfoluta
fpirítus quomodó ex neruís fpirítus fandus quomodo de* ,.eft„
... ■■?.';
. ,61
' 581
ad fenfos mftrumentá perue- „ ícendcúHn Apoftplos , 4.92 fpirítus deledatio.., ;
fpíriiííffandUs uolútas patrís fpirítus hominis quemo ¿)ofniac
.<
, - * . . ' fio', . . fit ponderari f
(piritas ad perfeduni deducit .eft
177
orbém terrarüm
2 89 fpirítus Chriftinon eft de ho c ípí ri tus’ qui fubfunt ínfluéntíjs
fpirítus uegetatíuus
105
.mundo, .
679
coeli
,
. ■ .
.
206
fpirítus deceptoria cordibus fpirítus beati uident ûiuifibifpírítusínaríertjs
158
525
Jem Deum per lefum ,
ioj
fpus maligni quid pofsínt 390 Jnfidelíum,., .
.fpiricusdiuinus uaríe partíci/ fpirituiïànduséft àdu deus 31 fpirítus Domini omnia' ope*
200
ratut
. . 207
v patas
4JÍ ípírítusnexus

Index.
fpírítus malí per incantamen­
ta operationes
y«o
fpiritus diuini afflado
18$
ípírítus fandi donum
$2 9
fpiritus unius uaria dona $ig
fpirituifandi connexio
(pus corporalis in arterrjs
ípírítus refedio uerbum ni­
cas
, 409
fpirituflandi multa attribu­
ta
421
ípirítufíandípraefentia intron
ciitjs
714
fpiritus paupertas
¿79
fpiritus differentia
104
ípírítus uenire quid
<973
ípírítus fopremi
10$
fpiritus inferiores
-10 3
fpiritus connexionis
518
ípírítus intelleduales fime ficut perfeda metalla 47 i
fpiritus adminiftratorq <*04
ípírítus maligni qui homini
conferant
_ 44«
fpiritumííniiítro conantes in­
cludere!» tui funt
391
ípirítum fandum habes quid
infefentiat
421
ípírítdm qui bibit, bibit fon­
tem fea turientem
<i$7
fpiritum ftatuæ alligari
734
fpiritumfandum effe a dum
deledabilifsimum exintelligt
bili procedentem
yyz
fpiritum interiorem oftendfft
exteriora
<r$2
fpiritumChrifti qui no habet ;
Deum non habet
5$
fpiritu Deus omnia forma/
dit
49
fpiritu ambulandum
¿55
ipirittxambulate&c. exponi/
tur
•
534
ípírituum beatorumcum Chri
fio connexio
3® 7
fp irituum diferetionum igno­
rans homo decipitur
42 ?
fpirituSuitaliumpondus 177
Ipirictium fandorurri perpe­
tua eft Dei laudatio
3 ix
ípirítüum beatorum notio­
nes
,170
fpírítuum pulchritudines 394

ípírituum rebellium damna/ ftateræiudicium
17»
ftatuti
approbatio
per
UÍ1X724
do
312
fpírítuum differentia
71*
104 ftatutipublicatio
fpírítuum concordantia 104 ftatica experimenta ad muii/
foidtualesperfediones >7$
eam udlifsitna effe
179
ípíritualisrefedío ,
i
ftatica experimenta
17«
844
fpiritualis quomodo homofi- ftatuerenonlicet
, 7W
ftatuta plurima
Potificum Ro
at
457
1
manorum non effe acceptafpiritualis iucuhditas
400
fpiritualis uirtus
234
ta T
. 724
fpiritualis loco noncircumfcri ftatutafacere qui pofsint 72$
,bitur ....
Î7* ftatutorum ualidicas quæ re­
fpiritualis cultura
quirat
724
534
ftella nobilis terra
40
fpiritualis motus
ftella
quælibec
habet
fuos
ín901
fpirituales fuauitates
3d
fpirituales creaturæ
. habitatores
41
fpirituales res communican/ ftella ftelïæ communicat ludo augentur
’
:
., men
4®
fonales quales debeat eflè 47¿ ftella nulla alíj aequalis
4®
Îpiritualesdifferentiæ
100 ftellæ in firmamento omnes®
fpíñtuáie S¿ ¿temporale cofun
fole iuftitig habent lumeyip
duntdr
six
ftellæ cîfcùlum deferibunt, 39
ipirituali creatura 3 corporalis ftelîç quibus inter fe différât 4«
¿4î ftellæ incorruptibiles funt 32®
. tegitur
ípíritualía & corporalia con<^ ftellarum differenda
57t
trarío modo fe habent
55- ftellarum creatio
32«
fpiritualiabona
657 ftellarum irtihtas
44«
fpírítualía dona continentur ftellaru illuminatio â foie 48«
inuírtuteunius fpiritus 58î ftellarummultítudo
48«
fpíritualíumordo
04 ftellarum indicium de fectw
discaufîs
179
fpíratio unde
597
fphsErsecuma fu perfides quo- ftellarum non eftnumerus 41
,modô inredâ refblueda nyi ftellarum fixarum fphære n osa
efteentrum
■
3®
fphæræ concéntrica!
1157
fphæræ maxima pordo 1150 ftellarum côlot SCcalof 4a
fphæræincubCirefoludô u$i ftellarS motus orbicularis 45
fphæram in cubum rèfolue- ftellares motus fuos habere
fpiritus
42«
re
1149
iplendor gloriæ patris fili­ fteriliiasquo pofsit feirî 17^
ftipêndium regís Chrifti eító
us ,
418
fplendor quomodo proijda- . taæterna
$0$
ftírpeáuegetabílís
, tur
241
iplendorfigura fubfîantiælu- ftoiciuerbuDeSafferunt 305
eis
f
367 ftruduræ ciuitatùm
fpônfusanimæ
595 ftudioforumuica
fquillatum pondus
176 ftudioforum motus
. 33«
ftanriS fit ex argento uiuo 741 fîultusforegereno potefî 77Ê
ftareitifidequidfit
432 fua quærentesfalft predícate
ftatera fnftrumentum reipub.
r.e.sâmt.
548
neceffarium
172 foauitas-ftupenda
ftaterapoteft fciri nullum ele- febdíacohalís ordo
7<3>
t mentum effe purum
17^ fubiedum pofsi bilitas
244
ftateráuiuá
¿0$ fubleuatio mentis
. 4tfci
fublimi^

Index.
fublimitas quid .
59 8
fubfcríbereín cocilrjs qui de*
beant
735
fubícribentíum ordo in Syno
dis
717
fubftantia incorruptibilis 217,
fubftantia fíne accidente effé
nequit
27
fubftanía aut accides eft quid*
; quid eft
14
fubftátíg prime fimplícítasz 8 2
fubftantíam no capere magis
minus quomodo intellígendüm
13
fubftantíam effe in accidenti*
bus
225
fubftantíarum et accidentium
'diuerfitas
14Íubftantíarum omnium fubíL
ftentíá
332
fubíiftens omne requirit con*
cordiafti ,
49
fubfíftentiS omnium caufa 3 yz
fubíiftens per fe
3yo
fubfífteñtia omnís eft uniólas
íbbftantíale efte, unde fit 137
fubftàntialis forma mes eft 154
fubftantíalís motus
214
fuccefsíó
250
fuccefsíó ín Deo fíne íuccef
fíone .
vi
fufficíttibigratiamea
644
fufficietía omnís in quo fit 283
fuftraganeorum opera nô de*
bent Metropoli tani uti 761
fultanusapoftata
.
.927
fultanus quomodo Cbríñum
abnegarít
617
íuperaccídentale .
14
íuperba uía non eft capax fa*
pientiæ
.
yv
fuperbi omnes funtfub prínci
. pedíabolo
523
fuperbís quid dicat fcríptura
pag.
.405
luperbía
¿31
fuperbia quid efficiat in fpiritunoftro
519
iuperbiauitæ
412
fupérbiæ fpiritus diaboli 523
fuperbiæ rex inimicus falutis
z pag*
97*&5S8
fuperbiæ tñultae ípécíes 439

fuberbia debet humílitasuín*
•cere
' 642
fuperficíes quadragularísioo¿
iuperfictçs conica
vs s
fuperficíes fphærica
1038
fuperficíes redílínearís in cir­
culare quo padouertat 970
fuperficiem fphæræ curuam
in redam refoluere
1149
fuperficiem redam in portio*
nem refoluere
1149
fuperficiei unius inplures re^
folutíó
57$
fuperficiei circularis mutatio
in redilinealem
$&9
fuperficiei fimplicis unitas 82
fuperficierum trafmutario $69
fuperficierum terminus
235
fuperintêdentiæ poteftas >50
fuperiora quomodo fint in in
, ferioribus
joj
fuperftKiones uariæ damna*
tæ
■■
59fuperftitiones à chriftíaníslon
g¿ debent abefte
54^
fubferiptiones exíftentíumífi
. concdicrpatriarchalí
721
iùperfubftantiale
14
fuperftítióinecclefía
391
fuperftítío ex illufíoné díabo*
li
390
furrexír,S¿c. exponitur
6oo
fufcepím.De.míferícordiácu»
am,expdfitn yo3&yo4 £¿yoy
ftultusut luna mutatur
77$
fuperbi Dea non inueníat29¿
íydus proíperumlupiter 20
fyllogismifiguræ
13 y
fyHogifmi combinado
335
fyllogiftícaars
301
fyllpgíftíca uírtus rationis 137
fyilogifticæuenatiônês' 134
fylueftrí papælegati in conci*
lio ArelateniL.
. 717
fylueftrí Pontificis legati in fe
cundococilío Arelatêfi 720
fym machi Syno dus
722
fynodica epíftola Agathonís
pag.
713
íynodus oes repræfentat '719
fynodus uniuerfæ ecclefíg Ro
r mæ cele bra ta a nno 1215. 845
íynodus Nicena’
745

fynodus tfníuerfalís quimus*
íynodus unde di da 7«
fynodusLatéranenfis
íynodus Toletana
717
íynodus phocrj frequens 715
íynodus perfediísíma &C coa
. cilium Aquilegíenfe
715
íynodus generalis de uenera*
tío ne ímagínñ in Francia 711
fynodus fecudaEphefina
fynodusRômæapud Latera*
num
:
! 85S
fynodiuàriæ
.71x
Íynodípróuinciales
. 717
íynodDtttrbatores quomodo
tradandí
79 s
fynodi Ephefnæerror ■
713'
fynodi uníuerfales quae requi/
rant
"
7^
fynodorum gradus
712'*
iynodicæœiigrégationes dif­
ferentes
71 r
fynodiCæepiftoiæ
72^
fyrenicus cantus
29^
■ >:
T ,
.
T Abülæ pifante
1150
tabernacula fapietûe 479
tabernaculum fupernum . 69 y
tabernaculi ecclefiafticíarchítedí (un t patriarchæ
713
tàprobanâ ínfula
, 787
taciturnitas laudanda in ado*
lefcencè
,
4oy
ta dus regnum
293
tadus iuper tangibilia ibid,
tale maxime
331
talpis non opus eft uifu
243
tangere quid
, . 548
tauritanum conciliumzo^,/^
tartarorumrex,
788
tartarice Deus dicit Birtegiyi
tela ignea nequifsimi
740
teleTptiori decretum '
840
telonicus quæftüs utrum íuftus
8i8
temperantia
,
¿óff
templum à Salomone ædifica
tum
■■ ,t j
. <*32templum Dei amans fpiritus
hominis
yo-j.
templum fidelesfunt
472
têpus celebrationis miiïæ 840
tempus mCnfura eft motusi 71
e
tempus

Index.
tempus eft imago fempiterni
fc,ag„
5°S
tempos eft ipfius nunc conti­
nuatio
371
tempus asternum quare dica/
tur
■' Jia
tempus eft imago aeternitatis
pag.
" 5 so
tempus futurum
367
tempus diet poteft pondera.
ri
178
tempus præteritum
367
tempus eft in ft rumetitum ani
. mæmçnfurands
‘232
tempus ab anima rational/ dç
pendet
231
tempus inter dierïi mortis
refur red i ôn is
50$
tempus nouífsimum
«54
temporis calorem,fiigusS¿hú
míditatem quomodo uenad
pofsimus '
179
temporis initium Hcbræis
quod fit
36.7
tempons menfurae inftrumen
ta ’
ip
temporis finis pax eft
43$
temporis complicado
2g
tempon’s efie eft nunc
569
tempore nihil præciofius 380
tçmporum omnium praefert/
cía
is
temporum mutatio ex aeris
pondere cognofienda 17g
témpora extra hodie non funt
pag.
a 77
temporalia æ caduca oppriz
prune mtelkdum
g71
temporalia æcepiorurn font ímagines
25 q
temporali* omnia font ab in<
temp o rali ær erno
jyj
temporalia cura & ftudiu 812
temporalium partio
657
tenebra: in Deo lux funt
«
tenebrae in quibus pcçülcatur
Deus
26 g
tenebrx obfi aran tes ratione
unde odantqr
482
tenebrarum princeps armatus
pag.
567
tenebrarum ba fis
sy
tenebrarumfiliorum ignoran

tia

9c>9

tenebrarum fpiritus tentacio­
nes
■
428
tenebrarum princeps quem
motum infpiret
605
tenebrarum opera
379
tenebrarum princeps
sp
tentare Deum
e+z
tendand i poteftatem nullum
habet diabolus nifi illi per/
mittatur
yyt
têtadoquarepermûtatur ¿45
tenta do nis frudus
g% y
tenradpnumadueïiîcstes qui­
bus aduemam:
420
tentator malignus
422
tpntatoris artes timendae 484
Certerías epifeopus
1755
terminus rationalis intermina
bilis
567
terminans principium
in$
terminus motus forma eft 1*14
terminus interminus
6<$
terminus interminus
U8
termini ufuaks funt entia ra­
tionis
8t
termini infiniti* altare
29
termini determinantes omnia
pag. - • ‘
320
terminum uidet anima in om­
nibus ter.-Uns ds
367
terminatum quidfit
4.
terminatorum srbhdo
ijs
terminatio eft uirtus animae
paguy
terminatio fine diuçriïtate efle
nonpoteft
ing
terra elementorum fæx
694
terra quafi aker quoddam 42
terra mater
39 g
terra promptuarium
448
terra elementorum faex
743.
terra non caretmotu
38
terra non eft centrum myndt
pag.
38
terra quomodo ad ignem ie
habeat
42
terra an fit minor fole
40
tempus intemporale
367
tempus nbr| eftiapud Deum
pag.
4)r
tempus natiuitatis chrifti nyr
terrai regio magna eft
40

terra ttftfmum elementorum
pag.
hi
ter ra non eft infima
ys
terra non eft minima ftella 40
terra in motu nondefcribítmi
nimum circulum
39
terræ natura
517
terra Haría pondera
t7<r
terra a imites uniuerfaks ££
confufx
î4t
terrae totius pondus
17s
terrae conditiones
p
terram ex aqua fieri
50$
terra non eflè fphærica
39
terram efie maiorem luna 40
terram efiequafi ftellam
3?
terrarum uarietas
179
terrenorum contemptus 577
terrenorum fuga
$8i
terreftris generado
480
cerda die reíurrexic,&c. expo/;
ficum
47/
tertrinz, diftíndío
so
tertulíanusdePilátol
'667
teñera decadi tes bæretîci 119 f
teña mentum nouum yedras
pag.
739
teftamentumluetus in litera,
nouum in fpírítu ’
51Ç
teftamentum uetus eft figura
noui
739
teftamentum nouum eft figu*
ra&ueritas
.
tefta menti ueteris S¿ nouí cok
lado
51F
teftamentí nouí & ueteris dif>
ferentia
^99
teftamend nouí fœdus
teftimoniumfummum uerita
te exhibitum
y5 9
teftimonium perhibentes tres
funt
y)»
teftimpniutn reddit confitentía
teftimonium martyrum fan-»
dorum
53«
teftimonium maximum tulie
Chdftuspafsionefua
418
tí. I33
TtTf^>fc¿/z/xít7ríf/maxímí eft my
ftert}
358
tetrágonos infinitus
un
tetçagonica forma
u 1s
thaleti§

Index.
thaletis fententia de creatione
mundi.
50J
thaletis fententia de pofte fie/
iti
py
tharaeanni
925
thaurinatium ciuitas
754
theatrales cantus in ecclefia
non debent efie
76 s
àuidendo diéhis
1119
thebechBenchoras
1150»
theodorüs latinas contra Ima
giñés
8jo
theodoricus rex
712
theophania
115
6to(ÿccri«!
22$
theophaníarum uarietas ¿89
theologus altiloquus Ioan«
nes
50
theologicalía occulta qüotrio
dó riianifeftifsima fieri pofi
firit
17
theologi ratiocinantes
87
theologicum complementum
figuratum
¿107
tefieradecadites haeretici xîyâ
theologorum op níum íumm us Petrus pifeator
Í76
theologorum recctiorum uia
non reíftá
85
* theologorum error
theologia negationis necefiàriaeft
. .
¿t
theologia breuis
theologia tota eft ut circulus
__ ____
infinitus
1119
theologia tota eft in circulo
pofíta z
i4j
theológiá myftíca ducit ad uá
catíónem
z
o
thcológícalía oculo mentis
cernuntur
1107
theologia copuíatiua , 125
theologia ñegatiua præftaimi­
or eft
.269
theologia uêrâ rióri póteft lite
ris maridar!
- . 4
theologia myftícá Díóriífíj n
theologia aftirmatíua
i9
theologia riégaâïiâ
zi
theologia laciffimaSC confci/
A
254.
theologia circularis
17
theologia quans dicatur éílc

in circulo pofita
isj
theologia difiun&iua
ny
theologia dubia & negatiua
& affirma tí ua
12;
theologia chriftíana
456
theologiae diuinæ rélucentiæ
fpeculum
2tfz
theologiçmyfticgfacilitas 181
theologiam quomodo D. Bar
ptolomæus defcripferít 11
theologiam appellat Ariftote
lesMetaphyficam
279
theologiam in facris literis oc­
culcari
«4.
theologica difficultas facilis
eft
145
iheoiogicg fpeculationcs me­
tis
J$9
theologici complementi fi­
nis
HI5>
theologice fcibilia attingere
pag- .
1118
theológicaliá mentís oculo ui
dentur 1
1107
theologicæ uir tutes in quo Io
cum habeant
425
theologica? uirtutes homini
neceflariaefunt
540
titos dicitur ób hoc quia omnia
intuetur
182
292
titos unde dicatur
ibidt
titao quid
theofis
titOT¿K@^ .
454
352
théorisé apex
...
théorie^ ad deSafcefiones 292
theorice qn Deusqratur 29f
theoremata circa ueritate 901
theriaca >
,525
fhefaurui abfeoditus perquos
,nobis reudetur
291
theíáurúsquém in ua fis fidi /
libas portamus
¿12
Sute fuperiora appellarunt 519
th ea
vs
thoniasdefepub;
r7i>5
___
r ... .
,
thure quare Deos plâcarït 299
tiberio Cæfari quæ Pdatus de
Chriftófcrípferít
tf¿7
titrioreffedusfídeí
■ 4'°'4'
tímor feruílís
. 42©^
finientium Deuní thefaurus
lætitiE
184

titus imperator cæcum quo­
modo curarit
471
toletanum concilium
717
toletanum concilium tempore regís Siferiandi
755
tomus tertius
tonfo ralis ordo
, . 702_
tpta pulchra es amica, 3¿c, exponitur
>
'0i
trahit qualítat. aíTimílatíd H4
transfiguratio Domini
$11
transformatio fpeculâtiuni 8¿
amantium
61 à
transformationes quomodo
fiant
tfto&tfii
traaílúbftantíatio quando fi/
at
yxt
basiationes epifeoporum 7$?
trâihwtatiofuperfîcierum 969
tranfmuutiories geometricae
pag;
,
9*9
trâfmuhtiones corporum
tranfmutatiônes uariæ figura*
rutri
,
979
tranfiieffales (edliones 1059
treuerica urbs
777,
treûerëfis àrchiepifcôpus 774
triangulus circulus
ii
f
triangulus maximus
14
triangulus infinitus
-9triangulus in figuris polygoni
is quomodofehabeat iy
triagulus in Equiángulos ¿<s>
triangulus iri piares marigo­
lds fcindi poteíl:
triangulus tríhí'tas
Í4trianguli plures ex triangu­
lo
.9'69
trianguli uarq :
2S0
triangulum efie lineani infini

. *am
. .,
. <¿triangularis figura minimæta
pacitatis eft
;
540
trianguíareórthogonícumJsí
triangulare ôx:ÿgonicum 281
cribulatioultima
trigoni perípheria
¿oíd
íncáufalís caufá
582
$82
trigonum
pofie mutari in pia­
'
res æquiangülos
969
trigonus infinitus
irit
trigoniis propria figura quàrificatis connriüæ
£ i
trigoni

(rigoní ifop erímetrí capad*
tas
ion
trígóni exemplar
tetragoni latus
1027
trigoni latus
1027
trígona figura minimaè eft ca¿
pacíratís.
mj
trigomca fórmá
iuj
trina eífétía Ümplicífsíma 153
trinan* unitatem Pythagoras
adorandam docuit
4
tririurri
iî
trinitas in creaturà
joo
trinitas íncreata
soó
trinifasuñíuerfl.
. 51
trinitas intelledualís ducit
nos ad díuiriam trinitate yoi
trinitas in altitudine ípeculatí
Oftís
•
457
tririítastotaagítínuere euangelizante
¿ 453
trinitas ínfinítgperfedíori*2<5ó
trinitas indiuiduà una quomo
do dicatur
icy¿>
trinitatis fímilitudo
901
trinitatis opera indíuífa 33«
trinitatis fanâg declarado
iríní ta tísuéftigíá
20
trinitatis fan ¿he expofitío 502
trinitatis ænigmà
902
trinítatisamigmá
8s 2
trinitatis opera indíuífa 3 <ío
trínitatísueftígíum
. 285
trinitatis fimplicífsím» Caerá"
mentum
355
trinitatisnomeri
is>
trinitati diuinæ figuras comparanuit
9
tfinitatëiti unitateueneremur
pag,
,
582
triimegifti diâumde nomi/
neDet /
15Î
triftitia ueftra uerteturin gau/
*dium,&c*explicatur
382
tfíftitía
íi 8
triftitiæ augmentum
iis
triticum uertitur in filiginem
in foïo non bon O
472
triticeaiiîtieftria
54*
triumphantis ecclefîæ fupplicatîo
704
triumphantiftecckfia 61 & i¿
trochi ludus
an
¡¡

1

troglodítica regió
787
tropologicus fenfus feripturæ
"pag.
.
ii/
tubaRaphaelis
tu es petrui ÔCc ; explicatum
pag.
37^377 &}78
turea uicftus
: .537
ttircæ'pôtentiaS^côtiàtus 587
turciDeum uocant Alia una
iber
r .
3^
tureorum religio
512
turonenfeconcilium
syj
turpia lOquentes
pii
tyrannis
777
V7 Alor malorutii f
23.Í
• V. ualor rerum eft efle earum
Pag*
25,i
ualoris expers nulla ëft creatu
raeft
25 er
ualoris oninís caufá
.23 6
ualoreni omnem complicat
Detis
,
2ji
ualentinianus ad TheodofiUm
;
708 ■
uanitas exauium garritu 350
tiana commixta uerbis facris
pag*
’
35¿
uaná gloría,
525
üanítates íuperftítíonis níultaé enumerantur
350
uanitatesqui obferuantDeo
odíbiíesfunt
5 90
uápor quomodo f¿ diffundat
pag.
,
,
241
uapor ex corde ad cerebrum
afeendens quomodo prgpá
retur
509
uaporesCuaues quare obtule­
rint drjs
2<?¿
uáríus annus
ÿ
nçy
uaria concilia celebrata prop­
ter pafeha
ii$<?
uàporumturbafiones
50^
uarietasin omnibus
2^0
uatícínía occultorum f
532
uaticinia uàna à Chriftíatio lo
geabeiïe debent.
54i
ubi natus eft rex ludæorum
Sic, explicatur
,ji
tibi eft qui natus eft rex Iudæ>
orum,éxpofítam
,
übi eft thefaurus tuus, íbi

cor tuüm;&f¿e¿p>oíitum 574
ubi uenit plenitudo temporis»
5¿c» explicatum
» 457
uegetabiîisfruâus
107.
uegetabilisanímaéortus 274
üegetabiíiüm fenfus
ïo?
iiegetabilem fpiritumperfîcic
folàrisuirttis
207
üègetatiuusfpiritus
. io¿
üegetatiua uirtus occultatur
ítiftnfítiuá
« ,
235*
uégetâtiuæ naturæ fenfus 10 g
uegetatiuæuirtutisopus
uelledei
tienatio animalis
676
üenationésíymbolicíe
10$
ueneriofá apirrialia
¿s
ueneti quibus modis eligant
ducem
'
siti
uenetiarum Dominij Conci­
lia
8iti
ùeni fandg fpiritus,&c»expli>
catum . .
uenire ad Deum quid fit 437
uenite poft me,exponitur
pag;
. s>i£ :
denus quare Dea fit dicftai
pag*
■ *oi>
tjenusiouisfilia
*0
uenter quibus Deus fit ~ 5fy
uentiferiiiehtes
uentri generatio
454'
uentorum uis qüómodó ex¿
ploranda »
177
uerbum ratio
*
31
uerbuni impera tiuum cundípotentis
257
uerbum dei conditorem ititet
leâum platoniciappeliatjd*
uerbum uita lux idem
48*
uerbum caro fadum quare fit

pagt
. »
*
uérb'd draconis antichrifti
uerbum dei quomodo ilíuminet intell edum
204
iierbum generatur ab* intelle/
cftu
276
uerbum dei fanat
50s
uerbum concionatoris nonar
detfineCharitate
45 $
uerbum abbreuiatum
2^7
uerbS dei uiiiu a fpirituHadiae
pditis cocionacoribus predica

Index.
tOranteconfummationem^jj uerbum mentale
42
uerbidèlitiæ < i
uerbum in lege ícrjp tu m
51
uerbum humanatum
. 204. uerbi femen diligenter cüfto/
uerbuínquo omnía fada funt , dietidum,
uerbi potentia
. Pag*
■ b 4 ■
v
uerbum Dei habitudo ádani/ uerbi unientis uís
552
mam ¿
¡ . ..
v
$4.1 uerbiopera .
574
uerbum Deí folum poteft ani­ uerbípara María , :
. íéi
mam purgare
61^ uerbi eífentía nunquam poteft
uerbum Deíeftfpírítus . ^44 .. explican
explicad .
0*3
yerbo uíuo páfcuntur renati uerbi interni notæ & oftenfípP3á*’ ®58 • nes . ■ • ■ *
r-&
.
... «£ c•:
244
uerbum Dei quo uiuít anímafe uerbireceptio
;.*4«
transferrin animam
487 uerbi formator mens eft *44
uerbum internum eft perfeda uercellenfis
.7°
fimilitudofuipatris
. J28 uerbi
5' ratio
' ' in díuínís
417.
uerbum in natura icripturn $i<s iierbí geniti íígna i. .
ÏH4
'
uerbum confubfiantiale
374 uerbi incarnatio latífsíme cr.e/.
dítur < . •
uerbum Dei qui libenter audi/
350.
uerbi deícenfus .
ant
-- ., 487
5,52
uerbum Dei in Euangelio foi- uerbi triplex ordo
O2
pfamreuelat
6$i
; -7
123
uerbi genitor f
uerbümundédícatur
417 uerbo uit¿ uócati fumusad coe
uerbuinfine quo níhílfadum
natnasternae felicitatís ■ rsi
eft
244
uerbaDomíríí funtfpíritus ó¿
uerbum íiíq Dei audiunt om/
uítá,
5? i
uerborumuaríetasquíd
244
riíá \ > t
484
uerbiim Dei eft lucerna pe/ uerbórum uírtus (
704
* ddm
375 uerum non admittit nec plus
uerbum índ efigtiátum
5 57
aut minus.
145:
uerbum itï díuínís
jt uerum quid ,
■...
3 ¿7
uetbum Deí ábbréutatum fu- uerum¿nuaríabile .. t $07
pertérram
... ,
490 ueri
______
& bôni inquifttionisliber
uerbum Déi qui debeant ánnS- pag*
» O
.r. ■ :
• 70<^
uera íunttantum
; 2 sÿ
ciare populó ,
.
.488
uerbum ártém
ídearri Deí ueré filíusDeí eratífte6¿c.eX'
uocat Auguftínus
20
4<?o,&40
uerbum iri Euangelio fcfíptum uerítas infinita
.
v 04
neritas de terra orta
pag*
’ :
uerbum óf rationum ratio 187 neritas in fe pulcherrima eftysi
uerbum caro fadum,S¿c.éxpo neritas
—----------------; 484
ordinis
fítum
,
481^482
uerítas abíoíuca noneftcopraei
henfíbilís
»
¿7,
uerbum abbreuíatum tfio.&rfzt
• ■ •».’
Uerbum abTque contracftíone uerítasínMachematícis 1107.
in Dominó iioftro lefu Chrí/ ueritaísübíreperíatur
. 358
fto eft
uerítas
ulííus
rei
poteft
attingi
251
124
finecircuíounícrino
uerbum mentale
1105'
uerbum uócale
124 uerítasabfoluta
P7
tierbum
inteïlecftuale
„ ________
.
>.1
.124 uerítasmaximum .
.. 5,
uerbum æternum pafcit uíta ae- uerítas illuminans omnem in­
501' ..tellecftum
telledum , ;. .•
terna
.
,55
. 204’
uerbumeftexp'réfsío ¿¿prime uerítasuíta íntelledus ■.,•■, 120.
tis&expreísí
¿44?
¿44 uétítgsnóníínfigtírabilís'
uéárainóniñfigUíabilis^ asa"
.......

iierítas m en tís forma eft n o.|
uericas in indiuífibili confiftít

Pag* :
: :
.3
neritas ín unitate
338
neritas abftradifsíma
5^
neritas fidei
uííío nisu ira
,pág..;: -H
50
uerítas quid .
; -, ¿
uerítas eft ínomní locoíllóca*
, bilí ter ,
570
uernalesequínodíum
n$c>
r

•••'•» «V. ,

uerno tempore fuííTe mundi í¡ nítíum
iiáo
uerítas no cognofcítur nifífpi
.rituDeí
:
;
isj
neritas omnis undefluat
uerítas cone¿litur non attingi

;
‘ :
47f
uerítasexemplaris i ' • 52a.
neritas pafcítíntelledum 575
neritas notíonalis cognofcíbí*
; lújm <
’ 07,
uerítas ínuifíbilís , .
, 2 5®
uerítas anteit omnem díiierfi<
tatèm ;t ■■■..>,■ -, .■■ í •
ueritatis uer^manfïo
3$$;
ueritatís euídentía quid faciat
pag* 7 ;
ueritatís dodlrínaín quibus co .
prehenditur
< 4.
ueritatís inquífítíbín numeric
...pófítá^
ueritatís potentia &C claritas
; pag; :
■ - «V W
iueritatíslíimeninmente nos
ueritatís regnum ubi pofside¿
30.
repofsimus
85
ueritatís appræhenfioeftfciepí
f dauera
.;.^7
ueritatís uerbum eft ars abfoju
;ra . . 1. . ...
.
ueritatís abfolutæ intuido 152
ueritatís appraehenfío perfí/
*dem....
. t 2?q
úerítatís eternx perpetua fímh
litado .
.
5.27
ueritatís comprehenfío in qui*
U bus fít ..
...
. •■-04
ueritatem uartfs módis Philo/
. fophíexprefíerunt .... .. , »0,
125
ueriratón omnium præuenié
. Deus'
peus . j
~~
"
úefíta

Indexíierítajem nento nóuit nip fpih uínea Engaddí
uírtiúúm^diníw UíU chati/
’ làfedhïiMWtrinino !
uirgínicas
. ’ <¿9
tas ‘
... %
..4<4
iteritatem íntétlíguntcofíden uírgínalísuíta
8^8 uir tutumforma chantas eft
tes in Chrífto
regitíua
. uírtus
----------o-----.
7^3
pag; ■
; ; . 420
’ ueríratesrérumundefínt s|i uírtus DeiomnipotenseftS¿ir uirtutum Dominus Deus eft
üeriÓmiiequíd ,? ‘'
\ 327
reftdâa
7' ueríumitequfd''
reftrida
4$4 r pagr
.
uérfíorecftílinearumfuperfící/ uírtus ftupéndaín calígine i86 uífus abfôlutus corçipledïtur
erum
971 uírtus ínfula &acquifità multi' omnes oí den di modos, , < ISÉ
' uefbertína cognitio
¿4io ,pliciter differunt
403 üífus porta
*4$
üéftíumluxus
C
uírtus diuína in rebus
Í3S uífus
detulæofferentes dæmonibus uírtusformacíua <*5 uífus abfolutiperffáío
is*
pag*
, 3?t uírtus transformatiua fpíritus uífus uarietas
. ï8z
; uemshomo
. . np°f7‘pag*.453 üiíuscontradüs
.........
18*
üetus teftamentumeffefiguré uírtus eft pnncípiatam
323uífus íntelIeáualisnunquSfa
■;
noui
739 üif tus in qua omnia necèffariô
tíatuw'ifu* üeritatís
Ùifustjeièfteflèhtia
hetera placent
complicantur
3, ijr
,
„7.
7 eius:. 188
uia uera arda eft3S¿ paucorurti uírtus díuínaí animas liberat a nifns utius actitior aho ,
1 ' pag, " - ■ ;
L ' ■ 549
malis
«51 ; uífus centrum. Çft fine.çolpre
uia non eft alia adfalutemquâ uirtus ab unione generatur rfo < pagi*
<3}9
1
ea quamChiiftus oftendit fe- uírtus inuifibilis in ferípturá ’ tiifus quomodo decipiatur pa
quendam
„5*9
pa3*
J
* 65Q
^ÍRa
uía ad incerta qualia
uírtúti infinitae nihil differt in, uífus quem uitim prefîéG 28X
‘ uíáticíconceísioin NicenaSÿ , paucis uel multi? pafcere ,47t Uífus indicium dérolundo ue/
nodo
' \ 855
uirtutem .cogno.fcimus pero-tum non eft
- ¿rté
uiaticum quibus negatum 844
perafionem
uífus eftimpermixtus
292
• Éiídór Papa u-à Petro
uírtutís omnípotentís.explica- uifioeftcérüuidoomniñfen/
“ uítftoría Chriñíanorum aduef
.5 :r ’ f„_„
,¿80
ftium
tío
! 537,
Turcam
58^ uírftites
58,
uirfutes non
non faciunt beatos,ff/ uífípín patria quæ
üíderí non poteñ effeftus finé ' ne.Charítate,do.óo Deí ^07 ftífíoín fenfu
P*
caufa
1117 ufrtutesquæ aduírtuteá moiiêt UifíoPeí perfecftífsímá ; inf'
uídéreDei
ín©
pag*
.422 uífio
uifioDeí
Déiæcerna
æcetna eft
eft
185
insí uirtutés creftunfepmmûuiçafti’ 7uifto^abíbluta eftcoñtradí¿c5’
■ tiídereínDéoqútd
‘
‘
y 16 fraÁ'onum
182
àidere per fpeculum fi ænig- doeas < . i ¿ s '-í, ni.. ; S’ •
268? uírtutés omnés fimúí
' mate
'
514 uifioPhyfíca
-.fio'
4
.... i%t
'ùidéreûégatiue
258 uírtucesfunf<;pnn?^\if4UtO'¿ iíiftoDeí
nitres
íempyrffeifimuí
/
<0
¿
.
qifio,npftra
qÚQmbdo
genere
qidereaffirmaqu^
228
üídére D ei eft a maré
iBf üirtutésimmortales
. os
tur
*.
indendi fenfus '
Í6l úír tutes forma mtelle(ftiu| fofr ’ úifío ítf uerítate façiafis 55 *
uienneniis Ëpifcopus
matæ
■
pifioMyftica
ayz
. 755
¿ Wgfïiiqiitd '
iiírtuteé
abft^
charitate
nihil;
uifto
fnuifibiliçr
quomodo
pet
559
uigila tio intellegas maxime;
üálenr '
*\. .5,8>
’ . .nífibílía
fíat
úátent
, yu8>
íiííibílíafíat
'
25ft»
'•■'ddeïflabÎlis eft ' '
$52 útttutes coelofum funt pulchri-¿uifío ín tenebris
iff#
¿indicianas Medica#
779
tudines in regno Dei
594 uifio incelleétuaîis iieritatis iu- hincehtiusRogatifta
uirtuteáueríEdíuinaeínumín^
Ce opus habet
' 22.#
»35
' uíncentíus Epífeopus
dones fùnt
5^ uifioànigmatica
7JJ
4 liinum quo modo alienas aire# uirrutum quatuor Cardinali®, uifío íntuítíua
119
Z* accipiat "
' $90
differentes funt
fpecís
245
......
.....uifionisCpiritUS'
.
' iss
tiiniim Cypricum
295 úírtutumualorémenfurátchat- uíftonís facialis fru dus
ritas
,^9 uífíonísfpírítuspuritas; .29*
¿ ni num èx a qua "fa diini
6 34
uirtutuàiagéf
r.4* uífione Dei creaturas effe tso
uíníípírirus
1 55¿>?
■324
’ uifîonis
uífíonís gradus circuli
oint duplex natura
‘ jgi uirtutumordo
m
226
_
...
uínorum regio
2të üírfutum habitus funttn iludía uiffonís aerum iudícfttó ùnde
«inorum pondus uariutn ú4
ofis
¿73
pag*
’ ..2?*
í**¿*
¿?’
UIÍKM
, ...

r

i-

’■

J

Index*
uifíonísnoftrae ínftrumenta" tiitia mala quaeTitii exterminé
dâ
' / sh
pag»
.
22 ff
oí fibíle facramentum íncredü/ uíüens inulta
lis mutile eft
tiitiétitíümuítá
40 <r
r iiifibííes naturae præpofittim üitientíüm uíta
216
fe habere regem fciunt
2$3 uíuentiumuitaDéus /
74
■ Urfíbdium ínutfibíiítas
’ Ï6& üíuentíbüs uitaliter liicet lux
«ífíbilium formalis caüfa jú . infinita
2^7
= uífibilia quaedam exccdtint uú itiüereSó mori idem fidelibus
fandis
457
fum
•
¿já
uiíibília ínuifibilíüm imagines tiíuífícat Detis pater • \,
<?ôi
' eíle t
8 tiíuifícare animae contiènit 215
r- uña in morte
J j8o' uiuiftcâtio eft animae íhnoüáz
r. uita erar luxhomíntini
‘ tió
•* - f
' $>4,
uíuendí ftátus
$>í
uíta uiueritiuni
42
« uíta in aequalitate confiftít \? j uítíum
51
> uítaírrefolubilis
ió<t üitrum èx cinèrè fiUcté
: » uíta negotiofa
$7<í uítrum quomodo fíat
132
: uírainhnitá
■ '
$9 8 üitruuius de a rehire ¡ftdr a 173
»77
, úita tnotus
ib? üírrifícatura
uítadetecftabilté
140 Úítrifícáioria até
ij¿
> bita in cruciatu
<40 üítríoli uírtus
176
uítúlümmádbfé
' rjjj
«ita in cruce
> tifta Chrífti uníüerfalíé ; 501 üíuentíum nutrimenta
3Ô5
una æterna quomodo in cog/ uíuorum regio èft íh ¿reinita/
hitíonefit
• / ^7
té
2ff¿*
- : uítaJutura per omitía facíame Uiuendí praecepta
451
tafigniftçatüf
552 umbra mortis
,
2$z
- uíta uera charítái
53 unanimitas fortitudo plebis
<• uitá refólubílís „
: rod
eft
4^1
' uita æterna æternum giudiutn ànâio fpiritualiseftpafcentia
eft
...
f 454
Üít¿
;
5l|
‘ uita filiuseft uíuífícarís
550 undio pérfeóiá
- $’f
/ Uítá
,
iáá ündio imperio nihiladdit 7¿tff
» uitsediuinæ condonatio : $24 tindío Çhrifîi & Chríftíaricí/
uitæ in telle dualis pabula i 107
rum iri qüo d ifferant
5^=
uirsefpirituaïis refeâio 450' tindío ptirgàc.
.
„
uitæ fons perennis
. 4^
unclio undè*fit
'
uitædrcuîùs.Zodiacus $89 linceo lætidae
,
ííf
> uicæ longitudinis ín primis pà tindióiie fandífícatúr hômo
: Pa¿ . .• .t • ■ '
5t\
renúbuscaufa
uitæThefaums infinitus $ji üngarí deft ruxerunt 'Augu ftl
< uitædaror&conÎCruator 444
'RaWéo'rum ; 785.
... uitæ fenfibilís fomentum in ca tingues aliquando rhôrtuiscre
lore eft
$74 •’fcutïi’"-b.
' '' / . . iii
i uitae quomodo differant ios ünguentí fpírítüalis uírtus $12
wtætres
' ' ■ - • - io¿
unió maxima cu'm eft,uríítuhi
, i tiïtædatorDeuseft
1 ín uniente 20Í
< uítamadnosuenírequid 437 unto ín Chrtfto fuperachnirari
üítam amorem‘effd
4^4 ''"dar
, 388
<• citis uera .
376 unió eft uítá
48$
uitia de noftro habemus ty ünioEcçlefiæ
684
- juftalis naturi hypoftafis - 324 •j- uníá^í'óí'h^Wihískfüáeft-

Pag‘

■ - >.■■■•

2¿®

tinto maxima in quibus fit
üriioÈccIefiaftica
6Í
uni o ftipe r om nèm in tell edum
pag. •;
linio triumphans
,58«?
tinío Deitatis cum humanita/
teeftfummapax
*.498
unió militans
/ jsá
uniofenítbilíuni
/
bufó fpecíál 1 fs íma t
tiníonum omnium unió
6z
hotter bmn ía Dei nomeh/pter
pretari debét
’ ijí
tinítrínum
■ if
bhitrinum abíblutbm pnhçipi
ünítfííium principium
2áo
úna forma potèft efie ín £lía
pág..
;
ni4
uñitrímjs fpíritus hominis aiff
úna oblatione conlumm.áuír^
óic exppfirum
$19*8¿52o‘¿

tinum eris'
•
3^
tinum fiipërexalrafatn
unum mélíus quâm ominia ft/
níul '
26^
ùniim ètïs omnem mtiltftudi/
nèm complicat
tinum plura efie
jnà
ùniim capàciijs èft quâm çnS

tintirh èft maximum

tihtim omnia explicité

' à1*
4

nos»

tinum utiitieffum
.8
únum íncóncrahíbilé
,4-5
tinum exaltatum (
5V4
tinùm e ft neCeffariatti,,
Po­
titium fuperexaltatum
4^'
tinùm incomprxhenfibilë 334
unum àbfôîutè eft btijfba

pag* .457'
tinùm ôdeitis potentia ififf.e/
rtirít
\ fç7f
tiriutiiompía
7
unutóeftuíuíficatíautn • 4$^
tiniüerftim maximum 20
uniùérfumunum côhtiftuft pef
fedtini
>
44
unluerfum quomodo prodic*
rit in elle
23
uniuerftim dependet âiioktv
e 4
tatg

Index.
rate Dei
$>j 2
11 níueríumprxcefsít omnía 15»
uniuerfum unum ex uno pun/
¿lo
1x14.
uniuerfam præcefsitomnia
uniuerfum in quolibet
25»
úníuerfam tn quolibet particu
lari contrahitur
.
jo
imiuerfum unucii infinitum ef«
fe
t
. .
22
uñíuerfí fpirity Gué anima 217
uñíuerfí identitas
28
uníuerít copula homo eft 524.
uníuerít cóntra ¿lío
p
uñíuerfí figura
yo
uñíuerfí trinitas
5i
uníuerftordo
5*4
uñíuerfí ïïmpîicifsimâ tnenfu/
ra
18
uñíuerfí unitas radix eft uní/
uerfbnim
30
uñíuerfí materia
p
uniuerlípartesquoí
,4.1
uñíuerfí partes
.28
uñíuerfí forma Gue anima 34.
uníuerfto contrarío
43
uníuerfitas unde di ¿la .
711.
uníuerfíras abfolutacumabfpí
lu ta ftngularí taté coincidirá
uníuerfítas reru eft ínperfe¿lío
ne
isy
unfuérfítatís opifex
pd
uníaerfúañs motus unde 421
unfóerfftati rerum nullumnomeneft
18
uniuer Citatum re¿Í:o res
809
uniuerfalis Synodus
711
uniuerfalis Éçclefia corpus
Chrifti triyftícum
70Í
uniuerfalis Synodus maxima
quae
712
uniuérfalíum qurnqj different
térfuntfpecíes
243
uniuérfalíum locus
ios
uníuérfalítás
$6
uníuerfaliras
28
imiüérfalíat furit ín Cingulari­
bus
0
uníuerfalitátís modus quo in
pofsibiiítaté omnia aided/
tur
i<ró
uníuerfale Concilia fu prà Pa<
pam rífe probat decretis Cô

cilqBaíilieníis
75*
uníuerCale particulariter reci/
pítur
üníuerfaleConcíiíum proprie
captum eftfupra Pontificem
Romanum
73;
uniuerfalè penitus ábíblutum
folus Ceus eft
30
imíueffalé quomodo fítínín>
telledlú
31
uniuerfalis Condita qui pro/
prie dicantur
711
uníueríalia Concilia poífune
particularíacorrigere
7kí
uníueríalia extra res noneífe
a¿iu
jd
uniuerfalía fecunda gradus 30
unitas
$
unitas quarta
3 oí
unitas centenaria
30
unitas indíüinís eft trina no nu
meri Cingularis
j¿s
unitas qua? Deo conuenit eft
omnia
iy
Unitas maxima
7
unitas ¿o'incídít cum abfoluto
eodem
izy
unitas centenaria eft animae fi/
gura
«i
imitaseft de eilentia omnis re­
gni
47¿
unicas intehedlualis
. , .82
unitas dat omni regno fubfi/.
ftenciarn
$$■«
unitas harmonica
, jf
unitas fimplidfsimi pundi 82
unitas fimplicis lineae
82
unitas in ratione
82
unitas corporalis
82
unitas principiumomnis mul­
titudinis
unitas exduobus
¿32
unitas praecedit omnem multi
tudinem . ,
soi
unitas maximi ab unitate ¿mi/
uerfi quid differat
43
imitas tertia
30
unitas omnipotens
»49
unitas Dei nomen
47
unitas incórrupcíbilísuíta: iô6
unitas intelJedus
7
unitasunde dicatur
¿
unicas eft abio lura entitas
4

unitas abfoluta quae fit
4
unitas inattingibilis
87
unitas uniuerfalis
2
unitas minima eft fimpliciter

pag- .
4unitastrinaadoranda
<
imitas àbfoluta ,■
aiunitàs eft bmnift eohiplicatio
, pap>
unitasbtiiniauriii
unitas eft connexio
f
unitas puribus
a*
imitas inpluritate
u ni ta s prima qux fit
50
unitas fecunda
30
unitas denaria
30
unitatis generatio
imitatisconceptus
«j
unitatisratio
«y
unitatis campus
/
P4
unitatis perfecftifsime conce­
ptio ..
>
unitati qaæ Deo conuenit m>
hil opponitur
unitatem trinam aftruebat Py­
thagoras
<
únitátemomniapetunc 487
unitates uniuerfàles tres
30
unitates harmónica:
Unitatum conceptus
J82
imita fumgrad nation es .
8$
uocali catis omnis complica tío
, dag. .
.
ùoeatum eft nomen eíüs lefus
6¿c.exponítur z
$5»
uocareDefeftdareeíre 484
uocatío de niíiílo .
1#
uocatíoníobédíeridum
íij
uocabula rete impoíuitAdam
pag;
,.
24*
uocabíilá diligenter diftinxíc
Ariftoteles
32$
uocabulórum impo Citio J49
uocabülorum diferímína 14^
uocab'ulórudiftíncliones muí
taíoftiünc
<
3*5
uocabulorumuís
. 32$
uocabiiítas infinita
iiócum uarietas ín imítate roa
üolftiua potentia homo ad De
umperuenirenónpo teft 68 &
uolo mundare
exponitur

üoluní

Index.
uoiúht^deiexémjplaría funt
pag.
'
¿7ó
uói uncas íncreatá omn/poZ
tens
/■
voluntas libera indetermina­
ta
54-0
voluntas noftraín, ómnibus
dependere debet â volunta/
tediüiria
<409'
voluntas obliqua
*
57í
volunta^mouctur fine fucceC
■ tíon¿‘‘
, ..
'■ fio
voluntas dclitíarumcdslu 582
voluntas libera
;
i»;
voluntas per eleftíónem ter*
minatur
47¿
voluntas anímg rátíóiñaíis 575
voluntas Dei
570
üoírintas Dei
134

voluntas divina
’
¿52
vól tintas libera >.»
; *8 0
voluntas non quíefcít nifi ín
eo quod ín le complicat otrí/
ne amabile
472
voluntas néxus eft
444
voluntas dei eft ultima e [Tendí
■ ratio
.
. 278
volutas in uera charitate quieÍCÍC
; ■■■■
17«
Voluntas procedit ¿ verbo fií

mente
. . *oi urna a!ba qfiæ vocatur .Ita
voluntatis déi inftrumenta 254 urinae pondus
voluntaos libertas , *
514 urinae judicium
’73
uolühtatïs Íiber¿ módíficarttó iirfus mellis cibo deletftatur
pag,
2oá
pág*
: :.
60s
uoíuntatís capacitas
472 uux fíngaddí
22 J
volunta tí diutpae íubiacet om uxores piares qui habuerint
nís necefsitas ÔC ímpofsibílt
Pag*
W
' ■ tas-: ■ • ' ' : ‘;
' 418 ; vuilfreduS epífeópus Ebroi/
uoluptat. íti fapiétía unde 55 2
cae
/ii
nerita s priór üeftígio fuo si 2
uolüptuoíá uita
yzíF r_^cilanas chalccdonenfis
epifeopus
744
üóluntatem patris oportet fa­
ceteintrantes in regñtim ccd zachanas papa monarchiam
regni Francíáe iri Pipínum
lorum ;
547
.
781
uoluptatêamor informat^?* * . tranfrulic
8$i
üol uptaturd conform itas in ¿erfenie concilium
zenonis hypoiifis
matrimonio
ejx’
ufusfîïmatkgés
721 zenonis ftntentiá de poíTe fie
joj
ufurarfi ..z.‘
sn . ri. ...■
ufurariæ deceptiones ,
821 t zenith quomodouideateerv
i?
votum in facramento panis et -Jtrum-, ..
zizania
traditiones
hominum
uini > : ■/
8;a
pag¿
>40.
uotacaftitatis
7s 8
Zodiacus
'
;
248
uox exercitus
itfS
zodiaci
motus
quomodo
fciuox . ?
4?
278
urna nigra
818 4Í pofsic
717;
ur.cbaldaeoíum ciuítas .. ^5 ZozomusPapà
utfiltf lucís ambulate &c. ex­
FINIS
ponitur
¿Sí

VITAD* NICO
lai de Guía ex Ioan.
Trittenhèmio.
.

.

...

»>

A

4

..-..‘i*

í|icoi¿AVS deCura}epiicopusBrixineniîs>&iàndæeccIefiæ
Romanae,tituli Sandi Petri ad uincula presbyter cardinalis,na/
[ tiónéTeutonícus,ex díocefi Treuerenfij uir m díinhís ícirípturís.
i eruditifsímus,
Theologorum íuo tempore facile princeps,
[ àtqj in fecularibus literis egregie dodus,jjníióíbphüs,rhétor,ô£
[ mathematicus celeberrimus, ingenió (ubtilís, & éloqüio dífer¡ tus,trium linguarum Hebraicæ,Graecæ, & Latióse peritus ,uíta.
coriúeríátíóne integerrimus
us oC
<x fingularíter deuorus, animarum iàlucis.
iàlutis amator,
amatpr
fîhcefus fîéferuidus:qui legatus in Germaniam miiïiis,multa prô reformatione eo
clefiæ,& inulta utilia fecit & conftituít. Scripfit multa praeclara üoluminájdqquí^.
bus excántfubíeda í
DéüífíóneDeL
lib. i Pandam hunc quæ uobís.
DePácefídeí.
lib. i Fuit ex his qui àpud.
Réparatíó Caíendarij.
. lib. i Sume fandiísímé Papá.
, JDéMathematicis complementis* lib
i Ad laudem omnipotentis Dei*.
Cribratió Alchoran.
lib. 5 Tanta eft poteftasfummiDe uênàtiôdê fapientiæ.
lib. 1 Propófituni eft meas ía.
De íúdó glób i myfticæ.
lib. 2 Curri te üidéárh ad íedem.
Compendium.
lib. i Accípébréüé compendium*
T rial ógus de Poflèft.
lib. i Cum nobis cóhcé.
DéMathematíca perfedioné*
lib. i Sollícítaéftñobílismens.
Çôntra Bohemos.
lib- i Nicolaus miieratione,
;'peBefyííó¿
liU i Qüilégeriteâqùæin.
i Etiîtamsinte.P. V. no.
lib.
De d?to Patris luminum.
i
Déíldério tuó pófíetenus.
De quærendo Deo*
lib.
Video té quâdàm profunda
lib.
De ápice theoriae.
Admirabitur Sí rede.
Dé dóda ignorantia,
lib.
péconíedurís.
lib. 2 Data nunc qüálícunqj*
Tandem me compulit.
Dé filiationeDe¿
lib.
DéGeñeíL
Sæpedeledabiliusre*
lib.
Idiotae de fapientía/
lib. 4 Conuenit pauper quídam*
lib. i
De quadratura circuli.
lib.
De fortuna.
Diredorium fpecuîantis.
lib. i Tunoftinostres&c.
Éxcitat.íÍüe Serm.per totG annum.îib. 1O
Epíftolárumaddíueríbs.
lib*
Circa Cüiàmnatiuftatisfuæuillamad ripas Mofellæ íñ óppofitó Vrficáftrihoípí*
tale celeberrimum in honorem fandi Nicolai epífcopí conftruxít,quód prædfjs
redditibus copiofe dítauit,ac libris iri omriifcíéntía pluribus exornauit,GræciSj La
ííñís&altjs.MoríturfubFrederícoImperátoreterríó,Atino Domini m. cccc¿
Lxiin. índidione xn. undecímádíéménfís Augüftí,ætatis fuæannoíj.Ró*
mæfepukus,cuius corad praédídüm hoípitale miftum,ibidem in
'
dio chori fub marmore fepélítur. Et alia multa, quit píe
& dod¿ fcripfítjín fecunda pagina To mí
prímí repenes.

i

AVTHO R I TATES
facræ fcripruræ quas Rcucrcnd.in Chrifto
Pater Nicolaus de Cufa Cardinalis in diuerfîs Íuíslíbrís5diligentífsímé
citat & explicat. Hiccp colledæ fecundum ordinemli*

brorum Bibliæ>& primum ex libro.
Geneftos*
Cap.

r*

Ixit Deus fiat lux S£
facfta eft lux. Tom.u
lib.i.de Doâa igno­
rantia cap. ?» pag.35.
code Tom. in Di/
al.de Genef.pag.t55.
eodem Tom. lib.de
uenat.fapientiæcap.^.pag^o^, Tom.t.
lib.iTxcir.excitatione. T u quis es.pag,
jsj.eodê Tom.z.libj.Excit.exdt. Ver/
bum caro facftumeft.pag.409.T0m 2 lib.
/.Excít.excit. In principio creauitDeus
cœlum
terram pag.y 8 j.
Cap. 2. Nomina rebus ab Adamo
impofita. Tom.u InDial.deGenefi,
pag.ijj.
Idem* Formautt igitur Deus homi­
nem de limo terrât ÔdinÎpirautt in faciem
eius fptraculum uitá* & facftus eft in ani/
mâ uiuence.Tom.&lib.ut fupra pag.ijy.
Cap.? y. Ego fum Deus omnipotes
Tom.t.inDial.dePofteft. pag.i$2. &
Tom.zdib.j.Excit.excit.diesfancftifica/
tus.pag4s<y.
Capa- In principio creauitDeus coe
lumá terram, Tom.ijib.de uenat.fapientcap 51.p3g.304 SúTom.zJí.i* Excit.
excitCompleuitDeus die fepr.pag.593.
Idem. Sol Luna ftftdla prima facfta
'Tom.i.lib.de uenatione fapient. cap. 37.
pagjiS.
Cap.*. Pofuic Detis hominem in Pa
radifouoluptatis.TomzJib.i.Excit.exciLlnprincip.eratuerbumpag.?^».
Cap.2. Prçcepitne commederêt de
lígno pofito in medio Paradifi. Ibidem.
Ídem. Quacunqj die comederitis de
ligno identic boni Q¿ mainmorte mori/
cmini.Ibidempag.5i2.
Cap.?. Quis mdicaúít ubi quod ef/

fes nudus,nifi quod de ligno de quo pre
ceperam, tibi ne comederes > comedïftù
Dixit. Adam 3 Mulier quam dedifti mihi
fociam, dedit mihi ôf comedí * Ibidem.
Cap.22.S¿2i.
Atftuum. ;.Inièmine
tuo benedicentur omnes gentes. Tot.
2 Jib. i .Excit.excit. In principio erat uer/
bumpag.jfo.
Cap.9. Arcum meam ponam in nu/
bibusj & erit fignum foederis inter me
& uos.Tom.2 lib ijExcit excic.lnprin/
Cipio erat uerbum pag 5^5.
Cap.119* Vxor Loth uerfa eftinfa*
xum feu ftatuam falis*
Capi. Vidit Deus quod eflètbonft,
& ait faciamus hominem ad imaginem
¡yfimilitudincm noftramTom.xdtj. Ex
cit.exc.Verbum car0fatftSeft.pag.4n.
Cap.2. Et benedixit Deus diei feptt
mo.Tom.2 hb.j.Excit.excit. Conftícúi®
te uob.diem follen.pag.43o*
Cap.z. Deus ultimo créantt horninem 8¿ ínípirauít ei fpiritum uitx. Tom.
22..lib.y
Myrrha eletfta
hbj ’Excit.excit.Quafi
Excit.excit QuafiMyrrha
elecfta
pag.^v&TqmzJib.?. Excit, exci t.ln*1
duimi.DomiJefChr.pag-sîS.
Cap i/. Ego Deus omnipotens»
ambula choram me
efto perfecftus,
ponamq? fcedusmeuminterme 6¿te8¿
multiplicabo teuehemêrer nimis.Tom.
2.lib.¿. Excit.excit. Quimanduchunc
panempagAjv Tomo.lib 5. Cnbràtionis Alchor.capa2.pag.923*
Capa* Spir i tus d omi n i ferebatur Çj
per aquas* Tom.Uib.s. Excir.excit.ob/
tulerunt munera paga? 3J.
Capaÿ* Ero merces tua magna To/
mo 2.I i br o 9*Excítatíonum,excitatione»
IteS¿ uosuíneammeam pag.tf4J+
Cap9* Maledirftus Cham fertius fer
uorum eri t fratribus fuis*Tomo *ríibro 3*
de Concordantia Catholica ín præfaî
tione

Sacræ Scripturæ
tíone.pag.77¿.
Cjp,i).6£ lacob.t.. CfcdiaitAbraha
Deo SC reputatum eii ei ad luftitia. To/
mo fecund^ íii Dialogo de Pace fidei
capuî.pag.87^
Cáp.12* Faciani té in getem magna
&c. To mo fecundo libro n Crib. Aldicapui.pag.á 23Cap.ij. Noh' timere ego protegor
tuus .Ibidem ut fupra.,
Capas. Dominéfi inueni gratiam
tn oculis tüis&Cí Ibídém & capite
P Cap.22. Tolle filium tuum unigeni/

tum quem diligi slfaac,6¿uade in terr am
uífionis âtautfupra.
Cap¿t<í4 Dixit Dominiis ad Ifaac,
ero técum 8C beriedícám tibí» Tomo hb ¿
cap.utíuprapagíJzq-»
Sermones Excitationum.
Capí, u Dixit Deas fíat lux S¿ fada
eft lux/Toriio fecundo libro,©éiauo.Ex
cít4>ag.¿ij¿
Capa. In principio creauft Deus
cQzlumSxf terram. Tomo fecundo libró
z.Excir.pag.rSj.
,
Cap.*. Compkuit Deusdíefepti/
móopusquodfeceratÓí'requieuítTomofécundojíbro fecundo* Excitationi
pgq5^

Exodi.
Cap.$. Egofumquifum.Tom.i.íti
Diallogo dePofíeft.pag. 252. &Tomo
fecundolibro 5. Excitado num excita tío
/ ne. píes fan&ifficát pag.^s;
.Gap 33. Deum nemo uídíc unquam
Tomo fecundo. Id primo prologolib j.
Cribrat. Akhór¿pag. 8 8d.
Cap. 4. Fílíús rrieus primogenitus
eftlfrael.Tomo fecundó líb.i; Cribraü
Akhor.capu7.p3g.9io*
Numeri.
C?p*2 3. Non eft Deus quafi homo
ót mentía tur, neque ut filius bomínísut
mutetur.Tomo fecundo libro i.Excita/
-tíonum. excír. In principio erat uerbum
pBg.562.
Cap-4. Prxcépítuafacooperírí.Toihoíéamdo libro fecundó. Excitations
exdraríone.Ibañc Magi ftell.pag-591.
Cap 20 Prende Aaron fratrem ruurri
É¿ Eleazar filium eius ¿ £¡C pones eos iri

ifídntéóoram omni Populo, & exué A®
ron ftolarti eius, SC indue Eleazar filium
eius. Et Aaron appofitus monetur illicTomo fecundo libro fecürido»dè Con/
cordantia Catholica capite uigefimofecundo>pag.7í¿.
Sermo Excitationis.

Cap. 20. Loquímiad petram corâni
eis* Tomo fecundo libro io.Excícatíoti¿

pag*757<
Deutronomfj,
Cap.tf. Audi, lirael Dominiis De/
usueftef uhu^i Tomo primo librópri/
mo udeDoéïà Ignorantia capitéuígéfi
moqiiartOjpap.i^.&Tomoz.Iibro i.Ex
cít. excítatíóné.Tu quis es pag, j$o.
Cap jj. Si furtexic in medio tui Propheta,aut quí ibmniumie uidifte dixerit
6¿ prædixerit fignum atque porientum¿
euenerit quod Joquucus eft: díxéríc
tibi eamus
fequamur Deos alienosi
quós ignoras
feruiamus eis tuon audi­
as derba Propbetgilliusaut fóniátóris,
quia tentar üós Dominus Deusuefter,
ut palàm fiat uttuni diligatiseumariho
iri tofo cotdé & m tota anima ueftra.Dó
triinum Deum ueftrum fequimini Sf tpfum timete, mandata íflíus cuftodi*
té^àiïditeuocêeius ipfi feruieti s & ipfâ
ádherebítís. Propheta ante ille aut fttftof
íonioríí i ntérfícieturjóí c.To.i.li.z, Exci
tationum.excitatidriè. Ibât Magi qtiaíií
üídérantftellpagq>Oí

Sermo Excitationis.
dap.8.Luc,4. Noninfolopaaeui/
uithomo fed ex uerbo quod procedit ex
ore Dei.Tomo fecundo libro j. Excitat,
pag 507.libro Excítatíonümexcíta
done una oblar.confumauít. pág* 5 *
Tomofecundo< Epiífi j.ad Bohemos^
pag^F»
íofue.
Cap. 24. Non poteris feruíre Domi
no.Deps enim fànâus SC fortis cernu­
lator eft« Tomo fecundo líb.i.Éxdtatía
num excitatione. In principio erat uef¿
bumpagiw
ludicum.
Cap.’!» Cur qugris domen rneufii
quod eft admirabile. Torn, fecundó líb#
I Æxci uxcíu Dies faniftiffica fipág4 $ 2 ¿
—
’
Re*

Authoritates*
i
Reguna.t."
Cap*** Domini enim funt cardines
terræ.Tomo t.libro, 3. de Concordantia
Catholica cap.4i.pag.32j.

Pfal.^u Sicut defiderat çeruus ad
fontes aquartim. T omo x.libro.De qug
rendo Deo pag.i?$.& TomoaJibro/.
Excitationum excitatione * medius ueftrum ftetit pag.m.
.. Reguntij.
Pial83+ Deus Deorum in Sion. To
Cap xp. Et ecce Dominus tranfit,3¿
moprimo. InDtaUogo de Pofteft pag.
fpiritus grandis & f ortis fubuertens mô
35$. &tdlibrodeBeriilocapite57. pag.
ces ¿¿conterens petras ,ante Dominumi
»8 j.TOmO eodem libro de uenatione fa
in fpiritu Dominus,& poftipiritû com­
motio* Non in cÔmotione Dominüs & pientig capite ttigefimoquinto3pa §.327.
Pfal.4; Signatum eft fupernoslu/
poft commotionem ignis ; Non in igné
men uultus tui Dbm ine;Tomh#in com­
Dominus & póftígnem fibilas aurae te­
pendio pag447.Tpmo fecundo,libror.
nuis* Tomo 2; libro ii Críbrationís Al*
Excitationum excitatione. f Annanda/
choranácapiio;bá¿*i¿7*
hiusuóbisuitámíétérnam pagri¿8.
Régüm.4* . ........
. „ a PfaL?£&iul Excèifus "Dominus
Cap.4* Propheta Helifeus módica laper omnes populoè. Torno primo li­
oler multiplícame. Tomo fecundo lib; bró de üífione Dei. capite decimeter tío
¿.Excitationum cxcitatíone,accepic le- P.ag’ishk <
panes pag.y 13. T ,
Pfal.i44. Tu es Deus magnus cu­
ius magnitudinis non eft finís» Tomo r.
lob;
libro
de uifíone Del câpite rj.pag 174* .<
Cap4 NunquidhomoDeícompá
.
Pfal.nj.
Non nobis Domine non
ratione Iuftificabitrif3autfadore fuo pu­
hobis.
Tomoprimolib.dêuifioneDei
rior erit uiri To; ¿ilith 2 i Críbrationís AlCapites.pagi84. •
. . ’
. . , ?
choramcápíte i7ipag.$Qj>;
- Pfal .45,; Deus Deorum loquutus eft
Pfalmofüm«
:
'■
........... ■ '■« T orno fecundo libro primo. Excitatio/
Pfal.45.. Vacate 8¿ uidetequqniam hum excitatione. In principio erat aer/
ego fam DÓminusiTómo 1. In Apollo/ bumpag.359¿
?
/ ... ,
gía Doâæ Ignorantia: pag3 y.
. Pfal. 44. Eruíftauit cor meum uer^
PfaíjóL Initio tu Do mi ne terra futi bum bónuthídícd egq opera mea Regi»
dafti 8¿ ôpèïâ rihtiuum marrón Cune ax~ ^Torno fecundólíbro primo. Excitatio/
lijípfi pfcriBunt tií i¿ útt ídem ípfe ¿ft. Td nu excitationejn principio erat uerbum
mo.úlri Díallogó dé Genefi pagair. „, pag.Jíd.
> r
Phl.32; Verbo Domini coeli firmati
Pfal.ioa. Ad.2i Dixit Dominus
funt & fpiritu pris êius oninis uirtus eoi Ddmino meo fedeâ dextris meis . To/
cum.Tpm.ulri Diallogo déGènefi pag. mo fecundo libro primó. Excitationum
iji.eódem.T otii* libro 3; de Doda Ignó excitatione. In principio erat uerbum
rantiájcáp.iL pag.0; ¿¿Tornó i.líbroi; Í>ag.n*¿.
Excitationum excitatione» In principio
Idem. Tecum principium in dieuir
erat uerbum pag;
Tomo 2 .In Dial/ tritis tuæinfplendpribus fandorum,ex
logo de Pace fidei captté 9.pag»s¿8. p
útero ante Luciferum genui te. Ibidem.
Pfatiis; Laudate Dominum de coe­
, Pfal.y; f Odtftíómnés qui operantur
lis laudate eüm inexcelfís.Tómo 1. Iri iniquitatem ; Tomo fecundo libro pri/
Diáíiogdde Geriefí.pag.i 51. ¿¿ eodem; mq.Exciutionum excitatione. In prin­
Tomi; In lib. de uenatione fapienti» ca- cipio erat uerbum j)ag. 3$ 2 ; ?
PfaÍ8r‘ f Non prophanabisteftame
piteis.pagjn;
,s
PfaLiyo. Laudate eum inPfalceríó tumtuams& quae procedunt de labtfs ta
&cÿtharâ.Laüdate eum in Cymbalis be is,non facies irrita. Tomo libro Excita/
nefonaiidbusj laúdate eSiri cymbalis id tioneutfupfapag.lo».,,
bilationis 3 omnis fpiritus laudet Domi­ ? Idemi.Sí aútém dereliquerint filtj eiiisi
num. Tomo î4ib;de uenatione fapietV legem meam4ó¿ in ludictjs meis nbn ain
buláuériricjfiiúftítíaí ihèàs prophana»
te capite 20.pag.3i3;
'
í i
üeriúí

Sâcræ Scribturæ
u?rínt}8¿ mandata mea non cqftodierint
uifitabo iniquitates eorum 8¿(n uerbe/

ríbüs peccata eorumimiferícordiam autem meam non dftperga ab eo,neq? no­
cebo in ueritate mea.íbidem ut fupra.
, Idem. ' ’ lurauí Dauíd féruomeo » ufcg
in aeternum pmparabo fedem tuam Jbú
PfaEio luftus Dominus 8¿ luftítías
dilexít,asquícatem uídit quitus eíus.Tomo,z .iM.Éxcit. excit, utíupra, pag-?T*
Pial. 34- Veritas de terra oda eft.To
" mo i.ííb+i. Excit excít. In principio erat
ucrbumpag >^4* .<
....
. Pfal. 13. Guftateóíuídeteqüamfuauis eft Dominus,beatus air qui fperatín
eo.Tomo «.libroa.Exdtationqmexdt.
Tu es Petrus pag.vtf.Só Líb.4..Excít,exdenaria autem optimám parte elegir»

pag-45^
•
Pfal.94.. Inmanudusfuntomnes n
nesterræ.Tomo iJíím. Excít.excit.filq
huiusfæciïli &c.p3g379. * ,
:
Pfal. 147» Lauda HíerufalemDomí
num.Tomo fecundo libro fecundo.Ex*
cítationum.excítatíone.AfferteDomí/
noglor.óíhono.pag.j??.
PfaLso. Eripiam eum glorificabo,
eum, longitudine dierum replebo eum,
6Coftendam illi falutare meum. Ibidem
ucfupra.
Píaí.32. Dixit6£ fada furit. Torno
fecundo libro fecundo. Excitations ex/
citatiope.hoc facite in meam comme­
morationem pagj^ôCTomo fecundo
libro g .Excitationum excitatione? Veni
te&uíd.etepag.i'i?-.
: ;
Pfalaj-i. Super flumina Babilonisil/
licfedimus ÔCfleuimus, donec recorda/
remur tui Sion.Tomo fecundo > libro fe
eundo. Excitationum excit. Remittunt
ei peccata mult pag.59^.
Pfal.siî. Poftiifti lachrimas meas in
confpedutuo. Tomofecundo libro fecSdo.Excitationum excitatione Remittunt ei pecc.mult.pag.p9.
Pfal.tfu Et diuitiae fi affluant nolite
cor apponere. Tomo fecundo lib.j. Ex­
citationum excitatione ♦ Ne time Zacba.pag.450.
.
Pfal .75. Dortnie runt fomnum fuum
6d'nihil inuenerunt omnes uiridiuitia/
rum in manibus fuis .Ibidem iit fupra.
Pfal.5<r. Exurgam diluculo. Tomo

fecundo libro 5 .Excitationum excitatid
ne leítim qu2erit.Nazapag.407.
Pfal.i 17- Hæc dies quam fecftDoA
minus exultemus 8C laetemur in ea.T.o'^
moflibr.excit.utfuprapag^os.ôcTom.
j.ln Reparatione Calendar^ pag.n^
Pial26. Exal tabo te Domine quóni,
amfofcepíftí mé. “TomoJibro.Excitatf
ütfUpra pag<-4c&i
Pía!. 5tf. Exurge gloria tries, e&rirgé
Pfálter ium 8¿ cÿthàra ¿ut fupra. e
‘5
Pfal. 2. & ad.‘Hebr.jf,. Fïlius^rneifô eà
tu égo hodíégeiíui té..; Tomó fééuhdo
libro j.Excítatíonum excitatione; VêW
bum caro facflum eft pag *4s8.6¿libro f¿
Excit.excít.Refurrexitter.die.pag.477lib.^.eartíndem Excítexcin PaxDel
quæexupe.omnemfenf.pag.é'is.
PfaLioj.. Emitte fpírítumtuwóf crea
buntur.Torñofecundolibro $♦ Excitan
tionum.excítatíone ? Parad, autem fpi/
rit.pag.42B. PfaÏ.8. Qiiam adrilírabííeeftdomen
ÉÍium ín uniuerfa terra.Tom. 2.lib.3.Ex­
citationum. excitan Dies fandífficatüspag4PIdem. QiiaiSi eleuata eft magnificedatuafuper ccelos. Tomo fecundo Ob­
ro j. Excitatípnum.excicatíone. Dies
fandiff.pag.452*,
;
Pfal.18. Cϕi enarrant gloriam Dei "
8>¿ opera eíusannuncíantfirmatnenturm
Tomo 141bj.Excit.ex,c it. Dies íandiff
pag*4Bt. ■' ’■ .V.'
■ ,
;
t Pfal.i18. Reuela oculos meps
confiderabo mirabilia tdg lege tùaiTœ*
mo fecundo lib.5 . Excitat, excitatione*
pag. utíupra.
Pfal.42. Emittelucemtuam&uerita
te tuâ ipfa me deduxemt&adduxeruc in
mote fandum tuu, in tabernacula tua
Tom.2.1i,3.Exd.excir.pag.ut fupra..
Pfal.84. Audiam quid loquatur in'
me Dominus Deus.Tom. 6C b.5 • Exciuexcítpfesfandifticat»pag.45¿.’6?lib^4
excit.Bea tí qui audiunt uerb.Dpm.pag»
474.8UiXexdt.una oblatione pag. 518«
; PfaI.16. 8ub umbra alarum tuarum
protege me. Tomo 2.1 ib.4. Excit-excit?
Refpexithumíii.andíl.p^g45y.
Pfal.72. Vtlamentum fadusfuni
apud te. Tomo fecundo lib.c. Excitex/
cít.Erant appropínq.ad lef pubí.8¿ pec/
ca-

Authóritates.
cato pag.4tf^ Tomo ¿.libro t de Cocof
dantia Catholica capite tertio pag. ¿96.
PÛL141» Ëduc de ¿árcete anima meam utconfíteaturrtómírtituo/Tomó fe/
cundo libró quinto, Excitationum excítatiofte Promifi hodie pag^á?;
Píalas. Lex Domini immaculata
cortüertens animas. Tomo fecundo líb.
é. Excitations exc.unà oblatione confu
mauitpag«$2¿.
Pfál^. Quís dabitmíhí penrias éo>
Iurhbæ,& tiolabo & réquíefcam* Torn,
fecundó libro ¿.Excitationum excitatio
nepérfedus orñnís eritpag 542.
Pfal.if. Bonofum meorum none/
ges/T óm.¿ .líb.^.Excít.excít Cumcp ó/
mní milicia cóéleft. exer. pa. 557*
Pfal.á. Qyoniám ütdebo coelós tuOsópera digitorum tuoïum Lunam
fíellas qtiæ tu fuhdáfti. Tomo 2 .libro 71
Excínexciratione * uocatum eft riernen
eíuslefuspag,5¿?.
Píalas, vnxiceumprgcortfértibus
fúís.Tómo ¿«libro jj.Excitat.excit* Puer
crefcebat.pa;<î2$.
Pfab¿* Satiaborcumapparuérítgtó
riatua.Tomo fecundo libro 9.Excitatio
num* excitatione ut filtj lucis ambulate
pag ¿56.
Piabit Non derelinquesanimàmë/
am in inferno. Temo fecundo libro io¿
Excitationu.excitatíoné.Qüiperfpirí/
tum fa nctu femetipfutti obtulit pag. 659*
Pfal.17 Dolores ínferrti círcumdedé
ruñtme.Tomozdíbroió.Excítátionum
excítacíóneutfyprápagieódem.
Píal.¿?4 Eduxiftt abinferno animam
mëâm.Tornó fecundo libro i o. Excita/
tíonum *excitátíóne& pag.üt fupra.
Píal.109 Tu es facerdos magnus inçtétííum fecudum ordine Melchífedech
Tomo fecundo libro primo, de Concor
danti a Catholica ca.tertío pag.695.eod.
To,libro3.Cribrat Alch ca.»¿.pag 9*7*
Pfal.iá. Mándatum Domini lucido
illuminans oculosZEorno i.lib.a .de Co­
co rd an tía Catii ol ica capireío. pag. 751*
• Pfal.n 8. Lucerna pedibus meis lex
tua,Ôdamefëmitisjmeis* Ibidcutfüpra.
Pfat$* DirigèDomine Deus incôfpedutuo uiam meam.Tomó fecundo,
Êpift. fecunda ad Bohemos pag-829.
Píala 1). Os habent ÔÊ non loquen-

tunTomo fécuftdoDialIogo de Pacé fi
dei capité feptimo pag. sers.
Pfàl.î42i Non iuftiftcabtcurinconfpédutuo omnis uiuehs. Tomo fecun/
do Diállógó de Pace fidei cà.iy. pa* 87^
Pfaí.44-i Spécíófus forma præfilijs
hominum,diffufa gratia in labtjs tuís,¿pptérêa bènëdiXit te Déus in áetertiu.To­
mo fecundó libfo t* Críbrationis Al che
capite i9.pag.g?<L
Pfal.ijí
Dominus uírtutum
Rex
glotig.Tomo fecundo libro primo Cri/
brationís Alch.capíte i9.pag,896;
Pfal.118. Iniquos odio habuúTomó
fecundo,libro fecundo Cribration* AlChofan.cápitei7*pagi9o$*
ÍSénhortes Exciratioñuní.
. Pfal
Afferte Dominó gloriam et
&honorem*Tomofecundójlibto fecun
do EXcít.pag4$¿<
PfaliuA Confiituitè diem follenne.
Torno fecundo libro 5-Excít. pag,419*
Pfabiio; Memoriam fecit mirabili/
ümiTomo2JibfO4iExcítatíonü pá.44^
Pfal.¿7. Deus ínloco fatldioj Deus
inhabitare faciens unánimes ítí dothoa
Toriio fecundo libio quíntoExcitatio/
nu.pag47¿.
Pfal.18, Dies dieí eru&at uerbS.Tómó fecundó libro ^Excitatione pa.478*
Pfal .73* Reípíceínceftamenturntu
ùriï. Tomó fecundo libro quinto Excita
tiohu.pág*4^S*
Pfal.44¿ Dítexiítíiuítítíám.Tomó
feCuüdo libró feXto Excít.pag* sñ.
PfaU?. Laudatis ínuocabo Domí/
ftum.Tomó fecundo libro feptimo Exci
tatíonuLpag.$87
Pfal.83. Beatí qui habitant in domó
tua*Tomo fecGdô libro 8» Exc.pag^io*
pfal.44* Venité & uídeté.Torno fe/
cundo libro 8.Excitatione pag.^rj*
Prouerbíorurii.
Cap is. Peccator Ctimín profundi
peccatorum ueneríc,contémnít. Tomo
fecundo, libró feefído ExcítátíonSexd
tatióne Remite! peccata mult pag.js 8..
Cap;¿¿ Vadead formicam o pigeret
cónfídera Ufas eiuS ÔC dífee fapíentíam*
Quæ cum non habeat DuCém nec prae­
ceptorem nec principem, parat in æftate
cibum fibi ÔC congregae in meile quodl
f j
com

Sacræ Scripturæ
Capa* Tota Pulchra es amica mea»
commedat. Tomo fecundo,libro tertio
Excitar.excicatNe timeZach.pag.405. Tomo a.libro g.E*dt;pag.$s?L
Capu’» Sicut lilium inter fpínas.Tó
Caps. Per me Reges regnant.To/
mo fecundo,libro tertio Excit.excit*Di- mo 2*líbro 8.Excit.pag»iíitf¿
Sapieritïg;
citefiIiæSion.pag.424*
Cap.3 o. Stukíísímus fum uirorum8¿
Cap.z* Ipfaeft uapor uirtutis matefapientia hominum non eft mecum.To fiatis Dei.Tomo primo,libro de uenatio
mo fècundo,libro tertipExdt.excù.Di- ñé fapientiie,capite 15.pag.j05n
es iàncftiffi ca toseja g. 4P *
Ca*¿* Excæcauiteos malitia eorum»
Idem» Omnis fermo Dei ignitus eft Tomo 2 .libro 2. Excitexcit» Remittutv
dypeus fperantibus ín fe. Tomo fecun- turei péccá.mult pag*55>8.
dojibro tertio Excitation* exci.ut fupra
Cap*t Spiritus Domini repleuit or­
be ni terrarum.Tomo ilibo tertio,Exci*
pag-4H*
Idem» Ne addas quicquam uerbis tationum.excitatione.Paracletusautein
éius inueniariscp mëdax.Ibidê ut fupra. fpiïitùs>pag»4i**
Cap. s. Sapientia delebatur eñe cum
Cap.z* Optatii & datus eft mihi feti
filtjs homínum.Tom .fecundo Jíbrode/ fus5inuocaui & uenit in nie fpírítus fapi
cimo,Excítacíón.excit* Qui meínueniet entíg.Tomo fecundo,libro tertioJExcït»
p9g^7¿>
excit,Paracletus autem ipiritus,pa.422»
Idem. Sapientiam qui inuenetit,in/
Cap.s1» Da mihi fedium tuarum afueníetuítaiThSC hauríetíalutem à Domi fiftricem fapietiam. Tomo fecudo libro
no. Tomo,libro,excírutíupra
tertio,Excit.excitatione.Diesfandiffic»
Cap.fí* Mandatum lucerna eft lex
pag-4?b
lux» Tomo fecundo,libro fecundo de
Sermo Excitationis*
Concordantia Catholica capite uigeíi/
Cap.?. Dominabuntur populis.Tó
iiio.pag.Syu
mo
fecundo, libro odauo Excit.pa.605i
Sermo Excitationis ’
Ecclefiaftici.
Cap.8. Qui me inueníet.Tomo fe/
Cap n Omnis fapientia à Dominó
cundo libro decimo, exdt.pag^zy.
Deo eft.Tomo fecundo,libro tertio Ex
Ecclèfiaftices.
dc.excit*Diesfandiflicacus»pag.43j;
Cap.h. Dulce lumen
delecftabile
CapJ4* Trahfite ad meomnesi qui’
úíderefolem fi annis mtiltis uixerít ho/ mé cocupifcitis, & ageheratiohibusme
mo , æ inhís omnibus laetatus fuerit, is adimplemini* Tomo fecundo libro 4*
meminiíTe debet tenebrofi temporisai Exdt.excÍE.defácramentó,pag,4ío*
dierum multorum. Tomo fecudolibro
Cap.¿7. Stultus ut luna mutatur.To»
tertio Èxcitatexcit* Ne time Zacharia
mo fecund q, libro fecundo de Côcorda
■pág-4óy,6¿ libro ièptimo,earandem Ex/ tía Catholica in praefatione,pag.776*
cit.excit.Annunciamus uobisuûamæ/
Cap34* Melioreft iniquitas uiriqul
ternam .pag. $ ¿s.
mulier benefaciens. Tomofecundojib.
Cap.io. Vae terrai cuius Rex puer ^.Excit exc.Domine adiuüa me ,pa.6$U
eft.Tomo fecundo,libro tertio EXcit.ex
Sermo Excitationis.
cit.Didtæfdiæ Sion.pag.424.
Cap.24* Quafi myrrha eledadedi
Câp.i.Omnia ^titrant in mari&nore
fuauitatem
odoris. Tomo fecundo,libro
dundat* Tomo fecundo libro feptimo,
quintOjExcit.pag
478»
Excitation.excitat. Vbi eft qui natus eft
Rexludeo.pag çô’q.
Eiàiæ^
Cap*?* Si non credideritis noti intel
Canticorum»
Cap. 5* Anima mea liquefaga eft,ut lígetís.Tomo primo, libro tertio de Dó
(fta Ignoratia capúe i 1 .pagis/. 8C Tomo
díledus meus loquutus eft. Tomo mihi
2. libro y. Excita.excit. Beati quiaudiñf fecundo, libro fecundo Excitationum»
excitatione. Fides autem Cath baeeeft,
uerbum Dei.pag.474.
Sermones Excitationum# Cap*

Authoritatcs.

*

Cap* eodem
Ecce uírgo concipi/
et& pariet filium» Tomo fecundo, li­
bro primó,Excit.excit. In principio erat
ucrbum pagM4>
Gap*?* Paruulus natus eft nobis, &
filius datus eft nobis.Ibidem ut fupra
Cap-7* Adhuc fexâginta Ôi deceni
anni.Ibidem
Cap.45 Roratecoeíi defuper, S¿ nu/
bes pluant iuftumapperiatur terra Sfger
minet ferua tor em .Ibidem.
Cap. *6* Si ego qui generationem
alijs tribuo ipfe (tertiis ero.Tpmo fecurt
do libro fecundo, Excít.excit.fídes auté
Catho»hxccft.pag.}8^0i libro tertiorarunde Excit.excic.uerbft caro fadum eft
pag. 418 i & libro 9. Excit»excit loque re*
& exhortaré pag. 62 8» 6¿ in Diallo go de
Pace fidei capite nono pag» 8«8.& hb.2e
Cnbrationis Alcti,capite odlaüo pa.çcn
Cap.29;Matb»ij. Marc./. Hicpopú,
Ius meíabíjs honorat cor aurem eorum
longe à nie eft.T omo fecGdo libro e .Ex
cít.pag.íq8»excít .qui facit uoluncar* Pa?
trismd.
Cap.45* Omnem qui imiocatnometi
mea,ín gloriam mea creauí eúi formant
eurn,& feci eu. Torno fecundo libro fe?
primo, Excit» exciti cu o mní milicia cœ*
leftís exercít. pag. 5574
Cap
Secretummetimmihi» To>
mo fecundo libro nono,Excít.cxcít.fufi
ficittibigratía meà.pàg,«4îi
CápjSi Exalta ut tuba uocem tiiartí
Tomo fecundo libro fecundo, de Con­
cordantia Catholica capite 52.pag.767.
Cap.u Filiosenutriut 6¿ exakaui,í-¿,
pfíavfrfpreueruntme* Tomofecundo
E'píft.$.ad Bohemos pag.648i
¿ap.$2*1.Petri za Qui peccarS norf
fecit née inuccus eft in oré eius dolus.Tó
mo fecundo libro fecundo}Cribrat. Alchoran.capite 17. pagito.
Ideni. Veré languores noftros ipfé
tulit ; Tomo fecundo, libro^capite ¿pagi
utfupra;
,
Cap.u.ad Gaí.4. Litare fteriíis q na
parís,erumpe clama q no parturís^a
multi fíltj defèreæ magis quG que habent
uírum;Tómo fecundo libró tertio, Crib
rationis Alch.capíte i j*pag‘0 24.
Cap»íí>¿ Peccata ueftrá díuiftrunt
ínter üqs ÔC Dc^macArum/Tomó fecuí

do libro 2 .Crib. Alch.capíte í^pag.9o¿
Híeremíae.
Cap.17. LausmeaDómínus.Tomo
primo libro,de ucnatíoné fapiêdæ,pag.
$27»capíte35¿
Cap.5 5. Peruertiftís uerbaElohim,
uiuentíum,Domini exercurium Dei ue/
ftti.Tomo fecundo libro primo, Excíc.
excitatione; In principio erat uerburri
pagH?»
.
,
Cap»i& Repetite loquar adueríus
gentem ôf regnum , ut eradicem difper/
gam & euertam, fi poenitentiam egerit
gens ilîa'à malo fuo,ag5 Ô^ego pœmten

tiam fupermaló quodeogirauieis facere.Tomo fecundo libro primo,Excit.ex
cit.ln principio efatuetbum pagaoz.
Ezechielisí
Cap. 2 8» Tu fignacuiurn fimilitudinis
Tomo fecundo libró fecundo, Excit.ex
cit.fides autem catho»pag.$ 86;
Dap 20. Sabbata mea fandifticatcj
& fit lignum inter me & uos.Tomo fecG
do libro fextd,Exctt exci.qui manducat
buncpanenîpag.ijÿ;

Danielis.
Cap.7. Eteccecum nubibus cϔiqua
fi filius hominis iieníebat. Tomo fecun­
do libro prím o,Excitationum, excita. Id
principió eracuerb.pag 5*4»

Amos.
Cap.y; Odiohabderunt corripiente
in porta.Tomo fecundo libro fecundo,
Excita.excít Remittuníei peccata iriuí
tapag.558;
Abdíar.
Si exaltatus fueris ficui áquíla}8¿ fí id
terfydera ppfueris nidii tuG, indetetri
ham.dicit Dominus. Tomo fecundo IP
bro tertio,Excítat.excíc.Ne time Zachá
riarpag^oy;

ExMkhea.
Cap s* ex Math 2. Ioan. 7. Et tu Be­
th J eem terra luda, nequaquam minima
esinprincipibus luda ^ eX re ehimexiet
dux qui regat populum m éum Ifrael.To
mo fecundolíbroprímó, Excit.excít.lií
principió erat uerbum pag.364.
Zachariæ.
Cup ji» Exulta fatis filia Sion, ¡ubila
t à|t
fdrô

Sacræ Scripturae
filia ferufalemtEccerex tuus uenit tibi iu
fixis faluator3ipfepauper,ó¿ afcendês
fuper afinam,& íuper pullum'filium afi/
n». Tomo fecundo,libro tertioJExcita.
eXci. Dicite filig Sion.pag.42j.

Malachix.
Cap. r* Rex magnus ego fum dicit
Dominus. Tomo fecundo, libro fepti/
mo Excitat, excitati. Et cum omni milicía coeleft.exercit.pag.557.
Author ¿tatés exnouoT c (lamento*
.
.... .
. ...
.. ,.
Matthaei.

Cap 7. Noliteproíjcererñargarítas
ante pótcos.Tomo primojn Apollog.
Dodæ Ignorantiae pag 64. &Tomo fe/
curtdojEpift.z.ad Bohemps pag.857.
Cap/y. Bead mundo corde quoniâ
ipfiDeum uidebuht. Tomoprimo.Dialogo dé Pófieft . pag. 257.6c Tomo fe­
cundo,libro primo Exciuexcít. Vitaeratluxhomirium.pag.5^;
'
Cap.ii«Lucj©. Abfcondfeéa'aíapientibus Sdreuelauit paruulis/Tomo pri
mo,lnDíalogodePoífeft.
Cap.*2. CuiuseftImago’ hæcô^fu/
perfcriptio eius.Tomo primo,libro pri/
mo,deLudo GIobi.pag.2 v*
Cap.n.Hier.6. Iiigum meum fuaue
8¿ onus meum lene. Tomo primo,libro
deuifione Dei,capite uigefúnóquárto,
pag.207*
Cap. 2?. Super Cathedram Moyfifc
derunt Scribg & Pharifaei quae dicunt fa
cite.T omo fecundo, libro fecundo,Exz
cit excit. Tu es Petrus pag.378. eodem
Tomo, Epift fecunda ad Botan pa.sjtf.
Caputf. Quid prodeft homini fi to«
tum mundum lucretur? Tomo fecundo,
libro tertio Excitexdtatione. Ne time
^acha.pag.405.
Cap.it.Lucær» Tune es qui uen/
turus es analium expeAamusfButesre*
nunçiateIohanni,quomodoŒçiùident
claudiambulant & leprofi mundantur.
Tomo fecundo,libro quarto Excitationum.excitatione. Confide fdia.pag.4i2*
Cap.14 Modice fidei cur dubicafti*
Tomo fecundo, libro quarto Excitatio
num.excitatione. Confide filia,pagina4tf£h
Cap,4*

Sí fíltiis De/es dic ut ifti h/

pides panes fiant. Tomo fecundo,libr©
quinto Excítatíonum,excitatíóne, Día
bol.relíquít eum,& ecce.pag.4zj*
Cap*$* Beatíqui efuriunt 8¿ fitiutft
luftítiam quoniam ipfi faturabuntur.Tó
mo fecundo,libro quinto, Excíra.excíté
Promífí hodíe,pag^Q.
Cap s* Poteft ex lapidibus hísfufcí
tare filios Abrahg/Tbmo fecundo,libro
quinto Excit exdtatíoae.Ccdum & ter
ratranfib.pag.4M*
Caparé Quero uos me effe dicitis’^
Tomo fecundo, libro quinto,Excitationum.excitatíon Refpon.Petr.ait. Tues
Chriftusjpag.409.
Cap.n. Tollitelugumnfeumfiipe?
uos,o¿ diferíte à tnequia mítís'füm & hu¿
milis corde.Totno íecundo.libro quin/
to Excitattonum.exçic. Quemadmodd
égo feci & uos fad aris.pag.501*
Cap. 22. ■ Quie ftiht Cæiaris redditi
Cæfari ÔÉquae Dei Deo. Tomófectindo*, libraodarro Excitationum.excitatione. Offendite mi hi numif.pag.tfo8.ea
dem Tomo,libro tertio de Concordan­
tia Catholica, capite quadragefimoprfe
mo,pagin'
,
, ■
Cap.Veniteaílmefacíamúósfie>
ri pifcatores.hominum.T omo fecundo*
libro ocftauo, Excttationum.exci.Verii
teôiuîdctepag.fii^
Cap.-eth NouífsimíerGtprimi&prí
mi nouiísimi.Tomo fecundo, libro no/
n o Exci ta donum. excita ti one.lce S¿uo¿
in uinearnmeam ¿pag.Mí*
Ca p*z. A‘ frudibus eorum cógnofe
cetis eos.Tómo fecudo, libro nono Ex?
citattohum.exeitatione* Domine adiuuamcjpag.^i.
' ,
Cap.ijXuc.2o. Væ uobis Hypocrfe
tx. Torno fecundo , libro nono Excita/
tiomim. excitatione. utfuprapa,gina*ut:
fupfa.
Cap.r. Qui ueniunt ad uos in ueftP
mentisouium, fed intrinfecus funt lupi
rapaces. Tomo, libro, excita done, pa/
ginautfupra.
Cap.stf. Scitis quod poft biduum
Pafchafiet, Tomo fecundoJibro deci/
mo Excitationum.excitatJnParafchc/
ues,pag.6¿z.
Capaí. Tibi dabo claues regnicœlorum,quodcunqj ligaueris.Tomo fe
c im­

Authoritatcs.
cundo, libro i.de Concordant-CathoIL
ca,capíte n.pag.7°í‘& lib.eod*capite 18.
pag./î?*
Idem, Portx inferí non pmialebftt
adnerfus eam.Tomo fecundo, libro i.de
Concordát.Cath.capíteundecímOipag.
/oy.&Bpíft. 2 .ad Bohemos, pag.sjj-ÓC
Epíft.7.pag.857*
Cap»* s* Vbi dúo uel tres fuerint cotí
gregati in meo nomine. Tomo fecundo
libro fecundo,de Concordantia Catho­
lica capite tertio,pag.714.
Cap.itf. Tues Petrus &fuper hanc
petram çdificabo.Ecdefiam meam.T o
mo fecundo,libro fecundo, de Corcor»
dantia Catholica cap,/.pag.7 20.5¿ cap*
1 j.pag 7 27.8c cap.i 8*pag./j9*Tomo,eo
demEpíft.2.ad Bohemos pag 835*
Cap.íí. Pauperes femper habebí/
tís uobtfcum. Tomo fecuFido,líbrofecS
do5deConcord.Cath.capite18.pag.759*
Cap.iS. Si Ecclefíam no audierit fit
tibí ficut.Ethnícus.Tomo fecundojíb*
ro fecundo,de Concordantia Catholica
capite i/.pag^s/.
Cap.itf* TuesChríftus filiusDeiut/
ui.TomofecnndoJibro fecundo,de Co
cordantía Cath.capíte is.pag-7 50*
Cap.n.Euc.u* Omne regnum ín fe
diuííumdefolabítur. Tomo fecundo,1L
br03.De Concordantia Cacholica,capi
te3e.pag.8t3.
Cap.2 8*Mar*i¿* Ice Baptízate.Tomofecundo,Epift.2.adBohe*pag.833*
ídem. Sed uobífeum fum ufe# ad co
fumationem fæculi. Tomo fecundo,E/
pift a.ad Bohemos, pag. 8 35* & Epíft. /•
pag.857Cap. 5. Non uent foluere legem fed
adimplere .Tomo fecundo,Epift» fecurt
do,ad Bohemos.pag.8 35.
Cap*6\Luc iL Panem noftru quo/
tídíanum.Tomo fecudo,Epift.7*ad Bo
hemos.pag.85i?.
Cap.28. Baptizantes eos innomine
patris ¿ffilrj & (pirítüflantfti.Tomo fe^
cundo, Epift.7. ad Bohe.pag. 857
To­
rno eodem libros. Cribratíonís Alcho/
ran.cap.n.pag.903*
Cap.i6.Mar.i4. Luc.2 2. r.ad Corínt.ir.
Accipienscalicem grati as agens be/
nedixít,dedíte# difcipulis fuis dicens .Bi
bite ex hoc omnes* Tomo fecundo, E/

píft.7.adBohem.pag,86o.
Cap j. Beati qui perfequuríonepa*
tiuntur propter íuftítíam quoniam ipforum eft regnum c&lorum* Beati eftis eft
maledixerint uobis homines, &perfe*
quutí uos ftíerínt,
dixerint omnema
lu aduerfôuos m é tie tes ,pp ter me, gau/
dete & exultare in ilia hora,quoniâ mer/
ces ueftra copiofà eft in Ccelis,fic enim g
fequuti funt &Prophetas q fuerunt ante
uos.Tomo fecundo,libro tertio Cribra *
Alchor.pag.9i8.
Sermones Excitationum.
Cap.ij. Simileeft Regnum coelorft
homini quxrenti bonas margaritas.To
mo fecundo,libro fecundo Excitation.
pag.578*
Cap./* Qui facituoluntatem Patris
mei qui in cœlis eft.Tomo fecundo,lib.
î.Excit. p ag. j 8 r. ibro pag. 54 s.
Cap.x* Intrantes Domum inuencrut
puerum cum matre eius» Tomo fecftdo,
libro 2.Excit.pag*)89
Ibi. Ibat MagiftellSquSutderantfe
quentes*Tomo fecundo, libro fecundo
Éxcit.pag.jpo.
Cap.2i, Dicite filix Sion. Ecce Reae
tuus uenit tibi manfuetus fedens ftiper
a finamôf pullum filium fubiugalis.Tomo fecundoJibro tertio Excit.pag.42h
Cap.ij. Filius hominis uádíc.Tomo
fecundojibro 5.Excic*pág.4<r>,
Cap s’* Confide filia remittunturtibi
peccata tua/TomO fecundo,libro y♦ Ex/
ctt.pag.4^*
Cap18.Luc9Mar9.I0ann.13. VL
dete ne contemnatis unude pufillis his»
Tomo fecundo,libro quinto Excitatio/
ne*pag4zo*
Cap itf. Quodcuncp folueris fuper
terram erat folutum ÔC in coelis. Tomo
fecundo, Fibro quinto JExcit pag.471.
CapA Quxrite primum regnftDei
ÔÎ íuftítíam eius,& haec omnia adtjcien/
turuobís. Tomo fecundo, libro quinto
Excit*pag.4/i.& Tomo,eod*lib.«. Exci
Cat*pag.$94‘
Cap.y * Beati mundo corde quoniâ
ipfi Deum uídebunt. Tomo fecundodF
bro fecundo Excic.pag.392.
Cap 4* Diabolus reliquit eum,Sfec
ce angeli acceíferunt. Tomo fecundo,U
bro i*Excit.pag*47f ♦
* y
Ca/

Sàcræ Scripturæ
Cap *5“* Magna eft fides tua,fíat tibí
ficutuïs.Tomo fecundo,bbro 5* Excita
cion.pagvy*
Cap.*s< Habenti dabitur Tomo fe­
cundo ) libro $.Excít.pag.47¿*
Capáis; Tibí dabo clanes regní ccelúrá. Tomo fecundo3Iíbro5.Ex. pa^sj.
Cap.y. Veniens offeras munus tuñ*
Tomo fecundo, libro $.Exc.pag.4? 5,
Cap.itf. Refpondens Petrus ait: Tu
es Chri ftus filius Deí u(ul T orno fecuti
do,hbro quinto Excic.pag.459.
Cap.2. Vbí eft qui narus eft Rexludaeorúm-Tomo fecundo,libro 5. Excita»
pag>çô2.& Iíb*7.pag.f0$.
Cap*/5.Ioann.9. Ibunt hi infupplíct
um aeternum Juftí uero in uítam xternam
Tomo fecudo, libró quinto Excitation»
pag^ií.
Cap.?.Luc.5>«8¿?» Híc eft filias meus
dilemas ínquo mihi complacui. Tomo
fecundo f libro y.Excít.pa gji 1.
Cap.í.Luci 2» VbiThefaurustuut
íbi cor tuum.Tomo fecundo,libro 8. Ex
cít.pag.007*
Cap- 22 . Oftendíte míhl numtfmá
cenias* Tomo fecundo,libro 8. Excitat,
pag.tfo?.
Cap.*. Obtulerunt munera. Tomo
fecundó Jibro9.Excit.pag.05 a.
l- Cap é» Volo mandare. Tomo (ecu
do, libro s.ExcÍGpag.íí^.
’ Capup., Ice &uos in uíneam meam,
Tómófécundo,libro?. Excir.pag.045.
Cap.29 Ecceafcendímus Híerofolí
mam*Tomofecundo3libro 9. Excitati,
pag ¿4V. .
Cap4> Hæc omnia tibí dabo.Tomo
fecundoJibro ?.Excit.pag.048.
Cap*H*Domíne adiuua me.Tomo fe
cando>libro9.Excic.pag.0so.
Marcú
Cap.iJ* Mat.io. Luc.iz. Nonením
uos eftís qui loqoiminifedfptritusPa/
tris ueftrí qui loquitur in uobís* Tomo
primo-,libro i.DeDocfta Ignorantia ca/
pireiQ*pjg.í7*
CapjTuc.z • rides tua te faluam re
cituade in pace. Tomo fecundo,libro 5.
Excitexcíc. RemíttSrur eipeccata*mul
ta.pag.4*6-*
Cap.*2* Math is ad Corínth.i.Epíft*
capar. Accepit pancm ftgratias ages

fregit dedit ép diícípulís fuis dicens, ace¡
pitemandúcate hoc eftcorpusmeií#
quod pro uobís trader, hoc facite in meâ
comm emora tionem. Tomo fecundo,li
bro 4.Excft.excít-qui manducat hucpa/
nem.p3g.444* Tomo fecundo,Epiñ.7.
adBohem.pag.gflo.
Cap*4.Math*/. Menfura qua meníí
fuerítís,eadem remetietur uobís.Tomo
fecundojlibro y. Excit.excit.fpeminte
omnes q nouerut.nomen tuum.pa.408*
Cap.7. Etfolutum eft uínculumlin/
guæ eius .Tomo fecundo, libros. Excita
tíonum,excícatione.BeatÍ qui audíñtuer
bum Dei.pag.454*
Cap.15Xuc.2f* Erit ín nubibus cum
poteftate magna & maíeftate.Tomo fc/
cando,libro $.Excit*excit.CceIum Ôftcr
ta tranfibunt.pa g.49 4.
Idem. Arnen dico uobís non pme~
ribit generatio ifta donec omnia fianu
Tomo fecundo, libro Excit.pa.utfupra
Idem. Ekunc figna in Sole &Luna
& ftellis & in terris preffura gentium,ut
fupra.
Cap.14* Hic calix nouum teftamen
tameftirimeofanguine» Tomo fecun­
do, libro 0. Excitatexcit.qui manducat*
huncpanem.pag.530.
Cap.14* Math.20.loan.i2. Ad quid
perditio hæc3potueracuenundari multo
S¿darípauperibus.Tomofecundo3líbro
i o -Exci c.exci t.In Par a (cheue.pag.000*
Cap.i0. Qui non crediderit condena
nabitur.Tomo fecundo libro 10.Excita*
excit. Aílumptus eft ín cœlum. pa.07 2.
Cap*9*Mathai8.& 20 .Luc. 17.5^18*
Qtiícunqj uoluerít efte omnium primos
fitomníummínífter. Tomo fecundo,li­
bro í-deConcord. Cath.cap.15.pa.7M*
Cap io.Math.ip. QuodDeuseon/
íunxíthomo ne feparet7íóm.2,Epíft.2¿
adBohem.paggtf.
Sermones Excitationum.
Capa0.Math.28.Luc.24. leíumqux
rítis Nazarenum.T omo íecundo, libro
fecundo Excit p3g. 405.
Capa*. lefus autem emiflauoce ma
gna expírauíu Tomo fecundo, libro 3»
Excit.pag.4n*
Ca*5*Mat.0.Luc.z. Cofide filia fídes
tua te faluam fecíc.Tomo fecundo,hbr4.Excít.pag.40i,
Cap«xo<

Authoritatcs*
Cap.io.MatlwXiic.ij. Nouifsimi
erunt primi,OCprimi nouífsimi.Tomo fe
cundo, libro quinto Excit, pag.473,
Cap.io.Luc.t8» Miferere mei fílíDa
uíd.Tomo fecundo,libro 5» Excitation.

pag.484*
Capas. Vere filius Deíerat homo
ífte.Tomo fecundo, libro quinto Exci/
tation.p3g.4*o.&42i.
Cap.i;.bîac,24..Luc.îi. Cœlu&ter
ra tranfibuntyerba autem mea non eran
fíbunt.Tomofecundo,libro $. Excitat.
pag.47
n
Cap 8, Accepít lefus panes,gratias^
agens fregit dedit difeípulís fuis ut ap­
ponerent ante turbam. Tomo fecundo,
iibroi.Excic.pag.515.
Idem.Math.15. Mifejreor fuper tur/
bam.Tomo fecundo,libro ¿.Excitation.
pag.M-r»
Cap.7. Ephata. Tomo fecundo, fib
bro 7.Excit,excit pag.ss*.
Cap. 5. Puella furge&furrexic. To­
mo fecundo,libro 8.Excít.pag.¿iz.
Cap.i¿.Math.2¿.A<áuum.i. Afíum
ptus eft in coelum .Tomo fecundo, libro
10.Excit.pag.tf72.

Luco*.

Cap.^.Mathaei itf. Marcis.&s* OportebatChriftum pati & tertia die refurgereá mortuis.Tomo primo,libro j.
de DodaIgnorantia capite fepcímo. pa
gínan.
Cap.24. O ftultí & tardí corde qui no
intellexerunt oportere Chriftum paci
ita intrare in gloria fuam. Tomo i Jib.5*
de Do ¿la Ignorancia cap.&pa utfupra*
Capj. Exurgens María abtjt cum
feftinatíoneín montana. Tomo primo,
Dialogo de A nnunciat.pag.24tf.
idem. Vndemíhihocut ueníat ma
ter Domini mei ad me.Tomo,Dialogo
pag.ut iupra.
Idem. Ecce enim ut uox’falutationis
tug fada eft in auribus meis,exultauit in
utero.Tomo 8C Dialogo,uc (upra.pagitia 47.
Idem. Et beata quæ credifti, ut fu/
pra.
Idem. Magnificat anima mea Domi
Síumut fupra.
Cap.u. Quis ueftrum cogitans, po

teftadijceread ftaturam fuam cubfn 1
unum.Torno fecundo, li bro primo Ex
citexcit.Tu quis es.pag,545?,
Capio. At qui unum eft neceflarich
Tomo fecundo,libro r.Exc. Tu quises.
pag.jjo.iV ibid.pag.js*.
Idem. Omnia Deus pofuit ineitis po
teftate.Tomo fecundo,libro i.Exc.cxci
taranta erat lux hominumpag.5 74*
Cap.i. Beneditftus Dominus Deus
Ifrael, qui fecit redemptione plebis fuae
Tomo fecundo, libro primo Excitatio^
num, excitatione In principio erat uerbumpag,578.
Cap.io.Math.io.loann-ij.Marc.tf.
Qui uos auditmeaudit.T omo fecun/
do, libro fecSdo Excitationum , excita/
tibne. TuesPetrus.p3g.578. &z libro tf*
Excita.excir* Refpice Domine de coelopág-í47« Tomo eodem Epift.7.ad Bo
hem,pag.8j7.
Capi, EcceAncillaDominifiatmi
hi fecundum uerbum tuum. Tomo fecii
dojibro tertio Excit.excit.uerbum caro
fadum eft.pag. 4.10.Tomo eodem lh
fecundo, de Concordantia Catholica in
prafat pag.77^.
Cap.ro. Nemo nouit Par rem ni fi fi­
lius, áfcuí uoluerit filius reuelare. Tomo
fecundojibro quarto Excit.exc.Ego reilifcicabo e5innouifsimodie.pa+44i.Et
libro quinto Excita excit. iam PatresQC
fratres.pag.47tf.
Cap.i. Quomodo fiet iftud,quoni/
am uirum non cognofco. Reipondens
Angelus dixit, fpiritus fandus fuperue>
niet ¿n te,^ uírcusaltifsími obubrabit ti
bi.Tomo fecundo,libro quarto Excita/
tionum,excitatione Refpexit humilita­
tem ancillz fuae. pag^tf/.
Cap. 9 . Filius autem hominis non
habecubi caput fuum reponat.Tomó fe
cundo, libro quarto Excitationum, ex­
citatione. Martinushic pauper, pagi­
na 4¿7.
Cap.n. Filqueftriinquoerjciirt.To
mo fecundo,libro quinto Excitat.excit*
Magna eft fides cua.pag.47 y.
Capuz- Adauge nobis fidem.Tomo
fecundo, libro quinto Excitat.excita.ut
fupra.pag.eadem.
Cap.21. Marti?. Regnum ccelorum
exfimdicadinc fîcuIneæ.Tomo 2 .libr.5.
t «s
Ex-

Sacræ Scripturæ
Excftat-exci.ccdum & terra tranfibunt, fecundo Excitatíon.pag, 379*
Cap. 2. Gloría ín excelfís Deo,6ffn
pag49h
Cap.5. In uerbo tuo laxabo rete.To terra pax hominibus Tomo 2 .lib.z.Exz
mo fecundojibro 6. Exci ta. excit, perfe- cir*pag*í87*6¿pag-38á.
Cap-2*- Hoc facite inmearh comme
tftus omnis erit.pag.544.
morâtionem.Tomo
1 Jib.2. Excitapag,
Cap.s>. Alijdicebant eum loannetn
3?4*&
iib.7-earundemExcit.pag.585.
Baptiftam,alij Heliam , alij Hieremiam
Cap*?. Remittun tur tibi peccata muíaut unum ex Prophecis.Tomo fecundo,
ta
quoniam dilexifti multum.Tomo i.I*
libro 7-Excicationum,excit.Medius ueftrumftetit.pag.5tf2.
i.Excic-pag-jss&eod.libro.pag^f.
“
. _.
’*
„
*
Capuz. Petrerogauiproteutnode
Capa. Refpexirhumilitatem
Cap.r.
Refpexfr humilitatem anci!*
and!*
ficiat fides tua.Tomo fecundojíbroi.dc Isefu^T omo fecundo, libro fecfido Ex
Concord* Cath.cap.t i.pa^.7 0$.
cít-pag-4-oj
citpag-403-&
.&libr.4.
libr.4.earundem
carundemexcitat»
excitan
Idem.* Simon Simon Ecce Sathanas pag-454*
expetrjt
it uos, ut cribraret ficut triticum, ' Cap.10. JMaria
María autem optimam parego aurem pro te rogaui ut no defioatfi tem elegir.Tomo
2 .libro 3. Excita-pag»
_
_í»
libro 4*pag»4$tf*
des tuatu aliquando conuerfus confir
Cap*u Ne timeas Zacharia,exaudi­
ma fratres tuos.Tomo fecundo ,libro 2*
ta eft deprecatio tua. Tomo fecundo,!!,
de Concord- Cath.cap. 17. pag.7 5
Cap.10. Dignus eft operarius mer- tertio Excit.pag.404.
•Idem. Ecce Ancilla Dominifiatmi/
cede fua.Tomofecundo,libro 2.deCôz
hi fecundum uerbum tuum. TomofecS
cord,Cath.cap 32.pag.7tf5.
Cap-i4« Qui non renuncíauerítom- do, libro quinto Excit, pag.48tf.6C libro
nibus quae p o i sidet non po teft meus ef- tf.pag.517.
Idem. Aue gratia plena.Tomo fecu
fe difciptilus.T omo fecudo, Epift.j. Ad
do.lib.
$.Exci t pag.418.
Bohem pag. 8jt.ó¿ Epift.7>pa*852. & ea­
Cap. 15. Erant appropinquantes ad
dem Epift.pag.857Cap.12 Mat.24. Fidelis feruus quem lefum Publicani Sf peccatores, ut audi­
conftituit Dominus fuper familiam fu- rent eu/Tomo fecundojibro quinto Excinpag.4tf8*
am : ut det illi in tempore tritici menfu/
Cap-17. kfu praeceptor miferere no
tam Tomo fecundo Epift.7. ad Bohem.
ftri/Tomo 2 Jib.s.Exat.pag.v2.
pag’8J7.
Cap-11 • Beati qui audiunt uerbum
Cap .23 Pfal.50. Pater in manus tuas
commendo fpiritummeum.Tomo fe/ Domini & cuftodiunt illud-Tomo fecu
eundo,libro fecundo Cribrat. Alchorâ. do,libro s.Excit.pag474*& pag.512.libpag.512.lib*
cap.t4-pag potf.
tieiufdem. _
Cap-8. Qui habet aures audiendi au
Cap.rz, Math 10. Nolite timere eos
diat
Tom-1.i1b.5- Excit.pag.474.
‘qui occidunt corpus SC^poft hoc non ha­
Cap.12Eftote parati quia quaho/
bent quod amplius agant. Timete eum
qui poteft corpus & animam mitterein ra non putatis. Tomofecundojibroy.
gehennam ignis Tomo fecundo,libro Excit-pag.utfupra.
Cap<J9- Venit filius hominis quare
fecundo Crib.Alch.cap. 14.pag.505.
Cap.2. Sufcepitlfrael puerum fuum re 6¿ faluum facére.Torno fecundo, lib/
recordatus mifericordix fuae. Sicut Io- ro quinto Excit.pag.47?.
Cap.24* Sedete quoadusq; induami
quuruseft,ad Patres noftros Abraham
Á femini eius ín lecula.Tomo fecundo, ni.Tomo fecundojibro quarto Excitat.
libro 3. Crib Alcbor.cap.13.pag.924.
pag-154*
,
Cap.»- Benedíóa tu in mulieribus.
Sermones Excitationum.
Cap>9-Mat.itf.Mar,5>.&8- Oporte/ Tomo z.líb.í.ExCfr.pag.480.
Cap.?. tcce mitto Angelum meum
bat Chriftum pati & tertia die refurge>
ante
faciem tuam. Tomo fecundo,libro
re.Tomo fecundo,libro 3-Exc.pag.418.
Cap.itf. Filrj huius fæculi prodendo quinto Excit.pag.utfupra.Ôi libro fepd
res funcfilijslucis.Tomo fecundo, libro mo,pag Jtfo*
Cap,2.

Aathofitates
Cap.*. Nuncdimittis feruumtuum moprimo,libro deBerillo,capiteiç.pÀ
Domin¿. Tomo fecundo^íbio quinto, ginaz'^.ôiTomoï.libro j. ExcitexciE
Verbum caro faVtum eft,pag.41 o.
Bxx(t.pag 4» j;
Çap.14* Adeumueníepius &maGó
¿Qàp i ». Beatus uenter qui te porta/
uif.Tomo fecund o jib ,5. Excit pag 48?. nem apud eum facíemus.Tomo 1. In Di/
Cap »* Paries filiutii SCuOcabisno/ alogo dePóíTeft.pag.isá.
; .
men eius lefum.Tomo fecundodibro y.
Capa. Verbum caro fadumeft.To
mó i.libro de Dato Patris luminum,ca­
ExC.inpag.497pap,2» Pax hominibus bonæuô/ pite quinto,pag.2 91. &Tomo fecundo^
hntari's.Tónio fecundo,pag.997.
libro 1. Excitationu, excitatione. Tu qs
Cap3» Nomen eius lefus. Tomo
«jpagJS1cundójibro quinto,Excit.pag 501.
ldem¿ lljuminahsomnernhominc;
Cápx Quotqüót eum tangebant fa Ibidem,utíuprá .
.
Cap.14.16. sûi.âfi y* Égo film üia ue^
ni erant.Tomo fecundo,libro y.Excíra/
tíonúm,paguo¿. . . .
(
ritas Óíuita.Tomo primp3hbro 2.dèLu
Cap.iy. Gaudium erit in codo fuper ' do Globi,pag.2is.⣠Tom. i.libro ;.dé
uno peccatore poenitentiam agente. Tó Çoncbrd Cath* capite4O‘Pag<8 21. To/
mo fecudo, libro fexto » Excitationum^ mo 2. Epift.i. ad Bohemos pag. 8jo.0d
Epift*7 pag^s?. .
. . < ,
pag-5^**
. . , , .;
Cap.2.‘ vocatum .eft nomen eiús, le
Çap.8. Tu quí^estRefp on di tlefus,
fùs.Tomp fecundo, libro feptímo, Ex- principium qui & loquor uobís.Tom. 2.'
libro 1.Excit, éxcit. Tuqùis es,pag.54^.
citationum,pag. $*8.
Cap.eodem. Lumenàd.ceùehtïon<
Çap.i* Hocerat in príndpio,qrnniá
gencium.Tomo2 libro 7. Exci pag.yzj. per ipfum fada fuñe. Tomo fecundo,lí<¡
Cap.i. Mifscíséft Angelus Gabriel. i.Éxdratíonum, excitatione,In princí/
Tomo fecundo,libró 7. Excita.pag.577; píoeratuerbumpag.jéó. . ........
Idem. Èttenebrae eum non compræ
Cap. 2» Puer cr efceba t.T o mofe cu­
henderunt.TomôTb.eXcit.ucfuprapa,
do,libro nono Exdtatíoníí,pag.¿2 4.,
Cap. 11, Pater uefter codeftts dabít 364-Tomo &libro>utfupra*excit. Vita
uobis. Tomo fecundo, libro 10; Excita/ êfat lux hominum pag.j7$¿,
Cap.¿ Hicuertit iri lèftimoniumut
tionum,pag.í7o..
Ioannís;,
téftímoniumperhíberetdelumíne.Nod
Capa:. Nífí granum Íruméntí iri tef ératlile Iu¿ led ut tefttmoniujm perhibe­
tám cadens mortuum fuerit. Tomo prix ret de lumine érat luxuerá illuminatis,’
mOitib.3*deDo(ftaIgnoranua,capite7;. 8¿c.Tomo fecundo,libro i. Excítexcit;
Vita eratlux hominum,pag.j/í..
pag.î*»
Cáp.t4. Páterineo manens facito*,
Cap i. Quotquot autem receperat
eumdedir eis poeftatem filios Dei fieri pera quae nemo inte eu m feqt.To mp¿tt
.
tjs qui credunt in nomine eius. Tomo 1. bro.excíta¿ptfupra, pag $74* ... Cap.$. Pacería fe uítam hábetjta d<
In 1 i b el .de ii h a tío n e D eipag.i 1 .&¿Tti­
mo fecundo,libró i.Excit.exci.Vita erat dit filio iiícS habere . Ibidem, ut fupra,ó¿
libio i.Cnb.AÍchor.cap s.pag snluxhomínum pag.¿7s.eodem. Tomo*
Cap.8.
Tunccognoícetis quiaegq»
libro 5.Excitationum,excitation. Çonfï
fum.Tpmp
É.Iio.hExcit excíta.TuqoM
de filia remittunt tibí pecca.46'^.lib.,
tf»eáründctn Excinexcit.una oblatione es,pag.$52.
r, .
ídem. Ante quarn Abraham fieret
confum3uit.pag.j-i,9. eodem Tomo,lib.,
fecundo,Cribrat. Alch.capite ló’.pa.asz. goíum.Tomo fecundo, libró i.Éxcí ^
éxcír.utfupra.pag.45j.
Èt E p ift.7. a d B oh em os pa g. 8 j 9 r
Pa ter m eus quem uos Deum dicitis’
Cap.ir* Claritatem quádediftímú
hi dedi eis > ut Ont unum ficut &. nosu- Tomo,líbro,excifatíone > utfupra, pá*
num fumus. Torno primo, libro tertio, ginajyz.
Cap.fASÇ Hæc eft uita xterna urco
de Do,da lgnorantia3c3pite ii.pag.s 8.
Gap 4. In principio erat uc|jbum.To gnofcanttefolutnDeum uerS.T0.2 J E

Sacræ Scripturæ
Tomo fecundo libro tertio,Excít.excít*
uerbum caro fa(ftum eft pag^io.
pag3*S»
idem. Quia quod fadum eft in ipfo
Cap í 2*1.3.8.Vt credentes in me ui
tam habeant. Tomo,libro,Excit.utfu/ uitaerat.&uita erat lux hominum* To» "
prapag.374* .
. moalibro,excitîpag.ut fupra
Idem. Et uerbum erat apud Deum.LCap.17* Clarifica me tu Paterapud
temeripfum,clarita te quam habui priuf- demutfuprai
Cap.io. Bonus Paftor animam fui
quam mundus fieretapud te. Tomo lib*
ponit pro ouibus fuis. Tomo fecundóla
excit, pag. ut fupra.
Cap.i4*Eiài.4$. Sicognouiftetis me bro tertio,Excít.excít. Dicite fîliæ Sion
Patre men utieg co gnoui fietis,ut fupra.
p a g* V 4CapjS.&J* Sí non uenifiem Sf lo/
Idem* Qui uidecmeuidetâfpatrê.I/
bide ut fupra,& libro feptimo^earundë. quutus eis no fuiflem,peccatum non ha­
Excít.excí.medíus ueftrn ftetít>pagjtfá. berent, nunc autemexcufationem non
Ibidem. Ego fumín Paire S¿ pater habent.Tomo fecundo Jibro 3 JExcir.exi
in me eft. Tomo íécundo, libro primo, cit.de peccato pag 427.
Cap,14. Vado&uenioaduos.To­
Excítat.excit. In principio erar uerbum
mo
fecundo libro tertio,Excit.excituapag Î74*
Cap ir.xiiy Etomnía meatuafunt, do ftuenio ad uos pag.437.
Cap.tf. Nonne ego uos duodecim
& tua mea funt.Ibídem ut fupra, Sdibro
quínto,Excitar.excít.uer¿filíus Deí erat elegi,&unus ueftra diabolus efhTomo
fecundo libro quarto, Excit, excir.defa/
homo ífte pag.45)í.
Cap.i24.2.8.¿, Egolüxín mundum cramentopag.45o.
Cap.j. NunquídpoteftínuéntrÉmai
ueníjUt omnis q credit in me in tenebris
tris
fuæ denuo introire ôdenafci.Toma
non maneat.Tomoíecudo libro prim o
Excitation. exc.In principio erat uerbCL fecundo libro quarto,Exdt.exc.Refpe/
xit humilitandi, fuæpag^tfr
pag.r4>
Cap. 8. SC 4. Qui ex Deo éft uerba
Cap.io.u* Exíui a Patre &in munDeiaudit.Tomo fecundo> libro quinto*
dumueni,utfupra.
Çap.i<M.f.7.84z« Sermonem quem Excitatíonum.excítatíone. Promifihoaudiftis nô eft meus fed eius qui mifit me diepag48«.
Cap.s» « Chriftus fputo liniuit ocu/
Patris.lbidem,ut fupra
los cocci, Sc fecit lutum, & huit inSiloe
Capa? #* Sermo tuus neritas.Ibid.
uidit.Torno fecundo lib.y. Excitex/
Câp.14. Nemo poteft ad Patrem ue
citBeatiqui
audiuntuerbCr Deipagjtf*
nice nifi per me,Ibidem.
Capj. Nemo poteft uenire ad me,
Cap.tf. Sicutmifir me uiuens Pater,
ita Siego mitto uos.Tomo fecudo lib.2. nifi Pater traxerit eum.T0m02Jibj.Ex
Excit.excit. Intrantes Domum inuene/ citexcit.Perfedusomnis erit pagj44*
Cap*i8* Socer Cayphx qui erat Po/
runtpuerum pag. j8>. & Tomo eodem
tifexanni illius,miferuntergo euadCay
Épíft 7»ad Bohemos.
Cap.i* Nonexfanguíníbus net#ex phá»eratautCayphas q cofilítí dederat*
uoluntate carnis.Tonto fecundo,Excit,
Idem. Quid me cedis*
cxcit.gloria in excel.Deopag.j88.
Idem. Mifit eg Annas ligatS ad Caÿ
Cap.2 0* Quid ploras mullen To/ pháPontífice.Tomo dibro tf.Excit.eXr
mo fecundolibro tertio,Excit. excit.Ie/ citAitlefusficut exaltauitMoyfes fer/
fum quçritis Na7aren.pag.407.
pen-pagj2j.
Cap.*o¿ Thomá quia me uidifti ereIdem. Tulerunt Dominum meu Sí
rtóído ubi pofuerunteum.ToniOjlibro diftiTomo z.libro fexto,Excit.exc.qui
credit in filium Dei pagj37.
excitpag.ut fupra.
lbid.&6.SCt* Beati qui no uíderut
Cap.eodem Domíne fí fuftulíftíil/
íum dícító mihí ubi po fuíftí eum,utego credideruntJbídem,ut tupra.
uenícns tollam eum.lbidem,ut fupra.
Cap. y. Sicut pater fulcítat mortuos,
Cap.n Omníaper ípfum faáa funt. fie SL filíiB quos uult niuificau Tomo 2*
libra

Excítatexcít» In principio erat uerbum

Authoritatcs,
¡ib.r.Excít. excitMedíus ueftrum.pag.
59 y.8¿ Tomo líb i] fdem ,excit.T ríni taté
tn dnítate ueneremür,pág582.
Cap.¿» Síqúísmáducaueríc ethóc
pane uíuetíri ^ternum,quia cató mea eft
pro rrtudí uíta. Tomo Cécúndó Jibro 7.
Excíta-excíc.Confüniatüm eífpag.y/s.
Idem.. Spírítiré éft qui uíuíficat.Totrió fecundoftiBro 7.Excit.excít.Trinítá
té in unítateueneremur,pag.y82.éí To­
mo fecundo,Epíft.?. ad Bóhem. pa.s j/*
Cap<8. QutexDeo eftuerba Déiaü
dit.Tomo fecundo, libro s. Excit,excit
Agnusin cruce leuatur,pag 599.
Cap ó-. Omne qduenítad me noerj
ei5foras.Totnofecurido,ltbio 8. Excit»
excít.Béati qui Habitât tri domo tua Do
mine,pag.¿io. .
Gapoé', Tríftítía ueftra uertetut in
gaudium.Tqmo fecundo,libro s .Excita
tionurti,excitatione. Quæcunc^ deferí/
ptaíuriqpág.íiK
Idem. ConfidíteégóuícimudmTo.
¿.lí..9.Exciexcít.Puercrefcebat Jpa.62 6.
Cap.z. Quódéünque dixerit udbis.
Tomo fecundo,libro 9. Excitariónú,ex/
cit.Obculetunt munera, pag.ó 52.
. Capan Lazare pródi foras. Tomó
fécudo, libro decimo Excitationum,ex­
citatione,in Paráfcheues.
Cap z» Quomodo bícliteras feítcu
non didícerít.Tomó fecSdo,libro iq.Ex
cíc.exc.Vt nuper dum .pag. ^8 ?.
Cap.6“. Nunquíd ¿¿uosuuItisaBíré
Refpondít Petrus &díxft,Dominead
quem ibimus, uerbu uítse seternæ habes,
nos credimus,ôfcognouimtis quia tu
es filius Dei.Tomofecudo,líbro primo
de Concord.Cath.cap.15.pag.727.
Cap 21. Pafceouesmeas.Tô.2.Iib.2»
de Concord Cath Tcap.ï 8 .pag.759.
Capa, Tu uocaberis Cephas.Tomo
2;lib.2ide Conc. Cath.cap.i8.pag,7^.
Cap.io» Qui Oo intrat per oftiSfur
eft Clatro. Tomo fecundojïb.fecundo,
de Concord. Gathoh capite 12 .pag.7tf¿.
Capo;. In hoc cognofcent omnes
quiameieftis diidpuli fi diledionêha/
buerítis ad inuícc.T rimó fectindo,libro
j.deConcord.Cath.cap.q.pag^q-*
Cap.?, ad Rom.5. Sic Deus dilexit
mSdumutunigenitu filiu fuir pro nobis
darcriTomofecundo, Epift.2.ad Bribe.

pag.sji.& eod.TónioJibrÓ fecudb Cfid
brat, Alchor.cap.n. pag. 905. & eodeiri?
libro capice17.pag.910.
Cap.6\ Nífimanducáúeríciácarneni
fílíj hominis, Sí iànguinem eius biberi?
tis,nori habebitis uítam in uobís. Tomó
fecundó, Epift.z. adBohem.pag.8?2.8£
Epift.?.pa.g^í.óíEpift.Z.pag 85S.&859»
Cap.3. Nifi quis renatus fuer ft. To­
mo fecundo,Epift.i.ad Bohem.pag.s35.
EtEpift;xpag.s$é.
Cap.14. Non derelinquam uosOr/
pháriós. Totno fecundo. Epift.ziad Bo/
hemos pa¿ 855-.
Cap.<s. Qui credit inm?5habebit ui/
tâmæcernam. Tpttio íecudoj Epift.j.ad
Bohemos.pag.84i.
Idem. ÎNon habebitis uicam iri uobisdbidem,ut fupra.
Cap.14; Vadouobisparareiocum.
Tomo fecundo,Epift.7.ad Boh.pa.8y9*
Cap.s. Ego fum panis uitæ qui de
ccéló defeeridi, fi quis manducaueric ex
hoc parie üíuetín^ternum.Tomofecun
do,Epift.7.ad Bohemos pag;8ys>.
Ca p. ii. Ego fum refonedio uitâ
Tomó fecundo,libro i.Cribrat.Alcho.
capite is.pag. 8M.
Cap.¿. verbaqueloqautusfumud
bis fpftitus & trita fúriíTorno,libro,cá*
píte,pag.utftfora
Cap, ty<. Spiritum uerítáris qui â pa­
tre procedit.Torno fecundo,libro fecuri
dójCrib. Alchor.capite ii.pag.’o 5»
Cap.y. Nêqj enimpácer iüdicatquêquamjfedomneíudícíurhdedttfiUofüÓ
Tomo fecutído, libro tertio. Cribrat At
choran.capite i7‘Pag.?fo.
Cap-iS. Regnum nrteum rioneftde
Hoc ftiundo.Tomri fecundojibro fecu/
do)Cribrat.Alch.pag.9oS.capitei<5 ‘.
Cap io. Poteiratem habeo ponendi
eâ
rurfus fumendi ea. To Jecundo, Ii;
i.Crib.Alch.capite i^.pag.909.
Gapq.LtJC.s. Quiribncredtttamiu>
dicatus eft.Totno fecundo,libfo fecundo,Crtbrat.Akhor.capaÀpâg.9io.
CapX Ego frim lux mudi ,qui ftqui
tur me rion ambulat in tenebris/To.z
Crib.Alch.cap,ï<?.pag9i3.
Sermones Excitationum.
Cap.i. In principio erat uerbiïmî.Tô
mo fecundodibro i.Excitat.pag jH»
Idem;

SacræScripturæ
Idem. Verbum caro fa dum eft .Tomo fecundo libro tertio Excít.pag, 409.
¿£ libro quinto pag^suS^.
Caps.
Tuquiseft. Tomófecun*
do libro primo, Excitation. pag.y49.
Cap r. Vitaerátlux hominum. To/
moíecundójibfo u Excítátiompa^^.
Cap.<?. Egofunipañis uiüus.Tomo
fecundo libro a Excitation. pag.$ ¿o.
Cap4ts*£i4. InfiocclaríficátUseftpá
ter meus ut frudum plurimuni afferatis
Tomo fecundo libro ¿.Excit.pag.5S1.
Cap.ry. Gaudium meum irt uobis fit
Tomo fecdrtdo libró fecundó ,Excítatíó
nepagutfüpíá.
Cap. t<r> Tríftítía ueftra uertetur irt
gaudíum.Tomo fecundo libro z.Excíta
tíonepagys*.
,
Cap.14. Arrierí amen dícó uobis fí
quid petieritis Patrem in nomine meo:
Tomó fecundó libró fecundo, Excita/
don. pág. utfupra.Ó¿ libro hpag.467.
Cap.eod., Páraclatus autem fpírítus
Tomó feCdrido Iibr05.Exctpag.420. ec
pag.4«*&líb.^pa¡g.yM<
Cap. 8. Quís uéftrurri arguet mé dé
pecca to.Tomo fecundo libro tertio Ex
citat.pag.4v.
Cap. 14* Vado 8¿ uenió ad uós To*
mófcéürtdó, libro j,Excít.pag<4j7,
C-ap.í< Egorefufcitabo eum innó/
uífsímoDie.Tomo fecundó libró 4. Ex
cit.pag.44r•
Vtíupra, Quimanducat nunc pa/
ném/Tomo fecundo libro 4. Excír.pag
444..ÔÉ libio ti. pagó) u
4
Cáp.i. .Vtmánifeftétut.Tomofeca
do 1 íbró 4. Excit pag^y u
Cap.u. Sí quísfermónemmeumfer
uauerit.T orno fee tí do libro quinto, Ex
ctt.pag.487.
Idem. Paracletus auterrt fpírítus qui
à Deo procedit.Tomo fecundo libro ;♦
Excit.pag.49i.
Ca p.y. Nemo potéft uenire ad me
nifi pater traxerit eum. Tomo fecundo
libró quíntójExctc.pag.49^
Cap íy. Cu uénérít Paracletus que
mítíetTomo fecundo libró fexto,Excitarpag.yjo.
C ap.5. Qui credit ín filium Dei. Tó
mo fe cud o libro fexto,Excit.pag.yjr.
Ca.tf. Vnde ememus panes. Tomo

fecundo libro 7,Excítat.pag.$y9*
Capa. Medius ueílrS fierit.Toma
fecundó Jibró feptímo,Excít pag.ytf
Cap.19. CónfumátuéftTómófedí
do,libró féptímó^xcitpagfz»'.^^
Cap*¿°* SurrexitTomofecundoJI*'
bró féptímó,Excítpág^oó»
Cap.i¿. Gaudium ueftrum nemo toi
let á uobis. Tomo fècûdo, libro décimo»
Exdt.pag,^
Cap.V* Subleuatís oculis.Tomott
libro utfupra.pag.<7t*

Ex Epiftoíiá Pauli*
Ad Romanos.
Cap.8. SpirituspofiulatgemfiibiiB
inenarrabilibus. Tomoi. in Apollogía
Do¿ta Ignorantiæ pag.V*
Idem. Ne fcíirius quid oremos. Tó*
mó,libró, pag.utfupra.
Idem. Quis nós fepárabit à charira*
fe Chrífthnum ignis,gíadius.utfupnk
Ca p. iv Deus manifeftat hominibus
éa quæijs dé eó notafuntTomó Un Di
allógódePófleft.pag.ísó.
Cap.n. Oakítüdódúiitiarum. To­
mó idibró de uífióne.Deí capíteiz.pag.
i 9 2. &Torno 2 .libro 9 • Excít.excír.fic cuc
rite utcompræhendatis pag.¿4( ♦
Gap.1.Chriftus no poten ínuenirí nifi depofítá omni malitiajdólóifiímula/
tióne & íriuídiaÓf detradíioné. Tomo
fecundó Jibró fecundó,Excit.excít. Tu
esPétrospag.?^
Cap.iji Nórtín cómmeÉationíbus
& eb rietatibusT om o, & libro3ut íbpra
excit.pág¿4$f.
Capó. Charitas Deí diffufa eft ía
chórdí bus noftris per fpírítum fanéhim
qui dàtus eft nóbis. Tomo fecundo,!ib.
feptimó, Excit.excít. Si quis non amas
Dómínumpag.$8á,
Idem. Régnaúíc mórs ín ómnibus fi11)s Adæ,
dominabatur mors propter
peccatum.Torno fecundó libró 9. Exci,
excitífimíleéft regnum cóeldrfrpág.tfjs.
Cap.ij. PoteftaèeritmomnisàDeo
habet ordinationem. Tomo ¿.libro j.de
Concord. Catholica íri prçfat. Ii pa.779*
Cap.!0. Corde créditât ad íuftitíam
oréautemcóníféfsiófítad falutë. To.s.
Epíft.2,adSohe’.pag.8}o.g¿Tomo eod.
Epift0adBohem.pag.8y9*
Cap>

Authoritates
" Cap.** AttapHus noh morituri To?
h102.Epift-2.adBohemospag.851; * .
Gap. 14* Qui manducat non man/
ducantemnon de(piciat,Si quinon man
4iicac manducantem neiudicet. Tom,2*
Epíft.2.adBobem.pag,83í.
..
Sermones Excícatío num.
Cap.h< Ex ipfo per ipfum S¿in i p ío
Tomo fecundo libro 4-Èxcitauonïï pá­

nonamatDominurhjpag^é*.
4* .
z-Cap.^adJEpfe^d Jimoth.r. <Ñeq$
fornicari) >necg indolis fermentes, necp
adulterij^e^mojles, necp mafculq rum
çbncubitorwinçiÿé^rioïi./p.ç^^alédi
ci ,neq£ rapices regnumJDei pofsidebut;
Tdrhp ¿Jibro
Exci.excítatibneíSími
le eft regnum coelorum pag.s-^.
Cap.n. ' Indicium fibi manducat 6£
bibir.Tpm.2. Epift,7.ad Bohe. pag.82 5.
gina 44’*
Ideml Probet autem íei'pfam homo.
Cap.** Humanum quidem dico pro
Tomo.2»Epift.í*ad Bohe.p3g;84i^ ''
pter infinitatem carnis-Tomo 2 JixExCap.io. • :Vnuspanis'unucorpus
cítátpag-w»
.
...
multi fumus.To.2.Ep.7»ad Bô.pag. 852.:
Cap.s.Debícorésfutnus.TomjJíb.^l
S ermones Exci ration ym. r
■
Excit.pag.547.
Cap.io. : 'Hgc feripta fuht. Torpo ic/
- Cap.13. Induimini DothínCLkfuhi
1 :
Chríftum.Tom.2.1í^.Exc¿t.pag.555,SC eundo libro 7 .Excit.pag. 5*8 o.
Cap.6. Membra ueftra templíí funt;
líb,7.earund>excít.pag.5y8.
Cap» 15. Quaecunc# defcriptá funti Tomo 2.Iibro7.Excir.pag.y8^4 ■
, CapJ** Si quis non amat Domihu*
To.m*2dib.8*Excít;pág.*iy.
~
Capiiu Plenitudo legis eft dikâio. TónT0 2;libro7.Excir.pag.58pn,
Cap.4* Sicnosexiftimetnomb.To
Tom,¿ Jib. 2 .Exci t. pa g. &
mb
fecuhdolibrog.pag^i.s. i h
t
Ad Corinthios.t¿
Cap.% Sic currite ut comprehend aCap.15. Videmus enim nuc pfpecuz
tis.Tô.i kf;Exç.pa;$4o.&3.iô.pa'*d8o£
Ium in ænigmate. Tom.idib.de Berilio;
, Ád Connubio
cap*i4Pag.27o*S¿Tom;i4ib;2.Excít.ex
Cap._¿h :,;Qu.oniamDei>squi dixitde
citjfîdes auçê Catho.hæc eft pag^8¿¿ .
tenebrisJume fplendçfcere,illuxit ín cor
CapA.Efai.64» .Quia nec auris audidit nec ín cor hominis áfeendit. Tom.r. dibus noftrís ad illuminatione feienttaç
Claritatis Dei,in faciem lefu ChriftùHai
lib.de uifione Dei.cap.17.pa gw,
bemusThefáurumíftum.
in ûalis fiâiliCap’3» bkc£ qui plancat eft aliquid,
bus,ut fublimitas fit,uirCutis Dei, SC nori
néq£ qui irrigar.fed qüí increméntumdat
Deus.Tóm.z.lib.í.Éxcic.excit. Tuquís' i n no bis.Tomo ,1 Jibro s. Exçi c.excirat.
Ños autemrèàélatafaciepag.*i2. f.
cs.pag.550* _
Cap* lu Pericula in maro &faïfis fra’
Cap. i. Ñon fint ínter tíos cóhteñ/
tribus
.To mo íJBxcit. libro s.çxcit.ueni
tÍónes.Tom.2*Íi.5.Éxcít.excicacioné.ácCe-Sí úidete pag ^14.
cepíftís in quo flap's pag.415.
' '■
¿ Capa*, buminftrmqrcofpóré , fb'í
Cap.15. Charítatem aucem non habe
àm nihil füni.Tom.iJïb.5. ExciteXcita- ttorfuhi ínfpímibTom. 2.hb.^.Excir.ex
cínVoIo mundare pag.6|tf;Tóm, Sdíb¿
tione.Pafacbaùtém íp tritus pag.420.
eífde
exc.fufFíCít tibí gráría mea: pa.^4;
Ibidem. Charicacém autemnon ha'
Iderti;
An tunc in corp Ore ah extra
beamTatftusfumaes refónansaút Cym­
corpus
nefeio,
fed Dèus fcit. Tomó febalum tí nrtiehs.Tom. 2.Ü.4. Excit.éxcít.
cundolibro shE^cúatíonunó. excitatio/
Confide»filiapag?4*4.
.r
Idem. Ita ut motites transferam. To •né&p3g*'ûtfupfâ.
Cap*4» Semper mottíficatíoneléfh
fho 2.Iib.$.Excitexcit» Miferere mei fili]
ín corpore no ftro cirdíBrimus,ut Sí uU
Dauidpag»4¿s.
Cap. i $ Omnes refu tgemûs fed non ta lefu maníféftét ín hobís.ToUdi .5?.Ex
cíe. excit, ut fiííf lucís arn bolate. pag.*í4i
omnes immutabimur. To.24ib.7.EXct
Sermones Excítátíáhtim.
cxcir.Confumatum eft pag.y/y»
Cap.).
Nos autereuelatafatíe.Toí
Idem. Stimulus enim mortis pecca­
tno
fecundo
libro s .Excit.pag.^ 1 o.
tum eft.Totttó JibV.Exdt.excit.Siçÿjis
‘T
.
- €ap.O<

Sacræ Scripturae
ïpiritus quod eft Verbs Dei, per omné
orationem & obfecrationem, omni tern
poreoràntesÔÎiriipfouigilatitesTom*
iib.ëxdtpàg.ütfüprà. ,
Cap.i. Alter atteritis ónera pórtate;
Idem. Non eft hobís luda ad uerfus
Tomo fecundo libro 3.Excitations exd
carnem Sí fanguínem,üt fb&tô
tatíoñé. Accépíftis íhquo ftátis pag.411*
Cap j» Vir caput mulieris quemad/
¿ap. 4. Filioli méi quos iterum par*
modum EccícfiaéCbriftusTómo fecun x
Curio.Tomo libro ut fupra« Excít.uídi d
do libró 6 ; Excitationum excitatione 4.
uitátem fariáam pag.4í4i
una oblatione conrumauirpag.jis.
Cap*2. Víuó íam non ego fed uíuit
Cap.f< EX quo omnis paternitas in
ín mé Chríftüs. Tomo fecundó libro 4*
îtœlo
Sí ín reirá hómínatur.Tomo fecitÉxcítátíónuexcitatione. Martínushie
do libro s.Ekcfcationum excitatione. In
pauper pag.4^7. SCTomo fecundo líb/
charitate radicati.pag.y?<.& pag*5i?7*
ro Excitationum excitatione. Loque?
Sermones Excitationum.
re 8¿ exhorta repaga?.
Cap.r. Credétes fignátíéftís. Tornet
Cap.$. Quodfífpíritudúcíminíno
éftis fub lege.Tomofecundo libro feptí fecundo libro/• Exdt.pag.y8 u
mo.Excítatíonu excitatíone,fpirituam>
Cap.5. In charitate radicati. Tomo
fecundo libro s.Eicitpag. 59«.
búlate pagm.
Cap. 7. Frudus ípírítus funt,charítas
Cap.y. Vt.fdíj Ilicis ambulate. To­
gaüdíum3páX,patientia, benignitas, bo rno fecundó libro y.Excit.pagtfis.
nítas,lóngáni mitas, fides, manfuetudo,
AdPhilippenfes.
módéftia contirientíacaftítas.Tomo fe­
Cap.2. Semetipfô exirianiret, & for
cundo libro 9 ; Excitationum excitatiomá fetuiacciperet.Tomo fecundo libro
ñe,Dominé ádiuua mepag.ffíL
i.Excitatíonu. exdtatióne. hi principio
Sermones Excítátíóhum;
erat uerbum pag.^4.
Cap.4* Vbíuenít plenitudo tempoCap.?.ad Rom.is. QuortlDeusued
Hs Totno fecundo libro y. Excitations ter eft. To. 2. libró 5* Excit,excit,Domi/
ne adiuua me pag-^i.
pág4^¿
Cap-f* Spiritu ambulate. Torno fe?
Sermones Excitationum.
cutido libro 7.Excitationumpag.554.
Cap.2.ad Rom.14.8c Efa 45. In no/
5 Cáp.4; Illa quxfürfum eft Híerufa> minelefu. To.flibr.?.Excitat. pag.430^
leni* Tomo fecundo libro /.ExcitatioCap.4« Pax Dei qúaé ¿xuperatom?
humpag.tftf.
né fenfutn.Tomo 2 Jib.s.Excit. pag.^18.
ÂdEphefîos.
Cap.2, Hocientite inuobisTomO
Cap. Oportet exuere ucterem borní fecundo libro 10.Excitations pag.£¿cu

Capa 1 Sufficit tibi gratia mea. Tomo fecádo libro ^.Excitations pa g. $44«.
À^âiatâi*

íiém prtefumptionís, 8C induere nouum
humilitatis bdmihem. Tomo primo I i?
bro dé uífiótie Decapité 2 hpag.202.
ídem., Solíicití íemper feruareunítá
tém fpírítus.Tomo fecundó libro j.Ex/
citationum excituocágencéspag.41^
Cap.¿; Confortamini ínDomino,eí
ín potentia uírtutis eíus.Tomo fecundó
libro $.Excitatióhüm.éxcítatíone.Iá paz
tres SC fratres pag-q/â*.
Idem. State ergo fuccindi lumbos ué
fîfos
___ in uérîtaté, ÔCinduti lorica iuftitiae,,
&calceatí
pedes ín
&calceatípédés
in praeparatione Euan/
pacis,in ómnibus
omnibus fuñientesfeutum
fumentesfeutum,
geítj pacís.ín
fídéí,ut pofsítís tela omnía
fídéíjUtpofsítís
omnia ígnea nequíf
nequif
funi extinguere galeam fal«cí$¿& gUdíñ

„
Ad Colloflenfes.
Cap.r. In quo habemus redemptio/
hem &remíísionempéccaíoru,quí eft imago Dei ínuífíbilís,primogenitus oui
nís creaturx.Tómo primo íibr. tertio de
Doda Ignorantia capite quarto pag.48»
Cap.z In quoom nés Th? fa uri (cíen
ti£0¿ fapíentí£>abfcódítí fuerunt.Tomo
prímólibró tertio de Dódá Ignorantia
capite 4.pag 4?.& Tomo fecundo libro
í.Excitationu,excítatíorié, fpirí tus aute
Paracletus pág^íS.
Cap.r. Omhía per ipfu 8f in ípfó ere
fùnt,&ipféàfiteomnes,
in
ata funt,&ipfeáóte
omnes, &ómhía ín
ipfócónftaní>& ípfe
ipfócónftánt>&
ipfe eft cáput
câpütcorporis
Éc&Tómo> libro, capí£e;pag.ucfupra¿

Autho rit ates.
ÀdTheffalonicehfes.r.
Sermo Excitationis.
A Cap.4* Haré eft üoluhtàs Dei fandi
ficatío ueftra. Tomó feciihdo libro feptí
mo excit, pag. 57-P
t
Ad TIieíTaíoní ceníes i.
Capa* Neretjciatis mádata Dèiui
traditiones ueftra ftatuatis.TomoaJib/
de Concordantia Catholica; capite &
p3g»7*7AdTimotheum.t.
Cap.6. Qui uolunt diaites fieri id/
cídünt ín temario nem ^aquaim^ cu
piditates multas ftukas ac noxiajs quçdé
mergtint homines in ericium ôètnteritû,
fiquídem. ^Radíxeftómriiíimálórum
cu pídítas,qúám qúídani appetentes er/
tauerimt áiíde;g¿ihfefuérurit ft dolori
busmultís.Tonid fttudó libró j. Exciti
fcxcíc.Ne time Zacliária pag. w*
Ad Timotheum :u
Cap.^.Et Apocal.i/. Rex Regum
Dóminus dominantiumTomo primor
libro dé qüærèndo Deo pag. 295.
Capó* Orririia in Deo uita funt.T^d'
mo i»In Díallógo dé Ptííleft.pag. 2 y ¿.
Ad Titurii;
, Cap.2. Loquere ôé exhortar e.TonL
fecundo libro ^Excihpag.tf 2$;

Cap ’»

AdHebræôs.
Peí quem Deus fecit ¿¿ fæctî

la.Tom.rJi* De Berilio icapq¿.pagii8$.
Çap.u. IdüífibjlíbüS Deus inuífibí
bíbscognofcitur;Tómb lilíbicap.pag;
üt lupia*
■ídém; Oportet accedentem credere
Tomó fecundo libro 5. Exdt.excít Jefas
amerri érriiflauocepag«4ir;
Cp.4* Non eritm habemus Pontiff
cem oui nori compati pofsit infirmitati»
bus.Tom.2.Epift.hádBohem,p3g.8q.4«

Sermones Excitationum.
Cap/î* Cum Clamor^ ualído & laclirímís;Tomo x.librq j. Excít.pag. 41 tf;
Cap;?* Intuimini quarus fitifte.Totrió fecundo libro y. Excinpag^è o ;
.Cap.io. Vriá oblatione confumauít
Tomófecundo libro tf. Excit excít.príma pag^sTecundá p z.tértia íbíd;quai>

tá í r 8. quinta
- Cap.i; Multifariam multiset tfeodís;
Tomó fteundó libro nono. Excitations
pag.ff¿o;
...
. .
-,
Cap *5>* Qui per fpirimm fandum fe
metípíum obtultt.Tomo fecundo libró
loJSxdt.pag.tfys’;
Actuum,
Cap?. Paulus afeendens» Tomó
primo libró 3.de Doda Ignorantia/capí
■ t .., .
te nipág.íá, ..
Cap.17. Quodl/cetfitj&nonabíÍcá
hobís jtarnen & cune propius accedírur;
qüadó plus fügiífé repérítur. Tomo p ri­
mo ín Apollogia Dócftg Ighorâcïæ pag.
07. Et Codeen Tpmo,hbro? dé qu grendo
Deó
Tomo feendó libro pri­
mo Excitationum excitatione.Tuquis
es pag¿$7. ...
Cap.17. Deas ín uñó íiomíne om/
ries cream t. Tomo primo libro de quae/
IrendoDedpag.ísri. z ..
Idém
G&wsergo fumus Def. To/
mo,libro ut fupra pag.eadem.
Cap.4. ípfeeft unicas , quæ Séante
unum>S¿ per fe Micet mium. Tomo fe/
cundodíbró i» Excitac-exdt.Tüqms es
pag.i^L
;
-.................
Capuó, Chriftusludexuíuorumet
níortüÓrS.Tomó primo, ín Apollogía;
Dodç Ignorantíp capite nono pagí­
nase 3
< •• ...
.
—
, Cáp.i» QuemDeus fufcitauicfolu/
tisdoloríbus inferni. Tomo fecundo;
libro décimo Excitatíonti m. excitatio/
ne.Qiíí ftmetípfum per ípírítumíariáS
bb|ulit|5àg
, ,s.......... t
Capa, Siirrexít Petrus In medio fra/
trumdícéns; fuit enim tmbain unum;
Tomo feóundo libro fecundo deCpri?
z cordanfia Catholica capüeûigefîrhoftcundopag;/^. ...
r
Cap- iî.ad Ephefz.adTitum.5. Per
gratiam Dpmini noftri lefu Chrifti' cre/
dimus ftltiari quemadriiodum ^ illi:
Tomó fecundo Epift. prima ad Roderi¿
cumdeTreuino pag.gitf»
Sermo Excitationis;
Capzri Sic veniet, quemadmodum
úídíftiseum euntem.Tómo fecundo li/
bfôfécüîxdo; Exciratiôriumpagqso. ?..
‘ .Ei'

Sacræ Scripturæ
Ex Epi ftolis Canonicis.

lacobi.
Capj. In hoc enim uerbo ueritatís
geniti fumus fdq lucis. Tomo primo It/
bro de Dato pactis lumínica.$. pag.291.
Idem. .Omne datu optima, & omne
domu perfectu. T omo i.lib .ut fupra ca/
píte fecundo pag.2 8<f.
Idem. Pater nofter dat affluenter &
noimproperat.Torri.libroscapite,utfu
prapag.285.
Cap.2* Qui in uno offeditfa&useft
omnium reus. Tomo 2, Epiihz.fub fine
adB0hem.pag.8j8.
Idem. Fides fine operibus mortua
eft.Tomo fecundo in Diallogo de Pace
fidei capite 15.pag.87
Peería.
Cap,2. Eccepono in Sion lapidem
fummS angularem electa, pretiofum,
fi¿ qui crediderit in me non cofundetur.
Tomofecundo libro 2 «Excitationum ex
cit.Tues Petrus pag 37*.
Capi. Chriftus nos regenerauit in
ípem uiuam.Tomo 2.1ibro 5 .Excitatio­
num excit. Quotquot tangebanteum fa
nierantpag-w.
Cap.s* Pafciteinuobis.Tomo feciido libro fecundo de Concordantia Ca/
tholica capite 18 .pag.75^Sermones Excitationum.
Cap,2. Eratis aliquando ones erran
íes„T orno fecíído libro 7* Exc.pag.j8r,
Cap.?. Dominum lefum Chriftum
íandiffícateTo .ôdlib.ut fupra pagjs^,
loannís.t.
Cap,4, Diligite alterutrum, fratres
eñis in Chrifto quícharítas eft. Tomo
fecundo libro j.Éxcitatíonum excit .Ao
cepí ftís in quo ftatis pa g.41 $ ,
Cap ,4, lo hoccognofcimusquoniâ
in eo manemus & ípíe in nobis, quoniâ
de fpiritufuo dedit nobis.Tomo fecun­
do libro 7. Excitations excitaiioneme/
dius ueíirumftetít.pag.jp je

Sermo Excitationis.
Cap i. Annunciamus uobis uitam
æternam quæ eratapud Patrem,& appa
ruit. Torno fecundo libro 7* Excitatio/
num pag ^7*
Apocalipfîs.
Cap 21. Menfara hominis quæ&an
, geli.Tomo primo libro tertio deDoâa
ígn oran tía, capite tertio pag.47.
Cap 22.Deus principiumSfinis.Totru
i.In Diallogo de Pofieft pag.2 54.
Cap.2. Vincenti dabo edere exman
na abfeondíto SC dabo illi calculum can
didum.Tom. fecundo libro ¿.Excitatio
num excitatione. Tu esPetrus.pag.j77*
Cap.8. Tertíus Angelus tuba cecí/
nít,&cecidítécoelo ftella magna ardes
tanquam facula, 8¿cecidit in tertiam par
tern fluminum 8¿ in fontes aquarum, &C
n omen ftellæ dicitur Abfinthium fiCmul
ti homines mortui funt .Tomo fecundo
libro ¿.Excitationum excit- Ibant Magi
ftefl.quam uiderantiequentes. pag.j^o*
Cap.22. Ego fum ¿eTomo fecm*
do libro 5.Excitationum excit. Dies fan
dífficaLpag.4^.&librO 7.Excit.ubi eft
qtii natuseftReX lud. pag.j^
Cap.j* Qtii habet claueDauid. To­
mo fecundo hbro Excitationum exci/
tatione. Multifariam mulcif<$.pag^»x*
Cap.j. Soluere fignacula libri chu/
fi.TÔ.2.Iib.p.Excit.excitpag.utÎùpra.
Sermones Excitationum.
Capax. Signum magnum apparuit
in cœlo,mulierami(fta foIe.Toçno fecun
dolíbro ¿.Excít.pag.^7.
Cap.21. Vidiíánáamciuítatem Híe
rufalem. Tomo fecundo libro i.Excít*

pagin’
Cap.j ♦ Suadeo tibí emere à mean/
rum ignitum & probatum.Tomofecuç
do libro 7»Excitat.pag.$88.
Cap.12. Michael Angelíeíus.Tó
mo fecundo libro feptímo. Excitation^
pag.^oj.
,

FINIS.

«■■'NICOLAYS DE
Cufa Cardinalis Rcucrcndiisimo Patri luiiano Cardinali, pfæceptori

fuo

S*

' DmirabiturôÉ recle, maximum tuum etiam probatífsínium ingemam, quid Tibi hoc uelit, quod dani
meas barbaras ineptias incautius pandere a tiento,te
• arbitram eligo, quali tibi pro tuoCardinalatus offi­
cio apud Apoftolicam fedem in publicis maximis ne
gotijs occupatifsimo aliquid otrj fuperfit, &.poft orni
nium Latinorum fcriptorum,qui hadenus claruerat,
fupremam notítiam,6¿ nunc Graecorum etiam, ad
meum iftum fortafsis íneptifsímum conceptum tituli
nouitate trahi pofsis.Qui tibi qualis ingenio (invam. dudum ñoñísimas exilio* Sed.hæc admíratiouión
quod prius incognitum hic infertum putes, fed potius qua audacia, ad de dotfta
ignorantia tradandumdudusfim,animumtuum fciendi perauidum,fpero uifendum alliciet* Ferunt enim Naturales,appetittim quandam triffem feniationem in
ftomachi orificio anteire,utfic natura quxfeipfam Tanam conferuare nititur,ftimu
lata reficiaturdta rede puto admirari ( propter quod philofophari ) fciendi deficterium præuenire,ut intelletftus cuius intelligere,eft effe,ft udio ueritatís perficiatur.
Rara quidem etii monftra Tint,nos mouere folent* Quamobrem praeceptorum
unice, pro tua humanitate aliquid digni hic latitare exíftimes>S¿ exgermano in re­
bus diurnis qualemeuncp ratiocinandi modum fufcipe, quem mihi labor ingens*
admodum gratifsimum fecit.
Qtiomodo fare eft ignorare.
Cap. 1.

luino munqre omnibus in rebus naturale quoddam defiderium ineffe
conipicimus,utfint meliori quidem modo quo hocctiiufcg naturç pa
tí tur conditiojatcp ad huc finem ea operari, inftmmentacp habere op­
portuna quibus indicium cognatum eft coueniens propofiro cognofcendnnefit fruftrà appetitus ut in am a to,pondere proptiæ naturç,
quietemattingerepofsit.QtiodfifortafsisfecLiscontingatJiocexaccidentiuenire neceffe eft,ut dum infirmitas guftu,aut opinio rationem feducit ♦ Quamobrem
fanum liberumintelledhim,uerum(quid iniatiabiliter indito difcurfu, cunóla per
luftrandoattingere cupit)appræhenfum,amoroibamplexa cognofcere dicimus,
non dubitantes uerifsimum illud effe,cui omnis fima mens nequit diffentire.Omnes auteminueftigantes,in comparationepræfuppofiti certi, proportionabiliter
incertum indicant * Comparatius igitur eft omnis (nquifitio, medio proportionis
utens,ut dum hæc quæ inquiruntur,propinqua proportionali redudione, præiüp
poíítopofsint comparari,facile eftappræhenfionis indicium ,dum multis rnedqs
opus habemus,difficultas labor exoritur* Vti hæc in Mathematicis nota funt*
ubi ad prima notifsima principia,priores propofitiones facilius reducuntur,& pofteriores,quoniam non nifi per medium priorum,difficilius. Omnis igiturinquifitio,in comparatura proportione facili uel difficili exiftit propter quid infinitum,ut
infinitum(cuniomnemproportioneaufugiat)ignotameft. Proportio uero,cum
conuenientiam ia aliquo uno fimul alteritatem dicat,abfcp numero intelligi nc^
quit*Numerus ergo,omnia proportionabilia includit.Non eft igitur numerus qui
proportionem efficitun quantitate tantumifed in omnibus quæ quouifmodo TubftantialiterautaccidentaliterconuenirepoiIuntacdifferre*Hincforte omnia PyA
thagoras,

De doéta Ignorantia

2
Comtes.
¿«doman.

Aridities.

Mammon»

thagorasiper num erorum uím,conftitui & íntelligí iudicabat. Præcifio Uerô cótfíbínatíonum in rebus corporalíbus}acadaptatío congrua noti ad ignotum, huma­
nam rationem fupergreditunadeo ut Socrati uifum fit fe nihil fcire, nifi quodignoraret.SapienttfsimoSalomoneafíerenteeundas resdifliciles&fermone inexplicabiles.Etalius quidam diuini fpiritus uíraít3abícÓditam efle fapíentíam,8¿ locum
intelligentia!,aboculisomníumuíaentíum. Sí igitur ita eft (ut etiam profundifsimus Aríftoteles,ín prima phílofophía affirmatjin natura manifeftíflimís, talem no
bis difficultatem accídere,utnydícoraci folemuídere attentanti, profedó cumap
petitus ín nobis fruftra non fi qdefideramus fcire nos ignorare. Hoc fi ad plenum
aflequi poterimus,dodam ignorantiam aflèquemur.Nihil enim homini etiam ftu
diofiffimonndodrinaperfedius adueniet3quâmin ipfa ignorantia, quæ ipfi pro­
pria eft,dodiflimum reperiri,^ tanto quisdodiorerit,quanto fe magis fciuerir
¿gnorantem.In quem finem3de ipfa doda ignorantia pauca quædam fcribendi,labores aiTumpfiu

Eïucidatiopræambularisfubfequentium.'
Cap, II.
Radaturus de maxima ignorantiae dodrína,ipfiusmaxímítatís naturam
aggredi neceflehabeo, Maximum autem hocdico,quo nihil maius efle
poteft. Abundantia ucro uní conueníuCoíncídítítaqs maximitati unita#
qua’eft
entitas.Quodfiipfa talisunitas/ab omni refpedu
contradíone,uníuerfalítereftabfolutamíhilíllí opponf manifeftum eft,cum fit maximstas abioluta.Maximum itaque abfolutam,unum eft,quod eft omnfa,in quo omnia
quia maximum.Et quoniam nihil ei opponitur,cuni eo fimul coincidit minimum?
quare eft & in omnibus JEt quia abfolutum,tunc eft aduomne poffibile efle,nihif
a rebus contrahes à quo omnia.Hoc maximum quod 8¿ Deus omnium nationum
ftdeindubié creditur ,primo îibellofuprà humanam rationem incompræhenfibiliterinquirere(eo duce qui foluslucem habitatinaccefllbilemjlaborabo . Secundólo
co ficut abfoluta maximítasjeñ entitas abioluta per quam omnia id funt,quod flint
ita uniuerfalis unitas eflendí,ab illa quæ maximum dicitur abfolutum.âi hinc co
trade exiftens uti uniuerfiim,cuius quidem unitas in pluralitate contrada eft fine
qua efle nequit.Quod quidem maximum,etfi in fuá uniuerialiunitateomnia com
pledatur,utomn!aquæfuntababfolutofmtinco,& ipfiim in omnibus: non ha­
bet tamen extra pluralitatem(in qua eft )fubfiftentiam,cum fine contradione,^
quaabfoluínequít,nonexíftat.Dehocmaxímouníuerfo fcilicet,in fecundo libel­
lo,pauca ijuædam adi)ciam.TertioIoco3maximûtertiæconfidera£ionis fubfequenr
ter manifeftabitur.Namcutnuniuerium non habet nifi contradefubfiftendam i»
pluralitate,iiiipfis pluribus inquiremus unum maximum,in quo untuerfum maxi/*
me 3¿ perfedifsimé,fubfíftít adu,ut in fine,&quoniam tale cum abfoluto quod eft
terminus uniuerialis,unitur,quia finis perfedifsimus fuprà omnem capacitatem no
ftram,deillo maximo,quod fimul eft contradam 8¿abfolutum,quod lefum fempcr
benedidum nominamus,nonnulla prout ípfeIefus infpirauerit,fubqciam.Opor
tet autem attingerefenium uolentem, potius fuprâ uerborumuim, intelledum efferre,quam proprietatibus uocabuloruminfiftere: quæ tantis intelledualibus my^
fterijs,proprie adaptari non poflimt.Exemplaribusetia manududionibus neceife
eft tranfcendenter uti,linquendofenfibilia>ut ad inteHedualitatem fimplicem,expe
dite ledor afcendat,adquam uiam quærendam ftudui communibus ingentjs3quaa
to clarius potui5aperire,omnem ftili fcabrofitatem cuitando, radicem dodse ignorantiæ^tiaminappræhenfibiliueritatispræcifionejftatimmanifeftans.

T

III.
Voníam exfemanífeftum eft, infiniti ad finitum proportionem non efle,’
eft
ex hoc dariis imum,quod ubi eft reperire excedes & excefliim,noia
deueniriadmaximumfimpliciter,cum excedentiaó¿ excefîà fínitafínq
maximum nero talejtieceffariÔeft ínfínícum.Dato igitur quocunç,quod
no»
Qiiódpraecifaiierítasjítíncompríehenfibílís.'

O

Cap.

Liber

L

|

nonfitipfum maximum fimpliciter,dabile maiuseflêmanifeftum eft. Et quohïani
equaktatem reperimus gradualem ut unum gqualius uni fit quàm alteri,fecundum
conuenientia.n tV differentiam geneticam, fpecificam, localem influeritiakm 6¿
temporalem cum fimilibustpatct non pófle aut duo aut plura,adeo fimiliaÔd
æquaha reperirí,quín adhuc in infinitum fimiliora elle poflint. Hinc ménfuraS¿
ineh{iïratam,quauumainqueæqualia,femper differentia remanabunt. Non po­
teft igitur finitus intelleftus,rerum ueritatem perfimilitudinem preciie intelligere;
Vetitas enim non eft nec plus nec minus,in quodam indiuifibili confiftens, quam
omne non ipfum neram exiftcns>pr^cfie menfurare non potefbficut nec circulum circulus»
cuius efle in quodam indiuifibili conflixit,1190 circulus . Intellecftus igitur qui non
eft ueritas,nunquam ueritatem adeo præcifé comprehendit,quin per infinitu pra> . .
ciûûs compræhendï polfit,habens fe ad uèritatem, ficut polygonia ad circulum;
quæ quanto infcripta plurium angulorum fuerit, tanto fimilior circulo, nunquani
tamen efficitur æqualis,etiam fi angulos ufque in infinitum multiplicauerit,nifi in
identitatem cum circulo ferefoluat. Pacet igitur de aero nos non aliud fcire, quarri
quodipfum præciféutieft3fcimusincompræhenfibile,ueritate fe habente, ut abfolutiflimaneceflitate,quænecplusautminus efle poteft quàm eft, Ôcnoftrointelle*
clUjUt pofsibÎlitate.QLiidditasergorerum,quæeftencium neritas, in Cua puritate
inattingibilis eft,g¿ per omnes Philoibphos inueftigata,fedper neminem,uti eft, re
perta,ô£ quanto in hacignoratia profundius dodi fuerimus,tanto magis ad ipiàtn
accedemus ueritatem^
Maximum abfolutum incompræhen.fîbilïterintelîigitur, cum quo mi-'
nimumcoinddiu
Cap. IHI.

Aximum quo maius efle nequit,fimpliciter & abfolutê cum maius fit
quàm compræhendi per nos poffiqquia eft neritas infînitainoii aliter
quàm incompræhenfibiljter attingimas.Nam cum non fit de natura eo­
rum,quæ excedens admittunt & exceflumjuper omne id eft, quod per
nos concipi potefhomnia enim quæcunque fenfu,ratione,aut intelledu appræhendunturjnter fe & ad inuicem taliter differunt,quôd nulla eft æqtïalitas præcifa
ínter illa.Excedit igitur maxima aequalitas,quæ a nullo eft alia aut diueria, omnem
intelle&um: quare maxima abfolutqcum fit omne id quod efle poteft,eft penitus
in ada, et ficut no poteft maius efle,ejde ratione nec minus,cum ficomnetd quod
efle poteft.Minimum autem eft,quo minus efle no poteft. Et quoniam maximum
eft huiufmodi,manifeftum eft minimum maximo coincideré.Bt hoc tibi clarius fiq
fi ad quantitatem maximum & minimum contrahis,Maxima enim quantitas, eft
maximemagna.Minimaquantitas,eftmaximeparua.Abfolueigitura quantitate
maximum miiiimumjfubtrahendointelledlualiter magnum
par uum:0¿ clare
confpicis,maximum mínimum coincidere Ita enim maximum eft fuperlatiuus,
ficut minimu (uperlatiuus. Igitur abfoluta quantitas,non eft magis maxima^ quàm
minima,quoniam in ipfa minimum,eft maximum coincidenter.Oppofitionesigitur,his tantum excedens admittunt &exceflum,0¿ his differenter conueniunt, ma
ximo abfoluto nequaquam,quoniam fuprà omnem oppofitionem eft Quia igitur
maximum abfoluté,eft omnia abfolutè aftu,quæ efle pofîimt,taliter abfq? quacuqj
oppofitione,utin maximo minimum conincidatftunc fuper omnem affirmatione
eft, pariter & negationem,& omne id, quod concipitur efle, non magis eft,quàtri
non eft.Ec omne id,quod concipitur non efle,non magis non eft,quàm eft, fed ita
eft hoc,quod eft omnía,6¿ ita omnia,quod eft nullum,QC ita maxim e hoc, quod eft
minime ipfum.Non eft enim aliud dicere,Deus qui eft ipfa maximitas abfoluta,eft
luxtquàm ita,Deus eft maxime lux, qui eft minimelux. Aliter enim non cflermaximitas abfoluta,omnia pofsibilia aâu,fi nô effet i nf i ni ta, terminus omnium,
per nullum omnium terminabilis,prout pofteâ iri fequentíbus (ipfius Dei pietate)'
explanabimusdrlocaijteinomnem noftrumíritelledíjtranfcendítíquínequit coti
A a
tradiftoria?’

M

De dofta Ignorantia

4

tradi&oríaJnfuojHincípío combinare uía raríonisjquoniamper ea, quæ nobis ab
ipía natura manífefta fîuntjambulamus’.quæ longé ab hac infinita uircute cadens,
ípfa contradidoria perínfínitum diftantiaæonnederefimulnequiLSupràomnem
igitur rationis difcurfum3incompræhenfibiliterabfolutam maximitatem uidemus
infinitam effe,cuí nihil opponitur,cum qua minimum coinddit.Maximumautem
&minimum(utinhocfibellofumuntur)tranfcédentesabibiutæfignificationis ter­
mini exiftunqutfuprà omnem contradionem,ad quantitatem molis aut uirtutis,
in fuafirnplicitateabfoluta3orn nia compiedantur.
Maximum eft unum,

Cap.

V.

X his clarifsimèconftat,maximum abfolute incompræhenfibih'ter intelli­
gible,pariter innominabiliter,nominabile effe,uti de hoc manífeftiorem
dodrinam inferius pandemus.Nihil eft nominabile,quo non pofsit maius
autminus dari,cumnomina tjs attributa fint rationis motu,quæquadam
proportione excedens admittunt aut exceffum.Et quoniam omnia fune eo melio­
ri modo quo effe poffunqtunc fine numero pluralitas entium effenequit.Sublato
enim numero,ceffant rerum difcretio,ordo3ptoportio,harmonia>atqj ipfa entium
pj«.wrr«í. pIuralítas.Quódfinumerusípfeeffet infínítus,quoníam tunc maximus achí cum
quo coincideretminimum,pariter ceffarent omnia prçmiiïàdnidem enim reditnu
merum infinitum cffe.ôi minime efte * Si igitur afeendendo in numeris,detienitur
aduad maximum,quoniamfinitus eft numerus ,non deuenitur tamen ad maximum,quo maior effenonpofsit,quoniam hic effetinfinitus.Qpare manifeftS eft,
afcenfum numeri effe finitum adu,& illum in potentia fore ad alium,etfi in defeen/
fu pariter fe numerus habereuitdato quoctmqj paruo numero adu,quod tunc per
fubtradionem,femper dabiliseftet minor, ficut in afcenfo per additionem maior,
adhuc tdemiquoniam nulla rerum diicretio effiet,necpordo,nec^ pluralitas,necp ex­
cedens &¿ exceffum in n um eris, rep eri retor, imo non effiet numet us.Quapropter ne/
, Wttiw» cellarium eft,in numero ad minimum deueniri3quo minus effe nequit,uti eft unitas»
Et quoniam unitate minus efte nequit, erit unitas minimum^ mpliciter,quod cum
maximo coinctdiqper ftatim oftenfa.Non poteft autem unitas numerus effe; quo«
niam numerus excedens admittes,nequaquam fimplícíter minimum., nec maximw
effe poteft,fed eft principium omnis numeri,quia minimum,eft finis omnis nume*
rfiqmamaximum.Eft igitur unitas abfoluta cui nihil opponimr,ipfaab(dlutamaxi
mitas,quæeftDeus benedidus.Hœc unitascummaxima fit,no eft multiplicabilis,
quoniameft omneid,quod effepoteft.Nonpoteftigitur ipfa.numerusfieri. Vide,
per numerum ad hoc nos dedudos, utintelligamus, innominabili Deo unitatem
abfolutam propius conuenire,quodcp Deus ita eft unus,utfitaduomneid,quod
pofsibile eft effe. Qua prop ter non recipit ipfa unitas magis necminus, nec eft muîciplicabilis.Deitas itac$ eft unitas infinita. Qui ergo dixit, audi Ifrael ,Deus tuus
unus eft,& unus eft magífter,S¿ pater uefter in coelis,nihil uerius dicere potuit : qui
diceretplures deos effeihic nec Deum,nec quicquam omnium uniuerfi effe/alfifsime affirmaret,uti ín fequenttbus oftendetur.Nam uti numerus,qui ens rationis eft,
fabricatum pernoftram comparatiuamdifcretionem, prxfopponit neceffario unitatemipro tali numeri principio,ut fine ea impofsibile fit numerum effe ! ita rerum
pluralitates,abhacinftnitaum'tatedefcendentes,adipfamficfehabent,ut fineipfà ,
effe ne^ueantiquomodo enim effènt fine effejunitas autem abfoluta eft encitas, m
pofterius uidebimus.

E

Maximum eft abibluta necefsitas.

Cap.

V1

Stenfum eft in praecedentibus,omnia praeter unum maximum, (implicite?
eius refpedu,finita terminata efle.Finitum ueró et terminatum,habet a
quo incipit,& ad quod terminatur
quia non poteft dici, quod illud fit

i

Liber

j

Î*

matus dato finito etfínítum,ítá Temper ín ínfíñítúm pfogredíendo(quoñfam iñ ex®
cedentibus &C excefsis,progrefsío in infinitum acftu fieri non poteft, alioqui maxi­
mum effet de natura fínítorum)ígítur neceffario eft maximum adu, omnium finítorum principium 8C finis. Praeterea nihil effe poffet, fi maximum fimplidter nori
cffetmam cum omne non maximum,fit finitum,eft 6C principiatum:erit autem neceflarium quod ab alio,alioqui fi à feipfo,fuiffet,qüando non foiffet, nec in princi/
ptjs SCcaiiíís eft(ut ex regula patetJpofsiÑIe ire in mfmkum* Erit igitur maximum
fimpliciter,finequonihileffèpoteft.Prætereacontrahamus maximum ad effe,di
camus,maximo effe nihil opponitur,quarenec eff e,nec minime effe,quomodo igi
tur intelligi poteft,maximum non elle poffe,cum minime effe,fit maxime effe. Ne q?
quícquám intelligi poteft effe,fine effe* Abiolutum autem effé,non poteft effe aliud
quâm maximum abfoluté.Nihil igiturpoteftintelligieffefinemaximo* Præcerèa
ueritas maxima,eft maximum abfolutèmaximè igitur uemm,eft ipfum maximum
fimplicíter effe uel non effe,uel effe & non effe ,uel nec effe nec non. effe, St plura
nec dici nec cogitari poffunt,qualecucp horum dixeris maxime uerum,Hbeo pro*
pofitum,natn habeo ueritatem maximam,quæ eft maximum (impliciter. Vnde3£
fi per prxmiffa manifeftum fit,quod hoc nomen Effe,aut aliud quodxunq? uomen;
non fit præcifumnomen Maximi,quodeft fuprâomne nomemitamenefiè maxime
& inno m inab il i ter, p er n om en maxim u m fup èr o m ne effe nom ina bil èil li c on u eñire neceffè eft. Talibus quidem S¿ infinitis confimílibus rationibus exfuperíoribus,doda ignorantia apertifsimè uídet, maximum fimplicíter neceffario effe, ita
quod fit abíolutanecefsitas. Eft autem oftenfum, non poffe nifi unum effe maxi>
mum fimpliciter3quare uhum effe maximum,eft uerilsimum;

Dé trina 8¿una aeternitate*

Cap.

¡

VIL

Vila un quam natio fuit, quæ Deum non colerét, & quern maximum abfolutê,non crederet.Reperirhus Minar,in libris antiquitatum annotaffe: Mfotr.
Siffeiinios unitatem maxime adoraíle* Pythagoras autem, uirfiioæub
audoritateirrefragabilidarifsimus:unitateillam 3trinam aftruebat.Fi ii/
iusueritateminueftigantes,altiijsingenium eleuantes, dicamus iuxtà præmiffa. Id
quod cmnem alteritatem praecedit,æternum effe nemo dubitat : Alteritas namque
idem eft,quod mutabilitas,fed omne quod mutabilitatem naturaliter prxcediqim^
mutabile eft,quare æternum* Alteritas üerô conftatex imo & altero, quare.alteritas Altentas;
ficutnumerusjpofterior eftunitate¿Vnitas ergo,natura prior eftalteritate, & quo- v^t£'
.
niam eam naturaliter præccdit,eft unicas sterna. Amplius omnis inæquah'cas eft ex
æquali & excedentednæqualitas ergô,pofterior'natura eft,squalitate,quod penefolutionem firmifsimê probari poteft.Omnis enim inæqualitas,in aequalitatem re^
foluitunnam çqualeffnter maius &L minus eft.Si igitur demas quod maius eft,£quale erit,fi uero minus fuerit,demea reliquo quod maius eft,S¿ æquale ííct.Et hoc eti­
am facerepoteris,quoufqj adfimplicia demendo ueneris. Patet itacp, quod omnis
inæqualitas,demendo’adæqualitatem redigitur,æqualitas ergo,naturaliter præceditinæqualitatemffed inæqualitas & alteritas,fímul funt natura-Vbí enim inæqualitas,ibidem neceffario alteritas,& econuerfô.Interduo namqj admínus,erit alteritas.Illa uerd ad unum illorum duplicitatem facient,quare erit mæqùalitas. Alteritas
ergo inaequalitasffimul eruntnaturaîpræfertim cum binarius fit prima alteritas,
&C prima inæqualitastfed probatum eft,æquaïitatem præcedere natura inæqualitatem,quare Si alteritatem,æqualitas ergo æterna» Amplius fi duæ fuerint caufe,qua­
rum una prior fit alterna, erit effe&us prioris, prior natura effe cftupofterioris, fed
ùnitas,uel eft connexio,uel eft caula connexionis. (Inde enim aliqua connexa dicuntu^quia fimul unitafunt)Binarius quoq? ueldiuifio eft,uel caufa diuifionis.(Bi Cwwït
narius enim,prima eft diuifio.jSi ergo unitas,câufa connexionis eft,binarius uero,
caula diuifionis:ergo ficut unitas eft.prior natura binario,ita etiam connexio,prior
natura díuífione,Sed diuifio & alteritas,fimul funi natara,quare Sd connexio,ficut
A
unitas

N

De docta Ignorantia

'

Vytktgms.

wiitaseftæterna,CLim priorfitalteriïate.Probatum eftígítur, quoniam unítasípfa
æterna eít>8¿ æqualitas æternaîfimiltter QC connexionem effè æterna.Sed plura eter
na eife non poffunt. Si enim plura eflènt æterna, tunc quoniam omnem pluralita­
tem præcederet unitas, aliquid effet prius natura, aeternitate, quod eft imp o (sibile.
Praeterea,fi plura effènt æterna,alterum alteri deeffet,ideocj5 nullum illorum perfe­
ctum effet, & ita eilet aliquod æternum,quod non effet aeternum,quia no effet perfedum:quodcum non fit pofsibile,hinc plura gterna effenon poflunt,fed quia uni
ras aeterna eft,æqualitas aeterna eft,{¡militer & connexio : hinc unitas, aequalitas,S£
connexio funt unum.Et haec eft illa trina unicas,quam Pythagoras omnium philofophorum primus,Italiae Graeciaedecus}docuitadorandam. Sed adhuc alt qua,de
generatione aequalitatis ab unitate,fubiungamusexpreisius.
De generatione.aeterna.

Cap.

VIII.

Stendamus nunc breui(simè,ab unitate gigni unitatis aequalitatem, cortiiexionemuero,ab unitate procedere ÔÉ ab unitatis aequalitate. Vnitasdi
citur,quafi omitas,ab op græcouocabulo,quod latine Ens dicitur, & eft
unitas emitas .Deus namcpeft ipfarerum entitas, forma enim effendi eft,
quare S¿ emitas. Aequalitas ueró unitatis,quafi æqualitas entitatis, id eft æqualitas
effendi fiue exiftendi. Aequalitas uerô effendi eft,quôd in re neqj plus neqj minus
.
J eft,nihil ulcriaithi 1 infra.Si enim in re magis eft,monftrofum eft,ft minus eft,neceft
General | generatio ^qualitatis ab unitate,quod dare confpicitur,quando quid fit generatio

O

i attendícuógeneratio enim,unitatis repetitio eft;Vel einfdem naturæ multiplicatio,
â patre procedens in fîlium.Ethæc quidem generatio, infolis rebus caducis, inue[ niturjgeneratio autem unitatis ab unitate,eft una unitatis repetitio, id eft unitas fbjmel,quôdfi bis,uelter,ueldeinceps unitatemültíplícauero,íam unitas ex fe aliud
j)creabit,ut binarium,ud ternarium,uel alium numera, unitas uerô femel repetita
íolum,gignit unitatis aequalitatem, quod nihil aliud intelligi poteft, quàm quod
unitas gignitunitatem3&hæc quidem generatio,æterna eft.

De connexionis aeterna procefsione.
Cap. . IX.
Vemadmodum generatio unitatis ab unitate, eft una unitatis repetidos
ita procefsio ab utroque,eft repetitionis illius unitatis, fiue mauis dicere,
unitatis & aequalitatis unitatisipfius,unitio. Diciturautem procefsio,
quaiiquædamabaltero in alterum extenfio : quemadmodum cum duo
funt æqualia,tunc quaedam ab uno in alterum quafi extenditur æqualitas,quæ illa coniungat quodammodo & connedar.merito ergo dicitur ab unita­
te & æqualirate unitatis,connexio procedere,neque enim connexio unius tantum
eftjfed ab unitate in aequalitatem unitas procedit, ôdab unitatis aequalitate in uni­
tionem. Merito igitur ab utroque procedere dicitur, eo quod ab altero in alterum
quafi extenditur. Sed nec ab unitate,nec ab unitatis 2equalitate,gigni dicimus corn*
nextonem:quoniam necp ab unitate per repetitionem fit, neque per multiplicatio
nem,8¿ quamuis ab unitate gignatur unitatis aequalitas,0£ ab utroq; conexio pro­
cedat,unum tamen & idem eft unitas, Sdunitatis æqualitas, & connexio procedes
ab utroq?:ueluifi de eodem dicatur, hoc, id,idem.Hoc ipfum quidem quod dicitur
id,ad primum refertur, quod uerô dicitur idem,relatum connecte &contungit adi
primum.Si igitur ab hoc pronomine quod eft Id,formatum effet hoc uocabulum,
quod eft ïditas,ut fic dicere poffemus,unitas,iditas,identitas,ita ut relationem quidem ^accre£ it3S aff unitatem,identitas ueró ídítatis unitatis defignaret conned
Bionem,iatis propinque trinitati conuenirent. Quod autem fandifsimi noftri do*
effores, unitatem uocarunt Patrem, aequalitatem Filium >8C connexionem Spirîtumfamffum,hoc propter quandam fimilitudinem ad ifta caduca fecerunt.Nam in
patre filio,eft quædam communitas naturæ quæ una eft, ita quôd ¿pía natura,fiiius patri eft æqualis.Nihil enim magis uel minus humanitatis eft in filio quâm ia

O

sd
id&b

ïlXlirf
Communitas
natufa^

Pattr

Filias

patre^

Liber

p

7

pâtre,& ínter ¿os quædameft connexio* Amor enim naturalis alterum cum alteró
connedít S¿hoc propter fimilítudínem eíufdem naturas,quæ in eís eft,qua: â patre
tn filium defcenditiSC ad hoc ípíum filium plus diligit,quàm alium fecum inhuma*
nitateconuenienteni.Ex tali quidem licet diftantífsíma fimtlitudine5pater3dkftus
eft unitas:filius,æqualitas:connexio uero,amor,feu fpirituffan(ftus,creaturarum re*
ípecftu tantum,proutínfráetiam fuoloco clarius oftendemusJEt hæc eft meo arbí*
trata,íuxtá Pythagoricam inquífitíonem,trinítatísínunitace,SCunítatís in trinitate
Temper adorand^manifeftifsima ínquifitio*

Quomodo íntclleítus trinitatis in unïtàtejupergreditur omnia,

Cap,

X-

Vnc inquiramus,quid fibiuelit Martianus^uandoaftjphilofophiam ad
huius trinitatis notitiam afcendereuolentem,circulos fphçras euomu*
ifse.Oftenftim eft in prioribus,unicum firnplicifsimu maximum: & quod
ipfum tale,non fit nec perfedifsima figura corporalis, ut eft iph2fcra,auc
fiiperficiahs,uteft circulus,aut recftilinealis,uteft triangulas,aut Ampliéis reâitudi *
nis,ut eft linea:fed ipfum fuper omnia illa eft,tta quod illa,quæ aut per fen(um,autfmaginationem,aut rationem cum naturalibus appendices,atdnguntur,ncceffànà
emouere oporteauutad fimplícífsímam di abftradífsímáintellígentíamperueníamus,omnia funt unumjubí línea fit triangulus ubi circulus ÔCfphçraiubt imitas fit tri
mtas:&econuerfo:ubí accidens fit fubftantia:ubi corpusfic fpíritus:motusfit qui**
es,6¿ cæcera huíufinodí,6¿ tunc íntellígítur,quando quodlíbetin ipío uñó,inediis
gítur unum,S¿ ipfum unumomnía,ó¿ per conféquéns quodlíbet in ¿pfo omnía,^
non rede euomuifti fohçram,circulum,ó¿huiufmodí>fi non íntelligís ipfamunica/
tem maximam, neceíferio elle trinamfmaxima}enim nequaquam retftê intelligi po­
terit, fi non intelligatur trinatut exemplis ad hoc utamur conuenientibus, Videmus
unitatem intellecftus, non aliud efle, quam intelligens5intelligibile
ínteIlígere:Si Mligetá
igitur ab eo^quod eftíntellígens,uelís te ad maximum trâsfehe,5f dscere maximum
elle maxime intelligens,&non adtjcias ipfum etiam eflemaxime intelligible SC
maximum intelligere,non retfte de unitate maxima & perfecftífsíma concipis.St
etenim unitas eft maxima & perfecftifsimaintelle<ftio,qiiæfineiftis correlationibus
tribus,necintelledionecperfe<ftiísíma intelledio,effepoteritinonrecfte unitatem
concipittqui tpfius unitatis trinitatem non attingit.Vnitas enim,non ni fi trinitas
eft,nam dicit indiuifionem,difcretionem,SC connexionemilndiuifio quidem ab
unitate eft,(¡'militer difcretioXimiliter SC unio fiue cpnnexio:maxima igitur uiïitas
non aliud eft quàm mdiuifio,diferetio,SC connexiotÔC quoniam indiuifio eft,tunc
eft æternitas fine abfque principio,ficut æternum à nullo diuifum,quoniami difcrCtioeft,ab aeternitate immutabilieft:& quoniam connexio fiue unio eft,ab utroque
procedit,adhuc cum dico unitas eft maxima:trínítatem díco.f>lam cum dico unitas
dico príncipíumfinepríncipíoícum maxima,principium de príncipío:cum illa per
Uerbum eft copulo tt unio, dico procefsionem ab utroque.Si igitur ex fuperioribus
manífeftíísímé probatum eft,unum eífe maximum,quoniam minimum,maximum
connexio unum funt,ita quod ipfa unitas,eft 8¿ minima,0¿ maxima,éc imioîhinc
conftat quomodoeuomereomnia imaginabilia
rationabilia neceife eft philofo
phiam,quçunitatem maximam nonnifi trinam,fimplíciísima intelledione nolue­
rit compræhendere. Admiraris autem de ijsjquæ diximus,quomodo uolemem ma
ximum fimplici inteKedioneappræhendere,neceire fit rerum differentias QC diuerfitates,ac omnes mathematicas figuras,tranfilire,quoniam lineam diximus in maxi
mOjíuperficíem circulum ôi fphæram. Vnde ut acuatur intellecftus,ad hoc te faci
lias indubitata manudueftione transferre conabor>ut uideas iftanecefiarïa ate# uerifsima,quæienonineptè,fiexfîgnoad ueritatem teeleuaueris,uerbarranlîum*
ptiueintelligendojinftupendam luauitatem adducent,quoniam in dodïa ignorant»
tia,proficies in hac uia:ut quantum ftudíofojfecundü humani íngenij aires eleuató»
A
conceditur#

N

8

De docta Ignorantia

conceditur,üidere pbfsís ipfum unum,fummè maximum,incôpræhenfibileiDeum
unum,S¿ trinum temper benedictum,
Quódmathematica nos iuuet phirimum3m cKucrioriimdiufnorunt
apprxhcnfionc.
Cap. XI'.
X***^Onfeníere omnes fapientífsími noten,&diuíníísími, fandifsimi^ dodo
■
res,uifibilía ueraciter inuifibilium imagines efle:atq$ creatorem noftrum its
coguofcibiliter à creaturis.uíderí çofle,quafi in ípeculo 8¿ in aenigmate»,
—< Hoc autem,quôd fpíritualia per fe a nobis inattingibilia/ymbolice inuefti
gentur,radiccm habet ex tjs quæ fuperius dida tent:quoniam omnia ad fe itiuicem
1
quandamfnobistamenoccultam Siincompræhenfîbilem) habent proportionem,
tir ex omnibus unum exurgac uniuertem,& omnia in uno maximo finí ipíum ii<
Etquamuís omnis imago,accedere uideatur ad fimilítudínem exemplaris t tamen
præter maximam imaginem,quæeft hoc ipfum quod exemplar in unitate naturae,
non eft imago adeo fimilis,aut etiam aequalis,exemplari,quin per infinitum fimilior atq? aequalior elle pofsit,ut íam ífta ex teperioribus nota facfta funt . Quando au­
tem ex imagine inquífitio fit,necefte eft nihil dubrj apud imaginem effe,tn cuius
rranflumptíuáproportionesíncognítum inueftigatur, cum uta ad incerta,non nift
per præfuppofita,éc certa efte polsinSuntautem omnia fenfibiliajn quadam conti
tlua inftabilitate,propter pofsibilitatem materialem, in ipfis abundstniem. Abftra/*
¿llora autem iftis,ubi de rebus confideratio habetur (non ut’appendíctjs materiali­
bus,fine quibus imaginari nequeunt, penitus careanc,necp penitus pofstbilitati flu­
ctuanti fubfint)firmifsima uidemus,atque nobis cernísima,ut tent ipfa mathemaricalia:quare in illis Capientes,exempla indagandarum rerum,per intelledum Colet*
ter quacfiuerunt:8<nemo antiquorum,qui magnus habitus eft, res difficiles alia it/
tów.
militudinequàm rnathcmatica,aggrelTus eft. Ita ut Boetius illejRomanorum lite*
ratiisimusaiteretet, neminem diuinorum fcientiam, qui penitus in mathematici®
^tegora, cxcrcít{o cátéretsattíngere pofte. Nónne Pythagoras primus & nomine & re j>fiilofophus,omnem ueritarisinquifitionemjn numeris pofuit C Quem Platonici ÔC
tectiw.
nóftri edam primi,intantum tecutí funt,ut Auguftinus nofter 8¿ poft ipfum Boe/
titia,affirmarent indubie,numerum creandarum rerum,in animo conditoris, princi
pale exemplar finite. Quomodo Ariftoteles (qui lingularis uideri uoluit,priore&
confutando) alitei* nobis in mathematicis fpecierum difterentiamtraderepotuit*
quàm quod ¿pías numeris compararet C Et idem dum de formis naturalibus,quo­
modo una fit in alia, fcientiam tradere uellet, ad formas mathe maricas necefiarío
conuolauíÉ,dícens:Sícút trigonus in tetragono,ita inferior in fuperiori. Taceode
innumeris exemplis eius fimilibus. Aurelius edam Auguftinus Platonicus, quan­
do de quantitate animae,eíuídem immortalitate, 0¿ cæteris aldfsímis inueftígauít,ad mathematica pro adiutorio conuolauit. Ifta uta Boetio noftro adeo placere
uífa eft : ut conftanter aílereret, omnem ueritatis doáhrínam,in multitudine & maEpwrd.
gnítudínecompraehendi. Et fiuelisutcompendiofíús dicam :Nónne Epicureo­
rum de atomis 8Cinani,(ententia,quæ&Deum negat,6ícun(ftamuerítatemcoll¿dítjColum à Pythagoricis 0¿ Perípateticis,mathematíca demonftrationeperqtCnon
pofte fcilicet ad atomos índiuífibiles ítmplíces deueniri,quod ut principium Epi
curus Cuppoíuit. Hac ueterum uia incedentes, cum ipfis concurrentes dicimus^
cum ad diuina non nifi per fymbola, accedendi nobis uia pateat,quod
tunc mathematicalibus fignis, propter ipforum incorruptibilem certitudinem, conucnientiuB
uti poterimus.
Quomodo
WakMitfa.

Liber

I.

Quômodo fignís mathematícalíbus fiïutendum in propofíte.

Gap,

XH.

Erùm quoniam exantehabitis conftat,maxímum fimplídter,nihil horum
effepoile^uæpernosfciunturautconcipiuntuchinc cumipfurttlymbolice íñueftígare proponimus,fimplícem Íímilítudinem tráfilíreneceífe eft*
Namcum omnia mathematical!» tînt finita, & aliter etiam imagínarinequeanttfi finitis uti pro exemplo noluerimus, ad maximum (impliciter aTcendêdi,
primó neceffe eft figuras mathematicas finitas confiderare,cum fuis pafsionibus S¿
radoníbus.Secundó ípfas radones,correípondenter ad infinitas talés figuras tranfe
ferre.Pofthæc tertíó,adhuc altíúsípfas radones infinitarum figurarum, cranfíumere ad infinitum fimplex,abfolutifsimum etiam ab omni figura^ tune noftra ignotanda,incompræhenfibiliter docebitur,quo modo deakífsímo rediiàs 8C úerius fie
nobis in aenigmate laborantibus,fendendum Jta igitur agentes
fiib direâioné '
maxim æ ueritads incipientes,dicimus,quod fandi uíri,8¿ eleuatífsímí íngenij, qui
íefiguris applicarunt,uaríé locuti funt Anfelmus deuotífsímus,ueritat? maximam Ánfiíauá
tedítudíni infinitae comparauítzquem nos fequétes,ad figuram reditudínis, quam
Irneam redam ímagínor,conuolemus.Altj peritifsimijtrinitati ruperbened!dsr,trí- Aapfaterw
angulum trium a: quai i urn & redorum angulorum,com pararunt. Et quoniam ta- g*
lis triangulus neceffariô eft infinitis lateribus(utoftendetur)dicipotertt triangulus
s1
infinitus,&hos etiamfequimur.Altj qui unitatem infinitâfigurafe nifi funt, Deum
«irculum dixerunt infinitum.Illi ueró qui a dualifsimam Dei exiftentiam confidera
runt,Deum quafi (phseram infinitam,afFirmarunt.Nos autem iftos otnncs fimul de spbara
maximo rede concepíífe,ó¿ unam omnium fententiam,oftendemus.

V

Cap.

De pafsionibus linea: maximae & infinitae»

XIIl

ico ígítur,fi effet linea infi nita,il la effet reda,illa effet triangulus, fila effet
circulus,effet fphæra:&pariformiter fi effet íphaera i nfî ni ta,illa effet tri/
angui us, circulus,& líneatoÉ íta de triangulo infinito,atq; circulo infinito,
idem dícedum eft.Prímum autem quódfinea infinita fit reda^pateu Día- 0^^;
meter circuli eft linea reda,S¿ circumferentia eft línea curua,maíor diametro: fi igí- Circiimftrty*tur curua línea,ín fuá curuitate recipit minus,quantó circumferenda fuerit maioris tw.
circulijigitur circumferentia maximi circuli,quae maior effenon poteft, eft minime
curua,quaremaximereda:coínc!dítígiturcum maximo minimum,ita ut ad ocula
Uideatur necefladum effe,quodmaxima linea fit reda maxime,& minime curua:
tiec hic poteft remanere fcrupulus dubij, quando in figura hic lateraliter uidetur,
quomodo arcus c d maioris circuliplus recedit à curuitate quim arcus e f minoris
circuli,& ille plus a curuitate recedit,quam arcus
gh adhueminoris círculúquare linea recfta a b,
"It
erit arcus maximi circuli, qui maior effe non po*
fteft.fta uidetin* quomodo maxima ÔC infinita li- v /
mea,neceff'ario eft recftifsima,cui curuitas non
/
\ \
opponitur,imo curuitas ipfamaximælineæ,€ft
/
\

D

I
I

reâitudOjà hoc eft primum probândum.Secun
docidum eftlineam infinitam effe triangulum
maximum,circulum,&fph£rarn;&adhocoften
g
dendum,oportet ut in lineis finitis uideamus,quid fit in
potentiafinitx linee.&T quia quicquíd finita eft in poten
tía,hoc infinita eft a du,erit nobis clarius id quodínqufrimustÔÉ primó feímus,quód línea finita ín longitudine
poteft efle longior &reaior,0¿íam probatum eftmaxí*
mam eífe longi fsím am atqj redíísímam.
Secundo,fi linea a b, remanente puneftoa immobili,
círcumduceretur,quoufqj b ueníretínc, ortus eft trian*
gulusífi perficitur circumduâio,quoufcB b redeat ad ini
A S
tin®

1
I

Î/

io

De doéta Ignorantia

tium ubi incœpit,fit círculus.Sí itera c remanente immobili,b circumducitur, quo*
ufe perueníat ad locum oppofitum,ubí incozpiqqui fit d,eft ex línea a b,# a d,effe
dafena continua línea,# femicirculusdefcriptus:#fi remanente b d diámetro ím
mobili,circumducaturfemicirculus,exorituriphæra:#ipfafphæracftûltimum de
potentialineæ totaliter exiftens ínadu,quoniam|fphae- j
b
ra non eft ín potentia ad aliquam figuram ulteriorem. Sí r------- ----------------- 1
igitur ín potentia lineæ fînitæ funt iftæ figurae,# línea y
infinita eft omnía adu,ad quac finita eftín potentia : fe/ \
quítur infiní tum,eiTetrianguIum,circulum,#fphaeram,
/
quoderatproband«.Etquiafortaísís clarius hocuídere
uelles,quomodo quaeín potentíaeftfínitum,eaeftadu
ínfinitum:adhuc de hoc te certífsímum reddam.

j
i

Quód infinita línea fíe triangulus.

Cap.

XIIIL

Magínatíua,qug genus fenfibilíum non tranfcendít,non capit líneam pofle tri­
angula efle,cum ímproportíonabílíterifta ín quantis differanheríttamen apud
íntelledum hocfacilé.Nam íam conftar,nónífi ünum pofsibdeefie maximum,
# infinítum.Peínde conftat(quoníam omnía dúo latera cuiuslibet trianguli fîmuliundastertío minora efle non poftunt ) tríágulí cuius unum latus eft infinitum,
alia non efte minora.Et quia quælibet pars ínfinítí,eft ¿nfínítameceflaríum eft,om­
nis tríangulí,cuíus unum latus eft ínfinítum,alía partíormiter efte infinita. Et quo*
níam plura elfe infinita non poílúnt,tranfcendenterintellígís triangulum ínfinítij,
ex pluribus lineis componí non pofle,licet fit maximus, uerifsimus triangulus,íncompoficus,# fimplicífsímus ♦ Et quia ueríísímus triangulus eft,qui fine tribus lineis efiè nequit: erit neceflaríum, ípíam unicam infinitam lineam, eíle tres,# tres,
eífe unam fimplicifsimam.Ira deangulis,quoniam non eritnifi angulus unus infini
tus,#ille eft tres anguli,# tres anguli,unus.Nec erit ífte'maxímus triangulus, ex Ia
teribus # angulis compofitus,fed unum #_ ídem eft linea infinita # angulus, ita
quod & linea eft angulus,quia triangulus linea. Adhuc poteris teiuuareadhuius
intelligentiam,per aicenfionem à triangulo quanto ad non quantum: nam omnem
triangulum quantum,habere tres angulos,aequales duobus redis, manifeftum eft,
# ita quanto unus angulus eft maíor,tantó altj minores:.# licet angulus unufquifque pofsit augeri,ufe ad duos redos exclufiuè,# non maxime fecundum princi­
pium primum noftrum,admittamus ta me, quod maxime augeatur,ufe ad duos re
dos inclufiue, triangulo permanente: tunc manifeftum eft,
triangulum unum angulum habere,qui eft tres,#tres,eíle
a
unum ♦ Pariter uidere poteris, triangulum lineam eifeiquo/
a
niam cum omnia duo latera trianguli quanti fimul iunda,tan
tb tertio fint longiora,quanto angulus quem faciunt , eft duo/ \
bus redis minor, ut angulus b a c» quia duobus redis multo
/\
eft minor:hinc lineae b a, & a c, fimul iundæ, multo longto*
/
y
res funt b c. Igitur quanto angulus ille maior fuerit, ut b d c,
/
\
# iuperficies minor:quare fi per pofitionem angulus ualeret
/ d y
duosredos,refoluereturínlíneamfímplícem,totustríangu«
/
y
lus.Vnde cum hac pofitionejquae ín quantis ímpofsíbílis eft,
/ / \ y

I

/y

íuuaretepotes,adnon quanta afeendendo ,in quibus, quod
in quantis eft impofsibile,uides per omnia neceiïarium ; &in
hoc patet lineam infinitam jdfe triangulum maximum,
erat offendendum,

//
I/

\y
Quod

Liber
Qirdd ille triangulus fir circuías^

L
Cap»

Einde cîariûs uidèbitùr, triangulum eflê circalum.Ñam ponatur,quod fit triangulus à b c,crea
tus perpofitionem,per circumdüdtonem lineæ
a b,quoufque b ueniat in c, a fixo remanente,nô
habet id dubium,quando linea a b effet ínfínita,0¿ penitus
circumduceretur b,quoufque rediret ad ínítíumjcírculum
maximum creari,cuius b c,eft portio: Sequía eft portio ar*
cus infínití,tunc eft línea reda bc,8¿ quoniam omnis pars
infiniti eft infíníta,ígítur b c, non eft minor íntegro ambi/

ii
XU
_ ■___ .

/
/
/
/
/

\
\
\
\
\

\ Z
\/

tu,circumferentiæ infinitæ,erit igitur b c,rion tantum pdr/
a
tío,fed completifsima circumferentia.Quare neceflaríum eft, triangulum a b c,eíTé
circulum maximum:^ quiabccírcumferentíaeftlinearedamon eft maiora b infí
níta,cum infinito non fitmaiusmecfunt duæ lineæ, quia duo infinita efle non pofe
funt.Quafelineainfinita,quæeft triangulus,eft etiam circulus, quod fuitpropofo
tum. Adhuc quddlinea infinita fit fphæra, ita manifeftum fit: linea a b,eft circumfer
renda maximi circuli,imô & circulus,ut iam probatum eft : & eft in triangulo de
duda in c,utfuprâdidum eft,fed b c,eft infinitalinea,utetiam ftatim probatum efts
Quare a b,redqt in c,fupràfe reditione completad quando hoceft/equitur fphæ*
ram necéffaríó exortam ¿ffe,ex tali réuólutíone circuli fuprà fe:& quia îuprâ probá
tum eft a b c,èffe circulum,triangulum,Iineam,habemusnuncprobatum,efle etfc
âm fphæram3ÔC ifta finit quæ inueftigare propofuimus»

Quomodo translariuèniaximumfehabeatadomniajificucniaxima
linea ad lineas.
Cap. XVI.
Oftquâm nunc manifeftum eft,quómodo infinita linea, eft omnía illa ádd
infimte,quæ ín potentia fiint infinita : habemus translatait in maximo finiplicípanformiter,quomódoípfummaxímum eftadu maxime omniaífla,
quæ in potentia flint fimplícícatís abfolutæ. Quícquíd enim pofsíbíle eft¿
hoc eft adu ipíum maximum maximè,non ut ex pofsibili eft,fed ut maxime eft: fi/
cut ex linea triangulus educitur,&infinita línea non eft triangulus ut ex finita edu­
citur,fed adu eft triangulus infínitus,quí ¿ft idem cum linea;Præterea,ipÎa pofsibílitas abfoluta,noneft alíudín maximo,quam ípíum maximum adu, ficut línea ínfi
nita eftadufphæra:fecus ínnon maximo,nam ibi potentia non eft adus,ficuth>
nea finita non eft tnanguius.Vndehícuí detur magna (peculado, quæ de maximal
exífto trahi poteft,quomodo ípfum eft tale,quod mínimum eft ín ípfo maximum*
ira quod penitus omnem oppofitíonem per infinitum fupergredítur:ex qüo princi­
pio poflentdeipfo totnegatiuæ uerítatís elici, quo tfcríbí autlegí pofíeritJmo om*
nís theologia per nos appræhenfibilis,exhoc tato principio elícítur,propter quod ¿ ’
maximus ille díuínorum fcrutator Dionyfius Aríopagítes,ín myftíca füa theologia
dicitjbeatifsimumBarptolemæummirificèintellexifletheologiamjquiaiebatjeam
maximam pariter ÔL minímam:quí hoc enim íntelligít,omnía inrelligít, omne inte!
ledum creatíí ílle fupergredítunDeus ením,qui eft hoc ipíum maxima ( ut ideDío
nyfius de diuínís nominibus dícít)non ¿ftud quidem eft,0¿ aliud no eft,necp alicubi
eft,S¿ alicubi non:ná fícut omníajíta quide 8¿ níhíl omnífí.Namfut ide ín fine myftí
cæ theologiç concludítjtñc ípfe íuper omne pofitíong eft perfeda,& fingularís om
nía cania,¿Y íuper ablationem oím eft excellentia illius,qui íímplicíter abíblutus ab
ómnibus,ultraomnía eft.Hinc cocludít ín epíftola ad Gaíum,ípfum fupér omne Gíii!tí*
mentem arq? íntellígentíánofci.Et ad hoc concordanter ait Rabbi Salomon, oë£ fa
Saypíentes conuenífle,quód fcíentig non apprghendunt creatore,et non appræfrendit men.
qiiodeftanifiipfei&appræhefionoftrarefpeduipfiuSjdefedusappropiaquadi ap
præhenfiom

11
Diwyjw.

De doéta Ignorantia

præhenfioni eíus.Et propterea,ídem alibi concludens dicitXaudetur creator,in cii
íus effentiæ compr£henfione,inquifitiô fcientíarum abbreuíatur,ó¿ fapientía ígno
rantía reputaturi elegantia uerborum,fatuitas:et ifta eft illa doda ignorantia,quá
inquírímus3per quam Díonyfius,ípfum folum ínuenírí poíle,nó alio arbitror priíi
cípto quam præfato,multipliciteroftendere nífus eft* Sit ígíturnoftrafpéculatio^
quam ex ifto(quodinfinita curuitas eft infinita reditudo) elicimus, tranuximptiue
in máximo,de fimplicíísima infinidísima èius edentia í quoniam ipfa eft omníS
effèntiarum (ïmplicifsima eifëntia3ac quomodo omnes reriim eflèntiaê^quae funt,
fuerunt,aut erunt,adu femp er 8¿æternaliter funt in ipfa,ipiâ eflèntia > & ita omnes
effentiae^unt ipfa omnium eílentía,ac quomodó ípía omnium effentia,ita eft quel!
bet quod fimul omnes,nulla Ííngularitef,ac quomodoípfá maxima eífentía uti
infinita linea,eft omnium linearum adæquatifsima menfura,pariformiter eft omni­
um eft entiarum adæqua tifsima mènfüratmaximum enim, cui non opponitur mini
mum,neceílárió eft omnium adequa tifsima menfura, non maior quia minimum,
non minor quia maximum.Omne autem menfurabilecadit inter maximum 8C minimum.Eft igitur adgquatiisima & prgcififsima omnium eflentiarum menfura,inft
nita effentia.Et adhuc ut hoc darius uideas,confidera,fí línea infinita coftícueretui?
ex infinitis pedalibus,& alia ex infinitis bipedalibus»iilas nihilominus gquales efle
necelle effet,cum infinitum non fit maius ínfiníto.Sicutígíturunus pes,noneftmí
nor in línea infinita quâm duo pedes,íta infinita línea,no eft maior plus uno pede*
quâm diiobbstimô cum qugh'bet pars infiniti fit infinita,tunc unus pes linee infinit£,ita cum tota infinita conuertitui,ficutduo pedes.Pariformiter3cum omnis effeti
tía in maxima fit ipfa maxima,non eft maximum nifi adæquatifsima menfura om­
nium eilentiarum,necg reperitur alia preciià menfura cuiufcuq? effentig,^ illa,nam
oes ali £ deficiunt,prgcifiorès effe poliunt,ut hocíuperios eft clariísime oftêfum<>

Ex eodem,profundífsimae doÆtrinæ.

Dionyfwj*
Plato,
Cecidias.

Phaedon,

XVIL

Dilue circa ídem,Línea finita eft díuífíbílís,6¿ infinita índmífíbíh's,quía itv
finitum non habet partes,in quo maximum coíncídítcum mínimo, fed fi­
nita línea,non eft díuífibílís ín non lineam, quoniam in magnitudine non
deuenitur ad minima,quo minus effenonpofsiqut fuperiùs eftoftenûim:
quare finita linea,in ratione lineæ eft ¿ndíuífibilís,pedalís enim linea non eft minus
linea quâm cubitalis. Relinquitur ergo,quod infinita linea,fit ratio liniæfînitæ.Ita
maximum firnpliciter,eft omnium ratio,ratio autem,eft menfura. Quare redeaic
Ariftoteles in Metaphy ficis,primum effe metrum menfuratn omnium, quia om
nium ratio.Adhuc,ficutlineainfinitaeft indiuifibilis, quae eft ratioIineæfinitæ,Ô£
perconfequensimmutabiliSjSC perpetua:ita& ratio omnium rerum (que eft Deus
benedidus ) fempiterna & immutabilis eft. Et in hoc aperitur intelledus magni
Dionyfrjjdicetis eifëntiam return íncorruptibílem,8¿ aliorum,qui rationem rerum
internam dixerunt Sicut ipfe diuinus Plato,qui(ut refert Calcidius in Phædone) di
xit unum elle omnium rerum exemplar,fiue ideam,uti infeefttin refpedu uérô re­
rum quæplures iunt,plura uidentur exemplaria.Nam culineam bipedalem,& aliS
tripedalem,& fic deinceps confidero,duo occurrunt,fcilicet ratio lineae, quae eft in
utraqj & omnibus una & aequalis,dC diuerfitas quae eft inter bipedalem 8€ tripedalem.Et ita alia uidetur ratio bípedalís,6¿alía trípedalís.Manífeftum autë eft, in infi
nita línea,non effe aliam bipedalem tripedalem,ÔC illa eft ratio finitae.Vnde ratio
eft una ambarum línea rum,& diuerfitas rerum fiue linearum, non eft exdiuerfitate
rationis,quæeft una,fed ex accidenti,quia non aeque rationemparticipant,unde nq
eft nifi una omnium ratio,quæ diuerfimodeparticipatur. Quod autë diüerfîmodê
partícípetur,hoceuenit,quíaprobatff eft fuperiùs,nonpoffe elle duo aeque fimilia¿
per coníéquens,præciîe aequaliter participantia tinam rationem.Nam non eft ra
tío in fumm a aequalitate participabilis,nifi per maximum,quod eft ipfa ratio infini
tatficut non eft nifi una imitas maxima,ita nô poteft effe nifi una unitatis equalitasd

A
Anjïctelei.

Cap.

Liber

L .

ij

Qux quia eft aequalitas maxima,eft ratio omnia,fic enim non eft nifi una linea infinita,quæ eft ratio omnium finitarum;^ per hoc, quod finita linea cadit neceilano
ab ipfa quæ eft infinita,tunc etiam per hoc non poteft efte furjpfius ratio, ficut noh.
poteft efiefinita pariter &C infinita. Vnde ficut nullae duælineæfinitx}poirunteiïe
præciféaequales,cumpræcifè aequalitas quæeft maxima, non fit nifi ipfummaximumnta eftc non reperiunturduælineæ3aequaliter rationem unam omnium participantes.Prætereâjlinea infinita non eft maior in bipedali quàm bipcdalts,nccp miñorfutfuperíás didum eft)S¿ita de tripedali,& ultra:é¿ cumfitindiuifibilis & una;
eft tota in qualibet finita,fed non eft tota in qualibet finita,fecundum participatio­
nem & finitationem,aliuqm quando enet tota in bípedali,nonpoiTec efte in tripcdali,ficut bipedalis non eft tripedalis,quare eftita toca in qualibet,quod eft in nulla,
ut una eft ab alijs diftinda>per finitationem. Eft igitur linea infinita in qualibet It/
nea tota,ita quod quaelibet m ipfa,6¿ hoc quidem coniundim confiderandum eft:
& clare uidetur quomodo maximum eftin qualibet re,8Cin nulla,hoc non eft a/
liudmifi maximum cum fitineadê ratione in qualibet re,ficut quælibet res in ipfo,
&C fitipfametratio'.quôd tunc maximum fit in feipfo.Non eft ergo aliud,effe maxi­
mum metrum mëfuramomnium,quàm maximumfimplictter efte in fdpfo,fiue
maximum. Nulla igitùr res eft infeipfa nifi maximum, S¿ omnis res ut in fua ratio­
ne, eft in feipfa,quia fua ratio eft maximum. Ex his quidem poteft fe intellcdus in
liare,in fimilicudinclineæ infinitae ad maximum,Gmpliciter fuper omnem intel
ledum m facra ignorantia plurimum proficere,nam hoc nunc dare uidemus, quo
modo Deum, per remotionem participationis entium, inuenimus. Omnia eníni
entia entitatem participant» Sublata igitur ab omnibus entibus participatione, io
manet ipfa fimph'cifsimaeatitas,quæ eft etrentia omnium entium
non confpicimus ipfam ídem eautatem,niíiindodífsíma ignorantia, quoniam cum omnia
participantiaentitatemabanimoremoueo,mhd remanere uidetur. Etproptcrem,
magnus Díonyfius dic¿r,intelledñDeí,magís accedere ad nihil, quàm ad aliquicLwwip/?^;
Sacra aurem ignorancia meínftrait,hocquod ¿ntelledui nihil uidetuQefiè maxí-‘
mum incompraihenfibíle»
Quomodo ex eodem manuducimur, ad íntelledum participationis
entitatis.
Cap» XVIII.
Mplíus non fatíabilís nofíer intellçdus cum maxima fuauítate, uígiianter
per præmiÎïà íadtatus,ínquírít,qüomodo hanc participationem unius ma
ximíjpofsít elands intueri, 8¿ iterum exemplo infinitæ redítudínís línea*
-^Mis fe iuuâs,aít:Non eft pofsibíle curuum quod recipit magis
miaus,eíie
maximumautmínímummecp curuumutcuruumeft aliquid,quoniam cafas à re/
do.EÍTe igitur quod in curuo eft,eft ex participatione reditudinis,cum maxime et
minime curuum,non fit nifi redum. Quare quanto curuum eft minus curuum, ut
eft circumferentia maioriscirculftantô plus participat de reditudine,nô quod par­
tem capiat(quia reditudo iafinita5eft imparcíbílís)fed línea reda finita quanto ma*
¿or, tanto uidetur plus partíciparedeinfinítatelineg infinité, maximæ Et ficut finita
reda,in hocqubd reda(ín quod quidem redum,curuitas minima refolukuffcundumfimpliciorem participationem participat infinitam,8¿ curuum non ita frniplicem S>Cimmediatam,fed potius mediatam &diftantem,quoniam per mediti reditu
dinis quâ participatftta aliqua funt entia,immediatius entitatem maximam in feipfa
fubfiftcntêparticipaiwa:utfuntfimplicesfinitæfubftantiæ.Etfunt alia entia non
per fe,fed per medium fubftantiarum,entitate participantiaiut accidentia, unde illa
diuerfa participatione non obftante,adhuc(ut ait Ariftotelesjredum eft fui & .oblí
qui menfuraificut infinita linea,lineæ rede curuæ,ita maximum omniuqualiter/
cûq? diuerfimodèpartiCipâtiû.Étinhocaperiturintelledusiliius quod dicitur,Sut»
ftantiam non capere maius ncc minus:nam hocita uerû,ficut linea reda finita, in eo
q> reda4non fufeipit magis & mimjs3fed quia finí cazuñe per diuerfam participatiohéní

À

14

De dofta Ignorantia

nem infinita?,una refp e du alterius maior aut minor eft,nec unquam duereperiun/
turæquaks.Curuumuero quo ad participationem redttudinisjecipit magis et mi
nus,fí¿ confequenter per tpfam participatam reditudinem,fic redum recipit magis
ó¿mínus.Ethinceftquódaccidentíaquantomagis participantfubftantiam, tanto
funt nobiliora^ ad hsec quanto magis participant fubftantiam nobiliorem, tanto
adhuc nobiliora.Et in hoc uidetur,quomodo non poflunt efTe, ni fi entia aut per fe
aut per alia entitatem primi participantia,ficut non inueniuntur,nifilineæ aut re
Aúpeteles.
aut cufuæ.Et propterea,rededíuifit Ariftoteles omnia quæ inmundo funt,in fob/
ftantíam Sf ’accadens.Subftantiæ igitur & accidentis una eft adaequa tifsi ma me nia­
ra, qua? eftipfum maximum fimplicífsímum,quid licetne^ fitíubftantia,neqj acci
dens.tamen ex praemífsís manifefte patet, ipíum potíús fortín nomen immediate
Dionyfws.
ípfum partícfpantíum fcilicet fubftantíarum,quám accidentium. Vnde^Díonyfius
maximus, ipfum plus quam fubftantiam fíue fubftantíalem nocat,potius quam fuperaccídencalem : quoniam multo magis eft aliquiddicerefuperiubftantialeefte 3
. quam fuperaccídentale,hínc máximo conueníentíusattribuitur.Dicítur autem fuper(ubftantíale,hoc eft fcilicet non fubftantiale,quia hoc inferius eo,fed Copra fob/
ftantiam,ó¿ira eft negatiuum, uerius maximo conueníens, utínfrá de nominibus
Dei dícemus.Poffet quis ex foperíoribus,multa circa accidentium 6¿ fubftátíarum
díuerfitatem &nobilitateminquirere,de quibus hic locus tradandinon exíftit.

Tranfùmptio rríangulí,ad trinitatem maximam*

Cap.

XIX.

Vncdeeo quoddídum 8¿ oftenfumeft,maximam lineam efie triangulum maximum,ignorantia doceamur. Often fu m eft maxima lineam tri*
angulum : ÔÉ quia linea eft fímplícíís¿ma,ericíímplíciís¿mum trinum,eric
omnisangulus triangulilinea,cum totus triangulus fit linea.Quare linea
infinita eft trina.Non eft aut pofsibile plura efte infinita,quareilla trinitas eft unitas»
Prçterea, cum angulus maiori lateri oppofitus fit maior, ut in Geometria oftendi:tur,ó¿hícfittriangulus3quí non haberla tus,nífi infinitumierunt anguli maximi
infiniti.Quare unus non eft minor alíjs5nec duo maióres tertiOjfed ficut extra infini
tam quantitatem,non poteft efte quantitas: ita extra unum angulum infinitum
non poffunt efte alrj.Q_uare unus erit in alio,& omnes tres unum maximumdnfuVmed cfTeñ- Peisftcuc maxima linea non plus eft linea quam triangulus,circulus,uel fphgra,fed
in ueritate eft illa omnia,abfque compoiitione,utoftenfurn eft: ita confimiliter,
Triangulus
maximum fimpliciter,eft ut maximum lineale,quod poftumus dicere eflentiamieft
trinitas.
ut uiangulare,6¿ poteft dici trinitas:eft ut circulare,poteft dici unitasæft ut fphæ
'Circulus uní rale,
poteft diciadualis exíftentía.Eft igitur maximum,efientia,trina,una, adu:
<di:
nec eft aliud effentia quam trinitas,necaliud trinitas quam unitas, nec aliud adua^plwdilus. |jtas qU¿m um'tas,trinitas,uel eftentiadicetuerifsimum fit,maximum sfta efie ¿den­
tice 6¿fimplicifsím¿.Sícut igitur uerum eft,maximum effe& unum efte, ita uerum
eft ipfum trinum efte,eo modo quo neritas trinitatis,non contradicit fimplicifsimg
unitati,fedeftipfaunitas.Hocautemaliterpofsibiknoneft,quam utperfimilitudinem trianguli maximi attingibileeft.Quareipfum uerum triangulum,atquefim
plicifsimamlineam3expræhabicisfcientes,modôquohochomini pofsibile eft,in
dodaignorantia,trinttatemattingemus*Namuidemus,quôdnô reperimus anga
lum unum,& poft alium,SC tertio adhuc alium ut in triâgulis finitis (quoniam alius
& alius ÔCalius inunitate trianguli,abfq? compofitioneefieno poifunt) fed unum
abicpnumerali multiplicatione,triniter eft.Quare rede quids dodifsímus Atiguftínus aitíDum incipis numerare trinitatem,exis ueritate,Oportet enim in diuinis
/ fimplici conceptu quantum hoc pofsibile eft,compledí contradi doria, ipfa anteÍ
cedenterpræueniendo^putanonoportetindiuinisconcipefediftindionem 6¿ink diftindionem,tanqduo cotradicentia,fedilla ut in principio foo fimplícífsímó an/ tecedenter,ubi non eft aliud difundió S¿ indiftindío,S¿ tunc clarius concipitur tri
( nítas 8C unitas eíTeidcNam ubi diftindio eftindiftindio3trinitas eft unicas:^ econ
\
uerfo>

N

Liber

L

. it

tterfó,ubi índiftíndío eft diftindio,unitas eft trinitas » Et tía de pïiiralitatcpër/
fónarumS¿ unitate eftentiæ. Nam ubi pluralitas eft unítas,trinitasperíonarum eft /
idern,ëum unitate eflentiæ.Etçconuerfô,ubi unitas eft pluralitas,unitas effenriæ eft /
trinitas in perfonís: Qc ífta claré ín noftro exemplo uídentur,ubi fímplicíísíma linea/
eft tríangulus,S¿econuerfó,fimplex triangulus eft unitas linealis. Hic etiam uide-k
tur,quomodo anguli trianguli per unum,duo, tria, numerari non poffunt^um qui* j
libetfitínquolíber,utaítFilíus : Ego in patre, Sfpater in me. Iterum, neritas trían- J
guli,requirit tres angulos. Sunt igitur hic uerifsime tres anguli,unufquifque ma/ l
xímus7áf omnes unum maximum. Requiritinfuper neritas trianguli, quód anus
angulus non fit alius,Soca hic requirit neritas unitatis firnplicifsimæ eftentiæ,quodi
rresilli anguli,non fintaliquatria diftinda,fed unum, QC boc etiam nerum efthíQ \
Coniunge igitur iftafquæuidentur oppofita)anteccdenter utprxdixí5 8C non habe /
bis unum tria uel econuerfd,fed unitrinüm feu triunum,8£ jfta eft ueritas.
(

Adhuc circa trini ratem, & quód non fit p o fs i bilis quarerniras 3¿ ultra
índíuínís.
Cap. XX.
Mplius requirit neritas trinitatis,qüræ eft trínítasftrínum efte urium, q^ía dí¿
cicur triunum. Hoc autem non cadit in conceptu,nifi eo modo quo correlatiOjdiftincfta unir,S¿ ordo díftinguit. Vnde ficut dum facimus triangulum
finitum,primó eft angulus unus,iecundó aíius,tertio tertius ab utroque, &C.
illi anguli adinuicem correlationem habent,ut fitunus ex ipfis triangulus: ira qui>
dem &ín infinito infinit/Tamen concipiendum eftita,quôdprioritas taliter con*
cipiaturinæternicate,quôd pofterioritas,non eicontradicatraliter enim priorttas
pofterioritas,in infinito &xterno,cadere non poifent. Vnde pater non eft prior fi/
íio,S¿ filius pofterior, fed ita pater eft prior,quód filius non eft pofterior. Ita pater
prima pérfona,quódfilius non eft poft hoc fecunda t fed quia pater eft prima, abfqj
' prioritate,ita filius fecunda abfquepofteriorítate,8¿fpirítufiánduspariformíter
fertia.Sed quia hoc fuperiùs dieftum eft amplius,fufficiat. Velis tamen circa hanc
fémper benedidlam trinitatem aduertere,quod ipfum maximum eft trinumJ&non
quaternum,uel quinum,
ultra,hoc certè eft notatu dígnummam hoc repugna
retfimplícitati& perfecftionimaximijomnisenim figura polygonia, pro firriplicif/
fimo elemento habettriangularem,8¿ illa eft minima figura polygonia, qua minor
efte nequihProbatum autem eft minimum fimplícíter,cum máximo coinddere. Si­
cut igitur fe habetunum in numeris,ita triangulus in figuris polygonijs. Sicut igi­
tur omnis numerus refoluirur inunitatemdta polygoniae in triangulum : maximus
igitur triangulus.cum quo minimus coincidir,omnes figuras polygonias complex
ctitiïr.Nam ficut unitas maxima fe habet adomnem numerum, ita triangulus maximus ad omnem polygoniam. Quadrangularis autem figuranon eftminima.ut
patet,quia ea minor eft triangularis . 1 gitur,fimpliciisimo maximo quod cum folo
minimo coincidere poteft, quadrangularis, quæ abiq? compofitione efte no poteft,
cum fit.maior minimo,nequaquam poteritconuenireiimó implicat contradidio^
•nem,efte maximum,& efte quadrangulare,nam non pofietcfte menfura triangulanamadxquata,quiafemperexcederet,quomodoigitureiletmaximum,quod non
eftet omnium menfura,imo quomodo effet maximam,quodefiet ab alio,
com/
pofitum,&percoiifequens finítiim.Etíam patet>quarcprímó ex potentia linee firn
plicis,oritur triâgulus fimplex,quo adpolygonias,deindecirculus fimplex, deindé
rphæra fimplex,ôiffwiideuenitur ad alias,quàm iftas elemetales figuras adinuicem
infinitas improportionabiks,qmnes figuras intra fe explicantes.V nde ficut finos
ucllemusconcipere,menfurasomnium quantitatum menfurabilium,primó pro
longitudine,neceffeeflethaberelineam infinitam maximam,cum qua coincideret
minimum.Deindeparíformíterproíatitudínere¿lilineali,tríangulum maximum/
pro latitudine circulficirculum maximum,
pro profunditate,fphærammaxp
cumalíjs quâm cu iftis quatuor, omnia mefurabilia attingi non poffent,5¿
qui#

A

ïg

í
}

De dofta Ignorantia

quia iftæ omnes menfuræ necefTario effent infinite & maxitnae, eft quo minimum
comcíderet,é¿ cum plura maxima eflè non pofsinnhíncípfum unicum maximum»
quod efle debet omnium quantorum mentara,dicimus efleína»fíne quibus maxi­
ma mentara effe non poiTetdicet in fe confideratum,abfqjrefpeduad mentarabília,nullum íftorum fit,aut díci pofsítueraciter,fed per infinitum ÔC ímproportíonabílíter taprataa maximum fimplícíter cum fit omnium mentara, íptam illa efle di­
et mus,fine quibus íptam omnium metrum pofle eflè non íntelligímus. Vnde má­
ximum licet fit taper omnem trinitatem per infinitum,trinum dicimus : quia aliter
íptam rerum quarum unitas eflendi eft trinitasfficut in figuris unitas triangularis»
in trinitateangulorum confiftít)caufamfimplícem,metrum,8¿menfuramefíenoa
íntelligeremus;Iicetínuerítate8¿ nomen,& conceptus nofter trinicatis»femoto
ífto rcfpedtu.maxirno nequaquam conueniat,fedper infinitum ab illa maxima ÔÉ
¿ncompræhenfi bilí ueritate deficiat» Habemus itaep maximum triangulum,ouiníum trini ter fubfiftentíum mentaratn fimplícifsímam,quemadmodum tant ope*
radones,aciones in potentia,obie&o,acftu,trmiter fubfiftentes:fimílíter uífiones»
íncene(ftíones,uolítiones,fímílírudines $difsímilítadínes,pulchrítndínes,propordones,correlationes, appetitas naturales,cetera omníazquorum effendi unitas
confiftit in pluralitate,ficut eft principaliter eflèæ operatio nature côfiftens in cor
relatione agentis, patientis,&communis exiliis retaltantis.
Trinfumptio circuli infiniti ad unitatem»
_

,

nituit

Cap»

XXL

. > T Tabuimus de triangulo maximo pauca quædam,fimiliter de infinito circa
i___ 1 lofubiuhgamus- Circulus eft figura perfeda unitatis & fimplicitatis. Et
g
B iam oftentam eft taperius,triangulum effe circulum iôf ita trinitas, eft uni*
JL JL tas Jfta autem unitas eft infinita,ficut circulus infinitus.Quare eft (fi ita lo­

qui licet)uniorautidentior,omniexprefsibili unitate,atipemos apprehenfibili,
per infinitummam tâta eftibiídentitas^quód omnes etiam relatíuas oppofitíones
antecedit,quoniam ibi aliud & diuerfum,identitati non opponatur, quare & cum
maximum fit infinitae unita cis,tunc omnia quae çi conueniunt tant iptam,abftp diuerfitate alietate,ut non fit alia bonitas eius,& alia fapientia, fed idem * Omnisi
enim diuerfitas,in ipfo eft identitas. Vnde eius potentia,cum fit(ut fic dicamjunifsi
ma,eft 0¿fortifsíma,0¿ínfínitífs¿ma.Tanta quidem eft eius unífsíma duratiojquodl
praeteritum non eft altad ¿futuro,& futurum non eft aliud aprçfenti in eo,fed tans
unífsíma duratio,fiue aeternitas fine principio ÔC finemam tantum eft in ipfo princi
pium,quod& finis eft in ipfo principium Hæcautem omnia,oftendit circulus ínfi
nítus fíne principio fíne,eternus indiuifibiliter»unifsimus,atqi capacifsímus» Et
quia ílle circulus eft maximus,eius diameter etiam eft maxima» Et quoniam plura
cirei^feren maxima effenon poflunt,eft in tantum ille circulus unifsimus,qu6d diameter eft
iirf/ J z. circumferentía.Infinítauero diameter habet infinitum medtam.Mediumuero eft
centrum»Patet ergo centrum,diametrum,et circumferentiam idem effe.Exquo do
ïnird.
i. cetur ignorantianoftra,incomprehenfibilemaximumeffe,cuiminimum nonop
Ext™.- % ponitur,fedcentrumeftinipfo circumferentia.Vides,quomodototummaximuni
TPenctr. ?» perfe(ftifsimeeft intrd omne,fimplex
índíuífibile,quía centruminfinitum,&extra omne omnia ambiens,quía círcunferentía infinita,et omnia penetrans,quia dia
Meta.
meter infinita,principium omnium,quia centrum,finis omnium,quia circunferen
afficiens, i. tía,medium omnium,quia diameter. Caufa efficiens,quia centrum,formalis,quia
Finis.
2. diameter,finalis,quia circunferentia»Dans effe,quia centrum,gubernans, quia dia
Forma.. 3. meter,confcruans,quia círcunferentía,^ horum fimilia multa» Apprehendis itac^
Djwí c/fn x. perintelledum,quomodo maxima cum nullo eft ídem,neqj diuerfum,&quomoGubernZ
omni?Inipfo,exipíb,ó¿períptam,quia círcunferentía, diameter,& centrum.
ExW t* ^on
au£ fi£ circulus,aut circunferentia,diameter,uel centrum, fed maximum
inipfa. z. tâtum fimpliciisimum, quodperiftaparadigmatainueftigatur,&reperituromnia
prripjzL
quae tant & no tant,ambire:ita quod non effe,in ipfo eft maximum efle,ficut mini­
mum*

|
¡

¡

|
j
|
!
|
j

|

Liber

I.

17

mum', eft maximum: & menfura omnis circulationis quæ efl depotentia in a dium,
redeundo de aeftu in potentiam,compoíicíonís à principtjs ad indíuídua,6¿ reíb
hitíonís mdíuíduorum ad principia, & formarum perfeftarum círcularíum,6¿ cir­
cularium operationum,motuum fuperfe Q¿ ad principium redeuntiutn,8¿confí
milium omniumiquorum unitas in quadam circulari perpetuitate confiftit.Mii! ta
hic de perfeccione unitatis, ex hac figura circuí ari, trahi poflènt:quæ cum facile per
unumquemcp iuxtà præmillafieri pofsint,breuitatis caufa tranfeo.Hoc tantum no
tandum efte admoneo,quomodo omnis Theologia circularis, in circulo pofita
exiftit:adeo etiam quod uocabula attributorum, de fe ínuícem uerificentur circula
ritertut fumma iuftitia,eft fumma ueritas,& fum ma ueritas,eft fumma iuftitia, &' ita de omnibus,ex quo fi extendere inquifitionem uolueris,tibi infinita theologica
lia iam occulta,manifeftifsima fieri poterunt.
Quomodo Dei providentia, co ntràdiAoria unit.
Cap. XXIÏ.
D hoc autem,ut etiam experiamur,quomodo ad altam ducimur intelligen
tiam,perpræmifta, adDei prouidentiam,inquifitionem applicemus. Et
quoniam ex prioribus manifeftum eft,Deum efte omnium complicatíonemjetíamcontradícftoríorum , tunc nihil poteft eius effugere prouidentianr.fiue enim fecerimus aliquid,fiue eius oppofitum, aut nihil,to tum in Dei proui
dentia implicitum fuit. Nihil igitur nifi fecundum Dei prouidentiam eueniet. Vndc quauis Deus multa potuiflet prouidifte,que non prouidit nec prouidebit,mul­
ta etiam prouidit,qiip?potuitnonprouidere:tamennihil addi poteft diuinæ prouq
dentiæ,autdiminui,utinfimiIi:Humana natura fimplexÔCuna eft,fi naiceretur ho­
mo,qui etiam nunjquam naici expedabatur, nihil adderetur humanæ naturae, ficut
nihil demeretur ab illa,fi non nafceretur,ficut nec cum na ti moriuntur: S¿ hoc ideo
quia humana natura3complicat tam eos qui finit, quàm qui non funqneq? erunt,li­
cet efte potuerintlca licet eueníret,quod nunquam eueniet: nihil tamen adderetur
prouidentia? diuinæ, quoniam ipfa complicat tam ea quæ eueníunqquám ea quæ
non eueniunqfèd euenirepofttint. Sicut igitur multa funt in materia poísíbílíter, Mnicrid.
qu^nunquam eueníent:íta per contrarium,qùæcuncp non eueníunqfieuenírepof pyoúdentia,.
funqfíin Del finit prouídentia,noníunt poísíbílíter fed adu:nec inde (equitur
quôd ífta fint adu.Sícutcrgo dicimus, quod humana natura, infinitacomplícatdí
compledítur.quía non folum homines qui fuerim t, funt, & erunt,fed qui poliunt
elle,licet nunquam erunt,S¿ ita com pleditur mutabilia immutabiliter. Sicut uni­
tas infinita omnem numerum:ita Dei prouidentia, infinita complicat, tam ea quæ
euenient, quamquænon euenient, fedetienire poliunt, contraría:ficutgenus
complicat contrarias differentias ,& ea quæ icit,non icit cum differetia terftporum,
quia non icit futura ut futura,nec praeterita ut praeteri tailed æterné,Ô£ mutabilia im
mutabiliter. Hinc ineuitabilis 0¿ immutabilis eft: & nihil eam excedere poteft,6C
hinc omnia ad ipfam prouidentiam reíata :necelsitatem habere dícuntuu demeri­
to, quia omnia in Deo funt Deus, qui eft necelsitas abfoluta. Et fic pater,quod ea
que nunquam euenient,eo modo funt in Dei prouidentia,ut prçdidum eft,etiam
fi non funt protiifa ut eueníant,d¿ necefle eft Deum prouidifle, que prouidit,quia
eius prouidentia, eft neceffaria QC immutabilis,licetetiam oppofitum eius proni*
dere potuítquodprouídít,iiampofítacomplícatíone,nonponíturrescc5mplícata:
fed polita explicatione,ponitur complicatiomam licet cras pofstm legere, iiel'noa ’
legere,quodeunep fecero, prouidentiam noneuado; quæ contraria complecftitur,
unde quicquid fecero,fecundum Dei prouidentiam eueniet. Et ita patet,quomo*
do per prem ifia quæ nos docent maximum omnem anteire oppofitio
nem,quoniamomni'aqualftercuncpcomple&itur,d£com/
plicat,qtiid de prouidentia Dei,etalijs confimilibus nerum fît appræhendimus.
B
Tranilatn>

A

18

De dofta ignorantia

Tran (Tamp tío fphærse infinitae ad a&ualem exíftentíam Dei,
Cap, XXI ïX
Onuenit adhuc pauca quaedam circa iphæratn infinitam fpe;culari. Repe> '
&
' rimas in infinita fphæra tres lineas maximas, longitudinis, latitudinis,&
Sl
^profunditatis in centro concurrere. Sed centrum maximae fpheræ,æquaJ tur diametro & circumferenti*. Igitur illis tribus lineis infinita fphæra,ae­
quatur centrum,imo centrum eft omnia illa,fcilicet longitudo,latitudo, œ profun­
di tasterit itaqj maximum fímplícíísímé atq? infinite, & omnis longitudo,latitudo,
S£ profunditas,quæ in ipfo funt,unum fimplicifsimum indiuifibile maximum. Et
utcentrum,præceditomnemlatitudinem,longitudinem,atcpprofunditatem,eteft
finis omnium illorum,atq? medium(quoniam in fphæra infinita centrum, craisiru­
do,circum ferentia idem iunt)& ficut fphæra infinita ,eftpenitus in adu,ó¿íimplicifsimatita maximum eft penitus in adu fimplicifsime, Et ficut Iphçra eft adus
line*,trianguli, & círculí:íta maximum eft omnium adus, Quare omnis adualis
exiftentia ab ipfo habeqquicquid adiialitatis exiftit, omnis exiftentia pro tanto
exiftitadu,pro quanto inipfo infinito adu eft,é¿hincMaxímum>eft forma forma
tum,8¿forma effendi,fiuemaxima adualis entitas, VndeParmenides fubtiliisimê
conílderans,aiebat : Deum effe cui effe quodiibet quodeft, efteffe omneidquod
eft,Sicut igitur fphæra eft ultima perfedio figurarum, qua maior non eft:ita maxi­
mum eft omnium perfedio perfedifsima ,adeo quod omnefthperíedum,m ipfo
eft perfedifsimum, ficut infinita linea eft fphæra & in ea curuítas eft reditudo,
compofitío íÍmplícítas,S¿ diuerfftas identitas, & alteritas unitas, & ita de reliquis.
Quomodo enim poflet effe ibi aliquid imperfedionis : ubi impefedio eft infinita
perfedio,pofsioilitas infinitus adus,finita de reliquis : Videmus nuc dare,cum
¿maximum fit ut fphæra maxima : quomodo totius uníuerfí,8¿ omnium in uniueríío exiftentium,eft unica fimplicifsima menfura adæquatifsima, quoniam in ipfo
ilion,eft maius totum quam parstficutnon eft maior fphçra quâm linea infinita.De
Ius igitur eft unica fimplicifsima ratio totius uníuerfiíÓ¿ ficut poftinfinitas circulari
ones exoritur fphæra:ita Deus omnium circulationum titi fphæra maxima,eft fim
ipliciisima menfura , omnis enim uiuificatio, motus, et ïntelligentia ex ipfo,inip.
to,& per ipfum,apud quem unareuolutioodaugfphærg non eftminor, quam infinitæ,quia finis eft omnium motuum, in quo omnis motus ut inline quiefcit, Eft
enim quies maxima, in qua omnis motus quies eft,Ita maxima quies, eft omnium
motuum menfura,ficut maxima reditudo, omnium circumferentiarum, & maxi­
ma præfentia fiue aeternitas omnium temporum, in ipfo enim omnes motus nata­
les,ut in fíne quiefcunt,S¿ omnis potentia in ipfo perficitur, atinada infinito. Et
quia ipfe eft entitas omnis eflè,ô£ omnis motus eft ad effe, igitur quies motus eft ipfequieft finis motus, fcilicetforma & adús effendi. Entia igitur omnia ad ipfum
tendunt.Ét quoniam finita fínt>8¿ non poffutit aequaliter participarefinem,in coparatione ad fe inuicem,tunc aliqua participant hunc finem, per medium aliorum:
ficut linea,per medium trianguli, ^circuli in fphxram ducitur,
triangulus, per
medium circuli,ÔC circulus in íphærarmper feípfum.

aft
niiA*

,

a

’

De nomine Deí &cheología affírmaríua.

Cap,

XX1IIL

Oftquàm nunc(auxilianteDeo) exemplo mathematico,ftuduimus in no/
ftra ignorantia circa PrímumMaxímumsperitíoresfierííadhuc pro comple
tiori dqdrina , de nomine Maximi inueftígemus, ifta quidem inquifitio
(íi r^de fæpe dida menti habuerimus) facilis adinuentíonís erít. Nam matiifeftum eft, cum maximum fit ipfum maximum fiimpliciter, cui nihil opponitur,
nullum nomen ei proprie poíTe conuenire, omnia enim nomina ex quadam fingu
laritate rationis,per quam diferetio fit unius ab alio,impofita funt, ubi uerd omnia
fune unum^nlíum nomen proprium effe poteft. Vnderedé aitHermes Trifme/
giftus;quoniamDeus eft uniaerfitas rerum,tunc nullum nomen proprium eft eius
quoniam aut neceffe effet omni nomine Deum,aut omnia eius nomine nuncuparis

P

cum

Liber

î.

¿um îpfe in fuaiïmplicitate,complicct omnium rerum uniuerfîtatem. Vnde fecun
dumipíutn,propríum nomenfquod ineffabile per nos dicitur
fi­
ne qua tuor literarum eft,8¿ ex eo proprium,quia non conuenit Deo fecundum ali<
quam habitudinem ad crea turas/cd fecundum effentiam propriam) interpretari de
betunus,etomnía,fíueomhíá uníter,quód melius eft.Etíra nos reperimus fuperújs
unitatem maximam, quæidem eft,quód omnia uniter, imô adhucuidetur nomen
propinquius S¿conueníentiiís unitas,quam omnia uniter. Et propter hoc dicit Pro
pheta,quomodo id illa die erit Deus, & nomen eius unum. Ét alibi: Audi Ifr a el (idj mcjweftDeum perintelledum uidens)quoniamDeus tuus unus eft. Non eft áutem u/l
nitas nomen Dei, eo modo quo nos aut nominamus aut intelligimus unitatem;
quoniam ficut fupergr edi tur Deus omnem intelledum, ita â fortiori omne nomen,
nomina quidem per motum rationis qui intelledu multo inferior eft, ad rerum dis­
cretionem imponuntur,quoniam autem ratio,contradictoria tranfilire nequit, hinc
noneftnomencuialiudnonopponaturfecundummôtumracionis.Qiïareunitati t
pluralitas aut multitudo fecudum rationis motum opponitur. Hçc unitas Deo non[
conueniqfed unitas cui non opponitur, aut alteritas, aut pluralitas,aut multitudo;
Hoceft nomen maximum, omnia in fuáfimplicitate unitatis complicans ,iftudeft
nomen ineffabile,& fuper omnem ïntellédum. Quis enim íntellígere poffet,unita/
tem infinitam per infinitum omnem oppofitionem antecedentem, ubi omnia abfqs
compofitionefuntínfímplícítaté unitatis complicata,ubi noneft aliudueldiuer/
fum,ubi bomo non differt à léonè,& coelum non differt à terra, tamen uerifsime
ibi fundón fecundum finita tem fuamfed compliciteipfametunitasmaxima ,Vn/
de fi quis poffet íntellígeteautnomínaré talem unicatem,quæ cum fit unicas eft om/
nía,S¿ cum fit minimum eft maximum, ille nomen Dei at fingeret. Sed cum nomen
Dei fit Deus, tunc eius nomen non eft cognitum, tiifi per intelledum, qui eft ipfum
; maximum,S¿ nomen maxim Uni. Quare indodà ignorantia attingimus, licet unicas
uideatuf propinquius nomen maximútame adhuc à uero nomine maximi,quod eft
ipfum maximum,diftát per infiriitdm.Eft it a ty ex fioc manifeftum, nomina affirma/
tiua quxDeo attribuimus,peí" ínfinítiimdimínuré ei coriuenire,riam talià fecudum
aliquid quod in creáturís réperitur,ipfiattríbuuntur.Cüm igitur Deo nihil tale parti
culare,diferetumhabensoppófitum,nifi dimiriutifsimeconuenirepofsit,hmcaffir/
madones funt incompadæ,uc ait DionyfiuS. Nam fi dicis ipfum uericatem, occurrit
falfitas.Sí dicisipfum uírtutem,óccufrituíríum. Si dicis fubftantiam, occurrit acci/
dens,& ita de reliquis. Cumautemipfénorifit fubftamiaquænonficomnia^ciïi
nihil opponitur,0¿nonfítueritas,qu±nonfítórhnía abfq? appofitionemonpoíTunt
illa particularia nomina nifi diminute ualde per infinitum i pii coriuenire ; Omnes e/
nim affirmationes, quafi iri ipfo aliquid fui figriificati ponentes, illiconuenirenoni
poffunt,qui non eft plus aliquid quàm Omnia. Etproptereanominaaffirmatiua,ft
ei conueniunt, non nifi iri refpedu ad creaturas conueniunt; non qùôdcreaturæ fine
caufa,quod ei conueniant,quoniam maximum à creaturis nihil habere poteft, fed ei
exinfiriítapotentiaadcreaturás corineniurit,namab aeterno Deus potuit creare,
quia nifi potuiffeqfumma potentia non fuiffet. Igitur hoc nomen(cfeátor,quamuis
ei ín refpedu ad creaturas conueniat,tamen etiam conuenit antequam creatura effet
quoniam ab aeterno creare potuit. Ita de íuftítta & caeceris omnibus nominibus affir-,
matiuis,quænos translatée aerea turis Deo attribuimus, propter quandamperfedí
onem,peripfa nomina fignificatam. Licet illa omnia nomina ab sterno antequam
etiamriosei illa attribuimus ,fuiffentuefaciterinfumma fua perfedione£Vinfiriito!
nomine cortiplicata,ficut& res omnes, quae per ipfa talia nomina fignificantur,Sia
quibus per nos in Deum transferuntur.Ec in tantum hoc eft uerum de affirma tiuis o/
mnibus,qubd etiam nomen trinitatis &Cperfonarutri, fcilicetpatris,f¿lq3&fpirítús
fandi,in habitudinecreaturariitriipfi imponantunnam cum Deus ex eo quod uni/
tas eft,fit gignens,pateqexeoquod eft aequalitas unitatis,genitusfiùè fîliùs,ex
eo quod utriufcp connexio, fpiri tuffandus,tunc darutri efh filium riominari filium;
B’ ¿
' éxe$

10

Dedoéta ignorantia

ex eo quod eft uní tatis fíne entítatís aut elTeiidi aequalitas» Vnde patet ex hoc ¡ quoá
Deus a b xter no potui tres creare, licet eas etiam non crea flet, refpedu ipfarumre>
mm filius dicitur,ex hoc enim eft filius, quod eft aequalitas eflendi res ultra quâm ueí
infra,res elfe nô pollent , ita uidelicet quôd eft filius,ex eo quod eftaequalitas entita*
tis rerum,quas Deus faceré poteratjicet eas etiam facflurus non effet, quas fi facere
non polfëc ,ncc Deus pa ter,uel filius,uel fpirimflandus,ímó nec Deus elTét. Quare
11
fubcihtïs confideras,patrem filium gígneré,hocfuítomnía in uerbo creare* fctob
hoc Aug .iftínus úerbum etiam artem ac ideam in refpeclu creaturarum affirma t.Vte
de ex eo Deus parer ¿ft, quia genuit aequalitate unica tis, ex eo autem fpirituflaridhis,quod utríufq? amor eft,8í haccomnfareipedlu creaturarum* Nâcreatura,exeo quod
Deus parer eft,effe incipit, exeo quod fdius, perfici tur, ex e o quod fpirituflandus
eft, uniuerfali rerum ordini concordat , 6£ hæcfuntin uhaquacp re trinitatis uefti/
gia.Echæccftfentcntia Aurelij Auguftinfiexporientis ílkid Genefeostlnprincipio
creáuít Deus codum 6¿terram,dícens Deum ex eo quia pater eft,principia rerum eré
aílé.Quarequicquídpertheológíam affirmatíonísde Deo dicitur>ínrefpeducreaturarum fundatur, etíam quo ad illa fanâifsima nomina , ín quibus maxima latent
myftería cognitionis diuinabqiKt apud Hebraeos ÔiChaldæoshabentur,quoranullu
Deum nifi fecundum aliquam proprietatem particularem fignificat, præter nomen
quatuor'Iiterarum,quaefunt n^n5>quod eft proprium
ineffabile fuperiùs ínterprx
Hieronymus taturnjde quibus HíeronymusÁRabbi SalomonAínlibro ducís neatrorum,extenfe
lubbi salo- tradant,qLií uíderipoílunt

GentíIesDeuíiiuaríenomínábarit,creaturarumreípe(ftu*
Firwh-wr

’* iwXr.
sm.

Cap»

XXV.

*ï|L#tïern quidem
paríformit^t Deum uartjs creaturarum rçfpedlibus nominabant^ ïoA
propter mirabilem pietatem. Ait enim iulius Firmicus, quod Iti
i'

P'cer 3c*ec^ profperum fidus fit,quod fifolus ín codo lupiter regnaflet,liomi>

Man.' -®’*
nes eflent immortales» ïta Saturnum propter profunditatem cogitationum
MercMWj. Qc inuentionum in rebus uita: neceifarijs.Martem propter aiélorús bellicas. Mercta

Hcraw. num propter confiliarem prudentiam. Venerem propter amorem conferùaduum na
tum Solem propter algorem motuum naturalium. Lunam propter humo ralem coii
^ruationem ín qua üítaconfiftít. Cupidinem propter unitatem duplicis fexusiob
Lwná. quam rem^etiam Naturam ipfum uocarunt,quoniam per duplicem fexam fpedes re
rum conferuat. Hermes ait, omnia tam animalia quam non animalia,dupltcis fexus,
proptereâ cá ufam omnium fcilicet Deum in fe ma.(culinam &C fazminmum fexum di
Wrz.w. compíícare,cuius Cupidinem 6ó Venerem explicationemcredebat» Valêrinsez
tiam Romanus idem affirmans, canebat Ionem omnipotentem, genitorem genitriz
cemqs Deum. Vnde dicebat Cupídínem,prout fciHcet una res cfipitaliatru filia Ve/
neris,hoceft ipfius pulchritudinis naturalis» Venerem ùèrb louis aiebant omnípoz
tentis filiam j à quo natura l cunóla ipfam comitantia templa etiam pacis fcilicccf’í
Aeferwzt^. æremitatis,ac concordiæ,nàvêto/j ,ín quoeratakáre Terminiínfinití, cuius non eft
^"^' terminusjinmedío ,fubdio &confimílíamos inftruunt,paganosDeum fecundarte
refpeólum ad creaturas uaríénominafíe,qu3írquidem omnia nomina, unías íneffiabl
lis nominis complicationem funt explicantia;
fecundum quód nomen proprium
eft infinitum,íta infinita nomina talia particularum perfcÆonum complicar» Qiiaz
re & explicantia pofTiint effe mul ta,&L nunquam tot tanta, quin polient effe puira^
quorum quodlibetfe habet ad proprium & ineffabile,ut finitum ad infinitum.Dern*
debant ueteres pagani kidæos,qui Deam unam innnitum quem ignorabam, adora
runt.quem tamen ipfi mexplicationibusuenerabanturppfum fcilicetibi ueneiantes;,
ubi diuina fua opera confpiciebant-Et ifta inter omnes homines differentia tunc fufé
ut omnes Deum unum maximum quo maius elle non poiTcr. crederem,quem atque
ízztó. ludan
Síffennffiín fuá fímplícífsíma unítateuteft rerum omnium complicado cú>
sijfanÿ, kbant.Alq aeró ínhís colebant, ubi explicationem diuiní tatís repcríabant/ecípú
endo notum fenfibílíto^pro tnanuduétíone ad cauíam Sí principium > Sí inhacuP

Liber

II.

21

ttma uia feducffi funt fîmplices populares,qui non fimtufi explicatione ut imagine,
fed ut ueritate,ex qua re Idololatria introduâa eft in uulgS, fapiêtibus tic plurimum
de unitateDeireàécredentibus:utihæcnota cuicp eifepoiEmc,qui TulliS de Deorum natura, aePhilofophosueteres diligenter peri pexerit. Non negamus tamen
quofdam ex paganis non íntellexiíTe Deum ,cum fir erititas rerum,alicer quàm per
abftracftionçm extra res eiïèfficut materia prima, extra res non nifi per abftrahétem
intelledíumexiftit,ó¿ hi tales, Deum ín creaturis adorarunt, qui etiam rationibus 1/
dololatriam aftruebant* Quidam etiam Deum deuocabilem putarunt,qiiorum qui
dam in Angelis eum deuocabant,ut Sifenníj. Gentiles uerô deuócabánt eum in ao
boribus,qualia de arbore Solis & Lunae leguntur* Et quídam in aere,aqua,uel tettv
piis, certis carminibus eum deuocabanr,qui omnes qualiter fedudi finr,& longe fue
tint â ueritatejpræmifla oftendunt*

De theologia negatiua.

Cap.

Tullius..

SlJJeMHlf.

XXVI*

Voniam autem cultura Dei qui adorandus eft in fpiritu
ueritate,nece(/
fario fe fundatin fjofitíuis Deum affirmantibus,hincomnís religio, in fuá
cultura neceífario per Theologiam affirm atíuarnaícendít,Deú ut unurn
ac trinum,ut fapíentifsimum,prj fsimu m,lucem ínaccefsibilem, uitam,ueritatem QC ita de reliquis adorando, Temper culturam per fídem,quarn
per do diam ignorantiam ueriùs attingit dírígendo:credendo fdlicec, hunc quem az
dorât utunum,eftè uniter omnia,&quern ut inaccefsibilem lucem colit, non quidê
eifelucem,utefthæc corporalis,cuitenebræoppon'jntur,fedfimplicifsimamàmfi
nitam,tn qua tenebræ íiint lux ínfíníta,S¿ quód ipfa infinita lux,temper lucet ín tene
brisnoftrseígnorantia^fed tenebrx eum comprehenderenequeunt.Bt ita Theoio
gia negationis adeo neceflaria eft,quo ad aliam affirmationis, ut fine illa Deus nôn
coleretur utDeus tnfinitus.fed potius ut creatura,et talis cultura,Idololatria eft,quç
hoc imagini tribuitjquodtantùm conuenit ueritati. Hincutdeericadhecparum de
negatiua Theologia íubmíttere.Docuttnosfacra ignorantia Deumsineffabikm,æ
hoc quia maior eft per infinitum omnibus,quæ nominar i pofíúnr,8¿ hoc quidê quia
uerífsímum,ueriùs per remotionem Sd negationem de ipfo loquimur, ficut Sêmaxi
musDíonyfíus,quí eum nec uerítatem,necíntelleótum,neclucem,necquicquám e/
orum quæ dici poliunt,elle uoluiqquem Rabbi Salomon,ÔC omnes fapientes fequü r^j
tur.Vndenec^patere(l,ne($ filius,ne<$ fpirituiTancftpsJecundum hanc negatiuam
Theologiam,fecundum quam eft infinitus tantum. Infinitas nero utinfinitas,nec^
generans eft,neq$ genita,nec$ procedens. Quare Hilarius Peridauenfis fubtiliisi/
me dixit,dum perfonasdiftingueretdn aeterno (inquit) infinitas fpecies in imagine,
ufusinmunere:uolens quod quamuis in aeternitate non nifi infinitatempofsimus
uidere,tamen ipfainfinitas quae eft ipfa aeternitas, cum fit negatiua,non poteft intel
ligi ut generans,fed bené aeternitas, quoniam aeternitas eft affirmatius unitatis, fiue
præfentiæ maxim2e,quarepríncípíumfínepríncípio:fpecíes in imagine,dicit pria/
cipium à príncípíojufus ín munere,dicit procefsionem ab utroqj.Quseomnino per
prçmifsa notifsima funt,n^m quâuis çcernitas fit infinitas,ica quôd gternitas non fit
magis caufa patris quam infinitas,tamen fecundum confiderationis modum, æter/
nitas patriattribaitur,6£nonfilio,neclpirituifan(fto . Infinitas uerô nonplus uni
perfonæquâm alteri,quoníamipfainfínitasfecundumconf¿deratíonemunítatis,pa
ter eft,fecundum confiderationem aequalitatis unitatis, filius,fecundum confidera/
tionemconnexionisjfpirituffancftusifcdmfimplicem confiderationem infinitatis,
nec pater, nec filius,nedpírítufíandusfficet ipfa infinitas aeternitas, fitqlibet tri­
um perfonarum,fit econuerfó quaelibet perfona,infinitas ^aeternitas,non tamen
fecundum confiderationem,ut praefertur* Quoniam fecundum confiderationem
infinitatis,Deus nec unum eft,nec plura,ôf non reperitur in Deo fecundum Theo/
logiatn negationis,aliud quam infinitas. Qtiare fecundum illam,nec cognofcibilis
eft in hoc feculo, neœ in futuro, quoniam omnis creatura, ut qux infinitum lumen
B $
compræ

O

De doéta Ignorantia

22

comprahetidere nequit,eo refpetftu obtenebratur, fed fíbi foil ñoñis eft. Ef ex hí¿
manifeftum eft,quomodo negationes funt uerx,affirmationes ínfufticíentes,ín theo
logicis,S¿ nihilominus negationes remouetes imperfediora de perfedifsimo,funt
ueriores alijs.Vtquia ueriùs eft Deum non effe lapidem,quam non effe uitam aut in
telligendam,S¿ non effe ebrietatem,quàm non effe uirtutem, contrarium in affirma/
tiuis,nam uerior eft affirmatioDeum dicens intelligentiam, ac uitam, quam terram,
lapidem,aut corpus Jfta enim omnia clarifsima funt ex præhabicis. Ex quibus conz
eludimus, prxcifionem ueritatis, in tenebris n oftrse ignorantia: incomprxhenfibili/
ter lucere, & hæc eft illa do <fta ignorantia quam inquifjuimus, per quam tantum ad
infinitae bonitatis Deum maximum,unitrinum,fecundùm gradus dodrinæ ipfius ignorantÍ3e,acced ere poffè explicuimus,ut ipfum ex omni noftro conatu, de hoc fem/
per laudare ualeamus,quod nobis feipfum oftendír incompreehenfibikm,qui eft fu/
per omnia in fecula benedieftus. Amen.
Prímí líbrí do¿tæ ignorantiae finís,

Nicolai de Cuía Cardinahstit. Petri
ad uincula de dofta Ignorantía*

Líber

IL

Odrina ignorantisetafitereftea abfolutímaxímínaturamexpedíz
taper fymbolicps quofdam chara deresíamplius per ipfam aliquan
tulwm in umbra nobis refplendentem, eadem uia ea inquiramus,
quæ omne id quod funt,ab ípío abfolutomaximo funt.Cum autem
caufatum fitpenitds âcaufa,& à fe nihil, & originem atqj rationem
qua eft id quod eft, quanto propinquius &fimiliuspoteftconco/
micetunpatet difficile contradionís naruramattíngi,exemplariabfoluto inc
to. Suprà igitur noftram appræhenfionem,in quadam ignorantia nos dodo
conueniqut præcifïonem ueritatis uti eft non capientes, ad hoc faltem ducam
ipfam effè uideamus,quam nunc comprehendere non ualemus. Hic eft meila
finis in hac parte,quem clementia tua iudicet & a ccepten.

■

Corretería præambuteria,2d inferendum unum infinitum uniuerfurrt.
Cap. L
PRoderit plurimum do ¿trinae ignorantiæ,correïaria præambularia,ex prindb
pio noftro prxmittLPræftabunt enim quandam facilitatem ad infinita fimilia,quæ pari arte elici poterunt,& dicenda facientclariora. Habuimus in ra­
dice dieftorum, in excefsís
excedentibus ad maximum , in effe
poffe,
nondeueniri. Hinc in prioribusoftendimus,pr&cifem æqualitatemioliDeo con/
uenire,ex quo íéquitur,omnía dab ilia prater ipfum,differre.Non poteft igitur unus
motus cum alio x qualis effe,nec unus alterimenfura efle, cum menfura à menfura/
to j neceffàrio differakHçc quidemetfi ad infinita tibideferuiant, tamen fi ad Aftro
nomiamte transfers,appræhendis Calculacoriam artem præcifione carere , quóni/
am per Solis motum, omnium aliorum Planetarum motum, menfurarí poíieprae*
fupponit. Cœli etiam difpofitio, quo ad qualemcunqj locum, fiue quo ad ortus
occafus fi giro rum fíue poli eleuationem,acqite: circa hoc funt, præcifé feíbílis noti,
eft.Et cum nulla duo loca,in tempore & fitu prsrcife concordent,manifeftum eft ili
dicia aftrorum, longé infuaparticularitateâpræcifione effe. Siconfequenterbanc
regulam Mathematica: adaptas in Geometricis figuris, aequalitatem acftu impofsibi
’ leni uideSj^C nullam rem cum aliain figura præcifépoffe concordare,nec in magni­
tudine. Etquamuis regulae ueræ finí in fua ratione,datae figuræ xqualem,defcribe/
rerin a du tam en æqualitas impofsibilis eft, in quibufcunc^ diuerfis. Ex quo afeendis, quomodo yemas abftra¿ia à materialibus, ut in ratione, aequalitatem uidet,

Liber

II.

2'3

quam in rebus experiri,per omniaímpofsíbile eft,quoniam ibí non eft nifi cum de/
.
fe&u. Age in Mufica ex regula præcii io non eft. Nulla ergo res cum alia in pondç/
reconcordat,neq^lógítudíne,ne^fpífsítúdíne,nec^eftpofsíb¿lepropordone$har t
monteas internarías uocesfiftùlarum, campanarum, hominum,ó¿ c»terqrum in/
’ ftrumentoriim praçcifè reperiri,quinpraeciitor dari pofsít, nequein diuerfis infiru/
mentis idem gradus ueritatis proportionis eft, ficut nec in diuerfis hominibus, fçd
in omnibus fecundum locum,tempus,complexionem,&C alt a,díuerficas neceffiarí a
eft. Præcifa ítacg proportio, in ratione fuá uidetur tantum,& non pofium us in re/
bus fenübílíbus,dulcífsimam harinoníam abfq? defecftureperire, quia ibi non eft,
Afcende hic,quomodo prxcífifsima maxima harmonia,eft proportio in squalita­
te, quamuiuens homo audire non poteft in carne, quoniam ad fe attraheret ratio/
nem animae noftrse,cum fit omnis ratio ificut lux infinita omnem lucem,ita quod anima à iènfibilibus abfoluta,fineraptuipfam fupremèçoncordantem,harmoni3m f
aure intelledus non audiret. Magna quædam dulcedo contemplationis hic hauri/
'ti poffer,tam circa immortalitatem incelledualis & rationalis noftri fpi ritus qui ra/
Cionem incorruptibilem in fua natura geftat,per quam, fímílítudínem concordan/
tem $¿dífcordantem ex fe attingit in Mùficis : quàm circa gaudium aeternum , in
quod beatiâ mundanis abfolu.ti transferuntur. Sed de hocalias. Pmereaffi regu/
lam noftrám Arithmeticae applicamus, nulla duo innumero conuenirepoffie uide
mus, quoniam ad ueritatem numeri compofitio»complexid,proportio, harmonia,
motus,& omnia uariancur,extendendo tn infinitum- Éxhoc nos ignorare ¿ntelligi/
mus,quoniam nemo eft ùt alius in quocunc|j,neqj fenfu, neqj imaginatione, neque
intelle<ftu,neque operationeautfcriptura,autpidura,uel arte,etiam (i mille annis unusalíumimítariftuderetinquocunc^j.nuñquám tamen praecifionem attingeret,
licetdifferentia fenfibilis aliquando noti percipiatur. Ars etiam naturam imitatur Ars*
quantumpoteftffied nunquam ad ipfiuspnecifionempoteritperuenire. Carentigf
tur Medicína,Chalcímia,Magícá , Ôicæteræ artes tranfmutacíonum, ueritatis præ/
cifione, licet una uerior fit ín comparatione ad alíammt Medicina ueríor quàm artes cbaiám¡¿
tranfmutatíonum,ut ¿fta ex fe patent. Adhuc ex eodem fundamento elicientes,di/ Mw*'
camu$:quonía.m ¿noppofítís excedens SCexceffiumreperímus,ut in fimplící2¿ corn
pofíto,abftra<fto QC concretó, formali 8< materiali, corruptibili incorruptibífi,£¿
caeterís. Hinc ad alterum purumpppofítorum non deu enitur, aut in quo concur­
rant prxcifè æqualiter. Omnia igitur ex oppofitis/unt in gradus diuer fi tate,haben*
do in uno plus,deslio minus fortfeiido naturam unius oppofítorum, per uidoriam
uniusfupràaliud . Ex quorerum notitia,rátionalíterinueftigatur, ut feiamus quo/
modo compofitio in uno,eft in quadam /implicitate, ÔÉ ín alio (implícitas in com/
pofitione,ut corruptibilitas in incorruptibilitate in uno,contrarium in alio,ita d.e re
¡iquisqjrout oftendemus in libro coniedurarum, ubi de hoç latius agetur. Suffici/
antigitur ifta pauca,pro mirabilipoteftatedocftaeignoranciæofîendenda. Ampli/
us magis adpropoficum defcendeiido,dico,quoniam aftenfus ad maximum,Se defcenfus ad minimum (impliciter, non eft pbfsibilis;ne fiat tranfitus in infinitum,ut
ínmumeroex diuifione continui confiât. Tunc patet quod dato quocunc^ finito,
Temper eft maius
minus, fiue in quantitate, aucuircuteuel perfedione,
ita de
exteris necailàrid dabile, cum maximum aut mínimum (tmpliciterdabile, in rebus
non fitsnecprocefius fit in infinitum: ut ftatimoftenfum eft. Nam cum quaelibet
pars infiniti fit infinita, implicatcontradidionem magis QC minus ibi reperiri, ubi
ad in infinitum deueniretur, cum magis Eminus ficut necinfinito conuenirepof/
funt: ita necqualemcuncp proportionem adinfinitum habent,cum necefiario id ipfum etiam infinitum fit. Binarius enim non effiet minor centenario, in numero in/
finito:fi per afcenfum,ad ipfum pollet acftu deueniruficut nec linea infinita, ex in ft
fiitis bipedali bus, minor effiet linea infini ta, ex infinitis quadrupedalibus lineis. Ni?
hil eft itaquedabile, quod diuinam terminet potentiam,quare omnidato,dabile eft
- maius Eminus per ipfam,nifi datum fimul effiet abfolutum maximum, ut intertfo
B 4
libello

14

De dofta Ignorantia

deducetùïvSoîum igitur abfolute ma^mum,tft negatiue ínfinitum,quare folum Û>
lud,eft id quod effè poteft,omni potentia* Vníuerfum aeró cum omnia complejatur quæ Deus non funt,non poteft effe negatiue infinitum, licet fitfine termino^ôd
ira priuatiué infinitum,&hacconfideratione,nec finitumnecinfinitum eft* None/
nim poteft elle maius quàm eft,hoc quidem ex defedueuenit,pofsibilitas enim fi/
ue materia,ultra fenon extendit.Namnoneft aliud dicere uniuerfum poflè femper
adu effe maius,quam dicere poflè effe,tranfirein aduinfinitumeffe,quod eftimpof
fibile:cum infinita adualitas,quæ eft abfolütaæternitas, expoffe,oriri nequeat,quæ
eft adu omnis effendi pofsibilitas. Quare licet in reípedu infinita Deipotentiæ
quæ eft interminabilis 3 uniuerfum poffeteiïèmaiusîtamenrefiftentepofeibilitaté
effendi,aut materia,quæ in infinitum non eft adu extenfibihXuniuerfum maius effe
nequir,6¿itaintermínaturn,cum adu maius eodabile non fit ad quod tcrminetu.r,es
ficpriuatiueinfinitum- Ipfum autem non eft adu^nifi contrad^utfitmeliori qui/
dem modo,quofuænaturçpatiturconditiQ.EftenÎmcreatura,qu$necefíarioeftab
effediuino fimpliciter abfoluto, prout conftquenter in doda ignorantia ,-quantó
clarius & fimplicius fieri poterit,quam breuiffïme fumus oftenfuri.

Quae eiTe creaturae fît íntellígíbílíter ab effe primi.
Cap. II.,

.:

Ocuit nos facra fghôrahtia în prioribus,nihil á fe efl e, ní fi maximum fím»
pliciter,ubi a íe,in fe,per fe,idem funqípfum fcílícetabfolutum eflé,necef/
fecp effeqmnequod eft, id quod eft,ínquantum eftabipfo eflè:quomodô
emmid quodafenoneft3alitereffepoflet quàmabæterno effe. Quoniam *
autem ipfum maximum procul eft ab omni inuidia, non poteft effe diminutum fut tai
KWwi le)comtnunicare* Non habet igitur creatura,quæ abeffèeft, omne id quod eft,cor
ruptíbilitarem,díuífibilitatem 3ímperfedíonem,díuerfitatem,pluralítafem,S¿c«te/
ra huíufmodí,á maximo,æterno, indiuifibili, perfedifsimo, indiftindo, uno, neque
ab aliqua caufa pofitiua.Sicutenfmlinea infmita,eftreditudoinfinita,qiiæeftcaufa
omnis effèlinealisjlinea uerô curua,in hoc quôd linea,ab infinita eft,in hoc quôd eue
ua,nonab infinita eft,fed curuítas fequíturfinítatem,quoní2mexco curua>quianoti
maxima ( Ci enim maxima effet,curua non effet,ut fuperiûs eft oftenfumjita quidem
contingitrebusfquoniam abmaximo, eflenon poffùnt) ut funt diminuta, altera di/
■ ílinda ,g¿c3Eterahuíufmodí , quæ quidem caufam non habent * * Habet igitur crea/
tura à Deo,ut fit una,difcreta,& connexa uniuerfo,6¿quanto magis una,tanto Dep
fimi lior* Quôd autem eius unitas eftin pluralitate^difcretio in confufione3&conne
xio in difcordantia,aDeo non habet^neqjabaliquacaufa pofitiua,fed contingen/
ter. Quis igitur copulando fimtil in creatura necdsitatem abfolutam, áquaeft,é¿
contingendam,fine qua non eft, poteft intelligcreeffe eíus:namu.idetur,quodípú
creatura quæ nec eft Deus,nec nihil,fit quafi poftDeum, & ante nihil, intra Deum
S¿ nihil,ut ait unus fapíentumíDeus eft oppofitio nihil,mediatione entis, nec tamert
poteft effe ab effe,8¿ non effe, compofita. Videtur igitur neque efie, per hoccmôd
deftendit deeiïe.neque non effe, qui a eft ante nihil,neque compofita ex illis* No/
fterautem ihtelledus quiftequit tranfilirecontradidoria , diuifiue, autcompofiti/
ue,efle creaturæ non attingit, quamuisfciateiuseffe, non effe nifi ab effe maximi*
non eft igitur eius effe tntelligibile, poftquàm effe â quo eft, non eft intelligibitetfi/
cut nec adeffe accidentis eft intelligibile,fi fubftantiacui adeftnonintelhgitur* Vi
igiturnonpoteft creaturautcreatura dici una ,quiadefcenditab unitate, nequeplu/
res, quia eius effe eft ab uno,neque ambo copulatiuê, fed eft unitas eius, in quadam
pluralitate contingenter ita de fimplicitate, &compofitione, & reliquis oppofitís¿'
pariformiterdicendumuidetun Quoniam uerô crea tura,per effè maximi creata^ft*
in maximo uero idé eft effè, fa cere, & creare,tunc non aliud uidetur effe creare,quam
Deum omnia effe*Si igitur Deus eft omnia^ hoceft creare,quomodo imelligüioc’
. .
•
—poteri^

D

|

¥ A

;

Liber

- V V ■'

IL

■ w

potent,quód creàtura non e ft atona,cum Def effe fit æteriiùmjmô ipTa aeternitas, In
Quantum enim ípfa creatura eft efîè Dei, nemo dubitat elle æternï tacem, ¿nquanturh
igitur cadit fub tempore,non eft à Deo,quia eft æternus ♦ Quis igitur ¿ntellígít creà-,
lüram ab æterno, ¿6 cum hoc temporaliter eflemón potuït enim creatura", in eïïe ipfo,in æternitate non efle^ nec^ potuit prius tempore effe, quando ante tempus non
fuit prius a & ita femper fuit,quando effè potuit. Quis denicp intelhgefe poteft De/
um effe eflendiformaminec tamen immifeeri creaturætnon enim ex infinita linea 8£
finita curua,poteft unum exoriri compofitum,quod abfqtie proportione elle nequit»
Proportionem ueró inter infinitum 6¿ finitum cadere noti polle 3 nemo dubitat»
Quomodo igitur capere poteft intelleâus effe lineæ curuæ , ab infinita reda elle*
quæ tamen ipfam non informât ut forma, fed Lit caüfa & ratio :quam quidem ratio
• nem non poteft participare partem capiendo,cumfít infinita ÔCindïuifibflïs,ut mate
ría participat formant Socrates & Plato humanitatem, aut ut totum participatur â
partibus , ficutuniuerfumafuispartibus,necutpkirafpecula , eandem faciem di/
uerfimodèîcum non fit effe crea turæ ante abeffe, cum fit ipfum fient fpeculùm^ante
cftfpeculum quâm imaginem faciei recipiat » Quis eft igitur qui ínteflígerequeác
quomodo díuerfímode una infinita forma , participetur ¿n díuerfís creaturis, cuín
creaturæ effe,non poff ít al íud eff€,quám ípfa tefpkmdentia, non in aliquo a lio poil
tíuerecepta,íed contingenter diuerfaiquemadmodum fortafsis , fi penitus artificia*
turn ab idea artificis dependens,non haberet aliud effe quàm dependen tí 2?,à quo h a
bereteffe,S¿ fubcuíusínfluentíaconferuaretur,fícutimagofpecieí,infpeculopo/
fita,quod quidem fpeculum ante aut poft per fe & in fe nihiifit . Neque poteft in/
■ telligi, quomodo Deus per creaturas uifibiles , pofsit nobis manifeftus fieri, nani
nonficutinteileâusnofterfolùm Deo
nobis cognitus} quidum íncogíratío>
nem uenerit, ex quibufdam phantafijs, formam quandam ínmemoríám rfedpit,co>
; loris J autfonijautalterius , qui prius informisfuit, poft hoc aliam affumens fig/
noruttbuocumjautliterarurn formam,fealíjs inii nuat. Nam quamuis Deus, pro/
pterfuamcognofcendambonitatemutpijuolunt, autexeo quia maxima abfoluz
ta neceffitasjcreauit mundum qui ei obediat ut fint qui cogantur, & eum timeant,
quos iudicet uel aliter , tamen manifeftum eft, cum nec aliam formam induere,cuni
fit forma omnium formarum, nec in pofttiuis fignis apparere;cúmípfa figna parifor
miter in eo quod funt alia requirerent,!n quibus e flent,Óí ita in infinitum, Quisïftd
intellígere'pofler,quomodo omnia illius unicæ infinitæ forma, funt imago, diuêr/
ficatem ex contingenti habendo ; quafi creatura fit Deus occafionatus , ficutacct/
dens fubftancia occafíonata,6¿mulier uir occafionatus : quoniam ípfa forma infini/
ta, non eft nifi finite recepta , ut omnis creatura fit quafi infinitas finita , autDéuá
creatuSjUtfít eo modo,quo hoc melius effe pofsit : ac fi dixiflet creator, fiat, quia
Deus fieri non potuitjqui eftipfa aeternitas, hocfatftum eft, quodfieri potuit Dea
fimilius ♦ Ex quo fubinfertur, omnem creaturam ut talem , perfecftam,etiam fi alz '
teriusrefpeduminusperfeda uideatur* Communicátením pijísimos Deusefle
omnibus, eo modo quo percipi poteft. Cum igitur Deus abfque díuerfítate &C in/
uidiacommunicet S¿ recipiatur,ita quôd aliter alterius, contingentia recipi nod
finat,quiefcitomne efle creatum ín fuá perfedione,quam habet ab effediuino libetaliter, nullum aliud creatum eflè appetens, tanqudm pérfecftíusffed i/
pfum quod habet à maximo,prædiligens,quafi quoddam
diuinum munus,hoc íncorruptibilíter per­
ficiconferuan optans*
B

4

Quom0¿

26

De dofta Ignorantia
Quomodpmaximum complicet &.explicet omnia íntellectíx'
biliter.
Cap, ili.

ihil did aut cogitari poteft de uerítate ínucftígabílif de qua ià prima parte)quodín prima uerítate non fit complícatum¿omnía enim,quæ cum eo
quod de uerítate prima ib í diâum eft,concordant,uera elfe neceffe eft,cæteraqú»dífcordant,falfa ïûnt.Ibi autem oftenfum reperitur,non p ofie ef/
fe nifi unum maxima omnium maximorum. Maximum autem eft, cui nihil poteft
opponi,ubi ¿¿ mínimum eft maximum, Vnitas igitur infinita, eft omnium complica
tío.Hóc quidém dicitur unitas,quae omnia unít,c¿ non fol um ut unitas numeri com
plicatió eft,eftmaxima,íed quia omnibm. Et ficutiti numero explicante unitatem,
non repéritüf níft uní tasn'ta in omnibus quae funt»non nífí maximum reperitur,ipfa
quidem unitas pondus dicitur, refpedu quantitatis ipfam unitatem explicantis,
quando nihil in quantitate reperitur nifi pundus„ficut ubique in linea eft pundus,
ubicunq? ipfam diuiferisitain iuperficie, corpore. Nec eft plus qnàm unus pun/
dus,qui non aliud quam ipfa unitas infinita, quoniam ipfa pundus,qui eft termi­
nus,perfetftiofii totalitas,fin eat & quantitatis ipfam complicans, cuius prima expli
catio linea eft,in qua non reperitur nífí pundufc. Ita quidem quies eft unitas motum
complicans,qui eft quies feriatim ordinata, fi fiibtiliter aduertis.Motus igitur eft ex
plícatíoquíetís.lta Nunc,fiue præÎêntia,complicat tempus,prçteritum,fuit prçfens,
futurum erit præfèns ,níhíl ergo reperitur in tempore,nifi præfentia ordinata, Prsè/
terítum ígíturóffuturum,eft explicatio pra£Íentis,pr*fens, eft omnium prxfentiuni
temporum,complication præfëmia tempora,illius feríatímfunt explícatio,&noni
reperitur inípfís,nífi præfens.Vna eft ergo præfentia, omnium temporum compli­
catio, & illa quídem prxfentía, eft ípfa unitas.lta identitas ¿ eft diuerfitatís complicaciOjæqualiraSjinçqualitatisnfimplícitas, díuífíonum, fíuedífcretíonum. Vnaeflr
ergo omnium complicatio^ noneftalía iuftbantiç, alia quaiítatís,aut quantitatis,
ita de reliquis,complicatiotquoniam non eft nifiunum maximum,cum quo coineidit minimum,ubi diuerfitas complicata,identitati complicanti non opponitur. Si­
cut enim unitas alteritatem prçcedituta etpundus qui eft perfedio,magnitudinem
perfedum enim omne,imperfedum antecedit, ita quies motum ¿identitas diuerii/
ratem,gqualitasíngqualítatem,tirade reliquis,queeumunitateconuertuntur,qug
eft ipfa gternitas, plura enim gternaeffenon poffemt. Deus ergo eft omnia compli­
cans, in hoc,quod omnia ineoteft omnia explicans,in hoc,quia ipfein om nibus.Et
ut in numeris íhtentíonemdeclaremus,numerus eft explicatio unitatis,numerus au
tem rationem dicit,ratio autem ex mente eft; propterea bruta, quç mentem non ha.
bent,numerare nequeunt. Sicut igiturextioftra mente,per hoc quod circa unum
commune, multa fingulariter intelligimus, numerus exorí tur :ita rerum pluralitas,
t ex diuina mente in qua funt plura fine pluralitace,quia in unitate complicante. Per
5 hoc enim quôd res non poiïunt ipfam çqualitatem effendbçqualiter partícípareJDe
■ ú$ in çternitate una fic,aliâ fie intellexit,ex quo pluralitas quæ ín ípfo eft unitas,ex
orta eft.Non habet autem pluralitas fine numerus aliud effe,quam ut eft ab ipfa uni
tate. Vnitas igitur(fine qua numerus non effetjnumerus eft in pluralitate, & noc qui
dem eft unitatem explicare omnia,fcil icet e pluralitate effe. Exceditautem men­
tem noftram, modus complicationis explicationis Aquísrogointenígeretí'quo^
modo ex diuina mente rerum fit pluralitas, poftquàm intelligereDei, fit elfe eius,
qui eft unitas infinita.Sí pergís.adnqmerum,fímíUitudínem confiderando,quomo
do numerus eft, unius communis , per mentem multiplicatio, uídetur quafi Deu»
quîeftunitas,fictnrebusmukiplicatus,poftquàmintelligere,e!us eft elfe# tamen
intélligis,noneffe poffibile,illam unitatem quæ eft infinita & maxima,multiplicari*
Quomodo igitur intelligis pluralitatem, cuius effe eft ab uno abfc$ multiplicatione.autquomodo intelligis multiplicationem unitatis ,abfque multiplicatione;non
quidetn ficut fpeciei unius, aut unius generis in multis fpeciebus aut indiuiduis, ex/
traque

N

i

Liber

IL

27

tía qàæ genus aut fpedes,non eft ni iî per intelledum abftrahetttem* Deu§ tgi fur cU
tus effe unitatis /non eft per intelledum, à rebus abftrahencem, necp rebus unitum
aut immerfum,quomodo explicetur per numerum rerum,nemo intelligic. Si confi­
deras res fine eo, ita nihil Cunt ficutnumerus fine unitate*
Si confideras ipfum fix
ne rebus, ipfe eft, ÔC res funt nihil* Si confideras ipfum, ut eft in rebus,res aliquid’
effe, in quo ipfe eft confideras , & in hoc erras : ut patuit in proximo capite, quo*
niam effe reí, non eft aliquid ut eft diuerfa res , fed eius efle eft à maximi effe.
Si
confideras rem uteft in Deo, tunc eft Deus & unitas, non reftat nifi dicere, quód
pluralitas rerum exoriatur,eo quod Deus eft in nihilo* Nam tolle Deum â creatura,
remanet nihil,tolle fubftanti am àcompofito, QC non remanet aliquod accidens,6¿
ita nihil rem anet: quomodo hoc pofsit per noftrum intelledum attingi, nam quam/,
uis accidens pereat, fublata fubftantia,non eft propterea accidens nihil, perit autem
quia accidentis effe eft,adeflk Et propterea ficut quantitas non eft,nifi per efie fub/
ftantiæ,tamen quia adeft,tunc fubftantia per quantitatem,eft quanta.Non fic eft hic,
nam creatura non ita Deo adeft,nihil enim confertDeo, ficut accidens fubftantise,
imo accidens in tantum confert fubftantise, quod quamuis ab eo habeat effe, tamen
ex confequenti,fubftantia fine omni accidente effe nequitthoc quidem, in Deo iîmi>
liter efie nequit. Quomodo igitur intelligere poterimus creaturam,ut creaturam,
quæ áDeoeft,S¿ nihil etiamexconfequenti,eitribuere poteft, quíeftmaximusjS¿ fi
ut creatura non habet etiam cantum entitacis ficut accidens,fed eft penitus nihil,quo
modointell igitur, pluralitatem rerum per hoc explicari, quód Deus eft innihilo,
cumnihil non fit alicuius encitatis* Sidicis,eiusuoluntasomnipotenscaufaeft,6C
uoluntas omnipotentia fune fuum effe ( nam tota eft in circulo theologia) neceffe
eft igitur fateri,te penitus ÔCcomplicationem explicationem quomodo fiat, igno
rare.Et hoc tantum fcire,quod tu ignoras modum, licet etiam' fcias Deum omnium
rerum complicationem ÔC explicationem^ ut eft complicatio, omnia inipfb effe?i/
pfum>8¿ ut eft explicatio, ipfum in omnibus efie id quod funt, ficut ueritas in imagi/
ne,ac fi facies eflet in imagine propria, quæ ab ipfa multiplicatur diftanter & propin
que,quo ad imaginis naultiplicationemmon dico fecundam diftantiam localem,fedl
gradualem à uerítate faciei, cum aliter multiplicarinonpofsit, in ipfis multiplicatis
ab una facie,diuerfis imaginibus, díuerfímode & multipliciter una facies appareret,
fupra omnem fenfum &mentem inintelligibiliter,

Quomodo uniuerfunimaxíniiím córitra¿ium,tatitum eft
doabfolun*

Cap*

IIIL

Iea quæ in præmiisis nobis per dodam ignorantiam manífeftáta funt, fubtilí
confíderatíoneextenderimus, exhoctamen, quód omnia abfolutummaxi/
mumeffe, autabeoeffefeimus, de mundo feuniuerfofquod maximumcon/
tradum tantum efie uolo) multa nobis patere poterunt * Nam ipfum contra/
dum feu concretum, cum abfoluco omne id habeat quodeft, tunc illud quod
eft maximum maxime abíolutum,quantum poteft imitatur+ Igitur qu^ in primo li/
bro,deabfoluto maximo nobis nota fada funt, & quæei ut abfoluto, abfolutéma*
ximeconueniuntjllacontrado contrade conuenireaffirmamus : aliqua autem ex/
plicemus, ut inquirenti ingreffum paremus* Deus eft abfoluta maximitas, atque
unitas abfoluta, differentia atque diftantia præueniens atque uniens (uti funt con/
tradidoriaquorumnon eft medium) quæ abfolute eft id , quod funt omnia, in o/
mnibusabfolutup principium atque finis rerum , atque entitas, in qua omnia fune
fine pluralitate ipfum maximum abfolutum,fímplícífsímé,índíftíndé , ficut infini/
ta linea omnes figuræ * Ita pariformiter mundus fine uníuerfum , eftcorttradum
maximum atq? unum , oppofitapræuenienscontrada , utfunt contraría, exiftens
comrade id, quod funt omnia , in omnibus principiumcontradum , arque con/
tradus finis return, ens contradum, infinitas contrada, utfit contradé ínfínitusí
in quo

S

is

De dóda Ignorantia

in quo omnia fine pluralitate,funt ípfum maximum contradutrbcurn centrada fitly
placitate ô£ ín diftindíone,ficut linea maxima contrada,eft comrade omnes figu/
ræ*V nde quando redeconfideratur de contradione 3 omnia funt clara, nam infini/
cascontraci:a,autfimplicitas 3feuindiftindioperinfinitumdefcenditin contradio/
ne,ab eo quod eft abfolutum,ut infinitus 6¿ aeternus mundus,cad at abfqj proportio
ne,ab abfoluta infinitate & aeternitate^ unum ab unitate. Vnde unitasabf01uta,ab
omni pluralitate abfoluta eft.Sed contradaumtas,qu£eftunumuRiuerfum,lic€Cfit
tmu maximum,cum fstcontradum,non eft à pluralitate abfolutum > licetnonfitnifi
unii maximum contradum . Quare quamuís fitmaximeunum,efttamenillaeiusuinítasperpluralitatemcontrada,ficutinfínítas,perfinítatem,fímplícítas,percompo
fitíonem^rernitasíperfucceísíonem^necefsítasjperpofsibilítatemjóíítadereliqüís
quafi abfoluta necefsitas,fe communicet abfq? permixti one,&in eius oppofito cois
trade termineturxac fi albedo haberetín feefie abfolutum, fineabftradionenoftrt
intelledus,a qua album elTet contrade album3tuncalbedo peí non albedinem,in a/
;dualboterminaretur4uthoc effet album peralbedinem, quod abfq? ea album non
effet. Ex his multa inueftigator elicere poterit* Nam ficut Deus cum fit immenfus,
non eft nec in Sole,nec in Luna,licet in illis fit,id quod funtabfolutetita uniuerfum,
nec eft in Sole,nec in Luna,fed in ipfis eft,id quod funt contrade. Et quia quiddi/
tasSqlis abfoluta,non eft aliud à quidditate abfoluta Lunæfquoniam eft ipfe Deus
qui eft entítas,d¿ quidditas abfoluta omtiium)8¿ quíddítas contrada Solis, eft alia à
quidditate contrada Lunætquiaut quidditas abfoluta reí,non eft res ípfa,íta contra/
da non eft aííud quam ípfa * Quare patet,quod cum uniuerfum fit quidditascon/
ira da,quæ alitereftinSoíecontrada,0¿alíterínluna,hincídentítas uníuerfí,eftií8
díuerfítate,ficut unitas,in pluralitate. Vade uaíuerfumjicet non fit nec Sol nec Lu- /
na,eft tamen in foie Sol,& in luna Luna,fed id quod eft Sol, & Luna, fine pluralita/
re & diuerfitate*VníuerfumdicituníuerfaIítatem5hoceftunítatempluríum*Prop^
ter hoc fient humanitas, non eft nec Socrates, nec Plato, fed in Socrate eft Socrates,
inPlatonePlatp,icauniuerfumadornnia. QuoníamueródidSeft,uniuerfumefte
principium contradum tantum, attain hoc maximum: patet quomodo perfimpli/
cem emanationem maxímícontradí3ámaxímo abfoluto,cocum'uniucríumprodíjt
ín eflLOmnia autem entia, quæ funt partes uniuerfi, fine quibus uniuerfum cum fit
contradum,unum,cocum,perfedumefTe non poiïet, fimul cum uniuerfo ineflê
prodierunt,& non priusinreHígentia,deíndeaníma nobili s, deinde natura, ut uolu
plîbro h í£ Auícena,¿¿ alrj Philofophi : ficut in intentiône artificis, eft prius totum,puta,do/
planta' mus £4U3tn pars,puta pariestita dicimus^cum ex intentione Dei, omnia in eife pro/
Auifcan^
dierunt, quod tunc uniuerfum priusprodtjc, & in eius confequentíam omnia, fine
quibus nec uniuerfum,nec perfedum eife poteft. Vadeficut abftradum eft in con/
creto:ita abfolutum maximum,in contrado maximo prioriter confideramus, utfit
confequenter in omnibus particularibus , quiaèft abfolute in êo, quod eft omnia
contrade. Eftenim Deus quidditas abfoluta mundi feuuniuerfi* Vniuerfum uero
eftipfaquidditascontrada. Contradio dicit ad aliquid, ut ad effendum hoc,uelil/
lud. Deus igitur, quieft unus, eft in uno uniuerfo, uniuerfum uero,eft in uniuerfis
contrade.EtitaintelIigipoterit,quomodoDeus,qiii eftunitasfimplicifsima,exi/
ftendo in uno uniuerfo,eft quafi exconfequenti mediante uniuerfo inomnibus,Ô£
pluralitas rerum mediante uno uniuerfo inDeo*

Qtiodlibetinquolibec,

Cap,

V»

acute íam dida attendis, non erit tibí diffi'cíle uidere uerítatís illius Anaxa/
goricæ(quodlibetefieinquoliber)fundament um,fortafsisakius Anaxago/
ra* Nam cum manifeftum fit ex libro pri no, Deum ita efie in omnibus,quod
J omnía funt inipfo, ÔÎ nunc conftet Deum quafi mediante uniuerfo,effe in
omnibus,hinc omnia in omnibus efle confiât, & quodlibet in quolibenuniuer

Liber

IL

29

èerFurn etiirn,quari ordine naturae ut perfecliTsimum prseqeísit omnía ¡ ut quodIi/
bet in quolibet efiè pofFec. In qualifietenim creaçura,uniuerfurn eft ipfa creatura,&
itaquodlibecrecipit omnia AK «n ipfo fintipfumcontrade,cum quodlibet non poffit efieadu omnia,cum fir contradam , contrahit omnía ut fint ipíum. Si igitur o>
«inia funt in omnibus , omnia uidenturquodlibetprsecedere . Non igitur omnia
funt plura, quoniam pluralitas non præcedit quodlibet» Vnde omnia line plurali/
tate,præcefierünc quodlibet ord ¿ne n3turæ,nonfunt igitur plura in quolibet adu,
fed omnia fine pliiralitace funtidipfum. Non eftautem uniuerfum, nifi contrade
m rebus , & omnis res adu exiftens > contrahítuníuerfa 3 ut fínt adu id quod eft.
Omne autem a du exiftens in Deo eft, quia ipfe eft adus omnium. Adusautemeft
pérfedio ÔÉ finis potentiae.
Vnde'cum uniuerfum in quolibetadu exiftenti, fit
contradum,patetDeum qui eftinuniuerfo,efle in quolibet, 8¿quodlíbetadu exi/
ftens,ímmedíat¿ inDeo fiait uniuerfum* Non eft ergo aliud di cere,quodlibet effe
in 'quolibet,quam Deum per omnia eflein omnibus,& omnia per omnia efieiiiDeo
Subtili intelledu ífta altíftíma claré compræhenduntur, & quomodo Deus eft abi/
quedíuerfitate ínOmnibus , quia quodlibetinquolibet, ÔComnia in Deo,quíáÓ*
mnla in omnibus.
Sed cum uniuerfum ita fit in quolibeqquod quodlibet in ipfo,
QCuniuerfum in quolibet contrade, id quod eft ipfumcontrade, & quodlibet ¿naniuerfoeft ipfum uniuerfum, quamuis uniuerfum in quolibet fitdíuerfé,
quodli/
betinuniuerfo diuerfe. Vide exemplum: Manifeftum eft lineam infinitam eife li­
nea m, triangulum,circulum, & fphscram. Omnis autem linea finita habeteffe iùutn
abinfinita, quareftomne idquodeft. Quareinlineafinitasomne id quod eft,eft
línéafínita,utínlihea,tríangulus,círculus,lph9£ra,eft lineaf¿nica. ‘Omnis igitur fi­
gura in linea finita , eft ipfa linea, QC non eft in ipfa aut triangulus ,‘autcirculus,aut
fphæra afta : quoniam ex pluribus a du , non fit unum adu , cum quodlibet adtj
mon fit in quolibet, fed triangulus Û1 linea eft linea , & circulus in línea eft linea,
îta de reliquis. Et ut clarius uídeas , lineaadu ¿líe nequit, nifiin corpore , uto/
ftendetur alibi. Incorpore autem longo, lato, & profundo, omnes figuras complicari,nemodubitat. Suntigiturinlineaadu, omnes figura:, adu ipfalínea,8¿
^ntriangulo,triangulus
ítaderelíquís. Nam omnia ín lápídelapís 3 & inani/
tna uegetatiua, ipfa anima, æ in uita uíta, Sí ¿nfenfu fenfus, in uifu uifus, in audi/
‘ta auditus, in imagine imaginatio, in ratione ratio, in inteftedu intelIedus,iaDed
■Deus,&nuncuide, quomodo rerum unitas fiue uniuerfum,eft in pluralitate, &e/
contrerfo pluralitas, in unitate. Confidera attentius 6¿ uidebis , quomodo quadi/
■becres aduexiftens exeo quiefcit,quia omnia in ipfa funt ipfa, ¿¿ ipfa in DeoDe/
•us. Mirabilem rerum unitatem, ad mirandam æqüalitatem,8€mirabiliffîmam aides
connexionem, ut omnia fini inomnibus. Rerum etiam díuerfítatem6¿ connexio/
nem.inhocexoririintelligis : nam cum quælibetresadu, omnia efte non potui tí
quia finífetDeuS;& propterea omnia in quolibet efient eo modo, quo efte poffimc
fecundum id quod eft quodlibet, non potuit quodlibet effe confimileper omnia al/
seri, ut patuit fuprà : ab hoc fecit omnia in diuerfis gradibus effe, ficut & illud eftci
quod non potuit fimul incorruptibiliter efte , fecit incorruptibiliter in temporali
foccefsioneeife, utita omnia id fintquod funt, quoniam alter S¿melíuseflenon
potuerunt. Quiefcuntigicur omnia in quolibet, quoniam non poftetunus gradus
elle fine alio:ficut in membris corporis , quodlibetconfertcuilibet, Sc omnia ino/
mnibus contentâtur.Poftquàm enim oculus non poteft efte manus,pedes, & aha
omnia adujcontentatur feefie oculum,&pes pedem,
omnia membra fibi mutuo
conferuntíUtquodlibetfitmelíorimodoquopoteftid quodeft^ ño eft manus ma
nus,nec pes pes in oculo,fed in oculo funt oculus, inquâtu ipfe oculus eft immèdià
teínhomine, ita omnia membra ín pede ínquantumpesjmmedíatcínhómíne,
ut quodlibet membrum per quodlibet, immediate fit in homine , 6¿homO fiueto/
tum per quodlibet membrum fit in quolibet, ficut totum in partibus eft, per quam/
libet ia qualibet * . Si igitur confideras humanitatem , quafi efte quid abfo?
lutum

jo

De doéta Ignorantia

f utüm imper róiícib
incontrahíbile3& hominem confideras,in quo eft ipfa ab
follita humanitas abfolutè,&âqlia eft i pía cóntrada humànitas,quæeft homo,eft
ipfa humanitas abfoluta,quafi Deus, &. contrade quafi uniuerfum. Et fi ut ipfa
abfolutahumanitas eft in homine principaliter íéuprioríter,ó¿confequentériii
quolibet membro, aut qualibet parte,&ipfa contracte humanitas eft inoculo o*
culus, m corde cor, S¿ ita de reliquis, Ôdta contrade in quolibet quodlibet,tunc
fecundum hanc quidem pofitionem, reperta eft fimilitudo Déí Muñdi, eotum omnium manu dùdio,quæ in iftis duobus capitibus tada funt, cum alíjs muí
■tis,qu5E ex hoc fequuntur.

De complicatione & gradibus contractionis uniuerfi.
Cap, VI.
Vpra omnem in teli edum, in prioribus uniuerfum fine mundum efle conv
' perimus unum, cuius unitas contrada eft per pluralitatem, ut fit unitas in
pluralitate. Et quia unitas abfoluta eft prima, & unitas uniuerfi ab ifta, e*
L Jiít unitas uniuerfi fecunda unitas ,quæ in quadam pluralitate confiftit. Et
L&He ¿on
quoniamfut in de coniedurisoftendetur) fecunda linitas eft denaria,decen}
iííímí. uniens praedicamenta, erit uniuerfum unum, explicans primam abfolutam unita/
FmwwaiMs tem fimplicern ,, denaria contradione. Complicantur autem omnia in denario,
*
quoniam non eft numerus (tipra ipfum. Quare unitas uniuerfi denaria, plurali/
^ecun a um tatern omnium contradorum complicat. Et quia illa uniuerfi unicas,ut principi’ja ii in contradum omnium, eft inomnibus„tunc ut denarius eft radix quadrata cen
««i- tenarij,& cubica millenary,ita u’nítas uniuerfi eft radix uniuerforum,a qua quidem
tas.
radice,primooriturquafinumerusquadratus, ut unitas tertia,
cubicus nume*
iw. rus,ut umtas ultima,flue quarta,& eft unitatis uniuerfi quæ eft fecunda unitas,pri/
Qwmrt uni- ma explicatio,unitas tertia centenaria, & ultima explicatio,uniras quarta millena*
ria,& ira reperimus tres uniuerfales unitates, gradatim defeendentes ad particula*
re,in quo contrahuntur,utfintadu ípfum, Pnmá abfoluta unitas, omnia compli*
cat abfolute, prima contrada, omnia contrade, fed ordo habet,ut abfoluta unitas
uideatur quafi primam contradam complicare, ut per eius medium alia omnia,
contrada prima uideatur fecundam contradamcotnplícare,S¿ eius medio terti*
ani contradam, 8¿ fecunda contrada tertiam contradam (quæeft ultima uniuer*
falis unitas,& quarta a príma)ut eius medio in particulare deueníat. Et fie uidemus
quomodo uniuerfum per gradus tres, in quolibet particulari contrahitur. Eftígt*
tur uniuerfum,quafi decem generalifsimorum uniuerfitas,6¿ deinde genera, dein­
de fijecies, 8c ita uniuerfalia funt illa fecundum gradus fuos, quæ ordine quo/
damnaturae, gradatimanteremquæaduipiàcontrahit>exiftunt. Etquoniamu*
niuerfum eft contradum , tunc non reperitur nifi in gen eribus explicatum, &ge­
nera non reperiuntur, nifi in fpeciebus. Indiuidua uerb funt adu, in quibus funt
contrade uníuerfa , SCinifta confideratione uidetur, quomodo uniuerfalia non
funtnifi contrade adu. Et eo quidem modo uerum dicuntPeripatetici,uniuerGlia extra res non efle adu, folum enim fingulare adueft, in quouniuerfalia fune
contrade ipfum , habent tamen uniuerfalia ordine naturæ quoddam efle uniuer/
fale, contrahibile per fingulare, non quod fint adu ante contradionem aliter»
qtiâm naturali ordine, ut uniuetfale contrahibile, infe non fubfiflens, fed in eo
quod adu eft : ficut pundus,línea, fuperfícíes, ordine progrefsiuo corpus in
quo adu tantum funt ,præcedunt. Vniuerfum enim non quia eft adu nifi con­
trade , ideo eft ens rationis,ita uniuerfalianonfunt folùm entia rationis, licet non
reperiantur,extrâfingulariaadu:ficutlinea, ÔÉfoperficies, licet extra corpus no»
repedantur, propterea non funt entia rationis tantum, quoniam funt in corporCjílcut uniuerfalia in fingularibus. Intelledus tamen, facit ea extra res per abftradio/
nem eife, quæ quidem abftradio eft ens ratiqnis,quoniam abfolutum efle eis con/
uenfte nonpoteft. Vhiuerfale enim penitus abfolutumj, Deus eft* Quomodo
autem

Liber

II.

31

autem uníaerFale fît in intelledu, in libro conie ¿lurarum uidebfmus,licet ex (upe/
ríoribus hoc fatis patere poffet i cum non fint ibi nifi intelledus 9 Siitaintelle/
duali ter contradé: cuius intelligerefcumnonfitefleclarius&altius) apprehendit
uniuerfalium cotradionem in fe,8¿ in altjs.Canis enim,
cetera animalia eiufdem
fpeciei,uniuntur propter naturæ communitatem fpecificam quæ in eis eft, quæ
ínípfís contrada eflet,etiam fi Platonis intelledus3fpecies ex comparatione fimilt
tudinum,fibi nonfabricaretSequitur igitur,intelligere,elle,
uiuere,quo ad ope
rationem fuam, quoniam per operationem fuam nec poteft dare eiïe, nec uiuere,
nec intelligere ipfius intelledus,quo ad res intelledas,fequitur eíTc,6¿ uiuere,intel
ligerenaturSEjinfimilitudine.Qitare uniuerfalia, quæ ex comparatione facit,fane fi/
militudo uniuerfalium contradorum in rebus,qug uniuerfalia in ipfo inteltedir iam
funt contrade,antequam etiam exteris illis notis explicet per intelligere, quod eft
operari ipfius» Nihilenimintelligerepoteftquod non fit iam in ipfo, comrade ipfumdntelligendo igitur mundum, quedam fimilítudínaríum,quí eft in ipfo contra/
dus, notis S¿ fígnís fimilítudinarqSjexplícat.Deunitateigimr, contradi one uni/
uerfi in rebus,hocloco fatis didum eft,amplius de trinitate eius fubijeiamus»
De trinitate uniuerfi».

Cap»

VIL

Oftquám unitas abfoluta eft neceffario trina, non quidem contradé,fed ab
folutefnam non eft aliud abfoluta unitas quàm trinitas ,qu£ quidem in qua/
dam correlatione famiïiariùs,appræhenditur,ut de hoc fatis in primo libro di
dum eft)ita quidem unitas maxima contráda, etiam uteft unitas, eft trina:
nonquídemabfoluté,uttrin¿tasfitunítas, fed contradé, ita quod unitas non fit nifi
ín trínítate,ficutcotumínpartibuscontradé. In diurnis unitas non eft contrad e in
trinitate,uttotumin partibus,feu uníuerfaléín particularibus,fed ipfa unitas eft tri
nitas.Propterea quaelibet perfonarum,eft ipfa unitas» Et quoniam unitas eft trini/
tas,unaperfona non eft alia Jnuniuerfouero non poteft ita efle,proptcr hoc tres il­
le correlationes,qug in diuinis perfonç uoantur, non habent efle a¿tusnífi in unita­
te fimuL Oportetacute ífta aduertere,nam in diuinis tanta eftperfedio unitatis,qug
eft trinitas,qudd pater eft adu Deus, filius a du Deus, fpiritus fandus a du Deus,
filius &fpirituífandus,adu ín patre,filíus & pater, in fpiricufando, pater & fpiri/
tufianduSjinfiliOjira quidem,in contrado efle nequiquam correlationes nonfunc
fabfiftentesperfe 3nificopulate+ Nec^quaflibetpropterea poteft efle uniuerfum,
fed fímul omnes.Neqj una eft ín alrjs adu,fed funt eo modo,quo hoc patitur condi/
tío contradionis, perfedífsímé ad inuicem contrade, ut fit ex ipfis unum uniuer/
fum,quodfineflla trinitate eflè non poflet unum. Non poteft enim contradioeffè
fine contrahibílí,contrahente, Si nexu,qui per communem adum utriufquejperfici
tur. Contrahibilitas uerô dicit quandatn pofsibilitatem, & ab illa unitate gignen/
te in diuinis,defcendit:ficut alteritas ab unitate, dicit enim mutabilitatem &alterita/
tem,in confideratione principij : nihil enim procedere uidetur, Polle- Quomodo
enimquideflet, fi non potuiffet efle tppfsibilitas igitur ab çterna unitate defeen/

P

dit» Ipfum autem contrahens, cum terminet pofsibilitatem contrahíbílís , ab
çqualitateûnitatisdefcendit Aequalitas enim unitatis,eft çqualitas effendi. Ens
enim unum, conuertuntur. Vnde cum contrahens fit adaquans pofsibilita/
tem , ad contrade iftud uel illud eflmdum , rede ab çquali ta te, effendi , qnç
eft uerbum in diuinis, defeendere dicitur.
Et quoniam ipfum uerbum quod Quæda,
eft ratio
idea , atque abfoluta rerum necefsitas , pofsibilitatem per ipfum ta- ex alienis
le contrahens necefsítat 8¿ conftríngít. Hiñe ipfum contrahens, quídam for/ Píaf0^íPl(í*
mam aut animam mundi, & pofsibilitatem materiam uocauerunt, alij fatum ín
fubftantia, alrj ( ut Platonici ) necefsitatem complexionis : quoniam à necef/ F4X Ve­
litate abfoluta defcendit,ut fit quafi qupdamcontrada necefsitas,
forma con/ cefiitascoft^
irada , in qua fint omnes formç in ueritate, de quo infra dicetur. Eft deinde Axioms.
nexus contrahentis ôicontrahibilis, fine materiei forme, aut pofsibilitatis ne/
nefsita/

p

zffiMlîfftodi

ç«4itü(?r.

De doda Ignorantia

cefsítatis cômplexioms,qui adu perficitur quafi quodam ipiritu amoris,motu
quodam illa unientis* Et hic nexus,determinata pofsibilitas â quibufdam nomi­
nari confueuit,quoniam pofle efle,ad adu efle hocuel illud, determinatur ex unio
neípfius determinantis formas, & determinabilis materie. Hunc autem nexun^ci
fpiritufando qui eft nexus infinitus,defcendere,manífeftum eft/ Eft igitur unitas
uiiíuerfí,trina,quoniam ex pofsibílitate,neceísítate complexíonís,S¿nexu,quæ po
tentia,adus,& nexus,di ci poflunt . Et ex hoc quatuor modos uniuerfàles efiendi,
collige* Nam eft modus eftendi qui abfoluta necefsitas dicituriut fcilicet Deus
forma formarum,ens entium, rerum ratio, fine quid ditas,& in hoc eftendi mo­
do,omnia in Deo fuiit ipfa neceisitas abfoluta* Alius modus eft,ut res finit in necef
fitate complexionis,in qua funt return formae in fe ueræ, cum díftíndíone ordi­
ne naturae, fient in mente:an autem hoc i ta fiquídebímus infra* Alius modus eflendi eft, ucres funt in pofsibilitatedeterminata, adu hocuel illud. Et infimus mo­
dus eftendieft, utres poffuritefle,S¿ eft poísibilítaspura. Tres modiefiendi ul­
timi,fimt in una uniuerfitate quæ eft maximum contradum: çx quibas eft unus uniueriàlis modus eftendi : quoniam nihil fine ípfís efle poteft. Ùico efiendi mo­
dos: quoniam non eft uníuerfalís eflendímodus,quafiextríbusíllís ut partibus
taliter compofitiis,ficutdomus ex tedo,fundamento,ó¿paríete,fed ex efiendi mo­
dis,quóniam roía quæ eft in rofario,in potentia in hyeme, $£ in adu in æftate,tranfi'
uít de uno modo efiendi pofsibilitatis ad determinatumadm Ex quo uidemus,ali
um efle efiendi modum pofsibilítatís,alíum necefsi tatis, & alium adualis determi
nationis,ex quibus eft unus uniuerfalis modus eftendi,quoniam fine illis nihil eft,
neqj eft unus fins alio?adu.

De pofsibílitatefine materia uniuerfî*
Cap. VIII.
"jrTfummatim(altemeaquæ noftram ignorantiam, dodam efficerepofi
%
I funt,hic enarremus,tam didos eftendi trinos modos,aliquantulum diicu
% / tíamuSjá pofsibílitate inchoaritestde qua multa quidem per ueteres dída
V "Tuiitiquorum omnium fententía fuit,ex nihilo nihil fieri,
ideó quâdam
abfokitam omnia efiendi pofsibilitatem,6cillam æternâ affirmarunt,in qua omnia
poísíbíliter complicata credebant. Quam quidem materianifeu pofsibilitatem,
contrarío modo ratiocinando, fîcut deabfoluta necefsítate conccperunt:ut per ab.
v ftradíonem formæ Corporeítatis á corpore,corpus non corporaliter, intelligendo*
Et ita non nifi ignorantermateriam attigerunt,quomodo etiam ¿nrellígítur cor­
pus fineformaJncorpore:Hanc omnem rem natura prgire dicebant,ita quódnun
quam uerum fuit dicere Deus eft,quin etiam uerum eftet dicere,abfoluta pofsibili­
tas efhnon tamen affirmarunt eamDeo coartetnam,quoniam ab ipfo eft,quæ neq;
eft aliquid,neque nihil, neque una, neque pl ures, nequehoc, neque illud, neque
quid,neque quale:fed pofsibilitas ad omnia, 6¿ nihil omnium adu. Quam Platoptaid. nicifqiiia omni forma caret,carentiam dixerunt, quia caret, appetit, & per hoc
eft aptitudo,que obedit necefsí ta tiquæei imperat, id eft attrahit ad efle adu :ficut
ipfa cera artifici ex ea aliquid facere volenti. Procedit autem informitas, ex caren­
tia 6¿ aptitudíne, ípfa con nedens, ut fit pofsibilitas abfoluta, quafi trina incomExalienfs pofite : quoniam carentia, aptitude, & informitas : non poflunt efle eius partes,
alïoquipofsibilitatemabfolutampræcederetaliquid,quodeftimppisibile* Va­
cie funt modi, fine quibus pofsibilitas abfoluta,talis non eflet* Carentia enim con­
tingenter eft in pofsibilitate.Ex eo enim quód formam no habet, quam habere po
left,carere dícítur,ex quo carentia. Informitas vero, eft quafi forma pofsibilitatis,
(quæ ut noluerunt Platonici) eft quafi materia formarum. Namanima mundi,ma­
teriae fecundum ipfam connedituqquam ftirpeam itegetabilem dixeruntnta quod
cum anima mundi pofsibilitatiimmifcetur, uegetabihtas illa informis, in aduuefetatiuam animam perducitur, ex motu ab anima mundi deícendente,6¿ ex moilitate pofsibilitatis, fiue uegetabilitatis.Ex quo affirmarunt,ipfam informitatem
quafi materiam formarum, quæ perfenfitiuam, rationalem,
inteiledualem,
forma-

«ar

formatur,ut fît adu.VndeHermes aiebat:
efle corporum nutricem,8C illam in
formitatem nutricem animarum:& ex noftris quidam, aiebat Chaos mundum na- H(rafíi
ruraliter præcefsifle,ÔC fuiflè rerum poísibílítatem,in quo illeinformis fpiritus fuit,
in quo omnes animar flint poísíbíliter* Vndeaiebantueteres Stoici, formas omnes
ínpofsibítateaduefle,fedlatítare,S¿ fublationem tegumenti apparere: quemad­
modum fi coclear exligno,fit per ablationem partium tantum*Perípateticí ueró,íb ^’ipteúci.
Ium poísíbíliter formas ín materia efledicebant,per efficiente educi» Vnde iflud
ueriûs eft, quç fcílícer formar nonfolum funt ex pofsíb il íta tejed efficiente. Qui enim tollit ex ligno partes ut fiatexh'gno ftatua,additde forma, dC hoc quidem ma*
nifeftum eftmamcp ex lapide non poteft fieri arca per artificem, defedus eft maccriæ,66 qup quis alius ab artifice ex ligno eam efficere nequit, defedus eft in efficien
te.Requiritur igitur materia efficiens. Et hinc formæ quodammodo poísíbíliter
funtin materia,que ad adum,fecundum conuenientiam effi'cientis,deducuntur:fic
in posibilítate abfoluta,uniuerfitatem rerum poísíbíliter dixerat, eft ípfapofsibí
litas abfoluta,interminata infiníta,proptercarentíamformæ, & aptítudínemad
omnes:ut pofsibilitas figurad! ceram ínleonis,autleporís figuram,aut alterius ciiíufcuncp interminata eft*Et ífta ínfinítas,cotraría eft infinitati Dei,quia ífta eft prop­
ter carentíam,Deí aero propter abundantiam,quoniam omnia in ípfo,ípfe admita Exfentêtia
infinitas materiæ eft príua tina,Dei negatiua.Hæc eft pofítío eorum,quí de pofsíbílitateabfolutafocutííunt.Nosautemperdodam ignorantiam reperímus,ímpoísí
bile fore poísibílítatem abfolutam efle* Nam cum ínter pofsíbílía nihil minus pof.
fit eflè,quâm pofsibilitas abfoluta,quç eft propinquiflimè circa non efle,fecund uni
etiam pofi'tionem authoriimthinc ad minirnu deueniretur, atcp ad maximum in recípídib.magís et minus, cjuod eft impoisibile.Quare pofsibilitas abfoluta,in Deo,
eft Deustextra ipfum uero,non eft pofsibilis,nunqua enim eft dabíle alíquíd,quod
fítín potentia abfoluta,cum omnia præter prima,neceflarío lint contrada. Sí ením
reperíuntur díuerfa ín mundo, íta fe habentia, quo ex uno poísínt plura efle qua ex
alío,ad maximum
mínimum,fimplicíter abfolute, non deuenítur : fed quía reperiuntur,patetabfolutam poísibílítatem non efle dabílem» Omnis igitur pofsibi­
litas contrada eft,per adum autem contrahitur*Quare non reperítur pura polsíbílítas,penitus indeterminata,per quemcunq? adummeœ aptítudo pofsíbílitatís,po
reft eflê infinita d¿ abíoluta,omní carens contradíone.Óeus ením cum fitadus ínfínítusjnó eft nífí caufa adus,fed pofsibilitas eflendfeft contingenter, fí ígítur pof
fibílítas eft abfoluta, cuí contíngíttcontíngít autem pofsibilitas per hoc, quo efle à
primo non poteft efle penitus fimplicíter abfolute adus.Quare contrahitur adus per pofsíbílítatem,utnonfítabfoluténífi ín potentia,^potentia noneftabfo
lute,nífí per adum fit contrada.Cadunt autem differentiae dC graduaciones,ut unft
magis adu fit,alíud magís potentía,abfcp hoc quo deueníatur ad maximft minima
fimplic!ter:quoma maximus & minimus a dus, coincidir cu maxima mínima po
tentía,8¿ funt maximum abfolutè di dum,ut ín primo libro eft oftenfum* Amplius,
nifi pofsibilitas rerum contrada eflet,non poflètratio rerum haberi,fed cafu omnia
eflent,ut falío uoluít Epícurus.Quód ením híc mftdus prodíít,ratíonabiliter expof Eptarw»
fibilitate,ex eo neceíTarió fuít,q? pofsibilitas ad efíéndft mftdG íftum tanto,aptitud!
nem habuít.Contrada ígítur,œ non abfoluta fuit aptítudo pofsíbílítatís:íta de ter­
ra, &Cfoie dC cæteris, quæ nífí quadam contrada pofsibílitate, latítaflent ín materia,
non maíor ratio fuíflet curad adum potius quam non,prodíiflent* Vnde quamuís
Deus infinitus fít,mundum fecundum hoc ínfinítum,creare potuiflètuame quia
pofsibilitas neceflarío contrada fuít,& non penitus abfoluta,nec infinita aptítudo,
híncfecundum poísibílítatemefiendi,mundus adu infinitas, autmaíor, uel aliter
eflènôpotuit*Cotradioautêpofsibilicatis,exadu eft, adas a até, ab ípfo maximo
adu eft.Qi.iare cum contradío pofsibilítatís fit exDeo, dC contradio a dus ex con
tingenti,hinc mundus neceflarío contradus ex contingent! finitus eft. Vnde ex no
titia pofsíbiíícatís uidemus, quomodo maximitas contrada,euenítexpoísíbílitate
C
necefla-

34

De doéta Ignorantia

neceffàrib contracta,quç quidem contra<ftio,noneft ex conti ngenff,quiâ per acftürH
et ira uninerfum,rationalem et neceflariam caufam contraâionis habeffut mundus j
quinoneftnifi effecontraâum,no fit contingenter à Deo>qeft maximitas abfoluta»
Ët hocquide fingulanùs coniïderatidiLVnde en pofsib ili tas abfoluta fitDeus,fi mO
dum confideramusutinipfaeft,tunc eft ut in Deo, &C eft ipfa œternitasifiuteftiti
pofsibilitatecontradaconfideramus,tuncpofsibilitas,natura tantum mundSprz/
cedí t, non eft ilia pofsibïlitas contra ¿la,æternita s, nec Deo coëterna, fedcadens
ab ípfa,ut contradum ab abfoluto, quæ*diftant per infinitum» Hoc enim modo, eà
quæ de poten tía autpofsíbí lítate» fiue materia dicuntur,fecundum regulas do&gig
norantiæ limitare neceffe eft. Qiiomo do autem pofíbílitas ad adum gradation pro/
U&er Je cm. gredíaturjíbrodeconiedurís tangendum relinquimus»
ieñuris*
Afíifna tundi '

aliena

PUohuî.
Peripatetici
PUtomci»

_

De anima fiue forma uní ucrfí,

Cap.

ÏX»

/'""'f Apiernes omnes in hoc concordant}quodpoffeeffe,áda&ueffe non poteft
níí* peracftu effé,deducúquoni3níhílfeipfum adadudTeperducerepoteft»
1
ne fitfuiípfius caufa,effec enim antequa eifet;unde illud quod pofsíbíhtatetn
adu effefacít»ex intentione agere dixerunt,utordinauonerationabíli,pofs<
bitas ad adu effedeueniret,Ô£ non ca fu, Hanc excelfam naturam,alij mente,altjin
tellígentíam,alí] animam mundíjalq fatum ínfubftantía,alií(utPlaconicOnecefiití&
tem côplexiônis,nominarunt, qui æftimabant pofsibitatem,neceffitateperipfarn
determinari, ut fit nunc adu, quod prius natura potum In illa enim mente,formas
rerum adu intelligibiliter effe aíebant,ficutin materia pofsibiífter;6¿ ipfa necefsitas
complexionis, infeueritatem habens formarum, cum qs quæ ipfas cocomitantura
fecundum naturæ ordinem moneret ccdum,ut mediante motu,tanquâ iqftrumento»
pofsibilitatem ad adum,&quanto conformius poffeqconceptui uerítatís intelligix
bili æqualem,deduceretîconced entes formam ut iri materia eft, per hanc operatione
mentís,mecíate motu,effè imaginem uerge incdligibilis forma?,etiam non ueram fed
uerifimilem.Ec ita aiebant PíatonícMion tempore fed natura prius e fíe, formas ueras
in anima mundi, qua in rebus, quod Peripatetici non concedunttquoniam dicunt,
formas aliud effe non habcre,nifi in materia,8¿ per abftradionem in intelledu,qug
fequiturrem,utpateLPlacuitautemPlatonícís,taIíadíftínda exemplata in neceffP
cate cople^ionis plura,cum naturali ordine,ab una infinita ratione effe, in qua om/
nia funt unum,non tamen ab illa ifta exemplata creata crediderunt; fed taliter defce
dere,quod nunquam iterum fuit dicere.Deus eft,quinetiam effet nerum,anima mura
di eft:affirmances,eam effe explicationem metis diuinæ, in omnia quæ in Deo fuñé
unum exemplar,(mt in mundi anima plura 6¿diftínda:addences, Deum naturalíce#
praecedere hanc côplexionisnecefsitatem,& ipfum animam mundi, præcedere na/
ruraliter motum,etinftrumentum,explicationem temporalem rerum.Er ita quod it
la quæ effentueracíter,efíéntín anima pofsibihter, in materia per motum tempo
raliter explicarentur.Quæ quidem temporalis explicatio,fequitur ordinem natura*
lem,qui eft inanima mundi,
dicitur fatum infiîbftancia,& eius explicatio tempo
ralis,eft fatum ab illo defcendens,acftuopere nominatum á plærifqs.Er ita modus
effendi in anima mundi,eft fecundum quem dicimus mundum intelhgibilem» Mo­
dus effendi adu,per determinationem pofsibilitatis a<ftu5per explicationem ut iam
dicftumeft : eft modus effendi, fecundum quem ifte mundus eft fenfi b il i s fecundurra
eos.Neque noluerunt illas formas ut fune in materia, effe alias ab ipfis.quæfimtita
ánima mundi,fed tantum fecundum modum effendi differentenut in anima mundi,
ueracíter
in fe,in materia, ueri fimiliter non in fua puritate, fed cum obumbrationetadiiciences.ueritatem formarum folumper intelledhim attingi.per rationem ima
ginationëjÔC fenfum,nó fecunda ímagínes,prout formg funtperoaxte pofsíbíl íta tts
et quod proprerea non nere attingitur quícquam fed opínatíue. Ah hac mundi ani/
ma , omnem motum defeendere putarunt’, quam totam in toto» &' in qualibet parte
mundi effe dixerunt, licet non eafdem uirtutes iff omnibus parubus exerceat:ffcue
anima

Liber

II.

anima rationalis in ho mine,non exercet íncapillís,S¿ in corde eâdem operationem,
licet tota fit in toto, &¿ in qualibet parte.Vnde in ipfa,omnes animas côplicari uolue
ruc3fiue in corporib. fine extóquoniá per totfiuniuerfum,câ diffufamdixerfft,non
per partes,quia fímplex 0¿impartíbilis,fed totam in terra ubi terram connedit, to­
tam in lapide ubi partium tenacitate operatur, totam in aqua, totam in arboribus,
& ita defingulistquonia ipfa eft prima explicatio circularis(mente diuina fe ut puti
do centrali habete, & anima m3di,ut círculo centra explícate) explicatio naturalis
omnis téporalís ordinis rerum. Ideo ipfam, propter diferetione & ordinem,nume­
rum fe mouentem,dixerunt5ac eife ex eodem & diuerfo aftirmarunt,quam etiam fo
Io numero, ab anima hominis differre putabant:ut ficut hominis anima ad homi­
nem fe habet,ita ipía ad uniuerfum, credentes omnes animas ab ipía, & in ipfam finaliterrefolui,fidemerita nonobftarent. Multi Chriftianorum illi uiæ Platonicae
acquieuerunt,ex eo præfertim, cum alia fit ratio la p i di s, alia hominis, & in Deo no
cadat díftíndío & alietas,neceftaríum putabant has rationes diffindas, fecundum
quas res diftindæ funt, poft Deu,ÔC ante res eíTe ( cu ratio rem procédât )
hoc in
intelligentia redrice orbium,quodcp ipfætales diftindærationes, notiones fint re­
rum inipfa anima mundi nunquam delebiles, imo ipfam animam ex omnibus cm
nium notionibus effe noluerunt,ita quod omnes notiones in ipia,fubftantiafintip
íhis,licet didu & cognitu hoc afferat difficile. Hoc quidem authoritate diuinæ feripturæ aftrutnwDixit enim Deus, fiat lux, et fada eft lux.Si enim lucis ueritas, prius
naturaliter non fuiflet, quomodo dixiiletfiatluxtpoftquamautem temporaliter
fuit explicata illa lux, quare potius dida lux quàm aliquid aliud fuiffec,fino fuiffet
p dus lucisueritas:& multa côfimilia talesadducüt,profortificatioehuius.Peripate Peripatetici.
ticiuerô,quâuis fateâturopus natur£,efle opus intelligenti£,exêplaria tamê illa nô
admittunt, quos certe nifi per intelligetiam Deum intelligant,deficereputo.Nani
fi non eft notitia in intelligentia, quomodo mouet fecundo propofitu: ft eft notitia
rei explicando temporaliter quæ eft ratio motus,talis à requæ nondum eft tempo­
raliter,abftrahi no potuit* Si igitur eft notitia fine abftracftione,certe tunc eft illa de
qua loquuntur Platonici,quæ non eft à rebus.fed res fecunda eam. Vade Platonici
non noluerunt,tales rerum rationes effe quid diftindum & diuerfum,ab ipfa intel­
ligentia,fed potius quod tales diftindæ inter fe, unam quadam intelligentiam fimplicem,infeomnes rationes côplicantem, efficerent: ut quamuis ratio hominis,no
fit ratio lapidis,fed fint diftindæ rationes, tamen ipfa humanitas à qua defcedit ho
mo,ficut ab albedine album,non habet aliud effe quam in ipfa intelligentia,fecundu m naturam intelligentia intelligibílíter,
in ipfa re realiter : non quod fit alia
humanitas Platonis,ÔC alia feparata,fed eadem fecundum díuerfos modos effendi,
exiftens pnùs naturaliter in intelligentia quàm materia, non prius tempore, fed fix
cut ratio,re natura præcediL A cute fatis atep rationabiliter locuti funt Platonici,for
té irrationabiliter per Ariftotelêrepræhenfi, q potius in cortice uerboriï quàm medullari intelligentia,eos redarguere nifuseft.Sed utrum fit uerius,per doda ignora
tía elicimus.Nâ ofteníum eft,nonperueníriadmaximumfimplíciter,etítanópoffe
effe aut abfoluta potêtiâ,aut abfolutâ forma fiue adu,quod no fit Deus,et quod no
fit ens præterDeum non cotradu,ó¿ q> non nifi una forma formara,
ueritas uerl
ta tíí,8¿ nô eft alia ueritas maxima circuli cp quadranguli * V nde formx reru non funt
diftinde,nifi ut funt cotradetut funt abfolute,funt una indiftinda, qn£ eft uerbum
indiuinis.Aníma igitur mudi,no habet effe, nifi cu pofsibilitate,perquâ côtrahitur,
et no eft mens feparata à rebus,au t feparabilis.Nafi de mente confideremus,pro ut
ftparataeftápofsíbilítatejpfaeft mensdiuina,quæfola penitusadueft NÔeftigf*
tur pofsibile,plura diftinda exêplaria effè,quodlibetenim ad fua exëplata effet ma
ximuatq? uerifsimu:fed hoc non eft pofsibile,ut plura maxima &uerifsíma finí,ti­
na enim infinitum exemplar tantum, eft fuffi ciens 6¿ neceffariiï,in quo omnia funt
ut ordinata in ordine, omnes quantucuncp diftindasrerurationesadæquatifsimè
complicans Jta quod ipfa infinita ratio, eft uerifsima ratio circuli,Si non maior, nec
C 2
minor,?

3«

pUw,.

De dofta Ignorantia

minor,necdíuerfa aut alía/Etipfamet eft ratio quadrâguli,no màior,hec mihorjflèfi
díuerfa,8¿ ita de reliquisîut ex exemplo line2einfinitæ,compræhendipoteft.Nosau/
tem rerum diuerfitates uidentes,admiramur quomodo unica ratio fímplícifsima om
nium,fit etiam diuerfafingulorumiqd tamen neceiTariumfcimiiSjexdodaignoran
tía,quKdíuerfitatemín Deo oftendic ídentítatem.Inhocenimquod uidemus,diuer/
fi tai em rationu, rerum onmiSuerifsíméeffie,tucinhocqdhoceftuerífsimum,appríe
tundimus unam omnium rationem uerifsimam,qu2e eft ipfa neritas maxima. Quart/
jdo igitur dicitur Deum alia ratione creaffe hominem,alia lapidem, uerum eft habet!
dorefpetftum ad res, non ad creantem, ficutinnumerisutdemus:ternarius}eft ratio
fimplicifsima, non recipiens nec magis nec mi nus,in fe una, ut autem ad res diuerfas
refertur, fecundum hoc alia ratio exiftit. Nam alia eft ratio ternarq triangulorum in
tdangulo,alia materiæ,formæ,g^compofitiin fubftatia,alia patris,matris d¿fíltj,aut
i trium hominum,Ôftrium afinorum. Vndenecefsitas complexionis non eftut pofue
runt Platonici,fcilicet mens minor gignente,fed eft uerbum & filius gquahs patriiti
diuinis:etdiciturAG^ifeuratio,quoniameftratioomniii-Nihileft€rgoinad,quod

deimagina?íonibusformarum,Platonicídixerunt,quoníam noneftnífí una infini/
ta forma fot marum3cuius omnes formæ fuat imagines,ut fuperiùs quodam loco di/
ximus. Oportet igitur acute intelligere ífta tquoniam anima mundi, eft conftderan/
da ut quaedam forma uniuerfalis,in fe complicans omnes formas: non tamen exiftes
adu nifi contrade in rebus,quæ in qualibetre eft forma contrata rei, uti deuniuerfa
fuperíusdíáum eft. Eft igitur Deus caufa efficiens,^ finalis, atque formalis omni/
um,qui efficit ¿n uerbo uno,omnia quantumcuncp diuerfa inter fe,&'nulla poteft efte
creatura, qusenon fit ex contradiune diminuta, ab ifto opere diuinoper infinitum
c'idcnsîfolus enim Deus eft abfolutus, omnia alia contrada. Nec caditeo modo me/
dium,ínter abfoIucumS¿cótradatü,utíllí imaginati funt}quíanímámSdímenteputa
rñt poftDcum,6¿ ante côcradionê mudi.Solus enim Deus,anima et mens much eft,eo>
modo quo anima quafí quid abfolutum, in quo omnes rerum formæ adu funt, confli
deratur.Philofophi quidem deuerbodíuíno & maximo abfoluto,fufficienter inftru/
di nonerantjideo metem g¿anímam ac neceffitatem, in quadamexplicatione necef/
(itatis abfolutè fíne contradioneconfiderarunt. Non funt igitur formæ adu in uerbo,nifi ipfum uerbum,in rebus contrade. Formæ autem, quae funt in natura intelíeduali creata, licetfecundum intelledualem naturamfintmagisabfolute,tamen
fine contradiotie non funt,ut fint intelledus cuius operatio eft intelligere per fimilitudinem abftradiuam,ut ait Ariftoteles,de quo quædam in libro de conieduris.Efi
ífta de anima mundi dida fufficíanu
Life. aefQftiC-t
¿lufa*

Aliena.
Aplanes.
Atropos.

ckího.
tacb^ts.

De fpírítu uníuerforum.

Capitulum»

. X»

Tlk ft Ôtum,per que eft connexio formæ et materiæ,fpiritum qucdam cfTe qua/
I % /1 fi inter formam
materiam medium, quídam opinad funt.S¿ hunc in A/
I
Ï plane,in planetis,rebus terrenis diftufÍE;C0núderarunt.Primñ¿'Tf<j7r(^*
▼ JLquafifínecouerfíone uocarunt,quia Aplanes,fímplíci motuab oriente íib
ocddensmouerí credideróffiS ecunduKÀ&Aà uocarunt,ideftconuerfío, quoniam pía
netæperconuerfionem contra Aplanes, de occidente in oriens mouentur. Tertium
id eft fors,quoniam çafus rebus terrenis dominatui.Motus planetaru,eft uc
euolutíopdmimotus,S¿motus temporalium terrenorum, efteuolutio motus plânetarum.In rebus terrenisjatentquædameuentuurncaufæ, utfegesinfeminejunde
dixerunt, quod ea quæ iti anima mundi quaff in glomo font complicata, per talem
morum explicantur ¿¿extenduntur. Confíderaruníenimfapíences, quafificutarti/
fexuuh ftatuam in Iapide exculpere, formam ftatuæ in fe habens quafiideam, peK
quaxhminftrumenta qugmouet,ipfamformamftatux,infiguraideae,&ineiusima/
gine efficit: ita putabant mentem, fiue animam mundi, in fe geftare exemplaria re/
rum, ÔC per motum, illa in maceria explicare^ hunc motum per omnia diffufum
dixe/

Liber

j7

III.

dixerunt,ficut animam mundi,quem in Apiane, in planetis, 8¿rebus terrenis,quafi
fatum defcendensadu &operæ à fato in fubftantíam, dixerunt effe explicationem
fati in fubftantia : quoniam res a du ad fíe eflendum, per ipfum talem motum feu fpi/
ritum determinatur.Hunc fpiritum connexionis procedere ab utroq^,fcilicetpofsi/
bilitate&anima mundi,dixerunt,nam materia cum habeat ex aptitudinefuUecipiendi formam,quendam appetitum:ut turpe appetit bonum, Q¿ priuatio habí tum,0£
cum forma defideret efleadu, ÔCnonpofsitabfoIutèfubfiftere, cumnonfitfuum
effenec fit Deusrdefcendit ut fit cotradein pofsibilitate,Iioc eft aícendentepofsíbí>
litate uerfûs a du efle,defcedit forma ut fit finies,perficies3& terminans pofsibiiitatem.EcíraexafcenfuÓ¿defcenfu,motusexorítur connedens utrucp, qui motus eft
med iu connexionis potetía: & a dus, quoniam ex pofsibijitate mobili, QC motore for
mali,oritur ipfum mouere,medium. Eft igitur hic fpiritus,per totfiuuiuerfum,&ffin/
gulas,eius partes di.ffufus & contradus,quinatura dicitur. Vnde natura eft quafi co
plicatio omnium, quae per motum fiunt. Quomodo autem hic motus abuniuerfali Exfcriteti
contrahatur,ufqj in particulare,feruato ordine per gradus fuos,hoc exemplo confi/ tlsu
deratur.Nam dû dico Deus eft,quodam motu progreditur hgc oratio,fed ordine tali,
iit primo proferam Ii teras,deinde fyllabas, deinde didiones, deinde orationem ulti/
mo,licet auditus hunc ordinem gradatim non difcernattita quidem motus gradation
de uníuerfoín particulare defcendit, & ibi contrahitur ordine temporali a ut na ta­
rait.Hic autem motus fiue fpiritus defcendit a fpírítudíuíno,quí per ipfum motum
cunda mouet. Vnde fi cut in loquente eft quidam fpiritus, proceden s ab eo qui lo­
quitur,qui contrahitur in orationem ut prgferturtita Deus qui eft fpiricus,eft à quo
defcenditomnis motus,ait enim Veritas: Non uos eftis qui loquimini, fed fpiritus
patris ueftri quiloquitur inuobis,&itadealtjs omnibus motibus & operationib.
Hic igitur fpiritus,creatus eft fpiritus, fine quo nihil eft unum, autfubfiftere poteft^
fed totus ifte mundus,
omnia quæ ineo funt, per ipfum fpiritum, qui replet orbe
terrarum,naturaliter id funt connexe quod funt,ut potentia per eius medium fiit in
adu, 6¿adus eius medio in potentia. Éthiceftmotusamorofæcônexionis omnia
ad unitatem,ut fit omnium, unum uniuerfum: nam dii omnia mouecur fingulariter,
tit fint hoc qúod funtmeliori modo,& nullum iicut aliud æqualiter, tamen motum
cuiuslibet quodlibet fúo modo contrahit, Qi participat mediate aut immediate ( ficut motum cœli elemêta, & elementara, ¿C motum cordis omnia mebra ) ut fit unS
uniuerfum, per hunc motum funt res meliori quodam modo quo poliunt, & adi
hocmouentur,utínfeautínfpecíe conferuentur, per naturalem fexum diuerforum conexionem,qui natura copltcâte motu, funt uniti, & diuifiue contradi in in*
díuíduís.Noneftigítur aliquis motus fimpliciter maximus, quia ille cum quiete co
íncídít.Quare non eft motus aliquis abfolutus,quoniam abfolutus,eft quies,QL De
us,S¿ ille coplicat omnes motus. Sicut igitur omnís posibilitas eft in ablbluta, quæ
eft Deusæternus, & omnis forma &adusínabfoluta forma, quæ eft uerbupatriss
filius indiuinisdta omnis motus connexíonis,etproportío ac harmonia uniens,
eft in abfoluta connexione diuini ípírítus,ut fit unum omnium principi umDeus,in
quo omnia,& per quem omnia font,in quadam unitate trinitatis, fimilitudinarie ca
trada fecundum magis & minus, intra maximum & mínimum fímplíciter, fecun/
dum gradus fuos,ut alius fit gradus potentia, adus, & connexionis motus in inteîligentqs, ubi intelligerejeft monere: & alius materiæ, formae, QC nexus in corporalibus,ubi efte eft mouerede quibus alibi tangemus.Ét ífta de trinitateuniuerfi, fyfficiantpropræfènti.

- Corrdaria de motu»

j

Cap.

XI;

Ortafsis admirabuntur qui ífta prius inaudita legerint, poftquàm ea aera
efte doda ignorantia oftendít.Scímus nuncexíftís, uniuerfumtrinum,
nihil uniueribrum elle, quod non fit unum ex potenti'a,adu&f connexionis
motu,& nullum horum,fine alio abfolute fobfiftere poffedta quod neceffario
C
i
illairi

F

De doda Ignorantia
Simflía Pa ¡fia in omnibus font fecundum diuerfifsimos gradus, adeô different^, quôd nulla
radoxis, duo in uniuerfo per omnia, æqualia efle poflunt fimpliciteripropter quod aliquid
machina mundana habere,aut iftâ terra fenfibilem,aut aeré, uel igné aliud quodcS
que pro centro fixo & immobili, uarijs motibus orbium cofideratis,eft impofsibiles
non deuenitur enim in motu ad mínimum fimpliciter, puta fixum centrum, quia mi
nimum cummaximo coinciderenecefle eft.Centrum igitur mundi, coincideret cum
- circuferentia. Non habet igitur mundus circumferentia, nam fi centrum haberet ÔC
drenferentiam, & fic intra fe haberet fuum initium ôcfinem et effet ad aliquid aliud
iplemundus terminatus, extra mundum eflet aliud & locus, quæ omnia ueritate
carent* CSigitur nô fit pofsíbíle,m£ídn claudi intra centra corporale et Circuferentia,
non intelligiturmundusjcuius centrum dC circumferentia font Deus:&cum hic non
fit mundus infinitus, tamen non poteft concipi finituSjCfl terminis carear,intra quo»
claudatur.Terra igitur,quaecentrum effe nequit,motu omni carerenon poteft, nam
eam moueri taliter etiam necefle eft,quod per infinitum minus moueri ppflet* Sicut
igitur terra non eft centrum mundiflta nec fphæra fixarum ftellarum,aut alia,eius cic
cumferentia,quàmuis etiamcomparado terram ad coelum,ipfa terra uideatur centro
propinquior, & coelum circumferentiæ.Non eft igitur centrum terra, neque odauàs
aut alterius fphæræ:neque apparentia fexfignorum fuper horizontem,terram con*
eludit in centro efleodauæ fphæræ*Nam fi effet etiam diftanter à centro,^ circa axS
per polos tranfeuntem,ita quod un a parte eflet eleuata uerfus unum polum,alia
depreflauerfus alium,tunc hominibus tantum apolis diftantibus,quantumhorizo
feextendit,fola medietas fphærgappareret, ut eft manifeftum. Necpetiam eftip­
fum mundi centrum plus intra terram,quàm extrà.Neque etiam terraffta,nequeah7
qua fphæra habet centrum,nam cum cen trum fit pundusæquçdiftans círcumferetl
iiæ,& non fit pofsibile uerifsimam fphæram aut circulum ene,quin uerior dari pof
Íítimanifeftum eftnon poflè dari centrum, quin uerius etiam daripofsit,atque præ<
cifiûs. æquediftantia præciia ad díuerfa extraDeath,reperibilis non eft,quia ipfefa
lus eftinfinita æqualïtas*Qui igitur eft centrum mundi,fcilicetDeus benedidus,il/
le eft centrum terrae,
omnium fphærarum, atque omnium quæ in mundo funt.
qui eftíitnul omnium circumferentia infinita*Prgterea,non font in cœlo poliimmo
biles atque fixi, quâtnuis etiam coelum ftellarumfíxarum,uídeatur permotum de/
feri here, graduales in magnitudine circulos minores, quam coluros aut quàm æquinodiakm,
ita de intermedtjsî fed necefle eft omnem coeli partem moueri,licet ira
scqualirer comparatione circuloruper motum ftellarum deferiptorum. Vndeficut
quedatn ftelle uidencur maximum circulum defcribere,ita quædâ minimum, fed no
reperitur ftella quæ nullum defcríbatQuoníam igitur non eft polus in fphæra fixus»
manifeftum eft,neque aequale medium reperirfiquafi æquediftamer â polis.Non eft
igitur ftella in odaua fphæra, quæ per reuolutionem defenbat maximum circulum»
quoniam illam æquediftare à pots necefle effet, qui non font, ÔC per confequens,na
eft quæ minimum circulum deferibat. Poli igitur fphærarum, coincidunt cum cen­
tro,ut non fit aliad centrum quám polus, quia Deus benedidus* Et quoniam nos
motum non nifi comparationead fixum,fcilicet polos aut cetra,deprçhendere pofíumus,S¿ilIa in menions motuum præfopponïmus: hincinconieduris ambulante»
in omnibus nos errarç côperimus,^ admiramur quâdo fecundum regulas antiquo/
rum,ftdlas in fita no reperimus cocordare,quía eos rede de centris ÔC polis ô^méfol
ris credimus côcepifïè,Exhis quidémanifefta eft, terram moueri» EtquoniâexmO*
tu comeræ,aeris,aignis,elemëtaexpercifomusmoueri,ÔdunâminüS deorienteiti
occafom,quâ Mercuriu,aut Veneré, uel Solé, et ita gradatimthincterraipiàadhucmi
nus omnibus mouetur,fed tamen non eft ut ftella,circà centra aut polum minitnG de
fcribens circulum,neque odaua fphgra aut alia,defcribit maximum, ut ftatím proba
tumeft.AcuteígirurcÓfidera,quonÍamfícutíehabent ftellæcirca polos conieûu^
rales inodaua iphgratita terra, Luna, ôfPlanetæ, funt ut ftellæ circa polum diftan/
ter diftetentet mota?, coniçdwrando polum cflè, ubi creditur centrum* Vnde lice®
terra

Liber

-

p

II.

terra quafi (Telia fit, propinquior polo centrali,tamen tnouetur,S¿non defcribitmi/
nimum circulum in motu,ut eft oftenfum. Imo neque Sol,nequeLuna, neque terra
neque aliqua fphæra (licet nobis aliud uideatur) defcribere poteft uerum circulum in
motu:cum non moueantur fuper fixo. Neque uerus circulus dabilis eft, quinetiam
uerior dari pofsit,neque unquam uno temporefficut alio æqualiter præciTe,auc moue
tur aut circulum uerifimilem,æqualemdefcribiü,etiamfi nobis hoc non appareat.Ne
celle eft igí tur,fi de motu uniuerfi aliud aliquid quo ad íamdúfta uelís íntellígere, at
centrumcum polis complices3te quantum potes cum imaginatione iuuando; nam fi
quis effet fuprâ terrá,S¿fubpolo ardico,etalius in polo arcfticofficut exiftenti in ter
ra,appareretpoluefleínZeníth 3ítaexifteti in polo,appareret centra effe in Zenith*
Etficut Antipodes, habentficutnos coelum furfum, ita exiftentibtis in polis ambo
bus,terra appareret in Zenith effe,
ubicunque quis fuerit,fe in.centro effe credit.
CompIicaigituriftasdiuerfasimaginationeSjUtfitcentrum Zenith
econuerfó:ó¿
lue per intelledum (cui tantum doáaferuítigíorátía)uides,mundum6¿ eius motum
ac figuram attingi non poffe, quoniam apparebit quafi rota in rota, & fphæra m
fphæra, nullibi habens centrum uel circumferentiam,ut praefertur.
De conditionibus terrae.

Cap.

XII.

D íftaíamdídaueteres non attigerunt, quia indoda ignorantia defecerunt,
lam nobis manifeftum eft, terram iftam in ueritate moueri,licet nobis hoc no
appareat,eu non appræhendimus motu nifi per quadam comparationem ad
fixum.Si enim quis ignoraret aquam fluere, Siripas non uideret,exiftens in
naniin medio aquæ, quomodo appræhenderet nauem moueri: & propter hoc cum
temper cuilibet uideatur,quod fiue ipfe fuerit in terra, fine Sole,aut alia ftella, quod
ipfe fit in centro quafi immobili, & quod alia omnia moueantunille certe fem per a/
líos polosfibi coftitueret,ut exiftes in Sole alios aliosin terra,& alios in Luna,8£
Marte,ita de reliquis. Vnde erit machina mudi quali habens ubique centru}& nui
(ibi circumferentiam : quoniam circumferentia & centrum Deus eft, qui eft ubiepôd
millibi.Terra etia ifta non eft iphærica,ut quídam dixerunt,licet tendat ad fphxricita
tem,nam figura mundi contrata eft in eius partibus, ficut & motus, quando autem
linea infinta confideratur ut contrada taliter, quod üt cotrada perfectior efle nequi t
atque capacior,tunceft circularis, nam ibi principium coinciditcumfine.Motusigi/
tur perfedioreft circulari,& figura corporalis perfedior ex hoc fphærica. Quare orri
uis motus parcis eft propter perfectionem ad totum, ut grauia uerfus terram, & leuia
furfum,terra adterram,aquaad aquam,aer ad aerem,ignis ad ignem, & motus’totius
quantum poteft circularem concomítatur, & omnis figura fphæricam figuram: ut in
animalium partíbus>S¿ arboribus,& ccelo experimur. vnde unus motus eft circulari parad0X5u
orte perfetftior alio,ita et figure funt differêres.Terrç igitur figura eft mobilis etfphe1
rica,& eius motus circularised perfeâior effe poffet. Et quia maximum in perfecfi
onibus,motibus,6¿ figuris in mundo non eft,ut ex i am di di s pateutunc non eft uerij
quod terra iftafit uilifsima&f infima,nam quámuís uideatur centralior,quo ad mun/
dum,eft tamenetiam,eadem ratione polo propinquior,ut eft didum. Neque eft ipfa
terra pars proportionabilis, feu aliquota mundi,nam cum mundus non habeat nec
maximum nec minimum, neque habet medium, necp partes aliquotas, ficut nec ho<
mo aut animal, nam manus non eft pars aliquota hominis,licet pondus eius ad cor/
pus uideatur proportionem habere, & ita de magnitudine & figura, neque color ni/
gredínis, eftargumentum uílítatis eius,namín Solefíquís eflet, non appareret illa
claritas quæ nobis:confiderato enim corpore Solis,tunc habet quadam quafi terram Hypnf
centraliorem, Ôôquandamluciditatê quafi ígnilemcírcfíferecialem,
in medio quafi
aqueâ nubem Ó¿aereclariorem,quádmodíí terra ifta fuá elementa. Vnde fi quis effet
cxtràregioneigniSjCeiraiftaincircuferétiafuæregiôisjpermediiïignisjlucidaftella
C 4
appare/

A

40

De dofta Ignorantia

appareretsficut nobis qui fumus circa circumferentiam regionis Solis,So! ïutidifsi/
mus apparer,6¿ non apparet Luna adeo lucida, quoniam forte circa eius circumferen
tiamfumus uerfùs partes magis centrales, puta in regione quafi aquea ipfius,& hinc
non apparet eius lumen, licet habeat lumen proprium,illis in extremitatibus circum/
ferentiæ eius exiftentibus,apparens,& folum lumen reflexionis Solis nobis apparet:
etiam propterea calor Lunæ quem fine dubio ex motu efficit, plus in circGferentia,ti/
bieftmaior motus,nobis non communicatur,ficut in Sole. VndeiRa terra intra regt
onem Solis ôiLunç,uidecurfituata,&per horum medium,participat aliarum Reliara
Influentiam,quas nosnonuidemus, propter hoc quod extra earum regiones fumus*
uidemus enim tantum regiones éaru quae fcintillât.Eft igitur terra,Relia nobilis,qug
lumen, & calorem, Ô6 influentiam habet aliam ôÉdiuerl am ab omnibus altjs ftellis:
ficutetiam quadibet,àqualibet,lumine,natura, ôûnfluentia differt,^ flcquadibet Rei
la, alteri co municat lumen, &?ínfluentíam:non exintentione, quoniam omnesRellaemouenturtantumatquecoruícant:utfintmelíorímodo,undeexconfequentí par­
ticipatio oríturtfícut lux ex Ría natura lucet, non ut ego uideam, fed ex confequentf
partícipatíofít,dumutorlumíneádfínemuidendíJta quídemDeusbenedidusom
nía creauít,utdumquodlíbet RudetEflefuum conferuare, quafi quoddammunus
diuinumjioc agat in communione cum altjs, ut ficut pes non fibí tantum, fed ocu­
lo,ac manibus, aC corpori, & homini toti feruit, per hoc quod eft tantum ad ambu/
landa,S¿ita deocuío,6¿relíquismembrís:parífonTiiter de mundi partibus» Plato
enim mudum animal dixit, cuius animam abfi$ immerito ne Deum fi concipis; mui
ta horum quæ diximus tibiclara erunt. Neque dici debet quod quia terra eft minor
Sole,06 ab eo recipit influentiam, quod propterea fit uilior: quoniam regio tota ter/
tæ,quæufq? ad ignis circumferentiam fe extendit.magna eft.Ec quamuis terra minot
fit quam Sol,ut ex umbra 66 eclypfibus hóc notum nobis eft,tamen non eft nobis nq
tum,quantdregioSoIisfitmaior aut minor regione terrae, xqualis autem ei prsrdfe
elle tiequit,hulla enim Relia, alteri sequalís efle poteft. Neque terra eft minima Relia*
quia eft maior Luna,ut experientia Cclypfíum nos docuír,0¿ Mercurio etíam,ut quí­
dam dícunt,86 forte altjsftellis.Vndeex magnitudine,argumentuuilitatênô conclu
dit.influentia etiam quam recepit,non eft argumentumcôcludens imperfectionem:
nam ipfa ut eR Relia,Soli,66 fuse regioni forte pariformiter influit,ut præfertur,66 co
non experiamur nos aliter quàm in centro ene, in quo confluunt influentiae, de ifta
influentia nihil experímur.Nam 66 fi terra quafi pofsibilitas fehabeat,66 Sol utantmafiue intellectualitas formalisjeiusrefpedu, 66 Luna ut medius nexus,ita ut ifiæ
Relise intra unam regionem pofitæ,fuas ad intricem influentias uniant ÔC altjs fcilicet
Mercurio & Veneri, 66 cæteris fuprà exiftentibus,ut dixerunt antiqui,66 aliqui etiis
recetioresituncpatetcorrelationeminfluentiaetalem efle,quodunafinealiaeflene
quitErit igitur una trina,in quolibet pariformiter fecundum gradus fuos.Quare
patet,per hominem non eflefcibile^n regio terræfitin gradu perfediori 66ignobL
Iiori,refpedu regionum Rellarum aliarum, Solis, Lunae,66 reliquarum quo adifta;
Neque etiam quô ad locum, puta quod hic locus mundi fit habitatio hominum 6¿
animalium atqueuegetabilium,quætn gradu funtignobiliora, habitantibus in re/
gione Solis QC aliarum Reliara. Nâ etíí Deus fit cencriï 66 circumfer entia,omniu re/
gionum Rellarum,66 ab ipfo diuerfænobilitatisnaturæ procédant^ quaíibet regio
nehabitantes,netotloca codorum&S Rellarum fintuacua, 66 non folum iRaterra
fortafsis de minoribus habitata, tamen intelleduali natura, quæ hic in hac terra
habitat 66 in fua regione, nonuidetur nobilior atque perfedior dari pofle,fecundum hanc naturam,etiam fi alterius generis inhabitatores fintin altjs ftellis : none/
nim appetithomo aliam naturam, fed folum in fua perfedus efle. improportiona/
biles igitur funt illi aliarum ftellarum habitatores, qualeicunque illi fine, ad iflius
mundi incolas, etiam fi tota regio illa ad rotam regionem iftam, ad finem uníucrfí
quandam occultam nobis proportionem gerat, ut fic inhabitatores iftiusterræ feu
regionis,adillos inhabitatores per medium uniuerfalis regionis, hinc inde quan/
dam

'
<

i

Liber

ri T.

4:

dani adíe íhuícem habitudinem geftent: ficut particulares irtícúíi digitorum ma>
nus 3 per medium manus, proportionemhabent adpedem, QC particulares articuli
pedis,p er medium pedis, ad manum: ut omnia ad animal integrum, proportions ca
linuVnde cum tota nobis regio illa ignota fit,remanent inhabitatores illi ignoti pe/
nitusfficutin hac terra accidit, quod animaliaunius fpeciei, quafi unam regionem
<fpecificamfacientia}feuniuht,0f mutuo propter communem regionem fpecificamj
participantea qua: eorum regionis funt,de altjs nihilauc feimpedietes, aut ueraciter
appræhendentes.Nonenim animal unius fpeciei,conceptum alterius,quem per fig
na exprimit uocalia, apprehendere poteft, nifí ín paucifsímis fígnís extrinfécus, SC
tunc per longum ufum,S¿folum opinatiue* Minus autemde habitatoribus alteri*
us regionisimproportionabiliterfcirepoterimus,fufpicantes in regione Solis,ma/
gis efte Colares claros & illuminatos,intelleduaieshabitatores, fpiritualiores etiam
quam inLuna,ubi magis lunatici,& in terra magis materiales S¿grofsí:ut illi intel/
ledualis natura: folares fint multum in adu, QC parum ih po tentia, terreni uerô ma'
gis in potential parum in a diu,lunares, in medio fluduantes. Hoc quidem opina­
mur ex influentia ignili Solis, & aquatica fi mul & aerea Lunae, S£ grauedine maie/
riali terræ,confimiliter de altjs ftellarum regionibus: fufpicantes nullam inhabitato/
ribùscarere, quafi totfint partes particulares mundiales unius uníueríL quotfunc
ftellx: quarum non eft numerus, ut unus mundus uniuerfalis fit contradas criniter*
progrefsioneftjaquaternariadefcenfiua,intotparticuhribus,qnod eorum nullus
eft numerus,nifi apud eSqui omnia in numero crea uit Etiam corruptio rérûin term
quam experimur» non eft efficax argumentumignobilitatis. Nobis enim confiaré
non poterit,poftquàm eftmundasumueriàh'sj&f proportiones influentiaksomniurn particularium ftellarum adinuicem,quod aliquid fit corruptibile penitas, fed fae­
né fecundum alium effendi modum quando ipfæ influentia? tam quafi contradae, irt
uno indiuiduo refoluuntur, ut modus eflendi fie uel fit pereat,utnafic morti locus*
utaitVirgilius:mors enim nihil effeuídetur,níftut'compofítumadcomponehtíat¿
fôluatur,ôiah talis refolutio folum fit in terrenis incolis, quis fcire poterit: dixerunt
quidam tot elfe rerum fpecies in terra,quot funt ftellæ, Si igitur terra omnium ftella/
rum influentiam, ita ad Cingulares fpecies contrahit, quare fimiliternonfitinregio/
nibus aliarumftellarum,influentias altarum recipíétíüm,8¿quisfcirepoterit,anom­
nes influentiae contradae prius in compofitione, in diflblutione redeant, ut animal
nunc exiftens indiutduum alicuius Ípecíeí,ín regione terræ contradumex omni fteí
larum influentia refolnatur, an ad principia redeat, forma tantum ad propriam ftel/
lam redeunte,a qua illa fpecies aduale efl‘e in terra matre recipit, uel an forma tanrum redeat ad exemplar,fiue animam mundi,ut dicunt Platonici,ah ad materiae poffibilitatem, remanente fpiritu unionis in motu ftellarum, qui fpiritus dum ceflat ant>
re,feretrahens ob organorum indifpofitionem,uelalias,ucex diuerfitate motus fe/
parationem inducat, tunc quafi ad aftrarediens, forma fupraaftrorum influentiam
afcendente & materia illa defcendente; autan fprmæcuiuflibetregionis in altíorí
quadam forma, puta intelleduali quíefcant,
per illam, illum finem attingant*
qui eft finis mundi,
quomodo hic finis attingitur pêr inferiores formas$ in
Deo per íHam,
quomodo illa ad circumferentiam quæ Deuseftafcendat, cor/
pore defcend ente uerfij scentrum, ubi etiam Deus eft, ut omnium motus fit ad De/
um,in quo aliquando ficut centrum & circumferentia funt unum in Deo, Corpus
etiam, quamuis uifum fit quafi adcentrum defcendere, &C anima ad circumferen/
tiam, iterum in Deo unientur, ceflànte non omni motu, fed èo qui ad generatio­
nem eft,tanquam partes illæmundi eflentiales neceflario redeaint: tuncfocceisi/
ua generatione ceftante,fine quibus mundus effe non pofsítiredeunteenímfpíritü
unionis 8¿connedente pofsibilitatemadfuam formâ,hæcquidênemo homimuex
fe,nififingulariùs à Deo habueritffcirepoteritLicet no dubitat quífcg,Déííoptimá
ad feomtua creaife,& non uellcquic^ perire eoru qug fecit,fciat$ effremuneratorerri
C y
largifsi/

42

De dofta Ignorantia

fargifsimaomniftipiumcolentiumtmodumtamendiuinaeopierationiSjpraefentisSt
futuræ remunera tionis3Deus ipfe folum fcit,quid eft fua operatio. Dicam tamen in/
feriusiuxtà ínfpíratam díutnítus ueritatem, pauca circa hoc,de quibus nunc fufficit
in ignorantia taliter tetigifle.

De admirabili arte diuina:in mundi <3celementorum
creatione.
Cap..
XII IL

Vpniam fapientumcôcors fententia eft,per ifta uifibilia,0(f magnitudine*
pulchritudine,atque ordinem rerum, nosduci in ftuporem, artis & excel/
lenrixdiuinx,.«& nonulla admirabilis feientiæ Dei artificia tetigímus.per
qua breuíter ín uniuerfi creatione,pauca fubiftgamus admiratiuede Heme
torum fita ordine. Eft aute Deus, Arithmetica, Geometría,at<^ Muli
ca,fímui 8¿ Aftronomia ufus, ín mundi creatione,, qui b. artibus etiam ÓÍ nos utimur.
dum proportíonesrerum,S¿elementorum,atque motuft inueftigamus.Per Arithme
ticam enimdpfa coadunauit.Per Geometriâ,figurauit,ut ex hoc côfequerentur firmi
tatemô£ftabiiitatem,atqjmobilitatemfecundumcôdidonesfuas.PerMuficam,pro
portionauittaliter,utnonplus terrae fit in terra,quam aquae in aqua.Si aeris ín aere,8¿
ignis ín igne,ut nullii elementorum in aliud fit penitus refolubile,exquo euenit,muti
di machinam perire non pofte,eclicet pars unius inaliad refoluí pofsit,nunc¡? tamen
totus aer,qui eft permixtus aquae,in aquam conuerti poteft, propter aerem circftftan/
tem hoc impedieritem,ut elemecorumfemper fit permixtio. Vnde egit Deus, ut par/
tes elementorum refoluerencur mutuo,quando fit cum mora,aliquid generatur ex
concordia elementorum ad ipfum generabile,durans quamdiu durat concordia cle«
mentorum,qua rupta,rumpítur 8¿diíToluítur generatum. Admirabili itaqueordine,
demeta côftituta funt per Deu,qui omnia in numero,podere,& mefura creauit: nu/
merus,pertinet ad Arithmetica,pondus>adMufica, méfura¡ad Geometría:grauitas
enim lenitate coftringete fuftinetur,terra em grauis: quafi in medio fufpenfaabigne:
kuítasautemgrauítati innititur,utigms terrp.Ec dum hec eterna fapientia ordinaret,
proportione inexprefsibili ufa eft,ut quantft quodlibec elementftaliud precederede
berer,prçrdret,pôderans ita elementa, ut quanto aqua terra lenior,tanto aer aqua,
ignis aere,ut fimul pôdus eft magnitudine cocurreret,8¿ ccmnens maiore locum oc­
cuparet cotento.Et tali habitudine ipfa ad intiicem connexuiqut unum in alio aecef/
fario fit.Vbi terraeft quafi animal quoddam ( ut ait Plato) habens lapides loco ofsift,
riuosloco aenarum,arboreslpcopilorum,ô£ funt animalia, quæ intra illos rerræ cau­
pillos nutrifttur,utuermiculiinterpilosanimalium. Etad ignem terra fe habet,quafi
ut mudos ad Deft.multas enim Dei fimilitudines ignis habet in ordinead terra,cuius
potentípnóeftfínis,omnia interra operans,penetras, illuftrañs, ó¿díftínguens,atc£
formas, per medium aeris 0¿ aquae, ut nihil quafi in omnibus fit, quae & terra gignu/
tur,nifi alia 6¿ alia ignis operatio,utrerum formx,exdíuerfitaterefplendentí£ígnís3
funt.Eft tamen ipfe ignis rebus ipfis immerfus,fine quibus nec eft, necres funt terre/
nx Deus autem, non eft nifi abfolutus. Vnde quafi ignis confumens abfolutus, S£
claritas abfoluta, Deus qui lux in quo non funt tenebræ,ab antiquis uocatur,cuius
quafiigneitatem, atque claritatem, omnia qux funt,nituntur iuxtà pofleparticipa/
rejut in omnibus aftris confpicimus,ubi reperitur ipfa talis claritas materialiter con/
traífta: qux quidem difcretíua
penetradua claritas, quafi immaterialiter eft con­
tracta,in uita uiuentium, uita intellecftiua. Quis non admiratur hunc Opificem qui
etiam tali fïquidem arte in fphxris, ftellis, ac regionibus aftrorum ufus eft, ut fine
omniprgcifionescumomniumdiuerfitatefitomniumconcordantia,in uno mundo
magnitudines ftellarum,fitums & notum prxponderans,
ftellarumdiftantiasta/
liter ordinans,urnifiquadibetregio ita eflet ficut eft,necipiatn efle,nec in talifiru
ordineeíre,necipfumiiníuerfumeffe poífet, dans omnib.ftelhsdifferêtem claritate,
influentiam, fígurl,6í colore atque calorem, qui claritatem cocomitatur influential!
ter.Et ica ¿pporcíonabíliter partium ad inuicê proportionem coftituens5utín qualibet
fiemo/

O

Arithmetica.
Gastri*

Mufaa.

Numerus,

pondus,
Henjura.

PÍ4?.

Liber

il.

43

fît motus partis ad toïrim,deorfom ad medium in graiMbtft’et ftirfum âmectfo tri leui

buSj&circà medium, uti ftellarum motum orbicularem percipimus Jnhis cam admí
tandis rebus,tam uartjs ÔC diuerfis,per dodam ignoratiam experimur,íuxcá pmi fi a;
hos omnium operum Dei nullam Celte poflè rationem,fed tantum admirari: qüoniâl
magnus Dominus,cuius magnitudinis non eft finis, qui cum fie maximitas abfoíu>
íá,uti eft omnium operum fuorumaudor6¿ cognitor,ita &, finis, ut in ipfo fintomz
nía, 8C extra ipfam nihil, quieft principium, medium, & finis omnium, centrum 8C
circumferentia uniuerforum,ut in omnibus ipfe tantum quaeratur: quoniam f ac eo
omnianihil funt,quo fois habito,omnia habetur, quia ípfe omnia quo omnia fcium
rur:quia ueritasomnium,quietiam uultut in admiratione ex mundi machina tammt
rabili ducamur, quam tamenobis occultat eo plus,quo plus admiramur: qaonrô ipfe
tantum eft,qui unit omni corde & di ligenttaquseri,& cum inhabitet ipiam lucem iri
accefsibilem,quæperomniaquæritur,folus poteft pulilàntibus aperire, & petenti­
bus da re, 6^ nulla habent poteftatem, ex omnibus creatis fe pultanti aperire, fe o/
ftendete quid fint, cum fine eo nihil fint, qui eft in omnibus. Sed quidem indoda ignorantía,ab eis feifeitanti quid fint aut quomodo, aut ad quid,tefpondena ex nois nihil,neque ex nobis tibi aliud, quam nihil refpondere poifumus, cum etiam fcientiam noftrinonnos habeamus,fed ille folus per cuius intelligere, id fumus, quod
ipfein nobis uuIt,imperat,0ifcit,miuaquidem fumus omnia,ipfeeft qui in omnib*
loquitur,qui fecit nos, folus fcit quod fumus, quomodo, ad quid.Si quid feire dé
nobis optas,hoc quide in ratione,& caufa noftra,non in nobis quærê,ibi reperis ora
nia,dum unum quæris,& neqj teipfum, nifi in eo reperíre potes. Fac icac^aitnoftra
ignorada,ut te in eo reperias, & cum omnia in ipfo fint ipiemihil tibi deefle potería
bocaute non eft noftrunrutinacceffibile accedamus, fed eius qui nobis dedit facie
ad ipfum conuerfem,eum fummo defiderio quaerendi, quod dum fecerimus, piifsi/
mus eft,nos non deferet, fed feipfo nobis oftenfo, cum apparuerit gloria eius^aetef/
naliter feciabit,qui fît in fæcula bénedidus. Arnen.
Libri Secundi Dodæ Ignorantia Finis.

Nicolai de Cufa Doftæ Jgnorantiaé

Lib.

LIL

Aucis his de tmiuerfo prçthifsis, quomodo in cottadioe fubfiftat aci
finë,ut de maximo abfoluto pariter
contrado lefü Chriftofem>
Per benedído,aliqua dodé inignorantia perquiramus,inaugmeti
tum
noftrsEiamplius tu«admirandaeindustria?,
Quámbreuifsimédelefucûceptum pandemus,ipfuminuocantes,ut
fituiaad feipfumjqui eft Veritas, qua nunc per fidem j&poft hac
per adeptionem uiuificemurjinipfb per ipfum,qui & uita extatfempíterna¿

Maximum ad hocuel illud contra Aum,quo maius efie
nequeat,effe fine abfoluto non poíTe,
Cap.
t.

Rimo libello, oftedit unüm abfoluté maxima incomunicabííe, ímmerfibilé¿
& íncontrahíbde ad hoc uel illud,in fe çternaliter,çqualiter,
ímmobftiter^
idê ipfum gfifterePoft hçc fecund o loco,uniuerfi cotradío manifeftat:qu¿
niâ no aliter cjj côcradêîhoc &T illud exiftit.Vriitas itaejj maximi,eft in fe abfo
iute.Vnitas uniuerfi,eft in pluralitatecotradé.Plura »ute,in quib.uniuerfum adu c3
irada eft,hequaçjjfuma aequalitate conuenire poifunt, nâ tune piará eCTeáefinetet»
Omnia igitur ab inuicem d ifferre neceffe eft,aut genere,fpecie,numero, áut fpecíe QC
nfiero,auc genere æ naero,ut unffqclcp in proprio ntiero, podere,ÔÉmêfura fubfiftati
Quapropter uaiuerfaab inuice gradib.diftinguntur,ucntillij cd alio coincidauNullft
igitut

P

De dofta Ignorantia
igitur co tr a du, gradum contradionis alterius prgcífé participare poteft,(ta utneceffa
rió quodlibet excedat aut excedatur,â quocunque alio. Confiflunt igitur ititer maxi
mum& minimo,omnia contrada,utquocuquedato, poffit dari maior & minor cotra
dionisgradus,abfque hoc q> hic proceffus fíat ín infinita adu : quia infinitas graduS
eft ímpofsíbílís,cunó fit aliud dicere infinitos grad^ efle adu,c£ nulls éffeiut de nume
ro,in primo diximus.No poteft igit afcenfus uel defcenfus in côtradis efle, ad maxi
mû uel minimum abfolute.Hinc ficut diuina natura ^qup eft abfolutemaxima,non po
reft minorari,ut tranfeat inpnicam & contra damzita nec contra da poteft in contradione minui,utfiat penitus abfoluta. Omne igitur contradum, cum poffit efle mi­
nus dC magis co ntra dum, terminum non attingit, neque uñíuerfí,neque generis,ne/
que fpccieimam uñíuerfí prima generalis contradio,per generum pluralitate eft,quae
gradualiter differre necefle eft.Non autem fubfiftunt genera,nifi contradein fpecie
bus,neque fpecies, nifi inindiuiduis, qusfolumaduexiftunL Sicut igitur non eft
dabile fecundum naturam contra do rum indiuiduum, nifi infra terminum fue (peci /
eitfic etiam omne ¿ndiuiduum,terminum generis,& uñíuerfí attingere nequitJnter
plura etenim eiufdem fpeciei indiuidua,diuerfitatem graduum perfedionis, cadere
necefle eft.Quare nullum fecundó m datam fpeciem,erit maxime perfedu, quo per/
fedtus dari nô pofsitmeque etiam adeo imperfedum eft dabile, quod imperfedius
dabile non fit, terminum igitur fpeciei, nullum attingit. Non eft igitur nifi unus ter/
minus,aut fpecierum,autgenerum,aut uñíuerfí,qui eft centrum,círcáferentía,atque
connexio omnium,uniuerfum non euacuat ipfam infinitam abfolutè maximam
Dei potentiam,utfitfimplicitermaximurn terminans Dei potentiam. Non attingit
itaque uniuerfum,terminum maximitatis abfolutè,neque generarermínum uniuer
fi attingunt,neque fpecies, terminum generum, neque indiuidua, terminum fpecie/
rum,ut omnia fint id quod funt,meliori modo intrà maximum et mininum,Deus
principium,medium,& finis uñíuerfí,
fingulorum, ut omnia, fiue afc endant, fiue
defcendâtjfiue ad medium tendant, ad Deum accedant.Çonnexio autem uníuerforá
per ¿pfumeft,ut omnia quâcj? fint differentia,fint & conexa.Quapropter ínter gene
rajunum,uniuerfum contrahentia,talis eft ihferioris&fiiperioris connexio,ut in m«
dio coíncídant tac inter fpeciesdiuerfas, talis cobínatíonís ordo exiftit,utfuprema
fpecies generis unius,coincidat cum infima immediate fuperioris, ut fit unum conti
nuumperfedum uniuerfum,Omnis autem connexio,graduatíua eft,S¿ non deueni/
tur ad maximam,quia illa Deus eft Non ergo conneduntur diuerfæ fpecies,inferio
ris
fuperioris generis,in quodam indiuifihili, magis ÔÇ minus no recipienti: fed in
tertia fpecie,cuius indiuidua gradualiter differunt, ut nullum fit aequaliter participas
utramcp, quaffex ipfis fit compofitum, fed propriae fpeciei naturam unam in gradu
fuo contrahit,quæ ad alias relata,ex inferiori & fuperíorí compofíta uidetur: neque
aequaliter ex ipfis,cum nullum compofitum præcifè ex æqualibus efle pofsít, ín­
ter ípfas fpecies medía cadens,fecundum unam, fuperíorem aut inferiorem fcílicer¿
neceflarío ufticitmtí dehocín Philofophorum libris,ín oftrgis,6Cín conchis mari/
nís,6íaltjs exempla reperíuntur. Non igitur defeendít fpecies aliqua, ut fit minimal
alícuiusgeneris: quoniam antequam ad mínimum deueníat,commutatur ín aliaiiï
priusquam minima fit ♦ In genere anímalítatis, fpecies humana altíoremgraduai
ínter fenfíbílía dum attingere nititur, in commixionem íntelledaualís naturae rapi/
tur,uincit tamen pars inferior>fectfndum quam animal dicitur. Sunt fortafsis altj fpl
Zibet áeeon- rítus,dequibusinde coníedurís
hi quidem largedicuntur de genere animali/
tatis , propter fenfibilem quandam naturam, fed quoniam in ipfis natura intelle/
Pta/fh
dlualis uincitaliam,potius fpírítus quâm animalia dicuntur,licet Platonici ipfos a/
nimalia intelledualia credant. Quapropter concluditur » fpecies ad inflar nu/
meri efle ordinatim progredientis , qui finitus efl neceffario , ut ordo, har­
monia , ac proportio fit in diuerfitate, ut in primo oftendimus, & ad infimam
fpeciem infimi generis > qua adu minor non eft, & fupremam fupremi > qua
pari/

Liber

III.

4J

jpartfôrthte add nulla maior SCaltior eft, quibus ramea minor & maíór dari pof/
iit,abfq? procefïù in infinitum deuenire neceíTe eftiut fiue furfum numeremus, fine
deorfum, ab unitate abfoluta qua Deus eft ut ab omniS prifidpio initium fumamus,
ut fint fpecies,quafi obuiantes numeri,de minimo quod eft mfcimum & de maxima
cui minimum non opponííur,progrediérités,u£ nihil fit in uniuerfo, quod non gad/
déàtquadâ fínguíarítate, qua in nullo alio reperibilís eft,ita quod nullum omnia in
¡omnibus unicat,aut diuerfa aequaliter,ficut cum nullo,ullo unquam tempore,equale
in quocuncgefle poteft,etiam fi uno tempore minus eo fuerit & alio maius: hune trâ/*
iitum facit in quadam fingularitate, ut nunquam æquilitatem præcifam attingat: ficut
quadratum infcriptum circulo, tranfit ad magnitudinem circunfcripti, de quadrato
quod eft minus circulo,ad quadratum circulo maius,abfqj hoc quod unquam perue/ Angulus
niat ad aquale illi,8£ angulus incidentia, de minori redo ad maiorem afcendit, abfcg inicidcntia,
medio aqualitatis,S< plurahisjin libro coníedurárumelicientur* Principiaenim in Liber de ceti»
ieftwis*
diuiduantia in nullo indiuiduo, in tali poffunt harmonica proportione côcurrere,fi
cut’in alio,utquodiibetper fe fitunr^eteo modo quo poteft perfedu.Et quâuis in qua
cScpfpecíe puta humana, indato tepore aliqui reperiantiur,altjsperfediores & excel,
lennores fecundfí certa,uti Salomon cuteros uicit fapientia, Abfalon pulchritudine, salowon*
Sapfon fortítudine,0¿ illi q magis in parte íntelledíua cuteros uicerut, meruerat præ Abfai^
cçteris honorariítame quia diuerfitas opinionum, fecunda diuerficatem teli gionumj^ff^
fedarum,ac regionum,diuerfa facit iudiciacomparationu, ut laudabile fecunda
unâ fit, uituperabile fecudum aliam,fintcp nobis per orbem difperfi incogniti, igno
ramus quis cateris mundi excellentior, quando nec unum ex omnibus perfedé co/
gnofcerê ualemus* Et hoc quidem àDeo fadueft, Utqtiifq? infeipfo contentetur,li/
cet alios admiretur,S< in propria patria,ut ei uideaturnatale folum dulcius, & in mo/
ríbusregníÓÓ lingua accateris,ut fit unitas S¿pax abfcp ínuídía, quanto hoc pofsibi
liaseffepoteft,cum omnimodaeffe nequeat,nificurqipfo regnatibus , qui eft pafc
noftra3omnemienfum exuperans.

Maximum cdntradum pariter eft & abfolutum¿
creator §C creatura.
Cap. II,
Enêfatis apertam eft, uniucrfum nonnífí contrade efiepiúra,quaeaduita
funt, quod nullum pertingit ad fimpliciter maximum. Amplius adiiciam,fi
maximum contradum ad lpeciem,adu fubfiftens dabile effet,quod tunc ipfum fecundum datam contradionis fpeciemomnia adu effet,quse ín poten/
tía generis aut fpeciei illius efte pofTent:maximunienimabfolute,eft omnia pofsibi/
lia adu abfolus
in hoc eft infinirifsimum abfolutè. Maximum ad genus
fpecie
cotradum: pariformitereftadupofsibilisperfedio,fecundftdatl contradionejn
qua cum maius dabile non fit, eft infinitum ambiens, omnem naturam data contra^
dionis ♦ Et quemadmodum mínimum coincidir cummaximo abfolutodtaetiam
ipfum contrade, coinincidit cummaximo contrado* Huius exemplum clarifsi/
mum,de maxima linea quæ nullam patitur oppofitíonem, 6¿qux eft omnis fi gura,8€
aqualis omnium figurarum menfurá, cum qua pandum coíncídír,ut in primo libra
oftendimus. Quapropter ii aliquod dabile, effet maximum contradum indiuidua
alicuius fpeciei, ipfum tale efle illius generis ac fpeciei plenitudinem neceffe effetj
iit uítam formam,rationem a tque ueritatem in plenitudine perfe dionis omnium,qug
in ipfa fpecie pofsibilia forent. Hoc tale maximum cotradum fuprâ omnem natura
contradionis,illius terminus finalis exiftens,in fe complicans omne eius perfedionem, cum quocunque dato fuprà omnê proportionem, fummâ teneret aequalitate»
ut nulli maior ÔC nulli minor eftec,omnia perfediones in fua plenitudine complicas^
Ex hoc manifefta eft,ipfum maxima contra da,non pofTe ut pure contradum fubfi/
ftere,íecundu ea que pauló ante oftendimus,cu nulla tale plenitudinem perfedionis,
ingeaerepededionis côtradiôis attingerepofsir, neqsetia ipfum cale ut cotradum
Deus

B

4i

De dcfta Ignorantia

Deus qui eft abfolutifsímus effet, fed neceffario effet maxímS contradam, hoceft
Deus et creat ura,abfolutum et contradam,cotradione quæ in fe ipfa fubfiftere no
poffet,ntfi in abfoluta maximitatefubfiftentemoeft enim nifi una tantum maximi­
tas (ut in primo oftendímusjperquá con tradum dici poffet maximum,Si maxima
potentiajpium contradam fibi taliter uniret,ut plus uniri non pofiet faluis naturis,
ut fit ipfum tale,feruata natura cotradionis,fecundum quâ eft plenitudo fpeciei co*
trada& creata, propterhypoftaticam Deus &omnïa:hæcadmiranda unio,omne
noftrum intelledum excelleret,nam fi ipfa conciperetur,quemadme dii diuerfa uni
untur,error eft.Non enim maximitas abfoluta,eft alia aut diuerfa,cu fit omnia*Si ut
duo cociperetur prius diuifa, nûc coinunda,error:nÔ enim aliter fehabet diuinitas
fecffdiï prius & pollerías, neq; eftpotius hocquâ illud,neqj ipfum cotradumante
unionem potuithoc effeuel illiidiquemadmoduindiuidualis perfona in fefubfiftes,
necp ut partes coniunguntur in toto, cum Deus pars effe non pofsit* Quis igitur ta
admiranda cociperet unionem,quæ neqj eft ut formæ ad materia,cum Deus abfoluI tus fit impermifcibilis materiæ,non informans.omni bus profedo unionibus intelli
gibilibus,bæc maior efièt,ubi contradu nô fubfifteret cum fit maximum, nifi in ipfa
abfoluta maximitate,nihil ei adiiciens,cum fit maximitas abfoluta, necpin eius natu
ramtranfienSjCum fit cotradum.Subfifteretigiturcotradain abfoluto taliter,quod
fi ipfum Deum cociperemus,falleremur,cum côtradum naturam nonmutetifiip­
fam efte imaginaremur,deciperemur,cum maximitas abfoluta quæ Deus eft, natu/
ram no defideratxfituerb ut copofitum ab utrocp putaremus, erramus,cum ex Deo
crea tura,co trado 8d abfoluluto maxime, copofítío fítimpofsibílís. Oportetígítur ipfum tale, ita Deum effe mente cocipere ut fit & creatura, ita creaturam ut fit Qi
creator,creatoremÓ¿creaturam abfqj confufione&copofitione. Quis itacpexcelfum adeo eleuarí pQÍsit,utinunitatediuerfitate,et¿n diuerfitateunitatem concipiat:
fuprâ omnem igitur intelledum,Ihæc unio effer*
Quomodo in natura humanitatis folum,eilipfum tale maximum
pofsibilius* Cap.
III.

YAcilead ifta conie^uenter inquiri poterit, cuius natura* contradam ipfum
maximum effedeberet. Poftquàm enim ipfum necefiaríoeft unum, ficut uni/
* tas abfoluta eft maximitas abfoluta,& cum hoc contradam ad hoc uel illudi
primo quide maniteftum,eft ordine reru neceffario depofcr e,ut quedares fint
inferioris naturæ comparationeâliarum,ut funt illæ quç carent uíta Sdntelligentia,
quædam fuperioris nattiræ quæ funt intelligentiæ, ac quædam mediae. Si igitur ma/
ximitas abfoluta eft omnium entitas uniuerfaliftîmé, itautnon magis unins eg alteriusxlarum eft hoc ens magis maximo focíabíle,qd magis uníuerfitatí entium eft
commune* Si enim ipfa inferiorum natura confíderatur,
aliquod talium entium
admaximitatem eleuetur,erit tale Deus,& ipfum,ut in linea maxima exemplum da/
turmam ipfa cum fit infinita, per infinitatem abfolutam, & maxima, permaximita/
tem, neceffario ea cui unitur maxima, Deus erit per maximitatem, ¿¿remanet linea
per contradionem, & ita eritadu omne id, qd ex linea fieri poteft.Lineaautem non
includit neque uitam,neque intelledum,quomodo ergo linea ad ipfum maxima gra
dum poterit aftumi, fi plenitudinem naturarum non attingiueileenim maximum
quod maius efie pofiet,áperfedíoníbus careret. Pariformiterdefupremanaturadi/
cendum, quæinferioremnoncompleditur, nifiita ut maior fit inferioris ftfuperi/
oris adumrioquámfeparatío.Maxímoautemcuímínímum coincidir, conueníetíta
unum ampledi» quod & aliud non dimittat, fed ftmul omnia * Quapropter natura
media, quæeft medium cônnexionisinferiorisâSfuperioris,eftfolumilla,quæaci
maximum conuenienter eleuabiliseft potentia maximi infiniti Dei: nam cum ipfa
intra fe complicet omnes naturas , ut fupremum inferioris , ÔC infimum fuperi/
oris, fi ipfa fecundum omnia fui ad unionem maximitatis afeenderit, omnes natu/
ras

Sitir M™*
WZí,M*
i

Liber

IIL

47

ras ac totam nníuerfatn ¡ omní pofsíbíli modo ad fummum gradum ín ífpa per
ueniffe conftat.Humana uero natura eft illa, qup eft fupra omnía Dei opera eleuata J
paulominus Angelis minorata,íntelledualem fenfíbílemnacuram complicas,)
acuníuerfa íntráfecoftríngens,ut
aut paruus mundus,áueceribus ratio!
Habiliter uocítetur.Hínc ipfa eft illa,quæ fi eleuata effet in unionem maxímíca£is,pleí
nitudo omnium perfedíonum uníuerfi & fíngulorumexifteret,ítautínípíahuma-(
giítate,omniafupremumgradum adipifcerentur.Htimanitas autemnoneft nificon
tradeínhocuelillo* Quarefíno effetpofsibile,plus quamunum nerum hominem,
unionem maximitatis poffe afeédere, &híc cene i ta effet homo quod Deus,S'i­
ra Deus quod homo,perfedío uníuerfi, ín omnibus primatum tenens>in quo mini/
ma,maxima,ac media naturg maximitati abfolutg,unitæ,ita coincidererit>utipfe ora
niuperfedio effet3et’ ada centrada funt3in eo ut in fuáperfedíonequíefeerent ¿u
ws mefura,hominis effet et angelífutloannes ait in Apocalypfí)etfínguloru,quoníál,
diet uníuerfalís contrada entitas,fíngularum creaturarum, per unionem ad abfoltp 4
earn etititatem,quæ eft entítas abfoluta uníuerforum, per quem cunda initium cotral
dioms atqj finem reciperent,& per ipfum qui eft maxima cotradum â maximo abío
luto,omnia in effe contradíonis prodirent,& in abfolutum per medium eiufdem re/
dirent,tanquam per principium emanationis,^ per finem redudionis. Deus autem
ut eft æqualitas effendi omnia, creator eft uniuerfi3cum ipfum fit ad ipfum creatum*
Aequalitas igitur fumma atque maxima effendi omnia abfolute : illa eft cui ipfa hu/
manitatis natura uniretur ,ut ipfe Deus per affùmptam humanitatem,ita effet omnia
contra da in ipfa humanitate, quemadmodum eft æqualitas effendi omnia abfolutê*
Homo igitur ille,cum in ipfa maxima æqualitate effendi per unionem fubfifteret, fi/
Ims Dei effet, ficut Verbum, in quo omnia fadafunt,aut ipfa effendi æqualitas quæ
Dd falitïs nominatur, fecundum oftenfa in prioribus, nec tamen defeneret effe filius
hominis,ficutnecdefinereceffehomo,proutinfradicetur^ Et quoniam Deo opti/
mo atque perfedifsimo,non repugnant ifta, quæ abfq? fui uariatione,diminution^
aut minoratione per ipfum fieri poffunt, fed potius immenfæ bonitati coueniunt ut
optimê atque perfedifsimè côgruo ordíne,uníuerfa ab ipfo 8f ad ipfum creata funt,
tunecufemota hac uia omnia perfedioraeffepoffenttncmonifiaut. Deu aut ipfurrt
optimum negans,ab iftis rationabiliter poterit diffentire* Relegata eft enim procul
omnis inuidia,ab eo qui fumme bonus eft,cuius operatio defeduofa effe nequit: fed
‘feutipfe eftmaximus,ita Scopus eius,quanto hocpofsibilius eft,admaximumacce
di c Potentia autem maxima,non eft terminata nifi in feipfa, quoniam nihil extra ip/
. i ft,S¿ ipfa eft infinítala nulla igitur creatura terminatur,quin data quacuncp, ip
", .unita potentia pofit creare meliorem ac perfediorem. Sed fi homo eleuatur, ad
uittatem ipfi us potentiæ,ut non fit homo in fe fubfiftens creaturaffed in unitate curti
infinita potentíamon eft illa po tentia,in creatura fed in feipfa terminata. Hæc autem
eft perfedifsima operatio maximae Dei potentiae, infinitae,^ interminabili s, in qua
deficere nequit; alioqui neque creator effet,neque creatura* Quomodo enim crea/
tura effet contrade ab effe díuíno abfoluto, fiípfa contradío ípfí umbilis non efi*
fet : per quam eunda ut funt ab ipfo qui abfoluteeft,^contradaexfterent ,ac ipfaiM
funt contra da ab ipfo fint, cui contra dio eft fumme unita t^ut fíe primo fit Deas
creator, fecundo Deus
homo creata humanitate,fupreme in unitatem fui affurri/
pta, quafí íítuníuerfalís rerum omnium contradio, æqualitatiomniaeflèndi, hy/
poftatice ac perfonaliter unita, ut fie per Deum abfolutifsímum » mediante con/
tradioneuniuerfali, quæ humanitas eft: tertio loco omnia in effe contradum pro/
deant, utfic hoc ipfum quod funt, effe poffinc ordine S¿ modo meliori. Hic au/
tem ordo non temporaliter confideraridebet, quafi Deus in tempore præcefle/
rit primogenitum creaturæ, aut quod primogenitus Deus homo tempore mun/
dumanteuenerit, fed natura ÔÉordine perfectionis fuprà omne tempus, utillea/
pud Deum fupra tempus cundís prior exiftens,ín pknitudiiie temporis?multis re>
uolutionibus praeteri tis.mundo appareret*
Quo/

,

42

De dofta Ignorantia
QiJO modo ídípfum,eft fefusbenedíítus deus & homo»

Cap, IIIL

Voniam quidem ad hoc indubia nuiicfide, his talibus ratiocinationibus
p rouedíítim us,ut in nullo hæfîtantes firmiter teneamus,premiflà ueriísímaeffe,fubiungentes dicimus,temporis plenitudinem praeteritam,ackfum femperbenedidum primogenitum omnis creaturæefle.Nam ex iis,
quæ ipfeexilies homo fuprâ hominem, diuinê operatus eft,acalíjs que
ipfe in omnibus uerax repertus, de feipfo affirmauit, teñímoníum ínfanguíne lüo
perhibentibus etiam rjs,qui cum ipib conuerfati funt, conftantia inuariabili, infini­
tis dudum ineffabilibus probata argumentis:iufteaflerimus,ipfum efle quem om­
nis creatura in tempore futurum,ab initio expecftauít,ó¿ qui per Prophetas fein mu
do appariturum prædixerat»uenitenim,utomnia adimpleret,quoniam ipfe uoluntatecundios fanítatíreftítuít,
omnia occulta Sófecreta Sapientiæ,tanquampo­
tens fuper omnia edocuit,peccata tollens utDeus,mortuos fufcitans,naturam trâfe
mutans,imp crans fpiritibus,mari,et uentis,fuprà aquam ambulans,legem fta tuens
* in plenitudine fupplementi ad omnes leges» In quo ( fecundum teftímonium,illius
fingularifsimi prædicatorisucritatis Pauli, defiiper in raptu illuminati) habemus
perfedionem omnium, redemptionem, 8¿remiísíonem peccatorumtqui eft imago
Dei inuifibilis,primogenitus omnis creaturæ,quia in ipfo condita funtuniueria,m
coelis & in terra,uífíbilía
ínuifibílía,fiue throni,fiuedomínaríones,fíuepríncípatus,ftue poteftates.Omnia periplum,& in ipfo creata funt,& ipfe eft ante omnes,et
omniainiplb conftanq& ipfe eft caput corporis Ecclefîæ: quieftipfum principiix,
primogenitus ex mortuis, ut fit in omnibus ipfe primatum tenens: quia in ipfo coplacuit patri omnem plenitudinem inhabítare,0¿ per eum reconciliari omnia in ip­
fum» Talia quidem, QC alia plura, perhibentur làntftorum de eo teftimonia, quoni­
am ipfe Deus eft
homo,in quo ipfa humanitas,in ipfa diuinitate uerbo unita efti
ut non ín fe led in ipfo fubfifteret, poftquam humanitas in fummo gradu,^¿omni
plenitudíne,alíter efle nonpotuíqníííín diuina filfj perfona.Etad hoc,utfupraomnem intelledlualcmnoftram conpræhenfionem,quafi indo(ftaignoratia,hancper
fonam concipiamus,quæ hominem fibi uniuittafcendentes innoftro ihtellecftu,c0
fideremus cum Deus per omnia fit in omnibus, 6¿omnía & per omnia in Deo,uî
quodam loco fuperíusoftendímus,tunc cu ífta fimul copulatíueconfiderandafint,
fie quodDeas fitín omnibus,íta quedomnia ¿n Deo,ácum efleípfum diuínu fit
. fùpremæequalítatís etfímplícítatis,híncDeus ut eft ín omníb.nbneftfecudumgra
das ín ípfis quafi fe gradatím particulariter communicando» Omnia autem,Ime
diuerfitate gradual! efienon poíTunt. Quapropter inDeo funt, fecundum fecum
graduum diuerfitate» Hinc cum Deus fit in omnib. ita ut omnia in eo,eft manifeftu,
deumabfq? fui mutatione in .aequalitate effendi,omnia efle in unitatecum humani
tatelefii maxima»Quoníá maximus homo, in ipfo no aliter quam maxime efle pdteft»Et íta ín lefu,quí fíe eft pqualitas omnia efiendi,tani^ in filio in diuinis,q eft me­
dia perfona,pater æternus,& ípirítuflandus exiftát,ó¿ omnia ut ínu^rbo,8¿ omnis
creatura in ipfà humanitate fumma S¿perfedifll'ma, uníuerfelíter omnia creabilia
coplicanti,utfitomnis plenitudo ipfum inhabitans. Manuducamur aliqualiter ad
scnfa* ifta hocexemplo:Senfualis cognitio eft quçdam contraôa cognitiOjpropterquod
ïntellciius. fenfus non attingit nífí particularia* Intellectualis cognitio eft uniuerfelis,propter
quod refpecftufenfualis, abfoluta exiftit atq; abftracfta, â contradioneparticularfi
Contrahitur autem fenfatio uarièaduarios gradus, perquas quidem contractio­
nes,uariæ animalium (pedes exoriuntur,fecundum gradus noDÍlitatísóSperfedío
nís,6¿ quamuis ad maximum gradum fimplicíter non afcendat,ut fuperius oftendi
mastín fpecie tamen illa que actu fuprema eft in genere anímalítatís,puta humana,
ibi fenfus tale animal efficit, quoita eft animal, utó¿ fit intelle(ftus,homo ením eft
fuusintelledus,ubícÓtracftíofenfualisquodammodo ín intelledualí natura fuppofîtatur,cum mtelledaalís natura, exiftat quoddam díuínum feparatum, abftra¿tum

O

Liber

I IL

49

¿lam,efle fenfuali remanente temporali corruptibili fecundam fiiam naturam»
Quare quadam licet remota fimilitudine,ita in lefu confiderandum,ubi humant*
tas in diuinitatefuppofitatur,quoniam aliter,in fua plenitudine maxima efle non
poflet .Tntelledus enim lefu,cum fit per£edifsimus,penitfis in adu exiftens,noà
poteftnifiindiuinointelledu,quifolum feft adu omnia,fuppofitari perfonalíter,
Intelledus enim,in omnibus hominibus poflibiliter eft omnia crefcens gradation
depoflibilitateinadum,utquantofitmaior minor fit in potentia.Maximus autem
cumfit¡terminus potentiæ omnis intelledualis naturæin adu exilíeos plenírer:
nequaquam exiftere poteft,quin ita fit intelledusjquódS¿ fit Deus ,qui eft omnia
tnomnibus:quafiutfiwoAvywsxcirculo infcripta,natura effet humanacircaIus diuina:fi ipfa waAvyawa maxima efle debet,qua maior eflenoporeftnequaqua drains»
in angulis finitis per fe fubfiflereq fed in circulari figura,ita ut non haberet propria
fubfiftendífigaram,etiam¿nteUedaalí£er,abípfacircularíó< ætenia figura feparabilem. Maximitas autem perfedionis humanae nature,in fubftantiahbus et efletv
rialibusattendituuputa quoadintdledum,cui cætera corporalia feruiunt
hinc
maxime perfedus homo,non debet efle in accidentalibus emines,nifi tn refpedu
tntelledustnon enim requiritur utfi aut gigas aut nanus autillius uel illius magnitudinis,coloris,figuræ,ôf ficdecæterisaccidentahbusded hoctantum eftneceflariurmquod ipfum corpus declinet ita ab^cxtremis, utfit apcifsimum inftrumcntuni
intelledualis naturæ,cui abfque renitentia,murmwratione a ac fatigatione ipfum
obedíatjétóbtemperetflefusnofterínquooiTmesthefaurifcientiaeáfapientise eti/
am dùm in mundo apparuit, abfcoqdítifuerunqquafi lux ïn tenebris,ad huc finem
èminentifsimaHntélledualisnaturæ,corpusaptifsimum atque perfedifsrmum,ut
etiam á fandífsímís teftibus fuæ conuerfationiSjmemoriæ traditum eftjcreditur hax
bûifld
Quomodo Chriftus conceptus per fpiritumfandum,natus eft exMariauirgme.
Cap, V.
'i

Mplius confiderándum,quoniam humanitas perfedifsima furfum fuppofitata cum fit terminalis contrada præcifiojnaturx illius penitus fpeciem
non exitSimile autem à fimili genera tur, et hic fecunda naturae proportio­
nem,procedit generatum â genitore.Terminus autem cum careat termi/
noscaretfinitatione,&proportïone.Qaarebomomaximus,uiananiræ non eft generabilis^nequé etiam omnino carere poft principio fpeciei, cuius ultima perfedio exiftit.Partim igitur fecundam humana proceditnaturam*quia homo quo- .
niam eft altífsímnpríncipíatum, immediatifsimepríncípíounítum,cüc ipfiim priacípiumáquoeftímmedíatífsímé,eftutcreans aut generas,ut pater,
principiunij
humanum,eft ut pafliuum,materiam receptibilem miniftrans,quàre â matre;fine uq
rili femine»Omnis autem operatio,exfpirituâf amore quodam procedit,umenterri
adiu3pafliuo:utquodamlocoinfuperioribusoftcfiimreperitur. Ethincmaxima
operatio,fupràomnem naturae proportionem,per quam creator unitur creaturae/
ex maximo unienteamorejprocedesmon dubium,â fando ípirítufquiabfolute a/i
mor eft)neceffariô exiftit,per quem folum,fine adminiculo agentis contradi infral
latitudinem fpeciei,concipere potuit,mater,fíliumDeí patrís:utficut Deus pater
omníafpiritufuoformauitsquí?nonexcxftan£ibüs,ab ipfo in efle prodierunt,íta
principalí/us hoc egit eodem fandífsímo fpiritu, quando pcrfedifsimè operatus
eft.Quafi utexemplo inftruatur ignorantia noftraidum excellentiísímus aliquis
dodorjuerbumintelledualeac mentale fuummult difcipulis pandere, ut bftenfa
ípfis cóncepta ueritate, fpiritualiterpafcanturtagitut ipfum talefuum mentale nerburruuocem induat,quoniam aliteroftenfibiledifeipulisnon eft5finonindnatfenfibilem figuram. Non poteft autem aliter hoc fieri,nifi per fpiritum naturalem dodoris,qut ex attrado abe>adaptat uocalem fíguram,méhtalí uerbo conuenientem
cui taliter ípfiirii úérburn unit,ut uox ipfa in ipfo uerbo fubfiftatjita quód ludientes,
D
triediame

A

„

■-

s©

De dofta Ignorantia

m edi an teuoae uerbum attingit. Hac licet remoti (sima íímilítudíné,foprííd quoà
intelligípernos poteft,eleuamur parumperinnoftra meditatione:quoniam patet
æternusimmenfæbonitatis,nobisuolens ditiitiasgloriæ fuæ} ad omnem fidentias
0¿ lapiendae plenitudinem oftendere,Verbum sternum,filium fuum,qut ífta & ple
nitudocfmnium exiftit,noftris infirmitatibus compatiens,quoniam aliter qüâmià
fenfibili 8¿ nobis fimili forma,percipere non poteramus,ipfum fecundam noftram
capacitatem manifeftansjhumana natura induit, perfipiritumftndum fibi confiubftantiaiemtqui quidem fpírítusiquafi ut uox ex aere attrado per infipirationem» d¿
puritate fœcunditatis uirginalis (anguinis,corpus ipfum animale contexuit, ratio­
nem adijciens>ut homo enet uerbum Dei patris,adeó interné adunauit,ut cen­
trum fobftantiæhumanæ naturæexifteret,& hæc omnia,non feriatím,utianobiSj
conceptus temporaliter exprimitur,fedoperationemomentanea fupra omne tem­
pus,fecundum uolimtatem conforme infinitæ potentiæ, perada funtHanc autem
DífttópfrBe- matretn talem uirtute plenam,materiam miniftrantem,nemo dubitare deber cundias uirgines,omni uirtutis perfedioneexcefsífté3S¿ inter omnes mulieres fœcun/
das,excellentiorem benedidionemhabuifTeJpfa enim,quæ per omnia fuitadtatitum ta mqj excellentem unicupartum uirginalem pr£ordinata:omnibusexdebito
carere debuit,que aut puritati,aut uigorofitati fimul & unitati,tam procellentis par
tus,obefiepotuiiïent.Sienim præeledifsima Virgo no fuiiTet,quomodo ad partS
uirginale fine uirili femine apta fuíiTet,(ifandifsíma & fuperbenedída á Dominó
non fuifler,quomodo facrarium fandifpiritus,in quo filio Dei corpus effingeret,fa
da fuiftet.Si poil partam uirgo non remanfiftet,prius excellendfsimo partui, cen*
trummaternæfœcundttatis,infuafupremaperfedione lympiditatis non commanicaifetjfed diüifiuéÔ£ diminute,nô ut tanto filio unico Suupremo debaiflet.Siigi
. ) tur Virgo fandifsima,fe totam Deo obtulit, cui, operatione fpírituíTandí,etíá om­
nem fœcunditatis nataram penitus communicauittremanfit in ipfa immaculata uir
ginitas,ante partum,in partu,poil partum, fuprà omnem naturalem comuneras
generatíonemJncorrupta.Expatreigitur xterno,S¿ matre temporali, Virgine fait
cetgloríofífsima María,Deus & homo Iefus Chríftus natus eft. Ex patre máximo,
abfolute plenifsimo,ex matre plemfsíma uírginali fœcunditate,fuprema benedí
díone referca,ín temporis plenítudíne.Non erum potuit elle homo ex «natre uírgíne,nifiteporaltcer,nec^expatreDeonífíaecernalíter:fed ipfa temporalis natíuitas»
requífiuít in tempore plenitudinem perfedíonis,ficut ín matre plenitudine fœctm
di ta tis. Quando ígíturuenitplenitudotemporis,cumfmetempore homo nafeinó
poíTet, tunc natus eñín tempore, Qdoco ad hoc aptífsímo, omnibus ta ene creaturis
occuldfsimo.Summæænim plenitudine.s,incôporabilesfuntalrjsquotidianis experíentijs.Hínc nullo figno,quæcuq3 ratio eas appræhendere potui t,quamuis qua/
dáoccultífsíma propheticainfpiratione,quædam ligna obfcura tradita fuerint,ob­
umbrata humanis fimilitudinibustex quibus rationabiliter incarnanda uerbum, ira
temporis plenitudinepræuidiilepotuiifentfapientesipræcifioneaero Ioci,uel tem
potis autmodi,folus pternus gertitorpraefciuit,quiordinauitutdumediumfilentift
tenerent omnia,q> tunc in nodis difcurfu,filius ab arce fuperna,in uteruuirginalem
defcenderetjSC ordinato conuenienti tempore,in forma feruí fe mado manifeftaret»

Myíteríum mortis leíu Chriftí.

K^t'io4
Sfíijiíí,

VI.

ígrefsionem paruam ad exprefsionem íntentí,praetnitticouenit,utmyíle
ríum CruciSjClarius attingamus.Non dubium hominem ex íenfu,6¿ inteí
leda,atq¿ ratione media» quæutrunq; nedft,exiftere,ordoautemfubniilf
tit fenfum ratíohi,ratione aero íntelleduí.Intelledus de tempore áí mura
do non eft,fed abfolutusab hís,fenfus demudo fob tempore,motibusfobíedusexá
ílít.Ratio quafi in horizonteeft, quoad intelledum,íed in Auge,quo adfenfum:ut
in ipfa coïncidant quæ funt infrà S¿ fuprà tempus.Senfus,incapax eft foper tempo-;
talium & ipirítualium.Animaligitur,non percipit ea quæDei fontacuniDeus fpitâJ

D

Initlleftui.

Cap.

Liber 'III,

h

plufquam fpiritus exiliat,Si propter hoc fenîùalis cognitio,in tenebris eft ígnorantiæ æternorum,& mouetur fecundum carnem,ad carnalia defídería per concupifcibilem potentiam,ad repellenddmimpédíens,perifafcibilèm.Ratio uero
fuprà eminens in fua natura, ex participatione íntelledualís nàturæ,leges quafi
dam contínet,per quasutredrix paífíónum defiderij,ipfas moderetur,ad çquuni
réducat:ne homo in fenfibilibus finem ponetis,defideríó fpírítalí intellèâus prino
tur. Eteft potíísíma lega,ne quis faciat alteri,quod fibi fieri nollet QC quod aeterna
temporalibus praeponantur,S¿ munda atque fanda caducis
ímmundís?¡8¿ ad
hoc cooperantur leges, ex ipfa rattone elicitæ à íandíísímís legislatóribus,fecuh*
dùm díueríitatem loci et temporís,pro remédtjs in rationêm pëccantiiïjpromulgatç-J
Intellèdus altius uolans,uidet,etiam fi fenfus rationi fubijceretur per omnia,fibi
connaturales paísiones non ínfequendo, qua nihilominus homo per fe in fineni
intellectualium & æternorum affeduum peruenire non ualeret.Nam cumhomd
exfemineAdam, in carnalibus uoluptatibus fit genitus,in quo ipfa anímalícas fe­
cundum propagatíonem,uíncítfpírítualitatem:tuncipra natura,in radice originis
carnalibus delicqs immerfa,per quas homo in elle à patre prodrjt penitus impotens
remanet,ad tranfcendendum temporalia pro amplexu fpiritualium
Quaproptefc
fi pondus deledationum carnalium,attrahit deorfum rationemQC intehedum,ut
confentiarit,illis motibus nôrefiftendo, clarum éft hominem ita deoríum tradum a
Deo auerium,fruitione optimi bonfiquod eft ¿ntelledualíter fur funi ôf aeternum
penitus príuarí.Sí ueró ratio domina tur fenfuí,adhuc opus eft ut inteHedus dominetur rationi,ut iùprà rationemfide formata mediatori adhaereat,ut iic perDeufft
attrahi pofsit ad gloriam.Nemo unquam fuit potens,fuprafeip(um ac propriam fo­
am naturam,ita peccatis defiderí] carnalis originaliter fubditam,pofse afcenderc
fuprà fuam radice,ad eterna & cœleftiamifi qui de cœlo dífcendítChríftusIefus,hic
eft, qui & pro pria uirtuteafcendit,in quo ípfa humana natura non exuoiüntatëcar?
nis,fed ex Deo nata,nihil obftaculí habuit,quin
potenter ad Deum patre fedireh
InChrifto igitur,ipfa humana natura,per unionem ad fommam potentiam exalta*
ta eft,8¿ erepta de pondere temporalium etgrauantium defideriorum. Voluit autem
Chríftus Dominus5omniahumàn3enaturæfacinora,nos ad terrena attrahéntía,írt
fuo humano corporeñon propter feneum peccatum non fecerit)fed propter nos pe
nitus mortifícare,S¿ mortificando purgaret ut omnes homines eiufdem humanitas
cis cum ipfo,omnem peccatorum íuorum purgationem reperirentinfeipfo. Voluti
tariaÓ¿innocentífsima,turpífsíma atque crudelifsima hominis Chriftí crucis mors
omnium carnalium defideriorum humanæ naturæ extíndío,fátísfadío,atque púri
gatio fuit,quícquíd humaniter contra chafitatem proximi fieri poteft in plenitudi­
ne charítatís Chriftí, qua feipfum morti etiam dedit pro ínimícís,abundanrer extat
adimpletum.Humanitas igitur in Chrifto lefu,omnes omnium hominum defedus
adimpleuitNamipfa cum fit maxima,totam fpeciei potentiam ampledttur,ut fit
cuiuslibet hominis talis effendi çqùalitaS,quOd multo amplius quam frater &C ami­
cus fpecialifsimus,cuilibetconiundus fit,nani hoc agit maximitas humanæ natu­
ræ ut ín«quolibet homine,fibi per formatam fidém àdhærènte. Chríftus fitipfe
ídemhomo,uníonéperfedífsíma,cuíuslíbetnúmero faluo.Per quam hoc ueruni
eft,quod ipíemet aiuquicquiduní mínimo ex meis fécerítis5mihi feciftis, econuerfd,quícquídChríftuslefus pafsione fua meruit,illi meruerunt, qui unum funt
cum ¿pío,falúa differentia graduum meriti,fecundum differentiam graduum unio*
nis cuiufqp cum ipfo,per fidem charitatè formatam. Hincin ipfo circum cifi5inipfb
baptizati,inipfomortuiJn ípfodénuó per refurredionem uiuificati,inipibDeo(
uniti S¿ glorificad,fideles exiftunt.Non eft igitur luftificatio noftra ex nobis, fed ex
Chrifto:qui cum fit omnis p!enitudo,iñ ipfo omhiaconfeqtiimur^ fi ipfum habue­
rimus,quem cum inhacuita per fidem formatam attingamus,non alitet quàm ipfâ
fide íuftíficarí poterimus,ut infra quodam loco èxtënuus dicemus. Hoc eft illud
ineffabile crucis myfteríum noftræ redemptíonís:ín quo ultra eáquáé ta<ftafunt¿
D x
Chríftus

ji

De do ¿ta Ignorantia

Chriftus offendit quomodo neritas & iuftitia,& uirtutes diuinsie, temporali uitæuÉ
æterna caducis præferri debeant3ac quôd in homine peffecftiisimo iunitria conflari
tíá atque fortitudo,charitas humanitas eife debent:ficut mors Chrifti rn cruce,iri
maximo lefu illas ac omnes aftas uirtutes,maximefuiifeoftendit.Qaant0igiturho
mo pius inipfis immortalibus uírtutibus afcenderit3tantóChrifto iimilior fit,coincíduntením minima maximis,ut maxima humiliatio cum exaltatione .turpifssmâ
mors fupremeftudíofí,cum gloríofauitaj&íta de cæteristut omnia iftjbnobís Chri
ftí uita3pafsío,at(^crucífíxio,manífeftant.

Demyfteríorefurré&íonis.

Cap.

VIÏ.

Hriflus homo pafsíbilís & mortalís,non alíterad gloriam patris,pmicnte
potuit,quí eft ipfa ímmortalítas,quoniá abfoluta uíta,nífi mortaleimmor­
talitatem índueret.Quodfíeri nequaquam potuit,citrâ mortermquomodo
enim mortale,aliter induere poiïêt immortalitatem,nifífpolíaretur morralítateíquomodo ab illa abfolueretur,nífi fotuto debítomortís^propterquodaíé
ípía Verítas:flultos3¿ tardi cordis eos eÍ1e,quí non ¿ntellígunt Chriftum oportere
moríjÓÓ i ta in gloriam íntrare.Quoníam autem ítl prioribus oftendimus , Chriftum
propter nos mortuum,mortequidem crudeli (sima, dicendum confequenter, quo*
< niam aliter humanam naturam ad immortalitatis templum,quam per mortis uido
[nam,traduci nonconuetliebatihincrnortem iubijt3ut fecumrefurgeret humana na
\tura aduitam perpetuam,S¿ animale mortale corpus,fieret ipirituale incorruptibifle.Non potuit uerus homo effe,nifi mortalis,& no potuit ad immortalitatem,mbr'talem naturamuehere,nififpoliatamortalitatepermorte. Audi quâmpulchrenosi
inftruit ipfa Veritas,de hoc loquens,cum aitinifigranum frumenti ín terram cades,
mortuum fuerit,ipfum folum manet,fi uerô mortuum fuerit, multum frtidium af>
fert. Chriftus igitur fi femper mortalis remanfiftet,etiamfi nunquam mortuus fuifíet,quomodo naturæ humane immortalitatem præftftiflèt mortalis homofctfi ipfe
mortuus non fuiflet,folus remanfiflet mortalis fine morte.Oporcebat ergo ipfum á
pofsibilitate moriendi per mortem liberari,fi multum frudum affetre debuit, ut fic
exaltatus3ad fe omnia traheret,quando eius poteftas non tantum efletin mundo ad
terracorrupribiIí,fedó¡5íncoeloíncorruptibílí.HocautemaIíquaIíter in noftra ig/
norantia attingere poterimus,fi ea quæ ¡xp¿ dida funt,menti habuerimus.Oftendí
J mus íhantehaoítís,hominélefum maximum, in fe feparatímádíuínítate perfonam
/fubfiftendí habere non poiTe,quia maximus.Et ob hoc communicatio Idíomatum
admittitur,ut humana coincidantdiuinis,quoniam humanitas illa infeparabilis adi
Uunitate propter fupremamunionem,quafi per diuinitatem induta & ailumpta,feorfum perfonaliter fiibfiftere nequit: homo uero ex corpore Ranima uníais eft»
quorum lepara tío mórs eft. Quia igitur ípfa maxima humanius,in diuina hippoÍítatiirperiona,non erat pofsíbíle aut animam aut corpus,etiam poftdiuifíoncmlo
calem,mortis tempore ieperari â perfona diuina,fine qua homo ille no fubfiftebat.
Non igitur mortuus fuit Chriftus,quafi perfona eius defeciftet, fed abfc$ etiamlocalí dtuifione quo ad centrum in quo humanitas iuppofitabatur,remanfitdiuinita<
tí hypoftatice unitus,& fecundum naturam inferiorem,quæ diuifione animae â cori ¡poreXecundumfiiænaturacueritatem^atipotaùjtemporaliter localiterdiuifio
! facftaeft,uteodemloco& eodem tempore non eflentfimul,mortis hora, anima 6¿
corpus.Quarein corporei anima non fuit corruptibilitas poisibilis,cœn unita ef>
fentæternitatided temporalis natíuítas,morti 8¿feparatíoni temporali fiibdítá fuít^
ita quôd completo circulo reditionis ad folutionedecompofitione* temporali abfoluto&fámpííuscorporeabhts motibus temporalibus, ueritas humanitatis quæ
fuprà tempus eft ut diuinitati unita incorruptaremanens,prout eius requirebat ueritas,ueritatem corporis ueritatianimæ adunaret : ut fic dimifta umbroû imagine
ueriraris homínís,quííntemporeapparuítuerUshomo,aboinn¿ têporali pafsíone
abfolucus refurgeret: ut ide Iefiis3fuprâ omnes temporales motus3amplius no mo-

C

Liber

I IL

yj

h*turus3uerifsimérefurgeret,perunionemanimæ ad corpus,fuprâ omnem motum
temporalem.Sine qua quidem unione,neritas humanitatis incomiptibiIis,ueiifsL
me abfqueconfufione naturæ diuinæperfonæjhypoftaticéunitanonfuiireLAdiuua ingenq-paruitatem-ac ignorantiam tuam, exemplo Chrifti in írura en tí grano GMvfr*
ubi numerus grani corrumpítur,remanente eílentía fpecífica fana,qua medíante
natura multa grana refufcítanquod fiípfum granum eftèt maximum atque per fe dtfsímum, tale in terra optima atque foecundifsima moriens,non tantum centefi/
mum aut míllefimum frudum afferre poffeqfed tantum,quantum natura fpeciei in
fuapofsibilitateampledgrecunHoceftquidemquod ait Veritas:quomodo frud­
um multum afferret,multitudo enimdinitas eft fine numero.lntellige itaque acute»
humanitas enim Iefu,eo ipfo quod ad hominem Chriftum contrade confideratur
eô ipfo etiam diuinitati unita fimul intelligatur,cui ut unita eft,plurimum abibluta
eftjUtconftderatur Chriftus uerus homo,illa contrada eft,ut per humanitatem ho­
mo fit,6< ita humanitas lefu eft ut medium inter puré abíblutum
puré contra*
dum,fecundum hocitaq? non fuit corruptibilisnifi fecundum quid,èc {impliciter
incorruptibilis.Fuitigiturfecundumtemporalitatem,adquam contrada fuit cor­
ruptibilis:^ fecundum hoc quod fuit abfoluta à tempore,QC fuprâ tempus,6¿ diui*
nirati unita,incorruptibilis, Veritas autem ut eft temporaliter contrada,eft quafi
fignum S¿ imago ueritatis fuperremporalis : ita neritas corporis temporaliter
contrada,eft quafi umbra ueritatis corporis,fupertemporalts.Sic & neritas animæ
contrada,eft utumbra animæ,âtemporeabfolutæîuidetur enim potius fenfus aut
rajo quam intelledus,dumeft in tempore,ubifine phantafmatibus non appræhen*
< dit,& fuprâ tempus eleuata,intelledus eft ab his liber & abfolutus.Et quoniam íp­
fa humanitas,furfum fuit in incorruptibilitate diuina,radicata infeparabiliter,tunc
completo motu temporali corruptibili,non potuit refolutio fierimifi uerfus radi­
cem incorruptibilitatis.Quare poft finem motus temporalis,qui mors fuit,Cubiatis
his omnibus quæ temporaliter ueritati naturæ humanæ accefferijnt,reíurrexíc
idem Iefus,non in corpore grauí,corruptíbiIiJumbrofo,pafsibíli,<S¿ cætens,quæ
temporalem compofitionem confequuntunfedtñ corpore uero,gloriofo impaisiz
bili,agili,ÔÉimmortalijUtueritas â conditionibus abfoluta temporalibus,requirebat.Ét hanc quidem unionem,neceflàriôexpofcebat ípfa neritas hypoftaticæ unionis,humanænaturç&diuinæ.QuapropterTeium benedidu à mortuis refurgere
oportebat,ut ipfemet ait dicens:Oportebat Chriftum fie pati»Ô£ tertia die refursereâ mortuis.

Chriftus primitiae dormientium,cœlosafcendir.
Cap. VI IL
Stenfishís,facileeftuídere,Chriftumprímogenítum ex mortuis efene- Aficnfa.
moenim ante ipfum refurgere potuit,quando humana natura nondum
in tempore ad maximum perueniens,incorruptibilitati,immortalitati
(utíínChrífto)uníta fuít.Ómnesením impotentes erant,quoufcp uemreç
flle,quiait:ppteftatemhabeoponere animam meam,ÔC iterum fumere.lnduit ígú
tur in Chrifto humananatura immortalitatem,qui eft primitiæ dormíentíum.Non
eft autem nífi una indíuífibílis humanitas,& omnium hominum fpecífica eflèntia
per quam omnes particulares homines,funthominesinterfenumeraliter diftindi,
ita ut eadem etiam humanitas,fit Chrifti,ó¿omníum hominum,diftindione nume­
rali indiuiduorum,inconfufa remanente.Hinc manifeftum eft,omnium hominum
qui temporaliter ante,aut poft Chriftum fuerunt,aut erunt,humanitatem,in Chriz
fto immortalitatem induifte.Quapropter patet rationem hanc concludere,Chri­
ftus homo refurrexit. Hinc omnes homines refurgent per ipfum,poft omnem temporaliscorruptibilitatis motum, ut fint perpetuo incorruptibiles.Etquamuis omnium hominum una fit humanitasjfunt tamen indiuiduantia principia,ipfam ad hoc
uel illud fuppofitum contrahentia,uaria&diuerfa:ita quod in Jefu Chrifto erant
folum perfedifsima ÔC potentifsima» & eflentiæ humanitatis propínquífiíma,quæ
D j
diuinitati

O

5 4.

Dé do da Ignor antia

Íiufaítati unfta fuit,ín cuius uirtute,potens erat Chriftus, propria uírtute refurg^
te,quæ quidem uirtus ipfi âdiuinïcate adnehiúprópterquód Deus ípfum â mortuis
dícíturrefufcítafle,quícumDeusS¿ homo efe, propria uírtute reíurrexít: ÔÉnuR
'
Ius hominum prætéripfam,nifi ín Chrifti uirtute,qui & Deus eft, poterit ut Chríi
ftus refargere. Eft igitur Chríftus, per quem fecundum humanitatis naturamfemortalitatem noftrahumananatura.contraxit ,6f per quem etiam faprâ tempus ia
fuani fimilitudinem refingemus, ceflante mo tu, qui penitus fab motu nati farnus^,
hoc erit in fine ficularum Chríftus autem,qui folum ut à matre prodijt,remporalu
ter natus filiation totum temporis fluxum in refurredione expedauit,,quia eius ná.
tíuítatem,tempus pení£usnonappraehendít.Aduertenaturam,immortalítatcmím
Chnfto induífleípropter quod,omnes quidem fiue boni fiue malí,refiirgemust fed
non omnes imnuitabímur,per gloriam transformantem nos in filios adoptioni^
per Chriftum Det filfam.Refurgent igitur omnes per Chriftum, fid non omnes ue
Chriftus,S¿ in ip ib per unionem,nifi illí qui fane Chrifti,per fidem,Îpem,Ô£ chanta-'
tern, Videsfni fallorfaullam perfedam religionem,homines ad ultimum defideratifsirnum pads finem,ducentem eflequat Chriftum non ampledicur Mediatorent '
r^dcMî.
& fafaatorem,Deum & hominem>uiam,uitam,ô£ ueritatem. Age.quàm abfona eft:
Sarracenorum credulitas,qui Chriftum máximum atqperfedflsimum hominem^
deuirgínenatum,6¿adcceios uíuum translatum affirmant,Deum negant: obcæz
cati funt profedó ¿quia afferunt impofsibile* Verum face clarius inteiledumhabéntfi apparere poteft5etiam ex taliter præmifsis,nec hominem polle efte per pnù
nía perfedifsímumatauemaximum, faprà naturam ex uírgíne natum,qpi fimul
Deus non firSuntíllí fíneratíóne,crucis perfecucores,efas myfteríaignorantes, cii
_ .
fas étíamdiuínuni redemptionis frudum,nonguñabunt:nec ex lege fui Machia
ds ¡amies, j^tfg^uænqnafaidqùàfauofaptatis defidería implere promittit, quae in Chrifti
jw¿
morte,extínóbfantinnobis,expedantad quae nos fp erantes,appræhenfioneiW
corruptibilis gioi'iæ,anhelamus* Fatentur pariter ludæicumiftis,Mefsiam maxí^
múm,perfeclífsímum,0¿ immortalem ho minem,.quem,Deum negant, eadem dia­
bólica caecitate detenti qui etiam fu p i e mam beatitudinem. fruitionis Dei , ficus
quàm nos Chrifti firuulfiutifuturam non fperant,fic nec confequentur . Et id quod
mirabilius iqdico,effxquodtamipfiludsei quâmSa tracent, refarredíonem genera*
km credunt futuram,&pofsibilitatem per hominem, qui etiam Deus eft, non admittunt.Nam STfi diceretur,quod ceflante motu generationis & corruptionis,perfedio uníuerfi abíque refarreciione efte non pofleucum natura media humana,, fit
pars una eflentialis uniuerfi,finequa uniuerfum non folum perfedurmfid nec unfa
uerfum effeqSii quod propter hoc n'eceftarium fit,fialiquando ceflàt motus, totuni
uniuerfum perire,aut homines ad incorruptibilitatem refargere, in quibus, omni>
um medíánaturácompleta eft,itaut afta animalia non fit neceflerefurgere,cum hoz
mo fit ipforum perfedío,aut (i refarredio propterea futura diceretur, ut totus ho
mo>retributionemcondignam meritorum à Deo iufto recipiautamen ad haec faz
iper omnía neceflaríum eft,Chriftum, hominem & Deum credi, per quem fofam¿
natura humana ad incorruptibilitatem poteft peruenire.Obcæcati itaque fifat,om*
jnes refarredíonem credentes,& Chriftum medium pofiibilitatis ipfiu8,defiteatedeum refarredionis fides fit,diuinitatis8< humanitatis Chrifti,ó¿ipfiusmorrísac
tefurredionis affirmatio,qui primogenitus eft ex mortuis,fecundum præmifla. Re
furrexít enim,utíta intraret fa gloriam,per afeenfionem ad codos ► Quem quidem
afienfam,fuprâ omnem corruptibilitatis motum $¿ influentiam cœlorum,arbfi
. tror intelligendummam cum fecundum diiunftatem fit ubique, ibi tamen proprius
eius locus dicitur,ubi non eft ulla unquam mutatio, pafsio,triftitia,&caeceraqua&
temporalitatiaccidunt.Ethuncquidemlocum æternigaudij & pacis,fuprâ coelo»'
eftenominamus,licet loco nec appræhenfibilis, nec défi rptíbílís, autdiffíníbilí®
exiftat.Tpfe,centrumatquecircumferentíafatelledualísnaturaeeft,S¿ cum intelle*
¿tus omnia ambiafauprâ omnía eftln fan&istaméanímabusmíonaUbusa& fpírítftw
;
«A

Liber

si

ill.

h'businteîle(ftuaïibus,qui funt cœli enarrantes gloriam eius,eft requiefcens,qua ­
fi in templo fuo.Sic igitur fuprà omnem locum,E omne tempus, ad incorruptibi­
lem manfionem, fupra omne id quod dici poteft, intelligimus Chriftum aícendíffe,tn hoc quod fupràómnes codos afcendit,utadimpleretomniá:qui cum fitDeus,
‘eftomniainomnibus,EipferegtiatincœIisilIisintelIe(ftualibus,cum fit ipfà uèritas,Enonfecundumlôcum potiusincircumferèntiajquâm centro (edens,curó
fit centrum omnium rationabilium fpírítuum,ut uita èorum. Et propter hoc intra
homines hoc regnum cœlorum etiam efle ípfe affirmat, qui eft fons uitæ anímarumffinisqs earum.

Chríftus índex eft umorum & mortuorum,

Cap.

IX.

Vis índex iuftior,quàm qui E ípfa fuñí t i a C’ Chríftus enim caput & príncí- ¿¿¿;
\píumomnís rationalis creaturæ, eft ipfa ratio maxima, à qua eft omnisraItio.Ratio autem eft,indicium difcretiuum faciens.Vndemerito uiuOrum
Emortuorum index eft,qui cum omnibus rationalibus creaturis huma»
nam naturam rationalem affumpfit, manens Deus, qui èft remunera­
tor ómníuñi.IudícatautemfupráomDe tempus,per fe,E in fe omnia,quoniam com
Èlecftitur omnes creaturas, cum fit maximus homo, in quo omnia* quia Deus ut
)eus,eftlux infinitado quo non funttenebræ, quæ quidem lux omnia illuminat,
ita ut omnia in ipfa lnce,fint ipfi luci manifeftifsima. Hæc enim infinita lux intelle«ftualis,fupra omne tempus,ita præfens ficut præteritüm, ita uiuum ficucmortuum
complícatjficutluxcórporalíshypoftaííséftomnmnicolorumiChriftusautémeft
ut ignis purifsimus,qui eft infeparabilis à luce,E id fe non fubfiftit,fed iri luce,E eft l2ntSa
ignis ili e, fpírí tualis uitæ E intellecftm^qiii ut omnia confutuens intra fe receptans,
omnía E probat E iudicat,quafi indicium materialis ignis,cunda examinans. Iu-i
dicantur autem in Chrifto, omnes rationale^ fpirítus, quafiignibilein igne,quo- .
rum aliud perfiftenterin ipfo transformatur in fimilttudinem ignis : ut aurum opti­
mum atque perfecftifsimum,ita eft aurum , E ádeó ùeheméntef ignituqi,utappareat non plus aurum, quam ignis : E aliud noníntantumparcídpatdéíntenfitatéi
f,
ígniSjUtíargentum depuratum,aut æsaut ferrum ¿ Omnia tamen transformata ini
ignem uidentur,licet quodlibet in gradu fuo. Et hoc indicium eft ignis tantum,norip^*
ignitorum,cum quodlibet ignitum in quolibet ignito,ignem illum ardentifsimum Finwp
tantiim àppræhendat,E non differentiam ignitorum* quafi uti nos,fi fufum aurum
E argentum atque cuprum, in maximo igne corifpiceremus,differentiâs metallomrn>poftquam in ignis formam transformata funt,non appræhendimus. Ignis au­
tem ipfefuntelledualiseflet, gradus perfecfttonis cuiufque fciret,E ad quantum
fecundum gradus ipfoSiCapacitasitttenfitatis ignis in quolibet diffefenterie habe­
ret. Vndeutiquædam ignibiliaffunt in igneincorruptibiliter perfeuerantia,capacia lucís E caloris,quæ in fimilitudinem ignis funt transformabilia 5 propter fui pu^
Htatem,E hoc differenter fecundum plus E minus,quædam uero funtquæ pro­
pter impuritatem fuam,etiam fifint calefacftibilia,non tamen in lucem transfer*
mabilia j ita Chríftus Index, fecundum unicum fimplicífsimüm arqué índíftíndurn iudicium,inuno momento,omnibusiuftifsimè Eabfque inuidiat quafi ordiné naturæ non temporis, calorem creatæ rationis commtmicattut recepto calo­
re,lumen intelledualediuinum defeperinfundat,ut fitDeus omnia in omnibus,1
E omnía per ípfum Mediatorem in Deo,E æquales ei, quanto hoc fecundum ca­
pacitatem cuiufqiie,pofsibiliusfuerit. Sed quod quædam propter hoc,quia ma/
gis unira E pura fint,non tantum caloris fed E lucis perceptibilia, E alia uix calo­
ris, fed non lucis,accidit ex índiípoficíone fubiecftorum. Vnde cum lux illa infinita,fit ipfa æternitas atque neritas,neceffe eft utrationalis creatura,quæ per ipfam illuminaridefiderat,adueraEseternafeconuertat,fupra ifta mundana E corruptibíIia.Contrarío modo-fehabent corporalia E fpiritualia. Virtus enim uegetatiua,'
D
corporalia
g
B

js

De docta Ignorantia

corporalis eft,qtïæ conuertít alimentum ab extrinfecp receptam , in flaturam alM,
non cónuertírur animal in panem,fed econuerfô. Spiritus autem intellectualis,
■cuius operatioeft fuprà tempUs3quafi in horizonte æternitaris,quando feàd æterna conuertit,non poteft i ta in le conuertere,cum firit aeterna 0£ incorruptibilia ,fed
nec ipft cum fit incorruptibilis , ita feínípfa conuertít, ut definat éfleíntelledhialis
fubftantia : fed conuèrtitur in ipfa, ut abforbeatur in fimilitudinCm aeternorum,fceundum gradus tamen,utmagis adipfa 6£feruentith conuerfns,magis Sf profunz
dius ab aeternis perficíatur,S¿abfcondatur eius eftein ipfo aeterno elle. Chriftus ati
tem cum fit immortalis amplius,^uiuat,& fit uita, S¿uerítas qui fe ad ipfüm conuertít,aduítamfeconueftít,ó£aduerítatem,
quanto hoc ardentiùs,tanto magis
à mundanis &corruptibilibus,feadæterna eleuat,utuita faafítabfconditaínChri
fto.Virtutes enim funt3æternaiuftitia,permanens in feculum féculí,uíta, & ueritasi.
Qui feaduirtutesconuertít,ambulatínutjs Chrifti, quæ funt uiæ puritatis ÔÉirru
ftiortalitatisJVirtutes ueræ,diuinæ illuminationes funt .Quaré qui fë in hac uita per
Chriftum conuertitqui eft tnrtus,dum de hac temporali uita abfoluetur, in purita­
te ípírítus reperietur,ut.intrare pofsit ad gaudium æternæappræhénfionis. Conner
fio uerô fpiritusnoftrieft,quando fecundum omnes fuas potentias intellecftuales,
ad ipfam puríísímamaeternamuerítatefn,feconuertitperfidem,cuíomniapoftpó
nít,2¿ ipfam talem ueritàtem folam amandam eligit atque amat Conuerfioenini
per fidem certiísímam ad uéritatem,quæ Chriftus éft, eft mundum iftum deferere,
atque inuícftoríacálcarejpfum autem ardendfsirheamare, eft per fpírítuálém mo­
tum in ipfum pergere, quia ipfe non tantum eft amabilis/fedCharitas ipfa. Dum
enim ipiritus pergit per gradus amoris, ad ipfamchadtatem,in ipfam charitateni
non quidem temporaliter,fedfuprâ omne tempus omnem mundanum motum,
profundatur.Sicut igitur omnis amans,eft in amore* ita omnes uirtutem amantes»
in Chrífto.Ét ficut omnis amans,eft per amorem amans: ita omnes .amantes uèrita>
tem,per Chriftum (unt ipfam amantes. Hinc nemo nouit acritatem, nifi fpiricus
Chrifti fuerit in illo. Ét ficut impofsibile eft,amantem eiTefineamoi*e:itaimpofsi^
bile eft,quenquam habere Deum fine fpiritu Chrifti, in quo fpiritu tantum Deum
adorare uakmus,propter quod increduli,ad Chriftum non conuerfi, incapaces Iu/
minis gloriæ transformationis,iam indicati funt ad tenebro fi ta tem & umbram mor
tis,àuitaauerfi,quæChriftuseft,decüiustantum plenítudíne,omnesíngíoríafatiantur perunionem.De qua infra cum deecclefïa loquemur,ex eodem fündametl
tOjpro confolatione noftra,nonnulla fubîjciemus.
Defenténtíaíudíds^

Cap,

Éminem niortaííum ¿ótnpr æhendere indicium iftud,ac éius íudícís fen-1
tentiam,manifeftum eft. Quoniam cum fitfupraomnetempus&tiiotum,nondífcu(síonecomparatíuauel præfumptiua,ac prolatione uocali,6¿ fignis talibusexpeditur,quæmoramprotraâionem capiunt: fed
ficutinueiboomníacreatafuntíquoniamdixít, ó¿fa(ftafunt) itaixi eodem uerbó*
quodôÉratio dicihjr,omnia iudicatur.Necinterfententiam Sfexíecutionem quic-quamintereftjfed hoc eft qudd in momento fit, fcilicet quod & refurreeftio apprghenfio finis differ enter, glorificado in translatione filiofum Dei,g< damnatio tri
exclufione aüefíbrumfnullo etiatñ íhdíüifibíli temporis momento díftingantur»
Intelledualís natma quæ fuprâ tempus eft,& corruptioni temporali nonfubdita,
ex fiii natura intra le formas incorruptibiles compledens,ut puta, Mathematicas
fuo modo abftraâaSiôi etiam naturales, quæ in ipíaíntelledualiabfcoñduntur
transformantur de facilt,quæ funt nobis mantiducftiua figna , incorruptibilitatis?
eius,quia locus incorruptibilium incorruptibilisjnaturali motu, ad uerítaíém moueturabftraiftifsimam»quafiadfinem defideriorUmTuorum,ac ad ultimum obie/
âum delediabilifsimum.Et quoniam hoc tale obieâum eft omnia, quia Deus,in«
.
telleiftu^

N

i

j
|
\

‘

I
;
|

j

?
•

Liber . I IL

ÿz

tclIedhïSjimmortaíísjSíincorruptibilis , ququfque attingat ipfum,íníáttaBHis eft;
cum nonfatierur nifi in obiecftoæterno.Quod fi intelletftus, abfolutiis ab hoc cor- .
pore,in quo opinionibus ex tempore fubrjcitttr, adoptatum finem non pertirigitjed potius cum appetat ueritatem cadit in ignorantiam, & cum ultimo defide/
río non aliud defiderét quâm ipfam ueritatem,non in ænigmate aut (ignis, fed cer titudinaliterfacieténusappræhendereîtunc cum ob auerfionem ipfiusauericate,
iri hora feparatioiiis,S¿ conuerfionem ad corruptibile j cadat ad defideratum corruptibile,adinGertitudmem S¿ confufionem in ipfum tenebrofum chaos,meræpoG
fibilitab's, ubi nihil certi adlu* redé ad intellecftualem mortem defcendilTe dicitur»
Eft enim anïmæ intellect ualiintelligere,efle: intelligere defideratum,eft ipfi uG
uere.Propterhoc,ficuteieftuita3eterna,appræhendere ultimo deflderàtum,ftabd
ïe,æternum:itaefteimorsæterna,feparari ab illo ftabili defiderato.ôd praecipitari
ínípfum chaos confufioniSiUbiigneperpetuo cruciatur modo fuo, â nobis non in*
telligibilialiter,quam ut crucíaturpríuatus uitah alimento S¿fanitate,3¿non»ilh's
tantum,fed 8¿fpealiquandoaflequendi,utfíneextincftíane& finejemper moría*
tur agonizando. Hæc eft uita ærumnofa,fuprà id quod cogitari poteft,quæ ita eft
uita utfitniors,quæita eft efle,utficnon eÎTe,qnæita eft intelligere, ut fit ignorare;
Et quoniam inantehabítís probatum eft,quód fuprà omnem motúm,& tempus,8C
quantítatem,6¿ cætera tempori fubdíta, refurreftio hominum eft, ita. quod corruptibileinincorruptibilejantmale infpírítualerefoluitur ,ut totus homofit fuas in*
telledusquieft ipiritus,ô£corpusuerumficin fpirituabforpcum,ut non fit corpuá
¿nfequafiÍnfuís'corporalíbusquantíficatíuisÓ<cemporalibuspropórrioníbus,fed
translatum ínfpírítum,quafi contrarío modo ad hocnoftrum corpus, ubi non indetur intelledus fed corpus, in quo ipfeintellecftus quafi íncarcerátus apparet,ibt
üero corpus eft ita in fpiritu,ficut hie ipiritus in corpore , & propter hoc ut hie ani­
ma aggrauatar per corpus,ita ibi corpus'alleuiatur per fpiritum : hinc ut gaudia ípíntualiauítxíntelledualís funtmaxima,quæ ipfum corpus glorificatum in fpiri*
tu patticipatjitainfernales triftftiæ fpírítualis mortis, funt maximx, quas corpus
in fpiritu recípít.Ér quoniam Deus nofteqqui appræhenfus , eft uita æterna, eft iupràomnemintelle(ftLimcompræhçnfibih's:tuncæternaillagaudia,omneminteiIeÚunñoftrum excedentia}maiora funt,quam ullo figno tradi pofsint. Pariformitet
Sc'pœnæ damnatorum,fuprà omnes cogitabiles aeque defcríptibiles pœnasexifíunc. Quare in omnibus illis Muficalibus harmonicis fi'gaisgaudq,lætitiæ,gloriç;
quæut figna cognita nobis, cogitandi indicia ui.tæ æternæ à patribus tradita reperfuntnr: funt remociísíma quædam figna fenfibilía, per infinitum díftanter,adípfa
íntellecftualía,nulla imaginatione perceptibilia Jta S¿ pœnis infernalibus, qiræ aut
igni elementan fulfurèo,ac píceo,&cæteris cruciatibus fenfibílíbus afsítnulanttirí
nullam comparationem habent,ad tgníles illas intellecftuales ærumnas,àquibuà
nosIefusChriftus.uica^faluationoftrajpræftruaredigneturîqai eft in fecula behedídusjAmen»
Myfteria fidei.

Cap.

XI.

Àiorês hoftri omnes concordantor aflerunt, Fidem initium efle intel- Fi&f
Hk /1 leâus. Inromni enim facultate, quædam præfupponuntur ut punch
I tL/ i Pia
fola fide appræhenduntur,exquibus íntellígentiatráA V Jtdandorum elicitur : omnem enim afeendere nolentem ad dodrinam,
credere necefle eft tjs, fine quibus afeendere nequit,ait enim Efaias î nifi Efdiwl
credideritis non intelligetis♦ Fides igitur, eft in fêcomplicans omne intelligibf
le. ïntelledus autem ,eft fidei complicatio. Dirigitur igitur intellecftus per fid'emj& fides per intelledum ex tendí tur. V.bi igitur noneft fana fides,nullus eft ue- '
iusintelleâus.Error principiorum,^ fundam enti debilitas,qualem conclufiohem
iubinferantjmanifeftumeft. Nulla autem perfedíórfides,quámipfamet Verí.tas¿
Di
quæ

j?

De dofta Ignorantia

quæ lefts eft. Quis non intellígítexcellentífsimum Dei donum effe,redam fidem ?
Ioannes Apoftolus aitxfidem incarnationis uerbí Dennos in uerítatem ducere,ut
Dei fill] efficiamur,& hancin primordio (impliciter aperit,deinde multa Chrifti
ópera enarrat,fecundum ipíam fidem,út íntelleétus illuminetur infide, Quapro­
pter hanc finaliter conclufionê fubinferqdicensthæcqiridem ferípta ftnt,tit credatis
quoniam lefts eft filius DeLPoteft autem Chrifti fuauifsíma fidei,in fimplidtate
Conftanter firmata,gradibus afeenfionum extendí S¿ explicari fecundum datam
ignorantîædô&rinam. Maxima enim 8¿ profundífsímá Dei myfteria in mundo
ambuIantibUs,quanquam Capientibus abfcondíta,paruulís6¿ humilibus in fidele/
fu reuelantur,quoniam lefts eft in quo omnes theíaurí fapientiæ & fidentiarum ab(conditi funt,fine quo nemo quicquam facere poteft,nam eft uerbum
potentia,per quam Deus fecit & fecula,ftper omnia quxincoelo&in terra funt poteftatemhabens,folus altífsímus.QuícumínhoCmundo non fit cognofcibilis,ubi ratíongd¿opíníoneaútdocftrína,dudímurínfymbolíspernotíora ad incognitum ibi
tantum appræhenditur,ubí Céfíant perfuafiones,Só accedit fides,per quam in fimplicitaterapimur,utftpraomnem rationem & intelligentiam,<n tertio coelo ftm/
plicifsimæ intellectualitatis,ipfum in corpore incorporaliter(quia ín fpírítu)S¿ in
murido noii mUndialiter,fed cceleftialiter contemplemur incompræhenfibili tenui
«Sí hoc uídeatur,ípíum fcílicet comptxhendí non pofle,pro prêt èxcellentiæ fuæ
íriiménfitatem.Ethaeceft illa doefta ignórantiajper quam ípfe beatífsímus Paulus
Ÿriùlwi alcendens,ui dit fe,Chríftum,quem aliquando folum fcíuít,tunc ignorare,quando
àdipftm altíu s eleuabatur.Ducímur ¿gítur nos Chrifti fideles,¿n doda ignorantia
admontem qui Chríftus eft,quem tangere cum natura anímalítatís noftræ,probijbítí fumus:6¿ oculo íntelleduali dum inípícere ípfum conamur,ín calígínemíncídi
[mUs,fcíentesíntráípíámcálígírtem montem efle,ín quo folum beneplacitum eft*
ha hitare o mní bus intellect uuigentí bus. Quem fi cum maiori fidei conflantia accéflcrímus,rapiemur ab oculis fenfualiter ambulantium,ut auditu interiori,uoces
tonitrua
terribilia figna maieftatis eius,percipiamus,de facili percipientes ipfum folumDominum,cui obediunt uniuerfa,peruenientesgradatim,ad quædam
incorruptibilia ueftigia pedum eius,quafi ad quo fid am diuinifsimos chataderes
iibiuocemnon.creaturarummortalium/ed ipfius Dei,in fandfis organis,fignis
Prophetarum & fandorum audientes,clarius;ipftm quafi per nubem rationem
intuemur, Deindeardentioridefiderio fideles continuo afcendentes,adintelledu/
alitatemfímplícemrapíuntuhotnniafenfibílíátranfilíentesíquafi de fotnno aduigiliam,de auditu ad uiftm pergences:ubi ea uidentui,quæ read ari non poffunc
quoniam fupra omnem audítumftnt,6Cuocísdocftrínam.Namfidící deberent íbí
reuelata,tunc non dicibilia dicerentur,non attdibílía audírentur,ficut ínuífibíle ibi
uidetur.Iefus enim ín fecula benedícftus,finís omnis intellectionis quia ueritas,
omnis (enfus quia uita,omnisdeni<^ eifèfinís,quia entítas,ac omnis creaturæ perfedío,quía Deus & homo: íbí ut terminus omnis uocis incompræhenfibiliter au
dítur.De ípfo enim omnis Uox prodit,ad ípfum termínatunquídquíd ueri in uo/
ce eft,ab ípfo eft.Omnís uox,ad docftrínam eft.Ad ípfum eftígitur,qüi ípft tapien*
tía eft.Omnía quaécunc# ferípta funt,ad noftram doArinam ferípta funt.. Voces,ín
ferípturís fíguranturíuerbo Domini,codí firmata funt. Omnia igitur creata,figña
fiunt uerbiDeí.Omnís uox corporalis,uerbí mentalis fignum. Omnismentalis uer
bi corruptibilis,cau(a eft uerbum íncorruptibiló,quód eft ratio. Chríftus eft ípfai in/
carnata ratio omnium rationum,quia uerbum caro facium eft. lefts ígítur3 finis eft
omnium.Talia quidem,afeendenti ad Chriftum per fidem,mânifèfîâtur gradation
cuius fidéí díuína efficacia,inexplicabilis eft,nam unit credctem cum lefu, ii magna
fueritjUt fiupia omnia fit,quas in unitate cum ípfo left non funt. Hic enim, fi integra
eft fides,in uirtute left cui unitur,ftpra naturam S^moffi poteftatetn habens, etiam
fpiritibus malignis imperat,& mirabilia non ípfe,féd in ípfo & per ipftm lefiis opetatur^ut fandorum gefta exempla íradunt.Opórtet autem perfedam Chrifti fidem
effe'

Liber

IIL

s?

reffepariftimam,maximani,formatam eharftatè,quanto hoc poteft fieri efficacius.
Nonenim patitur quicquamfibicommifceri,quoniam eft fides purifsimæ ueritatis
potentis ad omriia» Sæpiisimè in antèh abitis replicatum repentur,mini mum maxi
mo coincidereritaquidem 8¿ín fide,quæ (impliciter maxima in efie‘8¿poiTe,n5 po?
teftinuiatore efie,qui non fit &C comprçhenfor fimul,qualis leius fuit. Viatorem au
tern tantum etiam quo ad fe,adu maximam Chrifti fidem habere uolençem,needle
eftjut fides ad ipfum ad tantum recftítudínís índubitabilísgradum,eleuatafir,ut eCiam míním¿fitfides,fedfumma certitudo ab fcg hæfitationein alio quocuiiq^Hæc
eft potens fides,quæ ita eft maxima Seminima,ut omnia completftarurcredÓiaJti
eo quieft uerítas.fít fi forte fides üníus hominis,ad gradti alterius non at cingit>proz
pter impofsibilitarem æqualitatis,(icut unum uífibilejíñ æquali gradu á pluribus ui
deri nequitthoc tamen neceffe eft,ut quífep quantum in fe eft,a<ftu maxime credar*
.Ettuncisquíincomparatíonealiorum,uíxutgranum finapis fidem fortirecur, ad
hæcimmeniæuircuüs illius fides eft,ut etiam in montibus obedientiam reperiief,
cum id fe in uirtute uerbi Dei(cum quo quâtum in fe eft,maxime per fidem unitur)
imperet,cui nihil refiltere poteft. Vide quanta eft potetia, cui íntelledualís fpirirus
in uirtute Chrifti adeft,fi illi fuper omnia adhaereat,tta ut peripiam uegetetur,quaCi
ih ípfo per unionem faluo numero fuo,ut ínuíta fita fuppofitacus vHoc autem cu.m
non fiat,nifi per conuerfioneminteliedus(cui fenfus obediant)ad ipfam per fidem
maximam,tunc hanc necefiè eft efie formatam,per unientem charitatemmon enim
maxima poteft efie fides fine charitate.Nam fi omnis uíuens diligit umere, omnis
intelligens intelligere,quomodo poteft leius uita ipfaimmortalis credi, ac ueritas
infinita, finonfummeamatur^per feenim,uita amabilis eftt&Ii maxime crediturje
fus efie uita æterna,non poteft non amari,non eft enim uiua fides fed mor tua,pe'
nicus non fídes,abfc# charítate. Chantas autem,forma eft fidei,ei dans efie uérum í
ímó eft fignum conftantifsimæ fideuSi ígítur,propter Chriftum omnía poftponuqi
tur,Sí corpus & anima,eius comparatione pr o nihilo habentunfignum^ft maxim g
fïdeï,necpoteft fides magna efie,fine fpe fanda,fruitionis ipfius lefu. Quomodo
enim quis fidem certam haberet,fi promílTá fibi à Chrifto non fperarec£ fi non cre*
deretjfe habiturum sternam uitani â Chrifto fidelibus promi fiam, quomodo cre*
dit Chrifto j aut quomodo ipfumueritatem efie credit £ fi in promiísis fpem indu­
biam non habet,quomodo eligeret pro Chrifto mórtem , qui immortalitatem non
íperaretC’&í qùia credft,quôd (petantes in eum non deferitjfedfempiternam eisbea
titudinem præftat,hinc pro Chrifto omnia pati,ob tantam mercedem retributionis\
pro modico fidelis habet. Magna eft profedo fidei uís,quaehomídém Chriftiformem efficit, ut linquat fenftbilia, expoliet fe contagijs carnis, ambulet in uqs Det
cum timore, fe qua tur ueftigia Chrifti cum laetitia,& crucem uoluntariê acceptet
cum exultatione,ut fit in carne quafi fpiritus,cui hic modus propter Chriftum mors
éft,8¿cuí ab eo toll* (ut fit cum ChriftoJuitaeft.Qui fputas hic fpirituseft,in quo ha­
bitat Chríftus per fidemíquale eft hoc admirandum Dei donum,ut in hac peregrinatione conftituti,in carne fragili,ad illam poteftatem in uirtute fidei eleuari ualeámus fuprà omnia quæ Chríftusper unionem nonfunt? Age, ut fucceisiuc mortifi­
cara carne,fenfim per fidem,grada tim ad unitatem cum Chrifto quis afeendat, ut itj
ipfum profunda unione,quantum hoc in uita pofsibile eft,abforbeatur, omnia hic
uifibilia,8Cqüæinmundofunt tranfiliens,perfedionem completam naturæ.aflêquitur.Ethæceftipfanatura completa,quam in Chrifto,mortificara carnet pecca­
to, transformati in eius imagine,confequi poterimus:&non illa phantaftica Mago
irum,qui hominem ad quandam naturam,fpirituum infiuentialium f bi coniedura*
lium,quibufdamoperationibusmediantefideafcenderedicunt,ut in uirtute(pirituum talíu,quibus per fidem uniantur,plura & fingularia mirabilia, aut in igne, aut rqot¿
vinaqùa,aut fcienti]s harmonicis,apparenttjs tran(mutationum,manifeftationeoc~
cultora, ÔCfimilibus efficíant.Manííefta eftenimrinhis omnibus fedudíone eíTe,0¿
irecefltHïiâ dita aerítateJPropter qd* tales ad feedera & patfta unitatis» cu malignis
ípiriubus

¿o

De doffa Ignorantia

fpiritibus taliter aftringuntut,ut id quod fide credunt,opere oftendant in thtirifica*
tíoníbus
adorationibus,Deo tantum debitistquæfpiritibus quafi potentibus im
plere petita,de uo calibus,iftis mediantibus , magna cum obferuantta & ueneratione impendunt* Confequuntur aliquando per fidem,ipfa caduca petita,uniti fíe
fpirituijcui etiam â Chrifto aeternaliter diuífi,ínfupplícíjs adhaerebunt . Benedidus
Deus qut per Filium fuum,de tenebris tantae ignorantiae nos redemit: ut fciamus
omnia faifa Sfdeceptoria,quæ alio Mediatore quàm Chrifto,qui ueritas eft
alia
fide quam Iefu,qualitercunèp perficiuntur*Quoniam nô eft nifi unus Dominus ieftis,patensftiperomnia}nosomnibenedi(ftione adimplens, omnes noftros defedus folus abundare faciens,atqj fu p plens.

De ecclefia.

Cap. XII.

Tfi de Chriftiecclefia intelledus ex iam didis haberi pofsit, iubiungam ta*
men uerbum breue,ut nihil operi defit.Quoniam fidem in diuerfis hominibuSyin gradu ingqualem effe,reciperecp ex hoc magis SC minus neceffarium
eft:hinc ad maximam fidem,qua nulla potetia maiorefte pofsit,nemo dene/
nire potefttficutnec pariformiter ad charitatë maximam. Maxima enim fides , quæ
nulla potentia maior effe poflec>fi illa in uiatore effet,illum compræheforem efte
fimul,neceffeeffèt.Maximumenimin aliquo genere,ficut eft fupremus terminus il
liuSjita eft initium alcioris.Propter quoddides maxima fimplícíter,ín nullo effe poteftjquinonfimuliit ÔÉcompræhenfor.-itaôÊ Chantas fimpliciter maxima,non po/
teft effe in amante,qui no fit & amatus fimuLPropter quod nec F ides nec Chari tas,
maxima fimpliciter alteri quam lefu Chrifto,qui uiatorâi compræhenfor,amas ho­
mo,ÔC amatus Deus fuit,competí) t-Intrá maximum autem omnia in eludatur, quoniamipfum omnia ambínHínc in fide Chrifti Iefu} omnis uera fides, S¿. in charítate
Chríftí,omníscharítasueraincluditur,gradibustamen diftinâis femper remanentibus.Et quoniam illi gradus díftincftí funt infra maximum,& fupra mínimum,non
poteft quífquam etiam ft acftu quantum in fe,fidem maximam habeat Chrifti,attin/
gereadipfam maximam Chrifti fidem,per quam compræhendat ChriftB Deum ÔC
hominemxnectantum poteft quis amareChriftum, quod Chriftus non pofsit plus
amariteum Chriftus fit amor & cíiarítas,óf propterea in infinita amabilis. Quapro, pter nemo in hac uita aut futura,! ta Chriftu amare poteft,ut ipfe propterea fit Chri/
ftus & homo:omnes enim qui Chrifto,aut per fide in hac uita cb anratem,aut co/
præhenfionemÔÉ fruitione in alia,aniuncur,remanente gradual! differentiate mo­
do uniuntur,quo magis illa remanente differentia unii i non poff ent, ita ut in fe nemo,abfcR ipfa unione fubfiftat,& per unionem â gradu fuo non cadat ♦ Quare hæc
unio eft Ecclefia, fine congregatio multorum in uno,quemadmodum multa mem­
bra in uno corpore,quodlibet in gradufuo,ubi unum non eft aliud,& quodlibet
in corpore uno,mediante quo cum quolibet unitur,ubi nullum fine corpore,uitam,
ÔÉ fubfiftentiam habere poteft,licet in corpore unii non fit omnia,nifi medíante cor
pore.Quapropterueritas fidei noftræ,dum hic peregrinamur,no poteft nifiinfpiri*
tu Chrifti lubfiftere,remanente ordine credentium,utfitdiuerfitasinconcordantia
in uno Iefo:& dum abíbluemur ex hac militanti ecdefia,quado reiurgemus,non ali
ter in Chrifto reiurgere poterimus,ut fic etiam fit una triumphantium ecclefia,
quiftp in ordine fuo Et tunc ueritas carnis noftræ,nô erit in fe,fed in ueHtate carnis
Chriftiî&ueritas corporisnoftri,in ueritatecorporis Chrifti:^ueritasfpiritus noftri,inueritatefpiritusChriftiIefu,utpaImites in uite,utfituna Chrifti humanitas,
in omnibus hominibus,ÔÎ unus Chriftiíp¿ricus,ín omnibus fpiritibus,ita ut quodli
bet in eo fiuutqui fit unus Chriftus ex omnibus.Et tunc qui unum ex omnibus qui
Chrifti font,in hac uita recipit,Chriftum recipir,Sf quod uni ex minimis fit,Chrifto
fitjSicutlædens manum Platonis,Platonem Iædit,& qui minimam particula offen
dit,totum hominem offendit,& qui in patria de minimo gaudeqde Chrifto gaudet
&C in quolibet uidet lefunbpcr quem,Defi benedidu.Sic erit Deus ? nofter per filiif
fuum

E

fatten omftiá in omnibus,S¿ quiTq? in filio,&pcr ipfum cum Deo àf ómnibus; ut fit
gaudium plena abfip omni inuidia 8¿defecfta.Bt quoniam in nobis continue fides
augeri poteft/lum hic peregrinamur,fimiliter & chari'tasfquSuis acftu quifep in gm
du effe pofsit tali,quod in maiori TecundS feadu,ut tunc elfe non pofsitjtamendiï
eft in uno gradu,eft in potentia ad ahum,licet in infinitum, progrdsio talis fieri n3
pofsitjpercommunefandametum.Hincnoftrampofsibilitate, laborare debemus
grada Domini noftriIefu Chríftí,adadSdeduci:ut fie fimus de uírtute ínuirtutem
ambulantes,S¿ de gradu ad graduhper ipfum qui eft fides 8¿charitas,finequoex no
bis quantum ex nobis,nihil poíTumus,fed omnia quæ poflumus,in ipfo poftumusi
qui folus potens eft implere ea qug nobis defunt,ut integrum & nobile membrum
ípfiusínaeníamar,índíereíurredíonis.Ethancgratiaaugmenti fidei 3¿charitads,
credendo ÔC amado ex omnibus uíribus,afsídua oratione (nondubíum) impetrare
poíTumus,ad eius thronum cum fiducia accedetes,cutriipfe prjfsimus fit, & fancies
defiderio nemine finat defraudari Si tfta ficuti íunt,profunda mente meditatus fue
ris,admiranda quadâ dulcedine fpiritus perfunderistquoniam interno guftu, inexÍ>refsibilem Dei bonitatem,quafi in fumo aromadcífsímo,odorabís,qaam tibi trari
lens minifttabit,de quo fariaberis ca apparuerit gloria eiusffatiaberis dico,abfqj fa
ftídioxquoniá ille cibus immortalis,eft ipía uita. Et fiçut Temper crefcít defideríü uíuendfifta cibus uitæ Temper comeditur, abfqj hoc quôd in naturam comedentis co­
ncitatur,tunc enim faftidioTus eflet cibus, qui graitaret,&uitam immortalem pra*
ftarenon poffet,cum in fe deficeret,ÔÎ in alitum epnuerteretur. Defiderium afir noftru intelleftuale,eft intelledualiter uiuere,hoc eft continué plus, in uita gaudift
intrareJEt quoniam illa infinita eft,côtinué in ipfam,beati cu defiderio feruntur. Sai
tíanturíta($,quafi fidentes defonteuitaípótantes,6¿ quíaifta potado ,nô tranfit in
praeteritum,cum fi tin aperríllate,Temper funt bea rip o tan tes, & Temper finiantur,
nuncÇ biberunt aut Taturad fuerunt. Benedidus Deus,qui nobis dedit inceileda^
qui in tempore fatiabilis noneft:cuius defidcrium3cum finem nô capiat,feipfum fu
prà corruptibile tempus immortaleappræhendit,ex defiderio temporaliter infatiabilijCOgnofcit^fe uita defiderata intelledualifatiari no pofie,nifi in fruitione opti
mi magni boni,nunœdeficientisîubi fruitio non tranfit in praeteritum,quia appeti
tusín¡fruítíonenondecrefcit.Quafifutcorporali exêplo utamurjfi quis efuriens ad
menfam magni regís federet,ubi fibi exdefiderio cibo miniftraretur,ita quod alium cibm.
non appeteret,cuius cibinatiira effet,quôd fadando acueret appetitum,fi hic cibus
nunqj deficeret,manifefttf eft comedente Temper continué fatiarijâf appetere côdnuè eundem cíbum,ó¿ Temper defideriofé ferri ad cibfi,Temper ítaq3 hic capax effet
cibi,cuius uirtus effet,cibatû continué in cibum inflammato defiderio ferre.Hgc igi
tur capacitas naturæ íntelíedualis,utrecipíendo in fe uitâ,in ipfarri conueítatur, fe­
cundum Tuam natura conucrtibilem;ficutaer recipiendo in fe radium Solis,in lumç
conuercirur:propterhocintelledus,cum fit naturae couertibilis ad intelh'gibile,n5
intelligic nifi unnierfalia ÔC incorruptibilia Sf permanentiarquoniam ueritas incorz
rupdbilis,efteiusobiedum,in quodintelledualiter fertur,quam quide ueritatem,
ín æternitate,quieta pace in Chrifto ïefu appræhendit.Hæc eft triumphantium ec*
clefiadn qua eft Deus nofter in fácula benedidus,ubi fuprema unione Chriftus lefus uerus homo,Deo filio unitus eft tanta unione,ut humanitas ipfa in ipfa diuinirai
te tantum fubfiftatdn qua ita eft unione ineffabili hypoftadca,quodremanentetTC-?
rítatenaturæhumanitatis,nonpofsit altius SCfimplicius uniri. Deinde omnis ra­
tionalis natura Chrifto Domino,remanente cuiuslibet perfonali ueritate, fi ad ip­
fum in hacuita,fumma fide & fpe atque charitate conuerfa fuerit: adeo unita exiftit,utomnes tam Angeli quam homines nifi in Chrifto fubfiftat,per quem in Deo
ueritatecorporis cuiufcp per fpiritpm abforpta ÔCattiatfta,ut quilibet beatorum fer
uata ueritate fui proprtj elle,fit in Chrifto leía,Chriftus
per ipfum in Deo De­
us, & quod Deus eo abfoluto maximo remanente, fit in Chrifto ïefu ipfe le*
fus,in omnibus omnia per ipfum. Necpoteftecclefia effe alio modo magis una,
,
nam*

61

Itfiwww.

De dodaIgnorantia lib,III.

nam ecclefia,unitatempluríumffalua cuíufqj perfonali uerítate)dicít,abfcp confuííone naturarum & graduum.Quátó autem magis ecclefia eft una,tanto maior. Ifta
¿giturecclef aeft maxima,ecclefia aeternaliter triumphantium, quoniam maior ec*
clefie unio pofsibilis non eft.Hic igitur contemplare,quanta eft haècunio,ubi unio
maxima abfoluta di trina,unio in lefu deitatis & humanitatis, ôfunio ecclefîæ tri­
umphantium deitatis iefu^ beatorum repentur. Nec unio abfoluta eft maioruel
m inor,unione na turarum i nlefu,uel beatorííín pa tria : quoniam eft unio maxima»
quæ eft unio omnium unio num,id quod eft omnis unio no recipiens magis nec
minus,ex unitate Sfequalitate pro cedens,u tin primo libro OftenditunNec unio na
turarum in Chrifto,eft maior aut minor unitate ecclefiæ triumphantium: quoniam
cum fit maxima unio naturarum,tunc inhocnonrecipitmagis &minus.Vndeom
nia diuerfa quæ uniuntur,ab ipfa maxima unione naturarum Chrifti, fuá unitatem
ÍTortíuniur,prr qua tn unio ecclefæ eft id quod eft. Vnio autem ecclefiæ eft maxima
unio ecclefiaftica^QuareipfacUm fit maxima,coincidit furfum cum unionçhypo*
ftatica naturarum ín Chrífto.Et illa unió naturarum lefu,cum fi t maxima, cotncidic
cum unione abfoluta,quæ eft DeiisJBt ita Unio èccléfîæ,quæ eft fuppofitorumcum
fila,qüæ licet non uideatur adeo una,ficut hypoftatica qùæ eft naturarum tantu,au£
prima diuina fimplicifsima,in qua nihil ali eratis aut diuerfi exiftere poteft : refoluitur tamen per lefum in unionem diuinam^a qua etíaípía initium habet:& hoc profe
¿lo clarius uidetur,fi aduertitutad id,quodfepè fuperms repetitur. Vnio enim abib
luta,fpiritüffàndhïs eft.Vnio autem maxima hypofta tica,curn ipfa unione abfoluta
coihddft,prOpterquodneceiraridunionaturaruminCbrifto,per abfolutam quæ
ípírítufíandus éft,6¿ínipfa exiftir.Vnio autem ecclefiaftica,coinciditcum hypofta
tica ut praefertur,propter quod in fpiritulefu,eftunio triumphantium ,qiræinfpiritu fando eft.Ita aitipfa Veritas in Ioanne:Claritatem quam dedifti mihi,dedi eis,u£
fi ntunum.ficut nos unum fumus,ego ineis,&tm‘n me,utfint confummatiin unu*
Vt fit ecclefía ín gterna quiete,adeo perfeda quód perfedior efte non pofsit,in tam
inexprefsibili transformatione luminis glorise ± ut in omnibus non appareat nift
Deus. Adquam tantoaffectucum triumpho afpitamus,ipium Deum patrem fup/
plici corde orantes:ut per filium fuum Dominum noftrum lefum Chríftfí,in ípfo
perfpiritumfandum,ipíamnobis fuá ímménfa pietate largiri uelit, eoæternaliter
frtrituris,qui eft in fæcula benedidus,Amen.
Ccipe nunc Pater metuende,quæ iamdudum attingere uarijs dodrinarum
utjs,concupiui,ied priûs non potui,quoufqj in mari ex Græcia rediens ( cre­
do fu perno dono,à patre luminum,à quo omne datum optimumjad hoc du
dus fum,utincompræhenfibilia incompræhenfibiliteramplederer,in docfta ignorantía,pertráfcenfumuerítacumíncortuptíbíIiumhumaníterfcibilíum.Quam nue
tn eo qui ueritas eft,abfolui his libellis,qui ex eodem principio ardari pofiunt uel
extêdi.Debet autem in his profundus omnis noftri humani ingenq conatus efte,ut
adillamfeeleuetfimplicitatem3ubicOntradidoriacoinddunt,in quo laborat prio­
ris libelli conceptus<Secundus,ex illo pauca de unitrerib iuprà Philoibphoru com/
munem uiam elicit,raramultis.Etnunccompleuifinalitertertium delefti iuperbenedido libellum,ex eodem temper progrediens fundamentOjfiC fadus eft mihi le/
fiis DominuSjContiûuèmâior in intelledu affedu,per fidei crementum.Negare
enim nemo poteft Chrifti fidem habens,quód hacuia in defiderio altius noinflam
metui,ita ut póft longas meditationes 6¿afcenfiones,dulcíísím6 lefum folft aman­
dum uideat,& cum gaudio omnia linquens,amplexetur,utuítam ueram QCgaudift
fempiternurn.Taliterintrantiinlefumomnia cedunt,&nihil ingerere poftuntdiffii
cultatis,quæcuncp icripturæ,netp hícmúdusrquoníám in lefum hic transformatur,
propter inhabitantem Chrifti fpiritum in eo,qui eft finis intelledualiumdefideriorum.quetuPaterdeuotíísimé,lappIicícordepromemííerrímopeccátóre,áfsíduc
orare uelis,ut pariter eo fruí,aeternaliter mereamur.

H

Doftæígnoranríse terrij libri finís#
Nicolai

...

,

....

.

,

Nicolai de Cüía Apologia doéhe

*1.

:

;

Ignorànti æ difcipuli àd dïTdpuîûni.

r::'

Etulitmihinonnunquam commuais præceptornoAer,uirgr3uï(simà ;
auctoritate,per raroep ingenio, Nicolaus Cufanus,«une facro coetui
Cardinalium afcitiis:quantum ualeas in coincidentijs, quas in libellis
dodxignoranciæjadReuerendifs.P.IulianumCardinakm ApoRolicimi legatum nuncupatis,ac in aliisplxrifque fuis opufculis,nobis pa*
tefecit:quantocp Audio ardeas, ut omniacolligas quæ pafsim debts rebus, abeo*
dem emanant,quodqj tu neminem peritorum prgterire Anas,qui cum de hac re non
conferas,multoscp induxeris,qui hoc Rudium fpreuerant : ut inueteraca confuetudine,qaa Ariftotelicæ traditioni infudamtit, parum intercepta, in has ie conferant
confiderationes(ea fide quafi in ipfis magni aliquid lateat)quoufque interno guftu
profundius allidantur,& eô pertingant,quôdexperiantur,hanc rem tatum ab altjs
utjs differre,quantum uífus ab auditu.Sícq^x detractoribus plures attraxeris,ut te­
cum mentis oculo arcana quæcp,modo quo homini gradatim conceditur,ipeculen
tur.Vnde cum tantus fiSjOperæprætiumfadurus arbitratus fum ego condifcipulus
tuus,ut aliqua tibi nota fiant,qux non plenè infirudlós auetterepofient,acícias tali­
bus infultationibus facilius obuiare.Peruenit ad me hodie libellus quidá j cuíufdam
nomine loannis Vencchi,non tantum imprudentis, fed 8¿ impudentis ¿ arrogan- {^s "
tifsimí hominís,quí feMagiñrum ínTheología nominat,cui titulum ignotælicera*
turæ ínfcrípfitdn quo cum legerem graues ínue6iuas,6¿ íniurías contra præcepto/
rem noftrum,&eius dodæ ignorantiae libellos,animo, multa difpiicencia turbato;
praeceptorem adij,cauTamQ5&acceffus,S¿ inuedíuarum continentiam declarant
Subrificparumperpræceptbr,& me amorofoquodam oculoreipedans,aiebat;
Non turberis amice,fed gratias age Creatori,qui tâtum tibi luminis attribuit, quod
huc hominem Capientia antecedis,quafiSocrates,fciolos fui temporis, Quærebam
ego,in quo Athenienfis Socrates,præcelk;erat. Refpondit : quia (e fciuit ignoran*
tem,exteri autem qui fe aliquid egregij fcire gloriabantur,ctí multa ignorarent,non
fefdebantignorantes.Ex Delphico autem oraculo,tefiimoniumiàpientiæfuæ,ob
hoc adeptus eftSocrates.EtegoîDic quæfo præceptôr,quæ comparado fuitfçien;
tiæ Socratis ad cæteros.Et illetquafi feientia uidentis ad icientiam cæci,de folari clà ’
ri ta te. Ceci quidem,qui cum multa audtjt de Solis claritate,atq5 quôd tanta fi't;qubd
compræhendinequeatjCreditfeperea quæfie audiuit,fcirealiqua de Solis clarita­
te,cuius tamen habet ignorantiam. Videndsuero,qui de Solis claricare quanta fit
interroga tus,refpondít fe ignorare,hic illius,ignorantiae fidentiam habet:quia cS
lux (olo uifu attingatur,experitur Solis claritatem uifum excellere,ille uero,necp ig
norantiæ fciendam,netp experientiam ullam habet Sic plærofque qui fe (ciendam
Theologix habereiaftant,caecis comparauit. Verfanturenim pene omnes,qutadl
Theologiae ftudium fe conferunt, circa pofitiuas quafdam traditiones
earum
formas
tunc fe putant Theologos eff e^uando fiefeiunt loqui ut alij,quos fibi
conftituerutaudores,&nonhabetfcientiarnignorantig lucis illius inaccefsibilis,’
inquonôfuntulIçcenebrç.Sed qui per dodâignoratiamjde auditu aduifum men
tis transferuntuntj certiori experimeto, feientia ignorantig fe gaudet attigifíe.Simí
le quippiâ apud Philonem illû fapientífsímu, fuper quefiíonib. in Genef queft.
dixit fereperiAe,ubi loquitur de puteo Ifaac,fic dicens: ficut putea fodictes aquam
requirunt,ita edadifcíplínam Tediantes,finem explorât,quod eft impofsibile homi­
nibus reuelarí.Et quídam fuperbí mendentes,folent affirmare fe fuminos eífe Mufi
eos,fummosGramáticos,tráfiuífleuero &Phiíofophíggryphos,& fapientïâ tots i
difciplin^&uirtutismetas.Aftutus uerô,8d fui cultor uel fui laudator, cÔhteturex
aperto quantu deeft â fine>et tura tus,-cali foedere cofcientíam com endatquo J nihil
perforé

¿4

Apologia

. perfedé homo noftere poterit: is aliena loquítur,quitotconrumatÍQnibu8,fe æftlmat íntantumfcire.pnísenímfcientftínDeo reconditus eft,quem etiam teftem
ánima uocattquoníam pura conícientia,confiteturfuam ignorantiam: fola enim na
uitanima,quoniamnihilnouitfirmiter.Hæcille.Placuitmihihæcpræcêptoriscomparatio:Sedobiecí,exhocTheologiamueramnon pofse literiscommendari. Fa­
tebatur plané,omneíd quod aut feribitur aut auditur, longe’ inferius ea effeiquam
taméndnfcrípturísfacris dixit occultari, eft enim Theologia, de regnoDei,& hoc
Magifter nofter Chriftus,occultatum in abfeondito Thefauro declarauit Vnde
cum adhoctendatomnisinquifitio,&hocfitfcrntariicripturaSj fcilicet id reperire
quod inuentum abfconditur,& remanet occultum
inaccefsibile:fatis patere dixii
hoc aliud non eflequatn dodam ignorantiam, ladant ft enim futagebarjhuius
temporis plærique magiftri,qui agrum habent feripturarum, ubi audierunt occul­
tari thefaurum regni Dei /ex hoc fe diuites, ut ishomo qui ignotam fcripfit, literaturamtftdqui uidet thefaurum manere abfeonditum, ab oculis omnium fapientum
in hoc gloriatur quia fci t fe pauperem,quod alij ignorant. Vnde obfeientiam paupertatis,hic fe humiliat,&ob præfumptionêdiuitiarum,alius fuperbit:uti ille homo
Ígnorans,inflatusuanítateuerbalísfcientiabinfaoexordi0,nonueretnr ft promit­
tere elucidationem æternæ iàpientiæ.Poft qug, ego qui ad euacuanda feripta igno«
tæ litera turæ,feftinauijn térro gare coepi, quifnam hic olim Abbas Mulbrunnenfis
per quem doda ignorantia ad aduerfarium perlata fuifset:Refpondit,eum horninem acris ingentj, & fandæ conuerfationis fuiftè, qui dodæ ignorandae libellos dilexit maxime,quia ab Apoftolico legato,& plerifque magnis uiris,magni aliquid
continere laudabantur,cui quidem legato: Abbas ipfe Anguladísima affediohe
conftringebatur.Sedadiecitftnonputare,quodAbbas ipfe huicuiro libellos obtulilseqftd potius alteri religiofo,aquo ad iftum perueniffer. Adiungens¿ Abbateni
in ea differentia , quæ inter Apoftolicam fedem, 6¿ Bafilienfem congregationem
peí dietas agitabatur: partem iteritatis Apoftolicæ ftdis follicitaffe, cui ad nerftbatur ifte Vencchus.Oftenditautem mihi præceptor,uerba aduérftrtj in fine compi
lationis eiuSjpræceptôrem pfeudoapoftolum nominat,ut uiderem hominem ex
paísíone locutum.Scis enim amice ojjtíme, quod nemo cum tanta feruentía reftítitBafilienfibus,ficut præceptor nofter.Hinc ille Vencchus,qui ab uníuerfis dodoribusHeydelbergenfisftudijabieratj&partem damnatam Bafilíenfium fumpfít,in qua fortaffis pertinaciter perftitit:uerítatís defenforem pfeudoapoftolum nomínare,nonerubuít.Curauítením,uteumipfi Abbatí,cundís odiofum 8£ par­
ui momenti faceret,fed non præualuit fraudulentia,quia neritas uicit Vidi autem
dum præceptod legerem aduerfario dodæ ignorantiae libellos præfentatos, qua
modo parumper ingemuit. Cuius caufam,dum diligentius ícífcitaret,refpondít:íi
quis grauioresprifei temporis fapientes attendit,comperit magno ftudio præcaUiffe,nemyftica adindodorum manus peruenirent.Sic Her metem Trifmegiftum
Herjwej.
Aefculapio,atq5 Aríopagítam DionyfiumTimotheo,pr£cepiirelegimus,quod8£
Diojry/w,
Chriftum docuifle fcimus.Inhibuit enim margaritam qua regnum Dei figurábante
Chn/ÎMi.
porcos protjcijn quibus non eft intelledus.SicPaulu^ea,quæ ab hoc mundo ra­
Mw,
ptus in tertium intelledibile coelum,uidit,dicitreuelarinon licere.Vndéuha huius
caufa exiftit,nam ubi non capitur,ibi non folum non fert frudum iritæ,fed uílípen*
dítuqóf mortem inducit.Maximèautem cauendum monuertint,neftcretum communícareturligatis mentibus,per audorítateminueteratæconfuetudinismam tan
ta eftuislongæuæobferuationis,quôd citius uita multorum euelíítur, quam confuetudo,uti experimur,in perfecutioneïudæorum,Sarracenorum,SC aliorum pert!
nacium haereticorum : qui mortiferam opinionem,úíii temporis firmatam,legem
afferunt,quam uitæ præponunt Vnde cum nunc Ariftotelica feda præualeat,quas
hærefim putat effe oppofitorum coincidentiam,in cuiusadmifsione,eftinitium
afcenfus in myfticam Theologiamîin ea feda enutritis,hæc uia ut penitus infipida,
quafi propofici cÔtrana3ab eis procul pellitur3ut fit miraculo fimile/icuti ftdar mu»
catid

A

j
|
[
?

Apologia*
tatío,reíe<fto Aríftotele,eos aliius tranfilire.Dixít hæcin ièntemia preceptor,fed e/
íus uerba,nec tenui,nec fcripfLEgo autem continue eum admonui,ut me legente ig­
notam literatura, ad eius confutationem animum erigeret. Sed fegnior at<$ tardior
mihi Uifus eft,quàm optabam* Nam noneft ei uifum, fcriptum illud tantiefle,quod
autiegi autrepræhendiconueniat. Adduxit in teftimonium,nondecere grauem ui/
rum attendere ad confutationem ignorantium, illud, quod magnus Dionyfius feri* teiMyfai,
bit,cap.xide diuinis nominibus, ubi ait: Paulum quia dicebatDeumfe negare non
pofle,per Elymam Magum, quafi negaflètDeum omnipotente, repræhenfum,que
cum Dionyfius rèpræhendere proponeret, dicebat fe uehemëter timere, ne ut amës
rideretur,qui puerorum ludentium ftrucfturas,fuprâ arenam fundatas & infirmas,e/
uertere moliretur.Qiiem dixit imitatorem athletarum imperitorum ,qui fæpeimbe/
cillos fibi aduerfarios fuadentes,contrà quoqjabfentes ipfos, fortiter adubrata pu/
gna dímícantes,S¿ aerem cafsis itftíbus conftanter ferientes,aduerfarios ipfos fuper
afle arbitrantur,fe^uidoresbuccinantur,cum nexiliorum nouerintuires.Hocipfe
aiebat propinquum elle propofito JBgo autem adiecifeo non obftante) Dionyfium
illiusMagi,malamconfequentiam refelli ile. Quod & fatebatur. Sic uici manfuetu4
1
dínem eius,S¿ ob noftrum faltem profeftum, pallas eft ut curfim legerem.Et ubi ex­
ordium ex uerbísDauíd,uacateS¿uídetequoníam ego fum Deus, legerem, conti
nuarem hunc paflùm,quomodo Deus uelitanobisociumfequeftrare,& imperet no
ftramuíGonemínfeípfum refledi,non ftando ínnudauifione fcíentíalí, nos inflan/
' te,à qua ait daemones graeco uocabulô nuncupari, fed potius üífionisuacatía tendeo
do in id,quod uerêDeus eft,fit omnis noftræ motionis fa tías requietio ,'quoniam ait:
Ego fum Deus,ubi Ego fingularifans,omnem creaturam patenter à diuinitate ex­
cludit , Deum ab omni diftinguens creatura, quia ipfe Deus creator non creatura;Poft quæin hæcuerba concludit : recftificatum eft ex themate, totum noftræ mentis
negociandiexercitium,ignotæliteraturæperneceflàtium refpedum conflidlus in
eundi,contradodamignorantiam.lndidomanufikntio,aiebatmodefta ubcepræ/
ceptor : Non fatis praemeditate bæc præmifit pro clypeo ,cum totum fano intelledu,
doeflæ ignorantiae fiteonfentaneum : paucauidetur hic homo legiflè, &C minus quæ
iegitíntenexifse.NammyfticaTheologiaducitaduacationemé¿fílentium,ubí ui/
fio,quænôbis conceditur ínuífibílisDeLScíentíá autem, quæ eft in exercitio ad con/
flígendum,ílla eft quæ uí&oríam uerborum expedat,& inflatur, 8¿ longe abeft ab il
la,quæadDeum,qui eft paxnoftra,properat. Vndecumconfltgereexfuafeientia
proponat,qualis fit illa,occultare nequiuit.Id enim quod inflat, & ad conflidum ex
citatifeipfumproditeamfcilicetnoneflefcientiam , quæper uacationem in mentis
nifionem tendit,qualis eft doefta ignorantia. Putabat autem fe noui aliquidapperuíf
fe,quandoabinflantefeientia, græcèdidosaflérit í fed nonindítfortafsís
Platonem,aut ApuleiumdeDeo Socratis,autPhilonem, qui aítMoyfeneos appel*
lare Angelos,quos Græci ¿ai&wwAicct ibi, kocáoMimvís
díftinguan
cur.Vbiautem adíjcitProphetamjper pronomen Ego, ñ'ngularifafleDeum,g¿ex/
clufifle,&diftinxifleabomni creatura Jnquoaít propofitumfuumfolídari,puerili
ter fatis fe fundare uidetur : nemo enim unquam adeo defipuit, ut Deum aliud affir/
mar et quam id quo maius concipi nequit,qui eft formans omnia. V nde nec Deus eft
hoc aut illud, nec cadum,nec terra, fed dans efle omnibus :ut ipfè fit proprie forma
omnis formæ,&omnis forma quæ non Deus,non fitpropri¿ forma,quia formata ab
ipfaíncontradh abfoluta forma. Quapropter abfolutifsimæ& perfeâifimæat*
quefimpli ifsimæformæ, nullum eflèabefle poteft, quoniam dat omne efle* Ec
cum omne efle,ab ipfa fit forma,extra eam elfe nequeat,omne efle in ipfa abfolu*
ta forma,nonpoteft aliud efle 3 quàm fpfa,cumipfa fit infinita eflendiforma,fimpli/
cifsima
perfedifsima.Hinc patetDeum,nequaquam concipi debere,habereef«
fe,modo quo fingularedíuerfum6¿diftindum aliquod efle, concipitur, neque eo
modo quo uniuerfale efle concípítur,aut genus,autfpecies,fedabíblutífsíma forma
eftjincoincidentiafíngularisuniuerfalisjultra conceptum, omnem omnium ge/
E
nerali/

6$

Apologia

neralíiim,fpecíaHum,6¿ fingalarium,aut quarumcunqfformaruhi, quas concipi aua
did poftunt.Eft enim principíum,medium,S¿ finis omnium talium: ipfa omnem c5
ceptum excedens ineffabilis forma» Siquis enim iiiprà omnem diiciplinamMathematicam(qux terminos S¿ menfuras rebus ponit ) & fupra omnem pluralitatem, 8£
niimerum,acproDortionem harmonicam omnia intuetur,fine menfura,numero,
pondere:profedo ille in quadam fimplicifsima unitate, omnia uidet, Etficuidere
Deum}eftuidereomniaDeiim5€tDeum omnia,quo modo icimus perdocftamigno
rantiam,eum per nos uideri non poffe.Sed fi quis uidet omnia in numero, pondere,
S¿menfurad n fe experitur fine differentia & concordantia,hoc effe non poffê. Quo
nía m ante de regno Dei ubi eft (implicitas & pax, quae omnem fenfumexuperatânâ>
poteft effe alteritas:!tac# necp fingularitas eo modo quo aduerfarius concipit, fed be
Autanfííi.
60 modo,quo de Dei fingalaritate loquitur Auicenna,in Metaphyffca fua,de fta
biliendo propheta:ubi præcipit,populo de hac fingalaritatenon effedicendS,quo/
niam eum potius auerteret,quam inftrueret. Eo enim modo fingularitas quo eamoc
cultaremandat,eft fingularitas fingularita’tum. Et ficDeus dicitur fingularis infin/
gulariter, ficur finis ínfinitus,S¿ interminus terminus,& indiftindadiftindio.Qui
enim in abfolutam omnium fingularíumfíngularitatem mentis oculum inrjcit, hic
fatis uidequniuerfalitatem abfolutam, cum abibluta fingularitatecoinciderefficafi
maximum abfolutam,cum minimo coincidit abfoluto, in quo omnia unum» Vnde
quando Auicenna in Dei fingularitatem conatur afeendere, per Theologiam nega
riuam:Deum ab omni fingulari ££unwerfaliabfoluin Sed acudùs ante ipfum,diui/
Pto. nus Piato in Parmenide,tali modo in Deum conatus eft uiam pandere.Quem adecS
pamsmdes. d^nus Dionyfius imitatus eft, ut fæpiùs Platonis uerba feríatím pofuiffe reperta/
tur.Fateor cum Auicenna,ifta aduerfaridnon congruere,qui de uulgd eft,&ad uul
gares conceptus, Deo improportionabiles3propheticas,altifsimas aifiones,retorquet:contra omnium fapfenturr^ôÉ magni Dionyfijdocftrinam,qui de diuinis nomi
businnouifsima AmbrofrjCamaldulêfistranslatione,quam à fandlifsimodomi/
no noftro,Papa Nicolao recepimus,fie aitdtaqg diuina oportet ut intelligamus, nota
humano more,fed toti integréâ nobifipfis excedentes,ac prorfus in Deum tranfe/
antes» Vbi de hoc plura. lam aides amice, quam puerili atqj debili fulciatur firma*
mento,ignota literatura» Cumfic ifta feriatím praeceptor nofter ad iam dida repliai
iffeqledionem continuaba,ubifequitur,qualiter praeceptor nofter glorietur,fe Del
dono inueniffe, quomodo ad ¿ncomprxhenfibílía per traniccnfum corruptibilium,»
humanitus fcibiHum, incomprxhenfibiliter dueftus fuitipoft plerae^ iniuriofa, quae
animum praeceptoris non mouebanqait, Apoftolum in prima ad Corinthios, huic
opinioni contradicere, ubi hic in fpeculo & ærugmate, compræhenfionem uerfaræ
aftrufflubebatme preceptor parum fíftere,6¿ aiebat.'Eccequomodo uarietas fenfuum oritur,quando refpeólus uaríatur» Refpexít hic uir ad fpeculum & aenigma,qua*
fi Deusfítíutí eftjincompræhenfibilis» Veriraseníminímaginenequaquámutieft,
uíderí poteíbeadít enim omnis imago (eo ipfo quó d ima go) âue rítate fui exemplaris.HincuifumeftrepræhenÎbriiincompræhenfibilemnon capí per tranfceníumíncompræhenfibiliter.àed quiuidet,quomodo imago eft exemplaris imago ülatran/
filiendo imaginem,ad incompræhenfibilem ueritatem,incompræhenfibiliter fecon
uertit. Nam dlequi omnem creaturam unius creatoris concipit, imaginem, inieui/
det,quod ficutimaginis effe,penitus nihil perfedionisexfehabet,fic omnis (ua per
fedio eft ab eo,cuius eft imago, exemplar enim,menfura ratio eft imaginistfic e/
ïffm Deus relucet in creaturis,ficut ueritas in imagineQui igitur tantam uidet rerun>
uarietatem,unnis Dei effe imaginem, ille dum linquit omnem omnium imaginum
uarietatem , incompræhenfibiliteradincomprœhenfibile pergirinftuporemenim
ducitur ,dum hoc infinitum effe admiratur, quod in omnibus œmpræhenfibilibus,
eft utin fpeculo &fænigmate,ôi beneiudicatformam illam,nulla creatura comprae/
henfibilem,cuius omnis creatura imago exiftitmulla enim imago,effe poteft neritatís ad^quata menfura,cum in eo quod imago,deficiat,Non igitur comprehçnfibilis

Doâræ Ignorantiae

£7

ieftùeritas abfoluta. Sí igitur quomodo adipfam accedidebet, oportetuthocquodá
incompræhenfibili intuitu quafi uía momentanei raptus fiat 3 uti carneo oculo,folis
claritatemincompræhenfibiliter momentanee intuemur ¿non quodSol non fit ma
'Ximeuifibilis,cum lumen feoculis ingerat propria uirtute,fed ob excellentifsimarti
”;
uifibilitatem,eft compræhêfibiliter inuifibilis.Sic Deus qui eft ueritâs, quia eftobie
dttim intelledus,eft maxime íntelligíbilís, 5¿ob fuamfuperexcelfamintellígibíHta/
tem,eft ínintellígíbilis. Vndefolado ¿la ignorantiae, feucompræhenfibdis income
praehenfíbílítas,ueríor uía manet,ad ipfum tranfcendendt. Et ego:Pxæclareprecep­
tor, quamuis nullo ftudio tibi aduenerítconfideratíó,quam ¿ndoda ignorantia ape
ruíftíjfed Dei dono,tamen noni dubium, multos ueterum fapientum qii^fiuifti,.ûc
uidercs fiin omnibus idem reluceret.Hinc oro : fi qua eorum quae legifti occurrunt
adijcito. Et ipftt Fateor amice,non me Dionyfium,aut qùenquàm Theologorum
ueterum tunc uidifte,quando defuper conceptum recepi,fed auido curfti me ad do/ .
diorum (cripta contuli,&nihil nifi reuelatum,uarie figuratum inueni. Nam Diony Dtwyfaffins ad Caíum:ignorantíam,perfeáifsímamfcíentíam affirmat: 8¿ de fctcntiaigno/ * > ' /
•ratíonís,multís in locis loquitur.Et Auguftinus ait; Deum potius ignoranti a quàm
ici enti a attingi .Ignorantia enim abijci t,i ntelli gen tía colligit,docfta uero ignorantia
'
omnes modos quibus accedí ad uerítatempoteft,unít♦ Ita eleganter dixit Algazel
in fua Metaphyfica,de Deo : quod quifcp fcit per probationem neceflariam ; impof/
fibilitatemfuamappræhendieum.lpfefuieftcognitor,6ô appræhenforÿ quoniam
appræhendiqfcire ipfum à nullo polie comprehendi. Quifquis au tenvnon poteft
apprehendere,& nefcitneceiïàrio eiïcimpofsibileeum apprçhendere, per proba/ $
tionem pracdí¿lam,eft ignorans Deum:&tales funt omnes homines,exceptis dignis
& Prophetis, &C Capientibus, qui funt profundi in fapientia.Hxcille.Quomodoau
tern in nobis fit dodla ígnorantía,Aurel¿us Auguftínus,fupero¿lauumcap.adRó> Augu^nus.
manos,exponens uerbum Pauli 3 nefcimus quid oremus ,aitpoftalia,efle quidem
quod quaerimus,fcimus,fed quale fit non nouimus ; quæ ( ut ita dícatur)do¿la igno/
rantia,perfpiritum quíadíuuatínfirmitatemnoftramjnnobís eft.Ecpoft pauca.Et
cum Paulus dicat, quomodo fptritus poftulat gemitibusinenarrabilibus, defignac
rem quae poftulatur & ignorari,&non omnino ignorari,cum gemitu enim non quae
reretur,fiomninoignoraretur.H£cille. In nobis igitur eft dodla ignorantia, fine
qua non quarereturDeus.Scripfi alias libellum,de quærendo Deum,quem legejre- uler kc¡u&
peries enim ibi,quod licet ubiqj fit,&non abiit à nobisfut ait Paulus Athenienfibus; rmfoDtw.
quando Díonyfium conuertit ) tamen Qc tunc propius ad ipfum acceditur, quando
plusfugifle re peritur. Quanto enimipfius inaccefsibilis maior elongatio,melius ca
Çicuruanto propinquius inacceísibilítas attingitur. Er cum hæcftc preceptor dixif/
îet,quamuis non fatiarer talia audire,tamen plura dici oportere confiderans, non fi/
nebam ipfum plæbeios dodoresadducere:aiebamenim ,propofito noftro egtegi/ pí4eí doili
osiftos iatisfacere,cumfjsqui indodaignorantiaallegantur.Etcumacquiefceret,et r«t
ego curfim continuarem ac legerem, quomodo aduerfarius fatetur, præceptorem
cautelam adhibiííflé,ut omnem impugnationemeuadat,quando admonetintentum
fuumuerfarí,ineleuatíone mentis ad fimplicitatem illam,ubieft contradidoriorum
coincidentiajrifitpræceptordicensîOftenditfepotiùSjquadaminuidia.contrà per/
fonam motum, quando fatetur cautelam additam,qusc omnem impugnationem feri/
:
jpti excludit. Sed quando aiqfemen feientiæ quod in illo principio quodlibet eft uel <
non eft,complícatur,8¿ omnem diícurfum to Ili,non fané concipit : non enim aduer
titjdodam ignorantiam uerfari circa mentís oculum,&intelledíbtlitatem,6¿ hic cefi
fatabomni ratiocinatione,utquxduciturad uífíónem,&teftímonium eius eft de ut/
fu.Quod enim uiditatteftatunuti loannes Baptifta,de Chrifto ait,&ut Paulus de rap
tu fuoloquitur. Opus autem habetdifcurfu, quiper teftimonium de audiruueriratem uenatur,ficuti communiter ducimur per fidem quæ ex auditu eft. Vnde fi quis di
ceret: tu cum dicas teftimonium de uifu, effe certius quod fine omni argumento^
difcurfu oftendit, igitur negas aliud effè teftimonium de auditu, omnem racioci/
<:•■■■
B i
natio-

Apologia
natíonémtnéquacjaám bene diceret, Logica enim, atquephílofophica iúqcfífftiü^
nondum ad uifionem ucnit»Hincuti uenáticus canis, utitur in ueftigtjs per fenfibilic
■experimentum difcurfu fibi indito3utdemum ea nia ad quxfitum attiógatífíc quodiébet animal flio modó.Eí ea propter fapientifsimus Philo,omnibus animalibus dixis
Hieronymus rationem inefte,uti beatifsimuàf ecítac Hieronymus ín de illuftribus uiris.Sichomo
Logica. Na(ucait Algaxel)Logica nobis naturaliter indita eft,nam eft uis rationis^
rationalia ueró animalia ratiocinantur, ratiocinatio , quarrit^ difcurrit,difcurfus^
ex necelfario terminatus inter terminos à quo & ad quem>& illa fibi inuicem aduer/
fantía>dicimuscon(radídoría.Vnderáttonídíscurrefíti,termirií> oppoíitíóf difiuri/
/di fuut.Quare in regione rationis,extrema funt difiundamt inrationali ratione cir
culiyqiix eft quod linex à centro ad circumferentiam fintaequaksicentrumnonpo/
.teft comcidere cum circumferentia.Sed in regionetntelledus,qutuidet in unitate nu/
merum com plicari,in puncro lineam,Sí in centro circulum: coincidentia unitatis
.. pluralitatis,pundi lineae,centri 6Ccirculi,attingitur uifu mentis fine difcurfu,»/
libri dece* d ín libellis de coníedurís uídere potuifti : ubi etiam fuper coincidentiam contradi?
.do^ïorum3Deum efte declaraui,cum fit oppofitorum oppofitio.fecundutnDiony,*
vionyfas.
fjum. pu<t aliquando Henricus deMechlinia (utfcribit) infpeculo diuinorum,ad
hoc dudustut inintelledualibus confpiceret,unitatis & pluralitatis coincidentiam^,
ce linea,
qUa p|ur¿murn admiratur* Sed ut fæpêaudifti) qui uidet , quomodo intelligere eft
Au^inus motus & quies pariter ipfiusintelledusfuti deDeo Auguñínus fatetur,inConfefsi
’ onibus ).de al rjscontr adidorqs fe facilius expedit. Admonuit deinde preceptor,
cum hxcdixi fiet,ut attenderem, dodam ignorantiam fie aliquem ad uifum eleuarq
quaiialta turris * Videt enim ibi confticutus Tid quod diicurfu uario, ueftigialiter
quaeritur per uagantem i n agro,
qùantum rpfe quarens, accedit aut elongatur a
quxfiro,planetntuerur. Dodaenimignorantiadeaiiaregione intelledusexiftens^
fic indicat de ratíocínatíuodifctiríu.Histalíterrecenfítís per praeceptorem, qu«& te
puto aliquoties ab eo in fumma audíuífle,aiebam ego. Non uidetur impugnator in?
tellexifte,quid nolueris per coincidentiam contradidoriorum* Namfut audíftíjcíbí
Íicetfalfó afcríbít,quod afleras creaturam cum creatore coincidere, &hanc partem
impugnat. Ad qux ille dixit: Quoniam animalis homo, non percipitea quae funt de
regno Dd,S¿ fi pafsio eum non uiciflettnon falfificaftet (cripta Statuit autemfut ui­
detur) quomodoomninoimpugnareuelletienfailla,&pro fuodefiderio, tamin
fenfu quam in tierbis falfariusreperitur.Moseft enim pertinacifsimorumbaerecicd/
rum,detruncare fcripturas,utaiuntfexta?Synodi patres. Nam talequicquamexii?
bellis dodac ignorantiae, ueritatis amator haberi negat, nihil eorum admittens qua
elicit eo modo quo elicit. Nam dicere,ímagínem coinc¿dere cumexemplari,0¿caa/
íatum cum fua caufa: potius eft infenfati hominis,quàm errâtis. Per hoc enim quod
omnia funt in Deo, uccauiata in caufa, non fequitur caufatumeire caufamjicetm
caufa non fiat nifi caufa , ficutde unitate&numero fttpeaudiftiinamnumerusnon
VmMr.
eft unitas,quamuis omnis numerus in unitate fit complicatus, ficut caufatum in cau/
NMiwew. fa : fed id quod intelligimus numerum,eft explicatio uírtutis unícatisjfícnumeruspn
uni tare non eft nifi um tas. Arbitror autem ce fads concepifte, quid in earefentiam,
ts&df deda- exys quæinhbellodedato luminedmpigrè leditafti.Oportetenim5quifcribentisin
toluAine. rca|iqua mentem inueftigat a ut omnia feripta legat attente, in unam concorda»/
temfententiam refokiat.Facilè eft enim,ex truncatis feripturís aliquid reperirí diílonum, fed collatum ad integritatem uoluminis, eft concordans:uti uenenofa anima/
lia,quaado feparatim abuniuerfoconfpiciSturnihil pulchritudinisaut bonitatishabere uidentur,fed ad Vniuerfum collata, cuius funt membra, fu am habere pulchrftut
dínem bonitatem reperiuntur,cum Vniuerfum , quod eft totaliter pulchrum, ex
•rtow. partium pulchrafcomponatur harmonia. Recitat in fimili fandus Thomas contra
gentiles^qiiofdamexdidismagniDionyfij, occafionemrecepifre,utdicerento>
mnia efte Deum, quia ait in codeftiHierarchia, Deum efte omnium efie : fi illi p/
mnia eiufdem Ariopagitx opufculalegiflèntjUtiq? in de diuinis nominibus, cepe»
riffen^

Docùe Ignorantiae

<59

rífleat j ficDeum effe omnium effe 3 quôd tâmennullumomnium,cum cauíatum
Wiquàm po is it in aequalitate fuse caufæ eleuarí > necg puto, hoc aliter quàm indo/
(Sa percipi pofféígnorantía.Sícut enim Deus ita eft ubicp quod nullibi,cum nulli lo­
co defit qui in nullo loco eft,ut fit in omni loco il loca liter,ficut magnus fine quanti/
tatetita eft etiam Deus ipfe omnis locus illocaliter ,SC omne tempus intemporaliter,
& omne ens non entiter.Et ob hoc non eft aliquod entium, ficut non eft aliquis lo/
cus,uel aliquod tempus,quamuis omnia fit in omnibus,quafi monas,eft omnia ín oí
bus numerisiquia ea fublata,nequit numerus eê,q folu g ipfam eê poteft.Et quia mo
naseftoísnumerus,nontaménumeralíter,fedcóplícíte;ídeóno eft aliquis numerus,
nam nec binarius,nec ternarius^ Ad quae cum ego fubiungerem, ut mifsis fuperflui s
citius euacuaretaduerfarq phantafmata, quod facile fieri pofleadiunxi, cum in fal/
fb fundentur fuppofito.praecepit ut ego falcem faciliora conuellerem, ÓC illi quoad
fieripoffetinarduisuerfariindulgerem. Tunctextam aduerfartjad manus habens*
legi ubi ait,non rede dícifcire effe ignorare, cum habitus priuatio diftinguantur:
ftaciminterruptaledura,aiebatpræceptor:Mirorhominemquifernagni aliquid ef
feputatzcur hoc fic icriptum in libellis docftae ignorantiae affîrmet.Nâ etfi rubrica pri
mi capitis,inquifitoriedicat,quomodo fcire fit ignorare,tamen ob hoc non affirmat
fcíre efte ignorare ,nifi modo quo declaratur ibidem, qui eft fcilicet quod fe fciat ig/
gnorare.Dequafcientiaignorationis,ineo capite clarifsimafcribiturapertio, pro/
utetiamfiipràjde hocipfo acftum eftfuffictenter.Quam magnus DionyiiUs,m pria*
cípiolibí dediuinis nominibus, fupremam diuinamqjefle att:adiungens,eam fcien/
tíam effequaipfum fuperfubftantiale nefcitur, fermonem omnem ac fenfum uince/
re,8¿Deo afcribendam effe.Legipoft hoc,quomodo hanc partem, qua linqui fenfi/
biliamandanturindocftatgnorantia,utadincompr£Ehenfibiliperueniatur:exeore/
præhendit,quafihocfitcontrâea quæSapientiæcap.xiqJeguntur,fcdicetàmagnL
tudínefpecíeicreatura:,cogaofc¿bilirer poffecreatoremuiderí : quod nihil obefie
prppoftto aiebam.Nam cum non fit proportio creaturae ad creatorem , nihil eorum
qux creata funt fpeciem gerit, per quam creator attingi poísit, fed â magnitudine
fpeciei & decoris creaturae,ad infinite,ÔÉincomprxhenfibiliter pulchrum erigimur
íicutabartificíato ad magifterium, licetartificiatum nihilproportionalehabeatad
magifterium» Adiecietiam , quomodo aduerfarius fua erubeicemia merito con­
fundi debuit, quando fubfumpfit: praeceptorem docftæ ignorantiae , repudiate
Creaturas, quafi ad Dei cognitionem non proficiant, cum reperiat in ultimo capiteprimi libri docftæignorantiæ , fufficientifsimèdeclaratum , omnem Dei cui/
turam,in affirmát-íuís pofitíoníbus,neceffaríó fundari,licet dofta ignorantia fíbí íudícíumuerí retí near. Ex quo conclufí, quod hominis iftius , quíscpperuerfum ani/
mum fácil ¿depræhendit,6£ ruditatemintelligentiæ, quando aítíSíc ergo Scriba do/
¿be ignorantiæ, intrans caliginem tenebrarum , linquens omnem fpeciem deco*
rem creaturarum,euanefcít ¿n cogítationibus,0¿ non ualens Deum intueri ficuti eft,
quia adhuc uiator,ipfum nequaquam glorificat : fed in tenebris fuis errans,culm en
diuinaelaudis, ad quod omnis Pfalmodia perducitur, dereliquit. Quod effe nefan/
difsimum,S¿incredulum,quis fidelium ignorattaddens,quomodo ad hunc errorem
eum paucitas inftrudionisLogicae induxit i quiaputauit,in fua ignorandaadæquatam&præcifamadDeum proportionem,tanquammediumDeum uenandi ô^nofcendi,reperiffe.Ad quæego: Èccemendacis ¿arrogantis honiinisuerba,qui omni
Theologia caretPrgceptor approbans, quæ díxijfubíunxít: potius parcendum deli
ro,quâmcôntraipfuminfultandum. Nam id quod improperat,qualiter in dodaig/
norantía,utiDíonífíusnofter, cuius hodie fefta agimus (erat enim tunc dies Dioni/
fio facerjinmyftica Theologia, ficcum Moyfein caliginem afcendendum inftruit.
TuncenimreperiturDeus,quando omnialinquuntur,ÔChætenebræ,luxeft inDomino,6¿ in illa tam doífta ignorantia, accediturpropiùsad ipfumtuti omnes Gpien/
tes Séante ô^p,ôftDíonyfium,íncrare conati funt.Vndeaiebat Græcus primus com'
tnentacorDiOnyftj:túdetqrpotíusadníhílquámadalíquídafcendere,quÍadDeum
v
E $
pertin/

tcwionyr^

70

Do&æ Ignorantiae

pertingere cupit,quia non reperítur Deus nifi per eum, qui omnia linquit* Et talis
uiderurperadueríaríumeuanefceré , quando omnia linquit, qui fecuridum primo»
Theologos, tunc primum rapi poteft cum Moyfe , ad loCutri ubi ftatDeus inuifibi/
lis» Vocat autem Dionyfius caliginem, díuinurntádíum;dícehséós (de quorum
numero eft aduerfarius) qui uifibilibus afftxi, nihilfupér ea quæobtutibus S¿ fenfi/
bus patent, fuperfubftantialiter efle arbitrantur, putare fcíentia fiiá illum aflequi,
qui pofuit tenebras latibulum fuum, prædpiensTimorheo u t caueat, ne talium rü/
diumaliquis,aiïdiathæcmyftica,Er mihitunc iniunxit,multa pietatepræceptor no/
fter,ut fi fieri pofsit charítatíué3admoneam aduerfarium, cum jGt iftarum altarum in­
tellectionum incapax,ut orí frio filentium indicat, &C id quo capere nequit, admíre/
tur potius quàm mordeat t neque credat ftudio aliquoquenquàmadhæcmyfticaa/
fcenderepofle,cuiDeus nondederít. Sed fife gratiam aflèquifperet,ucde cæcica*
MtóítóKíwo te ad lumen transferatur, legat cum intelleâu in myfti cam Theologiam tam diâama
Maximum monachum, Hugoném de fando uiâore, Robernim Linconienfem,lo
Nitore
° ann€mScotigenam, Abbatem VerceIlenfem,Ô^cæterOs edam recéntíores commea
^‘tnconenlis tat°*es ^b'us libellí,S¿ fe haâenus,tndubiè cæcum fuíffe,reperíec.Et ego patientiam
yerccfarftí, praeceptoris
~
3
■*«--- —fero
r^..^ , quód
4.,.
_
*' Lo<
admírans/ubímulúlmpatíenter
te comparat
ignoranti
gicarujuti Auerroís Auícennamu Ad quæ ipfetNon te offendat iftud. Nam etíío/
tnnium fim ígnorantífsimus/ufficít faltem míhí, quód huius ignorantfæ fdentíam
habeam,quamaduerfaríus non habet, licet defipíat» Legitur, béatíísímum Ambrofium,Letanías addídíffe^áDideáícís libera nos Domine. Nam garrula Logi
cà,facratifsimæTheologiæpotiusobeft,quàmconfert.Etegoî Cum tu praeceptor
nifus fis ©ftendere Dedkiri non pofleuti eft,in quo eft radixdo⣠ignorantiæ,cus
tibimendaciumimponit adæquâtæpræciftonist'Adquæi præceptor: Nunc fíe nune
aliter, dicit,quia non legit do (ftæ ignorantiae libellos, nifi(ut fi pollet) benedídacór»
futaret,hincnihilintellexit eorum qaælegit»Sicfaâumeft,utrèpræheadendonorç
fcdptum,quafi feriptum, feipfum potius confuderit, quàm docftam facram ignO/
rantiamlæferitjquæ ânullo fpernipoteft, qui eam apprehenderit, Nihil enim a per/
tíúsín omnibus meis opufeulís reperítur, quàm eius contrarmminquod impingit»
Vbi¿p enimfi uoluiffet,me hoc tantum fentíre quód præcifio uti eft, omnibus inac*
cefsibiIis manet,comperiiïet.Licet folam do âam ignorantiam fatear, omnem hio-»
dum, Deum contemplandi, incomparabiliter præcèHete,quemadmodum Omne®
fandi idípfumfatentur.Coñtinuauí ego leduram ubi dicit aduerfarius: uenio nunc
(pedalibus ad eius diâa,per conclufioties & correlaria> Prima conclufio» Omnia
cum Deo coincidunt,patet, quia eft maximum abfolutum,no admittens excedens
exceffum. Ergo nihil e¿oppofitnm:0¿perconfequens,obteáiimdífcretíon¿s i/
pie eft uniuerfitas rerum,& nullum nomen poteft ei proprie contienne, cum impo/
Eíwímí. fitio nominis fit à determinata qualitate eius,cui nomen imponitur, cui alludit Max
gifterEccardus. SubiungitEpifcopum Argis condemnafteeos,qiM dicebantDcum efle omnia formaliter, & fe efle Deum fine diftindione per naturam» Deinde
in oppofitutn dicit : abfurdifeimurti efft, quod fequeretur fi nulla effetdiftindio^
nec relationis oppofitio in diuinis,fublata enim tunc effet trinitas» Ad quæ precep­
tor» Nonne falfariusifte:potius ridendus quam confutandus efte* Curnon dicitlo/
tum,ubi in libellis doeftæ ignorantiæ hæc conclufío reperituriEt egotquia nufquàm
reperítur,di cere non potuít.Legí ením ego quàm diiigentífsimé,o¿ non memini un
quàm merepperifle,quôd omnia cumDeo coíncidantj attamen probe repperfiin fe
cundo do&æignorantiæ,creaturam non efle Deum,nec nihil» Neque capio quid
uelitaduerfarius dícere,nequefortéípfefeintellígít, nam omnia attributsdiuínacoíncídere ¿n Deo ,
totam Theologiam efle in círculo pofitam > fie quód íuftítía in
Deo eft bonitas,econuerfó,&ítaderelíquis;neceflarium competí,ítalegt Et
in hoc concordant omnes fanât, qui ad infinitam Dei fimplícitatem refpexerunr,
cum hoc tamen, ftat fuperbenediâa trinitas» Jnfínítaenímfímplícítassadmífritít»
clepto» Deum unum efle,quód fit trinusftta trinum quod fit unus ficut clarius illud inlibeb
lísdoáas

Apologia

71

lis doÔèè ignorantiae explicatur. Legitur com (militer,Coeleftínum Papam, in pro/
fefsfofté ftdeí fuse fie dixííTe: profitemur nos credere, indiuifibílem fandam crinitatem3hoc eft patrem & filium & fjjiritumfandum, ita unum ut trinum, ÔC ita trinum
utunum. Écce quomodo penitus nullum babet intellcdumin Theologicis, qui
ad coincidentiam unitatis & trinitatis non refpicit,nec ex hoc (equitur * patrem efle
filium,uel fpiritumfandum:Et non poteft hoc peruenire ad hominemdurx ceruicis,
quomodo fcilicet in coincidentia fummat fímplicítatis &indíuifibilítatís,acq;uniratí s trinítatis,alia fit perfona patr ís,alía filrj,alía fpírícuffandí,&obfunt ei u oca bu
la,quorum fignífícataTheoIogíx non4conueníunt.Cum enim dicitur,patrem unam
efle perfona
filium alteram,fpirítumfandum tertiam ¡non poteft alteritas fi/
gnificàtumfuurn tenere, cum fit hæcdidio ímpofita,utfígnifícet alteritatem ab uní
carediuifam ó¿diftíndam3g¿ita non eft alteritas fine numero. Talis autem alteritas
nequaquam indiuifibili trinitati conuenire poteft.Vnde commentator Boëtij, de trí
nitate,uir facile omnium quos legerim ingenio darifsimusait:ex quo in diuinis non
eft numerus,ubi trinitas eft unitasiubi (ut AuguftinUs ait) fi incipis numerare,inci/
pis errare,tunc proprie non eft differentia in diuiniS.Dicir proprie fecundum impofltionem uocabuli.Et hocmeliûs íntellígitur » quâm dici pofsitdicet nunquam adeo
perfedè intelligatur, quin perfedíusfttínteHígibile,neceffeeftutfeeIeüétquís^
fuprà omnes modos imaginabiles,^ íntellígibiles,qui ad diuinum modum fcâd ere
Cupit, Nam ille modus qui eft omnis modi mOdus * non attingitur» nifi (uprao/
mnem modum , cum nihil fimile ei cadere pofsit in mentem noftramiut Paulus a/
duum xvi},elegantifsímédixít. Quis enim modum conciperepofsit diferetum ia/
difereteiut ait Athanafius,neque confundentes períbnas,necp fubftantíam íepatan
tes. Sunt enim omnes fimilitudines quas fandiponunt,etiamdiuinifsimus DiOny/
ftus,pcnitusimproportionales, ÔÉomnibus non habentibus dodam ignorantiam,
huius fcilicet fcientiam quód fint peni tus improportionales, potius inutiles quâm
utiles. De his tamen modo quo Deus dedit t libro primo dodat ignorantiae, fatis
fcriptumfeperitur,lfcetimproportionabilitef minus quàm dici pofsit. Et ego non
finensindifcuffumrelinqui, idquoddeNIagiftroEccardo , aduerfarius allegauit,
interrogabam an preceptor aliquid deeô àudiflet. Qui ait,fe multa eius expo fi to­
ri a opera hincinde in librarijs,uidifle fuper plaetosqp libros Biblix, gtffermones mul
tos, difputata multa » atque etiam plureskgifle articulos, ex feriptis eius fuper Io/
annem extrados,ab altjs notatos & refutatos* Vidiffet^ Moguntiæ,breue feriptutn
eíuídem,apudMagíftrumIohannemGuldefchaphum, ubi refpondetillis quieum
nifi f uerunt reprsehendere, declarando (eipfum,atque quôd repræhenfores,eum non
incellexerintjoftendendo. Aiebat tamen præceptor nunquam legiffe, ipfum fenfif/
fe creaturam efle creatorem, laudans ingenium 6¿ftudíum ipfius.fed optauit,quod
libri eius amouerentur de locis publicis,quia uulgus non eft aptum ad ea, quaepra/
ter confuetudinem aliorum dodorum ipfe intermifcet,licetlntelligentes,multa fubtilia SC utilia in ipfis reperiant. Et cum confequenter correlarium quod aduerfarius
ponitlegerem,,quomodoinmaximitateabfolutaomniaid funt quod furte, quia eft
entitas abfoluta fine qua nihil eft, addendoËccardum íímiliter dicere efle, effeDe?
um,inferendo,per hoc tolli fubfiftentias retupi,in proprio généré,aiebat prgieptort
Pofletdicf adu erfario illud,quod beatifsimus dixit Auguftinus,dum laudaret Deum,tanquam uenam omnis Efle,fiibfungendo,quid ad me fi no íntelligís í nam cuín
creatore nominamus Deum, & dicimus eum eue, ad coincidentiam nOseleuantes»
dicimus Deum cum eflecoincidere.Moyfes nominat eum formatorem,Cum inquit:
formauit igitur Deus hominem Si igituripfeeftformarum forma, ipfe datefle,licet
forma terræ det terræ eflè,&forma ignis igni.Forma uero qim datefle,Deus cftjqui
format omnem forma.Vnde ficut imago habet forma, quæ dat ei efle hoc per quod
eft imago,& forma imaginis eft forma formata,& id quod eft uetitatis non habet ni
ii ex forma,quæ eft ueritas & exemplanficomnis creatura, in Deci eft, id quod eft*,
nam ibi eft omnis creatura quseeft imago Dd,in fua iteritate * Pet hoc tamen,non
Ë *
tollutv

fyetiuf^
commentate
raBowÿ.
Axinus.

Paulus.

Aibanafati
^onyjius.

&*#***

£j

7’2

Apologia

tolluntur fubfifteiltiæïérum , in fuis propres formis. Et fi ii!e homo uerítátem
maret,addere debuiffèt correíarium contrarium, ex tjs quæ legerepotüíc multum dif
fusé,clare S¿ expreffó'n docfta ignorantia. Símiliter-etíam, quando allegat Magi/
ftrum Eccardum:nam Eccardus, circa principium Genefis 3 ubi praemittit de Elfe,
poftquâm probauit Deum effe ipfum elfe,qui dat eiïè,&formas particulares,hoc
& hoc effe;fubiungir,per hoc non colli fubfiftentias rerum in proprio eif e, fedpoti
us fundari,probando hoc per tria fimilia fcilicet materiam,partes tOtius,0diumanitatem Chrifti. Non enim tollitur materia, & penitus in nihil uertitur,per hoc quôd omn e eflè rotins, eft à forma : nec pars, per hoc quod partis elle eft penitus ab efie to­
tius. Nec per hoc, quôd dicimus Chrifto unicum efleperfonale hypoftaticum ip fi­
ns uerbi,negamus Chriftumfuiffeuerumhominem,cumalrjs hominibus, addendo
ibidem rationes.Legi deinceps alíudcorreíaríum, quomodo fcilicer maximitas abfoluta,habetín fe omnia,’& eft in omnibus ,adqciendo, quomodo ipfeaduerfarius
-ait, uniuerfalizantes, omnia eftentialiter deificare in huiufmodipræcifa abftradione. Ad quæ preceptor : Nefcio quid uelit per uniuerfalizantes; Hocnotumeii
ex Pauló Apoftolo,6¿ omnibus fapícntibus i Deum eíléinomníbus,acomniaínipib,per hoc tamen nemo ponit compofitionem in Deó, omnia fané inDeoDeus^
namnon eft terra inDeo,cerra, fed Deus: ira de fingulis. Vndepenitus nihil ínteú
ligichic bomlshomo , quando infert hoc repugnare fimplicitatidiüinæ : nam ficus
fimplicitati unïtaris,non repugnat omnem numerum in ea complicari : fic fi m pl ici/
taticaufæ,omnia ineacaufata. Etcum dicat infinitam perfeiftionem non poffeplus
perfieijateor aiebatpræceptor:obhocenim,omnis perfecftio omnium perfe&orum
eft in Deo ipieDçus,qui eft omnium abfoluta perfedio, omnes in (e complf cansomníum perfecciones.Si enim efletdabihs aliqua perfetftio, quænon complicaretur
indiuina, illa fcilicetdiuina poffeteftemaiornonefïètinfinita. VideamíceÓÉ
difcipule perchare,quomodo praeceptor nofter, ex ratione aduerftrij,contra ipfum
concludit. Pofthsfclegi prxceptorifecundamconclufionem,quam traxitadiierfa*
riusjfcilicet praxifionem íncompraehenríb¿km,S¿ admirationemeius,quomodo ni>
deturindo&a ignorada , fteft mcompræhenfibilis . Tunc præceptoradiunxitt
Non mirum,fi admiratur, quia nihil admirabilius homini, quâm dodla ignorantia^
iiidere fcilicet præcifionem uiderinon polie, ut fuprâ etiam fatis de hoc didum eft»
Vbiuero fpfe ait, hoc fundamentum adnullarefcientiam diuinonim. Verumdicit,
quia non eft fcientia,qua quis credit fe fcire, quod-feire nequit, ibi fcire , eftfcire fe
non pofte fcire.Dixit correíarium nerum, fcilicet omnem fi tnilitudinem claudicare.
Sed cum admiratur,quomodo dato fimíb',fémperínínfinítum fimilius daripofsiqin
habentibus terminos magnitudinis fuæ: confideret diuifionemlineæfinitae,ubi ad
indiuafibile pütkftum non pertingitur-Jicet per partium partes ad ipfum accedere ui/
deamun Correíarium aliud, fi militer nerum eft, rcilícec quod per fimilirudmem non
attingitur neritas. Confequenter legi tertiam ccnciuftonem, quam ille exdoda b
gnorantía traxiffe,fe aileritticilicet quod quidditas eft inattingibilis. Dixitprxceptor: Licet etiam fit intelligibilis, ut opponi t, camen adu nunquàm mtelligituisficut
Deus eft fumm¿intellígibilís,S¿ Sol fummeuifibiliâ. Nec fequitur ex coincidentia
edam oppofitorum in máximo,hoc uenenum erroris æ perfidia:, fcilicet deftrudto
feminis fcientiarum primi principn,Litimpugnatordicic:namilludpriticipium , eft
quo ad rationem difeutrentem primum , fed nequaquam quo ad intdledum uiden?/
tem,ut fuprâ de hoc didutn eft. Neque uerum eft,fi Deus eft omne quod eft,quod
propterea non creauerit omnia de nihilo. Nam cum Deus folus,fit complicatio o^
mnis elle cuiufcuncpxxiftentis,hinccreando explicauit cœlum & terram : ¿moquíá
Deus eftomnia complicite,modo íñtélle<ftualíterdíuíno,hinc&ommumexplíca/
tor,creator,facftor,&quicquid fimilium dicipoteft,ficut magnus atteftaturDiony/
Dîwry/îtff. fius.Etfi' fuerunt Begardi, qui fic dicebant, utferibit, fcilicet feeffe Deum per natuy*
famimerito fuerunt condemnati,prout etiam Almericus fuit,per Innocentium terticondemnatus 3 in Concilio generali ( de quo in cap.condemnatuSide fumm trrj
qui

Doétee Ignôrànciæ.

7^

'quinon habuit fànumintenedinn, quomodo Dens eft omnia complicite, de cuius
error ibusjoannes Andreas aliqua recitat in nouella.Acciditauternhocuiris parui
intelledus,ut in errores incidanqquando altíora, fine dpda ignorantia perquirunt
fiunt ab infinita te lucis fummæintelligibilis , oculo mentis cxci, S¿ fux caecitatis
ícicntíam non habentes,credunt fe uidere,& quafi uidentes, indurantur in aflertio/
nibus* Sicut ludæi per literam,non habentes Spiritum, ducuntur in mortem,ftcut
S¿altj,qui cumuídentfapíentes , putant ignorantes ferrantes /quando ¿n eisle/
gunt fibíinfolita, & maxime quando reperiunteos credere, cum íe cognofcunc¡g/
norantes. Vnderedéadmonent omnes (andi,quod iliisdebílíbiismenttsoculis,
luxintelleduahsfubtrahatur. Sunt autem illis nequaquam libri fandi DionyfiE
*'
Maríj Vidorini, ad Candidum Arrianum, danis PhiiofophiæTheodori , [pannis vifar!}¡
ScotígensTfftfi^vawstomi,PauídDynanto,commentata loannis de Mosbach, in Tliecd^,
proporciones Proculi,confímiles líbri oftendendí.♦ Et cum confequenter iterum lobwie¿^¿*
legerem quartam couclufionem, praeceptor audiret, quomodo aduersaríus ínea
dicit,ex dodra ignorantia haberi,unameffenattiram imaginis fió exemplaris, excla/ Da"id lj)l’
mauítpraeceptordícensabfit,abfiL Eccedeteftandu facinus inuerecundi fa liai r),6¿ toXtinvJr
arrepto codice dodïç ignorancia libro primo cap.xi.legít.Hoc ante quód fpirícualia
'
-perfeánobís inattingibilia, fymbolycèinueftigenturt.radicemhabetabqs,quæfu/
jperius didta funt,quoniam omnia ad le inuicem quand a tn,nobis tamen occultam &
incompræhenfibilem}habent proportionem, ut ex omnibus unum exurgat uniuer/
fum, ¿¿omnia ín uno maximo fint ipfum maximum. Et quamuis omnis imago ac/
cedere uideatur jad fimilitudinemexetriplaris ,tamen prætermaximam imaginem,
. quæ eft hoc ipfum quod exemplar in unitate naturæ, non eft imago adeo fimilis aut
æqualis exemplari, quinper infinitum fimiliorôf aqualior eiTepofsit,utriam illa ex
fuperioribuspatefadafunt.Hæcibù Ecce aiebat praeceptor, quomodo id quod feeundum Paulum de unigenito filio, qui eft imago confubftantialispatri, excipitur,
ille fal Car itis afferiqde omni imagine diminuta,potitum. Ad quæ ego concitatifsi/
mus adieci : Eat nunc in malas tenebras, mendax truncator librorum, ô/abfcondat
fe,non eft enim dignus luce,qui inlucem offendit, quod cenfeo effe peccatum in Spi
ritumfandum.
Et cum curfim fequentia legerem,offendit mihi præceptor, quo
modoaduerfariusufuseftfalfitate,S¿truncationemendacio ,atque peruerfa in/
terpretationepnomnibus quæfequuntur
Etubide Socrate aliqua dícereniiitur sowtes*
quæ ignorat, uideatfait praeceptor Jlibellum Platonis de Apologia Socratís,ubí i n
‘indicio fe excufat > &reperiet phancafias fuas omni ueritate uacuas.
Et egotMfe
random eftdeprouecftæætatiscano homine, quife.fciolum putat, quód ita pueriles
ineptias feribit, maxime quando interpretatur dodtam ignorantiam ,abftra¿lam
nitam.
Etcum interrogarem an dicendum occurreret, contra impugnationem,
quam aduerfarius in quinta conclufione contra hoc facit, quodmaximumeftadtu
omne pofsibile : aiebat quôd eum carente ïntellecftu > fuperuacue .cpntenditur*
Nam cum Deus fitpurifsimus infinitus acftus j tunc eft abfolutè omne abfolute
pofsibile.
Et in coincidentia illa , latet omnis Theologia appræhenfibilis, ne­
que intelligit aduerfarius, quid fit Theologia, neque quid impugnecneque quid
aHcgát.
Nam cum habeatur iu docfta ignorantia , quomodo Deus non iftud
quidem eft ,
illud non eft , fed eft omnia nihil omnium , quæ Í unt iierba fan/
:
di Díonyfíjídícithoccontratftíonemínfehabere > efte omnianihilomnium,ó¿
notrintelhgit > quomodo eft complicatiuè omnia, & nihil omnium , explication.
Etcum non habeat aliquid de intellecftu » ridet quando legit ponderofifsima ner/
ba, nefeiensillaeffefandiorum , S¿ per eum qui dotftam ignorantiam explanante
adducant fecundum dotftrinam fandi Dionyirj>n°n exiret tei minos fandorum, u/
tí edam funt ill a quæ in tertio correlarioquintgconclufionis,6¿ infequentfdemen/
fura ponumurinam capere nequit, quomodo infinitum, eft adçquatifisima menfui a
finitorum dicet finitum fit ad ipfum infinitum, penitus improportionale. Neque ca/
^€repoceftâexemplum de infinita linea^quod impugnat de falficate(l(cetfuperuacu¿)
,
E - s
cimi

74

Dwyfw.

ítfánwí.
HierXwí*
Dionyfius.*
Lro.1
AwJwfw.
F«jgrrtti«s.
Dwjïwj.

Do&æ Ignorantias

cum ímpoísibilitaseffêndi lineam infinitam adu , fit multipliciter in doda ignoran­
tia oftenfnm.Iiniat tamen fe intelledus, per pofitionèm lineceinfinitæ, utintretad
fimpliciterinfinitum,quod eft ipfa abfoluta eftendi necefsitas.Vbi uerô in fexta coclufione Parmenidem impugnat > non illum tantum -, fed omnes dodos & fandos
Theologos impugnare nititur,quos nequaquam intelligit,dequo fuprà. Modo fuo
falfifsime dicit poftea, ex doda ignorantia haberifquia omnia qu» coueniunt Deo
funt Deus)ideo neqj pater eft àneq? filius, licet probe indoda ignorantia habeatur,
quomodo fecundum confiderationem infinitatis , Deus neq; pater eft, nec# filius:
quia per negationem eft confideratio de Deo fecundum infinitatem*Et ideo omnia
tunenegantur,prout etiam fandus Dionyfius , in finemyfticae Theologi*,per ea?
dem uerbahoc idem determinat»Vbi aduerfarius prôuidentiam impugnat, penitus
fe ignorantem oftenditmamcap.illudlicet claríísimé fit pofitum ,eft inattingibile
pertalem fenfibilem confiderationem , qualem fehabereaduerfariusoftendit. Et
quia in condufionibus fequtnribus, falfarius procedit, modo addendo qu» non re?
perit,modo affirmando non affirmatum,tedió affeduS pràcéptôr,uoluitfe ad utilio
ra ftudia conuertere, fie ardabar uelociùs crànicurrere aduerfartj inuediuam. Poftquam autem raptim legi, ex ignota literatura conclufiones, quas feex doda igno/
rantia extraXiffefalfd i cribit : praeceptor arrepto codicedodae ignoranti» Jégic fe/
eundum & ttrtium caput fecundi libri,#ad oculum oftendit, feptimàm concitifione m cum correlartjs peruerf e extradím. Nam nihil aliud in illis cap.ex intentione
trada tür, quàm quôd creatur» effe, fit ab efle abfoluto, modo quo dici aut in tel ! igi
nequit,alia non eft a(fertio,licet tangantur modi dicendi dfoerfihVbiueroaduer/
ferius impLignatDeum,ab(blutatn omnium quidditatem, aiebat praeceptor, nihil
penitus intelligit homo ille,nam eft quiddttas,omnium quidditatum,#abfoluta omnium quiddicas,ficut abfoluta entitasentium, & abfoluta uita uiuentium, querns
ad modum & dicit Ecclefta in oratione, Deus uita uiuentium* Nechocdicere, eft
confundereautdeftriierequidditates rerum, fed confirmèrent in tell i gunt fap fen­
tes* Ad alias conclufionesnihildicerecurauitpr^cepcor, # fpreuit ruditatem ad­
uerfartj Rogaui tamen ut aliqua diceret ad hoc, quód aduerfarius impolluto ore»i/
pfum miferum,pauperem»cxcum, & nudum íntelledu,íníuriofédefpicic. Ad quae
praeceptori
Omnia quæ de cæcitate intelledus dicit plane fateor, fed aiebat fe ex?
cellereaduerfarium in hoc, qüod fe cæcum (ciebat. Et ubi impingit îefum de hono/
rare,alebatpræcéptor:non eft hæc dod»ignorantiæ intentio, ut lefus inhonora/
retur,fcdutmaíorfíatíníntelledu &affedu* Sed aduerfariumloqui oftendit,quafi
quis diceret, quod fi quis exaltatur in maxima publica perfona, ut fit rex regum, #
dominus dominantium, uti Chriftus exaltatur, quod per hoc dehonoretur, & hoc
didum, quífe# dementís effe non ambigit * Applicatis igitur aduerfartj fcriptis,ad
Ii teram do dæ ignora ntiæ,#oftenfo quod impugnator falíeelicuitaíTertas conclufiones,#nihil e5¿omnibus intellexit, aut faltem intelligereuoluitfomnia peruerfe
interpretando,dixit praeceptor: Qua de lefu feripta funt, in doda ignorantia,fe­
cundum feripturas fandas modo conuenientfiad fi nem, ut Chriftus in nobis cref/
catjfcripta funt.Ad ea enim quæloannes Euangelifta,# Apoftolus Paulus,& Hieíotbeus, & Dionyfíus,# Leo Papa, & Ambrofius, in epiftolis ad Herennium,ÔC
Fulgentius » ate# cæterialtifsimiintelledus fendi,nobis de Chrifto reliqueruntmi/
títur doda ignorantia fuo modo nos ducere, licet ipfa & omnes deficiant,qui féad
deferibendum illud myfterium unquam contulerunt : & ad me amorofo uultu conuerfus,aiebat:Amiceoptimenoftiquornodoijquitranfibiliatranfilientes, peralti»
tudinem fidei,Chrifto & ueritati contundi, ab ignorantibus huius mundi, contem/
ptuihabitifunt:quia (teftantemaximoDionyiio, dediuinisnominibuscap.x )is
qui ueritati confondus eft,nouit quàm benè habeat,etiam fi plures illum corripiant
quafi amentem, & extra fefadum,8¿ per mortem conteftati funt, principales duces
ueritatis,hancfolumeffeunicam#fimplicemdiuinamnotionem. Hincmaximo
animi affiedu me admonuit ,nt nontepeicerem in ftudtj feruentia, quoufcg ad fim/
plicita/

Liber

1;

7f

pïicîtatemintelligentiseeîèuàfèr, ad melius cognofcendum íncognofcibííem De/
umfqui ín omnibus per fcíentíamS¿ ignorantiam agnofcitur,utineodemlocodi/
uinùs àtteftatur Dionÿfîus)& lefum benedíftum,qu¿ eft fo’us altífstmus,perfeftio¿
èç plenitudo omnium.Quodqj eo ftudio,omnem conatum mentís ad hoc quanto acutías Concederetur conferrem,ut me Temper nihil dignum ínrellígereaiderem, pró
mitrens.nunquàm quemquàm Sophiftarummèturbare pofle, Tí tantí íecretí ineffa/
Mis gratiæ,diuinam dulcedinem qualicercuncpdeguftarenK Nam cum omni mous
non quaeratur nifi pax,& ea pax quæ exuperat omnem fenfum, fit pax noftra, fcili/
cetuita oírse noftr«,exqua, & ínqua uíuendo^ índicíbílí ddeftatíone, quíefcímusj
cum Pauto omnis dicet appræhenfor, quismcTeparabírabhac ueritateuitæ : non
mors,quia moriendo uíuo.Níhil igitur tunc te ftpar abit,quando omnium terribili/
hmterribilifsimum,tenon terrebit,ridebis omnes carcos:quàndo tibi eum oftende^
re promittent,quem nonuident, ÔC inhærebis eius amplexibus,quem diliget anímá
tua ex omnibus utribus fuis,cui gloria in fecula. Ecce condifdpule peramare,quæ ex
pedore praeceptoris pro defenfione doft» ignorantia recoli egi,licet plura è memo­
ria exciderint,ea tibi legend a,atc$ (ubi opus uíderís) communicanda , tranimitto,ut
in tua feruentiájcreícat admirabileferhen,quo addiuina uidenda eleuamurmti iamz
dudumaüdíuíjperltaliamexhocfemtnè ¿ pertuamfollicitamculturam, ftudiofis
ingentjs recepto, magnum frudum effluxifc * Vincet enim indubie bateipecul^
tío,omnes omnium Philofophorum ratiocinandi modos, licet difficile fit confuera
relinquere, 6¿ quantum profeceris me, continue participem facere ne pigrireris.-nam
hoc foto, quafi diuino quodam pabulo, deleft abilifsime reficior, quantum hic con/
cedere dignatur Deus in dofta ignorantia,afpirans continué ad fruitionem uitæ illi­
tis,quam nunc fica remotis confpícío,6¿ propius dietim accedere contendo. Erute/
am hinc abfoluti aifequamur,concedatDeus,tantopere defideratusdnæternum Bèx
nediftus* AMÉN*

Apologise doftæ ignorantiae Finís;

DEO AMABILI REVErcndifsimo patri, domino Juliano , íanftaé
Apoftolicæ ledis , digniísimo Cardin
half > praeceptori fuo metuendo. N. Cufa¿
Caput

L

Ata nunc quali cun cp opportunitate, de Coníefturís coñcépttiní
pandam,Quem quamuis communi humanarum adínuentionum
uitio,atcp (pedalioribus feculentas, obtui ioris ingenrj adumbra/
cum fcíam>tíbí tamen Patri optimo,atque omnium literarum erti*
ditifsimo,confidenter explicui > ut ille pene diuino lumine admix
ra bilis refpîedentiæ,probatifsimi tui intelleftus,pofsibilem pur/
gationem accipere queat. Scio enim hanc indagandarum arciuni
formulamjn ruditate fua occumbere non poflè,fi uir omnium cla
rifsimus eam acceptatione dignam,correftionis lima facere dignabitur. Praebe igi­
tur tua ornadfsima auftorítaceaíntrantibus animum 3 ad breuem planifsímam uiapn¿
«idísima quæq* patendi*
Cap»
■ú.

ys

De Conieâmris

Cap.
IL
Voniamautemin prioribus doftx ignorantiae libellis,multo quidem aîttz
g
us,lympidiuscp ,quâm egotpfe nifumeoipræcifionem ueritatis.inatttng|/
B
g bilem intuitus es.confequens eft , omnem h umanam neri poficiuam after/1
_Z tíonem.effe coníecfturam. Non enim inexhauribilts eft,adau(ftio apprx/
hensionis nerf Hirçc ipfam maximam humanitus inattingft»lenm fci*
entiam,duma<ftualis noftra,nulla proportione refpecftetiinfirmaeappraehenfionis
incertuscatas,áuerítatísparitate,pofítíonesnoftras,uerifubírifertconÍe(fturas.Co
gnofcitur igitur inattingibili s uericatis unitas, alteritate coniecturali : atc^pofthac
clarius,quam ipfaalteritatis co-níe<ftura,íafimplícífsímauerítatís unitate, düs noti
ciam intuebimur.Quoniam autem creata íntellígentía finitae a¿iualitatís,in alío,nóft
nifi aliter exiftit, ica ut omnium cOniecfturantium differentia remaneat: non poterit
nifi certifsimum manere, diuerforumdiuerfas eiufdem inappræhenfibiïisuerigra/
duales, improportionabiles tamen adinuicem efte conie&uras, ita quidemutunius
fenfum quauis unus forte alio propinquius,nullus unquam índefeáibíliterconcipi
at. Quapropter has ipfas quas hícfubinfero adíntietíones,ex pofsib¡lítate ingenioli
mei,non parua meditatione elicitas,meas accipito comediaras, fortafsis maioribus
intelletftualibus fulgoribus,long¿ímpares,quaslícetego ob ineptitudinem traditio
nis,à multis ípernandas formidem , tamen ipfas quafi cibum non penitus incongru*
tim,ad traflubftantiatidum in clariores intelledtualitat£s,aldoribus mentibus admi/
riiftroiqui enim hic aliquidfpiritualis alimoniae, diligentiore mafticatione^atqj cre/
bra ruminatione, elicere ftuduerit: acquiret confolatoriamrefedionem,etiamfi pri/
mo ifta cruda,atcpnouitate fua offenfiua potius uideantun Oportet aurem quadam
manualiducftione,(uniores quofq; experimentali luce carentes ,adlatentium often/
íi'onem allicere,ut grad atim ad ignotiora erigantur. Hinc ego coniecfturarummearum fecretum commodius elucidando, primo, quadamrationali omnibus notifsima
progreftione, conceptui appdigmaticaexemplariaconfigurabo , quíbusnoftér dif/
curfus pergere quear,adgeneralemconiecfturandiarte.Secundo loco,floridas quaf/
dam annotationes elidam,&frucftuofam applicatoriam praxim,in gratifsimis quU
bufdam refolutionibus adijciens,ueri famelicas animas,reficere curabo*.

CwîettoM

Vndeconieiturarum origo.
Cap. Ill*'
Onieduras à mente noftra,uti realis mundus à díuína infinita ratione,pro*
dire oportet.D¿um enim humana mens,alta Dei fimilitudo,foecunditatem
creatricis naturae ut poteft participiat, ex feipfa ut imagine ortlnipotetis for
mæjin, réalíum entium fimilitudinem, rationalia exeríc.Coníecfturalisítac^
mundi humana mens,forma exíftít,uti realís,diuína. Quapropter ut abfoluta illa di/
uína entitas , eft omne id quodeft,ín quolibet quod eft,íta &Ç mentís humanae unítas,eft coniecfturarumtaarumemitas, Deus autem omnía propter feípfum opera/
tur,utintenedaaleíitpr(acípíam pariteró¿fínisomnium:íta quidem rationalis mu*
díexplícatío,á noftra complícame mente progrediens,propter ípfam eftfabrícacrí
cem.Quanto enimípfa fe ín explicatoa fe mundo,fubciliuscohtemplatur >tanto ín/
tra feípfam uberius fozcundacur :cum finís ípílus,ratio fit infinita,in qua tantum fe utí eft intuebitur,qüæ fola eft omnibus,rationis menfura,ad cuius afsimilationem tai/
to propinquius erigi mur,quanto magis mentem noftram profu ndauerímus, cuíus
ipfa unicum uítale centrum exíftit.Ob hanc caufam,naturali defiderio^ad perficiet!
tes fcíentias afpíramus. V t autem ad apprsehenfíonem intenti iudícarís,
mentem
coniedurarum principium recípías,ad yertas quomodo ut primum omnium rerum
atcpnoftroe mentís príncípíüm3unítrínum oftenfum eft,ut multitudinis,inæqualitatis,atq^diuifionisrerumunumfit principium, à cuius unitate abfoluta multitudo,
ab aequa! itate inæqualitas,
â connexione d íuifío efftuaUita mens noftra,quæ non
nifi iutellecftualem naturam creatricem concipítjfeunitrínum facit principium rati/
onalisfuæfabncæ. Sola enim ratio,maltitudinis amagnitudmis,ac compofitionis
men/

C

T

■

■

Liber

v

L

77

ÏHenfura eft,ita iit ipfa fublata, nihil horum fubftftatîficut emítate ínrihíta negáta,<>
rnníum rerum coûtâtes,pariter conflat effè negatas. Quapropter unitas mendis/}/
mnem ih fe complicat multitudinem, eiusqj xqiialitas, omnem magnitudinem^icuc
Ó¿conhéxio,compofitíóriém Mens igitur unicrinum príncípíum,p_rímb ex ui com / •
plícatíüx unitatis,multitudinem explicatrmultitudp uerb, inaequalicatis/atcp. magni/
tudínis generativa eft. Quapropter in ipfa primordiali multitudine,ut in primo ex/
emplari,magnitudines & perfediones integritatum,&uarias ínxquales,uenarút
Deinde ex imifq?, affcompofitionem progreditur.Eft icitur mens nbftrá, diftirtó’i/
UUm, proportionatiuum,atc^ compofitinum principium.

Sy mb olí cum exemplar rcruœ:numerumeiTe.

Cap.

II IL .

Nwerw*

RAtíonalis fabrica:, ñatúrale quoddam puHulanspríncípium, numerus eft.
Mente enim carentes,uti bruta, non nümeranc. Neceft aliud numerus,
quám ratio explicatio explicata-Adeô enim numefùs, principiucneorum
quçrattone attinguuntur,efleprobatuuquód eo fublato,nihil omnium re
manfifle,ratione convincitur. Nec eft aliud rationem numerum explicare, illo iri
conftítüendís conieduris ud,qùâm rationem fes pfa uti,ac in lui naturali fuprema fi/
rhrlitudine,cundafigere:uti Deus mens infinita, in uerbo coæcerno,rebus elle com/
munícat-Nec quícquám numero prius efte poteft* Cunda enim alia ab.i.pfo,ipf«m
neceíTarío fuifle affirmantOmnia enim fimpliciisimam unitatem exeuntia,compó
fita,fuo funt modo.Nulla ueró compofítío,abfqj numerojntelligi poteft: nam par/
tium pluralitas atepearu'mdiuerfïtas,fimul æ proportio coponibihtas,exipfo font.
Neqj alia res fubftantia,alia quantitas, alia albedo,alia nigredo, & ita de omnibus,
abfcpalietate eflètjquæ eft numero eft.Sed numerus, ex feipfo compofitus eft,terna
ríüs enim ex tribus combinatis, cómpbíitis¿$ concipi debeualïoqui ternarius, non
magis eflet,quàm fífeoríum parietem feorfum cetftumjfundamentumqsdomus fia. >geres,8¿ formam domus concipere uelles.Oporret igitur,non feqrfum, f-d compoLite fimul ipfum imàginari,nec tunc aliud erit trium cómbinatíq,quám ternarius. Ex xa“
feipfo igitur,compofituseft,Oportetetiam primam oppofitionem contradam eiïè
quod extranumerutn impofstbileeft. Omnis igitur numerus,comporitus ex opp o/
ftris, differentibus, atq? ad ínuícem propórtíonabilítér fe habentibus, taliter exiftit,
quod illa funt ipfe^Par numerus,impari opponitur. Ate# omnis numerus fíne par (i/
ne impar,ex pari QC impari,hoceft exfeipfo exiftit: quat er narius ex ternario iniparf,
& quaternario pari tompofitus eft. Quod autem ex duobus binarijs combinatus ui
detur^non ad quaternarii eflentiam,fed quantitatem referri debet.Quoniodo autem
concipi quícquám poflet menti fimilius ; numero < Nonne unitas ternarq, ternaria
eftf æquabtas ternarij,ternaria eft?Sic
ternarij connexio,ternaria exifrit. Ñume/
ti igitur eflèntia,primum metiris exemplar eft.In ipfo enim trinitas,íeu unícrinítas co
irada ínpluralitate, príorterepèritur impreffa: fymbolice etènfm de rationalibus
îiumeris,noftrç mentis, àd reales ineffabilesdiuinçmeritis conteâurantes, diçîmusj
in animo conditoris primuni reruni exemplar ípfum fuiflè numerum3utífímih:üdk
nartj mundi numerus,à noftra ratione exurgens.

De naturali progrefsione.

Cap.

V.

Antd te àcutiù> numeri expedit contemplari naturam,quanto íncms ftmiKtudine,cæteraprofundiusindagareconaris. Primum autem progrefsio/
nidus incumbe,8¿ quaternario eam expleri probabts:unum enim,duo,cu4
QC quatuor fíniul iüntfta, denarium efficient, qui unitatis fimplicís natura*
fem explicat uirtutèm.De ipfo quidem denario qui altera unitas eft, parí quaterna/
ríaprogreffu,radíds quidratæ attingitur explicatione» enim, 20,$ó.,^ó fimul wndhj
tentum funt,qui numerus denariae radicis extat quadra tura. Centenaria itidem uni/
rasjparimotumillenarium exert r,100 fiquidc,200^00,^¿400 fimul iuncfta.mille funt;
hec amplius hac uia,quafi quid reflet,procedúur.Quamuístá pbftdenarium,ut in uri
denario.

T

Progre/p^

78

Deconie&uris

deftario,ubípoftipfumdenaríumadunítatémfitregrefsío,quámpofl:míllenatium:
pariformiter repetitio non negetur. Non funt igitur naturaïi ínfluxu,pluresquâm
decern numeri, qui quaterna progrefsione arcentur. N^cultrâfolidumdenariæ ta.
dicis millenarium,fît repetitionis uariatio,cum hic progrefsione quaternaria, trini*
ter r epetita,denario exurgat ordine. Habes itac£ quaternarifqunitans explicatione,
uniuerfi numeri cotinere po­
tentiam. Vnítas enim genera
>
lis.auatuorunitatibusdiftin/ .
........ "
.
:
guttur, quae ordine congr uo
5r
4
tig. tira n t ur,pri m a,fimplïçi fs i
10
8
e
%
5
me: fecunda, habet ordinis
Cantum nihili figuram adie/
¿iam, ut altera congruit uniz
1000
rati: tertia, huius natura du/
1 'v ■ <
as adrjcit;quarta,tres:uti.io.
400. tooo. quae omnia,quam/
4oo
4o £00
5
35
4(
uis indubia cunilis, ad ocu/

1

^0

pofico
tem
Qtwiuor (¡til

taies.
mm».

noftro congruen/

De quatuor unitatibus.

Cap.

VI.

ÆT Ens ipfa , omnia fe ambire, omniac£ luftrare compræhendereçpfuppo>
I % [ 1 nenSjfe in bmnibus,atcp omnia în fe elfe taliter condudiuut extraipfam,

1 y’ -Aitac^innumerabilifimilitudinefua,afeipiaelicita,uttn
1 ac quod eius obtutum aufugiat, nihil effe poffe affirmet. Comtemplatuc
imaginenatura*
li,ÓÍpropria furjpfiusunitatem, quæefteiusentitas. Hancexnumero,quaternan>
am uenatur,nam eft íimplicíísíma.,eft-alia radicabilis, eft tertia quadrata, eft quarta
folida.Ita quidem in initio numeri}ftmplicifsimarn intuetur unitatenupoftea denari*
am3qnx radix eft alürum.deínde centenariam,denariae quadra tamtultimo millenariam,i ubicamdnter enim diuerfes at<$ oppofitas unirates,fimplicem Ô£folidam,'uni
cum praecifutn medium cadere nequit, fed ad minimum duo neceffaria effe confiât,
quorum alterum ad fimplex,ut radicalis,altetum, ad folidum, ut quadrata unitas,in/
clinatur.Nam impofsibile eft,connexionem fimplicem effe inaequalium ,Solaete/
nitn infinitae unitatis &aequalitatis connexio,fimplex effe poteft. Contemplaturi/
tacp mens ipfa,uniuerfam fuam entitatem,in his quaterne diftindlis unitatibus: ut aliam uideac fímplícifsimam mentem, prioriter ad cuntfta ut creatorem fe habentem,
aliam egreflam proxime ab illa,aliarum radicem , aliam abhacradiceegreffam,ad
quartam inclinari,quaefua grofsiori foliditate,ulteriûs proficifei non finit.Has men
tales unitatesjuocalibus fignis figurat.primam quidem altifsjmam,fimplicifsimam
q ue mentem,Deum nominat. Aliam radicalem nullam priorem fe habens radicem,
Intelligentiamappeliat.TertiamquadratamintelIigendæcontracftionemîAnimam
uocat. Finalem autem folidicatem,groflam, explicatam,non amplius complican*
tem,Corpus effe conietftat. Omnia autem in Deo Deus,in intelligentia intelletftus
in anima anima,in corpore corpus: quod aliud non eft, quàm mentem omnia com/
pledli,ueldiuine,uelintelle(ftuaiiter,uelanimaliter,uelcorporaliterDiuincquid€m,
hoc eft, prout res eft ueritas.lntellecftualiter5hoc eft, ut resnon eft ueritas ipfa,fed ue
re. Animaliter,hoc eft,utres eft uerifimiliter. Corporaliter uero,etiam uerifim ilitudi
nem exit,& confufionem fubintrat. Prima unitas,penitus exiftitabfoluta,ultimá
uero, quantumpofsibile eft omnemabfolutionemexiens, contrallaeft,fecunda:
multum abfoluta,parum contradi a,tertia, parum abfbluta multum centradla. Qua*
propter, fictit intelligentia non eftpenitus diuinafeuabfoluta,ita necrationalis ani*
ma penitus diuinitatis exitparticipationemiuc admiranda in inuicem progrefsione,
diuina

Liber

L

»7

diuinaatc^.abfolutaunitatejgradatímíníntellígentíam
rationem
contrada fenfíbilí;, per rationem in ¿ncellígenuam afcendentemiens omafg áiílírv
guaqparíterqj connedat»
Depríma unítaté»

Cap,

VIL

Mplius te attentiorem faciat dicendorum utilitas, magna enim att| occulta.,
in lucem ducere tentabo.Prímó illa diuina unitas , fi numerus rerum fingi­
tur exemplar,omnia præuenire,complicare^ uidetur. îpfa enim omnem
præueniens multitudinem, omnem etiamanteuenitdiuerfttatem, alieœœms
.oppofitionemiinaqualitatemidiuifionemjatc^ omnia alia, quæ multitudinem con
comitantur.Vnitas quidem,nec binarius, nec ternarius eft 3 atcg ita deincepstquanv
m's omnia ea fit, qux funt ternarius, quaternanus,8¿ reliqui numerfSi fpecies rerum
utnumeri,díftínguuntur:ípfa abfoluta unitas, nullius fpecíei eft , nullius nominis,
nullius^ fi gur^quamuis omnia fit in omnibus Jpfa eft unitas omnis pluralitatisiunitas quidem pluralitatis generum,fpecierum,fubftantiarum, accidentium,uniueM
farumcp creaturarum,menfura una omniummenfurarum,æqualitas una omniumse/j
qualium &inpqualium,connexm omnium unitorum &fegregatorum,quemadm(J
dum unitas,omnemtamparemquamimparenunieruni}fimplicita£e Tua complicat,’
explicat, ate# connedinlntuere mente profunda,unitatis infinitam potentiam,ma/
ior enim eft per infinirum,omni dabili numero,nullusenim eft numerus,quantumcuqcg ma gnus, in quo unitas potentia quiefcat. Cum i tac# omni dabili numero, per
unitatis uirtutem,maior abfc# ftatu haberi poftit,per folios unius potëdam ínexhauribilemtconftat omni potdem eam effe.Multa de hoc ¿am antedidis audifti, mukac#
did Temper poife exhis uides.Ea etenim quæ dici poíTennnumerí quidem funt ¿nex
plicabilisunitatis,numeralesuéfiguræ,inuariabilis ueritatis, quam canto clarius in­
tuebimur, quantoabfolutius atqueunitiusconcipitur. Qui enimabfolucamSi ¿^
pfam tantum concipitunitatem,ineftabilem eam uidet : cuius enimrefpedu,potius
unum quàm aliud foraretur nomemSi cunda alíafeparaftí,8^ ipfam folam infpicisa
ft aliud nunquam aut fuiiTe,aut efle,aut fieri,pofie i melli gis, fi pluralitatem omnetn
abtjcis,ati# refpedum,& ipfam fimplicifsimam tantum unitatem fubintras,ita ut eam non potius fimplicem, quàm non fimplicem, non potius unam quàm non unam
comprobes, arcana omnia penetrafti, nulla ibi dubietas, nullum impedimentum*.
Concern piare igitur mentis unitatem, per hanc abfolutionem ab omni pluralitate,
Síuídebis non efte eius ni tam corrruptibilem, in fua unitate abfoluta, in qua efto/
mnia» Huius autem abfolutæ unitatis, prxcifi fsima eft certitudo,etiam ut mens o/
mnia in ipfa ate# per ipfam agat.Omnis mens inqui fi tí u a atque inueftigatiua,non ni
fi in eius lumine requirit,niillacp effe poteft quæfti o,quæ eam non fupponatiquceftiot
an fit,nonné entitatem £quid iitjquidditatemiquare^aufamfproprerquid, finem
præfupponitCld igitur quod in omni dubio fupponitur, certíísímum ,eííeneceíTe
efbVnitas igitur abfoluta quia eft entitas omnium entium,quidditas omnium quidditatumteaufa omnium caufarum,finis omnium finium:in dubium trahi nequit, fed
poft ipfam,dubio rum eft pluralitas. Aduerte igitur luliane pater, quàm clara atque
breuis eftTheologia,fermone inexplicabilis, quoniam ad omnem de Deo formabi
kmquxftionem,primumpoffe refponderi uídes , qugeftíonemomnem de ipfo effe
ineptam.OmnisenimquæftiOjde quæfito, oppofitorum alterum tantum uerifícarí !
pofte , admittit, aut quid aliud de illo quæfito quàm de alijs , affirmandum negans (
dumuèexiftit. Hæc quidem de abfoluta unttate,credere abfurdifsimum eft^dequa,
necalterum*opppfitorum,autpotius unum quodcunque quàm aliud, affirmatur.Si
uero aftirmatiué quæfito fatisfacere optas , abfolutum præfuppofitum repetas :
ut cum dicitur an fit, refpondeatur entitatem , quæ præfupponitur, ipfum effe¿
Ita quidem inquæftione quid fit, quidditatem refpondeas ,
ita deinceps . fe
qusftione an Deus fit homo , encitas atque humanitas præfupponuntur, quare
did poterit, ipfum entitatem eam effe, per quam eft humanitas. Ita in quæftione
an

A

il

So

Doftæ Ignorantiae

anDeus,angelus fit,eum entitatem abfolutam angelitatis afferatur, & ita definget/
lis* Quoniam autem omnis affirmatio,negationi aduerfari credi tur :haeciam dida
refponfa præcifiisima effe non poffe, ex hoc aduertis, quod primum per infinitum
omnempmtoppofitionem,cui nihil conuenire poteft non ipfum. Noneftigitur
coniedura de ipfo uerifsima, quæ admittit affirmationem ¿cui opponitur negatio,
aut quæ negationem, quafiafrirmatione ueriorempraffemquamuis ueriusuidea/
tur.Deum nihil omnium quæaut conciptautdici poffuntexiftefejquamaliquideo
rum,non tamen præcifîonemattingit negatio,cui obuiar affirmatio. Abfolucior igi­
tur ueritatisextitit conceptus,quí amboabrjcitoppofita difíundíuéfimul,6¿copu/
latiue,non poterit enim infinitus refponderi ,an Deus fit> quàm quôd ípíe nec eft,
nec non eft,atqj quod ipfe,nec eft,& non eft.Hæc eft una ad omnem quæftionem al
tíorafímplícíor3abfolutíor,conformior¿p refponfio,ad prima ipiam fimplicifsimam
ineffabilem entitatem.Hxcquidemfubtilifsima conieduralis refponfio,eftadom/
nia quæffiaæqua.Conieduralis autem eft,cum præcififsima,ineffabilis,inattingibi
Iiscp tam ratione maneat,quam intellectu.
De fecunda unitate.

Cap, VIII.

NteffecffuaKs eft,hæc unitas. Cum autem omne ñon primum abipfo^bfolutifslmo defcendens,aliter quàm alteritatem uer fus,pergere i ntelltgi nequeatmon e/
rithæcunitasfimpliciisima ur prima,fedintelledualicercompofita. Compofitionem uerb,ab uno & altero,hoc eftexoppofitis effe,ratio dicit,nec tamen hpc
unitas,aliterexoppofiriseft,quàmfimplicemco nuenit effe radicem. Nonigitur ipiam oppoii ta preueniunt,utfîcexipfisquæpræceilèrunt,fed (imulcum ipfa exori­
untur,ficut intelledualiter numerum componi neceffe eft. Copulantur igitur in e/
íus fimplícitateradícali,oppofitaípfa,indiuif¿ atcpirrefolubiliter.Denaiia enim uni
tas,abfqj radice eft,nam eam praeter primam nulla præcedit unitas, cuius multiplica
done exurgac, ex fola enim pr/mo ortu capit, quam omnis fequituroppofitio,eius
itaq? initium,nu lisdiuerfitatibus eftinuolutu.Qua propter quicquidinfubfequen
tibus in diuifione progreditur,in hac ipía unitateradicali non difiungitur: utidiffe/
rentiæ,diuifiueoppofitæin fpeciebusdiuifæ,ingenerali complicantur fpecierum
radice, connexio autem , omni difiuncffionefimplicioreftatcp prior. Quapropter
qaæftioneSjalterumoppofitorumdeipiàentitatenegabilefupponentesjatq? alte/
rum tantum affirmabile,impropriemoueriuidestomne enim de intelligentia qualitercuncp affirmabile, incompatibile non habet oppofitum. Altius enim atc$ fimpli/
cius eft intellectual e effe,eo effendi modo,qui cum noneffe eft incompatibilis. Vn
de intellectualis illa unitas,radix quaedam complícatíua,oppofitorum in fua expli­
ca tioneincompatibilium,exiftit.ha enim oppofita,quæ in explicata eius rationalis
unitatis quadratura,incompatibilia funt,in ipfa complicantur. Motus enim raciona
liter,quieti incompatibiliter opponitur,fed ficut infinitus motus,coincidir cum quie
te in primo , ita Sí in proxima eius fimilitudine , nonfe exterminant, fed compa
tiunturmam motui imelligentiæ non ita opponitur quiesjquoddum mouetur pari/
ter non quieicatjfimplicior enim eft hic motus intellectualis, quàm ratio menfurare
queat,fimiliter de quiete,& cæteris omnibus. Acute igitur quantum uales, hæc
concipe Nam in ante expofitis de docta ignorantia,memorfum,de Deomeincelle
(tualiterfæp elocutum, per contradictoriorum copulationem, in unitate fimplicit
iam autem in proxime præmifsis,diuinaliterintentum explícaui. Impropottionali/
ter fimplicior eft negatio oppofitorum, difiunctiue ac copulatiuê, quàm eorum co/
pulatio. Aliter autemdiuine,fecundum primaeabiolutæ unitatis coceptum,deDeo,
aliter fecundum hanc intellectualem unitatem,dicendum,multocpadhuc fubmifsi
us fecundum racionem.Vnitasautemifta,ad primam improportionalis,oppofito/
rum compofitionem penitus noneuadic,fed in ea,oppofita compatibikmconcor'
dantia m ,norfdum exierunt. Vndecum quæftïones omnes à ratione inueftigaciua
progredientes ¿ ab intelligentiaomneid fint,quod funt :nonpoteft quæftio de intel
ligentia

Ï

Liber

I.

8i

figentia formari in quaipfa præfuppofitiué non refplendeat. Ratio enim de inrelli/
gentia mueftigans,quam nullo fenfibili figno compræhenditîquomodo bác incho­
aret inquifitionem,fíne incitatiuolumine intelligentiæiip^111 írrídíantís^ Habet feí/
gíúir intelligentia adrátíonem3quáfí Deus ipfé ad incelligentiam.Sí igitur coni'edu
ralíterrefpondere ad motas de ipfa cupís qüæftiones, ad prgfúppofítum adaerter­
quead ipfum refpóndé.Díc igitur in quaéftíone an fit íntelligentía3ípfam elfe encita
temjperrationeminaeftigantempræfuppofitam, àquaratió,utà radiée fuáentiraitem fùmitdn quæftione quid fit , pariformiter die: earn præfiippofitam intelledua/
hmquídditatemefíe,áquarationis quiddítasdépendét,ítadecæteris. Céreaeft igú
tur unitas rádícalís,quamuís non fit ipfa certitudo utí prima eft, átque in ómni ratio/
ne,ut íri qúadrata,radix exíftít,8¿ præfupponitur. Quod fi ad intellecftualem ueritàtem, inquifitionem dirigere inftituis,neceifeeft iitíntelledualibús fruáris terminis,
qui nullum íncompatibilé habentóppofitum : cutn incompatibilitas de natura illius
intelle&ualis unitatis eflénequeat. Vndeufuales termini,quirátíonis füntentia,ín/
telligentiam nonattingunt.Intelligentia enim,nequeftat,nequemouetur, neque qui
éfcit3nequeinlocoeft 3imônequeformaeft3neqüefübftàotia, aut acéídens,eo momodo , quo termini illi pèr rationem impofiti, fignificant. Sicut enim inteUeï*
dus radix eft ratiônistità quidem termini intelleduales, radices funtrátíóhalium¿
VndeuerbSinrellédualeratió eft,in quo ut in imagine ínteUedus relucet* Radix y
gitur uôcalium terminorum ,fermo eftíntelledualis.Conftatáuté tibi; unitatem ra/
tíonísfímplícís,complicare rationem motu s
quietis, cürui S¿ redi,atquecattero/
Tum oppofitorum. Si igitur rationes oppofitorum, fe in fimplicirate abfolutioris u/
nítatis ratíonís,compaduntur , S¿ fi ratio fermo eft intelligentiæ : manifeftum tibi e/
îït3 honm^ufualibus rationis terminis , fed in ipfamet rationis unitate complicationemoppoíttorumíntelledualis unitatis}relucere. Quapropterfiquseritur an intelli
gentia fit quanta,propinqua coniedurá poterit reiponderi per rationem ^dicendo i/
pfam non aliter quantam, quàm ratio quanti oftendihnon enim hicterminus,Quatl
tum,intelledualis eft3fed quanti ratio. Ita quidem ad quæftionem an in loco intelligentia fit* Ratio loci,quamadmodum quadratum radicis, intelligentiæ continentia
exiftitjita quidem ipfaratio eft fubftantia,hoc eft quia de ipia> ratio fubftantiæ effla
it,S^itadereliquis.Inteliigetia igiturnihil horum eft, quæ dici autnoniinari poflunti
fed eft principium rationis omnium, ficut Deus intelligenriæ. In iftis meditare dili/
genti afsíduítate, dum profunda menté in traueris, difficilia apud piares tibi ma/
nifeftabuntur, dulcore intelledualis dulcedinis,qmnem fenfíbílem amoenitatem,in/
éomparabiliter excellentis*
De tertia unitate.
Cap* IX.
Nima,numerus intelligentiat,quam quadrate explicat, non incongrue coh/ m
cipíturífícut ipfa intelligentia,numerus eft unitatis fuperfimplicis,unitas e>
nimintelIÎgéütiæjnumeratutirianimajdummultiplicitercontrahitur.Quo*
niam autem in ipfa anima,unitas intelligentise explicaturi ipfa in anima,re/
fplendet utin propria imagine.Deus lumem eft iritelligentiae,quia eft unitas ,ica qui­
dem intelligentia animælumen,quia eius unitas. Hoc attentius animaduette,quoni­
am fié corporalis forma,unitatis animae numerus exiftit: animae nirtutem feu,uni/
tatemnonin fe,fed eius corporali exploratione fénfibíliter intuemur» Sic ¿¿intelli/
gentiam non in fe,fed in anima,nec primam,fimplicifsimam,abfolutífsímam¿# uni/
tatem in fc,uti eft, fed in ipfa intuemur intelligentia,ut in numero
fignaculo. De/
us igitur forma intelligentiae eft, intelligentia animæ,anima corporis. Omniaigitur corpora, numerus cum funt ammæ,merito unitatis potentiaeius, tibi magna occurrit.Confidera igiturrationem ipfam, non ut cubici corporis radicem, fed ut me­
dium per quôd irttellecftualis radíx,(ncorpusdefcéndít,nameftínftrumentuminteí
letftusjatque ita principium feu radix,inftrumentalis corporalium. Centenaria unft
tas animamfigurahmillenaria corpus.Exurgitautem mille, ex ducftu denar tj in cen/
..X"'
F
ten ari/

A

De Coniefturis

82

tenatf um,hoc eft ex multiplicatione intelligentiæ 3 per animam. In omnibus igitur
corporalibus,cum anima ut radix reluceat ïnftrumentalis,nô erit tibi difficile,ipfam
in omnibus uenári fenfíbilibus fígnis eius,quoniam in ipfis eft forma, ut figilli in cae
ra,per intelligentiam imprefla, omne igitur quod auditu percipitur,eius geftat cha/
raÀerem.Quæftiones igitur omnes, quæ de ipfa moueri audis,ab ipfa fígna tas cori
cipiassunde omnes,animærationem fupponunt,quæftio enim an fitjationis eft, ita
ôicæteræ omnes. Non poteft igitur dubitari an fircum fine ea dubia moueri non
poffunt * Si quis quæfierit,an anima fit quanta, dices eam non quantam corporali/
ter , fed quantam ut numerus eft intelligentiæ,nam cum fit unitas fenfibilium,omnç
diuerfum fenfibiliter,in ipfteft unum. Senfibilis igiturfeu corporalis quantitas feu
qualítasj&íta de fingulis fenfíbilibus: ita quidem fehabent, quod eorum omniuni
unitas ratio animæ exiftit > à cuius unitate progrediuntur. Diuerfa igitur,alia, atque
? oppofita fenfibiliter,unam ha bent rationem,quæ uarié contrada, uarietatem fenft/
bilium efficit. Indicia igitur animæ funt, utnumerí, quorum alter par eft,alter impar,
: & nunquam fimul ídem par 8¿ impar. Quapropter non íudícat anima,ín fuá ratio/
’neoppofitacompatibilia,cumeiusiudicium numerus fît eius,& fi acutius confiriera• neris,omnis unitatis numerus, ad fuam fe habet unitatem modo conformi. Nam u/
nitaris omnis numerusjdenario perficitur, fimplicifsimæunitatisnumerus, fimpiicifsitno numero in denarium pergit; Quæ igitur funtin prima unitateipfa unitas
fimplicifsima» in eius explicatione numerali, reperiuntur diuerfa atque differenter
alia. Ita quidem intelligent^, quæ funt numerus fimplícífsimae atque abfolut» u~
niatis, intellecftualicer quidem numeri natura in ordine ad primam participant. Re
peritur igitur intelledualis differentia , oppofitio , alietas ,
fi quid aliud , nu/
mero conuenit, fed hæc, unitas funt in abloluta.
Ita quidem quadra cæ diuer<
fitates , alierates , oppofitiones , in ratione 3 funt unitas intellectualis :atque cu­
bica oppofitiones, & alietates fenfibiles , S¿ corporales /funt unitas in ratione*
Hac igitur uia progredere in inquifitionibus 3 fi ad ueri ores «olueris pertingere
conieduras.
Qutffa um*
tasiw.

’

De ultima unirate.

Cap.
r

X.

;

Énfibilís corporalisue unitas , eft illa quæ millenario figuratur. Ipfaefiimea
Spropter ultima exiftit, quoniam eft unitatum explicatio. Ñeque ipfa intra fe
complicas eft,ut in numerum pergat,ficut nec prima numerum fequitur,quæ
tota complicans eft. Solida atqjcompofitifsima eft hæcfenfibilis unitas,urii:
pfemillenarius.Et ut harum unitatum conceptum fubintres, eas concipe diffe
rentes,quia prima fit unitas fiimplicifsimipundi,fecunda fimpficis lineæ,tertia fimplicis fuperfícíei,quarta (ímplícís corporis. Scies pofthæc clarius,unitatem pundí
iimplicifsimijomne id eë quod in lineali,fuperfícialfatc# corporali extat unitate, fed
unitas ïineæ,eft id omne quod in fuperficiali& corporali eft , atq? fuperficialis,partformiter eft id omne quod in corporali. Non funt fenfibiles & diftretales tres prio/
res unitates,nifiper mentem ipfam, qug fola pundum féorfum,lineam & fuperfici/
' emconcipit,fenfusuerôcorporeumtantumattingit.Planenuncineptitudinemno/
ftram ualebis exanimare, quando per fenfibilia menfurare nitimur mentalia, quan/
do cum corporali grofsitie,fuperficiale molimur effingere trinitatem.Inepte quidem
agimus,filineae.fimplicitatem,per corpus figurare nitimur. Ineptifsimeautem,dum
indiuifibile,abfQlutifsimum pudtu,corporea forma ueftimus. Quapropter3perhas
corporales fenfibilesformas qualefcunqj, aut per has fenfibiles literatorias traditio
nesmon nifi inepte adumbramus j fabriles theologicas,atcg incelligentiales formas.
SenfusanimæfentitfenfibiIe,S£noneft fenfibile , unitatefenfusnonexiftente , fed
hæcienfarioeftconfufa }atq? groffa,abomnífemotadífcrerione. Senfusenimfentft
non difcernir,omnís enimdifcrerio,àRationeeft3nâRario,eft unitas numeri fenfibilís.Sí igitur per fenfum difcernitur albu ànigro,calidum à frigido,acutum ab ob
tufo,liQc fenfibile ab íllo3ex rationali ho cyprie ta te defcendiuQuapropter fenfus ue
fiCg

Liber

ï.

¿í

Ííc,nonnegat(negareenimdifcretíoniseft) tantum^enîmaffirmat fenfibile effè, fed
non hocautilíud. Ratio ergo,fenfu ut inftrumento,ad difeernendum ienfibiha uçù
tur,fedipiaeft,quæ infeníu fenfibiledífeernit. Adueñeitaqjluliane pacer,quomo^
do ab hacípfa fenfibilíum regione,omnis alienara eft negatio,atqjnon effe,à regio
ne üerb fupremæ unitatis,omnis affirmatio procul eft eliminata, in regionibus.uní*
tarum medí arum,ambo permittuntur,complícatíue, in ipfa fecunda, explicariuêjâ
tertíatlnhacinfima unitate,uerba tantum pradeñas (une temporis: m illa fuprema,
nullius funt temporis,! n fecunda ueró,complicarme,præfentis æ.non præfentis, in
cercia autem,explicatiuê,præfentis uel non præfentis.» Si igitur termiiios,uniratibus
de quibus tibi inquirendi propofitum eft, adaptaueristuerioresconietfturasefficies.
Cum enim deDeo quaereretur,an herí fueriqper hoc quoduerba à tçmpore font ali>
folutaindíuinís,facilequídrefpondendum concipis : quando enim futile, ambit ef*
feô£ fieri,& nullius eft temporis , aeternitati conueniu Si aurem de intelligentia hæc
quæftio formaretur, fi fuifl’e, præfens & non præfens complicat (aeterno ab atenúan
te proxime cadente 6¿ progrediente)conuenirepoterit,ita d€reliquis.Sicetjamfide
unitate una quafi S¿ alía,loquerís,adapcaread hoc,dicendi modurmut cum de Deo,
nos homines rationales Ioquimur,regulisrationisDeumfubqcimus,utalia de Deo
affirmemus.alianegemus,ô^oppofitacontradidoriadifiuntftiuêapplicemus, Es
bare eft pene omnium theologorum recentíorum uía, qui de Dco ratíonahterlo/
quuntur,multa ením hac uía admittimus in fehola rationis, quæ feímus fecundum re
gíonem fimplícís unitatis,neganda* Ratio enim omnia in multitudinem .magnitu/
dinemcprefoltiit,multitudinis amem principium eftunitas, magnimdmisniniras,
ut in figuris polygonijs trigonus* Via igitur rationis principium omnium eft unum
8¿ trinum,nonurunitas Sótrínítas funtplura,cum pluralitatis principium fit unitas^
fed ut funt unitas,quæ trinitas ♦ Intelligentia autem ,uocabulorum rationalium in*
eptitudinem aduertens , hos abijeit términos , Deumfuprà eorum fignificata,tan/
quam eorum,complicans concipit principium, & quia in ipfo díuínítarís radio, ui/
det fuqm conceptum deficere : affirmat ipfam fuper omnem complicationem ex*
plicationemintelligidebere,&ipfumuti eft concipi non pofie.. Ita parfformiter
deintelligentia agi mus,d um de ipfa ratíocinando d i fp utamus. Hac uia,dum fenfi b i
lead rationem eleuamus,ut intelligentiam, fiuead primam abfolutifsimarn unita^
tem.deeo,fecundum illius regionis regulas, loqui neceffe eft : dum enim umtatem
ab omni fenfibili, rationali autintelletftuali pluralitate abfoluerimus
in fimplici*
tatem infinitam redegerimus,noneftampliusaliquidde ea affirmabile,nequeenirn
tuncpotiuseftlapis,quam nonlápís,fed eft omnia,itade reliquis. Et hoc abfqne
fcrupulofitateintélííges, fi aduernsabfolutam unitatem lapidis, non effe plus lapi*
dis,quamnonlapidis,quodcpomniumunaeftabfolutaunitas,quæeftDeus. Vnde
ftcLHabfolutaunitasIapidisiftitis fenfibilis&rationalis, eftDeus , fic eius inrelle/
¡dualis unitas eft intelligentia. Quare patet,quibus regulis tunede eo coniedwrati*
dum,exiftat. Ego te etiam unum notare rogo, quomodo ipfa fenfibilis.unitashcuj
non patet progrediendi ulterior uia, in furfum regreditur : nam defeendente ratione
in fenfum,fenius redit in rationem. Et in hoc, regrefsionis progresiones aduerti/
to,redit enim fenfus in ratio nem, ratio in intelligentiam, intelligentia in Deum, ubi
eft ínítíumó¿ confummatiOjin perfeda circulatione.. Numerus igitur fenfibilis.redit in ilium unitatis initium,ut per ipfum in intelligentia,& per intelligentiam,inpç
um finem finium,pertingere queat,finís fenfibilium anima,feu ratio. Deuiat igitur
fenfibilisuita à uia reditionis ÔC finis, dum feab unitaterationis alienarjta ratio de*
uiat3ab unitate intelligentiædongïùs abiens,ftc ipfa intelligen/
cia,fi ab unitate abfoluta,quae uerítas eff^aliorfum
declinaueritHax ficdufta fint
adpræfens.

8'4

Deunitate Seal feritare.

Vmfrfî 0-4
terïiai„

De Co ni citüris
Cap.

Xï.

»

Vantum ruditas deditjngeniolfifundamenta quçdam coniecfturarumfnèà
a1umexplicatu'exnumerorum ordine,nunc unumfempermenti íncorpot
1random eadem radice contentum3adrjciam. Omnem conflat numerum eat
unitateQCalteritateconftitubunitateinalteritatem progredíente,atq3aíte?
rí tate in unitatem regred tente,ut ex mutuo in inuicem progreffu firme?
tur,atc^.aduuti eftfubfiftat. Neque poteft efte,ut unitas unius numen, cum unita?
tealterius, omnem teneat aequalitatem, cum praecífíoáequalítatísimpofsíbílísfítíñ
omni finito. Variabitur igitur in omni numero, unitas atquealteritas: plus enim im­
par numerus,de unitatequâm p'ar,haberèuïdeturâ ^ppter ¿ndiuífibíhtatéuníusin pa?
ria ,
pofsibilitatem alterius. Quapropter, cum qtnfque numerus fit onus ex unítate 6¿’ alter/ta te.er un thumeri in quibus uincitunitas alteritatem,& in quibus altó
ritas unitatem abforbere uídeturRadicalés autem numeros, fímplíciores nemo dit*
r
" * -• “ ' fimplices,
*' præambulari
‘ ' • radice
bitat
quadratis
atque folidís.Radícales
enim
ex nulla
alia quam fimplici unitate progredientes,multum unitatis, parumque alteritatis ha?
here conftau in illis enftnalteritas nulla apparet, aliorum omnium refpecftu, quo?
irum radícés exiftunt. Quód fi qua alternas in ipfis ob egrefsionetn eorum à prima
fimplicifsima unitate extftutit, illa in refpeftu infinitae fimplicitaqs primi tantum ef?
fe, rede concipitur. Inipfisuero quadratiSiplusalteritatiseiTe necefleeft,cumek
multiplicationeradicfsexurgant. Multiplicatioautem, ab unitatis fimplicitateeft
excelsiojfed adhuc illos multum unitatis tenere uides, propter complicationem cu?
bícínumerí,exipfi§prodéuntís3cubusueróíparumfímplicítans,arquemtilurn alieta
ttsj díuífibil¿tatís,atqúémultíplicítatÍs3habet.Hacexemplari tradidonejpfum uni?
iiérfum,&cundios mundos,quæ ex ipfis funt ,ex unitate & alteritate in inuicem
progredientibus tonftituiconietftajjarie quidem atqüedíuerf¿Nam unitatis atque
alteritatis fupremi coeli,fimpliciores numeros, átqüeínreUeduaks radicales efte
audiftfimedq uero,mediocriter, infimi, feniibditer atque foh’dé. intelleduales enim
numeri,fimplices funt,
funt fimplices eftentix numerorum rationalium , atquè
fenfibilium.Ex hisiationales exoriuntur,qui proportionales exiftunrfola enimra/
tío,proportionum naturam attíngit,deinde fenfibilis (olidior numerus. Vniras au­
tem numeri intelledualis , utieft trinitas > índiuifibilísatqueímmukipIícabílísefL
Non enim poteftefteplus,quàm una frín¡tas,ratíonesautemtriplí3plurificarióf fera
fibilicontratftione multiplicari poiTe3manifeftifsimeconftan Trinitatem autem mul
tb amplius complicatiuam, quàm tripli proportionem manifeftum eft- Complicat
enim, omne trinum ac triniterintelligibtle aut numerabile, fíne quó tripla propor?
tío effé nequít.Cum ígiturad efientíam eíus non concurrat tripla proportio, fedpo?
tius econuerfofambít enim omne,trinum, fíne triplum fuerit, fine non)eíus compli­
catio maxima eft.Triplum etiam complicat numeros multos triplos, & omnequalrtercunép triplicabile,fed tres nihil complicant/Cum enim a b c,numero,Sí tres dico,
numerum explico.In hac quidem, autalia tibi acceptiori fimilitudine, aptiores ter?
ininosatque figuras fingito,pro incrandohos diuerforum mundorumdiucrfos numerostquos tamen in fuperiori mundo,cum fcias intelleduales, fenfibiliter inefta?
biles cognofcis.Cum ergo nunc ad hoc perueneris,ut omnia ex unitace&atoitate
comediando,uideas, unitatem lucem quandam formalem, atque primae unitatis fi>
milirudinem,alteritatem uerb umbram atque receffutn à primo fimplicifsimo,atque
grofsitiem materialem concipito. Faccp pyramidem lucis in tenebras, & tenebra?
rum pyramidéínlucemprogredí,8¿omn€inquifibíleínfíguramredígíto,utfenfib£*
li manuduáioneadarcana,coníeduramconuerterepofsísTcutín
exemplo alleueriSjUniuerfum in eam figuram quæ
fubfequitur çonfpiçe redaâum.
df
S
X

Par.
simpar.

Rdáix.

FIGVRA'

Liber

I.

FIGVRA PARADIGMATICA

à;
TRIVM MVNDO/

rum,futnmí luciformis,infimi tenebríformís,& medij mediocris*
FIGVRA

,P*

Duertç quoniâDeus^qui eft unitas,eft quafi bails lucís > bails aeró tenebra/
rum,eft ut nihil Jnter Deum autem nihil,coníedfamus omnem caderecre
turam. Vnde fupremus mundus in luce abundat,uti oculariter conipicis,no
eft tamen expers tenebrarum, quamuis illç ob fui fimplicitatem in lucecenfeantur abi orbed Jn infimo uero mundo,tenebræ regnant,quamuis non fit in eis ni
hil luminis,illud tamen in tenebris latitare potius quâm eminere,figura declarat» In
medio uero mudo,habitudo etiam exiftitmedia .Quod fi ordinum atque chororum
interftitia quæris,perdiuifioneshocage. Admonitum teiemperefte uolo eorum fa>
pedieftorum, nehocfiguralífígnoad phantafmatafaifa ducaris , quoniam nec lu­
cem,nec tenebras, ut inmundo uides fenfibili, in altjs coniedare, hoc retento,utere
figura hac in omnibus inquírendís,quam P. (quia paradigmatic» eft) infequentibus
nominabo.
Explicatio/
Cap» Xll
Mnis uis mentis noftræ, circa ipfius debet uni tatis conceptum fubtili ando
uerfari, quoniam omnis cognofcibilium multitudo, ab eius dependet noti
tia^uæeftinomnifcientiaomneinquodfcitur. Omnem autem multita/
dinem nominum eius , numeros quofdam , unitatis nominis eius attende.
Nam ratio unitatis eft,indiuifibilitas in fe atque ab alio quolibet fegregatio,unde unitarem dicimus multis attributionibus uirtutis eius appellari» Nam omneid,quod,
quandam dicítíndíuífilítatem,difcretíonem,atque connexionem, unitati conueniu
Omniaautem talia per unitatem,oppofita per alteritatem,figura complicat. Inditii/
Cbilitarem igitunin diuifibilitatem,progredi,non eft aliud^quam unitatem in alteri/
tatemdefeendereuta de incorruptibilitate in corruptibilitatem, immortalitate in
fnortah'tatem,immutabilitateinmntabilitatem , immobilitate in mobilitatem, 8£ita
deeseteris fimilibus*Et ita pari rationede forma in formabile, quoniam forma eft dif
cretiua,quare unitas , difcretioindifcretumfeucontinuum , fpecialetnconfufum,
lux in tenebras,fubtile in groffum,fpiritus in corpus,fimilia horum concipito:fic
acftus in potentiam, totum in partem, uniuerfalein particulare , fpécíesin indiuidu/
um, amor in amabile,ars in artificíale.^ quidem confequenter, de omnibus conne¿lentibus aut complicantibus, ad complicata , nec eft pofsibileoppofitareperiri,
quorum unum non fit ut unitas,alterius refpedu.Si igitur ad P.figuram oculum di/
rexerís,uidebísperdefcenfumunítatísín alteritatem, 66regreflumalteritatistn unitatem,quomodo infupremo coelo omnia quæ alteritatis exiftunt, in ipfam unita/
rem pergunt Dmífíbilitas enim indiuifibilicatem,teaebra: in lucem grolfum in fub/
F
j
tile,

A

G

ss

De Conieffufis

grôffùm in fubtile, éômpôfiturn ínfímplex, mortalé in immôrtafè, mùtâbile fa im2
mutabile,fcemineitas in mafculinitatem,potentia in adum,imperfeâum aut pars it?
totum,Ôi ita deinceps.Contrarium ín ínfimo mundo,ubi índiuífíbtlítas ín díuifibilí
tatem degenerat(anitas enim formæ índíu ifi bilis, fequicur naturam díuífíbilem,ut
quadi b et pars a qus fit aqua , terræterra ) Habilitas ibi eft in inftabilitate, immortali/
tas in mortalitate,adualitas in potentíalítate, maículínítas in fœm incítate, at$ ficdé
iïngulisdn medio ueró mimdo,media eft habitudo. Quad fi hæc diligenti difquifiuerís ingenio,maxima,atqj multis occultifsíma,claríísima luce intueberis, u(c$ ad i/
pfa naturæ abditifsima.Ducerís etíám ín uaríatiónes terminorum unius atcg alterius
mundi,quomodo ftabilitas in inferioriefi in inftabilitate, generaliter unitas in al/
feritate: quoniam hæc eft eius unitas > quse in alteritatem tranfíuít, non efle unitatem
fed álterítatem,contraríum in fupremo mundo, ubi hæc eft eius aiteritas,non effe ab*
teritatem,fed unitatem.Oftendit autem ibi P.figura,omnia in mundo dabilia,in hoc
differenter fe habere, aliter quidem in uno abfprpta eft unitas in a!teritate,auteconuerfô, aliter in alio fecundum plus atque minus3propterquodad maxima aut mini
mumfi'mplícíter non deueníretun Vnde quanto unitas formalis, minus in alterira/
tem tranfit, tànto nobilior? quia unionforma animalis unior eft, quam uegetabilis*
quare forma unius animalis,non (equitur fe&iooem animalis , ficut aliquas fediio/
nes uegetabilís concomítatur,S¿ plus mineralis,& maxime elementorum » Vides e/
tiam cur in diuifiode lapidis, neceffario ad non lapidem deueniri poísit, 0¿ hoctaRv*
to citius,quanto lapis perfedior, ira de omnibus, quod^neceffarium fit fiininfin tum progrefsio fieri non debet, ut ad ea deueniacur, quæ elementa dicuntur, de qui/
busfubiungemus. Oportet autem,ut cuíuslíbetpartícularísinquírendí perP.figu/
ram unitatem, ín fuá perfeccione concipias, & fecundum eam lucis intenfitatem at­
que tenebrarum grofsitiem,paruam,aum magnam imaginerismt cuiufque aliorutn
omnium refpecftu, prout in uniuerfo cadit ,fingulariorem notitiam, habere queas.
Vnitatumautem graduaciones ,exhís coniecha qua^audífti, ut illam maiorem affif/
mes, quæ indíuiíibílíor eft,plura unít.Maíor quidem eft unitas totius,omnes par­
tes unientis,qnàm partis unibilis. Quanto enim unitas minus in acftu, plus in po­
tentia eft, tanto alterabilior eft. Vnitas enim uniens, unitate unibili perfecftioreft^
Sfquantb in unitate alicui ut piares unitatis conditiones concurrere uides>tanto per
fecftior eft.Vnitas enim,dicit rationem principtj átquefinis intrafe unientis. Vnita»
igitur animae,unitate corporis perfedior eft, quia unitatis corporis finis, eft animat
unitas, à qua corporalis, ut à quodam fuo principio, dependet i ablata enim anima*
perit ÔÉdifloluitur eius unitas. Videmus autem aliquas unitates plus effe ín poten/
tia unibilitatis, alias plus in a du, utpropterea nonperueniatur in recipientibus ma­
gis & minus ad maximum aut minimum fimpliciter,nequead determinatas oftenfibiles unitates elementales ínfimas & mínimas, aúu pertíngímus:quamuís eas effe,
8¿ adinuícemunibiles,non nífi ín continua uníbilitatefubfiftentes,ratío effe credat,
ín quibus unicas eftínalteratíone continua: fíe etiam nec in adlu maximas raciona/
biliterdeuenítur, ubi unibilitatis potentia eft in acftu perfedo , nullam aliam unio/
nemexpedando.
Aduerte igitur, quoniam folointelledufuprâ rationem con­
cipere te oportet, ut afferas progrefsioncm in infinitum , fimul & ad maximum
minimumué acftu deuenire non poffemon enim iciri poteft,quae terra fit elementaiis
tantum , cum nulla non elementum ab alia omni terra diftinda, fit dabilis, ita qui­
dem deaqua , nulla enim eftaqua, quxfpecialiterabalia , ih elementationisgradu j non differat. Non eft igitur minimum adu > fcibile, neque maximum, uide
in quantitate. Nam fi quocunque dato numero , dabilis eft maior., fimulfcitur
nullum numerum infinitum, atque nullum datum maximum. Sic etiam fi omne^
quantum eft in femper diuifibilia diuifibile, icitur nequead infinitas poff e partes de
ueniresnecj; ad minimam.Vndeetfi fenfus aliquam minima putat,ratio tamen illam
diuifibilem ÔC non minima dicitdta 8C intelledus attingit hoc diuifibile efle,quod ra
tío mínimum putat Jgítur omnedabíleámaíus eft mínimo, minus maximo,abfc$
eo quod

Liber

L

87

eo quod hic proceffus currat in infinitum» Hícfola illa negation ícíentía,prá:cifio/
nem inattingibilem tibífubínfegmam quamuis rationi appareatneceflarió,ibi ad
maximum deuenírí, ubi infinitus gradualís prohibetur afcenfus, tamen intelligent
tía ipfa uidet > uerius efîe per abnegationem præcifionis > nullum dabile elfe præcisê
maximum,de genere quidem maius recipientium.Tanta eft igitur uisfimplicis intel
lecftualisnatur£,utambiatea,quæratio utoppofitadífíungít:ratío ením,quenume
rum abfqj proportione non attingikatqj maximum adtu admittit,ex noto ad ignota
fe uiam habereconiedlat Jntelledus autem debilitatem rationis aduertens,has abíjcit coniecfturas,affirmans eos numeros proportionales , pariter & improportiona/
les, ut omnium pariter ÔÉfingulorum lateat præcifio 3 quae eft eft Deus beneditus»
Ratio uerô,præcifio quædam fenfus exiftiqunitenim ratio fuá præcifione fenfibíles
numerosâatcpipfafenfibiliarationali prxcifionemenfuranturjfedhaecnoneft ue/
ra fimpliciter, led rationaliter uera menfura.Rationalium ueró præcifio, intelletftus
e,ft,qui eft uera menfura»Summa autem præcifio íntelleâus.eft neritas ipfa,qnx De/
us eíLHxcattentiísímé notato. Vnitatem autem in alteritatem progredi,eft fimul
alteritatem progredi inunitatem.Ethocdiligentifsime aduerte,it intelleâualiter unítateminalterítateíntuerí uoluerís,namanimáeffeíncorpore,eftítaípfam in cor/
pus progredi, quod corporalis unitas ingreditur in ipfam, ita de forma qualibet,
quanto unior atque perfediior fuerit,tantbeam progredi eft plusalteritatem regredL
Simplici enim inteliedu,progrefsíonemcum regreísione copulatam concipito/i ad
arcana illa curas peruenire, quæ fuprà rationem,díííun gentem procefsionem à re>
greisione,iblointellecfuin unum oppofita complicante, ueriùs attinguntur. Ad
quae philofophantesate^ theologi ratiocinantes,hadtenusfibifua politione priiici/
pfj primi,ingrediendi uiam prscluferunt*
Nullum íntellígíbíie,uti eiVntelligi.

Cap.

XHL

Voniam unitatem,unitatem effe,eft ipfam præcisê atqj uti eft effe,fatis tibi
clareconftat,unitatemeffeipfam identitatem incommunicabilem,inexpli
cabilem,atque uti eft inattingibilem. Sicut enim omne ens in propria fua
entitateeft uti eft,ita in alia alíter.Hocfacíle, fi aduertis,appræhendes.Cïr/
culus enim ut ens rationis eft,in fua propria rarionalientitate,uti eft at
tingitur.Dum enim confpicis figuram,¿ cuius centro ad circumferentiam omnes li
neæ funt æqualesun hac quid em ratione circulum, uti ens rationis>attingis3fed extra
ipfam rationem propriam uti eft,fenfíbilís eft,& fícucínalío eft,ita dC aliter eft.Non
eft igitur pofsibile circulum uti eft in ratione > extra rationem eflè. Senfibilis igi­
tur circulus, inalteritate unitatem rationalis circuli participiat♦ Quapropter præ/
cifio ílla,utí circulus eft,incommunicabilis remanet : nam nonnifi in alteritate muL
tiplicatur3noneftenimdabilisfenfibiliscirculus,ubi à centro lines ad circumfer en/
tiam dndæ,præcisê fint æquaïes, imô nulla alteri per omnia uti eft, æqualis dari po­
terit» Non eft ergo circulus qui uidetur , adeô præciiùs , quin præcifior eo feni»
per effe pofsit »
Et quamuisutieft , non fe aliter quàm uti eft communicet, in
alio tamen non poteft nifi aliter participari. Non eft igirur uti eft, imparticipa/
bilis fuo defeâu , fed quiainalio participatur, hincaliter » Adfis hic totus, ut
ad coniedurarum uarietatem fubintres- Nullum enim íntellígíbíie uti eft,te intelli/
gere confpicis,fi intelledum tuum aliam quandam rem effe admictis,quam intelligibileipfum: folum enim íntellígíbíie, ipfum in proprio fuo intelletftu, cuius ens exiftítjUtíeft intellígítur,in alrjs autem omnibusaliter.Non igitur attingitur aliquid uti
eft,nifi in propria ueritate,per quam eft Jn folo igitur diuino intelleftu, per quem o/
mne ens exíftít, uerttas rerum omnium uti eft attingitur, in alrjs autem intelledlibus
aliter atque uariê» Neque íntelledus reí uti eft,in alio attingibilis eft,ficut circulus
uti eftjin hocfenfibílípauímentoautalibí, nifi aliter fieri nequit Jdentitas igitur in/
explícabílís,uanédifferenter in alteritate explicatur,atque ipfa uaríetas,concordan
ter in unitate identitatis complicatur» Vifio enim in uarrjs uidentibus differenter par
F 4*
ttei/

O

88

De Conieffuris

differenter participatur, & uífibiliumuaríetas » ín unítateuífus concordantér com' plicatur,fícut$<uídentiumdíuerfítas,ínunítateuiííonísabfolutéconcorditercontí/
netur. Et quoniam diuína ipfa mens, omnium abfblutifsima eft præcifio:ipfam o/
mnes creatas mentes,in alteritate uariatíonís,differenter participare contingit,dlafpfa ineffabili mente imparticipabili perdurante,conditioneparticipantium hoc aga/
te.Nonfantautemipfaementesinfediuiniluminisradium capientes,quafi partici­
pationem ipfam natura przuenerinttfed participatio intelledualis, incommunicabi
iis ipfiusàâualifsimæ lucis earum quidditasexiftit.Audualitas igitur intelligentise
noftrxjin participationediuini intelledus exiftit. Quoniam autem adualifsima illa
uirtus,non nifi in uarietate alteritatis accipi poteft, quae potius quadam concurren/
tía potentiseconcipitunhincparcicipantes mentes,inipfaalteritateatftualifsimiin/
telleffus,quafi in acftuillo qui addiuinuminteftecftum relatus,alteritas fiuepotentia
exiftit,participare contingit* Potius igitur omnis noftra intelligentia,exparticipa/
tioneadualiratis diuinæ,in potential! uarietate confifnr. PoiTe enim inteiligerea&u
ueritatem ipfam uti eft,ita creatis conuenit mentibus, ficutDeo proprium eft,a¿tutn
illum efleuarietn creatis ipfis mentibus in potentia participatum.Quanto igitur in/
telligentia Dei form! or, tanto eius potentia adui uti eft, propinquior » Quanto uero ipfa fuerit obfcurior,tanto diftantior. Quapropter,in propinqua,remota,atque
remotifsima potentia, uariè differenter participatur * Nec eft inaccefsibilis illa
faœmitâs ira aggredienda , quafi in ipfam accedi nonpofsit, nec aggrefla , cre/
di debet acftu appræhenfa , fed potius ut accedi pofsit femper quidem propinqui/
us,ipfa femper uti eft inattingibili remanente. Tempus enim ad acuum ita pergit,cut
nunquàm(quamuis.accefleric continuè)poterit adæquari. Vides nunc aflcrtionespo
lanius falúas fapientumjdTe conieduras.Nam dum tu pater, darifsimis tuisoculiSj faciem
Pontificis Cummi fandifsimi Domini noftri,Eugentj papæquarti,coràm confpidsj,
de ipfa pofíduamafférdoncmconcipis3quampraícífamíécundumócülumaffinnas¿
Dum aurem ad radicem illam,unde difcretio fenfus emanat te couertis (ad rationem
dícojímelligís, fenfum uifus participare uim difcretiuam in alteritate, organicecort
tratfta.Ob quam caufam,defedum cafus à præcifione intueris, quoniam f aci ë ipfam
non uti eft,fediti alteritate fecundum angulum tui oculi, àb omnibus uiuentiumocu
lis differentem,contemplaris, Coniedura igitureftpofitiua affertio,in alteritate ueritatem uti eft participans.Quemadmodum ueró fenfus,in unitate rationis,fuam al­
teritatem experitur,^ aftertiones fenfibiles ab unitate prxcifionisabfoluendo,con*
¿eduras facitdta ratio,in radical!unitate faa,ín ípfo fcilicet intelligently lumine, fu/
am alteritatem, 8¿ cafnm à præcifione in coníedura ínuenít : fie & íntelligentia ¿pía,
ut propinqua potentía,ín unitate diuina3fe fuo quidem clarifsímo modo gaudet conietftare.Hæc quífquam tenens, participationis conieduram, hacuía efficiat : omne
enim participabile,cum non nifi in alteritate participetur,in quaternitate participari
necefle erittpergit enim unitas â fe ín alter¿tarem,6ó quaternario fubfiftfaomnequod
ín alio participatur, nec maxime nec minime nec æqualiter poterit recipi, ipfa etiam
unita tis fimplicitasjcurh non uti eft fimplex, fed aliter participeturiin quadam (ut ita
dixerim)compofitioneaut cafa, ab ea ipfa fimplicitate, hoc eft in fimplicitatisake/
rítate participatuqnon igitur participatur fimplicitasjfecundum partem,cum fit finX
plicitaSjfedmodo quo participabiie eft fimplex fecundum feto tum. Quoniam au/
tem incommunicabiliseft maxime, minime, atque æqualiter ipfa unitatisfimplici/
tas(fecus enim uti eft, participaretur per coincidentiam, ut in docfta ignorantia ape/
rítur )hincin quadam quaternitate, à maximitate, minimitate, atque squalitateca/
dente, participarinceifeeft. Nonigiturparticipaturunitas,uteftcomplicansfim>
plicitas,necuteftalterataexplicatio, fed utalterabiliseius participabilisexplicatoz
ría, quafi modus quídamuírtucis ípfius complicarme, ¿mparcícipabílís unitatis, per
quandam coincidentiam intelligitur. Dico enim fecundum fubiedamconftgurationem3 a,unitas fimplex complicansiimparricipabftis eft uri eft, eft & impartidpabiiis in modo b^aucc/cilicet maxímcaucmíním¿,feu fecundum gradum alciorem3

au®

Liber
■

-

.

;

3?

L
«

•

•

»f

_____

aut inferiorem uirtutis fuse. Eft 8C ímpartícipabílís ín modo d,e,r,fioc eft maximé,mi>
nimè,aut æqualiter,feu fecundum gradum akiorem,inferiorem,au medium. Nec eft
participabilis,utin g,h,í,k : quafi in quatuor quibuf/
dam fímplícíbus diffindis eflèndi modis , fuperíorí FIGVRA PARTICIPA/
Ícilíceíjínferiorí, & duobus medqs, aut maXímé4aut
. T1ON1S. A;
minim ¿,aut magis maximé/aut magis autminimê. Sí
enim íta díftínété quidem , quaii fecundum uírtutís
fuæ partes,parcícíparetur.non eo perfeéïiori modo,
quoipfa totalítas fímplícís unitatis eius participari
poflet,participaretur, fed defeduofe. Non eft igitur
parttcipabilis , fecundum aliquem fuíjpfiusdíftindum gradum,cum (implícitas i ndiftíná i bilis fit,nec
eftpartícípabilisí ut quatuor illa fuñaría regrefsíué,
putautgjbjíjkjcenféantur à fuá quaternaria alteritate
h
tetrada in ternariam d e ft Necut adhuc magis uni­
ta cenfeantur in binaría,bíC, fed ut in ipfa urtttate,a¿
quafi quadrifaria uircus, ín unitate fubftamíx fubfi/
ftens, confideratur : ibi enim tantum unitas impar- ,
tictpabilis , cum'participabilïtate coincidir : ita quidem, ut omnia quæcüncp dif/
ferenter participantia, non nifi ín alteritátequaternaría , unitatemaliterimpactici/
pabilem attingere queant. Haec in infra dicendis, clariora fient. Magna uiscon/
ieduralis arcis,tibi hac uia panditur,fihuncdenarium explicatoriumjcomplicatorie
íiótáueris. Ars enímbreuífsíma eft , qua ueritas ipfa indagatur í quæ etfí tribus li­
neis fcríbí pofsít,infuse unitatis fímplícís complicatione, tamen fine alteritate mo/
dorum3neccommunicanpoteritinecparticipari,hincde eiufdem reitera Clone, mi/
|ii ignofcere uelis.
De tribus mundis.
Cap. X1IIL
qr^^Ofthæc, taliter quamuis ineptius tradita, mundum quendamfupremUm ex
1 ïtheophanico defcenfu, diuinæ primae unitatis in denariam, atque ex dena/
riæ unitatis regrefsione, in primam , conftitui concipe, qui & tertium eoe/
JL Ium fi libet uocitetur. Alium pari defcenfu,exfecundg unitatis iii tertiam,QC
i pilus tertiae afcenfu in fecundam conftuuas , quífi¿ fecundum coelum dici poterit;
Tertium liero mundum, per defcenfum tertiae unitatis ínquartam, & quarts reafcen/
fum in tertiam conieda ♦
Vuniuerfum ígí tur ¿fie erit ex centraliori ípírítualífsimo
mundo,atque círcumferentíaliorí grofsifsimo,&exmedio. Centrum primijDeus,
centrum fecundi,íntelligentia,centrum tertíj ,ratíó. Senfíb i 1 i tas, eft quafi grofsifsi/
ma cortex tertij,atque circumferentialis tantum.Primum centrum,indiuifibilis entitatis, omnia in omnibus tenentis,ubicp centralistfenfibilitas, femper extremitatem
tenet.Omnía funt in primo mudo,omnia in fcdo,omnia íntertiójín quolibet modo
íuo. Emitas omnis rei,eftcentrum feu unitas illa abíblutíísíma. Cum igitur hæc fit ipfa ueritas omnia & cuiuslibet,eft omnis res uera in tertio cœlo.ut à ueritáte iua im
mediatius impermixtiuscg fluit quafi parer in filqs.Eft in fecundo coelo ; ut in utrifimiiitudineremotiori,quafi pater in nepotibus.Eft in infimo coelo, ut in remotifsimi
adumbratione,ubi in ultimis tantum fignis occuitatur,ut pater indiñantifsímís confanguineis,ab eo defcendentibus.Deus autem, pater atque principium noftrum efts
cuius ueræ filiationis imaginem Jn tertio tantum coelo tenernus,cuiiis centralis uni/
tas,eft ipfaueritas.ibi tantum ut fili) ueri,ueritatis regnum pofsidere poterimus.Vn/
¿e illud eft intellectuale coelum,ubi lucet ueritas claré uti eft í cuius quidem ueritatis
lumen, in fecundo rationali coelo adumbratum rationibus,uarieta/
rem induitopinaciuam,in inferiori uerb denfifsi/
ma grofsicie confunditur.
F
De

90
Ter iriftd ái*

De Coniccburis
De ter trínís dífcínccíoníbus.

Cap*

X V*

Rbítrornuncuaría coniedlura,quemlibet ex iam didismiîdis uniuerfijn fe
numeri feri em continere,utquíscp fuo modo fit perfeâus.Quamuis uniuer/
fí numeri,primi atque fupremicœlMn aliorum proportione,fímplícífsími at
que formaíífifsimí fintíacfí decem fimplíces digitales, iffmille fintgradatim
extenfi.Numeri autem fecund i coeli,hac moderatione feruata,magis grofsi,minuf/
que lucidi 8¿ formales.quafi articulares denartj,gradafim in millefimum ufque fefti
nent Infimi uerb multis tenebris adumbrati:materialiores,utproportio unitatis eius
fit ad primam,ut centum ad unum,& ad fecundam,ut centum ad dece. Qua habicudi
ne ponderata,cuiuslibet íam ante oftenfi mundi,uides,per trinas numerales progref
fiones,orbem triniter diftingui : ut fic in uniuerfo, fint granduales nouem unitates
à prima fimplicifsimadefcendentes.Adhocautem,utquaternaria perficiatur diftindio,quàe fola complementum inquifitionum exiftit, coniedare cogimur progref/
fiones,quibusuna pergicunitasinaliam,quaternediiiundimnumerandasmtficin
quolibet mundo,ter trinas diftindiones,finaliter anno ternus, & in uniuerfo,ad foil
dum ternary pertingamustutfubfequens tibi pandet figura*

A

SEQVITVR F1GVRA

VN1 VERSI, TRIPLICI/

umq^mundorum,nouem ordinum,xxvtj Chororum, uniuerfis dicendis perneceilaria.
Yfteria pluribus occulta,magna certe,fi ( ut res poftulat) oculo mentis fi­
guram perfpexeris,tibi nota fient. Denario, omnis comprehenditur nu/
merus. QuaternaríOjomnis progreísío perficiftquaterigitur 10,4© funt.
Hinc4-0 circulos,omnibus,tam magnis quam paruis, in unum colledis,
reperíes* Vndehxcprogreísio 1/3. &• 27.cum ¿yo. efficiat, non incongrue laudatur*
Nam ut 1*2*5.4*uniuerfi numeri > eftordinatifsimaprogrefsio,qua nulla ordinatior
dari poceft (multiplicatio enim binary quaternarium efficit : ficut additio unitatis ad
ternarium.Quaternariusigiturordinatifsimeexhisprocedifi&inquibufcunqsqua
tuor alijs numeris talis reperiri nequit) ita ad quaternary denarium, fcilicet4o ,pro/
grefsio nulla ordinatior illa qua; eft 1.3.$. v* Poteris hoc experiri in eo,quod perfub
tracftionem&additionem , horum qua tuor numerorum ad inuicem, omnes numeri
fingularíter ufq? in 40,affinguntur: fícut & primæ progrefsionis, quatuor numero/
rum combinationibus,omnes numeri ufq? in denaria, exurgunfiutperteipfumpro
bare poteris utrobiqj. Nec funt alrj ordinatæ progrefsionis quaternary numeri dabiIes,prxter iftos,qui numeros fimul iuncftí,8¿ quemlibet contentu per eorum adinui/
cem additionem aut fubtradionem,efficianr. Deinde aduerte unitatem fimplicem,
quæ hoc loco Deum figurat,quatuor circulos contingere maximum fcilicetuniuer
fijfupremi mundi,fupremi ordinis,fupremi choridta quidegradatim,lumen atqj
entitatemeiusparticipanfiprimo uniuerfurmpoft hoc fupremus mundus,deinde fu
premus ordo,ultimo & quarto loco 9 fupremus chorus. Vides confequenter, cho­
rum choro,receptum lumen communicare,ufq? dum ad ultimum deuenitur * Sin/
guiarías etiam attendendum eft,quomodo id quod in uniuerfo reperitur > & in quo*
libet mundo
ordine cuiufque, modo autem abfolutiore,6¿ contraâiore diuerfo.Nam denaria unitas,intelligentiam figurans,centenaria animam, millenaria cor
pusialiter in fupremo mundo eft,fecundum fcilicet illius mundi naturam altam, fim
plícemé¿nóbilem,aliterínmedío,alíteríninfímoumbrofo,atquein eodem fupre/
mo mundo, differenter in fupremo ordine alfjs fubfequentibus :nam infimum fu/
períoris,cum fupremoínferiorís,ínomnibuscoíncidereconfpícís.Símplicíorením
eft fenfus fuperioris mundfquam intelligentia medrj,perfeâiorqj eft fenfus fuperioris ordinis,quàm intelledus fubfequenfis. Age igitur, nouem denarias unitates,at
quenouem centenarias,alias millenarias nouem,quas in 27 minoribus circulis re­
pedes

M

Liber

î.

s*

Figura uniuefft

ÎHÎtf fupre^
mus^O’/tpref
Jtis circulas,,
omnino Yomñ

d’n ïntcllïgi
debet : c^ied
ncn per
fieri,iai or

Jor/Æ c¿ar£,t?
íiíf¿«Jí2¡íí.

looo

fériés fe ad inuicem fecundum ptogreís fonales habere numeros, initium temper ab
ipfa abfoluta capiendo unkate:& tunc éxperíeris>quomodo ín qüoííbet mudo, progteisioperficiwrJNamfi primus denarius/uperioris¡mundicft^íduo,fecundus 3 ut
...................
’
tna*8C

De C oni cituris
tria>8£tertias,ut 4*.perfeâa eft progrefsio.Si in fecundo mundo,primus denarius eft
ut 2o,fecundus ut jo,tertius ut4o;perfedaeft progrefsío. Sic interfio ínfimo,prímusdenaríus uc 20o,fecundus utjóo,tertius ut4oo:perfedaeftprogrefsio. Vnde itadealtjs dum concipis unitatibus,uídebís quomodo unitàsintelligentiæ inferioris
mundi,de natura fupérioris aut rnedîj noneft, fed ab eius cadit fimplicitate, fecun/
dum numerorum configuratam proportionem ; ficut aliter ludí cat Grammatica:
íchola,quempiam intelligetem,aliter Mathema ticæ,8£ adhuc aliterTheologorum.
Ita quidem fecundum diuerforiun mundorum uaria indicia, uariè dehis neceflario
. iudicatur* Aliud quidem eft indicium inferiorísmundíjdumfefingulariterattendít,
aliud dum eius habituad fuperiores,aduertitur. Qui igitur coniedurarum moderar
tionem congrue diftinguerecupit,hæc eum notare necefleeft, ut fciatdiftinguere,8£
ipfa diftincfta ia m fingulariter,iam ad inuicem refpediue confiderare, ut fecundum
has habitudines nttnc neget,nunc affirmet. Dum enim quaeretur,ati inferioris mun/
di natura, intelligemiam habeat; uides dicendum efle, intelligeritiamcontradlam,
fecundum eum mundum ibi referírí,ó¿ nonreperírí íntellígentíam^íecundum habí
tudínem, alcíoris mundi,ita quidem de relíquís.Non enim unus mundus,aut nume/
rat,autloquitur,autquïcquam agit ut alius:intenigentïæenimnonnumerantu<, ut
lapides, aut animalia , nec loquuntur, ut homines, fed fuis modis utitur qjuifl*
quemundus»
>
Primi libri de G o ni eduris Nicolai C ufa ni finís.

'

Eiufdcm dc Coni cituris li­
ber fecundus
PratfiWctti
endiS'
Explicatio.

jlVamuis nunc -prolixius,quam acuiifsimo ingeniotuo necefleifit,’
cunila dixerim coniedurarum mearum fundamenta:opus tameti
.!Ídeo,etíam .obtardtores,qiu forte aliquando hxcuífurí funt,utiofam flrqplidiarem atcp identitatem conceptus, in uarietatemulta
rum alteritatum captu perdiam'factem^ hinc ea quæ dixi,in pra/
xi partira explicare curabo, ubicum idem uarie refplendere uifle^bisifacilg coniedurali arte,adeunda deduceris. Cum autem omne
noftrumltudium in hoc feruentifsimum fit, ut ueri notitiam in nobifipfis experta/
mur ;hinc quafdam præmittam generalium notitiarum præambulares enodationes,
ut demum ad artem peruenire queas , tuipfius uenandi peritia íconíeduralíter qui­
dem, cumpræciiioommXnobis âbfcondita remaneat. Ômnia autem participatione
unius id funt,quod funt.lpfum üéró,cuius participatio, eft omnium pariter 8C fiugu
Iorum eíTe,m omnibus in quolibet,fuo quodam modo refplendet. Quapropter,
nonhabes alia confïderatione opus, nifi ut in diuerfixate rerum â te indagandarum,
identitatem inquiras , aut in alteritateunitatemttuacenimquafiabfolutæunitatis
modos,inalteritatecotradorum entium intueberis. Omnes etiam figuræ,ad omnia
inquirenda,modo adhibito fubferuienc. Varietas autem modi,ex entium diuerfitate
exurgeas, ita cóncípiatür, quafi unitas abfoluta-modus quidem abfolutæ necefsitatis exiftat,qui in alteritate rerum uarie recipiatur $ ut omne ens, feu unitas omnis, fit
modusquidamriecefsitatismtiuifiofenflbilts ,eft moclus quidam necefiitatis uifio/
nis illius,quæ eft abfoluta necefsitas,ita ÔÉuifio rationalis, eft modus quídam,QC uifio intelledualis,eft modus quidam.Sed diuina ipfa uifio,eft modus tiariè participatus,quieftipfaabfoluta necefsttas.Ad omnem autem uifionem,abfolutaipia uifio,
identified fe habet. Quapropter in ueritate cuiufque indaganda ,idem eft modus.
Sed quando diuerfita tem unius alterius, quae ex alteritate pa rticipationis modi ex».
iftit y rationaliter feruare proponis : unitate modi teuarie uti debere, non ambigis,
ucfenfibilem ipfam uifionem fenfibiliter,rationalem rationaliter, intelledualem in
telle»

Liber

II.

.

s?

■ tellediualiterj'n fígjurís inquiras. Seruiet enim tibi P.figura àd oinnes,adquamlt¡<
bct:ad fenfibilem , fi unitatem feiifibilem feceris lucem, ,&C alteritatem fenfibilem
zumbram:ad rationalem,filucem,lucem dixeris difcurfiuam, autrationalem, unita/
tem,ad intelledualem fimiliterferuiet;quando Unitatem intellectualem,lucem fece*
ris-Si etiam conieduram participationis formare uolueris,eodem agas modo,aqu­
ilonem quam uolueris fupponendo. Ita quidem in figura imiuerfufi enim drculungt
imiuerfi,uniuerforumuifionemabfoliitamparti€ipantium fupponans.planeomnc^
uariecates intelle&ualis,rationalis3atqjfenfibilis íüfíonís intueberisifi de intelledfua
It tantum tibi cura fuerit,circulum maiorem uniuerfum intelledfualium uií ioniim fa
cies5qrenda cófpicíSjitaqdederatíonaliratíonalicerjÓCdeCenfibilí/cníibiliter. Haç
•artejuti.de uí(ione,íta generaliter de omnibus inquiras, fie ut identitate diuerfitas,Ôf
diuerfîtateidentitaSiObferùetur» Semperab hocattentifsimuseftp,neteineptorum
uocab ulorum feducat deceptio,fed iliis utere conuenientibus modis, ut paucis prae/
mifsis audiftij&frudturn nonparuum aflequeris.Oportetetiam,utfundamentum i/
dftud inattingibilis praxifionis, ad hocindefinenter refoiuas:utdum, tibi a ut fenfibfi
Iis,aut ratíonalis,afut íntelledualís occurrit præcifio, eam ut contra ¿tam,taliter prse/
cifamadmittasjcuius akeritatenitunctantum iiitueberis, quando in unitatem abfo^
lutioriscontradionis,afcenderis* Nam et.fi ratio tibí diciqduo
tria,quin que ef/
fe pr2Eci(e,eo quod hoc rationis indicio negari nequeat: tameàcumad rationis uni­
tatem , ínteliedum fcilícetafpéxerís ubi non maioremefle numerum quinarium,
quambinariumautternarium,nequealiumparemaliumimparem,neque alium par/
itum altum magnum nûmèrum reperies; cum ibi omnem numerum rátíonís‘,ín unítá
tem fímph'cifsimam abíblutnm confpícias,rión.erít hæc uera,duo 8C tria efle quíncp,
nífl ínccelo rationis. PrzcíCío igícur nonnifi coñtrádfé ín ratione reperítur, ratio­
naliter fcilicet, ficut ín fenfu, fenfibiliter. Ita quidem, dum uni aflerís incompact/
bílícer aliud maxime opponi,ueritatem præcifam rationis nia, affirmas, quæ intelle­
ctu ali ter prxcifionecaret. Sicetiam dum aliud aflerís intelligere intelbgentiæ,a/
îiudlidie,atqueitadccæceristueriim inteîledualiterprofers, non.autemdiuinê,ubt
non eft aliud imelligere,& aliud uelle. Non attingitur igitur præcifto nifi uti alia,
quafi omnis præcifioin alteritate, abíblutamueritaiem , quæ Deus eft,ita parti ci/
pet, ficüt otflneefie entítacem abfolutam. Aduerte quxfo ad profundam omnium
inquirendarumfeientiarumradieem : quoniam omne id , quod rationis liiâpræci/
fumoftenditur,excotaleeñ,quíaderatíonísccdo çxiftiu Ita defenfü atqjetiamin/
telkdhi. Namcum ratio , alteritas fit unitatis complicantis íntellígentía:, non eft
fatelligentia in ratione, nifi in alterúata participatione. Negat ígíturrario complí?
Vatíonem oppofitorum,S¿ eórum inattingibilitatèm coincidentiæaffirmaqflcutien
fus ftegat, genericam multorum fenfibilium unitatem rationale^. Vifus enim ne/
‘quit affirmare, de natura fenfilium eflefonorum,aut dulce. Quapropter hxc êft rár
dix omnium rationalium afrertionum,fcilicet,nonefleoppofiforum coincidentiam
attíngibilem.Htncomnísnumerus.parautimpar , hincordo numeri,hincprogref/
'fio, hinc proportio.
Hinc irrationalis eft pro portio diametri ad coftam , quia
paris & imparis coincidentiam efle oportet.Hinc etiam diametèr circuli,ad circimv
Terentiam improportionabilis,quia ita differentium coincidentiam ,ratio non attitv
git. Et ut breuifsïmè multa dicam, nihil in Mathematicis fetri poterit alia radice w
mne quod demonftratur uerum effe,ex eo eft>quia nifi ita eflet, oppoficorum coitv
'cidentia fubinferretur,8<hpceflecrationemexire.Sicomneid ,quod offenditur per
rationem adipifei non poffe,ex hoc eft,quia ex eius fcientia,eflet ratio coincidentiae
oppofitorum íllatíuá. Et quoniam in Mathematicis relucet iftud principium,ratio’halifsimæ,atcÿiecundumrationem uerifsimæfiint,eiusoftenfiones, ínipíísquoqj
latio ddeâatur,quafi in explícatíoneuírtutispropríae, ubi feipfam intuetur, ínakehcateinrelligentiamparticipare. Hinchçfcientiæ,quibufdamabf^dodore faciles
Tunrquí habent rationem,necnimiuminintelligentiaabforptam,necinfenfibilibus
Umbris comraâarmEt quoniam ipfa ratíonísaUerítas^eft & fenfiis Unicas, ípfamfejí
■
'
..
..

i

I

94

De Coni efturis

fibíles alteritates complicare atqj explicarejnanífeftum eftHíncd/fcurrit à cómpH*
catione ad explicationem, logicé (eu rationali ter inquirendo idem in díuerfícate. 1/
dem eñim eft in conclufione fyllogiftica,quod in præmifsis, fed complicarme in ma
íari,explicatíuéinconclufíone,medíoquídemmodoínminorL Hinc ubícenclufio
eft complicans,máíoreft explicans. In racione igitur ais complícatíua eft, quía unítas fenfibílíum alteritatum. Similiter 8¿ uís explícatíua, quia alteritas intdlesftualis
unitatis ¡ pariter únicas fenfibílíum. Coincidentiam igitur complicationis^ ex/
plicationis,rationale coelum ambit Quare illa rationalis complicatio explication
nonfunt de qsoppofitís,qu3efoluminintellé¿tualiunítate,coincídunt. In diurnae/
nim complicatione, omnia abfq? differentia coïncidant, in intelleduah\contradi/
doria ft compatiuntur,ín ratíonalí,contraría ut oppofitæ differed» in genere. Hinc
adúerte,quomdódum numeras , in coincidentiam complicationis
explicationi»
ratio pergit,numerando enim , unítatem explicas , QC pluralitatem in numeri alicuz
ius unitatem denarie explícaftf,S¿ pluralitatem ignotam,in denariam unicacemcon»
plicafti.In ratione igitur oppofitorum ,qiiædàm coincidentia eft,qua ín fenfibilibus
attingi nequit. Ad hanc autem contrariorum coincideciam, ÔCrationis præcifionem
cum ftnfus attingere nequeat : omníá fenfibiliter ùtï funt fubfiftunt, quæ fi aliter efCent,coincidentiam ipfam fubihferrenc.

De eodem.

Cap. IL

T tenté incumbens præmifsis, facundas habet comedoras. Nam quando
in explicationerationalium adinuentionum, folum caufam rationem muc/
nitjdilatabit uires multiplicitatis eius,in tsaria alteritate unitatis eius. Cu e/
nim ratione apprehendis,omnem triangulum h abere tres angulos, æqualcs
duobus redis,5f caufam appræhenf ionis non ah am, quàmrationem ipfam confpi/
cisjad profunditatem rationis uiam habes, hoc eft enim, â te ita capiendum.Ratio,
quia rado,ita iudicat,quia in rationali coelo ita efîenecèfte eft, nam triangul um non
habere tres angulos,duobus redis précisé æqualcs : fi hocuèrum eft, uei eft pereo/
incidendam unita tisóí pluralitatis,fiué trinitatis & unitatis, aut redi &nonredh',fi
ue ah'orum uàldè oppofítorum,8¿tunceftlócuttoínceHecftualísmundi. Aut quia
non eft dabilis redius angulus præcifé ,nequeduo præcifê æqualia, neque tria duo/
bus æqualiaîficeftlôcutio fenfibihsmundi,qui cadïtab aequalitate rationali, malte
ritatèm fenfibilê. Vhde ex hóc dariísimé uides, rationemin feipfa rationabiliter ue/
ra complicare^ non effe aliam appræhenfionis caufam, nifi quia ratio, & non intelligentia uel fenfus.Ita quidem dum dicitur, omne quantum in femper diuifibdia
per partes diuidi proportionabiles,ratio neceflario admittit. Si enim uerum non ef­
fet,coincidentiam contradictoriorum ratio admitteret, quod per rationem fieri po£
fe,impofsibile iudicatuf.Quapropter confidera,quôdomnium rationalium artium
ratio fola feipfa caufa eft , & omnium radicalem cauiàm quæ per eam attinguntur*
hanc folam effe confpicis. Si igitur àtequæratur:cum^omnium triangulorum,duo
latera fimuliunda,tertio funt maiora,aut cur quadratum, diametri quadrati, eft du/
pium ad quadra tum coftæ, aut cur quadratum lateris oppofitt,angulo redo eft æqua
le duobus quadratis aliorum laterum, & ita de omnibus* Refpondebisjhoc propte/
rea, rationis uia, efte neceiïàrium,quia fi non,feqúeretur coincidentia contradieftio/
nis.Pariter,fi díceretuncur portió circulo ex chorda minori diametro
arcu, eft adi
circulum improportionalis.R.efpondebis,quia aliter, contradictionis coincidentia
feqùerétùr*Scireigituradhocprincipium,uit3ndæcoïncidentiæcontradiâionis,o/
mnià reducere,eft fufficientia omnium artium ratione íñueftigabilium.Tentauiego
ah quando,affirmans diametri QC circumferenti» circuli proportionem, inattingibi
lem átqúeinadmffsibilem , propteriamdiâam coincidentiam uitandam:& ftatitn
quid Geometrice affirmandum,quiduenegandumuidi . Namin ípfis anímoruiró
conceptionibus , atque in cunáis demonftrationibus Eudidis, .aut qiiorumcun/
que

A

Liber

II.

queîunîcam banc caufam reperi,inuarietate figurarum ? Quis non uídefffíduo h; ’ tera trianguli flmul iunâa,poflent effe tertio aqualia , quod hæcproportio attinge/
returffi enim omnis chorda minor eft,quàm arcus cui fubtenditur, & chorda mino/
ris arcus/imilior eft arcin fuo,quamchordamaioris:manifeftum eft, fi admitteretur,
duas chordas mediorum arcuum, æquales effe chordae integri arcus, chords 0¿ ar­
cus coincidentiam fubtnferri. Pariformiter, fi non omnis dabilis arcus,per medium
diuifibilis effet,adidem neceffario deueniri oporteret* Sicut igitur neceffarium eft,
omnis triansuliduo latera fimuliuntfta, ter tío maiora effe, Qi omne quantum, effe
Temper diuifibile 3 per proportionales partes,fi coincidentia fæpe dida,uitari debet:
ita de omnibus Geometricis demonftrationibus facile comperies* Tentabo hanc
Mathematic«radicem,aliquando(uicacomite)explicare,utipfam fcientiam hacuia
ad fufficfentiam quandam reducam» Sic ergoffi harmoniae caufas fcrutaris,reperies alteritatem non aliter,quàm in unitate fubfiftere pofle* Quoniam autem alteri/
ras,cafas eftab unftate,harmonia,eft unitatis &Í alteritatis conftridio* Neceffe eft
autemfimplumunitatis,perfutjpfíus multiplicatio nem,in duplumprogredi. Sim/
pit igitur dupli conftridio,per deícenfum fimpli, 8¿afcenfum dupli,in unumme/
ceÎferïÔ prima extat harmonica conftridio, ira dupli & tripli, fecunda, & tripli &
quadruplijteftia. Et quoniam unicas quaternario explicatur, hinc & om nis h armoniadn his igitur numeris,1,2, j.^atque eorum combinationibus,omnis extat har­
monia», Caufa'igííüromnis harmoniæ,ex necefsitate rationalis progrefsionis exur/
‘git» ; Cur autem femitontjpræcifio rationem lateat, caufaeft;quoniameamattin/
gere nequit,fine paris 0¿ímparís coincidentia. Vides fenfibilís combinaciones quaff
dam,effe rationalis unitatis , unde rationalis ipfa harmonica unitas, dum in fenfibff
lium combinado ne,propinque contrahiturtin ipfa, ratio deledatur, quafi in opifi­
cio proprio, feti propinqua fimilitudine. Sed quia praecifio eius explicari hequit,u/
nitas harmonica, ín úarietate fenfibílíum, uariè explicatur,ut in uarijsuarie explice­
tur, quæ in nulla,uti éft,præcisé poteft explicari * Ita quidem rationalis difcqrfus fci/
cnti^quæ Dialéctica dicitur, ad quandam ducitur rationis necefsitatem* Dumenim complicatiua unitas,qua: eft & uniuerfahtas, in alteritateexplica tur, rationali/
ter excomplicatiue noto,explicating ignotum attingi cur : alloqui intelligentia,non
«flet in ratione rationaliter, S¿ unitas non effet in numero numeraliter, feuin alteri/
tatealterabiliter,&nihil omniumeffet.Quapropter, pluraeffe in uno genere gene­
raliter, & ín unta fpecie fpecialiter, ÔÉ in inferiori fpecieadhuc magis fpecialiter,
fpeciem effe in indiuíduís índíuídualíter,ÓÓ indiuidaa infpecie uniuerfalitermcceffe eft, rationis uia. Ratio autem, hanc unicam artem dilcurfiuam ,in quaterna­
ria alteritate explicat. Quatuor enim dicit propoficionutn quantitates,quatuor mo/
díficatíones,quatuor fyllogifticas figuras, QC ita de reliquis : nec eft aliud Logica, in
qua rationis uis explicatur. Naturaliter igitur ratione algentes : hac arte pollentRhetor autem conceptum imprimer e uolens, ratione utitur, ut audientium mentes
immutet*
Scit enim conuenire receptioni, ut uerbum ornetur conuenienti pro/
portione, atque ut ratione animetur, quaternarium caufarum facit, atque inuniuerforum circulum contrahit* Tres coelos refpicit,in coelo fupremo , decaufa fe-*
cundumnecefsicatem iuftitiæ perorat : in fecundo, utilitatem defidertj fui ad ita de/
liberandum offendit : in tertioinfimo, honeftatem concurrere demonftrat, 6ffad
hoc, locos congruos ínuenít, ut claré & ordinarim, à complicatione ad expli­
cationem pergat.Si tibiper ea conie&urarum antedicha príncípía,líbuerítéxplicátiores tra(ftatuscomponereíadunínerforumfigaramrecurríto,S¿ípfummaximum
circulum,rationêfacito,&artes rationales lucidiísimasÓ£ clariores abftradíorescg,
atqj ínfimas magis adumbratas, atcp medias elicito- Si de Mathematica inquiris ,i/
dem facitOjUt aliam quandam intelledualem,aliam quafi fenfibílem,fi¿ mediam qua­
fi rationalem conftituas. Ita de Aríthmetíca,íta de Geometria,ita deMufica*. Side
Mufica feorlum dodior effe uolueris, fingito uniuerforum circulum muficæ rationís2a aliamquafí íncdledualetn abftraLffíoremmufícam aalíam quafi fenfibile, aliam
quafi

De Coniééhiris
qnaííratíonáléíntueberís,mirándaínhísomnibuseffícérepoterís,fiínhisfedulamé
ditationeuerferisdcaquidemde Logica , fenfíbilí,rationali,6¿íntdIeáuaU , ita de
Rbetorícadtade Grammatica fi libet, agas, mira quidemuídebis. Quoniam etfira/
tionalisuis,inomnibusartibusparticipetur , tamen fi áltíorem rationis partem ap/
plícauerís>artiratíonalícu¿cunque,ípfaerítquafuntélledualís,refpédueíufdemar/
tis , quando ínferíoriratíonis uirtute animatur: Satisfit nuncifta fíe tetigiffe, adtjci*
am amplius alia quædam generalia, ex uirtuteanisnoftræ>propoiîtonoftrocotu
gruentia,
Di^erenfîif,
De differentia 8C concordantia*
Cap, IÎÏ.
cr Artier-

Mi,

"

ar Ens nutfiana,rationis medio inuefttgans,infinitum ab omniappræheri*
1 > /1 fi°n*s fu?c,rculóeqcíens, ait nuUam rem dabilem,ab alia quaciínc# per iri
Í \/ 1 fínitum<hfferre,omnemcpdabilemdifferéntiaminfínitáminorem,arc£i/
JL ▼ JLpfam infinitam,nonp!us differentiam, quàm côcordantiam efte,quod^
de ipfa concipit concordantia^ Quodlibet igitur cum quolibetconcordat,atcft dif/
fertjed æqualiter præcifé hoc,eftímpofsibíle, abfoluta eft ením hæc£r«cifio ab uní
uerfb.Sí igitur ínfenGbílímundo,íuxtá illius mundi naturam, hæc uera elle iùtellti
gis , patebú tibí Omne fenfibíie cum quolibet, uniuerfalíter quandam habere uni/
lieríalem concordanriam,atqp cum uno maiorem quâm cum alio.Concordantia au/
tem,unitatem concipi to,differentiam uero,alteritatem,& in ipfa P. figura, mútifatn
unios in aliam progrefstonem notaco,Quanto igitur m aior concordantia,tanto mt>
nor differential econuerfœQuaternaria autem concordanda,in differentiam per>
gít.Etfihasuoluerisprogrefsiones,ufcpadcubumternartjextendereíclaríúsdiftiti
diones attinges. Omne igitur fenfibile, cum Omni Íenfíbili,quandam habet uniuer/
falifsimam concordandam,ÔÉfpecialifsimam differentiam,Atçg inter hæc,duo quai
dam medíánquorum alterum,ob fui generalitatem,fe trahit ad ipfiim uníuerfaíé, al­
terum fpecialius fe contrahit,ad fpecialífsímumrQuapropter,unío omnium feníibih’nm,uniuerfaliter eft in quadam natura uniuerfali,omnibus communi* Vnio alia*
non adeo uniuerfalisjfed generalis multis eft,aliauer0unio,fpecialioreft,ultimaau
tem,fpecialifsima. Omne igitur fenfibile, hoc aliquid fmgu I a riter exiftens , cum o/
mai '& nullo concordant,ab omni & nullo differt. Atque ut hæcconi edlura tua, in uniuerforum intueatur figura, centrum circuli minimi cuiufcunqj,fingularealiquoct
fingtto,tak quidem,ut cent ume It, ab omnibus differt;ut pundus intra ambitum u/
niuerfi,fcilicet maioris circuli contenti,cum uniuerfis intra ipfum prbem inclufis,uniuerfalem habet cónueniéntíamrgeneraíem ueró,cumtjs quæ port, intra fubfeque
tern maiorem clauduntur circulum Pofthæcfpecialiorem,cumqsquoscontràâior
includit, fpecialifsimamuerôcumqs , quoscontràâifsimus conftríngítcírculus.
Singularitas igícur,omnia fingularifat ¿ fpecíalítas fpecíalífat, géueralitas generali/
fat,uniuerfalitas uníueríálifátOmnia ením uníueríaiía,generaliá, atque fpecialí a íni
te luliano Iulíanííánc,utharmonía ín lutína lutiniíat, in cithara citharízat,&ítadere
líquis.Neq?íñaliohoc,utintepofsibileeft. Hoc autem quod inte luliano eftíuhani
fare,tn eundis hominibus eft humanífare,ín animalibus eft animalifare, & i ta de*n/
ceps,Quod(íaddifcretíoresconcordantiaspergere¿nftituís,círculumcontradífsimuminuníuerfalemrefoluíto, atque ita intueberis, te uniuerfaliter cum uníuerfis
conuenire homínibus:Generalíter ueró cum his quos quintum clima íntercípitjpe/
cial$usuero,cumadoccafumdecíinantibus,fpecíalifsíméautemcumltalícis. Ad
hæc hunc contradífsimum circulation unítierfalem refoluíto ,ó¿confpicies,te uní/
iierfalitercumltalícis conuenire, generalítercum latinís, fpecialiuscumRomanís,
fpecíalifsímaeuero cumcafarínis,undeortumcepíñí. Hæc quidem omnia ínfingulís quibufeunep ex traditis principes ,ueríorí coníedtura^er differentiae
concord antiae gradus attinges: obferuato quód de íenfsibílibus, ínfenfibilí, rationabili/
businrationalí Jntelleâualibus in íntelledualí 3 datisregulispropqrtionabihter

Liber 11.
De elementis*

Cap.

97
IIIL

EîeM/t

EX his 6¿ ante habitis, fatis atquemanifefte codpis,elemetorum coniedurâ*
Si ením uniuerforum uníucríalis quædam concordantía,commune quand»,
omnibus primam uníuerfalifsimamq?,dicítineñenaturamí hâc uniuerfalíter
elementaltm eñe coniicimus.Si uerb in fenfibíli mundo,omnía fenfibilia, in
quadam communitate generalifsima naturæ conuenire oftênfum eft,earn elements
generale coniedamus, atque ita de fpecíalioribusatquefpecialifsímis.Habíto autê
in omnibus de quibus agendum eft,debito refpedu: unitatem cuíufcSqueregionís,
incontinua alteritate eiufdem abforptam,ut no ín fe fímplícíter fubfiftéré queat,pró
pter puritatem adus aut unitatis eius, elementum appello. Non eft igitur elementa
rum,in firnplicia elementa refolubile,cum refolùtio,ad [implex pertingere nequeatj
careatqueipfum fimplexelemencum,uirtuteadiifubfiftendi.EIementorum uerojdi/
ftindionem,exipfa generali difcretiua figura elicito. Vníuerfalítas enim elemento/
rum,eft trina,radicahs,quadrata,cubica. Alíacnim funt,elementa magis íntelleduá
lia,alia magis rationalia, alia uer ô fenfíbilí a. Eaením quæfenfus primo indícatelementa, ratio dementata conuíncit, atque illa quærarioni uidentur ítmplícia, íntellí*
gentia comporta compræhendic. Refert igitur inter elementorum gradus,quafi in*
ter purida,lineas,atque fuperficies, Senftbilis hic mundus, nihil fuperficiefimplici/
us attingic,rarionaJis uero,fimplicem lineam,fuperficiei anteportit,intelledualisautemiindiuifibilepundum,Iineæ præfertdca quædam alia uidemus elementa, tit fini
pitees literas, alia ut fyllabas, alia ut dídíones, dementatum autem oratio eft. ínter
ipfàs uerô Ííteras,differemia íntuemur,trínícer díftíndas,ita ín fyllabís ÔC dídíoní
bus.Quaprópter attendito,quomodo rationis ludido,omne fenfibile dabíle, quàm/
uís unum alio ,ad demetí fimplicítatem|propinquíús accedat, Temper tame elemén- .
tâtum permâetadta quidem intelledualí añertíone,ratio elementum purum nori fú*
bintratjQequeipfeintdledus^implicifsimædiuinitatisiudido.Quatuorautemprp
mafingítratio elementa,adínuícemcírculariter reíblubilía, uníbiliaques nam cuntí
unitatisprogreisioinalteritate?quaternarioiubfiftat,eritquaternariusunitatisdef/
cenfus,atquealterítatísreuerfio*Sí ením dementa,punda quædam cocípimus,ob ir
refolubílitatemínanterioraífacíláducemu^ut infallibili afcenfionefcíamus,no pof
fe ad folídi conftítutionem,tria fufficere elementa,ac quod póft qua ternarium,com
binario cuíiiflíbec cum quoliber, pofsibilís non eft, feimus ex eo quod quælibet fiue
loga fiuebreuís fueritlinea,infemperdíuífibílem lineam fecatur,atque adpundum
díuifíonem pertingere non pofletac propterea,non plura ín una, quam alia linea pu
da potentia contineri. Impofsibíle igitur erit, pundumálíneadííiungí, cumnec li/
neæ pars fit, nec fubfiftentiæ unitatem contineat* Nec eadem poterit ratione, línea
(implex,à fuperfîcie feorfum côftitui,neq3 etiam fuperficies, â corpore euelli. Hors
enim neutrum abfque pundi fegregatione à línea,contín gère poflet* Intel? duo aute
punda,lineam cadere manifeftum eft. Duo igitur punda, linea continuantur in in*
u(cem,tria autem punda,fuperfidefimpliciori,quætribus claudit lineis, quatuor ue
rô punda,corpore in inuicem mutua côftridiôe firmatur,nec poteft in quinario,hçc
haberi conexio, ut quilibet pudus in quolibet innedatur* Hocinomnib.poteris ft*
guris experiri.Cftigitprima fupficies, trib.indigeatpundis,quæ infe tamefubfifte
re nequit,fuffidantep quatuor puda,quatuor fupficieb.ad primu corporis foliditate
neceifirtjs:coniidt,quatuordementa adperfedi copofitione neceflaria. Omne em,
quaternaria pundorû egredíeñs,non primu corpus folidum,fed ex primiscopofitQ
eñecôftatificuti quadrangularis fupficies,quatuor pundis indiges in triangulares
refolubiliseft,ipfaautetriangularisprima5inaliam priore irreducibilis, principium
eft multiangtiladu figurara. Ex quatuor igitur elemetis, nô plores (êx lineis elicies,
neq? ex his, plu res quatuor fupficieb. ut hæé omnia in pyramide trangulari oculari**
ter(dumtioles)intueberis:quæ,quatuorpunda,fexlineas,quatuorcptriâguÎaresco
tinet fuperficies. Quatuor funt igit prima elemeta,ex quibus fex,atqj his mediantib*
quatuor. Et hæc omnía: ad perfedí aut folidiadua liter fubfiftentis compofitionem,
G
necefla>

98

De Coniefturis

nëceflariô concurrere cohfpicis, quemadmodum pyramis ípfa, quæ prima èftfoÈ/
dorum figura,patefecit. Quatuor primorum elementorum* in dementatum pdmu?
progrefsio^mperfécftifsímumtaleeiusregíonísensconftítuítíuteiusunitasjinfluxí/
bilí atep continua mutabilitate,uerfetur. Quoniam autê dementa ípfa prima, côbi/
nabilia ad inuicemexiftereneceffe eft, ut ea propter ípfa inæqualïà atque diuerfaef/
fe cofterHinc aliud exoritundum unii cutera unit,aliud,cum alij alia unifltur. Quod
libetigiturelementorum,rria in fe alia, quafi conus trigonae pyramidis, poterit com
plicarejutunitasunius elementorum aliorum fit adualitas, atque ficeiuselementa
proprium exurgat ekmèntatum.Quatuor igitur prima funt dementata Jnfimplici/
ori enim lucidiori, atque unidori demento,trb cetera conftricfta, in fenftbili regio/
ne, ignis nomen habenttíngrofsiorí ueró ac tenebrofiori elemento, cartera contratftauerræ uocabulum tenent ; in medio ad lucidiratem accedente, aeris ; in inferiori
denfiori,aquæappellationemfortiuntur. Sunt autem hæcquæ uulgd Elementadi/
cuntur ,hæc quatuor primo dementata generalifsima, fpecialiores intrafe combina/
tiones,complicantia.
Quomodo elementum in dementato.

te

Cap.

■
;

!ri

?
*

V.

ulemenuii^

r

Dhoc autem ut in conieótura iuuerís, quomodo elementum in dementato
exiftaqad primam cófpícefíguram.Nam fi uniuerfum,ignem,aut aerem, a-*
quam,aut terrâ,maiorem circulum fingis:intueberis,quomodo in eo, aliorS
trium elementorum circuli, continentur, ac etíain,quomodo in aere ípfusíg
nis,ahatria infuntelementa, atque ita deinceps, nec hic procédas quaternaries exit»
Deuniuerfaliigitur in fpeciale,quaternarioprogreffudcuenitur. Vnum igitur de/
mentum, uniuerfaliter in fe tria,tria uerô generaliter in fe nonem,noiiem aurem fpe/
cialiter in fexxvq complicant. Tern ari) igitur cubus,explicatio eft, fpecialis unitati®
cuiufcg elementi; Species aeró ípecialíaíuaítacomplicatelementa,ftcutfpecialís tp
ia Latina lingua,fua habet fpecialta literarum dementatunde uti orado latina,eft de
uniuerfali fsimis quibufdam 1^ teris generalibus, fpecialioribus, atque ultimis fpecia*
lifsimis latine contradiSjquæquamuispaucæfintjineuacuabtlis tame potential exi
ftunqita quídam omne hoc fenfibile quafi orado perfetfta fe habet* Ineuacuabilis igi
cur atque inexplicabilis eft, omnis fpeciei indiuidualis explicatio. Ambit enim po/
temía uírtuds3unítads eius numerum,nuno unquàm tempore finibílemtutí unitas La
tinae liaguæinumerum indícibílium íermonum. Infinitatem enim cum uní ta te coin/
cidere, audifti. Quare ípfa índíuiduoruminfínitas, eftfpecifica unitas. Omne ergo
vquodinfinto minus eft,eius eft unitate minus* Nullus igitur numerus tantus effe po/
quanta uirtus fpecificx unitatis. Afcenditigiturelemetorum uniuerfaliras infpe
cíalíí sima uti puuicft us in corpus,per medium linex & fuperficiei,feu I i cerae in oratio*
nem,per mediurn fy llabarum
dí<ftíonum,fertpotentía in a dum. Defcenditcg ip/
fumfpeciaftfsime dementatum, in uníuerfalifsíma elementa, fine quibus fubiifte/
re non poteft,ut acftus in potentiam.Eftenim indiuiduum,quafi finis fluxus demeti/
torumiatque initium refluxus eorum îgeneralifsimum uerô* quafi initium fluxus,eo/
rtim finilqj refluxus Contrahit autem ipfauírtus fpecialifsima, generalitatemele/
mentorumdnfràambitum fuæ regionis,atque femel contrada effluere facit, utin ge/
neralitatemredeant,Hacfimilitudine,mareipfum,uniuerfaIisdiciturmater fluido*
rum î per meatus enim generales, demum in fonte fpecíalífsímécontrahítur, ubi ri/
uus nafeitur, ac demum admareriuus ipfereuertitur.Ita deuniuerfalibus dementis^
quafídemarijóífpecialifsímís quafide fonte,quadam fimflitudineimaginandum»
Satis autem manifeftum tibieft,nullamfcientiamattingere,præcifam dementorutn
compoficionem: cum impofsibile fitjduo aeque elementorum participarersaturam*
Nec eftproportio , differentigeunius alterius, quouifmodofcibilis. Qiiapropter
cum fcíentía,pun(ftum non attingat,fcientia graduum elementorum cum ignorada

A

currit,

Liber

IL

99

currit,ut in conFufiori, atque generaliori fcientia,minor fit ignorantia:! n fingirían
ueró prgfumptíone,maior defedus.Ita vides fcíentíam Medicinalem jCóníeduram
euadere nonpoíTefficut nec omnqn alíam menfurís incumbentem*

Explanatio,

Cap,

VL

Portetanteâfæpiûsrepetita,non negligeré :ut íntelledualiter nerum ap/
præhendas.Nâ unitate imparticipabilê,pariterô£participabilê intelligito*
et dídorS capacítate fubíntrabis.Vnítas em,infua praecíía fimplicítate,ím
partícípabilís eft.Qiioniá ueró multitudo, fíne íplíus participatione non
quidem utí eft,fed in alteritate partícípabilís eft, Quapropter ipíá ratio unitatis, parti
pabïlitatê in alteritate intuetur. Duautê unitas ín alterítaté progrediur,quaternario
quiefcit*Quaternariusigit,eftparticipabilisunitas.Omne itac#unitatepartidp5s,ip
lamín quaternario participare neceifè eft* Non eft igitur unitas corporalis, aliter
quam in alteritate quaternaria,partícípabílís3nec unitas exemplaris, aliter quam inal
feritate exeplari qua ternaria,nec unitas coloris,aliter qua in alteritate quaternaria.Ita
deunitateueritatís,qu2EÍn quaternaria alteritate eius, quæ fímilítudo feu explicatio
dici poteft,eft tantum partícípabilís.Acftualítas eft unitasjin alteritate tantír partietpabilismon igitur participatur adualitasmtfi in potentia, quoniam ípfa eius eft alte
ritas, Dïuinitas adualitas eft abfoluta, quae participatur in fupremis creaturis, ín faz
prema potentiaquæeftintelligere, in medqs media,quæeftuiuere,ininfimis infima
qu£efteffe.Necunitasfoni,autfaporis,autodoris, autfenfibilis cuiufcucp, eft aliter
quâm quaternè,modo in prima parte explicato.Partícípabilís igitur explicatio uni/
tatis,in quaternariam refoluitur.Et hinc quatuor omnium unitatum quæ participan
tur,elementa conie(ftamus,quæ in quolibet participante differenter rcperídrtir.Oni*
ne enim dabile,colorem unitatis participans, ipfam in quaternaria alteritate partiet/
pat,ita de fapore,odore,atque alija omnibustnon eft igiturdabiliscolor,nifi in alteri
tatequa terna.Quoniam autem non eft in fimplici unitate,color dab i lis,eft omnis da
biîisco!or,quarernèâ fimplici egrediensdta quidem de elementis omnibus, quoniz
am neccoplexio fimplex, nec quicquâm omniuin fimplícítatefua,partícípabileeft*
Vnitas autëpræcifio quædâeft, qua: no eft nifi in alteritate participabais, unde præ
cifiouífusíncomunícabílís,eftabfá$alterícate.Certítudoígit, quçinuifueft, nullo
modo fíne alteritate, partícípabilís eft.Necp igitur per figura,aut audítü,aut fefum alí
um,ipfa fímplicítas certitudinis utí in uifaeft,partícípabílís eft: cæco enim præcifto
colorís per uífumpercepta,nullo fermone communi acarí poteft: fícnec uifío urbís
Romana?,autformæcuiufcunque,eíquí nonuidít, ín fua praecífione communtcabilíseft. Videsuerum, aliter quâm in alteritate ímpartícípabíle < Vnum igitur uerum
nomen cuíufcp, ímpartícípabíle atque uti eft ineffabile eflenecefle eft. Effabilia ígíz
tur nomina,ín alteritate uerum ipfum tantum intellecftualenomen,in ratione partiel
pat,ceucau(a,quiaratioipfa intel lecftualís unítatísalterítaseft. Secada aliqua igitur
caufam rationemùe,homo hominem íígnífícat, puta materialem, quia ab humo: fed
in hac ípfa caufa,tresalias elementales caufas pro conftitutione quaternary, ftio qui/
dem modo ineffenecelTeeft,quàmuis ifta eminere uideatur. Satis enim ex teipfoco/
fpicis3non fufficere rationem eam, quia ab humo eft, hinc homo eft. In quaterna igi­
tur alteritate,unitatis participa tío ortum capit* Omnem autem unitatem ita partid/
pabilem, citràinfinitum & fuprâdabilem numero,participari poffe conftat: unitas e/
nim facieituæ Liliane,, in alteritate fímilítudínís partícípabilís eft, fuprá omnem dabílemnumerum, citra quidemínfínítumxnon enim eft dabtlis oculorum numerus
quin in alteritate fimilitudinis, ipfam poffenc participare, licet ad infinitum prohi/
beatur progrefsio Jta de unitate uocis,quam uides innumerabilibus auribus partid*
parí,acíta quidem de omnib.Venamtur igitur ex multitudine participantium, quâ/
cunque unitatem,eiufdem quaternaria: alteritatis generalem elementationemxquo/
niam mulca,unum differenter participar e fcimiisdpfam differentiam, â quaternitate
G 2
proficifci

O

De Conieéhiris

loo

g) to fí ci fci côftipicimus.O mnia igitur colorata ,differre neceffe eft ín coloret fed diffe
renn'se,ad quartior elementales refoluuntur colores, quos quiíque color uariè panici
par. Ita de fenfíbílíbus cundís, atque omnibus naturalibus, artifïcialibufque: unita/
tís enim Gramma ticæ artis participatio, fíne elemenralíbus alteritatibus, fieri nequiuOmnis enim Grammaticalis orado,unitatem artis in elementis participat.Habecigituromnis ars fua elementauVeritas etiam multitudinis artium» nosadmonet,
omnium arcium quaternariam elementalem participationem inueftigare,ira quædâ
varietas multitudinis fenfíbilíum,ratíonabílíum,atque intelligibiliumiftnfibilis ns/
turæ,rarionalis,atque intelledualis^lementa eftè quatuor manifeftat. Hæc quidem
cum qs quæ præmiffa funt,generated artis coníeduralís,quó ad elementorumra/
'dicem íuftícíant. Dum autem ad particularitatem elementorum intrare propofue/
ris,regulis utaris proportionabilibus ad regi ones.Nam uti ínfenfíbílí mundo,fenfí
billa elementa,ignem,aerem,aquam, terram efleconiedarisdtain rationalinatura»
elemeta concipicorationalia,utratiofitquafiignea,aerea}aquea,etcerrea3ecqdoni
nisfatioi unitatem rationis in his participetrationalibuselementis. Ita quidem de
regione imelleduali,de elementis intelIedualíbus,fymboHcéconcípito.Átqueut ti
bicomedoras efficere queas, elementa quafiquatuor unitates fingito,uta.io.ioo.
1000. unitates enim elementorum ipfiusuniusjdifterreneceffeeft. Quomodo au/
tem ipfum unum, quaterna unitate participetur, in prioribus fatis didumeft: parti*
cipaturnamqueipfumquafi iniimplicitate fímplícisunítaris, & den arise, Sácente*
narí«e,atque millenariae, ab omnibus elementaos uarie differentenut fic eorum quaíí medio, partidpabile fimplex^partícipetur . Vides nunc ex fimilitudine unitatum*
fubtile 8¿ groffum,atque duo media elementa, in fënfibiU mundo fenfibiliter, inra/
tíonali rarto»ahter,inintdleduali intelledaaliter,coniedanda.AdfishuictotusIu/
liane,nam uniras ipfa abíol uta,quæ eft?& Vericas fuperíneffabilis, utí eft, ímpartícípabüís remanet,Intelligente autem e(Te,eft íntellígere, hoc eft quidem ueritate par*
ticipare Non eft autem ipfa uti eft participabais, fed remanet aeterna ipfa atqueab/
folutifsimainfinitas,neceftin alteritate noftrse rationis participabilis, cum ratio no
ftra fit intelligente alteritas. In alteritateigiturintdleduali, ipfamparticipamusfu/
per omnem rationem. Spirituales igitur intelligente, quodam ineffabili modo ue*
ritacem ipfam abfolutamjn alteritateintelleduàli,medïâtibiïs intelledualibus qua
ternis elementis,uarí¿ differenter partícípantifícut intelligentia: illius ita participan/
tísunitas, in «arietate rauonum, mediantibus rationalibus elementis, participatur:
atqueipfaunitas ratíonís.ín alteritate fenfib ilium, fenfíbílíbus elementis medianti/
bus,uarieparticipatur, ut ratio trigoni in uartjs fenfibílíbus triangulis . Etquoniam
participantia unitatem in alteritate, ipfam uarie participare necefie eft, ita quidem,
quod alia ipfam unitatem perfedius atque propinquius,alia uero alteratids atque
remotius par tí cipan t:i I Ia erit pulchra participatio, ín qúa unitatis i pfius uírtus,in ip
fa alteritateunitiùs atqueconcordanrius relucet: fícurcoloripfeuifibílis,uííuígra
cior eft,ínquouaríetascolorum,ín unitaterelucet,6¿ auditus gaudet audireuarietatemuocum in unitate,feu concordantia. Ita quidemdeomnífenfu,ratíone,atqtteín
telligentia.lneffabile igitur eft hoc gaudium,ubi quis in uarierate intelligibilium ue/
rorum, ipfam unitatem ueritatis infinitæ attingit. Videt enim in alteritate intelle/
<ftualiteruifibilium,anitatem omnis pulchr¿tudinis,audítínrelledualíter,unítatem
omnisharmoniæ,guftet unitatem fuauítatísomnísdeledabilís, caufarumSdratio/
num omnium,unitatem apprehendit,ó¿ omnia in ueritace,quam folurn amat, intel/
lecftuali gaudio amplecftítur.
De fenarío/ep tenate, dC denario.
Cáp.
VIL

^SendYiusl
SemenariiiSi

DWári./f.

Rogrefsío fuprá feípfam dreularíter rediens, fenario numeratur.fed e» quas
non redit fuprá fe,fed ín aliud pergit fimile,poft fenarium eft,at<^feptenarío
numerarur.Duæ ueró fint tune progrefsíones neceffariæ,quædenario men/
furantur* utdeifta feriate. Vnítatem cum infinitate intelleâualitcrcoin-

P

cídcre*

Liber

II «

lor

.cídere?íamdadamuidifti.VnítasígítürabfoÍuta, cum abfoíuta CQiticidít infinitate,
ihtrUedualís3cum mtelledualíjratíonalíSiCum radonalí; ficut ÔCunicas fenfíbilis, cu
feofibifi infinitati ahítas omnis, impartícípabílís, aeque índiuífíbílis, íncorruptíbí/
íísqj exíftíc. Non eft ¿gítur abfoluta unitas, nifi in íntélledualí alteritate participabi/
h's3néc íntdledualís,nífi in rationali alteritate,neqsratiÔalis,nifi in ipfa fenfibili.Nô
attíngícurígítur Deus, qui eft abfoluta unitas,nifi incelledualíter,nec íntellígetía at*
tjngttur,nifi ratíónaliter,necratío,nífí fenfí bilí ter*De feendít itacp unitas abfoluta iri
(melle¿iualem infinitate,íntelledualís ín rationalem,ac rationalis unitas ínfenfibíle
ínfiníratemninítasaerófenfíbílís,afcendítínratíonalemínfínítatem,unítasrátíona/
Iis in íntelleduale infinitatem,unitas íntelledualís,ín abfolütam fuperdíuínáunírátê.Ratio in hoc, fenarium numerat, príncípíumením ípfíus fluxus, finís refluxus^
conícíduntín unitate abfoluta: quæ eft infinitas a b fol uta: coinciduntcg in unítatefcnfíbílí,fínis eftluxus, principium refla/
xus,duplicaneurep medía,quæ fimul fex funt. Hanc circulatio/
nem in figura confpícíto.Sít a, imitas abfolut'a*b,íntelledualís. /ff
Cjtatioalis.djienfibilis.e^atioalis.fjintelledualis. Sicut em fex
femidiametrales chordæ,circnférentiæ fubtenfæ,fuprâféconv
pleiiue reuertuncunita fênariô, deícenfus afeenfusep, circulan- \[e
tur.Aduertendum autem tibí eft,nonefle aliud lucem defeende
re,quàm tenebras afcénder e:fí uerítátem ampledí uelís. Non e*
nirn aliad eft,DeSeíIe ín mundo,cjjmSdS elfe inDeoAnéc aliad
; ,
eft adum ín potentiam prógredíj quàm potentiam ad adum deueníre, nec aliud eft
pundum in corporalitatem afeendere, quàm corporalitatem in pundum defeendere,necaliud eft tenebrasin lucemfeerigeré, quàm lucem in tenebras defeendere. Sic
nec aliud eft,potentiam mdteriæad adum formé progredi,quàm formam adualem,
ín poten dale defeendere materiam. Intelleduali igitur acumine,áfcenfum 8¿ deíceti
fum copuía,ut uèrius coiedes. Senarii igitur perfedionalem circulationem, hacin/
telligeritia concipetut intueri Ualeas,quomodo menfura perpetuitatis, fenario afert/
ptaexiftaqac quomodo uniiierfalifsimum in fpecíalífsímum pergere,eft fpecialifsi/
tnumín uníuerfalífsínium redíré.Septenaríus uero progtefsíonurh numerus, à fena/
tío exit:ut tempus atque fuccefsío,à perpetuo, quam ín náturísgenérabílíum,corruptíbílíumqj experiris. Nam dum ex femine arborprógredítur, ex arbofeqj femen>
feptenarius utrumque ampleditur; femen enim, primo in herbam,deinde in uirgul/
tum,poftca, afcenditin arborehi, arbor defeendit, ín farnum^ in herbam, & frudum
feufemen,ho equidem femen ultirnum,aliud numero eft,quàmprimum* Cum igitui
finis innumero cum primo non coincidat, coincidat autem finis effluxuSjCum prin­
cipio refluxus:rede feptenarius exoritur,ac exinde denarius*
Nam fi a,eft ut femen arbor, g, ut aliud femen, k,ut alia arbori
tunc a,per b,c: in d. progreditur. d> uêrô in g, per efprogreditur,8¿ claudi tur feptenaríus.g,ueró ín k,per h i afeendít, fíe de c
I
narius extat adimpletus* Indíuídualís cóntradío fpecíeí ín at
femine,in feipfà corruptíbibilis,tn fpecíe uefb íncOMruptíbílís,
in uirtute fpecíeí contradæ,in ¿pfa exilíente fecóhferuare fta
dens,ínfpecíem fe refoluens índiuíduátíonem exuit feminis,
ut per fpecíeí medium ex fe fímile elicere queat. Quaternaria
igitur progreflione, in arborem afeendit: quoniam fine eius a
medio,fe ín ipecifica fimiîitudinemultipîicare non poteft. Intendit igitur à, g produ/
cere.Etquoniam fine afcenfuindjhocpèrficerenequi^afcenditÎndiUtfiçad inten/
tum pertingat*d, uero arbor exíftens¿ non nifiin fimili arbore, feconfcruarepoíTe
confpiciensjk intendit.k autem,fine g attingere nequit Quare in g defcedit,ut eius
medio, k attingere queat. Copulatur (tachín a, duplex appetitusinaturalis, qui in g,
terminatur,accidenralis,quiind,finitur.Induero,pariformiterduplexcopulaturap/
petitusmaturalis,qui in kfinem capit, accidentalis qui in g,terminatur* Sic i ta cp in g,
G 3
natura/

g

10 2

De Co ni edi uris

naturalis eft appetitus ab a,fibí communicatus,at(^ accidentalis ab dffibl impreífiret
ita confpicis, quomodo unus appetitus,ftimulat at$ ducit altum, ut ft t continuatio
generationis & corruptionis,acp quod generatio unius,corruptio fit alterius. No­
tabis autem>non nifi ex duobus feminibus, atqueduabus arboribus quæ funtqua/
tuorfte ad notitiam huius deuenire poffe.Simul igitur te in tuo intelledu complica
renecefiè eft, progreíTonem a d gs& d g k,utcoíncídentías finis unius, 8C principi)
alterius in indefecftibilem fuccefiionemadducas. Qua ex re aduertas, quomodo
fecundum præmi fia,unitas feminis arboris impartici pabilis, in feminum alteritate
participabilitatem induit « Vnitas igitur unitatis feminis huius, (pectes eft, in hoc
femine indiuidua1itercontraâa,quam quidem unitatem fpecificam,infua contradfio:
nemdiuidiialbabfolutaminarborerecepta,cumfiituirtusindeterminata,multa par/
tfciparepoifantfemina. Specificatur itaque, fecundum uirtutem feminis fpecificarr^generale nutrimentum,atcp fecundum arboris,loci,círcumftantíarum naturam
pluralitas feminum, eorumqúe perfecftio. Dixi autem de femine &C arbore, tu ucro uniuerfalitatem haurire ftude, ut in mineralibus, uegetalibus,animalibus,at­
que omnibus fenfibilibus,fecundumifta, contenturas facias, ac etiam in rationalibus,tntellc(ftjalibusc#,fymbolicehis utere. Nam de femine admirationis, exoritur
arbor rationalis,quçfru<ftus admirationi fimiles parit,atc$ rationalis ipfa arbor,per
elícitamadmírationem,fimilemetígitrationis arborem íta quidem ex feminali de/
monftrationis principio;intelieftualisproceditarbor,exfcprincipiafeminalia exe/
rens, per quæ intelleaualis iterum arbor afeendit.

De indiuiduorum differentia.
put
Via
i#dwdma.

Ca­

♦
Atís e*bí ín fenftbiíibus, femina indiutdua fimiliter & arborés confiât efíe,uídes etiam in animalibus ipfis,quæut arbores funt,efiealia mafculina,alia fœ/
I j minina,ita quidem, QC alia efie femina mafculina > alia foeminina necefie eft*
Species igitur,fi P,figurafingiturjubi lux defeendens acftualitas, ÔC umbra po
rentialítas f¿gnatur,tibípandetín fpecie,a<ftualitatemabforbere potencialitatem,a£
que econueríb, fecundumcp illa,indiutduaeius participare naturam. Ad haec, curri
ípfaacftuaíítas (ut magis fpecificetur) in P figuram refoluitur, lux erit mafculini/
tasaAualitatis, tenebræ eius fcemininitas,itaquidemdepotentialitate. Necefieeft
autem tam mafculina quàm foeminina differre t Nullum enim reperibileeft indiui/
duummafculinum,inmafculinitate,cum quocunq? praecífé conuenire,necdabile eft
ipfam maxime mafculinum.Abforpta eftígítur?ínomnímafculínitate,foemíníníta»
differenter. Vndeetiammafculinisantmaltbus, fignafoeminea puta mamillarum
indicia apparere confptcimus,ita quidem femina,contrarío fe habet modo. Abfor/
bet igitur omne indiuiduum,fua fingulariindiuiduatione alia,ut indiutduah’ tua ma*
fculinitateabforpta eft fœmineitas,ficut femen à quo in adum prodtjt,mafculini exf
ftens feminis, focmineitatem cuicit, fie fuo modo, fœmineitas mafculinitatem abforbét. Mafculum etiam feinen,in feabforbet fixmíneum,8¿ fua potentia ambit a/
¿lualem mafculinitatem 8¿ foemitieitatem, contrarium de femine fcemineo. Parti­
cipate etiam fpeciem haec indiuidua uariefeimus, quxdam enim fpeciem perfetftith
tn femine participant,quaedam in arbore. Quanto enim fpecies ignobilior,atque
. potentialior,tanr&perfe<ftiuseiusparticipantnaturam ipfa femina. Quanto nero
fpecies ipfa nobilior,atcn perfetftioGÍbrmalíoryaíftaaliorcp fuerit,tanto eius naturi
plus arbores participant, óf ubi arbores ipfse participant, tanto illa perfediùs, quæ
mafculinior ac ubi femina perfectos partícípantAtanto illa perfectos,quæ màgisfœ
minea Vndepyrus arbor,nobilior eft quàmpyrum, leo mafculus, nobilior quatre
legna,8¿ femen leoninum. Contrarium uerô tn tritico,ubi femen melius qua palea,
ôC fie de reliquis. Vbi enim arbor, plus participat incorruptibilis fpeciei conditione,
fctlicer,quia exfefrudluproducitjremanesinuirtutcaliu produced!, plus participat
arbor

|

l
f
'

i

Liber

io)

II.

arbor perfe&ionem fpeciei* Vbi nero femen incorruptibilis fpeciei naturam plus
contrahit, & cum eius produdione arboris uirtus deficit, quia tora in femen pergit,
ut in granis tritici, filiginis,auen2e, fit fímilítinuperfedlíus eft granum feu femen, ÔC
illud tunc nobilius, quod fcemininius. Nullum autem eft reperibile femen,adeo foz
minium, atque taliter in potentia, quodmagis inpotentia elle non poffit, ita nec
arbor adeo in adluperfedo,quin magis effè poffit. Quare omne dabileíndíuídu*
um, has differentias uarieSC differenter participat.Plus enim arbor feminis naturam
participatio furculo, minus in trunco, plus infans feminis naturam in infantia,
quàm adolefcentia participat. Arbor autem perfecfta, fpeciei naturam perfediùs
participanSjUtexpotenria feminisinadumprodtjt.ita&Tillius quandam feminis ex­
plicatam tenens naturam, frudum in fimilitudine feminis, producit. JBt quoniam
arbor,quafi expanfum canale eft,feminalis uirtutisrtunc intra fe dirigit humidum,at­
que fecundum expanfamfpecificatnaturam. Specificatquidem perfecfie, fi uirtus
feminis perfeâ a fuerit, atque perfedleexpanfa, & fiipfumnutrimentum perfectum,
atque perfedlefpecificabile fuerit. Quapropter,utrunque attendi debere neceffe
eft. Vndegrana quaedam in pingui folo,&propter nobile nutrimentum,perfe&io/
ta íeípfis producere uidemus grana,licet hoc fucceffiue fiat, quia in anno primo, no
adeo perfe(fta,ficut in fequentibus.Econuerfb: optima grana in fterili agro, ignobi/
lem frudum producere confpicimus,non tamen adeo ignobile, ficut aha minus no/
biliagrana,undefucceftíuéuergitnobilegranum, adfimilitudinemignobilis, propter nutrimentum difproportionatum nobilitati fuæ. Ex diuerfitate igicur.nurrimen
ti,atquelocorum,inditriduauariarineceffe eft. Attende etiam,quod quamuis nutrí-*
tnentum fpecificetur,6£in formali uirtute fpeciei, eius potentialitas abforbeatur, no
poteft tamen penitus atque omnino,eius natura per omnia abforberi, uti uides,dum
pyrusinferitur pomo,humidum enim,in trunco arboris pomipomificatum, in ramo
pyríínferto,pyríficatur,atqueín pyrumindluiduatur, non tamen eft hoc pyrum,ab
omni natura pomi alienum: licet in pyro occultetur,tantôt^ minor fit>quanco uirtus
íurculi fortior,atque in fequentibus temporibus,debilitata fucceffiueuirtute fpecifi
ca pyri,plus de pomi natura manifeftatur. Ita quidem de loco:magis enim Alemán/
nus ínItalia,ín primo quàm ín fecundo anno Álemannizsatjocus ením fuccefiíueío
cum chara derizatjfecundum localis na turæ fortitudinem. Hæc quidem utí de fen fi
Mí mundo experimur fenfibilitèr,ita & in rationali ratíonalúer,uc in moribus & co
íuetudiníbus ratíonalibuscpdodrinis,qugalimenta quídamfunt,quæetiam in ipfo
íntelkdualijíntelledualíter attendere debes.
De différentes modorum eflendt

Cap.

IX.

Atis ex ijs,quid intendam contjcies, atque fl uelis, tam coniedurarum quàm
coníedurantiüm differentiam concipies,arte quadam generali. Nam ut alíse modorum.
funtconfufæfenfibilesconieduræ,aliæuerifimilesrationales,aliæuerointel
kduales, ita quídamfuntconiedurantes differentes, ut quídam ¿n confufa
fenfibílitate, dífeurrant,quidam ex principes ratíocínentur,quidam íntelledualtbus
abfolutioníbus,uacent.Haber ením ipfa coníeduralis unitas,in coníedurabile per-*
gens,el ementa fuá quatuor: fcílícet fubtilitatem,groiTiriem,atque duo mediada fub
tílítateemm, ácutíffima pergit coníedura,quafi ignis furfum: modum efiendi re/
rum,ín quadam abioluta unitate feu neceffitate intuetur. «Terrene ueró atque grofse
coniedurando,modum tenebrofum effendi,in pofiibi litate fingit, alios quidem du­
os efficit effendi modos,quorum unus, abfolutx neceffitati accedit:
hiemodus
eft,fine quo res ueraintelligi nequit, hic quidem modus eft necelTtratis fecudæfeu
confequentiæ. Cum enim ponitur neritas humanitatis, effe neceffariô, ad hanc ea fe/
quunturneceffariôjfine quibus effenequit. Alius uerô modus effendi poffibilíratí
proximior atque fuprà ipfam, atque infrá íam didum exoritur, habens necefiitatis
parum,poffibditatis multum,ut eftadlualísquidam effendi modus,Hocin P,figura
G 4
'
coníptcíes:

S

104

De Conicfturis

confpiciestubi unitas fit neceffitas,alteritas paffib ¡litas, omníaih ídená redeunt, íe>
eundum ea quæ audíftí. Varietates igitur modorum effendi coníeóhirans, arte figo/
ralifacíllíméuenaturíítautuídeat, quomodo modus in modo capitur & abforbe/
tur. Etuaríetatem, hos modos effendi particípantíum,díftínguít & colligit, utrem
concipiat in poflibilitate tenebrofa, fecundum hunc effendi modum, 8C eandem in
adlu, fecundum alium effendi modum,ita & modos coniedurandi, atque coniedu/
rantium,hos modos participantium,uarietatem attingit. Modos etiamdurati onis:
ut alius fit modus durationis,modi effèndi neceffitatis abfolutæ 3 alius moduspoffi/
bitatis. Neceffitatis enim abfolutæ3 eft durado infinita $ quod enim neceflariutrt
iimpliciterexiftit,alitereffenequit. Nonigiturpergitinalteritatem, hinceftab/
foluta æternitas. Poffibilis uerb effendi modus,in alteritateeft tantum* A dualis
uero, aliquid habet Habilitatis, multum poffibilitatisj neceffii ta tisfecundæ, multum
ftabilitatís,parum alteritatis ♦ Ita quidem modos effendi ipfius motus diftinguit1, at/
quedeindehosS^confimiles effendi modos contrahit, ut in fenfibili mundo eos.
fenfibiliterconiecic, in rationali rationaliter, in intelle&ualiintelledualiter. Hos
quoque effendi modos, trium regionum ad inuicem continuari, coniecftat, ut unun>
fituniuerfum,hincfummamfenfibilem neceffitatem, rationalem admittit poffibili/
tatem,fummamqueacneceffariam rationem, intellectualem affirmat poffibilita*
tem. Sic enim quatuor effendi modos, in denarium refolui uidet, qui uniucríug
eft numerus*
JD e dífferentíjs compofitorum exanima Sí corpore.
Caput
X.
VfpícéPfiguram, atque unitatem ànirham, alteritatem itero corpus facito*
tranfit quidem corporalitas,in fpiritualitatem furfum,fpiritus,in corporalita/
a
tem deorfum, quoniam autem fpiritum defcendere,eft corpus aícéndere,híne
^-*^utrunque te iungere neceffe eft :ut differentiam corporum, ita ex differential
animarum concipias, quôd pariter earum animarum differentiam,ex corpore conip
cías. Quod enim humana anima,corpus fuum á corporibus cæterorum differre fa/
citanimalium,eft pariter ex eo, quôd cale corpus differentem fpiritum expoftulata
Platonifare enim Pia tonis,ab omnibus differt hominïbus,atquæ haec differentia,pa/
ritêr ex unitate animae, 8¿ alteritate corporis exurgit.Quapropter illi,qui animarum1 ?
difpofitionem per fenfibilia inquirunt,uti Phyfiognomi,corpus intuetur, atque ex
eifdem, cum alqs hominibus atque animalibus differences & concordantes,ípírítus
nenanturdifferentiam»hincetiameft,quodmollescarnej aptos mente experimur.
Motus etiam animalium prôgreffîuus, fecundo quem animalia à uegetabdibus diffe
runt, non tantum ad corporis, fed ad animse etiamdebet neceffitatem referri. Nam
non tantum animal locum mutat,ut neceffarium nutrimentum colligat, fed 8¿ ideo?
etíam4ut animæ o peratíones perficlannec animal unum,aliud uincit uolatu,curfu,iriduftríaq^eo tantum, quia bis egetconferuandaeíqs complexio : fed
quia hate
rpirítusexquírít. Sic homo non eft maiori datusratíoní, ut ob corporis neceffïta*
tem feminare, plantare,mercari, aedificare,texere,coqueret huíuímodí fciattfed QC
opifex fummus, inftituithancrationalem naturam,incorpusdefcendere, ut corpus,
in rationalem afcenderet,fenfibile enim corpus, rationi fubeft,nec corpus ad ífta ne/
ceffitatur, nifi propter fpiritum. Sicut enim corpus, propter fuam necefsitatem,ta­
lem rationalem naturam etpetere uidetur: ita hic fpiritus fub ti lis,tale nobile corpus*
quod his opus habet expo ftulat .Non eftaliterfpirituspropter corpus,nifiquia cor­
pus eft, propter fpiritum, reditenim fupra fe fpiritus. Differt igitur quodlibet fen«
fibile animal, à quolibet differentia connexa, ex fpiritus corporis^ differentia pro/
cedente . Omnem autem fpiritum ab omni fpiritu,£¿ omne corpusabAomnicorpo/
re,differre neceffe eft. Non eft autem differentia fine concordia. Quapropter,omne
fpirirum3concordare pariter & differre â quolibet, neceffe eft: nec poteft æqualite»
hoc effèjcum alio enim plus concorda^ cum alio aero minus, cum nullo aero maxi/
.................
me,aa®

Liber

ÎL

iôr

me,àut rhfnimefimpîiciteri Spiritu» igitur,!fpirítu quolíbétcumítá differat, qubd
fzmper minus per differentiam,quæ Temper minor eñe poñet,abfquéeo quôd in in­
finitum progrediatur, differat: improportionalt\ppor done ita differt,quod ^portio
fpiritualis nacuræ unius & alterius,proportionabilior Temper efte poñet, abíque eo
quod in infinitum progreftio fíeret.Pracífíoigiturdífferentisproportionís jinactm
gibiiis eft. Concordat igitur fpiritus cum fpiritu,conco rdanti differentiajimde fpiri­
tus teoebrofior cum fpiritu lucidíori,(eCundum P figuram Te habet: nam unitas fpiri
tus, in alteritatem progreditur,ateg alteritas fpiritualis,in unitatem regredi tur.In Tu?
premis uero nobiliffimis fpiritibus,alteritas tenebrofa fenfibilis,in incelledhiali cia*
rítateabforbetun In inferioribus uero fpiritibus,unitas fpiritualis, quæ íntelledualii
did poteft,in akeritatefpirítuali abforbetun Vndeüegétatíuus fpiritus, in fua tene/
brofitate, occultat iníellecftualem,8¿ eius quædàm figna apparent in ramis,ádfufteri
random,folrjs cortice,ad frudum tutandum,plura tamê iígna ¿ntellecftualía, in a<
pímalíbus experimur,ubi claríoreftípfe fpíritüs: nam infenfii,deinde magis in ima>
gina£ione,adhuc amplius in ratione,clarius &C propinquius figna experímurfintellé
Sualis uigoris. Adhuc inter ratiocinanda animalia,clariora figna prouidentiç tn hd
rníníbus,quá ín alíjs animaííbus,exíftunt,ex quibus ibi contjcimus lucidiore mtellí*
gentiâ. Sic qüídem in intelligentijs,affirmamus fenfibilênaturâm,occultari atc$ ab>
ibrberfm luce mtelleduali Rationem autem animis mediam concipimus, inter i n fimnmÔCfupremum eiusiatcg eapropter,plus participare, naturam fuperiorem unita­
tis i ntellecftu ai is in certis,in alrjs uero plus inferiorem alteritatem. Vnde in inferiori
mundo¿ fecundum illiusniundi naturam,omnía efte diximus. In medio uero medie,
atq? ín fupremo fupremé,illius fcilicet naturæ modo. Nâ Íenfus,quí eft in uegetabift
bus,per quern fentiuntintenftflima firigorà, SC srftusexcellentes, uegetatiuæeftna-\
turæi fenfus in animalibus,animalis naturae efffenfus in i n tell igenttjs,intelletftualis* !
ita quidem de ratione SC incell e&u: fubtilitasenim, intelledualis in uegetabilibusi
per quam ramos pro fuiap^enfione,adueniente grauitate, praemittitjuegetabilis efí

nature. Intelledualis uero Tubtilitas in animalibus, per quam uenahtur, SC pro fu­
tura neceffïtate quæfica obferuant, animalis eft. In fupremis uero, intellecftualis eft
fapiehtia,quac ad ueritatem ipfam confert. Suo igitur modo,quífque fpírítus,fpíritualis natura efethenta participat, ficut corpus corporalis. Hac quidem in Tape di­
ctis tibi manïfeftiffîma funt,quoniam omnium una prpgreffionumexiftit uià. Om/
nium auterti animalium,dum unitatem animam SC corpus alteritatem feceris,ea qug
incorpore corporaliter confpícísÓC explícate, in anímáutínconiplicante uirtute,a/
nimaliter effeconfpice,ut ineiufdem corporalis naturæ explicarte, unítatísuirtute.'
Vides ín tuo corpore caput, manus SC pedes, fecundum graduSnobilitatis , inoffi/
eqs differre: ita in anima uirtualiter intelledhim caput, manus rationem, pedes fen/
fus facito, ficut enim corpus ambulat, SC uehitur pedibus corporalibusîita SCanima
ipfa, feni ibus, animaliter infenfibiliaipfa pergit,Aratione quafi nianibus utitur,at*
queinteileduquafiuirtute, fenfus uniente, ut intellecftus in anima caput fit, atquè
pars ipfa nobilior. Intelledus in ambitu intellectualis uírtutis, fé habet uti oculus
ihcapite. Talibus quidem f^mbolicisuenationibus,decorporalis naturæexpHca/
none, ad anima potentiam afeende, átque cuiufcúnque animalis, uírtutem animar,
ita complicatam cóncipe contracté, uti explicatam corporis uarietatem cohiectasr
Animam enim leonis, caput intellectuale, pedes Tendíales, rationalesque manus
uirtualiter haberé concipe, fecundum contractionem unitatis eius, quæ eft leoninitas: ficut hocîn homine humaniter efte affirmamus, atque ita de fingulis. Corporet
autem uniuèrfam diftindionemexfiguris noftrisjfef ratione trahes, quacuncta.Ná
fubtilitatemcórporalemunítatemlucis,atque groílitíem alteritatem îï feceris, faci/
lequáfita intueberis Ita quidem,fi complexionum uahecatem uenari proponis,imita
tem lucis bené harmonízatam,optímécompa(ftam, atc$ uni tatem fingito, alteritate
uero alterabilem,atq$ incom pactam,ac potius difeordantiam quâ concordantis ac­
cipito. Sic etiam,fi corpus fpintual&autipiricum corporale,inquirerecupis:aduertis,
G y
intes

io¿
i

De Conie&uris

inter lucidum ípfum fpiritum,in tenebrofum corpus defcendentem atque regredíen
rem corporalem groflitíem,duoíntercideremedia connexionis,unum quidemfpíri
tualius,aliud autem corporalius ♦ Illud uero quodípirituí propinquiuseft,corporís
non exit omnem Iatitudinem,unde corpus fpirituale dici poterit, aliud uero depreffius groflitiei corporali propinquius,non omnem ípirítus latitudinem exiens,(piritus corporalis appelletur. Atqueita confíderabís tres gradus,fpíritus deicendentis,
tres afrendentis corporis, ex quibus fuo modo, uniuerfumatqueomnia quæin i'
pfo funt,exiftunt. Experimur enim in animalibus5animam ceu ipirittialem quadam
naturam eflè: experimur corporalem fpiritum,arterijsinclufum,uehiculumconne/
xionis anïrnæ,experimur lucem quandam feti fpiritum corporalem efte, per quem
uis animæ,operatur in corpus,& in fenfibile,ut Qt fícuirtus animx,hísmedíís corpo
tí annedatur,pro exercendis fuis operationibus.Et hic quidem animæconnexionis
defcenfus eft,¿¿corporis afcenfus, quoniam ita fubtilíatur,utaptíús fpiritui uniatur»
Omnia autem fenfibílía, ífta partícipantfuo modo,quæ inutio fenfibMreperiuntur
darius quidem ac$ obicurius,corruptibilius QC incorruptibiliusjfecundumdifterm
tías ¿¿concordancias generales ípccialesq?.

De uíta.
,v3w.

Capuc

XT.

~y*Itaetíam, quafíformseautfpírítus,autalteríuscuíufcun^,ríinfuísuoluc*
% / rís díffeenttjs intueri, primó ipfam ex uní tare lucís,
alteritate tenebra*
%/ rum, in P figuram refoluito,atque ita ínípícíes,nobílem illam uúam,in oi/

▼
ius unitatis claritate, omnis alteritas abforbecur. Aliam autem intuebenX
cuius uní tas,in alteritate fluxibiliumôd inflabilium tenebraruinuoluitur.Et fi ipfam
uitam,in uniuerfali figura uniuerium feceris,tres uitas radica lirer, quadrate,cubicdp
diftingues: unde incorruptibilem alterabilem,atque plus incorruptibikm,plus^
alterabilem?ôf harum fubdíftíndíones,conieduralíter hac uia attinges. Quoniam
autem inter ipfam uiram, ubi alteritatis uidoria, corruptibilitatem autrefolubflita/
tem unitatis inducit,inter eam,ubi unitatis ai ¿loria in corruptibilitatem operatur*
aquale medium cadere nequit, ut G t neque corruptibilis^ neque incorruptibilis: eft
tamende praefatarum differentiarum natura, ut fxpifllmediximus.Hincetiam ut in­
ferior uita fu period adunetur, in unitate uniuerfi, fuperiorem inferiori coniungi ne/
ceffe erit. Hoc igitur unum compofitum exiftens ex uita, unitate uincente, atque
ex ea,ubi alteritas uincit fecundum inferioris conditionem, in alteritatempergic,at/
que corruptibilitate inuoluitur: fecundum fuperioris uero naturam, ad unitatem in/
corruptibilitatis accedit. Ex corruptibili igitur atque incorruptibili uita,ipfum tale
efte conflat, atque hoc differenter, inteream connexionem participantia. Non i/
gitur eft mors talium alia, quàm aliorum mortalium. Nam propter fluxum alterita­
tis, in difpenfionem tendit. Stabilis igitur remaner,unitas incorruptibilis uitx,uni/
tatealterabili, à fuæ unitatis harmonica cadente radice. Intelledualis autem uita,ad
incorruptibilem ueritatem ereda furfum, ad corr uptibilem alteritatem, moueri ne/
fcit. Infimus igitur fpecificus huius naturae gradus, parum in adu, pené quafi in
potentia: quandam connexionisparticipabilitatem, cum fluxibili uita polîîdebit, non quidem, ut fluxibili tricae, uigorem Habilitatis præftet : fed potius, ut eius e/
tíam connexione, per admirationem fenfibilíum, rationabilitermouearur,atque in
dormitanti potentia, ad adum excitetur euigiletcp. Nec eft poflibik,hunc fpeci/
ficum gradum connexionisutnufque uitæ, multiplicari, ut huius connexionis plû­
tes fintfpecies, licet hanc fpeáttn indíuidua uaríe participare neceffe fit. Vita
igitur irrefolubilis, eft ipfa intelTedualis uita , refolubilis uero, eft f'pià fenfibi/
lis, media uerp quæintelleduali propinquior eft3rauonalisnobilis,atqueincelledualis eft: quæ
íenfus íntelledualís dici poteft. Senfui uero accedens, ra/
tionalis ignobiliXquæ imaginatiua, aut íntelledus fenfualís, poteritappellarúRa
tío igicuriupenorinrelledumparcicipans» cum ratione inferiori, fenfualisnaturæ,
conneditur

Liber

107

IL

cófiñédítuf în fpèâ’e ipfa hamana.Talí qaídem coíedurajattíggere ii poteris, quæ
circa uítam^dífcur fus ueñarí poterit.
f _■ ■
•
•
'
-

De natural irte,

Caput XIL

•

Atura unitas eft,ars alteritas, quia naturae íimiíítudo. Dette quídem,fecw
dum intelledualem loquelam, natura pariter æ ars exi ftic a bfoluca, h cet
neritas fít,ípfumnec artem, nec naturam, necp ambo effe:præcifio autem,
cum inattingibilis fit,nos credere admonct,nihil tantum,quod aut natura
mit ars fit,dabilseffetomneenimjUtrumq;fuo participat modo* Intelligentia enim,
facile ut aratione e manatdiuina,artem participare concipitur, ut autem à fe artem
exerit,naturameíleuidemus » Ars enim,imitatio quídam naturae exiftittalta enim
fenfibilia, naturalia eflè,alia artifícialia,manífeftum ¿ft, Sed non eft pofllbile, fenÍÍbiliá nataralia,eflè artis expertia,ita nec fenfibilia artificialia, natura carere pofsiit,
loquela enim ab arte procedit,cui natura innixa eft, ut una fit naturalior loquela uni,
alia uero minus naturalis.Ratiocinari etiam, homini naturale eft, fed non abfque ar­
te. Vnde unum plus in arte ualerc ratiocinandi,quam aliUjdubio caret. Sicut enim
in loquela, quæabfqj arte haberi nequit,unitasnacuralisrationi$relucet,ijfexloque
ia,quis, qualisuefit, rationfe QC natura cognofcatur, fic & in ratione,ars raciocinan/
ris,manifeftatur. Si igitur natura? differentias inueftigare nolueris,arque artis 6£ co
nexioriis utriufque,ad fæpê apertam figurarum manudidionem recurrito* Eft enim
natura, ex unitate mafculina,Ôf alteritate fœminina.Inmafculinita te uero intelledua
lí3abforptáeñfcemíneítas. .Vnítíuéigitur íntrá'fefcecundatur, in uegetabili fozmi/
neitatè, ut alterftas,naturam in femaiculam determinet i quare explicatius frudifi/
cat. Natura uero, animalium fexum diftinguit, uir in muliere generat, mulier ad ex/
<ra parir, natura uerô3in intelligentes,intelledluakm parir frudum ,in animalibus a/
nimalem, in uegetabilibus uegetabilem. Obedit natura fenfibilis rationali, rationa/
iisintdledualfiintelledualisdiuinoe* Obedit fenfibiliterfadibile, artirationalLars
rationalis,íntelledüali,tntelledualís3díuínse: ficut omnis natura, in fenfibili fenfibi/
liter eft contrada,ita 6£fadibilicas,infenfibili eft fenfibiUtercôtra da,in rationali ra/
iionaliter. Vnitasuerô3naturæ& artis fenfibilis,ratio eft, per rationis unitatem,fpe*
cifícaturfenfíbílísíndíuiduorum multitudo , fie ÔC per rationis unitatem ,quae in an*
reuna, puta futoriaexiftit, innumera parantur calceamenta * Vnicas igitur ratio­
nis, infe complicat, fenfibilium omnium naturalium
artificialium, multitud!/
nem, ex fe íg’tur exerit, rationes naturaliumartificialium. Rationes uero arti/
ficialium, ordinantur ad finem naturalium. Initium enim atque finis artificia/
iium, natura exiftit* Ars igitur rationalis, ut eft loqui, texere, feminare,coque-»
re, & itademultis, ad finem fenfibilis naturæordinatur, ficut ars intelligentiae,aafi/
nem rationalis natura. <

'

N

De natura íntetíe&ualL

Caput

XIIL

Attira autem uniuerfalis, ut unitierfi circulus, infe primo, tres regionum
atquenaturarumJntelledualium, rationalium,atque fenfibilium,compli/
cat orbes. Intelledualís ueró, ín fe tenebrofitates alterabilés abforbens,
natura mafcula, fubtílís, uniiTima eft3 atque nobilísima eft, nec eft in/
telligentiænaturaquanta, nec motus intelledualís generis quantus, nifi intelledualiterfeuuirtualiter,cuínon obfiftítfimplicítas, indiuííibilítas,tdgenus, quae
Intelledualís funt unitatis, Non enim eft motus eius in alteritatem aliter, quam
«t alteritas in uni tatem abfolutiùs pergat* Defcertditenim unicas eius in rationale
intdIigibile,iK intclligibile ipfum in unitatem afeendat incelledus. Eft enim intelledus,principiumat^hnis rationaliSjinteiligibiiiSjficuc eius principium,finis^ eius,
unitaseft abioliïtajad cuius unionem pergere, eft fecundunaturam fuam intehedua
km? furfum agere, atqj in hoc mottiquieicere: uti ratio, in ipfa quiefeit intelligentia,

N

te

ios

De Conic&uris

ad quam, non nift per intelligentiæ defcenfum* & luminis fui participatam immif/
' fionem,afcedere poteft, Sicquídem* nec naturae intelledus qualiJatem rationalem*
fed potius rationalern alteratam concipito fimilitudinem.Non enim habet accidens*
rationi autfenfuifuccumbenSjnec eft intelligibilis natura aliter,^ intellediuahter Io
cabilistimo ita locabilís,quód '8£ locus ♦ Et hó¿ quidem non eft in loco effe,per ratio
nemautfenfum,oftení¡bilúneceft propterea ubicp}06 nullibi abfolute, ut Deus*led
eft ubíc^S¿nullíbí3contradeíntenedualíterí ficut humanitas ipfa fpecifice contra/
da, eftubicgin ea regione fpeciei3 atqp nuIlibiJta & anima noftra,ubicpatqj nullibi
eft*fecundum contradionemcorporis 3nameftinqiiaiibetparteilliusfugregionis*6£
nullibi Jn nulla enim parte corporis,ut in loco,potius cp in alio. Sicut em uniuerfalia
funt in i ntelledu*atque eorum locus intelledus dicitur, ita quidem hoc intelligí ne/
ceffe eft,fecundum fgperefumptas regulasen telieda fcil íce^eíTe in uniuerfalibus3ita
qupd ipfa in eo, quafi ut praefidens in regno eft,ita quod regnum in ipfo » Non igitur
eftmobilisnaturaintelligetia,deloco ad locum,nifi eo modo3quo in loco effe poteft*
intelledualiter igiturmouetut*ipfanaturaintelligibilis, infuodeterminatofibire­
gno, Et hoc quidem mouere,eft ca quoquiefcere concurrit3 cum fit ueritati obtepe/
rare.quafi ut motus imperij praefidentis, compatitur quietem * in cathedra imperan/
dsi Intelligentia! enim,ut in centro fuæ contradionis aut regni quiefcentes* mouentur,S¿ nos hunc motum,ut iudicantis concipimus Judex eft enim, rationum íntellige
tia;S¿ moueri dícitur*dum ob ueriüs unam eligítjaliamqs abijcit3ac dum ratonantes*
illumínataut inducit. Intelligent!»: ígitiir*ut uírtútes uniuerfales,redricescpcontra/
dio num rationalium concipi debendae fi in ipfis fuis regioníbus,Soíís uíces gerant*
ut ficut in hoc fenfibili mudo,ex Solis fenfibilis uigore, oculi fenfibiliter3 ad pulchri
aut turpis iudicium,pcrgunuita in rationali mundo,intelligentia.uigorem cognitio/’
nis ueri,apportat. Deus autem ipfe, infinitus Sol intelligcntiárumeftíntelligentíg
nero utuaria contradioralumina rationum* Varieuerô rationeminfpicimus,con/
tradam in uegetabilibus, & animalibus fecundum ditierfa genera,átque fpecíes* &
ex hoc coniedamus,diuerfas redrices intelligentias.Non iuntintelligentiaenume/
rorationis numerabiles,quafi fenfibilia ifta,fed intelledualisnumerus, indefignabi
lis 8¿ infigurabilis per rationem, quafi lumen eft rationis, & numeri rationalisaient
enim nullo numero,unitas numerabiliseft, led ipfa omnem numerum numerat : ita
ÔC intelligentia, nulla ratione difcernibilís*íéd tantum ab ipfa abfolutifsíma *diuinifi
fima^ unitate,ubi enim ad coincidentiam tendit,numerari cum numerare* diferetio
cum mdifere done, rationi præclufus eft aditus. Varietatem autemintelligendarum*
uarie unifflmam ueritatem theophanice par ticipantiumjCum mediationis diuerfita/
te, ut quædam mediadas quafi intelledxiales * atque ab omni potentia, uerfus adum
eleuatiffîmae* aliæ «ero* quafi intelligibileSjatquemagifterio proximiores,aliæ ratio
nalibus potentqsmagís accedentes, utdodrinalieleuatione opus habeantt infimi/
litudine fæpedidorum ex figuris in conie duris trahito * Et ficonieduram fabrica/
reoptas, etiam defjs tenebrofioribus huius regionis fpiridbus* quorum intelligentia*
in alteritate tenebrofæ ignorantiae fopita, cruciatur, qui potius leruilibus occumbunt
cuftodijs,& ftnfib iliter fubmerfæ rationi fuæ, obuo lutaeintelligentiae*deceptoiia in/
, geruntincitamenta,utabforbeatur perpetuum in corruptibiliJuxin tenebris, atque
deiftorum daemoniorum naturis differentibus, quomodo quidem in regione intel/
leduali* hi quafi fenfibiliores funt fpiritus, infenfíbilibustentationibusdegentes,
ate# fe inferioribdmmifcetes3quomodocp ad hec altj medio loco quafi ratioalesfint*
intenígencíeorbíu,6¿mortuffredríces,atfuper¿orum,qui díuínís ílluminationíb. ¿p/
pinquius inflammatur,non Qbtêperanterimpenoîperte,expræmiffïs* moderatione
fymbolíca}proficíast Volo aut ce femper attêtiffîmum efle3uthas præfidentiales fpír í
rúales admíniftratíones,quas fpecíebus,nationíb.línguís3 c0gregationib,regnis,cc/
clefíjscpj quafi áfummo maximo uníuerforum imperatore legati, fokrter impen/
duntmon putescos quafi noftrí tanta caula affumpfi fle, fed noftri quídemac alíorft
quibus præfunt, ita hoc agunt caufa* ut fe finem conftimant, fice# angelici fpiritus
propter

Liber

11.

Fo$>

propter nos funt,quod nos propter ipfos. Dum enim regni quíbufdam regalis cura5
própter eos effe uidetur: rex non minus ipfam in fe refle<ftenao,fe fax curse & ifiilutig
populffinem conftituit.Nec effet voluntaría populi obediencia,QÇ principis chlígetl
tía,ft St populasfubíedíoniSj&re&or fe etiam laborum fuorum,no conficerent pros
mía>hincindefufcepturos. Quapropter, red or naturalis» in ueritatís legibus incedensjcaulâs ípfas quantum poteft,in unum tiédit,ut in populi falute, foam quoque
arbitretur. Hæc fummatim, quantum hoc loco datum eft > de intelledualium fpirituum natura, fufficíant.

Dehomfoe.
Cap.
XHÍL
Ominem,cx unitate lucis humanatis natura*, atque alteritate tenebrâru cór¿
porearum,communi uia concipito^ in priorem figuram, ut diftindius ip
fimi explices refoluito .Intueberis planeares ipfius regiones, infimam, mediam, atqtie fupremam, atque /pias ter triniterdiftintftas. Ignobiliores au/
tem corporales partes alías>continuefluxibíles,atqueftabiliores & formalíores,nó
bilífsimafquegradatímconiecftabis. Pofthxcpariafcenfujfpiritualiorescorpori»
concipito naturas,quibus fenfitiua uirtus immixta eft, hafque per gradus partire: ut
ab obtufioribus3adiubtiliores,pertingere queas,Novenas etiam,nobilisipfius ani/
mxdiftindiones,adiicito.Nouem igitur,triumordinunicorporalesuideshominis
differendas, quæ in fefenfiduum abforbent lumen Ait uegetafione contententunNo
liem etiam mixtas confpici$>ubi uirtus uiget fenfitiua, fenfibili aç corporali permix
ta. Nouemdenique nobiliores differentias, ubi corporalis umbra, in difcretiuum abforbetur fpiritum. Corporalis autem natura,gradatimfurfum in fenfitiuam pergit,
ita quidem, quod ultimus eius ordo, propinque cum ipfa coincidatfenfitiua, ita qui­
dem ipfa fenfitiua,indifcretiuam nobilitatur.Omnis autem fenfatiOjObuiatione cxo
ritan Vnde utquædam fenfationes, obuiattoneconti gentium, caufahtuníra grada/
tim quædam,ex diftantiortbus incitantur obiedis.Odoratus,qui in fuo perficitur or
gatioiob foam nobiliorem naturam,etiam â remotis offenditur,ut fenfatio exoriatur.
Adhucauditus,exremotiori.VifusautemomnesexceIIitftnfus,uc ex diftantiorib*
obiecus ad fenfationem incitetur+ Pergit autem imaginatio, abfolutíorílíbertate,
ultra ipfam contra cbonern fenfuum,in quantitate molis,temporum,figuræ,& locfc
& minus atque pîus5quâm fenfitiua appræhendit,propinquiûs &£ remotius,atqueab
fens ambit,genusfenfibilium nô exiens.Ratioauteimaginationempergreditunuc
videat. Antipodes cadete non poffe,potiusquam nos, engrane ad centro moveatur^1
q> íntereos nos.mediat.Hfc autc imaginatio non attíngítJta quide pater,rationi
foperuehi imaginationi,uerius irreftridiufcp adcuncfta pergere. Intelledus auterri
ad rationem fe habet, ut uirtus unitatis, ad finitum numerum, ut nihil eius uirtuteai
penitus aufugere,poísít.Mírabile eft hoc Dei opificium,in quo gradátím diferetiua
ipfa uirtus,à centro fenfuum,ufque in fupremam intellecftualem natur am/uperuehítur,per gradus quofdam,organico(que riuulosmbi continue ligamenta tenuifsimt
rpmtuscorporah's,lucidificancuratquefimplicantur,propterui(ftoriamuirtutisani*
mæ,quoufque in rationalis uirtutis cellam pertingantur. Poft quam cjuídém, in fu/
premum ipfom intelletftualis uirtutis ordinem,quafi per riuum in mare,in terminum
Í)erucnitur,ubi chori quidam effe conieëlanturdifcipiinæ,intelligentiæ,atqueinteledfualitatis fimpltciilirnx.Humanitatis igitur unitas,cu humaniter contrádla'exicftat
omnia fecunda hanc contracftionis natura complicare uidetur. Ambit enim uirtus
unitatiseius» uniuerfa, atque ipfa intrâ fuæ regionis terminos adeo coercet,ut nihií
omnium eius aufugiat potentiam: quoniam omnia fenfu,aut ratione, aut intelledum
conie&atatcíngí>atqjhasuirtutes,ín fuá unítatecoplicaredíí cónfpicitfea/iomnííi
humaniter progredi poffe fuppontt.Homo enim Deus eft,fed non abfolute, quoni/
am homo.Humanus eft igitur Deus.Homo etiam mûdus eft,fed non contracfteoriinía, quoniam homo. Eli igitur homo
aut humanus quidam mun­
dus. Regio igituripfa humanitatis, Deum atque uniüerfum mundum,huma/
Hali fua potentia ambfoPoteftigitur homo^efle humanas Deus^atqucDeas huma
ntteqi

H

De Conicfturis

|

niter, poteft elle humanus angelus humanabeftia,humanuskoauturfus,autaîiud

j

no

quodcuqsJmráenímhurnanítacís potentíam,omniafuo exíftuntmodo. Inhumani/
tate ígítur,omnía humaniter, utí ín ípíb uníuerfo un íuerfa liter, explicata funttqubnt
antihumanos exíñitmOdus. Omníadenííp impía coplicata funt humaniter, quoniâ
humanus eftDeus.Ná humanitasunítasd%que eft infinitas, human iter cortada.
Quoniam aute unitatis codítío eft,explicare entía,cumfit emitas, fuafimplícítate en
tía coplícansíhínc humanitatis exta tuirtus,omnia ex fe explicare intra regionis fug
circulum,omnia de potentia centri exerereÆft auto unitatis conditio,utfefinemex
plícation8conftítuat,cumfitínfínítas.Nóergoad¿usecreatíonís humanitatis, alius
extat finis, quâm humanitas» Non enim’per gic extra fe dum creat, fed dum eius ex/
plicat uircutem,adfeipfam pertingit, neqjquicquam nouí efficit, fed cunda quçex
plicando creat,in ipfa fuiffecomperihuniuerfa enim, in ipfa humaniter exiftere dixi/
mus.Sicut enim humanitas potens eft,humaniter ad cunda progredidta uniuerfa in
ípfam,neceftalíud,ipfam admirabili uírtute,ad cunda luftranda pergere, quam uni
uerfain feipfaihumanitercomplicare.AudiftiautemIulianepater,deunitrinoabfo
luto principiOjCreatore uniuerforunrquomodo ipfe,quia unitas feu entitaseftabfo
lutajiti qua infinita æqualitas atep connexio, hinc omnipotens creator. At quiainft/
nita eft «qualitas, in qua unitas & connexioj hinc uníuerforum redor, ordinator,
gubernator.Quía aeró infinita conexio,in qua unitas,et squalitas hinc uníuerfo rS
coferuator, itaqde de ipfe humanitate, corrade coniedandu affirma.Eftem princi
piu côtrada,creatiois ordinis fui,gubernatiois,& c5feruatiois:quoniaeft unitas,itl
qua æqualitas &C connexio. Eft «qualitas,tn qua unitas &£connexio. Eftconnexio,
in qua unitas QC æqualitas,terminis in fua fignífícatíone,ihhumanítatíscontradío*
nem3redadis.Quapropterinuirtutehumanitads,homoinfuperioripartefenfibiIi,
puta phâtaftica,creatfimilitudines aut imagines fenfibiliu,in qua unitas,in qua gqua
litas ¿¿connexio» Ipfas ueto creatas imagines, ordinat atq; locat,quia «qualitas, in
qua unitas,6¿ connexio.Pofthæcipfas conferuat in memoria>quia connexio, in qua
uni ta s,& æqualitas Ita quidem in regione intelledualium imelledualiter agit, ere*
ando,ordinando,ôicoferûandoiacin ipfa rationali media,pariformiter,Hecautem
omnino ad feipfumréfledit,ut feintdligere,giibernare,et coferuare possit,et ficho
too ad Ddformitatem,appropinquet, ubi eunda,aeterna pace quiefeunc.

Décodera,

Cap.

XV»

Vando ante uníuerforum hominu concordandas & differendas,co níedil

B

Bris tnis aggredi proponisiattederehabesjad uníuerforum figuram jfacienw
B do humana fpeciem,fub illo maiori contrahi circulo. Tunc enim in ipia
humanitatisfpecie,quofdauidesabftradiorescotempladuoshomines,in
quadâ côuerfatione intelledualiuSiieternorum,principaliter, quafi in
fupremo humantatis coelo, uerfarí;S¿ ht funt, ut ipfius fpecjei intelledus, circa uert
fpeculationem uacantes.Sunt ÔC ali),ut fpecieiillius ratio,qui inferioribus quafi fen
fibilibuspræfuntiprimi,fapientes funt,quafilumína clarifsima atque caftifsima,fpiritualis incorruptibilismuhdi,effigiem ferentesmkimi,fenfibiles, quafi brutales, co
cupifcentiamat$uoluptatemfequêtes:medrj:à iuperiorib. influenda claritatis
ticipantj&infertoribus prgfunt. munitate itaque fpeciei,has tres partes, hominum
multitiidincjgeneraliter fub tota fpecie participare,conuenit. Deindeueró, in ipfa
religionis autcontemplationis parte,fpecialiores trinas intueris difterèndasequoniamaliqua eft hominum multitudo, quae eam alte atque nobiliter participat, fu prà
omnem rationem ÔÉÎènfum, alia uero quaeipfam in rationabilitatem quandâcotra/
hit,ut infima in fenfibilitate.Ecquoniâ omnibus hominibus ineft (uti hacuiacofpt/
cis) á natura fpecificata,religio quædâaaldore immortalem fine promittes uarie(uc
habes in uniuerfojamudi huius inhabitatorib. participatajhinc primi abftradiores
intdledualibus^ipfamreligionemjfopraomnem rationem ÔÉfenfum participantes,
uitam

|
}
(

\

‘

Liber

II.

ni

iiitam expe&antfua excellentia,omnem rationis SCfenfus capacitatem fupergred¡7
entem. Aîq uerd ipfamfoelicitatern,infra rationis metam redïgentes,inrerum cogni/
done & fruitione,finem ponunt. Tertíj,abfurdifsímé in fenfibilibus ddedhdonib<.
Adhuc primfitriniter diftinguunturjta & fecundi, & terti). Hac uia, generalifsimam
omnia hom inS concordantia
differentiam gradation intuere: quo ad religionein
cœlotertio,quoadprgfidentiâ,infecnndo,quo ad fubiedfonë,in infimo.Eçautë par
tes,quæ áfpecie trahuntur, fi in gener alita te fua, ubiegindefinenter perfiftannca/
ptunt tamen ín ípecialitate fua mutationem,cum ueritatis pr»cifio,in coníedlura tan
tum à nobis,uenari pofsitJn uaria igitur alteritate,utiitas intellectualis illius religionis,recipitur,& ínnuxíbíli multítudíneredoruim fecundi coeli, fluxibiliterJta
prg
fidentialis,quç S¿ rationalis fpecíeí unitas dícícur,in fluxibíli multitudine fenfibílium
fubíecftorumjn uaria álteritaté mundi,ínftabiliter ptrfíftit. Aduertc etiam, quod etO
religio,autregímen,aliquámdíuftabile uideatur, in aliqua mundi huius natione, no
tamen in ipfa fua præcifipne. Fiuuius enim Rhenus, Habiliter diu fluere uifus eft, fed
nunquam in eodem ftatu permanens,iam turbulentior, iam clarior, iam in augmento,
|am in diminutions: ita etiam ut quamuis uerum fit dicere, ipfum &maiorem & mi/
norem fuiffe,& de maioritate in minoritatem iênfim deuenifle, tamen uti nuc eft prae
cifè,nunquam eum fuiffe confiat. Ita religio, inter fpiritualitacem & temporalita/
tem inftabiliter fluctuat Itá de regimine,inter maiorem enim minoremùe obedie
dam,pendul ê perfeuerat.Potes etiam,omnium huius mundi incolarum uarietatem,
in complexione,figuris,uitrjSjSd moribus,fubtilitate & grofsítie, coniecfturaíiter uê
nari,conft/cuendo uníuerforum circulum horizontem,feptemtrionem,meridiem, o
riencem et occidentem,intercipientem Jn ípfo,merídiem■altiórem,& feptemtrionem
ínferíorem,ínmedio,medíummundí ftatuendo. Eft igitur à feptetrione ad meridie,
alcenfushumanaefpeciei, ædemeridieuerfùs ftptemtríonem defcenfus.Sicomnes
homines,in fupmo cœlo horizontem participâtes, in intellectu magis funt uigetes,
medq\inratione,infimi,infenfu.Magis igitur in feptëtrionalibusiftisregionibus,
intellectuspofsibilítatí& fenfibilitati immerfus eft, quadfint homines fenfibiles. In
mediajinteUedus ratione uiget.ln tertia,magis abftra&e. Hinc etiam in Indianís attp¡
Agypti regionibus,religio iutelle<ftualis,acqj abftrad» Mathematicae artes, prxua/
luereJn Graecia, &apud Afros ÔCRomanos, Dialectica,Rhecorica,atque Legales!
fdentíse, uíguerut. Inalrj3(eptemtrionalioribus,fenfibiles machante» artes.Omnes
tamenregíonesjnbís omnibus,fuo quodammodo peritos habere neccffe eft,ut fítur
na unius fpeciei natura,ínómnibus uaríe participata. Sic quidenhcumad corpora/
kshomínumdifpofítíonesjínueftígat¡onemconuertís,adP.figuramartendis*Sího»
miau colorem inquiris, feptemtrionale punâum, unitatem lucis efficias, meridional
leuerótenebrarum,6óaibosregíontsfeptetríonah's effe profpícísjnerídíonaíesnígros,medios autenijUÍdes medio modo fehabere.Si complexiones inquiris, hac «ia
confpicis,medios melius complexionatos,cumibi extrema, fint ad quandam unita/
tiscombinationem, magis harmonice atque concordanter redadla. In feptetríonaííbus ueró,exceffum confpicis,frigoris atque humorum indigeftorum. In meridionaïibusjdefedum in his uidesj&Un Aceítate abundantiam, caloremcp in interioribus,
magis uigere per contradionern eius ad centrum, in frigidioribus regionibus con»
fpícís,6¿ plus in extremitatibus in calidioribus.Nutrimenta 8¿ operimenta, habita/
dones 6¿ confuetudines,fortitudines corporales, infirmitates
defedus, uaríetates
formaraSd ftatur»,fecadfí locoríi differentis exhís conficere poteris.Sic figentia uí
tía Síuírtutes coíeáúraliter ínquírís,ad íde refpícís. Ná humanitas ipfa, fub arcftíco
poloafeendendí ínítífí faciès,uerfùs antaróiicaffub æquinoâiali ad altitudinem per/
nenie, atep ad afcêfus fine. Afcêdit autë de hoc mundo ad alium. Pergit igiturqûaft
homo,primo in ipfa crefccte çcate,deiride in ftâte,deinde in decrefcëce.Qiiaproptêr
habitudohominuinferiore gradiltenctiij, tercia tníídí parte,
primaafcêfus muds
parte ínhabítátia ad alios eft,ut eft hominis habitudo ,in çtate ea qua adhuc aíres cor
paris depotecia adadûexerit3intrâ fcilicet infantile uFrilë gtatem. Varie igitur,ui

Hz

De Coniefturis

tiaquç h aie tempori propria funt,6< fîmiliter differenter huius sfctatis uirtutes,befep
termínales regiones,participant. Aliæ ením ad uirílítatcm funt propinquiores, aliæ
ad mfantflem,aliæinhismagisaufferægentes,magis mafculæ ô£dextrales,ut funt
orientaliores. Aliæmagisfœmintnæ,loquaces,leueSjpiXmconffantes,ut occiden­
taliores. Ita quidem mediæ gentes ínter uinlitatemà fenedam, uitía illius xtatís
atque uircutes,uari¿ differenter, oríentalitcrÓ¿occídentaliter participant. Meridi/
enaltares uerô, ínter fene&am é¿ decrepítíam, uítía, uírtutefque tenent. Tantum
de hís comparationibus > dixiffe fufffeit, particularia diffinditis ex his ( fi placet)
inquirito.
Ani®, toa-

Dehumanaanima.

Caq.

XVI.

Ritno ex faepe didis,uniuerfiim ex unitate alteritateque concipito, ipfum^
unum,in tres refoluitoregiones,ut magna tibi pandit figura.Dic itaque pri/
maregionis,fimplicesipfas elfe íntelligentia, ubi abforptaeft tenebrofita
tis alteritas, ín lucís fulgore, infîmæq? regíois eas concipito naturas noftras
efle,quæ corporalitate fuá, lucem alteran medías uerô naturas (fi placet) appellato,
quæ medio modo,animæ ením medium tenent, uffícdeícenfusintellígcntíae, inin/
feriora per ¿pfas,ínferiorumq3 infuperiora reflexus.Offendit autem tibi prior,para*
digmaticafigurajexnema uniri: fupremam animæfcih'cetnaturam,cum infimaftv
telledualis,atqueeiusinfimam, cumfuprema corporalis coincidere. Age igitur,fi
animarum differentias diffindiusinqutrerecupis, magnum circulum nuncuniuerfa
rum fingito animara,atque in huius uniueríó3trínas radicales quadratas cubicafque*
infpice, partitiones. Intelligenriam autem huius uñíuerfí, unitatem fimplicem con­
cipe,ut Deum uniiierfaliter omnitimtintneberis permanifeffeflntelligentiam quads
uniuerfali coniundione,quæper maximum circulum fíguratur,omnibus coniungi
anímabus:deíndegeneraíiter,pt imæ regioni anímarum,fpecíalíús tierófupremo or
diní,fpecíalífsím¿ uerô, fupremo choro quæ humana tioceturípecíes. Omnes igí. tur anímx,unitatem íntellig^ntúe ínaltentate participant, aliæclariùs, aliae uerôob/
ícuriús:folumautem animi fupremae,cum ipfa fpecialifsima ’unione, uniuntur.Ee
hxc quidem eft participatio ip(a, qua fupremumínferíorisdncoíncídentiam pergit,
cumipfo fuperioris infimo.Ánímaliaueró,cIarius partícípareíntellígentias,quám
üegetabílía,per medium animæeuenit. Habet autem animal ut genus, fpecies pluresjub ipfa unitate generis,ordinarim ut numeros progredientes, quorum hæcnobi
lioraltiorcpexiftir,quæunitafi propinquior. Anima igitur perfediorisfpecieiani/
malis,tn unitatem cum intelleduah pergens natura, ipfa eftinfeuirtualiter alias co>
plicans,omnium animarum uigores,quafi generis metallorum auri fpecies perfedi
or,fuo iialore,alias omnes metallicas ambítfpecíes,ut6¿íngenereregnantíum, re/
galis audoritascæieroruniducurn,comitum inferiorffc$redorum,in feunitimpe/
ria.Sunt igitur omnium animaliumfpecies,humanæanimæuirtutem unitam nume
ratimexplicantes,eiufq5 naruram,uaria differenda contrahentes,alia clariori ratione
aliatenebrofiori.Nulla tantum fpecies,adeiusæqualitatêprecifam,attingereualer.
Ipfa autem humana anima, cum fit infima, intelledualis natura, intelledualitcr in
potentia eftdntdledualis autem potentia Jumen eft rationis. Concipito itaque ani­
mam humanam,ut P figuram^exinteneduali unitate,fenfualialteritate. Dcfcen
dente igitur lumine intelligentiæ ínumbram fenfualem? atque afeendente fenfu, in
inrdledum,per gradus trinostmedto loco duo exoriuntur, quæ rationis nomen haberefuppono.Superiorautem huiusrationisportio,quæ intelkdui propior reperitur;appræhenfiua,inferior uerô, phantaftica feu imaginatiua( fi placet) hisauraltjs
uocenturnominibus.HæcÎùntanimæhurnanæjquafiquatuorelementa.lntelÎediis
autem ifte in noftra anima,eapropcer infenfum defcendic,in fenfibile afeendat in ip
fuoi.Afcenditadintelledum fenfibile.utinteHigentiaad ipfamdefcendat.Hoc eft
cniminreiledum defcenderead fenfibile, quodfenfibile afcendereadintelledum:
uifibile

P

Liber

II.

íi)

áíííbile ením,non attingiturpèr fenfum uifus,abfente intentione,íntelledualí» uígoris*Hoc quidem experimur,dum ad alia intenti,prgtereunteni non dífeernimus ;
lenfus enim confufé capi t fenfibile,ín ipfum áícehdens,fed non eft feñfatió forma­
ta atep díícreta,abfq; íntelledu,ínnos per medium rationis defcendénte,nec nos
attingimus iènfibile,uttale,abicçienfuîcæcusenim fenfibilem colorem non atein/
gít.lntelledus autem,qui fecundum regionem. inteltedualemfin potentia eft,feeundum inferiores regiones,plus eft in adu. Vride in fenfibili mundo,in adu eft,
nam iñ uífu uifibile,œ in auditu audíbile,adualiter. appráéhendítjn iehfu autem
fenfuseft,¿n¿magínatíone,imagínatio,ínratíone,ratío. Non eft enim anima afi*
ud quam nobilis quædam,at($ fimplex unita liirtus.Qyadibet autem pars uirtua*
lis,de toto uerificantur.Virtusenim fenfitíua,áutímagínaríua animænoftræ,cum
fitín anima,ánima eft:ut uirtus ducalis,aut commitalis in rege,regia eft,ficut re­
galis in duce,ducalis eft.Anima etiam,cum fit uiuificatio corporis,ipfa in pede,ui­
uificatio pedís eft,ín manu,uiuificatio manus eft.Ec cG uiuificatio animg fit anima,
ipfa eft unitas corporalis unientis alteritatis.Ex hoc eft in qttalibet parte,ut unitas
innumero.Sícutenímuírtus,lapidemfiiríum protjcientis,lapidem grauem eleuac
ea ceflante,deoffum feftinattita anfinæ uirtus,corpus mofid,& npn eft aliud
mori quam uírtutemuiuífícántem deficere.Eft igitur anima in uifu uïfüsun audftâ
auditus.Per hoc igitur quód intelledus in fenfu, in a du eft,excitat.admiratione^
dormitans ratio,ut ad ueriftmiledifcurrat,Deinde íntelligentia puííatur,ut abíclutíus adormitante potentia,ín cognitionem ueri,uígílantíus erigacur,fenïàta ením
in phantàfia depingit,atqj dfim eorum ratione inquirit,in adu intellígendí,ueríéjj
notitiam pergit.Vnit enim al tentâtes feti(àtorum,in phátafia,uaríetacem altericatíí
phantafmatum,unit in ratione,tiariàm alteritatem rationum,ín fuá unit intellectu^
ali fimplící ünítate.Defcendítunítas intelledus in alteritatem ratíonís,unítas rationís,in alteritatem imagínatíonís,unitasímagínatíonís,ín alteritatem fenfus.Com­
plica igitur afcehfum cum defcénfu intélléduáÍiter>utappradiendas.Non ením eft
tntentío intelledus,ut fíat fenfusiíedutfiatinteíledusperfedusj&ínadutred quo
niamítladualíteKónftítuinequitditfeñfuSjUtfic hoc medio,de potentia ín ada
pergere queat.Ita qúídem fupra feípfum intelledus redit,circulari Completa redidone,quafi ndbilis,quiinpotedtiamilftiæ exiftehs,quam ob paupertatem ad adii
deducere nequit,fe ad tempus fubrjbit,ut fie eá acqüírát, per quam fe in adu militiae
conftítuat.Nón indigent diuites ipfie nobiliores íntelligéntíáe fenfibus,cumí fintuc
ardentes,ínconfumptíbiles,6¿ femper etefeentes ignés,quam extrírifeco excitatiuouento,per fenfibile flabellum,fii fufflahdo non egent,ut ardeant.In adu entrri
(quamuísdífferenter)exiftuntSedCum noftra intelledualíspbrtío,fit quafí feíntiflaris ignis,ínter uirídia ligna abfconfué,hís indiget. Nec puta, nos homines qui
fenfu uigemus,aliquid attíngere^ntélligehtiasíatítans ♦Intelledualiter quidèm hoc
3ttingunt,quod nos per feniüm fenfibiliter.Dum enim quis Rbmanâ loquitur lin­
gua, ego auditu uocem,tu uerb etíámírt uoce,menté attíngísjntellígen tía fiero,fi­
ne fermone,menté intuetur,egó ením irrá¿íorialíter,tu uero ratíonaliter,angelus
intelledualícer.Veríus -igitur ftc,atq? pérfédius,íntuitione ínteUeduálí,quám per
fenfibilem auditum, attingitur quæfitüm.Aduàteétiam,utÎntelledum ôb fuaperfedïônedefcendere,& redítíonecompleta a¿J feréuértí,audifti, fia de fenfu cocipe;
Nam ob perfediôriéuitçfënfitiuæjfurfum adintelledum pergitConnedunturigi
tur duo appetitus, naturalis ôi accidentalis,qui mutuà circulatione adimplentur*
Quoniam autem perfedio intelledus,eft adu intelligere(pofte ením íntellígefe
dum ad adum pergit,perficiturjhinc mtelledus,ex fe mtellgibile faciens,quod irt
tntelledum progreditur,eft'(futjpfius fozcunditas.Nam intelledum infpecies fenfibílesdefcendére>eftafcenderéeas,decondítíon¿bascÓtiahentibusad abfoluciores fimpiicitates:quanto igiturprofundius in ipfis fe ímmíttít,taiito ípfte Ípecíesma
|*is abforbèntur in eius luce>ütfínálíter ipfa alteritas i n télligí b ílís,r¿foluta ín unitate
intelledus,ín fine quiefeat. Vilitas igitur int€lledus,tâtô plus perficitun quatd plus
H
dèpoteft-

«M.

Dè Coïiic&üris

de potent/ain achïm prôgrediturîÔC quanto ignis potentíór eft íñ adu,tanto citius' •
ignibilè,de potentia ín adum pergere facit,nec eft aliud ignibile in igné perducere,
cg ignem fe in ignibíli profundare. Incelledus eft in nobís,quafi femen ignísíntellé
dUaíís,ín rationi ígníbilí,ut materia collocatus. Vndeuti color non eftuifibilis,nifi
in unitate lutis,quia color lucí s,eft alteritas,alteritas aut,nô nifi in unitate attingi bi­
lis eftjita phantafi-nata,nonniííínlucérationís,intelligíbilíafunt,phátafmata enirti
alteritates funt,unitatis ratíonís.Quatóigíturphantalmata,funtunítati rarionis ¿p-'
pinquiorajtantowa-gis intelligibilia,utcolormagis uifibilis',qui luci propinquior
Vndeutiflama}quiainlumineabforpta,perfeuifibilis eft, et iii eius lumine, altera-'
tiones lucis,puta colores,intuemur jita quidem funt conceptus, in rationis lumine
abforptijUt per fe íntellígantur,0¿ alia obfcuriora intelligibilia faciant,ut in per fe no
tis coniiat principijs.Ratio igiturperfeintelledui ingerit,utluxuifui,etintelkdus
p er fe in ratio nem defcendit,uti uifus inlucepergitthoceft enim ratione per fe intel
lígibílem eífe,intelle<ftum in ipfam deicendere.Sicutaûtunitas , perte innumerum
pergitnta ratio,in phâtafmatatEtutinumerus,non nifi unitate attingitur: ita intelle’
dus,non nifi ratione mediante,phantaimata apprehedir. Aducrte igitur,qm unitas
per fe eft inattingibilis,alioqui præcifio,infinïciï,atq3 inattingibile attingeret ratio­
ne,qcP eft ímpofsibíle*Nóígítattíngiturunítas,nifimedíante alteritate, fícutí unitas
fpeciei,mediantealceritateindiuiduorum,atqp genera unitas,mediante fpecieru di/
uerflta te.Necp alteritas attingitur per fe,ex eadê radiceiunde no attingitur alteritas^
nifi medíante unítate.Nonením attingituríndíuíduu,niíí medíantefpecíe,necfpecíes,nífimediátegenere,nec color,nífi medíante luee,nec íbnus,nífi medíate aere;
cum tenus fit alterítas,quíeti aëris,nec fentitur dolor qui alteritas eft,nifi in unitate
continui aut coplexionis.Dum enim unitas ipfa cotiiiui difioluitur & alteratur, aut
unitas harmonica,coplexionis alteritate quaeflq? oftendíturídifcoueriíentía in uni­
tate fequitur.Et quoniâ intelledu confiât unitate efle rationis,qug ipfum in altérité
te participat;hincintclledus,ante alteritatem exiftens,nec tepori, quod ex ratione
prodit,neccorruptíbilitatífubíjcitur,cumfitrational,isalteríratisabíoiutíor unitas»
Non eft igitur eius natura corruptibilis,cum ratione præueniat.Vbiuerô unitas ab>
forbet alteritatem,ibi ímmortalítas.Quare & altiorilla rationalis natura,quæ phaà
tafmatfialteritatê,inlucefuæunitatisabforbet,&in lumine immortalis intelledus
occultaturftta eft immortalis,ficutlumen inumbratile.Sicutenim lumenipfum, in/
quantum in fe eft,non poteft non efie iiifibiléîita ratio pura,non poteftno intelligi;
Et hæc eft uita eius,atcp perfedioJEt in hoc differentia rationis humanæ,atq? beftia>
rn/uenari poteris,cur ipia humana,in immortalitate uitæ intellediialis,quæ eft tem­
per intelligere,abforbetur,quia femper per feeñíntellígíbílís,utilúme pérfeuífibíîe.Non aut alteritates lucis,puta colores,per te uifibiles funtîfic nec alteritates ratio*
nis,quæin alijs animalis fpeciebus,exiftunt,quare alterables & corruptibiles.Quo
niam aut homo diucæcus,dum uidere incipit,primo hoc in luce experitur: hinc lux
eft alteritas fpiritus uifiui,non apprxhendituifus unitatem fua,nifi medíante alté
rita te.Lux igitur illa,quæ feíngerít in oculum,medíante qua fe uidere apprehendit,
eft altera lux,a luce uitiuí fpíritus.Quando ígíturfortítudo lucís uifíuí fpiritus, intrâ
fe abtetbet,lumen uifíbíle,tranfi'tuífíbíle ín uífum.Quando aut alteritas lucís uífibí
lis,fua fortitudíne,abforbet debilítate uifíuí fpiritus, tranfitunítas uírtutís uifîuæ, í¡s
alteritatem,óí díuíftonem.Ita quidem de uírtuteíntelledualí,& lamine ratíonís,ca
íedandu exíftímo* Nam ratio,alteritas íntelledualís unitatis eft,S¿ nififortis fuerit, .
uirtus eiusjfæpe ¿n alteratíone radonís,abforbetur,ut opinionem, uerum exíftímeé
íntelIedum.Sic phantafmatum alteritas,fæpè rationem abforbet,utíd quod imà
gínaturhomo,íudícetratíoneoftenfumJta alteritas,fenfus unitate uírtutís phan
taftíce,aliquádo abforbet,utid quod fenfu attíngít,hoc efíe íudícet,quod imaginaturnin' infans,informem adhuc phantafîicæhabens uirtutem,mulierem quâ uíder,
matrem iudícaqquam ímagínaturJta quidem alíjs debilibus,ínhacuirciite, acci­
dere foletJntelledus igitur,qui eft rationis unítas3ea ipfa ratione mediante,corpori
tungítur ¿

Liber

II.

nr

Îungiturçcorporalis enim naturajintelledualemino nifi in alternate,participare po
teft,â qua cum maxime diftetjfcalaribusmedijs opus habet.Partícípat igitur corpó
talis natura,tntelleclualë ípíám,ín alteritatehicís rationis,per medium uegetatíuS,
atep fenfuale. Aícendít aíít fenfíbile per organa corporalia, ufc£ ad ipfam rationem*
qug tenuífsímo atc$ fpírítualífsímo fpiritu,cerebro adhçret* Alteritas autem,qug in
ratione recipitur,unitate ipfius ra ti onis,que alteritas eft in telle dus,media nte3in in­
tel led tí ab omni organo liberum abfumitur, Et quoniam huius rationis afcenfus*
defeénfus eft intelledusiob hoc,abfolutus intelledus,dft in alteritate rationali * uenatur ueritates ipfas,uta phantafmatibus eleuatas furfum ampleditur, Quare curri
fie à fenfibilibus ortum capiat,abfolutus uerus efle nequit,féd fecundum quid; narii
tn ratione uerus eft,fecundumrationem,in imaginatione fecunda imaginationerri, 1
ín fenfu fecunda fenium.Dum autem res abftra dius, extra omnem rationis alterita
tem,in fua fimplici intelleduali natura,intueturjeas extra ipfa phantafmata,in clari"
tateueritatisiampledituhlntelledus enim,altëritas eft infinityunítatís.Quancb igt
tur ipfe intelledus,â fua alteritate fe altius abftrahinut in unitate fim plicifsima, plus
afeenderé queatuantô perfedior,altiorcp eXiftitNam cum omnis alteritas,non ni(î
tn unitate attíngíbílís fit,non poteft intelledus feipfum,qui alteritas eft, cum nô fit
diuinus abfolutifsimus intelledus,fed humanus, nifi in ipfa diuinifsima unitate, uti
eft íncuérí.Non enim intelledus feipfum,aut aliquod intelligibile uti eft, attingere
poterit,nifiin ueritate illa,quæ eft omnium unitas infinita, necpoteft ipiam unitate
infinitaintueri,nifi in intelleduali alteritatedn feípfo igitur,intelledus intuetur uni
ratem illam^no uti eft,fed uti humaniter íntellígíturí&per ipfam quam fic intelligit
in alteritate,fe eleuat,ut abiblutius in eam,uti eft pergat,de ueró^aduerítatem, se ternítatem,8¿ infinitatermEt haec eftultima perfedío intelledus,quoniâ per theophaniam,tn ipfum defeendentê,continue afcendit,ad ap proximati onem afsímilatíoníá
diuinæ5atqnnfiniræunitatis,quæeftuita ínfíníta,atq?uerítas & quies intelledus»
Eft aut ipfé adeô fubtills naturae,ut quafi in pundo centrali,indiuifibilem fphæram
tntueatur.Dum eft côtradus in ratione,ipfam fphæram intuetur in ratione illa,quæ
habet,omnes líneas a centro ad circumferentiam efte æquaks.Dum in phantafia ip
fum intuetur,ipfam rotundam atq? corpoream ímagínatur.Seníus autem uifus nori
fphæram,fed partem eius tantum poteft intuerffed per rationem,partem cum parte
componentem,attingít.Vndefícut uerítas intelleduaïis,perrationeminfuapræci
fione,eft ínattíngibilísjíta uerítas ratíonís,eftfenftbílíter incontrahíbilís, femper ením defedftín alteritate efle necefle éíLVnítas enim,non aliter ín alteritate,^ cum
cafu â præcifione & gquali tate rep eribili § eft,aliter enim no eflèt alteritasjfi effet prg
cifâ æqualitas,Quapropter,nec ratio circuli,eft uërus circulus íntelledualís, non enim ab eo,circulus intelledualiter uerus iudiçatunquia à cetro eius ad circumferen
tiâ,linèæ funt æquales.Sed hæc rationalis definitio,íntelledualís circuli eft, ad uerS
fe habens circulum,ut fignum ad fígnatum,S¿ alÉerítas ad fuam unítatem^aut copofítumad fímplex,feu explicati o ad co mplícationem,aut co tradum ad abfolutum¿
Circulus enim ín contrado efle,uia rationis aliter eftè nequit,in unitate autê fua abfblutiori,abfcp alteritate linearum Sí circumferetftí£,íntellígíbílíter exíftítSicut aut
ratio in unitate intelledus,a priori demorifttatíué difeurrit: fie íntelledualís noftra
cognitio,uerior efle non poftet,fi in unitate abfoluta qtïæ uerítas eft,alteritas omnis
cónfpíceretur,non ut alteritas,fed ut unitas,quanto hoc abfolutius,præcifiuscp á di
trino munere concedereturipræcififsimè enim hoc íblUm,per díuínu ipfum ¿ntelle*
da3quieftipfapræcifioabfoluta>fieripoteft,ipfeeftfolus,omnequod in omní íntelledu intellígítjóC ín omní íntellígíbilí intelligítur.Habetígítur hæc intelledualíá
cognitione in perfedione adualí ad alías,ut corpus ad fuperficíem, líneam 8¿ pundumjfed ín fubtílítate,ut pundum ad líneam,fuperficíem corpus, pundualíter
quidem atcpfubtílíter,6c perfedefimul ampledíturuerñ, rationalis uero cognitio»
contradior,atqs perfedíór,ut íuperfícícs,fubtílís:utlínea.Imagínatíua uero cogni­
tio contrada magís,perfeda¿ut linea,groffajUtfuperficíe^Scnfitíua uero cognitio*
tí b
sndiui-

lió

A

De Conîe&urls

índíuidualiteí contradífsima eftiímperfediísímajUtpundnm^fofsífiíma, ut cc>r¿
pus.Hæautem cognitíones^yariantur díuerfimodé,fecundum uarietatem organo/
rum Q¿ fpitítuum,uirtutem deferentíum,ó¿ uarietatem unitatíSjperquamín alteriía
tem deuení tur,Sí enim medium diaphanum^per quod alteritas lucís*! n uífum afeen
dít,eft alteratum colorerubro uel alíoíhuius colorís resuíía,apparet, quoniam ípfo
no attíngítur,ín unitate fimplicí,puta luce pura,fed ín luce akerata ín díaphanojputa beryllo,aut nitro,aut flamma,uel radio colorato uel alterato.Ita intelledus, phan
tafmara pura non attingit,nifi pura ÔC libera fuerit ratio.Si unita fit alteritati phantaf
matum,in corrupta alterara ratione,indicium eius corrupta eft,utuidemus,quaa
do a udor ita ti ratio alligata eft,tuncenim alterata eft,S< contrada,afua puritate, &£
fecundum eam corruptum fit iudicium.Quare perturbati redo carent iudicio,cutn
lumen ratíonís,ín ipfis fitcontradum & alteratumificutguftus,per humidum falfc
uale corruptum,indicat corrupte,dulce fcilicet amarum5S¿ fic de reliquisDefui cognitione.
Cap. XVIL
/«i.
Vmmaríam tutjpfíusconíeduralemcognítíonem,exfiísfacíleeíícíes,utnifc
tibi ex foperfluis pandam* Primó quidem Iulianepater,te hominem unu effe*
i
non dubitas,hominem nero ab humanitatedici,utab albedine album,no ani
bígís:humanítatem autem,unitatem quandâinakerftateparticipabile, clare
confpicisicum me quidem hbminem3atcp alium â te,ats^fingulis confpicis iiidiuiduís*Humanítatemueró,índíuídualíter in alteritateconcrahibilem, alteritatem abfoluttoris effe unita tís,ín ípfíiis ódeonínítatís
equini tatis akerítate>aduerris.Ab¿
folutífsímam igitur,atqj penitus íncontrahíbílermprímam confpicis unitate feu entitatê,quæ ín alteritate liaría íncontrahíbíliterpartícípatur* Atq? ut exemplo uífibílt
íuuerís,imagineris huius uifibiíís míídí fimplicífsímam unitatem, íncontrahíbílem
luceeffe,ín cuius alteritate participationis,uífíbília omnia idfunt quodfunt. Color
ígítur,huíuslucís akerata extatparticipatio.Sitigitur circulus uniuerfi, colons a
bitusicolor autem,non nifi contrade exiftere poteft,quoniam eius unitas abfoluta»
ipía cadens in alteritate contrahitunTres igitur regiones côtradionis colorís > cunt
corn finalibus nouenaríjs notato différentes, fupremæ regionis coloris contradi®
talis reíuítabít,ínqua abfolutíorís lucís partícípatío,ín clara reíplendetía, umbrales*
alterítatcs,occultat.ln fineuerb regionis, conditio huic contraríabítur: ¿n tenebras
enim íngredíes,lucís participatio abforbetur,media nero regio,medio fe habet mo>
do.Intyere has regiones diffinditis inter trinis díftíndíontbus* Ita quidem luliane^
paripafliijfi lucem díuínítatem,colorem humanitatem,uifibilem mundum uniuertum ipfum feceris,teipfum ín figura inquire,&an defuprema, media an infima re­
gione exiftas,infpicito. Ego enim teipfum arbitror humanitatem ín íupremaípfa^
atqj in ipfius fupremæ regionis nobili fpecie,in participatione clariori diuinælucis,
contrahere.Hac enim patula quadam uia,aliorum hominftcomparatione,defeipfo
conieduram,quifcp facerepoteritDum autem te in ordine humanitate contrahe».
tíum,particípatíoneabfolutíísímaeunítatís,inueniftiíaduertehumanítatemtuâ,uni
uerfum elfe tuum,ambire,tecpdiuinitatem in eius contradione participare.Diuini
tas autem,eft unitas infinita,æqualitas,atq? connexío.lta quídé,quódín unitate fit
æqualitas Si connexio,ín æqualitate unirás &C connexio, in connexione unitas 6¿
:æqualitas.Fingeigitur5contradamtuamhamanitatem,inquadiutnitateipiàmpai?
ticipas, circulum uní uerforum,a tqj ad regiones, regionûcp partitiones ordinarim,
ínfpícito,quomodo quidêinipfa foprema humanitatis tuæ natura,díuínítate ipiàm
fupremé participas,ín infima ueró infime,in media medio quodam modo. In nobi­
liori quidem natura,ipfam fecundum eius regionis coditionem partícípas,nam iritelleduahtertinmedíajracíonalíteríínínfimajfeofualíteGprouthgregíoneSjín circuí
lo contradæ humanitatis tuæ,cadunLQuoniamautê lumen diuinítaris participare
íntelledualíter,eftunítatem partícíparerin qua æqualitas QC conexio, hoc eft autem
effe intelleduale, quod eftíntelligempartícípas ¿gítur díuínítatem in lumine íntellí
gentiæ,ut te (cías fuperno dono incelligenriam habere, earner, effe tanto intdled US
iite^

Liber

IL

117

?
.
,
-,
;
( ■
i
1
•»
,*
*’*■** 'S
liter maioremrquantd magis una fuerít?talí quidem unítate,ín qua æqualitas & conexíodn unitate igitur,eft intellígentía magna,íta ín Squalitate unitatis,ítá
íá
connexione amborum,fed ín ipfa imítatela qúa aequalitas ÔC connexio, ibi quids
maxíma.Partícípas fiquidem diuinitàtê ínte!IIeduálíter,ín aequalitate,in qua unicas
& connexío,S¿ hoc quidem lumen eft iùftitiæ.Qnantô igitur æquahtâtem abfolútam,in qua unitas 0¿ connexio,íntelledualíter plus participas,tanto Deíformíor.
ParticipasetiamipfamdiuinitateminConnexione,in qua unitas
aequalitas,hóc
eft àutem amorís íumen^Quanto igitur amorem ipfum,in quo unitas æqualitas
plus participas in telledualíter:tati to fecundum íntelledualé atcp altíore tuse hù/
manitatís naturam,diuinior erís.Sís autem attentus in his omnibus,ut terminis fteundum traditas regulas utaris.Dfim enim de diuinitateper terminos locutus fum,
eos ad eius naturam traníTumás.Ita quidem dum de intellectuali regione tibiconz
ceptum aperui,terminos eius regionis legibus conftringas.Poft hoc,ad alias te pa­
ri forma regiones conferas,ut in rationali parte tua infpicerequeas,quando ipfa ra­
tio tua,diuinitatem ipfam fuô participas modo.ea enim quæ intelledus imeliechialtterpartícipat>íUaquidem2¿ratíqfuomodo,fícetíam fenfus fecundum fuæcotv
ditionesnaturæ.Vides nunc Iuliane,quando unitas tua,ín contracta humanitate
unitrinum lumen,in tribus ipfis regionibus,liarte participat,atc$ quando in ipfa
fuprematuæ naturæ nobilitate,unitatèm .feu entitatem iupremam,quæ eft uirtus
æqualificandi,atcp etiam connexiotiem fupreiiiam,quæuirtus eft tonnedendi feu
amandi,fùpremeparticipas,hôcëftïtltënedualiterîita quidem bañe unitrinam uïr*
tutem,mediocriter etiam in regione media,partícípas.Qi_iaprópter,úírtutem racionalíterefíendífeudifcerneridi,ratiónálítercp æqualjfîcandi feu iufîifîcâdi,atq? connedendi feu amandi,te participare contrade confpicisificut etiam fecundum infi­
mam ipfam regionem,fenfíbilíter eflendífeu fentíendi,fenfíbilíter æquah'fïcandi
feu iuftificandi,fenfibilitercônnedendiftuamandùHæquidem particïpatæ uirtutes,iri tuæ humanitatis uírtute complicantur.Qyoniam autem in participatione
unitatis autentítatís,fimul ÔÊ æqualitasjcodnexioqj participatur,quæ in ipfa unita­
te exiftunt’hínG iri participata intelledus tui tinitate,exiftit uirtfis squalitatis
connexionis intelledusjhóc èft,intelligendï uirtus,atq? uirtus connedendi,amandíué,quamexintenedueiusq¿intellédíoiieprdcedit:amat enim intelledus intelligere fuum.intelledus enim amot,intelledum & ipfum íntellígentem fupponft,
quo quidem modo,de rationé íeñfiiqj dicendum.Habes ergo luliane pacer,te uir/
tutem eam participare,quam in ft geftat æqualitatis,atque connexionis naturam j
ut fic intelledus tuus, diuinUm efie, Tuo modo participans, iri eius æqualitate intelligere , ampledicp pofsit intelledum , ut non aliud fit tuum intelligere,
quàm æqualitas,participatæ unitatis tui intelledus . In æqualitate igiturjeu fimílítndíne díuíní luminis íntelledualíter participatí*te|nofcás ¿ncelligeridí üírtuz
rem aflecutum,ítá quidem ut ratiócinand¿,fc¿endí^.Qtroníám¡autem tanto perfedius unításípfa partícipatur,qiíantó æqdalitas corínexioqs ín ipfa maior fuerit
hinc intelligere atq? connedere,fine perfedione unitatis intelledus,nequeunt
adaugeridnclinaturigitur in tell edits,ad intelligere & amare,ut perficiatur natura
eius,ita ratio,ad fatiocinari,(enfus,ad fentire.Et quo euenir,quod ínteiledus,fibí
intelleduales artes,quæ fpeculationes funt,ftiidet.adinuenire,pro nutritione,
conferuatione,perfed’one,ornatuuèfuo,quibüs ft iduare pofsit,ac titt.Has fpeculátiuas fcientías,exeritexluminé participato intelledualiterfita ratio,raciocinandi artes,ex lumine rationaliter participato,eliciri^fe^ftis,ftnfibiles artes pro riutrítíoneiCónferuatíone, perfedione,ornamos fenfibilís naturæ,ex fenfíbilíter par*
ticipatotrahitlumine,necitàquæ fæpè auuíftí néglígas,ut participatione díiiíní
luminisín ratione poft intelledum,atq$ eius medio,(îc & in fenfu per rationem
concipias,Vides aût luliane pater,quomodo Dei íimílítudo éxíftis.Humanítas
éním ín te contrada,unitriná eft,nam eft finitas feu entitas,iridiuidualiter quídem
toncradájín qua gqualitasS¿ connexío:peténtitátem ¿ním humant tatis,homo exi
H %
íhs»■;

ns

De Cóñic&uris lib. H.

fas,ita quidem quod in ea ipfa entitate,fit entitatis aequalitas ,iuftitia feu ordo,con>
nexio feu amor.Nam fecundum aequalitatemunitatiSjOmnia quæin te funt, iuftifsi
m¿ ordinata funt,ín ípfaunitatexmembra enim omnia,íuftítíam,ordínem æqualira
tiSjUnius tuæentitatis,haberemanifeftum efamembra quidem corporalia x ad cor=*
.pus ipfum,corpus ad animam uitalem,uitaliSadfenfibilem, fenfibilis ad rationale,
rationalis ad intelleâualem,atqj omnia,ad unitatem humanitatis tuse.Ec quomodo
inipfa unitate,eft iuftitialis ille ordo,ita quide 6¿ connexio amorofa,in unitate.Con
nexio enim in ipià enti ta te,eft ut omnia fint unus homo,poftquâm enim connexio
ipfa,in unitate effe definit,unum tuum humanum efle,fimiliter deficere neceffeeriL
Nunc tibi hæcin teipfonotifsima funt,quod neccontracftum quodcunqs effesaliter
effe poteft,qua'm per unitatemun qua æqualitas & connexioxín teipfo igí tunad om
ntum notitiam pergis,ut cunóla fetas unitrínícatém abfolutífsímá,uaríé participare*
Ordinem etiam uniuerforum in unitate,ex te elicis, ut non aliter íuftítíam uideas,
nifi in eo ordine,qui eft in unitate, Non eft enim miuftum, imô æquifsimum eft,ca­
put tuum furfum,atq3 in eo cerebrum,oculos,aures,cæteracp gradatim atque pedes
deorfiim effexqaoníam (urfum deorfum,totuscphic membrorum ordo,ad unita
tem refolutus,nonnifiæquiisimus.eiïepoteft.Aequifsimus igitur atq¿ íuftifsimus
eft híc ordo,qui in unitate exíftírdlle uerô ordo,qm ad díuífioné,alteritatemep tendíqíníuftíísimus eft,díuí nítatí^ contraríus.Elicis ex teipíb,hanc quídé amoris coa
nexionemfírmíísimam effe, quæ eft inunita texnam amo rem,connexíonemúe, uni­
tatem dicere uídcs.Vnít enim amor,amantem cum amabili. Non eft autem amor
fau naturalis connexio, qua caput corpori tuo unitur, alius amor,quàm ille qui ex
unitate acqj çqualirate procedi t.Connecftuntur igitur à radice entitatis tuæ,ô£ equa
litate ordinis ad ipfam unitatem.Vides igitur,non effe amorem diuinam connexio
nem participantem,qui eft extra unum & ordinem ad unum » Nihil igitur uniuerfi
diligendum eft,nifi in unitate ateg ordine uniuerfi.Nullus homo amandus eft, nifi
in unitate a tq^ ordine humanitatis.Nec eft homo generaliter diligendus,nifi in uni­
tate at cg ordine animalitatis,itadefingulis.Ex teipfo igitur,dilecciones Deiformes
intueri ualebis.Nam confpicisDeum,qui eft inunita connexio > nô ut contradum
amabile aliquod,diligednm,fed utabíolutífsímum infinitum amorem. In eo igitur
amore,quo Deus diligitur,eile debet fimplicifsima unicas,infinitaq^ iuftitia.Necefíeeft igitur,omnem am orem, quo Deus amatur, minorem effe eo,quo amari po«
teft.Cognofcis etiam hoc elle Deu amare,quod eft amari àDeoxcum Deus fit Cha
ritas.Quanto igitur quis Deum plus amauerit,tanto plus diuinitatem participat dia
etiam diuini luminis participatione,hoc iuftum atqs æquum effe con(picis,quod in
ie unitatem connexionem^ continet,dum lex ab unitate atep connexione recedit,
iufta effe nequit.Hæc lex,quod tibi uis fieri alteri fac, aequalitatem unitatis figurau
Si iuftus effe uelis,non aliud te agereneceffe eft, quâm quôd ab ea aequalitate non
recedas,inqua unitas eft,& connexio.Tunc quidem aequaliter in unitate amore¿$,
feres aduerfa,paapertatesS£diuitias,honoresautuituperia>necaddextramautfini
ftram,euagaberis,fed aequalitatis medio tutifsimus eris.Nihil tibi grane,aduerfumue euenire poterit,fi id omne quod fenfibus aduerlum uidetur,intelligis,atc$ ita am
plecflerisjin æqualitate unitatis effendi atq$ amandi,ferendum,cum hoc fit diuinitatem nobiliter foelicitercp partídpare.Vídes aureín ea ípfa æqualitate iam dida,om/
nem moralem complicari uirtutem,nec uirtutem effe poife,nifi in huius aequalita­
tis particípatíoneexiftat.Poterís multo meamplius, participatum unitrinum diuinitatis lumen,in te contemplari,qui dudum uita æquali,te adiftrahentibus munda?*
nis^ad íuftítíam colendam tranftuliftft nec meas conie&urales has ine­
ptias tibi pandere præiumpfiffem, fi eas te non fciuilfem,per
ipfam fæpedicftam aequalitatis legem,in unitate
amoris fufeepturum.

Secundi libriffe Co nieAuris finis*
Confratti

U?

CONFRATRI CON
rado Vuartobe rgenii, Canonico monaz
fteftj Mempheltí, denoto fàcèrdoti3 Nicolaus de Cuíá,
præpofîtus eiufdem loci: E)eF¿*
liatione Det
Andem me compulit ftudrj tui feruentia,ut crebris monitis tuis ¿ Fili, fe> DÆ
aliquandorefpondeam.Saneameflagitareuideris,quid ego de
FiliationeDeiconrjciam 3quaeper ípfum altifsimum loannem
Theologum, â radio aeterno nobis daripublicaturjcumdicit;
Quotquot autem receperunt eum;dediceis poteRatem filios
Dei fieri,tjs qui credut in nomine eius. Confrater merito colen­
de,recipe eo pado id quod occurrit,utnon putes me quicquâm
ijs adíjcere,qu2EÍn proteritis meis legifti coceptibas.Nihil enim
in intimis etiamremanfitpræcordrjs, quod nonillifipfis mandauerim literis, meas
generales qualefcuncpexprimentibus coniedftras,forte£uidipfum,indicendis cxperieris.Egôàutemurinfummadicam,nÔ aliud filiationem Dei quàm Déification
nem,quæ ÔCÔiocns Græce dicitur,æftimandum iudico.Theofinuero tu ipfe nofti,uí
tímítatem perfedíonís exiftere,quænótítía Dei 8¿uerbi,feu uifío intuíciuá uocítatur.Hánc énímego,Theologi loannís fententía elle arbitror,quomodo hoyos
feu ratio eterna,quæ fuit in principio Deus apud Deum,lumen homini dedit ra dó­
nale,cum ei fpiritumtradidit,ad fui fimilitudinem.Deiridedeclara.uit, uarijs admo*
nitionibusuidentiumProphetarn,acq?ultimoperVerbum;quod inmundo appa­
rui tdumen ipfum tationis,efleuitam fpiritus,atep quôd in ipfo noftrofpiritu ratio*
nali,fi receperimus Verbum ipfum diuiniim,oritur filiationis poteftas,in credenti?
bus.Hæc eft fuperadmiranda diuinæ uirtutis participatio,ut rationalis nofter fpiri
tus,in fua ui intelledual/,hanchabeat poteftatem j quafi femen diuinum fit intelledus ipfe,cuius uírtus,ín credente in tantum afcëdere poisit,ut pertingat ad theofirt
ipfam,ad ultimam fcilicet intelledusperfedionem,hoc eft ad ipfam appraehenfionem ueritatis,non uti ipfa ueritas eft obumbrata,in figura dC gnígmate,é¿ uaría aire
rítate,in hocfenfibili mundo,fed ut in feipfa intelIedualiteruifibilis.Ethçc eft fuffl
cientia ipfa,quam ex Deo habet uirtus noftraintelledaalis,quæponitarperexcità
itionem diuini uerbi in adu apud credentes.Qui enim no credit,nequaquám afeendet,fed feípfum íudícaúítafcenderenÓ poffe,fibqpfí uiâ præcludèndo. Nihil enim
firiéfídeattíngítur,quaeprímo,ínítínereuíatoremcollocat. In tantum igitur noftrá
uis animæ,poteft furfum,adperfedionem intelledus fçandere, quanta ipfa credit*
Non eft igitur ufq? ad Dei filiationem,afcenfus prohibitus,fi fides a deft. Et cum. fi­
liatio i pia, fit ultimum omnis potentiæ,non eft uis noftra iritelledualis, citra ipfttn
theofím,exhauríbilis»ne¿p id ullo gradu attingitquod eft ultima perfedio eius, ci­
tra quietem illam filiationis lucis perpetuæ,ac uiraegaudijfempiterni. Arbitror au­
tem harte Dei filiationem,omnem exire modum intui tionis. Nam cum nihil in hoc
mundo,in cor hominis,mentem,autintelledum,quantumcuncp altu SC eleuatum;
intrare queat, quin intra modum contra dum maneat,ut nec conceptus quifquani
gaudfj,13etitite,ueritatis 3eftentiae,uittutis,fuijpfiusintuitionis,autalius quicunque;
modoreftridiuo carere pofsit,qui quidem modus,in unoquocp uarius, fecundum
huius mundiconditionem,ad phantafmata retradus erit,cum de hoc mundo abfoluti fuerimus,ab bis etiam obumbrantibus modis rdeuatus,fic fcilicet, utfcelicitatem fuam intelledus nofter,ab his modis fubtrahentibusliberatus,fua intelledualf
Íuce,díuínam uitam náncífcatur, in qua licet abfcp fenfibilis mundi contradi? aeni­
gmatibus j ad íntuítíonem uerítatís eftuetur, non erit tamen hæc ipfa intuicio,fine
H 4
modd

120

Dc Filiatione Dei

modo illius ñiundí.Nam ait theologus,quomodo rationis lumen,in omnibus tecs
plentibus Verbum,& credentibus,poteftatem ipfarri habet,ad filiationem Dei per­
tingendum.Igitur filiatio ipfa,in multis filtjs erit,à quibus uartjs participabitur mc/
dis: multitudo enim,unitatem uarie participat, in uaria alteritate, cum omneexsftens in alio,aliter efte necefle fit Non igitur erit filiatio multorum fine modo,qui
quidem modus,adoptionis partÍGÍpatiofortédici poterit. Sed ipfa Vnigeniti filia/
tio,finemodoinidentitatenaturæpatrisexiftens,eft ipfa fuperabfokita filiatiojin
qua per quam omnes adoptionisfdij filiationem adipifcèntur. Nunc ïdopwé
uideris,ut te qualicuncp modo eo ducam,ubi uidere queas, quid fit illud inef&bilâ
gaudium,filíátíonís.Quáuís non expedes,ípfum poflè fuffícíenter exprímí,quod
omnem mentem exuperat,maxime cum coníedurís incumbentes , aenigmatum
modos tranfdire non ualeamus,uereor præfumptuofa audacia notari peccator ho/
mo,officium purgantifsimarum mentium fubeundo,non tamen me finit filers,ma­
gnus tibi complacendi affedus-Accipe igitur breuifsime,quod nuc conrjcio. Non
arbitror nos fieri fic filios Dei,quod aliquid aliud tunc (imus quam modo, fed mo­
do alio id tunc erimus,quod nunc fuo modo fumus. Vis enim ¿ntelledualis,que recepitiumenadualediuinum,perquod uiuificata eft per fidem,attrahit continuam
influentiam eius,ut crefcat in uirum perfedum. Virilitas autem non eft de mundo
p ueritiæ,ubi adhuc homo crefcit,fed de mundo perfedionis. Idem eft puer qui &
uir,fed non apparet in puero,qui feruis connumeratur ipfa filiatio,fed in adulta ætà
te ubi conregnac patri.Idem eft ille qui nue in fchplis eft,ut proficiat,
ille qui poft
hoc,Magifterium adipifeitur. Hic quidem ftudemus,ibi magiftramur. Studemus
autem eo modo(utaitTheologus)quia recipimus uerbum rationis, â magiftrocui
credimus,quia uerax eft magífter,¿£ redé nos docet,confidimus^ pofle proficere*
quia recipimus uerbumeius S¿ credimus,docibiles Deo erimus. Per hoc in no­
bis poteftas exorí tur,po fle ad magifterium percingere,quod eftfiliatio, Docet pi®
dordifcipulum, particulares plures formas, ftilo exarare,& cum uniuerfasnon^
tunc demum,transfertur de fchola ad magifterium* Eft autem magifterium,tranG
fumptio fcienciæ particularium,inuniueriàlem artem,inter quæ nulla cadit proper
tío. In hoc mundo ftudemus per medium fenfuum, qui particularia ratitum atrin«
gunt,transferimur de mundo íenfibilí particularium,ad uníuerfalem artem,quæ eft
inmundo intellecftaali.Vniuerfaleenirneftinintelle&u,Ô£ de regione intelleduaIL In hoc mundo in uarijs particularibus obíedí$,ut in uartjs libris,uerfatur ftudium
noftrum.In mundo ínteíledaalí,non eft nifi obiedum unum intelledus,fcilicet ue
ritas ipfa,in quo habet magifterium uniuerfale.Nam níhilin uarijs obiedisparti/
cuíaribus quærit medio fenfuum,intelledus in hoc mundo,nifi uítam fuá St cibum
uitæ,fcilicet nerita tern,quæ eft uita intelledus.Et hoc eft magifterium quod in ftu/
dio huius mundi quçriqfcilicet íntellígere uèritatem,imo haberemagíííeríumuerítatisjimôefïemagifter uerítatiSjimó eflè ars ipfa ueritatis,fed non reperit artem ipfam,fed ea particularia,quæ artis opera exiftunt. Transfertur autem de fchola ha*
ius mundi,ad regionem magífterrj,á¿efficitur magifterfeuars,operum huius mun­
di. Quietatur igitur ftudiurn uitæ perfedionis,atque omnis motus intelledus^
quando fecomperit in ea regione elle, ubi eft magifteromnium operum operabihum,(cilicet filius Dei,Verbutti illud,per quod codi formati funt', & omnis creaturaj&fefimilem illi. Eft enim tuncin ipfo,ipfa Dei fi!iatio,quando in eo eftars illa,
ïmo ipfe eft ars illa diuína,in qua,& per quam funt omníatímó ipfe eft Deus,6¿ om­
nia modo illo quo magifterium adeptus eft,quod attenta meditationeaduertas.Sci
entia namcp,untuerfali fua acceptione, omniafcibilia,Deum fcilicet,et quicquid eft9!
ambinDodusautemfcriba,quieft magifterium uniuerfalis feientiæ adeptusjia,*
bet thefaurum,de quo proferre poteft,noua ÔC uetera.Intelledus igitur iUius,fecut»
dum modum magifterij,ambit Deum & omnia: ita ut nihil eum aufugiat,aut ex*
trá ípfum fit,ut in ipfo omnia fint ipfe intelledus, ita quidem de alio dodo feri
eft hoc ípfum fuo modo^atep ita in eundis. Qttapropter,qu^MQ.inhac fcholaffia-

Libellus.

nt

Itis fenfibílis mundi,diîïgendor quis fuerit,in exercitatione intellecftualis ftudij, in
lumine uerbímagiftrídíuíntítantóperfe&iusmagifterium aflequetuf» Vndecuni
magifterium quodquærimus,&inquo eft uitæ intelléíftualísfoelícítas4fitueforutú
8C æternorum,fi (píricas nofter íntelledualís eúadere debetdn perfedlum magíftrií;
utinfeipfoætemaliterpofsideat,deledabilifsimamuitamintelleà:ualem:oporte’t
ut ftudíum eius,non adhæreat umbris temporalibus íenfibilís mundi, fed illis perfaná:or¿éproftadíoíatellecftaalíutatur,proutpueríín ich olis, utuntur materiali­
bus,^ fenfibilibus fcripturis, Nam in ipfis materialibus literarum figuris, non eft
ftadiutn eorum,fed in ipfo rationali eórum fignifica to.Ita quidem uocalibus Termo­
nibus,quibas inftruuntur,tpfi intellecftualiter,non fenííbílítér utantur : ut per fignà
tjocalia,ad mentem magiftri pertingant. Sed fi qui in fignis potius deledantur, ad
magifterium Philo fophiæ nonpertíngent,fed ut ignorantes,in fcriptores, pidores3prolocutores,cantores,uel citharoedos,degenerabunt» Tali quadam fimilitu*
dine admonemur nos,qui ad filiationem Dei afpiramus,non inherere fenfibilibus;
quæ funtænigmatica figna uerúfed ipfis ob infirmitatem ndftram,abfq? adhaefione
coinquinationis ita uti,quafi per ipia nobis loquatur magifter uérítatís, & libri fint,
mentis eius exprefsionem condnentes.Et tunc in fenfibilibus,contemplabimur intellcdualia,& afcendemus quadam improportionali comparatione,de tranfitorijs
fluidis temporalibus, quorum efte, eft ín ¿nftabilí fluxu, ad aeterna,ubi rapta eft
omnis fuccefsiojn fixam quietis permanendam,&uacabimus circafpeculado­
nem .ueræ,iuftæ,Ôi gaudiofæuitse,(perantesnos procul ab omni inquinamento
deorfum trahente,quantum pofsimus,cum ardenti defiderio ftudij circa ípfum;
eamipfamuitammagiftraliadeptione hinc abfolytos, introire: hoceft: gaudiurri
JDomini,quodnemotolIerepoterit,quandointelIeduaItguftu,uitam incorrupti­
bilem nos attigifle,compræhendimiis. Ethæceft quidem ipfa íumma delecftatio;
quafi dum guftamus fuauifsimo fenfu,cibum uïtæ, qdem famelice appetimus : co­
rn edit enim infedo palato infirmus ,faporofifsimos cibos, fed quia uiuacitas feiv
fus,non ièntit fuauitatem faporis,uiuit in aerumna, cum fatigatione, tríftítía, 6C la­
bore,& eft illi poena cibum mafticare» Qui uero purgato ÔC fano palato efurit,deledabiliter,& cum uoluptate cibatur» Tali quadam licet remotifsima fimiiitudine;
gaudium eft filijs Dei,abfqtie íntermífsíonetquando non fólum intelledualis uita;
non corrumpitur adnihilatione,ob fuam incorruptibilem naturam : fèd ôf uiuit intelledualí guftu,qao fe is uiuere fentit,uita aera ¿ntelle(ftualí,quem pura tientas
fempiternèreficit. Fortète pulfat fæpèauditum, Deumincqmpræhenfîbilem,ac
quod filiatio,quæ eft appræhenfio uérítatís,-quæ Deus eft, attingi nequeat» Arbi­
tror te fatis intellexiffe acritatem, in alionohnifi aliter polle co mpræhendi. Sed
cum illi modi theophanici,fint intelleâuales, tunc Deus (etfi non ud ipfe eft attingítur)uídebítur tamen fine omni ænigmatico phantafmate, in puritate fpirítus ínteIleíftualis,S¿ hæc ipfi intellecftui clara eft atque facilis uifio . Hic quidem abfokitæuerïtatis apparitionis modus, cum fit ultima uitalis fcdicitasintellecftus,ficue¡títate fruentis, Deus eft,fine quo intelledus fœlix eflènequit» Volo quidem üt at­
tendas,quomodo quietado, omnis intellecftualis motus, eL ueritas obiecftaliSjeXtrâ quam quidem regionem ueritatís>nullum íntelleduale ueftigium reperitur.Neque indicio ipfius intelledus, quicquam efle poteft extra coelum ueritatis,fedfi
udinaltjs noftris libellis enodauimus,fubdlflsimeaduertes,tuncueritas ipfa noti
eft Deus ,ut in fe triumphat, fed eft modus quidam Dei, quo íntelletftúí in aeter­
na uita communicabilis exiftit» Nam Deus in fe triumphans,nec eft intelligibiiís autfcibíiíssneceft uerítas,necuíta,nec eft,fedomnéinteíligibile antecedit,ut
unumfimplicifsin um principium » Vnde cum omnem intellecftum ficexuperet,
non reperitur fic in regione feu coelo intelledus, nec poteft per intellecftum attin­
gi extra ípfum coelum, efle. Hinc Deus, cum non pofsit nifi negatiue,extraintelle^
analem regionem attingi: tunc uía fruidónís^ín ueritate eíTé,6¿ uiuere incoelo
H 5
ipfi>

122

DcFiliatione Dei

ipfo empyrco,fcílícetaltifsímí raptus noftri fpi ritus,at tingitur cum pace & quiete,
quando fatiaciir fpiritus ín hac apparitione gloriae Dei.Et in hoc eft gaudium alcifsimum intelleduale,quando fuum principium,medium,& finem,omnem alti/
tudinemappræhenfionisexcellere cognofcens,in proprio obiedo fcilicet,in pu­
ra ueritate intuetur,8¿ hoc quidem,eft leipfum ínüerítate apprxhendere,in tali qui­
dem excellentia gloriæ>ut nihil extra fe efte poiTe intelligat,fed omnia in ipfo ip*
jpwiilwre- fum*Vt autem fimilitudine ducarisîte nequaquam ignorare fcio,formas æquales
in redis fpeculis,minores in curuis apparere.Sit igitur altiísíma ref|)lendentia,prinspeculum tur ciprj noftri,Deigloriofijin qua appareatDeus ipfe,qux ficueritatis fpeculn,fine ma
cula redifsimum atqj interminum perfedifsimumqjtfinftpomnes creatur^ fpecula
contradíora 8C differentercurua,inter qug intelleduales naturae fintuiua,clariora,
atc£ rediora fpecula,ac talia cum fint uiua,& inrelledualiaat^libera,concipito,
quodpoffint feipfoincuruare,redificare,S(mundare.Dicoigitur,claritas una fpecularis,uarie in iftis uniuerfis refplendetjfpecularibus reflexíoníbus,6¿ in prima
redifsima fpeculari claritate,omnia fpecula uti funt refpkndet,utiinmaterialibus
fpeculisUn circulo anterioriadfeuerfus,uideri poteftJn omnibus autem alrjs con­
tradis & curws,omníanon uti ipfa font apparent,fed fecundum recipientis ipeculi conditíonéjftilicctícum dímínutíone,ob receflum, recipientis fpeculi,a reditudine.Quando igitur aliquod intelledualeutuum fpeculum,translatum fuerit,ad
fpeculum primum ueritatis redum,in quo ueraciter omnia uti funqabfcp defedu
refplendent :tunc fpeculnm ipfum ueritatis,cum omni receptione omnium fpcculorum,fetranffunditín¿ntelkduakuíuumípeculum,6( ipfum tale intelleduale,infe recipit fpecularem illum radium fpeculi ueritatis,in fe habentis omnium fpe
culorum ueritatem.Recipit autem íuo modo,in eodem uero momento aeternitatis
uiuumilludfpeculum, quafi oculus uiuus cum receptione luminis refplendcntix
primifpeculi,ineodemueritatisfpeculo,feuti eft intuetur,& in fe omnia fuo qui­
dem modo, Quanto enim fimplicíus,abfolutíus,clarius,mundíus,redíus,íuftius
Ôiuerius fueriurantô in fe gloriam Dei,atqj omnia limp idus,iucundius,uerius^
intuebitur.lnfpeculoigiturilloprimo ueritatis,quod SC uerbum,
feu filius
Dei dtei poteft : adipiiciturintelledualeipeculumjfiliation^utfit omnia in omni­
bus,^ omnia in ipfo, & regnum dus ponèftio Dei ÔC omnium, in uita gloriofaTolle itacp frater,contradiones quantificatiuas fonfibilium ipeculorum>& a loco
& tempore, Q(, cundís fenftbiííbus,conceptum abfoluas,eleuando teipfum ad ra­
tionales fpeculares claritates,ubi in ratione clara, mens noftra uentate fpeculatur t
(inquirimus enim dubiorum latebras,in claritate rationalis ípecuii,& id nerum ici­
mus,quod ratio nobis oftcndir)transferigiturpr#mifium paradigma in regionem
intelledualem:utpropinquioste,qu3liamqjmanududione,adfpeculationem ft■
liationis Dei,queas eleuare » Poteris enim quadam intuitione occulta,præguftare*
nihil aliud filiationem eiiê, quam translationem illam, de umbrofis ueftigijs fimulachrorum,ad unionem cum ipfa infinita ratíone,ín qua & per quam,fpiritus uiuic,
& feuiuereintelligitjita quidem,ut nihil extrafeipfum uiuerecofpiciat: aefifolum
ea omnia uiuant,quæin ipfo fimtipfe, tamaqj exuberatione fe uitam baberefeiat,
ut omnia in ipfo æternaliter uiuant,fta dqidem,ut non fint ei uitam præftantia, alia
quæcunque,fed ipfa uita uiuentium. Ñon enim erit Deus alius ei,ab ipfomecfpb
ritu, neque diuerfus, neque diftindus, neque alia diuina ratio, feu aliud Dei uer­
bum , neque alius Dei fpiritus. Omnis enim alteritas ÓÍ diuerfitas,longé inferior
eft,ipfafiliatione. Purifsimus enim intelledus, omne intdligibile incelledum
efiefacit:cum omneíntelligíbile,^! ipfo intelledu,fit intelledus ipfe. Omne igi­
tur nerum,per uerita tem ípfam nerum, & inteliigibile eft ♦ Veritas igitur fola,eft
íntelligibilítas omnís ¿ntellígíbilís. Abftradus igitur atque mundifsimus inteb
ledus, neritatem omnis ¿ntellígíbilís íntclledum.éftefacít,ut uita uiuat intelle*
duali, quæ eft intelligere. Erit igitur intelledus,quando in eo ueritas ipfa,eft intelledus,femper intelligens
uiuens, neque aliud intelligic tunc à fe, quando
ueritatem

Libellus.

iij

'taitatem intelltgitjquæ in ipfo eft ipfe * Extra enim íntéIlí*gíbíTe>niíiíl íntelli gítur,
omne autem intelligibile3in ipfo intelletftuintellecftus eft . Nihil igitur remanebit,
nifi ipfe mtelledus purus fecundum fe,qui extra intelligibile,nihil poteft intellige*
reeffepoíle.Cam igitur hoc ita fiqnonintelligit intellecftus ille aliud inteliigibile,
neqjeriteiusintelligerealiquidaliudjfedinunitate effentiæ,eft ipfe intelligens , QC
idquodinteHigitur,atc$ adus ipfequieft intelligere.No erit igitur ueritas aliud aliquod, ab inteliedhyiecg uita qua uiuit,alia erit ab ipfo uíuenteíntelledu/ecuduni
omnem uím QC naturam intelledualis uigoris,quæ omnia fecudum fe ambit,& om
nía fe faciqquando omnia in ipfo ipfeJFiliatío igitur,eft ablatio omnis alteritatis
diuerfítatis,6¿ refolutio omnium in unum,quæ eft transfufio unius in omnia. Et
hxc&twts ípfa.Nam cumDeus fitunum,in quo omnia uniter, quæ eft transfufio
unius in omnia,ut omnia id fint quod funt,ó¿ in intelleduali fruitione,coincidit eG»
fe unum in quo omnia,0¿ efte omnia in quo unumttunc rede Deificamur, quando
ad hoc exaltamur,ut in uno fimus ipfum,in quo omnia,QC in omnibus unum.Necp
putes has locutiones præcifas,quoniam íncffabílía}locutíoníbus non a ttinguntur»
Hinc autem profunda meditatione,fuper omnes contrarietates,figuras,!pca, tem pora, ùnagines,ÔC cotradiones,fuper alteritates, difiundiones, coniundiones, affîr.
mariones ÔC negationes,opus eftuteleueristquando per tranícenfum omníu proport!Oíium5compara£Íonum,ó¿ ratiocinationum, ad puram íntelledualem uitam,
tu filius uitæin uitam transformaberis ♦ Ethæc fit huius tem ports, de theofi,qualicuncp licet remota ualdè coniedura,in qua,quæefte pofsitaltifsimæ profunditatis
eius dcfcrip ti o, fuper rationem omnem afeendendum efte,ad ulterius aliquid fuprà
id,quo,d figtus quibufcunq; cxplicabile,eft in puritate (implici(quantum potes) co
tjcias.Hæc fiedehoedida fint. Quoniam autem te maximèoptare no hæiiro,ut tibí
conceptum uiæ pandam,qua in huius tempons ftuxu,ad ftudium ipfum filiationis
pergendam elle conqciothinc adhuc,prout occurrit jidipfum explicare conaboñ
'Dico autem refolutorías (cholas,deuariainuolutionenos reuelare, fi ad unum Si
modos üníus refpexerimus ♦ Non quidem,quôd unum ab omnibus confiderationibus abfolutum,quod eft omnium príncipíutn,medíum,&finis,imó in omnibus
omnia,innihilo nihihfit entibus intelligibilibus,rationalibus 1,feiffenfibilibus,quo/
uifmodocoordinatum,utaliás índoda ignorada explicauí,cum ínafcenfu uel defeenfu rerum,ad maximum fimpliciter,deuenirinequear,fedremanet fuper omne
ordinem gradum fuperexalcacuntNihilomínus illud ipfum unum,etfi inattíngí
bile remaneat,eft tamen idípíum unum,quod in omnibus attíngíbílíbus attingitur.Vnum igitur er,it,quod omnia, fimul idipfum inattingibile unum, in omni­
bus attingitur.Quafi fi quis diceret,monadem innumerabilem, quæ tamen eft om­
nis numerus,&in omninumero numeratur innumerabilis ipfamonas. Non enim
aliud elle poteft,omnis numerus q monas,habet enim denarius,omne id quod eft, 'M0na^
â monadejfine qua nec denarius unus quidem numerus,nec denarius eftet. Quôd
enim eft denarius,penitus ex monade habet,necp eft quid aliud à monade, necp eft
quicquàm redpiensàmonade,quafifibipræter monaejem effe aliquod conuenire
pofsit:fed omne id quod eft,monas eft.Nec tamen denarius numerus,monade nu­
merat,fed remanet denario innumerabilis,ficut & cuilibet numero, cum fuper omnèm numerum exaltetur innumerabilis,ipfa monas.Et quia fenarius non eft fepte/
narius,erunt hi duo numeri diuerfi',licet non fit alia monas íenaríj, alia monas feptenarrj.Non enim in ipfis,niii monas una in uarietate reperitur.Monas igitur,qug
<eftnumeriprmcipium,noneftinnumero reperibilis,fedinnumero numerabiliter
eft ipfaunitaSjSc in monade innumerabiliter.Nulla eft coordinatio ,(eu proportio,
numeralis ad innumerabileabfolutè,neq?abftraâi abfolutè,ad modaliter contra/
dum.Síccoqcere teconueníqunum íllud,quod eft omnium principium, ineffabile
elfe,cum fit omnium effabilium principium.Omnia igitur quæ efíarí quícunqjpof
futir,ineffabile non exprimunt,fed omnis elocutio ineffabile fatur. Eft enim ¿pium
unu pacer feu genitor Verbyd omne3quod in omni yerbo (ut fie dicâ) uerbatur,fie
in omni

124
ïntetlc&US mA

gijïri.

De Filiatione Dei

jin omni figno fignatur,8¿ fic de reliquis* Atquè ut alio quodam te ducam exemplo;
ntelledus magiftri,per omnia inattingibilis eft,in regione rationali & fenfibili.Hic
intelledus ex plenitudine magifterij,ó¿ uirtutis feu bonitatis mouetur,ut ad iimilitudinem foi uniat alios,uerbum mentale de fe generans, quod quidem eft fimplex
etperfedum magifterij uerbum,feu ars ipfa perfeda magiftri.Hanc artem, infpirare
uultmentibus difcipulorumjqUoniam autem non poteft,nifi per fenfibilia figna,intrarèin eorum mentem,attrahíta£rem,etexeo uócem format,quamuarieinibrmat
QC exprimimur ficmentesdifcipulor um eleuet,admagifterij æqualttatem. Omnia
autem uerba magiftri aucloremuerbi, intelle&um fcilicet, nequaquam oftendere
queunt,nifi per mentali concep tum,íéu uerbum ipfum íntelleduale,quód eft ima*
gó intelledus Jn tali quidem exprefsione dodrinç magiftri,refplendet aftedus ma
giftri,qui relucet ín pronunciatíone,8¿uaríéquídem,(écundumuarios exprimendi
modos,ut uerbum frudificet.Refplendetaftedus magiftri côceptus, in uerborum
fignificatione,reiplendet& ipfum magifteriurt^unde emanat, tam fcecundus atep
tam magiftralis.Neq? omnes modi pronuncíatiOnísáattínguntaffedum,cum tan«
tus (it,quod pronuncian non pofsic.Ne<$ omnes modi orationum 3 attingunt con­
ceptum,qui eft inexpreisibilis foecunditatis,cum fit ars magífterq. Ñeque oratio ÔC
pronunciatio,cumomnibusmodis pofsíbilíbus,exprímére pofiiint magifterium
ipfum intelledualetquanquam non aliud in omn* oratione exiftat,aut fignificeturj
quam eius ipfius manifeftatío,adfine transformationis,in fimilemagifterium.Tali
quadam fimilitudíne,príncipíum noftrum unítrinum,bonitate fuá creauit fenfibile
mundum iftum,ad finem intelledualiumfpirituum,materiam eius quafi uoceman
qua mentale uerbum uarie fecit refplendere,utomnia fenfibiliajint elocutionis na­
narum orationes,aDeo patre,perfilium uerbum,in fpirituuniuerforum explicate
in finem ut per fenfibilia figna, dodrina fummimagiftertj,inhumanasmentesfo
transfundat,^ ad fimile magifterium,perficienter transforment fit totus ifte fenilbilis muridus,ficobíntellédualem,S¿ homo finís fenfibilíum creaturarum,&Deus
gloriófus,principium,medíum,& finis omnis operationis fuæ.Eft igitur hocftudiu
ad filiatione Dei tendentium,ut omné effabile,ab ineffabiliincoordinato Qc fuperexaltato,cognofcat,atc£ idipfum ineffabile,fuper omne intelleduale effè collocàtum,effecj ipfum príncípiu,nkdíum,& finem,omnis intelligibilis, atep ipfum unu,
imparticipabilíter eíTeentítatís íntellígíbilís fontem,et omne id quod eft.Sicut meti
tale Uerbum eft fons trocalis,6¿id omne,quod eft fignificatur uerbo uocali,abfiÿ
ímmixtioneó¿partítíonéfuí,cummens,peruocaléuerbum,paftícíparí aut quouit
modo attingi nequeat* Verbum autem intelleduale noftrum ¿ eft ineffabilis uerbi
intelIediialiS,receptio.Omneigitur uérbuni,abfolutum ab omni contradione feti
fibilijin telleduale remanet, Intelle dualé autetri, intelledualiter de ineffabili id ha/
bet,quod eft. Ineffabile autem perintelledum,fi nominatur, abfoluto modo id fit,
ciim intelledualis modus,abfolutùs fit in ordine,ad fenfibiles contradiones .ineffa­
bile igitur,nec no minari necattingi quouifinodo poteft.Nomeri igitur abfolutfí fiuë entitasjfiueDeitas,fine bonitas,fide ueritasjfiueetia uirtus,aut aliud quodcffqj:
néqua^j Deum nominat innominabilem,fed innominabile ipfum Dem uarijs intel
ledUalibus modis exprimitHocaute modo,ineffabilis,efteffabilis,imparticipabiIis,participabilis,fupraomne modu,modificabilis,Deusigitur, eft principia fuprâ
una 6¿ modu,quí ín uno modo unius,(e participabile exhiber.Quaproptercontj
ciO,ftudiUm quo in hoc mundo aícéndere conamunad filiationis adeptione, in alio
fortafsis effe poftetut in uno modo unius,noftra uerfètur fpeculatio,atq3 ut praecifius loquendo,in exemplo quid uelim deguftes. Applica unu moda ad aliquid,
quod in omnibus efle &uigere experieris Experimur autem uim quandâ omnibus
ineflè,uirtus igitur abfoluatur pèr intellëdum,ut uim côfideres modo abfoluto. Sit
igituruis abfoluta,coordinara quædam máxímitas5ín fe habens omnesuírtutís gra
dus,modos,ín altitudínéuniuerfaii,ó¿ínfeile(ftuaíis (Implicitatis unitate: S¿ mo/
dus quidê altífsímus,quo fuperexcellens ipfa,ineffabilis atep penitus inattingibilis
caufa¿

Libellus.

ïil

cauta,omnis uírtutis,íntélle<ftualíter attingitur. Non eft enim Deus uirtus,fed do¿*
minus uírtutum. Deinde attendendum, Deum fuprà omne abfolututn Sí co n tra­
di umexíftentem,per qua mcuncp altifsimam abfolutíonem non attingi utieft, fed
cum ipfo modo abfoluto.Eo quidem modo abfoluto,intellecftuales naturæ,imparticipabilem intellecftualiter partícípant,utfintuírtutes, eleuatæ fuper omnem contractionem uinutiSjproutipfà uirtus ínfeníibílímudo,obumbratur.Abfoîutio an­
te uírtutís,modos habeüfine modo ením,non eftabfolutío ipfa partícípabilís.Abfo
latió itacp uírtutís,in modorum uaríetate,uarías participantes oftendit uírentes.Vá
•rtj igitur funt fpiritus intelle¿hiales,in abfolutionum uaríjs modís,uirtutem partidpautes,utomnes abfoluti fpiritus,uírtutem unam uaríé participantes,non aliad eft;
quám uirtus abfoluta,uaríjs modis participata Jam confpícís,quáta eft potentia fpirítus,quoníam eft uirtus,fuprâ omnem uim fenfibilis mundi exaltata Jn p ote tía igi­
tur uírtutís eius,complicaturomnisuirtuscoelorum,atheorumquæfub ípfisfunt;
ut omnis uis quæ in ipiïs eft,fit quædâ explicatio uírtutís intelle&ualis fpiritus.Participat autem fenfibilis hic mundus,ipfam unam uirtucem fenfibiliter, quam intellc
dualis intedualiterjnuarietare modorum .Contrahitur itacg ipfa abfoluta uirtus»
intelledualis mundi,in fenfibílí,in uaríjs participandi modis, codeftíaliterjn coelo;
animalíter,in animalibus,uitaliter,ín uíuentibus,uegetabilíter,in uegetabílíbus,mí
neralirer,in mineralibus,Et íta quidem de reliquis Jn omnibus igitur U attêdis, uim,
&eius reperis modum. Vnum eft igitur, quod in omnibus eft omnia,quae ídípfuni
modo fuo participant.Ita quíde deentítate,bonítate,&uerítate,utideuírtuteconijdas.Namentitasefthocipfum unum,quod omniaparticípant,qugfnnt,íícá¿bbniras,ódieritas.VndelegíslatorprudentífsímusMoyfesaít,Deumcreafleuníaeríá;
& formafte homínemjquafi Deus fit uirtus creatina leu formatiuajicet fuper ífta fit
omnia,fed ¿níinuarenititur,quomodopartícipatíone uírtutís eius, modo quo participabilis efhuarie cunda in elle prodiere.Ita quidem ait,Deum uidiíle,omniafuífie
bona^oftendens Deum fontem bonitatis,a quo,modo quo participabais eft,uariê
imía bona exoriuntur.Non eft igitur nifi unii,quod fine modo participari nequit;
Atq? utfuffidentíus ídípfum quod coníjcío,tíbi pandam,unfï eft,quod omnes theo
Íogiíantes5&phílofophantes,in tiarietate modorum,exprimere conantur ♦ Vnft eft
regnum coElorum^cuíus
una eft fimilitudojquæ non nifi in uarietate modorfi ex­
plicari poteft,ut magifterueritatis oftendit. Net^ eft aliud quod Zenon,aliud quod
Parmenídes,autPíato,autalíjquícun¿pdeueritatetradíderat:fedtmnomnes reipi/
cientes,uaríjs modis,ídípfum exprefferunt.Quáuís enim modi dicendi finí aduerfi;
&£ íncompatibíles uídeantur,non tarrien nifi ídípfum imam,fuper omnem contra/
ríetatem inattíngíbiliter collocatum,modo quífc$ fuo,híc affírmatíue,híc negatiué;'
hicdubíé,nífifuntexplicare.Vnaeft ením Theologia, affírmátíua,omníadeuno aí
fírmaos,Sf nega tiua,omnía de eodem negans,dubia,neq? negans,neq^ affirmas;
dífiundíua,alterfi affirmans,alterum negans,& copulatiua,oppofita affirmatiue
connecftens,autnegatíueípfa oppofíta copulatiue penitus abijeiens Jta quids om<
pofsibiles dicedi modi,fub ipfa funt Theologia,idipium ineftabile,qualitercuq$
exprimere conantes.Hæc eft igitur uia ftudij eorum,qui ad theófim tendunt,in mo
dorum quorumcunc^ diuerfitate,adunum ipfum aduertere.Quâdo enim quicunqi
ftudiofus fubtiliterconfîderando attendit,quomodo ipfum unum, omnium cauta,
non poteft non exprimi in omni exprefsione,ficut uerbum, non poteft non dici ini
omni loquente,fiue fe dicat loqui,(iue fe dicatno loqufitSc fibi manifeftu eft,uirtutem ineffabilis,omne dícíbileambíre,8¿ nihil dici pofein quo,modo fiio,caufa orni
nis dicentis Et didi non refplendeat.Nihil i carp reperiet aeré theologians fcholafti
cus,quodipfum perturbeqinomniuarietateconiedurarn,nec minus apud ipfum
hic dicit,qui ait,nihil penitus efleujille ^ait,omnia effequguidetur.Necuerius hic
dicit qui ait,Deum omnia effieiquam ille,qui ipfum ait nihil elle,aut non efle, cuni
fciat,Deum fuper omnem affirmationem et negatione ineffabilem,quicquid quifqs
dicat$C hoc ipfum quod quifip de ipfo dictation aliud effe,c|j modum quenda,qud
- dein-J

ni

De Filiatione Dei

de ineffabili Ioquens,loquitur.Sicut hac duç fpecíes,homo & afinas,genus aní^alí
tatisuario modo exprímuntHumana etenim fpecíes,ratíonaliter:afiniña,írrafio^
naliter.Secundum expreíTiónem humanæ fpecieí,tunc rationalitas convenire uú
detur animalitatúfecundum expreífionem afininw,rationalitas.Qui autem ad ge­
nus ipfum intuetur,quomodo eft ita fuprà íftas differentias exaltatum,& quoa es
prop terca nulla conuenitdífferentíarum:aduertít expreffionem fpeciei,eíTe mods
quendam differentialem generis,fuprà differentias exaltatiJta quidem de afína.
Vnde contrariæ illæ exprefliones,contrariorum modorum differentialium,non
impediunt mtuentem,ad unum genus fuperexaltatum.Oportet deinde ftudentem non negligere,quomodo in hac fchola fenfîbilis mundijn modorum uarierate,quaeritur unum,quod omnia,fed parto íam magífterio ,'in coelo intelligentia:
puré in uno omnia ícíuntur.Quómodo autem ídípfum fiat,expræhabitis corjeías.
Nam nullo tunc ratiocínatiuo difeurfu,ex fenfibiliter receptis,mens ipfa ad compræhenfionem mouetunfed cum mens ipfa,uirtutem abfolutam intellcdualiter
participet,ita quidem,ut fecündum naturae fuæ exuberantem uirtutem,notio quae­
dam fit omnium íntelligibílíum,quam quidem uirtus potentiain adum,per fenfibíliaíncítamenta,in hoc mundo ftuduit eleuare,dum poft hæc uis ipfa fit,aduata
ratiocinatione,&auiuificationecorporis,cui feipfum pártícípabílem fecïtliberata
in feuiuaci intelledu unitiué redihfecomperit uirtutem,quæ ÔC adualis rerum notío exiftinSicut enim Deus ipfe,eft adualis rerum omnium effentiadta & intel*
ledus feparatusÇ
in fe uiuacíter
conuerfiue unitus , uiua eft Dei fimilitu*
do ♦ Vnde uti Deus eft i pía rerum omnium ’eiïentia'i sta
intelledus Dei fimilicudó rerum omnium fimílitudo • Cognitio amem, per fímílimdínem eft : in*
telledus autem, cum fidintelledualis uiua Dei (tmilitudo,omnia in fe uno cognofcit , tunc autem fe cognofcit,quando fe in ipfo Deo,uti eft, intuetur,hoc
autem tunc eft;/quando Deus in ipfo eft ipfe. Nihil igitur aliud eft omnia cognofeere,quám fe fimilitudinem Dei uidere,quæ eft filiatio* Vna igitur fímplici
intuitione cognitíua,omnia intuetur,hic autem,in uarietate modorum,unum ¿p«
firm inquirit.Quapropter,uis ipfa intelleduaïis,quæ fe pro fuá uenatíone,ín hoc
mundo rationaliter atque fenfibiliter expandit, dum fe transfert de hoc mun­
do , recolligit?. Redibunt ¡enim uires intelleduales , participacæ in organis fen­
ilium QC ratiocinationum,ad centrum intelledualemt uiuant uita intelleduaii,in
unitatefuieffluxus.lamtibiiatispatere poteft,quomodo quædam fecundum me­
am qualecuncp cóníeduram,intelledualis natura,eft rerum uniuerfitas,intelledu•limodotÔfdumin’fcolis huius mundi uerfatur.quærit potentiam ipfam injacftu
ponere, &fe particularibus formis aflimulat.Tunc enim de uirtute fua#qua rerum
uniucrfitatemdntelledualiter in potentia gerit, exerit huius ÔC huius rei intelledGr,
quSdofe adu rei intelledxaffimilaLTransfertiirdeindehæcpotentiaaffmiïatiua,
íte particularius’in a<ftu pofita,penitus in adu>8¿ artem perfeaamagiftenpquando
in intelligibili calo,fefcit omnium¡fimilitudinem,ut tunc fit adu ipfe intelledus
intelledualis rerum omnium uniuerfitas,quando eftdifcretíua omnium notio^nec
tamen intuerur tunc ipfe intelledus qui equam, extrà intell igibi! e ccelu, quietis QC
uitae eius.Non enim temporalia temporaliterininftabili fucceffione,fed in indiuifibile intuetur præfentia.Namprxfentia,reu Nunc ipfum,omnis temporis compli
catiuum,non eft de hoc fenfibili muftdo,cum per fenfum attingi nequeat,fed de
ínteneduaIí.Sícquídemquanta,nequaquam in extenía diuifibili cotporalitateintuetur,fed in indiuifibili pundo,in quo eft intelledualis omnis quantitatis conti­
nuas complicatio,nec rerum alteritatem,in uarietate numeroru,fed in ipfa monade
íímplícíjíntelledualíter omne numerg co mplicanti.Percípít igitur intelledus,in tel
ledualiter omnia,fuprà omnê fenfibile,diftrahente,8¿ obumbrante modii * Mundâ
quidë totft fenfibile,non modo fenfibili,fed ueriorfiintelleduali fcilicetintuetur mo
ao.Dicit enim hæc cognitio perfeda,ea propter intuitio,quia ea pené eft differetis,
inter eâ ipfam illius cqundi cognitione^iftius fen^bilis3qu& eft inter notitiam qug
' .............. - .........................
. - .
pcr

Libellus.

127

per üiTum;8£èamqiiœ per auditum repemur. Qyan tó igitur illa, quæ peruífmn ge­
nera tur,certior clarior eft illa,quæ de eadem re per auditum efllcitur3tantô
am ;
plius multo,intuitiva cognitio alterius mundi,eam excellit quæ eft huiusjíicut fcíre .
propter quid,poteft intuitíua cognitio dici , cum in rationem reí fciens refpiciat,ô£ r
quiaeft,exauditii.Hæcficùrfïmde quæfito,ut tempus concefsít,defedíbílíter di*
dégrafé quçfo iécipias,alíoüeró tempore,fi quid excellentius Deus miniftrauerit,
nontelatebít.Valenuncconfraterperamande,6¿ tuis me fac orationibus partidpem,ut hinc translati, Filiatione Dei adipifcamurdnfilio Dei lefu Chrifto ? fempek
benedidOjAmen»
Libelli de Filiatione Dèi finis,. .

DIA LOG VS DE GEncii,Nicolai de Cula. i 4 47. Leodi).Interlocutores co nrax> y s.n 1 cola vi?*

f

:
i

'

Aepedeledabilifis reficimur variatis,minus licet præciofisjferculis » Hincquamuis Nicolae, ea tniniftrafti liberali traditione,
quæ ad indeficientem uidum anime,uiam præftant;non,ftt pro,-,
pterea quæfo tibi moleftum,fiadhuç fapidius exigam nutrimen .
tum. N ico L a vsJamdudummenofti Conrade,quoniam infa­
tigabili conatu,ad inçompræhenfibiie pergo,& gaudeo aut quæ
itionibusftimularijautobiedionibusimpellúdícítoigitur*con ;
R A o V s. Multa funt atq? magna, quæ fimul feofferunt, ignofees fi praeter ordinem
dixero. NI C.T ui arbitrrj eft,fac Ut libet. con. Primó nefcío,fí bene omnium fapien .
tum coíjcíó ínquifítionem,in uno terminari prmcipio.Poftquàm enim ad.fontem,.
per lacus et fluminis afeenfum deiienitur?fiftítur:termíni enim,no eft terminus^neq? ■
principi),eft principium. Vbi autem eft principi) & termini coíncídentía,íbi &C me­
dium coincidere necefle eft.Hocaütem uidetur effe ipfum Idem} in quo omnia ea<
dem3Idem ipfum.De quo Propheta Dauid aitflnitio tu terrâ.fundafti, ÔCopera ma­
nuum tuarum funt cœli lpfi peribunt,tu autem Idem ipfe es/i redé çonijçio,dicito.,
pi t c.Imó redifsifsimè,fed quid uelís,expedo* co N. Admiror quomodo Idem ipfe,.
eft omnium cauG, quæ adeó funt diuerfa &àduerfa. Tendit enim conatus inqúifitionísjad genefim uniuerforum,quam breuiter atque facile,quantum, fieri concedi?
tur,a te audírefummoperedefídero.Nic.Rembquam omnes prifeigrauifsimam acqj
inexplicabilem, deferuerunt: facili compendio, quomodo ego ftolídiísimus om*
nium,patefaciam? c o N.Quamuis feiam ex tua dodhinâ,nihil uti eft attingibi 1 e auc
exprefsibile(nam de genefi díuínus Moyfes,atc£ alij plæri<ç,uarièlocuti,dífficulta»
tem per uarietatem coniedurarum reliquerunt) fpero ramen aliquid tale pofl e au<
dire,de quo reficiar. N i c. Qui de genefi locuti funt,Idem dixeruntin uari]s modis,.
utais.Cur igitur admiraris, quod ídem eftdíuerfórum caufa?c o N. Qjfia Idem,ui-,
deturaptum natum elfe facere Idem, ni cola, vs¿Rede ais, Síhíncéft, quodom-,.
niaíuntabípfo Eodeni abfoluto, id quod fônt,&modo quo funt* Conrad v^,
Nifi planiùs exponas,rion capio, nicolavs* Primo npfti Conrade,attenta con/
fideratione quempiam feientèm fieri, co NR a d vs. Fateor,nihil inter ignorantem
óífcientemdifferentiamfeciífe.quámáttentamconfiderationem.Niçolav 5. At-.
tende igitur ad Idem abfolutum,S¿ ftatimuidebis,quoniam ipfum Idémabfolu/
tumiquoníám Idem,hinc æternum.Non poteft ením efte Idem abfolutum ab al.io?i
Nam cum(utais)Idem aptum natum fit facere idem,hinc S¿ alíud,alíudí abfolutum
ígiturldem,abalioquoeflet? c onradvs. Capio* nicol a vs.Hinc æternum,
fimplex¿interminum¿infinitum¿inalterabíle, immultiplicabile3
ita de cæteris#i
‘ CONRA«

J

ng

De Gencfi

c o N R A.QuSdo attenta meditatione àdûertô,negaré nequeo ifta.Necefle eft enini
Idem eflè aeternum,quia a nullo alio 'éfle potèft Idem flnterminû eft igitur,quia aster*
num fit infinitum,inalterabile^ham alteritas ab alteroéftJdém autèm^per fedícítínalteritatem,fie & ¿mmultïplièàbiïitatèm,qûae fine alteration? eflè nô potëit. Admit­
to plane iftam aflèrtiônèm-,quæ feïpfam ueram oftendit. K i c o l. Volo etiam ut at­
tendas,quomodo Deus alibi uocatur unus^SC Idem. Nam qui uirtutibùs uocabülo
rùm,diligentiûs operam impertiti fijnt,adhuc ipfi Idem unis praetulerunt,quafi idea
titas fit minus uno.Omneénihi Idem,unum eft,& non econuerfo.Illi etiam,QC ens,
& aétérnum,6¿ quicquid noti unum,poft unum fimplex confiderarunt, ità PlatoniPldfMîri. ei maxime,tu uero concipito Idem abfolùtè,fuprâ idem in uocabulo confidèrabile,
Tale eft de quo Propheta loquítút3quohiám eft ipfom Idem abfolutum, omni diüèrfitati & oppofitioni foprapoíítiimiqüoníam Idem. Nulli igitur alteri eft ideaut
díuerfom ineffabile Idem,in quo omnia Idem. Vriiuérfale QC particulare, in Eodem
ipfum Idem,utiitas SC infinitas ín eôdémjldem. Sic àcftus ÔC potentia, ficeflèntïa 6É
eflè,imo efle non eflè,in Eodem abfolutô,ïdêipfum eflè neceflè eft. c o nr a. Ifta
•mihi quando attente confidero,patéiícunt*ldem enim dicunt plufes,qtff rem dicunt
eflèjfimiliter &idem,fi dicant eam non efle.Vndeabfolutumldemtaleintelligo, in
qùo 0ppofitio,quæ ídem non patítuf,ínuenírí nequit,ut oinhía alia diuerfir, oppoíi ta,cómp ofita,contrada,generali a,fpécí alia,S¿ caetera id genus i Idem abfolutum,
longius lèquantun NIC o l4 Bene capis Conrade.Nam cum dicimus diueríum eflè
díuerfom,affirmamus diueríum éffefibíjpfí ídemmonením poteft diueríum effedi
iierfom,hífí per Idem abfoltitum,per qúód omnequod eft,eft ídem fibíjpfi,& alte>
rí aliad.Sed omne quod eft fibí ídeñi,&alteri aliud,non eftldem abfolutum ¿quodl
altérí nec ídem nécdíuérfoin.Nam ídem alteri,abfoluté Eidem quomodo conuehíretáieé diueríum,qüomodo éním díuerfitas,poffet conuenireEídéabfolutóiquódl
eftomnemdíüérfitatem&alteritatemanteuehíens. co nr a. Intellígoteúelle,níhílomnium entíüm effè,quodnô fit ídem fibíjpfi,8£ alteri aliud,hinc nullum tale
eíte Idem abfolutumJicet cum nullo fibíjpfi eodem,alteri diuerfojdem abfolutS
fitdíuerfom.Nic ol. Redé concipis,nam Idem abfolutum,quod&Defí dicimus,
non cadit in numero cum omni alio,ut quôd Deus et coelum,fint phira aut duo,aut
alía,8¿díuerfa,ficutnec coelum eftldem abfoluta, ut coelum quôd eft aliud â terra.
Et quialdem abfolutum,eft atftiiomnisformæformabilis forma,non poteft forma
eflè extraIdem.Quo enim res eft èadem fibijpfi,formaagit,quôdautêeftalteri,aliaî
eft quia non eft Idem abfolutum,hoc eft omnis fôrmæ forrria.Eft ignur Idem abfolu
tum^principium,medm,& fims,dmnis formae,& adus abfblutus omnis potentia^
Idem incóntrádüm,ínalteratum,ín ipfo,uniuerfale non opponitur p articulari, quia
poft ipfum fimtiuriiuerfaie enim,eft fibijpfi idem,& particulari aliud, fieÔi particuiare.Superexaltatum igitur èft Idem abfolutum, ómnibus intellectualibus uniuèrià
libus,ÔC realibus particularibus exiftèrttqs. c 0 N R A. Quando aduerto negari non
pôflè,quodlibet eflè idem íibtjpíi,uideó Idem abfolutum,ab omnibus participará
Nâm (ildem ábíblutn,effet ab omnibus àtiûd & diueríum,non eflent id quód font»
quomodo enim quódlibet, effet idem fibijpfi abfoliitSldem, ab ipfis eflet diiieffum
&diftiri(ftumaut aliudf fic fi pafticipans Idem, effet ipfum Idem, quod participat,
quomodo effet akerhquod etia fibqpfi ídem,diueríum í’n i c o l. Acute capis. Nec
te moneat Platonicorum,quamuis Íubfilís, confidératío, primum ímpartícípabílítetfuperexaltatum.Intellígeéním abfóíutumunfi.ín identítatefquam poft ¿pfüm
primum abfolutum,unúm eflé aíüntjidentícépártícípari . Sufficiat enim tibí qüalicuncp módó paítícipetur,nón eflè omnia fibí idém,hífi ab ípfo,á quo omhià,qui èft
Idem abfolutuni.Et quía íam antç,plæra<ÿ talia fæpêâ me audiftíjpro compendióla
facilitate,hæc ficnffcdéabfoIütóEodem,dídá finuAniplíus téritábo præmifla ex­
planare. Aiebas tujldem aptüm ha turn fàcèfeidêntègo hoc admittens, elicui hinc,
omnia quanquàm uârià & diuérià jid effe qùôd font,etiam modo quo font. Admira
batís tu,properabo tedéipíá admíratíone3faciíí compendióábfoluére. c ónr a.O
quantum
i

-,

.

■

Dialogus;

>

129

. quantam plàcebis,fi efleceris, modo per me appræhenfibili,iit (pondere uíderis* N u
c o la v s. ludicabis tuipfe mepromiffa adimpleflè,& primum non hæfitas, Idem iz
dentificare. Nam quomodo poíretldem,ex eo quialdem,diuerfificare cum diuerfiz
tas,in Eodem abfolucofit Idem,poft quod loge pofterius eft omnis diuerfitás. Non
eft igitur Idem,aptum natum nifi identificare,^ hoceft idem facere. Hinc omnis res,
quia ídem fibíjpffiidentificatiut intelledusintelligit,uifus uidet,calor calefacit,0¿ ita
de omnibus. Et quia Idem eft (mmultiplicabile,hincomnisidentificatio,reperiturni
affimílatíone. Euocat igitur Idem,non idem in ídem i Et quia Idem immultiplicabile,
per non ídem ínattingíbile,non idem furgitin conuerfione ad idem,
fic reperi/
turinaifimulatione,utcumabfoiutaentitas, quæ eft ídem abfolutum, êuocar non
ens ad idem: tunc quia non ens, non poteft attingere multiplicabilem abfolutam en
titatem,reperiturnonensfurrexilfeinconuerfione,adabfolutarn entítatem,hoceft¿
ínaífimulatíone adipfumIdem. Aftimulatioautem,dicitquandamcoincidentiam
defceniùs ipfius Eíufdem,ad non ídem» 6¿afcenfus non idem ad Idem. Poteftigitur
creatio,feugenefisdici, ipfaaifimulatio entitatis abfolutæ, quia ipfum Idem identic
ficando>euocat nihil,aut non ens, ad fe. Hinc fancfti, Creaturam Dei dixerunt fimili/
tudinemacimaginem. Cumautem unitas, quæ coincidit cum Eodem abteluto, fit
¿nimultiplícabilísjquía Idem, quæ QC unitas: ideo non unum, cum abfolutam immul
tiplicabilemidentitatem, attingere nequeat, non poteft nifi in pluralitate reperírú
Dum igitur ipfum Idem abfolutum, quod eft &C ens, unum & infinitum ad fe euo­
cat nonidem:furgitaffiimulatio in multis, ipfumldem uarie participantibus. Plurali
t^sigitur,alteritas,uarietas&Cdiuerfitas,&cætera talia,fargunt exeo, quia Idem identificat. Hinc ordo, qui eft participatio ipfius Eiufdem,in uarietate,hinc harmo
nia,qiKçldemuarièrepræfentat,contenant ¿¿conclamant omnia, quamquâ uaría,
Idem ipfum, hie confonans clamor, eft aíTímilatío. Sic igitur eft ¡<.<¡<^0^ ieuotna/
tus,qui mundus dicitur, exortus, in clariori repræfencattone inattingibilis Eiute
dem. Varietas enim eorum,quæ funt fibijpfi idem,
alteri aliud,inattingibile Idem.,
inattingibiliteroftendunt,cum tantbplus Idem in ipfis refplendeat, quanto magis
ínattíngibilítas,ín «arietate imaginum explicatur. Coincidit enim inattingibilitas,
eum eodem abfoluto. Hincpatet,redtemedixifte,exhocomniaid efte quod funr,
modo quo funt, quia Idem identificar. Hæc igitur, perfeda confequentiajdem abfo/
lutum eft. Igitur omnia funt id quod funt,& mod o quo funt, ut omnium rerum,nui/
Ia fit ratio aut caufa, nifi quia Idem identificar. Tu uero, cum «ideas innumeras res,
hanc rationem abfolutam participare, cum quælibet res fit eadem fibijpfi, aptitu/
dinem habeat ad faciendum idem, tanto perfedius, quanto magis ídem,cum hod
etiamfimulconfpicias, quamlibet rem alteri aliam : intelligis facile, omnia eflTeid
quod funt,quia per Idem abfolutum, ad inattingibile ipfum Idem euocata, talia in ate
fímílatione, utfunt, reperiuntur. Poteris nunc porfecftionem graduum,entium, fuarum uirium ÔC operationum, numerum, pondus, menfuram: ad caufam eandem, fi/
«eidem ipfum, modo qui uiribus ingenij dabitur, reducere, atquefcire, quomodo
generationes,corruptiones,alteratíones, & cætera huius generis, ex eo funt, quia I/
dem ídentifícat. Nam cum ad clariorem inattingibilitacem, quæ cum Eodem abfolutocoincidit,melius reprpfentandam, entia in affimilatione ipfius Eiufdem, quo­
rum quodlibet eft idem fibijpfi, ÔCalteri ualdeoppofitum conueniat, ut fíe infinitas
feu inattingibilitas, in maxima oppofitione participantium, quanto clarius patitur
condítiopartíciptntíumexplíceturíhincfuntoppofitarumuiríum , entitatem ipfam
participantia. llla autem, cum quodlibet fit idem fibijpfi, nituntur identificare: ficut
caVdum calefacere5frtgidum frigefacere. Sic cum calidum non calidum, ad íüiiden/
títatem uocat,
frigidum non frigidu,ad fuam identitatem uocat: oritur pugna,
ex hoc,generatio,& corruption queep talia temporalia, fluida, inflabilia, &, uarie*
tas motuum, lam uides unam omnium caufam. Quod fi tibi aliud uidetur, planeque
dixi, ratione refellito,gaudebo ínftruüego enim curfim, facili compendio, ficifta,ut
promifla explerem,pcrftrinxi, forte ad pauciora refpíciens, quæ erroris caufa fæpè
1
exiftit.

ijo

De Gencfi

exiftit conrJIdvS» Sa tïsfecifti perabundê, nec occurrit quícquam o brj cienda m g
imo dum lie te difcurrentemobferuarem,experimento didici,unam & eandem,inac
tmgíbílemdodsE ignorantia? illuminationem, in omnibus, quæ &'nunc,&fæpèante
locutus es, mihi in ueritate modorum explicatoriorum,darins reiplendere,ut tradiclones tuæ,undique eandem redoleant artem, cuius funt aflimilationes, quando ni­
hil nunc nifi Idem ipfum,quodfæpêaîiomodoaudiui,apprghendi.Idem enim abfo/
lutum eft,8¿ maximum abfolutum,quod eft ineffabile S¿ ínattíngíbile:6¿ fie íneffabí
k, omniumdicibilíum caufa eft, óí inattingibile, omnium attíngibilíum. Et íam mi/
hi notam fedfti infinitatem,quæcum Eodem abfoluto inattingibilicoíncídít, ín in/
numerabili mulcírudine,part(cularíumentíum,claríusrefplendere. Quando enim
omnem numerabilem numerum,excedunt particularia entia,quorum quodlibet eft
idem fibqpfi,& alteri aliud,qug tamen inattingibilem infinitatem nonattinguntida
rior fatfta eft,inattingibilitasabfoluti infiniti. Et quia Idem abfolutumeft in omni/
bus,quoniam quodlíbet ídem fíbqpfí,ua ria eft omnium concordantia uniuerfalis,
generica, uel fpecifíca,ficS¿dífFerentía, fine qua concordantia prêter inattingibile
effe nequit. Sic oideoæternum, quod eftidem abfoluto, effeIdem inattingibile, Q£
hinc efieinnumerabiles uarietates durationum,quæ omnem rationalem menfuram
excedunt,ut fic inattingibilitas,£terniEiufdem,perfe&iusrefp!endeac. Video fatis
apertepotuifte inquifitores genefis rerum defecifle, qui ifta non cofiderarunt. Nam
quidam ex eo,quia feníerunt durationem mundi immenfurabilem: ¿udícarüc ipfum
2Eternum,cum çternum,fit Idem abfolutum,inattingibile omni duratione,cuius inac
tingibilitas,inimmenfurabili duratione^plus pateicit.Himihi decepti uidetur: quafi
fi oculus iudicaret5aliquod corpus participansiph^ricamfiguram in parte, qua uide/
tur,ideo efie perfedam fpheram, quia uidere nequit, quod non fit fphfra ( oculus e/
nim; unico contuitu, fphæram nequit intueri) fed ficutcomponente ratione, iuua^
mur in apprehenfibilitatefphgrgper uifumiita necefleeft, ut alto intelledu iuue«
mb,r,qui nobis oftendir,menfuram rationalem,improportionabiliter infra æternum
deficere? ut non fequacur,boc efie ^ternum, cuius duratio eft rationeinappr^henfibi
lis: men fure enim ratïonales,quæ temporalia attingunt,non attingunt res, a tempo/
re abfolutas,ficut auditus,non attingit quicquâ non audibílejtcet día finí rationi at/
tingibilia. N l CQ L a vs. Optime infers,d¿ de hac re alias quid fenferim audíftí.Satis¡
nunc fit, quod cognofcimusjdem abfolutum omnium caufam, quodep aeternitas ab/
foiata,fitinattingibilis,peromnemuarietatemimmefurabiliumdurarionum,ac§d'
hac inattingibilitatem£terni,cognofcimus lucefcere, in immenfurabilirate duratiopa-irtdieiîà. num: quodep Peripateticorum di&um^Sdumfuiffeabaeterno, prout ipfi gternum*
t Platofíiíi».per rationem menfurantem inattingibile allerunt,uerum eft. Sed uerius Platonico/
rum,qui ipfum genitum dicunt, quicp eternum Idem ipfum abfolutum uiderfit prim
cipium. Nec tamen negant Platonici, immenfurabilitatem durationis, concurrere
cum genitura:quodÔinoftriSandti, clariori quo fieri potuit modo exprefierunt,
mundum in principio feu initio facftum. Manífeftum eft, quod principium ftu i niti ft
mundi,noneftinalio,fedIdemipfumabfolutumeft principium, medium, SC finía
mundi,&Í non fecit Deus durationempotius extra Idem abfolutum initium haber
quàm mundum. Per mundum igítur,á¿ omnia qu^ in mundo funt,ficutnon attingi/
tut quicquâ mundi uti eft,ni(i folum in Eodem abfoluto : ita nec duratio, pqteftuti
eft aliqua menfura, attingi. Quomodo enim attingeretur Idem per aliud, nifialiters
per menfuram durationis unius,duratio alterius,quomodomefifra fieri poflet,cum
incommenfurabíles fíne Sí ignotg: folum enim idem abfolutum, eft adgquatííTima
mcnfura,onrtnium qualitercuncpmenfurabilium. co N R Ad v s; Acquiefcerem facile
omnibus,mfimeliberMoyfi,degenefiretrahereLNampoftumusratione,fecundft
PliiüM. ibi narrata,benehabita, temporalem menfuraminittj mundi,quodnondumad fepte
millia annorum peruenit,eiicere,licetin Plini) hiftorianatiiralifii alijs multis, aliter
faipcumlegatur, nîcolavs. Ego Moyfi feripturasadmodum magnifacio, 8£
eas uerilfxmas fcío¿ quando ad fcribcncis intentionem aduerto « Nam Deum#muiy
dum

Dialogué

ijí

dum,atque hominem,ad fui imagínem,S¿ ipfum bonum ualde creaffe58¿ peccatum,
per hominem in genus humanum, non per creantem intraffe : atque Deum multis
medtjs,hominem â uia mala,quam âparentibus primis,non à Deo contraxit, reuo/
cafte prophetqs,promiffis,& donis, atque quod ipfum reuocatum legibus armauic;
ad refiftendlim corruptae inclinationijquodq? fuperhæcomnia,addiderit eidem pro
miffionc filiationis Dei,in filio fuo,fi crediderit,& fecerit mandata:quando àd ipium
Deum,cuius eft Deífícare,adnerto,nec ex eo quia Chriftianus, aut legi aftricftus, fed
quia aliud fentire ratio uétat,penitus & conftantiffîmêàdmitco
aftruo ♦ Vbí uerô
Moyíes modum,quo bæc adá funt, omnia humaniter exprimit, credo ipfum ad fi­
nem,ut uerum, modo quo uerum per hominem capi pofiit, eleganter expreiTifte;.
Sed ufum fds modo htimanojádfinén^ut homines humaniter inftruat, quibus poíí
humanum modum,adqcit fuo loco talia,ut intelligentes intelligant, illa quæ moda
exprimunt inattingibilis díuíni rriódí,eíTe humanam afTimilationem.Nam quando
aperuit, Deum nihdomnium éffe, quæ uideri, aut figurari, aut infculpi poftunt, at/
que quôdipfefolum in ueftigqs,quæfuntpoftériora eius,uifibilisfitper hominem,
quod^ ipfe infinitæ potentiæ,nihil agatper temporales morasîfatis óftendit,fe crea
tionismexpreffibiIismodum,fiumaniterfiguraire*Vndeiapientes,qui inuifi bilem
Deum, omnia utuoluit, fimul aiuntcreailè, non contradicunt intentioni legislator
ris Moy fi, ficut nec altj plæriip, qui alios confinxerunt modos, & ad hoc maxime fa
cit,quia cum de homine loqueretur, ipfum Adam appellat, quodeft appella tiuum,
in fuo fignificatOjhorninem fue mafculum fiue foeminam com plicans.Éc ob premiffa atque alia multa,quæconuenientius alibi tradari poffunt, principium Genefeosj
prudentibus mandaturferuari perïudæos,ne líteralis iuperficies,noaitios offendatPrudentes autem, atque in Theologicis perítiores,fcíehtes4díüínds modos,fine ap/
prehenfibih’ modo eiTe,non offenduntur, fi configurais aflimflatorius ad confuetu/
dinem audientium contrains, reperitur-lpfieriim abfolùunteumàccntradioneil
Ia,quantum eis poffibile fuerit,üt intueantur tantum Idem abfolutum, identificare.
Hi tic éofdem nec diuerfitas hiftoriaruiTi,rationum>temporis,nominatio hominum,
aduérfatiofíuxusflüuíorum,qutexmedioParadÍfíriarrantureffíuerc,d¿ quæcpalia
etiam, ii forent abfurdiora,miriime offendunt,fed myfteria fecretiora exabiurchod/
bus uenantur. Sicut in exercitatis maximis ingenijs fandiorum, circa eam Genefeos
partem,feperirepoteris,fi Ambrofium deParadiío,6¿ eundem inHexameron,Bafi Avbrofws,
iium,Auguftinum,Hieroriytnum, & talés leditaueris. Quales omnes, licet difcre^ ztfVws.
pare in plerisqj uídéantur,aduerti uti prudentes, in pnncipali concurrere, licet mo/ A^gr^idum noriomnes adlitteram admittant,ibidem narratum* Quorum omnium confide
rationem,circa modum fic accepto, quafi fint fapiénrum uarij Conceptus inexprefti/
bílismodí,noh nifi meadldemipfum,quódquifquéní(useftaffímilátoríeconfígu
rareconuerteris,& iri eo quiefcens* C 6 N R ad v Si Placet ualdè éa à te audilfe, maxi­
me depríncipio Geriefeos. Nam ut intelligo,efat intentio legislator^ tina,quam af­
firmas ueriiïimam,proutomnesfiâpientes, fed hiftoriam modi non negas: quia dicis,modum humaniter propter audientesjut frudum fa ceret, fie biftofice redadum:
quamuis homo,diuinum modum,nec coricipefenecexprimerepoffit,nifiuariaaffimilatione. Sed quia Propheta noftér Dariid, cuius uerba,qui de Eodem abfoluto
locutus eft, abunde explanafti,alibi dicit, Verbo Domini coelos firmatos,& fpiritu
oris eius, omnem, eorum uirtutemiedoceri fupplicó, fi hæcaifimilatio conueniéntêr
fe habeat,maxime cum in radice uideatur â configurationeMoyfi, non multum díuer
fa- ni c o L a vs* Modum quo cunda fun t aprimo, quíscpconrj cere nifu s eft, fed ex
prudentioribus Philofophishabetur, ita a Deo puriîïimointeUedu , penitus atque
perfediífime in adu exiftentefformas naturales rerum, imperio uolunratis oriri, fi/
cut imperio architedonící,cui inftfumentaobedíunt,fprmad ornus. Vnde ut cornpe
diofius dicam,per præmifïaoffenditur, omneagens (quia idemfibfjpfi) identifica/
re. Igitur omne agens, in agendo,quadâ fimilitudihe creationem repræi en tat. conR a D v s * Non dubium, fed clariori modo, una quâm alia adío. Hinc oro, propín1 i
¿jmorí

IJ‘2

De Gen cil

Ymiuj. quioriaffîmilarfoneperteduci. ni cola vs. Perlibenter^quantiimiidhcoccurrifi

Vidiftí puta nafa, uítrifícatoria arte fieri. conradvs» Vídi. ni col A v s. Satis
illa te ducere poterit. Nam uitrifex, materiam collígít,deíndeipfam in fornace,mini
fterio ignis adaptat,poftmedíátecannaferrea,cuícollígaturmatería^utrecípíatper
influxum artificis formam uafis,concepti in mente magiflrí , uítrifícatotípíritum in«
fufflac,qui fubintratipfam materiam,mediantefpiricu,mouenremateriam, adin*
ternionem ma giftrï, fît uas nitreum per magiftrum, de materia quecaruít omniforme
uafis. Qu® adeo eft formans materiam,ut fît uas tale talis fpeciei, quod materia ipfa
tunc ftans fub forma,caret poffibílitateuníuerfalí,ad omnem formam uafis, quiauniuerfalis pofllbilttas eft a ¿lu fpecificata.Sed quâdo magifter,de hoc uafe huius fpe/
ciei,aliud alterius fpeciei,efficere proponi t,uidens neque uas iftud 3 aut eius partes*
cum fintparces eius, fe habereporfibiliter adid quod incendit, cum quodlibet fit to/
tum Ôf perferum, & eius parces fint illius totius partes : facit uas aut eius fragmentai
reuerti,ad primam mareriam, tollendo aftuahtatem formar,qua ftrmgebatur,6¿ cum
tunc fitmateda,per refolutionem ad fluxibilitatem & uníuerfalem poffíbílí tatemare
dudaiíterum de ipfa,uas aliud efficit.Tali licet remota fimilitudíne. Deus (licet non
colligatex aliquo,quod non cream’t pofiibílítatem rerum) omnia in efle producit, fi
attendis,calore Solisjita utitur natura in fenfibilib. formis * fient uítrificacor igne*
ÔC agit natura,uti fpírítus uítríficatorís,S¿ dirigitur natura, à mente fummi Opificis*
ficuc fpírítus magíftri, ámente eius. T alia quaedam S¿ alia multa elicere poteris, con
r ADn Optíme affimiiaftí genefln fenfíbílium,6¿ quafi in exemplato paradigma
te íntueor,qaomodonaturaeftpríncípíummotus, quomodo calor eft inftrumeritO
naturae,quomodo locus eft ut fornax, quafi calor fitcultdltis,& locus uagina.Multa
de natura,quae ineft ut in centro,ex hoc capio» Vniuerfaliorem fi potes, applica quay
fo fimilitudinenr N r c o l a V X Multa confideranti occurrere poíTunt,fatís apta pa/
radigmata.Sed puto quod docere,fit inter nobis notas pperationes,fatis propinqua
DWeri. affimilatio uniuerfalis modi creatíonís.Hincípftm Moyfes,Dauíd,ó¿ cstteri Prophe
tsEjtanquam propinque modum creationis figurantem,affumpferunt.Dodor enim
ad finem,ut ad identitatem magíftertj, non d o dum d ifcípulum uocét; flentium, ad
uocem in fimilitudinem fui conceptus uocat,8¿ furgit filentium,in affirmlatione co/
ceptusmagiftri. Qùæ quidem affímíiatío,eft uerbi intelkdualis, quod in rationali*
illud ía ienfibili tiguratur.Vnde fenfibile,quo ad eius uocalitacem, furgit de filen/
tío per gradus,de confufo fono, in díforetam articularem uocem: docente enim ma/
giftro,remoti us díftantes,fonum quendam confufum audiunt. Sonus ¿gítur poífíbp
litas,ceu nocís propinqua materia exit. Quapropter,dum de filentío uocatur,prímo¡
oritur fonus,quafi uocis poífibilítas,ut fie poílíbílicas, qua fonus, nec fit Olentium,’
nec uox formata,fed formabilis. Deinde oriunturelementa, de confufo fono, poft,
combinado elementorum ín íyllabassfyllabarum in dicciones, dícftíonum ín oratio
nem; 0¿ hac quidem eo ordine,gradatim inuosatione filentrj,in uerbum uocaleexo
rid conftat,licet differentia prioritatis& pofteritatis, non fane per auditum attinga/
Vertes- cur. Eft deinde uerbum magiftrificprolatum,infetenenstriplicem ordinem. Nam
tâ eft ipfum tale uerbum,fenfibile, & fenfibílibustantum auribus attingitur, per peni/
ta
tus uocabula ignorantes,hie modus eft beftíalítatís.Omnes ením beftix,cum ho^
mine ignorante uocabula,non aliudquámuocemartículatamj attingunt, eftdeinde
tier bum ipfum rationale, quia per feiêtes uocabula attingitur. Vnde cum fola ratio*
uocabula capiat,fic attingitur per hominem tantiï fermo magíílrf non per beftias»
Sed quia poteft grammaticus,tantum attingereíermonem,8¿ non mentem magiftri,
qui in fermons,conceptum Mathematicum,udTheologicum,nititorexplicare:ha/
bes uçrbummagiftrijinfuperiore ordine rationale exiftere. Deinde quoniam Ma*
thematícus,aucTheologus¿mentemmagíftríinuerboeiusintuetur: tierbuœintelletftualeexhocelícístertqordínís, quod geritproximam fimilitudinem mentisma/
giftri. Vides etíam,qub ad uocalitatem ipfius uerbi, quandam uirtuteminmagiftra
fpiratiuam,ex qua uarij motus linguae labiorum,^ aliorum inftramccorum}prodire
i .
"
'
.
•
<icceffe:

yitrum,

Dialogus.

ijj

necefleeff, ut fit tîbcale uerbum. Partícípantígítur motores ( qui & Mufae à Poetis
uocamur) uari¿ fpiritum arteriarum, lingua, labiorum, mandíbulas, proferentis: ut
fint fpírítus,uariemouentes inftrumenta, adeandetn intentionem proferentis. Sic
Propheta,affimilat conuehientiflime, creationem uerbo 8cfpiritui oris. Forte hæc
eftipiuis fandi Moyfi intentio , qui configurat fimiliter creationis modum ,uerbali
çxpreffîont Ait enim : Dixit Deus, fiat lux :
fa da eft lux, ut facilitatem in crean­
do,compararet uerbo dicfto. Et hinc maximi myfterij ineffabile Dei nomen, quod
Graeci (quia quatuor Hebraicis charaderibusfcribítur)
appellant,
& ftW profertur,fortequoniam eft complicatio omnis uocalitatisdneffàbile dicitur,tanquàm fons omnis effabilis uerbfquafi ineffabilis in omni uerbo effa/
bili,utcaufarefplendeat. Videtur enim maximi profedusftudium, poffeuenariin
hacconfiguratione, ad effluxum entium àprimo:circà omnia,qu2E païïïm (èconfide
randa indiftindione, ordine, motibus &altjseundis offerunt, ociofè
diligenter
attendenti, nifitibi aliud occurrat, conradvs. Nefcio cui aliud uideri poffit,
quam quod maxime refert attendere,fandorum prophetarum fimplicesfoccundifsi
mas traditiones, & phílofophorum argutias. Nam magna facilitate,hoccompen«
diofimilitudinis,eodudusfum: ut rerum ordinem pulcherrimum intuear, fcilicet,
quomodo corporalia,Ont ob fenfibilem diferetionem
fenfibilís diicretio,ob ra/
tionalem,rationalis ob intelledualem,intelledualis obueramcaufam, qux eft uni/
uerforum creatrix. Video enim apertiiïimèl, in præmiflb paradigmate,fbmnem na/
ituramferuire intelleduali,ficut eius aiTimilationes,ut ipfa fit fignaculum uerp & ab/
folucæcaufæ, atque ut ffc omne ens,eius medio attingat fontem fui efle. Nam quid
quærit,omnis íénfibilís ínquíetatio,nífi dífcretionem íéuratíonem.Quíd quxríc om
nís ratiocinatío,nifi intellectum,quid quaerit omnfs íntelledus,!iift ueram abfolutam
caufarmidem omnia quxrunnquod eft quid abfolutum, cuius fignaculum extra intel
îedualem regionem,nonrepetitur. Non ením reperíturquiddítas,ab ore docen/
cis,niíí in regione íntelledualí, in qua caufa aera reiplendet. Si dicit Mathematicus,
omnem triangulum,habere tres angulos, æquales duobus redis, etiamfiquia eft di/
icipulus capiaqquoufquecaufam ueram non concipit, non inteWgir, patefada cati/
fa, quidditatem intelledus intuetur. Ira uideo in intelledu refplenderecaufam.Solus
igitur intelledus,habet oculnm,ad intuendam quiddicatem,quam intueri nequit,niii in caufauera, quæ eft fons omnis defiderij. Et cum omnia appetant efle, in omntbuseft defiderium,ab ipfo foncedefiderq, in quo ín ídem coincídit,efleÓ¿defídera/
re.lgitur omnium defiderium eft fecundum efle, ut rationalia rationaliter, fenfibilia
fenfibiliter,&ficde alrjs, efleappetant,& hocquidemoptime. Omnia igitur opti­
mum, fed fuo modo defideranr,quod unum & idem abfolutum bonum,ad quod om
nía uocata,eflc omnium defiderium,oftendit.Talia quidem,laetanter te dicente hau/
fi, gaudens me hac aperta fímílítudíne, multa atque magna de genefí ÔÉ naturalíce
repoffe,fed quia non défunt fandi,qui mundum libro feripto configurant,oro quid Liiw,
tibi uideatur exponas^ nicolavs. Nullum pidoremfperno, in quolibet idem
intelligo. Mihi apta fatis configuratio ad mundum. feriptus liber uidetur, cuius
fígna Sachara deres ignorantur,quafi Alemanno,Grsrcus quidâ Platonis liber prae/
fentaretur,in quo Plato intelledus fui uires defcripferit. Poflet enim attente figuris
incumbens Alemannus, ex differential concordantia charaderum, conqcere ali/
qua elementa,ex combinationibus uarqs»uocales: fed quidditatem ipfam,in toto uel
in parte, nequaquam nifi reueletur eidem. Vnde tale quid conijcio mundum, ubi uis
diuina configuratalatet. Cuius etii diligenti ínueftígatione per propofitione$,diffe
rentias,0¿concordancías,6¿ñad¿ofumdifcurfum ad quiaeft elementorum
combi
nationum deueniri poffit: nullum tamen nomen nec elementi,nec uocalis,nec combinationisproprium,exfeinquifirorinuenitjfed inuentis ratio difeernens,nomen
appropriai. Quod Moyfes pulchre exprimit, ubi Adam feu hominem, nomina rebus impofuiíTedefcribit,0¿ in proceffuhíftorh, caufam nominum, certam femper
rationem infinuat ♦ Hinc etiam uaria reperiuntur nomina rerum, fecundum uariam
I 5
rationem,

i|4

De Geneiï

ratíonem,8¿uaria homínaunius, ex uaria rationis coniedurai ♦ Soltrmhocflobisreè
uela t h'ber ille,qubd magnus & excelfus, fuprà omne id quod dici poteft, ille qui di­
gito fuo fcnpfit, stqiiequôd magnitudinis prudentiae &potentiæeius,non eftfinis»
quodqj nifi ipfe reueleqnihil penitus feiri poffiqatquequod nifi intelledus confor­
metur ei,non intelligit: quia nifi Idem abfolutum uideatur, non intelligentur conii/
guratíonesfímilitudínís eius,nemo poteft imaginem Socratis cognofcere,exeacau
w .
íam fcientixuenando,Socrace ignorato. Dic quæfo , fi quis artis inuentor alicuius
Mw. puta pídoiix, poíl quem nullis talis,ci^nonadfitcui tradat, relinquere artem uelÍL^inconfígúrabilempíngendiartem (quia mdius relinqui nequit) in libro depin
gat? nonne uidebis uarias figuras in libro, ex quibus mirabilem & incognitam arti/
ficis artem, conrjcer e poter is :fed artem quae eft forma fimplex omnium figurarum*
quæ ibi expreffa eft, iti omnibus SC ftngub's, abfoluta quidditas figurarum exiftens*
quomodo attingere uifu poteris, cum noti fit.uifibilis, fed folumintelligibilis, quo
quidem artis cares intelledudNonne Deus pater, eft fons artis identtficandi^uæ eft
ars omnis at eis complicatiua,8< abfoluta formalis quidditas, omnium formabilium»
qui eft filíusjuerbum,potentia aut fapíentía patris,& alqs multis nominibus dicitur,
quomodo igicurars ipfa eflendfin omnibus quae funt, explicata, poteft concipi per
non habentem intelledum artis,cum folus intelledus Dei patris,hanc habeat artem*
qui eft ars ipía. Ma nifeftum eft igitur, neque in parte, neque in toto, poftealiquid
qœddiratis per hominem attingi. Dum haec,humana meditatio rimatur,fuas defpi
dt’^nationes fyllogtfticas,^ adreuelatas propheticas illuminationes, obedienter
fe conuertit, & ita in cognitionem ( fe defpiciendo, quafi penitus impotentem) ad
ea quæ quæritpergit,ftc cognitio ignorantiae, humiliat,& humiliando exaltat,¿ida
dxtm facit. Quod optime Moyfes exprimit,ubi cafum hominis in ignorancíam,qug
eft mors intellecftus^dcfcripfit euenifle:quia fua ui nifus fuiqin fcientia Deo coatqu^
ri. Hæc forte te attendere, utile erit. conradvs. Imo maxime, quia omnium
rummamhancuideo. Etquia tot nunc tacfta funt, quae ih Prophetae uerbis complicita, me latebant: ne quæfo graueris hisadijeere, cur Propheta dicat, coelos uerbo*
uirmtes eorum ípirítu formatas, cum fit Idem abfolutum, quod omnia identifie©
agit ♦ ni co lavs. Experienda didici, authoritatem maxime ftudio conferre, qui
enim recipit dicftiimalíquod^uafí diuina reuelationepropalatum,8£ id qugritom/
ni conatu intelkdualiter uidere, quod credit: qualecuncp ditftum illud fuerit, thefaurus ubique latens, feinapprehenfibiliteribireperibilem oftendit. Hinc altiffíma
L &r de fi. fide, ad altili ima ducimur,ut alias inlibdlo,de Dei filiationeaudifti. Ita quidem pro
WÜ.
&iúwe. pheticam hanc expreifionem,quafi propinque figurantem genefin rerum, recipio*
per fidem: pergo ipfam perintelledum in fimilitudine uidere, quæ tamen inuifibilisexfftic. Ait Propheta: Verbo Domini, coeli formati funt, fpiritu oris eius, onv
nisuirius eorum. Etubinos,Dominihabemus,habetlinguaoriginalisHebraica^
nomen Dei ineffabile,dequo pauca præmifi,quodpronuncíame. Dicit igitue
extrrtv, quafi ex patre uerbi,cum fit omnis uocalitatfs complicatio,ftne qua quidS
uocalitate, nullum uerbum poteft effeuocale, non poteft effe uerbum,
ipfius $£
uerbi effe fpiritum, quia fpiritus oris eius, quafi os fit coincidentia «principi] proféré/
ris
uerbi,ab utroque procedentis fpiritus. Et hçc ipfa trinitas, in ipfo Eodem eft
abfolutOpfine qua Idem non haberet identificare.Idem igitur abfolutum,eft trinum,
unum,quod experimur ineo,quod identificar. Ita omne agens, naturam ipfam
tnnam unam participat,fine qua non effet agens. De quo late, in primo dode i/
gnorantiglibellojUiderepotuifti, ubi noftrum paruulum intelledum,Dei tamen Sa
num optimum,explicuimus,circa crinita rem,quam plerí altj affimilanrer tradaue/
runt, ÿ quifque modo fuo excellenter. Ad genefin autem redeuntes,didmus^Prophetam nobis infinuaffecoelos, 8¿quícquídcoalínomine, fimilitudineuelraoone
uenitineffè: prodqffeutiuerbum Domini&ímperantis, quodinexecutionenonr©
tardatur,cuius ratio eft uoluntas,ó¿ uoluntas ratio: qui dicit ÔC fada funt,mandat
creata funqabfquemorginteruentione. Ddnde uocato coelo ut fit, ci mipiratuirtutem

Dialogus.

ijî

tiitcm,dtextríhfecumomnisreí, fit uocauo eius de nihilo , quafi coelum caelans &
8¿claudens,&intrinfecum eius,fit uerfio eius ad creatorem, quafi fitexpreffa creatu
ra à Deo. Vnde in uirtute rei,relucet diuinauirtus,quafi rei infpirata.Et fecundum
tllam,eftexprefflo fimilitudinis creatoris uigorofior,quam fecundum eam extrinfe/
cam habitudinem.qua de nihilo uocata extitit* Vtin animali,uirtutem uiuificatem
S£fentientem,a Deo fpiratam,plus effe eft affirmandum î quàm cœlum animæ, hoc
eft,corpus de nihilo uocatum,ut fic inomni creato côfideremus,cumfitafflmilatio,
effeextrinfecumfcilicetuocarionemdenihiloj& intrinfecum fcilicetparticipatione
ueri effe,quafi in eff entia omnis creaturae fint hxc tria, pofsibilitas peruocationem
de nihilo,adualitas per participationemdiuin^uirturis,& nexus horum. Quod
Moyfes eleganter exprimens, dicit i Formauit igitur Deus hominem,de limo terræ, Moyfa,
& infpirauit in faciem eius fpiraculum uic#,& fadus eft in animam uiuentem.Vt ho
minem terrenum (quiô< Adam,quafi terrenus dicitur) exprimeret his modis, fecun/
dum extrinfecum corpus,de limo terrx,feu elementorum natura uocatum, ¿C fecun­
dum (ntrinfecam uitalem uirtutem,ex infpiratione diuini fpiritus, feu participatione
diuine uirtutis efie: ut fic ex illis homo unus,fit unus uerus homo. Poffet non ab/
furdénominecoeliíntelligi,modusquídamfpecificus,claudens participateuirtutis
motum: ficut uírtus fy llogiftica ratíonís,qu£ inter ceteros modos reperitur^ fpecifice difcurrendo contracta,ut prima figura fit quafi regio, fphera uel coelum illius mo
di: & in illo coelo, quafi uniuerfali modo prime figure funt,orbes fpecifice differ entes,qui funt modi contradi ores: ita de alijs figuris . Vt fic omnis fpecies fit coelum,
intra ambitum fuum continens, inuífibílemfibíínfpíratamuírtutem: quamcoelum
illud inhabitanteSjuarie participant. Quç quidem participatio, extra coelum fuum
effe nequit: ficut combinarlo fyllogifmi,ex tribus uniuerfalibus affirmatiuis,non po
reft extra primam figuram effe. Hinc omnis creatura, in coelo fuomouetur ÔC quiefcit,utdehocaliasaudifti ♦ CONRadvs. Audiui prius,ÔÎmodo id quod expref/
iifti, fed non plane capio hoc ultimum. Nam quód nos homines,ratiocinando mo*
disn€ceírar¿óutímur(utaís)euenít,quiahocexígit fyllogifticaratio. Hincfpecifi/
ci modi,ficeueniunt ex cotnbinationibus ex nobifipfis,in luminerationis uide/
mus,non poffe fyllogiftícas combinationes, alio pacfto utiliter fieri. Secus in Deo,
ubi uoluntas eft coincidens cum ratione,ut uolitum fit rationale : n i c o l a v s. Vo­
lui tibi dixiffe, hoc unum fcilicet coelum, intelligipoffe fpecificum, finitum,claufum, aut cada tum modum affimilationisipfius Eiufdem taddtixinon ineptum exe/plum5de fyllogíími figuris. Replicasjfecus in fyllogi fini modis, quíín combinado/
nibus certis funt rationales, in altjs non fecus in Deo, cuius uoluntas ratio. Refpon/
deo,idipfum meuoluifle, fciliceteo ipfo, quia fpecialis eft modus affimilationis ex
Deo, eo ipfo rationalis, nam cum Idem identificar, modi reperibiks,qui certis cglari
poffunthabitudinibus,in fua affimilatione, Idem reprçfentando differenter fpecia/
Íes, quafi ad fpecificum reprefentationis modum funt perduâE Non enim poteft
ldem,extra affimilationem dum identificat/eperiri. Et hinc, ficut harmonia habet
fpecialesproportionales modos,in quibus poteft reperiri, qui poifontuarie panici/
parfextrà quos modos confonantiç feu harmoniç, fentimus diffbnantiam: fiede
Eodem,uti confonantia feu harmonía eft opinandum, cum Idem non fic ab iilis abfo
num feu alienum. Et ficut harmonia,fpeciales proportiones requirit,extrâ cjuasne/
quitreperiri: ita uniuerfahter de Eodem abfoluto, ut ficuoluntas ipfius Eiufiiem,
qui non uult aliud, coïncidât cum rationeipfius,cum ratio ipfius Eiufdem, aliud ad­
mittere nequeat. Sic igitur coinciditratto cum uoluntate, in Eodem abfoluto, ficut
in natura, & ratione harmonie figuratur, ut fpecies rerum, fint fpecies tales ut funt,
quæ alitereffe nequeunt, à quibus fi receditur, monftrum feu diffbnantiam, feipfam
prodic,& fpeciem propriam efficere nequit. Exire enim fpeciem, qu£ eft aff imila/
tío ipfius Eiufdem modo tali, eft formam relqcentiç pulchram,ipfius Eiufdem,quod
eftabíoluteomníspulchrítudínísá¿bonifons,declinarc. Conradvs» Nefcio
1 4his

De Gcneíi
Md, hís in a!(quo di flenti re,quæ me índice,rationabiliter flint ftabilita.Sed quia Prophe­
ta nofter Dauid,attribuit coelis uirtutes,6¿ angelos5ait enim: Laudate Dominum de
cœlis,laudateeuminexcelfis. Laudate eum omnes angeli eius laudate eum onv
nes uirtutes eius. Verbum unum dicito, an his codis nuncdicftis, præfunt angelis
tunc enim cum profundior nox nos uocet ad requiem, ab inquietando ceflabo » N t/
colavs, Prxterinftitutummulta,atquenunciftaintroducis,quæaltiorisindagi/
nis locum petunt* Vt autem abfoíuar,uerbum unum dico, omnem fcilicet raciona/
bilium fpecierum motum, ad Idem abfolutum tendere* Spiritualem & rationalem
quidem motum efle dicimus, quafi fpiritus fit uirtus fpirata, ex ore Dei, per quam &
dentificabilis ille motus, miniftratur indeficienter,qui eft ipfa uis Dei, ficparticipa/
tía dirigens æ monens ad idem. Quando enim omnes leones, qui fuerunt QC nunc
funt, leonifare uidemus, fphæram aut coelum íearegionem,hanc fpecificam uim co
tinenter ambientem, eam ab alijs fpecificantem & diftinguentetmconcipimuSjate
que codeftiali illi motuúadminiftratoríum fpiritumpræficimus ,qui eft quafi uís díuína, complicans omnem uim talem,quam explicat motus ille fpecificus.Vt fic admi/
niftratorius fpiritus,fit Dei crea toris minifter, 8¿ in regno huius motus, (apcrititetu
déns,talílegacíonisfungensrecftoratu. Quemadmodum dodor, qui óf.íchoíarum
recftor,per alium præeft fubmonitorem Grammatics fcholæ, peraltum Rhetorica^
per alium Logicae, per alium Mathematicae: ut fic Grammatica, ficfpedfici cuiufda
modi,Rhetoricæ dodioris (qui redor omnium) docftrina participandi coelum, at«
quedifcipuli Gramuriatici, fine ipfiuscœli incolæ, redortsomnium,dodrinam,fe­
cundum illum fpecificum modum incolatus fai, fcilicet Grammaticç participantes,
S¿fubmónitorís iritelledus,re(ftor&'motor illius coeli,ôfcœleftialium in coelo* Aut
forte,propinquiorem comparationem in céipfo reperies* Tunc enim intelledusmai
sime eft ídem fibrjpfí, qui a ipfiüs Eiufd em abfoluti £ígnaculum,hic, non nífí in ratio
nerducet. Varíeenim radones, intellecftumuarieaflimflant* Alíe lucide, óf ciar q
qu e ideo oftenfiuæ feu demonftratiuæ dicuntur, aliç perfuafíue debí liter, umbro/
fè,quæRhetoricæ funt, aliæ,mediocriter. Dum igitur intelledus identificando,ad (e
múndumfenííbílemuocarecontenditjUtinfuíafsímilatíonefurgatí per rationem
ipfum attrahere nititur* Et quiauariæpoflunt efle fpecifice differentes difcretionesÿ
feu rationes fenfibílíumjn quibus fenfibilia, ad affimilationem intelledus, eleuarl
poflunCjUtautuífíbili modo,uelaudibili,feuguftabili, odorabili, uel tangibili: hinc
coelum uífusexurgit,S¿ ccelum audi tus,idem dealtjs « Vtfenfibiíísmundus,iúfíbílimododífcernatur,hoceftadflmílatíonéíntelle<ftusafíurgat5quodficper diferetionem5inuifo uifitíuéexíftentem. Igitur cozlum uiíus uirtuteuifiua refertum,fpírím
prop?, io rationali Sí di ícretí uo, regi tur
monetur,ut per hoc,quod fpiritus oculo in/
tent¿adeft,uifíua difcretionefruatur,inqua, intellediumparticipando dele&abi/
liter uiuat* idem, decæterisfenfibusconcipito. Et quiahæcmateria, ÔC
fufficientius explanari, aliud conuenientius tempus exi­
git, hinc nunc fatis fit de genefi, fic interlocu/
cum. Ad quietem nos dudum gallus
uocauit* Vale*

Dialogi de Genefi, finis*

NICOLA!

/

Ia Cardinalis, Idiotæ de Sapientia, Liber
primus t Interlocutores : Audior.Idioí
ta» Orator»
A

V

C

T

O

R,

Onuenit pauper quidam Idíota,dítíffímum oratorem,ín foro Rq
mano,quemfacetqfubrídensjíc allocutus eft. JDïora. Mirot
de faftu tuo,qu6d cum continua lecftione defatigeris, innumera/
biles libros leditando,nondum ad humilitate dudtùs fis, hoc cete
te ex eo,qa fcietiahuius mudi,in qua tecæteros precellere putas,
ftultiti a quædam eft apud Deum,âc hinc tnflat:uera autem fcictv
________ ___ J tía,humiliat: optaremur ad illam te conferres, quoniâ ibi eft the/
íaürus 1 ætitíse* ó R At o R* Quæ eft prefumptío tua pauper Idiota, penitos jgno/
rans,utficparuífaciasftudiumíiterarum, fine quo nemo proficit, idiota. Non
eft magne orator piæfumptio, quæ me fílete non finit, fed charitas. Nam uídeo re
deditum,ad quaerendam fapíentíam,multo caflb labored quo tereuocare ft poffem*
ita ut&tu errorem perpenderes, puto,contrito laqueo, te euafiíTe gauderes. Traxit
re opiníó aucftori tatis,ut fis quafi equus, natura liber, fed arte capíftro alligatus pra>
fepi,ubí non aliud comedit, nifi quod illi miniftratur . Pafcitur enim intelledus tu/
us, aucftoritati feribentium aftricftus, pabulo alien® & non naturali, ora tor. Si
non in libris fapientum, eft fapiemiæ pabulum, ubi tunc eft. idiota. Non dico
ibi non effe, fed di co,naturale ibi non reperiri. Qui enim primo iè ad feribendum de
fapiencia contulerunt, non de librorum pabulo,qui nondum efant,incremmta rece/
perunt: fed naturali alimento,in uirum perfecHum perducebantur,&ij, cæteros qui ex
libris fe putant profeci Île,longé fapientia antecedunt, o R A t. Quamuis fbrtêfi/
ne literarum ftudio,aliqua feiri poffint, tamen res difficiles ÔC grandes nequaquam:
cumfcientiæcreuerintperadditamenta. idiota. Hoc eft quod aiebam, fcilicet
te dud auâoritate 6¿ decipi * Scribit aliquis uerbum illud, cui credis. Ego autem di/
co tibi,quodfapientiaforisclamatinplateis, S¿ eft clamor eius quomodo ipfa habi/
tatinaltiffimis. orator. Vc audio,cum fis Idiota, fap ere te putas’, idiota;
Hæc eft fortaffís ínter te & me differentia,tu te fcientem putas > cum non fis,hinc fu/
perbis: ego uerb Idiotam me effe cognofco, hinc humilior, in hocforte docftior exifto ♦ OzR a T. Quomodo dudus elle potes ad fcienttam ignorantiae tuae, cum fis I/
diota. idiota. Non ex tuis, fed Dei libris, orator. Quífuntíllí, idiota,
Quosfuodigitofcripfit. orat. Vbírepéríuntur. idiota. Vbique. orat.
Igitur 8C in hoc foro, idiota. Imo ecíamdíxí,quódfapíentíacla mat in plateis*
orat. Optarem audire,quomodo, idiota. Siteabfquecuriofainquifitione
affedum confpicerem,magnatibi panderem. oR at. Potesnehocbreuitempore
efficere, ut quid uelisdeguftem. idiota. Poffum. orat. Contrahamus igitur
hos, in hanc tonforis proximam quæfo officinam, ut fedentes quietius loquamur*
a v ctor. Placuit Idiotae, QC ípfis íntrantíbusinlocum,
afpecftum in forum
uertentibusficexorfuseftldiotafermonem. idiota. Quoniam tibi dixi fapientiam clamare in plateis,&:clamor eius eft, ipfam ín altiftimis habitare, hoc tibi often
dere conabor. Et primum uelim dicas, quid hic fieri confpícis ín foro. o R A T. Vi^
deo ibi numerari pecunias, in alio angulo pondere merces,ex oppofitomenfurari o/
leum,& a lia. ï d ïqt a¿ Hæc funt opera rationis illius, per quam homines, beftias
I §■
antecedunto

B

qg

Idiotæ

humerus, antecedunt: nam numerare,ponderare^ menfurare,bruta nequeunt. Attende nunc
Pwdus. orator,per quæ, in quo hæc fiant, dicito mihi. oíUT. Per difcretionem. idio/
iAetifara. ta.. Recftedicis. Per quae autem diícretío,nónne per unum numerat, orat. Quo/
modo, idiota. Nonne unum,eft unum femeh QC duo, eft unum bís:8¿tría,unum
cer,& fic deinceps. orat. Ita eft. idiota. Per unum igitur, fit omnis numera/
tio. orat. Ita uidetur. idiota. Sicut igitur unum eft principium numeri,ita eft
pondus mimmum,principium ponderandi,^ men furaminima, principium menfu
randí. Voceturigíturpondusilluduncía,6¿meníurapetitum. Nonne ficutper
unum numera tur,i ta per unciam ponderatur,©¿petitum menfuratur. Sicetiamexu/
no eft numeratio,ex uncia ponderatio,in petito menfuratio. Ita fimiliter ©¿inuno
eft numeratio, in uncia pondera tío, in petito menfuratiu. Nônne hæc fic fe habent.
orator. Imo. idiota. Per quid autem accingitur unitas, per quid uncia, per
quidpetitum- oRAToR. Nefcio. Scio tamen» quod unitas non attingitur nume/
ro,quia numerus eft poft unum,fic nec uncia pondere, nec petitum menfura. idioz
ta. Optimeaisorator. Sicut enim fimplex, prius eft natura compofitodtacompofitumfimplici,naturapofterius. Vndecompofitumnonpoteftmenfurarefimplex»
fed econueifo. Ex quo habes,quo modo illud per quod,ex quo, QC in quo, omne nu
merabilc numeratur, non eft numero attingibile, ©¿ id per quod, ex quo, ÔC in quoÆ
omne ponderabile ponderatur,non eft podere attingibile. Similiter&id^perquodj
ex quo,in quo omne menfurabile menfuratur, non eft menfura attingi bile, o RA«
tor.
Hoc clare confpicio. id iota. Hunc clamoremfapfentiæ in plateis,trans/
fer ín a ItiíTima, ubi lapientia habitat: & multo deledabiliora reperies,quaminom/
nibusornatifsimisuoluminibus tuis, orator. Nifi quid per hocuelisexpo'
nas,nonintelligo. idiota. Nifiexaffeduoraueris,prohibitusfumnefaciams
nam fecretafapientiæ, non funt omnibus paffim aperienda. orat. Mulcumde/
fidero te audire, ©¿ex paucis inflammor. Ea enim quxiam præmififîi,aliquidmagni
fiiturumannundant. Rogo igitur ut incepta profequaris. idiota. Nefcio, fili/
ceat tanta fecreta detegere, 6¿ tamaltam profunditatem facile oftendere : tamen ne-*
queomecontínere,qumtíbicomplaceam. Eccefrater, fumma fapientiaefthæc,ug
fcias, quomodo in fimilitudttie iam dkfta, attingitur inattingibile, inattingibiliter.
orat. Mira dicis ©¿abfona. idiota. Hæc eft caufa, cur occulta non debens
communicari omnibus: quia eis abfona uidentur, quando panduntur. Admiraris,
me dixiffefibi inuicemcontradicentia, audies 8¿guftabis iteritatem. Dicoautem»
quodficutiamantede unitate,uncia©¿ petito dixi:itadeomnibus,quoadomniuni
principium,dicendum.Nam omnium principium eft,per quodjn quo,6¿exquo,om
neprincipiabiieprincïpiatur,æ tamen per nullum príncipíatumattíngíbile. Ipfum
eft,per quod,ín quo,©¿ ex quo,omne intelligibile intelligitur,©¿ tamen intelledu in/
attingibi 1 e. Eft Í imiliter,per quod,in quo, ©¿ex quo,omne dicibile dicitur, ©¿ramera
fatu ineffabile. Sic eft, per quod, in quo,ó¿exquo,omnetermínabíletermínatur,S£
omne finibile finitur, ©¿tamen termino interminabile,
fine infinibile. Tales
etenim facere poteris innumerabiles fímiles uerífsímas propofítiones, ©¿ omnia o«
ratoria uolumina illis implere, ©¿ alia fine numero illis addere, ut uidcas, quomodo
fapientia inaltifsimis habitat. AltiiTimum enim eft,quod altius effe non poteft.Sola
autem infinitas,eftilla altitudo. Vndefapientia (quâ cum ocs homines natura fcire
defiderenqtanto cum affedu mentis quærunQnon aliterfcitur,^qubdipfa eft omni
fcienti a altior,5¿ mfcíbilís,fi¿ omni loquela ineffabilis,^ omniintelledu inintelligibilis,S¿omni me fura ¿mmcfurabilis,0¿ omni fine infinibilis,S<omiii termino intermí
nabílis5ó¿ omnipropordoneimproportíonabílís,& omni comparationeincopara/
bilisySfomni figuratione ínfigurabílís,8¿ omni formatioe informabilis,& omnimo*
tione immobilis,in omni imaginatione inimaginabilis, & omni fenfatione infen/
fibilis,
inomni attra(ftioneinattrahibilis,& in omni guftu inguftabilis, in omni
audiriiínaudibilis,8¿in omniuifuinuifibilis, & inomni appræhenfione inappraa/
henfibiliSj&inomniaffirmationeinaffirmabibs, & iq omninegationeinnegabilis,
ÔCin

Liber

î.

ij.

& in omni dubita ti6e índubítabílís,& in omni opinione inopinabilis. Et quia in oni
ni eloquio eft inexpreffibilis, harum locutionum non poteft finis cogitari, cum m
omni cogitatione fit íncogítabílís,per quam,in .qu*,& ex qua,omnia, orat.
indubie altiora funt,quam à te audire fperabam. Non celles quæfo me illo ducere,
ubi aliquid talium altiffimarurnTheoriarum^tecum qudm fuauifiimedeguftemxnani
iiideo te non fatiari, Temper de illa fapíentíá loqui, maxima autem ut puto dulcedo;
hoc agit,quam ni fi interno guftu fa peres,non te tahtum alliceret. i r> ï o T a . Sapi­
entia eft quæ fapit,qua nihil dulcius intelíecftuí. Nec cedfendí funtquouifmodo fapientes, qui uerbo tantum,& non guftuloquuntur.llli autem cum guftu de iapiert/
tía loquuntur, qui per eam ita fciunt omnia, quôd nihil omnium t per fapientiam e/
ním,& in ipfa,& ex ipfa,eft omne internum faperejipfa autem,quia ín altiffimis ha/
bitar,non eft dio faporeguftabilis. ingufiabilicerergoguftatur, cum fiit aitior omni
guftabiíi,fenfibíli,rafionali, & intelleduali. Hoc eftautem inguftabiliter & à remó
iis guftare,quafi fi odor quidam dicipoteft,pr£guftatio inguftabilis. Sicut enim odor
ab odorabili multiplicatus,ín alio receptus,nos allicitad curium,ut in odore ungue/
torum,ad unguentum curramus: ita æterna&f infinita fapientia,cum in ommbusre/
luceat, nos allicit,ex quadam præguftarioneeffèâuum, ut mirabili defiderio , ad ipfam feramur. Cum enim ipfa fit uita, fpiritusintclledualis, qui in fe habet quan/
dam cognatam præguftationem , per quam tanto ftudio , inquirit fontem uit®
lirae, quem fine præguftionè non quaereret, nec ferecepiffe fciret,fi reperim; hinc
ad eam, ut ad propriam Tuam uitam,mouetur,& dulce eft omni (piritui,ad uitæ prin/
cipíum,quamuís inacceffibíle, continué aícendere ; Nam hoc eftcontinue felicius,
uiuere, adultam aTcendere. Et quando eo ducitur, uitam fuam quaerens,ut eam in/
finitamuttam uideat: tunc tanto plus gaudet, quanto fuam uitam immortalem, plus
confpicit. Vtfic euenit,utinacceiTibilirasfiue incompræhenfibilitas infinitatis ui/
tæ uiK,fit fua defideratiffima compræhenfio. Quafi fi quis haberet magnum thefau
cum uitæ fuse, 8C ad hoc pertingereqquod illum fuum thefaur um fciret innümerabf infaitu^
lem^mponderabifemjôümmenfurabilerothæcfcientiaincomprafiènfibiîitàcis, eft amms.
íocundifííma,0¿ optatíflima cómprahenfio,nón quidem,utaa compræhendentem Attifa
refertur,fed ad ípfam amorofiílímu uitæ thefaurum. Quafi fi quis amet aliquid, quia
amabile, hic gaudet inamabilfiinfinitas & inexpreffîbiles amorís califas reperírí. Et
liæceftgaudiopleniffiima,compræhenfioamantis, quando incómpraehenfibilem
amabilicatem,amaticomprxhendit, nequaquam enim tantum gauderet fe amare, fe/
cundumaliquod comprahenfibile amatum: ficut, quando fibi confiât, ama ti amabi/
litarem,effè penitus immenfurabilem, infinibilem, atque etiam penitus incomprae/
henfibilem. Hæc eft (utfic dicam) gaudiofiffïmaincompræheniïbïlitatis compra/
heníMítas. orat. Intellígo forte, tu íudícabís. Nam hæc uidetur tua intentio,
quôd çrincipium noftrum,per quodfinqup, 8Cex quo fumus S¿ mouemur, tunc gu/
ftatur à nobis, ut principium,medium, S¡¿finis: quando eius uitalis fuauitas,ingufta/
biliterguftaturperaffeâ:um3ÔiincDmpræhenÎibiIirercomprahenditur,perintéllcdum,ac quod qui ipfum guftabiliter guftare,& comprehenfibiliter compræhendere,nititur : ille penitus eft fine guftu,intellectu. ï r> io T A. Optimècœpifti orator;
Ob hoc enim qui non aliud fapientiam putant, qua id quod eft intellecftu copræhen
fibík,6¿ non aliud f oelicitatem, qua eam quç áttingíbiíis eft per eos • hi longé funt â
uera fapíentía,ætema,ô£ infinita,fed conueríi funt ad finitum, finíbilem quandam ca
ferientes quiete,ubi putantlætitiâuitæ effe,fed non eft. Hinc fedeceptos fentietes;
in cruciatufunt, quia ubi felicitate effeputabant, ad qua fe omni conatu coiiertebâr;
ibi ærumnam reperíunt,S¿ mortem. Sapientia enim infinita, eft indeficiens uitæ pa­
bulum, de quo anernaliter uíuitfpíritus nofter, qui non nifí fapíentíam&Tuerítatemí
amare poteft. Omnis ením intellects,appetit effe,fuum elle, eft uíuere, fuum uiuere,eft intelligere,fuum intelligere,eft pafei fapieti a ueritate* Vnde intelledus,qui
^oneft deguftans claram fapíentíam,híceft utoculus in tenebris. Eft eninioculus;
fed non uidet,quia non eft in luce» Etqaiacaretuiiadelc<ftabfii?quxconfiftitin uidere¿

140

Idiotæ

dere3tunceft inærumna & crucíatu38¿hæceftmorspotius,quânica» Sicintelledum
ad omnealiud3quâmad æternæfapientiæ pabulum conuerfus t fe extra uitam, quafi
in tenebris ignorantiae inuolutum,potius mortuum quâm uiuum,reperieL Et hiceft
cruciatus íntermínabílis3íntelle(ftaale efie habere3&nunquamintelligere.Sola enim
Merna fapíentíaeft3in qua omnisintelledusintelligerepoteft. oRatoIU Pulchra
atquerara narras. Nunc age quacfo, quomodo cleuariqueam3adaliqualemguftum3
æternæfapienciæ. idiota. Aeterna fapientia,in omni guftabili guftaturdpfa eft
delecftatiOjin omnidele&abilfiipft eft pulchri tudojn omni pulchroupfaeftappeti/
tío, in omni appetibili. Sic decundtis defiderabilibus dicito. Quomodo tunepoteft
non guftari: Nonne uica eft tibi iocunda 3 quando eftfecundum defiderium tuum£
oRAToRi Imo nihil plus, idiota. Cum ergo hoc defiderium tuum non fit, ni*
fi per æternam fapientiam ex qua, ÔC in qua eft, Sf bæcuita fcelixquamdefideras,fimiliter non fit, nifi ab eadem sterna Capientia,in qua eft, &C extra quameffenequit:
hinenon aliud,in omni defiderio intelleélualis i]itæ,defideras,quâm fapientíamMw
nam,quæ eft defideríi tui complementum3principium,medium3& finis. Si igítureft
tibí dulce hoedefiderium immortalis uïtæ3utæternaliterfoeliciter uíuas,quandamm
tepræguftationem experiris æternæ Capiendae. Nib il enim3penitus incognitum ap/
Tow. Xttiïce. petitur.Sunt etenim poma apud Indos 3 quorum præguftationemcum nonhabea*
tiiuáwntuw mus,ea non appetimus,fed cum fine nutrimeto uiuerenon poffimus, appetimusnu
trimentum.Habemus autem nutrimenti quandam prarguftationem,ut uiuamusfeta
F“er' fibiliter,0¿hinepuer,quandamhabet Jadispræguftationem3 in fuanatura, quare
Lll(' dum efurit,ad lacmouetur. Ex quibus enim fumus,ex illis nutrimur. Sic intelledus
habet uitam fuam, ab æterna Capientia > QC huius habet qualemcunqj prseguftacio/
nem, Vnde in omni pafeentia, quæ ei ut uíuat neceflaria eft, non mouetur, nifi utin*
de paCcatur,d quo habet hoc intelleduale efte. Si igitur in omnidefiderio uitæ Intel/
ledualts, attenderes» a quo eft intellecftus, per quodmouecur^&ad quod:in tecom
perires, dulcedinem fapientiæMernæ iliameffe3quæ tibi facit^defideriutn tuum ita
dulce Á delecftabile, ut inenarrabili affediu feraris 3 ad eius ccmpr£henfionem3tatv
quàm ad immortalitatem uitx tuse, quafi ad ferrum & magnetem attendas,HabeteTerrum. nim ferrum in magnete,quoddam fui effluxus principium, & dum magnes,per firi
prsfentiam,exci tat ferrum graue & ponderofum 3 ferrum mirabilidefiderio, fertur
etiam fuprâ motum naturæ, quo fecundumgrauitatem deorfum tendere debet,
furfum mouetur, fein fuo principio uniendo, Nifi enim ín ferro, eflet quadam prae/
guftatio naturalis.ipfius magneris:nonmoueretur plus ad magneteinquámad alíft
lapidem,nifi in lapidescifer maior inclinatio ad ferrum3quàm cuprum: non eflet #
la attradio. Habet igitur fpiritus nofterintellectualis, abæterna fapíentía3princípía
ficíntelledualiter eílendí,quod eíTe3eftconformíus iàpientiæ, quam aliud non intel
leduale. Hinc irradiatio Ceu immflTio, in fandam animam, eftmotus defideríofus
ínexcítatíone:quienímqugric3motu¿ntelleá:ualí fapientiam, hic interné taélusad
præguftatam dulcedinem/ui oblitus, recipitur in corpore,quafi extra corpus,omnig
fenfibílíum pondus eum tenere nequeat,quousqj Ce uniatattrahentifapientiæ.Hgc,
ftupida admiratione fenfum linquentem, infanire facit animam3 ut cundía prætereâi
penitus nihilifaciac.&illis dulce eft, hunc mundum, hanc uitam pofle linquere,ut
expeditius ferri poflint3in immortalitatis fapientiam . Hæcprçguftatio,facit fandis
omne apparens delediabile, abominabile, ¿¿ omnia corporalia tormenta, propter t*
,
pCam citius adipifcendamj.æquiflimo animo ferre. Hçcnos inftruit, hunc noftram
ipirttum3ad ipfam conuerfum,nunquam deficere pofle. Si enim hoc corpus noftru,
fpiritum omni fenfibili lígamete tenere nequit, quin auídiíCiméad ipfam,corporeo
dimiflb officio,feraturmequaqua deficiente corpore, deficerepoteft, bæcenimeius
/ afllmilario,quæ fpirituinoftro naturaliter meft, per quam non quieta tur, nifi in ipfa
lapientia,eft quafi uiua imago eius. Non em quietatur ima go,nifi in eo,cuius eft ima
go,à quo habet príncípíum,medium36¿ finem.Viua autem imago,peruitam ex feme
cum exerit ad exemplaria quo foltimquicfcit : uica enim imaginis > non poteft in fe
quiefcereâ

Liber

L

ui

quiefeere ;cum fit uka üitàe ueritatis, et non fua. Hinc moueturad exemplar, ut ad
ueritatem fui elle. Si igitùr exemplar eft ceternum,6¿ imago habet uitam^n qua præ/
guftat ftium exemplar,Si fiedefideriofê ad ipfum mouetur, & cum motus illeuita/
hs,non poffit quíefcere,nifi íninfinita uita,quæ eftæterna fapientia, hinc non poteft
ceffare,ípíritualís ille motus,qui nunquam infinitam uítám, infinité attingieffemper
enim iocundiffimo defiderio moueturjut attingat,quod nunquam de deledabilitaçe
attadusffaftidicur. Eft enim Capientia, cibus fap or ofifft mus, qui fatiando,defideri®
fumendinonminuit,utinæternacibationenunquàm ceffetdeledari. o R a roR.In/
dubie teoptimedixifle teneo,fedualdeintereffe uideo,inter guftum fapientiæ, ea
quæ de gu ftu proferri poffunt. i dio TA. Benedicis, SC placer, à te hoc uerb um atidif/
ie. Sicut enim omnis fcien tía deguftu,rei nunquam gùftatæ uacua fterilis eft,quor
ufep fenfus guftus attingat: ita dehacfapientia, quam nemo guftat per auditum, fed
iblum ille,qui eam accipitin incernoguftu,illeperhibetteftirnonium,non deijs quæ
audiuitffed quaein feipfo experimentaliter guftauit. Scire multas amoris deferiptiones,quas fandinobis reliquerunt,fineamodsguftu,uacuitas quaedam eft. Qua/
propter,ad quærentem æternam fapientiam, non fufficitfcire ea, quæ de ipfa legantur, fedualdeneceffeeft,qiiódpoftquámíntelledu repperíc ubi eft, quod eam tunc
fuarn faciat: quafi ille, qu i inuenit agrum, in quo eftmagnus thefauras, nohpoteftL gaudere de thefauro, in alieno agro non fuo exiftentc. Quare uendit omnia, SCe/ nffLwiwi
mit agrum ilium,ut in fuo agro habear thefaurum, unde oportet omnia fua uenderej
dare. Non uultením xterna fapíentía haberi, nifi ubi habens, nihil de fuo tenuit;
ut eam haberet,id autem quod de noftro habemus,uítia funt, de aeterna ueró fapíenz
tía,non nífí bona. Quapropter, fpírítus fapientiæ, non habitat in corpore fubdítd
peccatís3nequeínmaleuola anima,fed ici agro fuo puro,ó<fapíentiali munda im agi/
ne,quafí ín templo fandofuo. Vbi enim æterna habitat fapíentía, íbí eft ager Do/
mínícus, frudum ferens immortalem : eft enim ager üirtptutn, quem fapíentía cojhtjex quo nafcuntur frudus fpírítus,qui funt iuftiria, pax, fortitudo,temperantia, cà
ñicas,patientia,Si exteri tales * o R A t . Abunde hæc explanafti, fed nunc te oro,
nonne Deus eft omnium principium* idio-Ta. QuishæÎitat. oRat. Eftneali/
ndfapientiaæternaquam Deus, idiota. Abfitquodaliud>fedeftDeus. oRAT.
Nonne Deus uerbo eunda formauit. idiota. Formauit. orat. Eft uerbum
Deus, idiota. Eft. orat. Sic eft & fapientia. idiota. Non eft aliud dice/
re, Deum omnia in fapientia feciffe,quam Dcum omnia uerbo crea fife. Confidera au
tem,quomodo omne quod eft potuit elle, ô^pocuit fíe effe, & eft. Deus autemjquíír.adít eí adualítatem effendi, eft apud quem eft potentia, per quam res de non effe¿
ad effe potuit producí,S¿ eft Deus pater,qui dici poteft entítas feu uniras:quia necef/
fi tat eff'e,quod erat nihil,exomnípotctíaíüa.Deus etiam tradit illi tale effe, ut fit hoc,
puta ccelum,6¿ non aliud,necp plus neqj minus. Et hic Deus, eft uerbujap i entia, feti
filius patris,æ poteft dícúuniratísfeuencícatís æqualitas . Eftdeindeeffe , ôôficeffè
uni tum,ut fit,à hoc habet à Deo, qui eft connexio omnia connedens. Et eft Deus
Ípirituííandusffpirítus enim,eft uniens nectens in nobis &uniuerfo,omnia. Vh/
de,ficut unitatem nihil gignit,fed eft primum principium, nequaquâ príhcípíatS, fiç
patrem nihil.gigni£>qui eft æternus. Aequalitas autem,ab unitate procedit,fic filius
à patre, & nexus procedit ab unitate5&fua æqualitate: fic fpiritufl an dus, á patre ÓÓ
filio. Vhde omnis res ut habeat efte,tale effe,in quo eft:opus habet unitrino princi Aedw&fa
pio,Deo ícilicet, trino
uno,de quo longior fermo fieri poffet, fi tempus concede- ciwicxifr
ret.Sapientia igitur,quæ eft ipfa e flendi æqualitas,uerbum feu ratio rerüm eftteft em,
ut infinita íntelledualis forma,forma enim dat formatum effe reí. Vnde ínfinítafor/
ma, eft adualítas,omnium formabilium formarum,¿comníum talium,præcififfirha
æqualitas. Sicut enim infinitus circulus fi effet, omnium figurarum figurabilium, cbtubu infi.
uerùm exemplar effet,
cuiuslibet figuræ effendi æqualitas ( effet enim tríanguz mtus.
tus, hexagonus, decágonas, ¿V ita deinceps,
omnium menfura adæquatiffïma, lítecfímplicifnmafiguraXíCínfínítafapientíaieftfímplícit^ODinesformascompli/
canSç

142

Idiotæ

cans, S¿ omnium adæquatiffîma menfiira ,quafiimperfediílíma omnipotentis artis
¿dea,omne per arte formabile, fimplícíffíma forma, ars ipfa exiftat* Ira quod fi refpi/
cis ad humanam forma, reperies formam artisdiuin^eius prxcififfimum exemplar,
quaii aliud penitus nihil effet^quaru humanat forma: exemplar. Sic ad formam coeli (t
refpícís,S¿ te ad formam artis díuínxconuertís,penitus ipfam non aliud côdpere po
terisjquâm huius formae coeli exemplat. Etitade omnibus formis formatis4uel for/
mabíiíbus’.ut ars feu fapientia Dei patris fi t fimpliciiTima forma, tamen infinita­
rum formabilium formarum, quanquí uáriábílíum, unicum xquàliffimum exeplar»
O quâ admiranda eft illa forma,cuius infinitatem fimpltciflimamjcmnes formabiles
formæ,nequeunt explicare. Et qui feeleuataltiffimo intelledh,fuper omnem oppo
fitionem,iilc folùm hoc ueriffimumincuetur^cfi qtffs atcêderèt,üim nacurakm?qux
eftin unitate,illamuím uideret,fí a du éamefteconciperet, quafi effe quoddamfor/
male,folo ia telledu de longe utfibile.Et quia effet uis unitatis fiîhphciffîma, ipfa ef/
fet quzdam fimplícíffíma infinitas. Deinde,fi hic ad formam numerorum fe conuer
Dicito.; teret,dualitatem,aut decemnalítatem confederando ¿ 8C reaertetttur tunc ad uim a/
®tnar¡f^ ¿faajcm unitatis: ipfe uideret formam illa,quæ ponitur effe üis adualis unitatis,pr«
cififfimum exemplardualitatis,ficetiam decemnalitatís, óíalteríuscuíufcun^nu/
meri numerabilis* Hocentm ageret infinitas formae illius ( quæ uis dicitur unitatis)
quód dum addualitatemrcfpicis,formâina,nÔ poteft effe nec maior, necminorjor
ma dualitatíSjCuíus eft prxcififiimúm exemplar. Sic uides/unicam &fimplidfsimai
Dei fapientianxquia eft infinita, effe omnium formarum formabilium, ueriffimum
exemplar. Et hoceft fuum attingere,quoomníaactíngít,omníafínít,omníadifponit: eft enim in omnibus formis,ut ueritas in imagine,& exemplar in exemplato,
forma in figura,prarcifio in affimilatione. Et licet fe omnibus communicet liberal#/
fime,cum fit infinite bona: tamen á nullo capi poteft, uti eft, cum in alio aliter reci/
piatur. Et cum non poffit in aliquo, nifi aliter recipi: tuncredpiturmeliorimodo,
quo poteft, fed ¿mmultíplícab ii is infinitas,!# uaria receptione melius explicatur,mà
gna enim diuerfítas,immultiplicabilítatem melius exprimit* Ex quo euenít,uc fapíe
tía ín uartjs formis uaríérecepta,hoceffíciat,ut quælibet ad identitatem uocata,mo/
do quo poteft, faptentiam partidpet: ut quædam eandem participent,in quodâ fpi/
ritu ualde díftanti aprima forma,qui uix effe elementale tribuit,alia in magis forma­
to,qui effe minerale tribunalia adhuc in nobiliori gradu,qui uitam prxbetuegetabí
km,adhuc alia ín aldori,qui fenfibilem* Poft hoc,qui imaginabilem, deinde,qui ratíonalem,poftíqu¿ intelkdualem. Et hic gradus eft altiffimus,proxima fcilicec fapi/
entise imago. Et hic folus,eft gradus, habens aptítiidinem¿feadfapientiaeguftum ekuandííquía ín ¿Ilís intelledualibus naturis, imago fapientia:, eft uiua uita in telle/
dualis,cuius uitæ uis eft,ex fe uitalem motum exerere, qui motus eft per intelligere
adpropríum fuum obiedum (quodeft liericasabfolutajquae eftæternaiàpienciajper
gere. Pcrgereautem illud,cum fit intelligere, tunc eft S£ guftareintelfedualitèr: apprsehSdereenim per íntelledumíeft quidditatem,qüadam deguftatione graciffima,
rnpdo qiio poteft,attingere. Sictit enim fértfibíli guftu,qui non pertingit ad rei quid
ditarem,in extrínfeds,áquidditátequaedamgrataruauítas, per fenfum percipitur:
íic per intelledcijintelledualis fuâuitas,in qüidditate deguftatur,quæ eft imago fua
uitatis fapiêtiæ & æterne,quæ elt qüiddítatuquíddítas,0¿ eft copa rati o,fuauttatis u/
riius ad altaímpróportíonabffísíSícnuc pfo hoc bretti tepore, hæc fie dida fufficiât,
ut fciasffapientiam effe no ín árté oratoria,aut uoluminibus mágnís,fed in feparatio
ne ab iftísfenfíbiltbusjac ín ¿ónuéríÍóne,ad fíniplídffímam & infinitam formam.Et
illamf ias recipere,in templo purgato ab omni uitio, & feruido amore ei inhaerere,
quouscp guftare eam queas,8¿ uidere,qu5 fuauís fit illa,quae eftomnís fuaüítas. Qüai
deguftata,uilefcent tibi omnia,quæ nunc tibi magna uídehtur, & humíliabérís,ut hi
hil arrogâtiæ in te remaneat,ne$ aliud quodeunep uitiu.Quoniâ caftiffîmo & purify
fimo corde,femel deguftatæ fapíentíaejndiffolubílíter adhærebis,etiam potius hunc
mundum,8C eunda quæaon iunt ipfa,quâ ipfam deferedo, & cum indicibili laetitia
uiuens,

Liber

I,

uj

uiueíisímoríerísj 8¿poil mortem in ipfaamorofifliffio ampïcxû
tequie/
ícesíquod tibí ¿mihi concedat,ipfaDei fapientia/emper benedida* Amen-

Primi Dialogi Idiotæ, finís.

Nicolaus de Cufa Cardinalis Idiotas
de fapientia liber fecundus. Interlocutores. Audtor. Orator. IdiotaAVCTOR.
ñ Cdditoratorem Romanum, poil uerba quæ audioit ab ídiota,de
fapíentia,íumma admiratione fufpêffim,adqffe ipfum idiorâ: que
circa tepliï aeternitatis latitante inueni ens, fie allocutus eft. ora*
¡ ToR-O oírdefideratifTime,adiuuaímpotentiámea,utín difficili/
i bus,quæ mente tranfcendinit, quadá facilítate depafcar ,alioqui
I parííproderit,totaltas ateaudiíieTheorias. idiqta. Nullaeft
_
JI facilior difficultas,^ diuina fpeculari,ubid€k<ftatio,coinciditcu
jdifficultate.Sedquidoptas,dicito. oRat. Vtmíhidícas, exquoDeus'eft maiorscp
concipi poffit,quomodo de ipfo facere debeam conceptum. ID i a T a. Sicut de con
ceptu. o ra t. Explana, idiota* Audifti,quomodo in omni conceptu,concipitur
inconceptibilis, Acceditigitur conceptus de conceptuad íncónceptibílemoR a T*
Quomodo tunc faciam prarctfiofiorem conceptum? idiota. Concipe prsecifione*
nam Deus eft ipfa abfoluta præcifio. orat.' Quidnunc per me agendum eft,quan­
do deDeo redam conceptum facere propono, i n ï o t a. Tunc te ad redítudínem
ipfam connectas, orat. Ét quando nerum de Deo conceptum facere nicor,qutd tûç
agendum.idiota. Adueritateípfamínfptcias, orat. Quid fi iuftum concept®
facere propofuero. idiota. Ad iufticiam te côuertas. orat. Et quando quæftue*
ro,quomodo bonum attingamde Deo conceptum, quidtuncagam. iDiqta. Ad
bonitatem, mentis oculos attoHe .grator. Miror, quo me inomnibus remittas*
i D iota. Vide,cjj facilis eft difficultas in diuinis,ut inquifitori Temper feipfam offe/
ratjtnodo quo inquiritar.o R at. Nihil indubie mirabiliusaD iota- Omnisquæ/
ftiodeDeo,præfupponit quadicum,8¿íd eftrefpondendñ, quod in omni quæftione
de Deo quæftio prçfupponitmaDeus inomnitermínoru íignifícatíone fígtiífícat,
licet fit infignificabilis. o rat. Declara qusefo 5 quia nimis admiror, ut uix quæ dicis
eure percipiam, idiota. Nonne quæftio an fiqpræfupponitentitatem.oRA T.Imo*.
idiota. Cum ergo à te quæfitum fuerit,an fit Deus,hoc quod præfupponitur dick
to,fciliceteum effe,quia eft entitas, in quaeftione praffijppofita. Sic fi quis quæfierir,
quid eft Deus^cum hæc quæftio præfupponat quiddítatem efle,refpodebís, Deum,
effe ipfam quidditarem abfolutam Jta quidem de omnibus. Neqj in hoc cadi t hæfitatiOjOam Deus eft ipfa abfoluta prxfuppofitio,omniS quæ qualitercuni$ præfuppà
nuntur,ficut in omni effedlUjprsefupponitcaufa.Videigiturorator^facilis efttheo
logica difficultas,o R a t,Certe ífta facilitas eftmaxima QC ftupenda.i d i o t A.Imd di
co tibi,quôd Deus eft ipfa infinita facilitas,S£ nequa^ conuenit Deo, q? fit ipfa inf(
nita difficultas. Oportetenimfuti paulo poft audies,de curuo QC redo) quod difficult
tas,uanfeat in facilitatem,fiDeo infinito debeateonuenire. or at.Sí id,quodin om
ni quæftione præfupponitur,eft in theologicis,ad queftione refponfioitunc de Deo
nulla eft propria quæftio,quandoinea coíncídítrefponñolDioTA.Optímeinfers*
Eradijce, quôd cum Deus fit infinita reeftitudo, ¿neceffitas abfoluta , hinc dubiá
quæftio,eum non attingit,fedomnís dubitatío,ín Deo eftcertitudo. Vnde fie, S¿
omnís de Deo ad quæftionem refponfio, non eft propria præcifa refponfio, cuín
præcifio non fit} nífiuna 6¿ infinita, quæ eft Deus : omnis enim refponfio , par/
tídpat de abfoluta reiponfione, quæ eft infinita: prçcifa. Sed id quod dixi tíbi^
’
quomod®

B

144*

■ Idiot*æ

quomodo ín qaæftionibus theologicis, præfuppofitum eft refponfïo : íntellígendcr
eft,modo quo eft quæftio,S£ fíe capías,hanc effe fufficíetíam,quoniam cum Deo nec
quæftto,necadquæfti'oiiem refponfiOjpræcifionem attingere poffit,tunc modo quo
ad precífíonem accedit quæftio,eo modo præfupponit refponfio.Ethæc eft fufficien
ria noftra^qua ex Deo habemus, fc.entes inattingibilem præcifionem, non poffeper
nos attingi,nifi modo a liquo, abfoluta: præcifionis modum participante. Inter quos
mod osjuaríosóímultiplíces, unicum præcifionismodumparticipantesyiaœdidhjs
modusyplus accedit ad facilitatem abfolutam,eft fufficiêda noftra, quia alium qui
fit fimul facilior 0£uerior,attingerenequimus.ORA toR. Quis nonftuperethæcau
dtensytiam cum Deus Fit ipFa incomprghenfibilitas abfoluta, tu dicis,tantô compræ/
henfionem adípfum plus accedere5quârd modus illius amplius participat facilitate^
idiota Qui mecum intuetur,abfolutam facilitatem,coincidere cum abfoluta in/
compr£henfibilitate,nonpoteftnifi idipfum mecum affirmare. Vndeconftanteraffe
ro,quod quanto modus uniuerfalis, ad omnes quæftiones de Deo formabiles, fuerit
facilioritantb ueripr 6óconucnienríor,proutDgoconuenitpofíto. oR at. Explana
iftud. idiota. Hoc eftjprout de Deo admittimus,aliqua affirma tíué dici pofte. Na
in Theologi a,quæ omnia negat de Deo, aliter dicenda: quia ibi uerior refponfio,eft
ad omnem quæftionem negatio,fed eo modo, non ducimurad cognitionem,quid
Deus fitted quid non fit.Eft deinde confideratio de Deo,uti ipfi necpofitionee ab/
latio conuenit,fed prout eft fuprà'omnern pofítíonem8¿ablatíonetn,S¿ tunc refpoa
fio eft negans affirmationem,negationemcopulationem. Vc cum quaereretur*
anDeusfiufecundumpofitionemrefpondendum ex præfuppofitOjfcilicet eft effer,
^hocjipfamabfolutampræfuppofitamentitatemîfecundumablationemuerà-je/
fpondendum,eum non elfe,cum illa uia,ineffabili nihil conueniat, omnium quædi­
ci poffuntifed fecundum quod eftfuprâomnem pofitionem & ablationem, refport
dendum,eum nec effe abfolutam fcilicetentitatem, nec non efte,nec ittrpnq; fimuls
fed fuprà,nunc puto i ntelli gi s,i d quod nolo. orat. Intelíigonunc te dicere uelle>
quodîn Theologia fermocinalifcilicetjubi de Deolocutiôes admíttimus,0¿uísuo
cabulï penitus n on excluditur; íbí íufficíentíam difficilium, ín facilitatem modi de
Deo propofitionesuenoresformandbredegífti. idiota. Benecepiftí, namfítibá
de Deo coceptft que habeo pandere debeojieceffe eft, quód locutio mea/i tibi ferai
redebet,talis fit,cuius uocabula fintfignificatiua, utficin ui uocabuli,queeftnobis
communicer nota,te ducere queam ad quæfitum, Deus autem, qui quæritur. Vnde
hæc eft fermocinalis Theologia,qua nitor te ad Deum,per uim uocabuli,ducere,mo
do quo poftum faciliori S¿ veriori. orat. Reuertamurnuncquæfo adea^quae fupe/
riori Ioco,àtepræmiffa funt,d¿ ex ordíneexplana.Primo loco aiebas,conceptum de
conceptu (cum Deus conceptuum fit côceprus) effe de Deo concepts, nonne mens
eft quæ concipit? i di o T A ■ Sine mente, non fit conceptus. OR at. Concipere igitur
tum fit mentis, time concipere abfolutum conceptum,no eft nifi artem abfolutæ me
its concipere, id so TA. Profequere, quia ínula es. or at. Sed ars abfolutæ mentis,
non eft nifi forma omnium formabilium. Sic uideo,quomodocôceptus de coceptu*
non eft nifi conceptus ideæ diuinæ artis.Si uerum dico,refponde.ïdio T A.Imo opd
me.Namabfolutus conceptus ,aliudeflenequit,quaidealisforma,omnium quæ co/
dpi poffunt,quæ eft omnium formabilium æqualitas. oRat. Hic conceptus,ut pu/
to,Dei uerbum,feu ratio dicitur. ID io T a. Qyalitercuncp à doeftis dicatur,in eo con/
ceptu funt omnia.Sicut illa,quç fine rations præuia,non prodeunt in effe,dicimus ira
ratione príonter exiftere.Omnía autem quæ effe concipimus,rationefuieffe habent,
ut fint modo quo funt,& non aliter. Qui igitur in iimplicitate abfolutæ rationis, in fe
omnia prioriter complicantis,intuetur profunda mente, hic facit conceptum, de per
fe, feu ab folato conceptu, hoc erat primum quod præmifi. oRAT, Satis de hoc
nunc adijee,quomodo conceptus abfolutæ prgcifionis, fit præcifior de Deo conce­
ptus. i Di oT a. Non uacat mihi nunc tempus,ut per fingida idem repetere queam,ne
que tibi «ideo fic effe opportuna,cum ex imo ad omnia cibi aditus pateatffed fufeipe
qua tn

Liber

11.

Ï4î

quam breuiÎsime.Præcifio,re Aítudo,ueritas,íuftitía
bonitas ,de quibus audiftíjdem funt.Nec credas me dicere «elle,modo quo tota Theologia,eftiri circulo pofi/
ta,utuñum deattributis de alio uerificetur, ficut dicimus ex necefsicate fimplicitati^
Dei infinftæ,Dei magnitudinem,efte Dei potentiam,^econuerfô, 6¿ Dei potenti­
am , efte Dei «ir tutem >
i ta de cundís effentiæ Dei per nos attributis, fed h xc de
quibus nunc termo,experimur in noftro communi Termone coincidere. Quando enim audimus aliquem,rem uti eft exprimere,unus dicit exprimentem præcifé expref
fifle,alius reAè,alius ueré,alius iufté.Ôd alius benè,ita quidem inquotidiano expert
mur fermone.Nec^ ille qui ait,ah'qiK prædséacreAe díxí He, uult aliud dicere qudm
alter,qui eum ait uere,aciuftè,autbenèdixiÎle.Ethocinteipfo fic efte coperis,quando attendis,quomodo ille qui necplus nec minus dixit, quàm dicere debuit,omnia il
!a attigit. Nam præcifum non eft aliud,nifi quod nec eft plus nec minus. Sic nec rez
Aum,nec uerum,nec iuft um,nec bonum,plus aut minus admictut. Quomodo enim
diet præcifum?aut reAum,aut uerum,aut iuftum,aut etiam bonum: quod minus pt£
ci(b,reAo,aero,iufto,& bono effet.Et fi minus præcifo non eft præcifum, minus
reAo non eft reAum,&minus uero noneftuerum,minusiuftonon eftiuftum,^ v
minus bono noneft bonumjmanifeftum eft, quomodo id quod plus recipit, non eft
deiliis.Prxcifioenim,qus! plus recipit, puta quæ præcifi'or eftepoteft, non eftpræci/
fio abfoluta.ltade re Ao,uero,íufto, bono, o R a t o r, Intjs igitur quxrecípíunc
magis 6¿mínus, non eftdeDeo conceptus formandus, id iota* Optíméínfers.
Nam cumDeus fit infinitus,recipientia magis & minus,ei minus afsímílantur. Qua
propter,ín illis non afeendí tur aut defeenditur in infinitum,ut in numeroa6¿ diuifionecontinui,experimur.o r a tor. Igitur in hocmundo non eft præcifio,necreAitudo,nec ueritas,nec i uftitia, nec bonitas:cum experiamur, unu effe alio præcifius,
utuna piAura præcifior eftalia.Sicde reAitudine,na unu eft re Aids alío,6¿ unum ue‘
rius alio,& unum iuftius alio,& unum melius alto* i d ï ot a, Bene concipis,nam ilia
ut funt abfoluta,à magis & minus,non font de hoc mundo.Níhil ením reperibite eft,
adeó præcifum, quodhon pofsït effepræcifius : &C nihil itareAum, quod non pofsit
effe reAius,autita uerum, quod non pofsit effe uerfos,ant ira iuftum,quod non pote
fiteffeiuftius,autitabonumjquodnonpofsitefle melius. Præcifioigicur,aütreAitudó,aüt neritas,aut inflicta,aut borneasen hocmundo reperíbíles: funt quædam par
tícipátíones talium abfolutorum,Ôu ímagínes,quorum illa funt exemplaria Plura di
co exemplaria,dum ad uariarum rerum uarias rationesreferimus,unum uerô font ex
emplartquia in afoluto coincidunt.o rato r. Audire te in hoc ualdedefidero, quo­
modo unum eft abfolutum exemplar,tantarum uarietatum,rerum uniuei farum. i DI
OTA Qui parum in his theologicis fpeculationibus uerfatus eft,difficillimum iftud
opinatur,ied mihi nihil facilíus,dele Aabiliúscpefle uideturComplicat enim abfolti
tum exemplar,quod non eft,nifi abfoluta prædfio,reAitudo,ueritas,iuftitia,feu bo
nitas:omnia exemplabilia,quorumomniumeftpraecifio reAítudo, neritas, iuftfoa,
bonitas:multo quidem perfeAius, quàni facies tua omnes imagines fuas formaba
les,quarumomniueft præcifto, reAítudo,at($ ueritas* Omnes enim depingibilcs
figurae,faciei tuaUn tantum font præcifæ,reAæ,& ueræ,in quantum font figuramini
uæ faciei tuæ,participantes 6iimitantes.Ec licet non fit pofstbile,unamutialiam de/
pingi fine differentia,cum præcifio non fit d e hoc mundo,& aliud aliter exift ere ne/
ceffe fitíomnium tamen illarum acritatum, non eft nifi unum exemplar, o R a to
Verum dicis,quo ad unitatem exemplarísmon tamen quo ad squalitatem. Nam fa/
cies,licet fit menfura ueritatis piAurarum,quia ex intuitione faciei iudicauir imago,
an parum an multum deficiat in figura, tamen non eft uerum, quod facies mea,fico/
mniumadæquatifsima menfura,omni modo menforæ:quia temper eft uelmaior,
uel minor.i Dior A.Verumdicisdefacietua,quxcu fitquanta, &nacurç eius quod
recipit magis 6: minus,non poteft effe præcifio, fie nec adæquara alterius menfura:
in mundo ením, præcifjoaecarente, adæquata menfura,ac fimílitudo eft impofsibi/
lís.Secus igitur fi concipis exemplar abfolucumnllud enim^eceft magnum nec par
K
uumi

14'tf

Oe Mentó

uum,nam de ratione exemplaris,ifta effe nequeunt.Formica ¿him quando depingi
tur,non minus eft exemplar,quàm mons depi agendus, SC econuerfo. Quapropter^
dbfolutum exemplar,quod nec magis aut minus recipit , cum fit præctfio Qc uericas,
non poteft effè nec magis nec minus,exemplato jid enim quod nonpoteft efle minus
mínimum dicimus,hoceft maxime parutim, id quodhon poteft effe maius, maxi
miimdicimusj&hoceft maxime magnum . Abfolue igitur maximitatem, à maxi
m ¿ paruo ^máxime magno,ut ipfam maximitatem intuearis in fe,non in paruo aut
magno contractants^ uídebís .abfolutam maximitatem fic, ante magnum 0¿ parti­
um,ita quod non poteft efle maioraut minor,fed eft maximum,in quo coincidit mi<
riimum. Quare hoc tale maximum, ut eft abfolutum exemplar» non poteft effe quo/
cunquèdabili exempla to,maius aut minus:id autem quod non eft nec maius nec mi
nusjjocamusæquale.Eft igitur abfolutum exemplar, aequalitas ,pr3ecifio,meníura¿
feuiûftttia quod idem eft,uerítas ôc bonitas,qua eft perfe dio, omnium exemplabi/
liu.o R at. Adhuc me qíoínftrue,quomodo redirudiniabfolutæ/coueniatîfinitas;
bZitiï. i:Dl° t A.Libentcr.Tu nofti, quod quanto circulus aliquis fuerítmaíor, tato 3¿eúis
díametermaior.o r at .Fateor, i d i ot a.Et cjjuís circulus, q recipit magis óánínus,
no pofsít efle maximus fímplicíter,aut infinítus,cócípíamus tñ circula effe infinitas
nonnétunceius diameter, erit linea infinita? orat. Necefle eftaDi o TA.Et circoferentía,cú fit infinita erit diamerer.Duo em infinita ee nequeuqca unumquodqjpet
additamentum alterius,poffet elle maíus.Et non pofléteffecuruaípfacírcúferentía¿
nam ímpofsíbile effet, eam nec maiorem nec minorem effe diametro, fi effet curua^
cum utia fit omriium circulorum curuarum circumferentiarum habitudo ,circumfe/
rentia: ad diametrum,quæ eft habitudo plus quam tripla* Si igitur circumferentia, eft
áeqüalís día metro,erit ipfa diameter & linea reda.Obhoc etiam uides quomodo ar­
cus circuli magni fimilior eft ré&æ lineae, quam arcus circuli parui. Vnde infiniti cirKe^tuh
CU^ circumfer entia,ex hoc effet recfta. Ex quo tibi cohftat,curui tatem,quæ recipit
cwXx? magis ¿¿minus. non reperiri in infinito,fedfolam retftitudinem. orator, Vat/
dêplacentquædicis,quoniam perfacilémead quæfitum eîeuant.Profequerequæfo,
quomodo reâitudo infinita,fit exemplar* î Dior Aperteipfum hocclarilsimè coru
linet infini- fpicis,quôdinfinita reâitudoje habeat ad omnia/icutinfinita lineafi effet,ad figa
u
7 ras. Nam fiinfinicare(fticudo,quæeftneceffariôabfolum, contraheretur ad lineam,*
contrada,reperítur neceffariô, omnium fígurabilíum figurarum complicatio, præcifio,reditudo,ueritas smenfura ÔC perfediouuncabfoluta reditudo, abfolutè penitus S¿ incontra eft e,ad lineam aut ahud quodeunep confíderata, eftfimiliter abfolu/
te omnium exemplar,præcifio, uerítas, menfura, perfedío. orator. Níhií
dubij hæc omnia habent,(dium oftende,quomodo ínfinítalínea, eft omnium figura
rum præcifio.Dixifti mihi pridie,circulum infinitum, effe omnium figurarum exemi
plar,S¿noncepi:hícnuncde hoc «oleris clarius ínformari,ad teacceisiimodo aisffi/
neam infinitam effe præciÎionem, quod minus capio, idiota. Audifti, quo­
modo linea infinita eft circulus, fie & triangulus» quadrangulus, pentágonos,fic o/
rnnes figuræ infinitae, cum lírica infiriitacoincidunt. Hinc linea mfinita,eftdmn</
um figurarum exemplar,quæ de lineis fieri poffunt: quoniam infinitalinea,efta(ftusi
infinitus,feu forma omnium formabilium figurarum. Et quando ad triangulum re/
fpexerÍs,d¿teadtrifínítamlineameIeuauerís,feperiesípram,hníustrianguTíadaequa
tifs imum exemplar,hocmodoiConfideratriangulum infinitum: htc triangulus infi
nitus,non eft nec maior nec mirior,defi gnató. Ñam latera infiniti crianguli,funt infinitadacus autem infinitum,cum fit maximum, in quo coincidir mínimum, non eft
nec maius nec minus,latere fígnátó.Síc infiniti trianguli latera,nonfunt nec maiora
nec minorajater ibus dati triaingulGficriec totus trían gulus, nec maior nec minorffgnato.Quare infinitus triangulus eft prxcifio,& forma abfoluta finiti.Sed tria late­
ra infiniti trianguli, neceiïàrioeflènt linèa uria infinita , cumnonpofsinteffeplures
linear infinité.
Sic eueniret, lineam infinitam, effè prtecíísimum exemplar, dati
trigoni.
Et ficut de trígono dixi, íta paríformíter de omnibus figuris ♦ ora­
tor.

Liber

IL

u?

T or*O miranda facilitas difficilium,uideo nuc pofitionem infinitatis lineæ, omnia
ifta clarifsimefequi:fcilicetipfamefleexemplar,prxcifionem,reditudinem,uerita/
tem,menfuram,feu íuftítíam,bonitatem,feuperfecft¿onem, omnium fígurabilíum
figurarum per lineam,6¿ confpício,ín fímplicítate redlítudinís eius,omnia fígurabú
líaeffe complicite, uerífsímé,S¿ formalifsimè, atque prxcífiísíme, fine omni con fu/
Ííone,fíneomnid efe diu,ininfinitum perfedh’us,quam figuraripofsint. idïotà.
BenediâusDeus,qui me imperitifsimo homine , tanquam qualicuncpinftmmento
ufus eft,ut tibi oculos mentis aperiret,ad intuedum ipfum,mira facilúate,modo quo
¡pfefe tibi iiifibilempræftitit. Namquando té de rectitudine,ad lineam centrada,
transfers ad abfolutam infinitam reólítudínem : tunc in ipfa reditudine intueberis,
omneformabiIecomplicari,Scomniumrerumfpecies,iicutdefigurispræmifi. Et
quomodo ipfa r editado eft exemplar, præcifio, uerítas, menfura feu íuftítía,boni/
tas feu perfedío omnium,quæ funtaut eflepofltint,8í adualitas præcifa,& inconfii
fa omnium exiftentíum,8¿ fieri p ofsibilium,ita quod ad quamcunçp fpedem,feu exi
ftens,oculos conuertis,fi mentem, ad infinitam redítudinem eleuaueris,rcperies,ipfampræcifiisimameius ueritatem exemplarem, nequedeficíenternmtcum uideris
hominem,qui eft redus 8C uerus homo,quod non eft aliud nifi quod reditudo,neri­
tas,menfùr a &perfedio fíe contrada 8¿ termina ta,efthomo,Et fi redítudinem eius
quæeft finita cofideraueris,S¿ ekuauerïs te ad infinitam reâitudinê, ftatim intuebe/
herís, quomodo redítudo abfoluta & infinitaron poteft elle nec maior nec minor*
reditudineillaad hominem contrada, qua homo eft redus, & uerus homo, fed eft
præcifio eius uerifsima,iuftifsima,
optima. Ita uerítas infinita,finitæueritatís eft
præcifio,&abfoîutè infinitum, omnis finiti præcifio , menfura,uerítas
perfedio.
Quare ficut de homine didumeft,ita de omnibus concipe. Sic nunc habes id,quod
¡n. aeterna fapientia contemplari conceditur ,utintuearis omnia in fimplicifsima re/
. ditudine uerifsimejpræcifîfsimèîinconfufèjgc perfedé,licet medio ænigmatico,finequo in hocmundo, Dei uifio efle nequit, quoufque concefleritDetis ,ut abfque
aenigmate,nobis uifibilisreddatur. Et hæc eft facilitas difficilium fapientiæ, quam
pro tua feruentia 8< deuotíoné, Deus indies , tibi & mihi, clariorem quæfo fa/
ciat, quoufque nos in gloriofam fruitionem ueritatís , transferat xternaliterper/
manfuros. AMEN.

Secundi DialogiIdiotæR.P.NÎcolai de CufaCard.quem abfoluitFa-*
briani,altera die quam coepít.M.CCCC.L.Odtaua Auguílí,finis.

Nicolai dc Cuia Cardinalis Jdiotæ de
Mente> Liber tertius.
'

Interlocutores:

ÀVCTOR, FHIJLOSOPHVS,O*‘!
imoR,iDion.

Quomodo phílofophus ad idiotam,ut proficeret de mentís natura,accefsit. Quo
modo mens fît perfe mens,ex officio anima,&diâra fit à menfurando.
AVCTOR.
Vktsob lubileum, Romam mira deuotione accurrentibus, audi/
tum eftPhilofophum , omnium qui nunc uitam agunt prxeipuum»
in ponte reperírí,tranfeuntes admirari. Quem orator quidam, fci>
endi auidifsimus, fol icite quærens, ac ex faciei pallore, toga talari,
&cxteris,cogitabundi uirigrauitatem præfignantibus cognofcens
blande falutans,inquirit, quae eum caafa eo Ioci fixum teneat. P H is
L o s o P H v S, Admiratio inquit.oR A T o r. Admiratio ftimulus uL
K
«
detur

Me*tr0

14?

De Mente

detur efle omnium,quamcuncp rem fcireqiiærentium.Hinc opinor,cum'præcipuiïs
habearis inter docftos,maximam eam efle admirationem, quæ ce adeo folicitum tene
at* PHiLosoPHvs. Benèaisamice; Namcumexuniuerfís pene climatibus,ma*
gna cum greffiira, innumerabiles populos tranfireconipiciarmadmiror omniurrifiz
dem unam 3 in tanta corporum diuerfitate.Cum enim nullus alteri fimilisefle pofsit,
una tamen omnium fides , quæ eos tanta deuotione, de finibus orbis aduexit. o R A/
ToR. Certe Dei donum eflè neceflè eft, idiotas clarius fide attingere,quàm philofo/
phos ratione.Nam tu ñoñi,quâca inquífttíone opus habet, mentis immortalitatem
ratione percradans,quam tamen nemo ex his omnibus>fola fide pro indubitata non
habet:cum omnium cura & laborad hoc tendat, ut anímxpóft mortem, nullo pecca/
ito obtenebrata:, iri lucidam atque defideraufsimam uitam rapiantur, PHILO s o*
thvs. Magnam rem fueram narras amice; Ego enim, omni tempore mundum
peragrandojapientesadij, ut de mentis immortalitate certior fierem. Cum apud
Delphos, praecepta olim fuerit fui cognítío,ut ipfa femenscognofcat, confundam/
queeum diurna mente fe!, fentiat : fed hactenus nondum quantum, adeo perfedeac
'lucida ratione attigi, quemadmodum hic ignorans populus,fide, orator. Si fas
eft dicito,quid te impulitRomam adqenire, qui Peripateticusuideris, an putas ali/
quemaquoproficiasireperire, pHiloSofHvs. A udiuer am ex templo, Menti
pet T. Attilium CraflumjnCapitolio dedicato,multas fapientumdementefcriptii
ras^bocloco reperiritadueniforrafsis früftrà,nifitu,qui mihi bonus cíuís & fciens ui
deris^uxfliumpræftes. orator. Templum Menti dedicaffè Craffiimillum,
certumeftjfcdandementefuerintin eo templo libri, 6¿quí fuerint, nemo poft tofi
-Romanas clades fcirepoteric. Verum ne doleasfrüftraadueníffe,hominem idio/
tam meo indicio admirandunijde qua re uolueris,audies. P hi l o s o p h v s. Oro,
quàm ocyfsíméhocfí eri orator. Sequere A vctoR. Et cum prope templum
æternitattSjin fubterraneum quendamíocellum défcéndereñt,idiotam, ex ligno co*
clear exprímentem,alloquKUt¿ orator. Erübéoidiota,te per hunc maximum
Phïlofopliumjiis ruftícís operibus implicatum reperírí, nori putabit à te fe Theo/
rias aliquas auditurunu diota. Ego in qs exercitiis libenter uerfor,quæ & men*
tem corpus indefmenter pafeunt. Credo fi hícfquém adducísJPhilofophus éftj
non me fpernet, quód arti cocleariæ operam dem. philosophas. Optímeáis,
nam Plato, intercifé pínxiíselegítur,quod nequaquam fecíffe creditur, nífí qui»
fpeculationínoriadUeffabatur.oRA tor. Obhocfortafsís erat Platoni,de attepíri
gend¡jfamíliar¡aexempla,per quæres grandes,faciles reddidit J diota. Imo ín hac
mea arte quod uolo fyínbolicéinquíro,
mentem depalco, commuto coclearía,6¿
corpus reficio. Ita quidem omnia rnihi neceflària,quantum fuffícít,attingó. p h ï l o/
s.Ophv s.Eft mea confuetudo,cum hominem famafapieritem accedo,deijs quæ me
angunt,in primis follicitum effe, QC feripturas inmediúm conferre, & inquirere ea/
rundem*intelledum:fedcum tufis idiota,ignoro quomodo te ad dicendum exci/
temnit quam habeas deMenteintelligentiam,experiar. ï diota. Arbitror nemi>
nem facilius me cogi ppfle,ut dicat quæ fentit. Nam cum me ignorantem fatear idio
ramjnihilrefpondere pertimefco.Litterati philofophi, ac famamfcientiæ habentes,
merito cadere formidantesianxie deliberant. Tu igitur quid à me uelísplanefí díxeris,nudêrecipies.FHïLosopH vs.Paucísexprimérenéqúéo : fi placet, confidentes
uicifsimloquamur, idiota. Placetínquam.A vc To R. Et poficis ín trígono fcabel/
lisjipfi'scp tribusexordínelocatíSjOratoraiebat.o rato R. VidesPhilofophe,uíri
huius fimplícitatem, qui níhil horum in ufu habet, quæ ad recipiendum tanti ponde/
ris uirum,decentia funt,petitffac in qs experimentu,quçmagis(ut aiebasjte angunt:
nihiîenimdeiisquæfciueritjtelatebit,experieris puto,te non iuperuacuè addu/
dium. FHiLo s.ophv.S;, A t hæc omnia placent, ad rem defeendam. Tuinterim
taciturnus fis quæfo, nec te prolixior perturbet collocutio, orator. Experieris,
me continuationis folicitatorem potius quàm faftidientçm. pHilosoPHVs. Die
igt cur idiotaOta tu tibi nomen efle ais ) fi qpam de Mente habes conieâurm i d ïo*
T4

Idiotæ Liber

III.

149

T'A.Puto neminem effeautfuiffehominemperfedlum, qui de Mente qualemcungs
faltem non fecerit conceptum.Habeo quidem ego,mentem effe,qua omnium re­
rum terminus^menfura.Mentem quidem,amenlurando dici conrjcio. ph i l os o/
PHVS.Putafnealíudmentem>jalíudanimam.iDiaT a. Puto certê.Nam alia,eft mes
in fefubfiftens,alia,tncorpore.Mens ín fefubfiftens,aut infinita eft,aut infiniti ima/
go.Hamm autem quæ funt infiniti imago ¡ cum non fint maxima? & abfolutæ feu in/
finit£,in fe fubfiftens:poffe aliquas animare humanum corpuSjadmittosatc$ tunc ex
officio eafdemanimaseffeconcedo.Philosophvs, Concedisigitur,eandemeP
fe mentem,& hominis animamimentem perfe,animam ex officio.idiot a, Conce
do,uti una eft uis fenfitiua & uifiua oculi,in animali.
Quomodo eft uocabulum naturale,aliud impofitum fecundum illud, citra pra>
ciftonem.Et quomodo eft principium fimplex,quod eft ars artium.Ec quomodo co
plicatur ars aeterna Philofophorum.
Cap* II.
PHILOSOPHY'S.

VtCcibilltttti

lebas mentem a meníurando dící.Hanc partem neminem legí tenuíffc,ínter
™
uáriasuocabulíderíuationesíprímumorOjütcaufamdiíftiaperiasJDi on, £itura'
Sí deuiuocàbuli diligentius ferurandumeft, arbitror uim îllamfquæ in no= rifJ
bis eft) omnia rerum exemplaria notionalíter complicantem,quammêcem
appello >nequacji proprie nominari.Qtiêadmoduenim ratiobumana,quidditatêoperumDeí,nonatcíngít:fic necuocabuluni.Suatenimuocabulajmocu rationis im/
p o fi tatuó mina mus enim unam rem, uocabulo uno , per certam rationem,S¿ ean/
dem alio per aliam,8<una lingua habet propria,alia magis barbara,S¿ remotiora uo
cabula. Idcircouídeo, quod cum proprietas uocabulorum recipiatmagis 8í minus,
uocabulum præcifum ¿gnorarúP hilosophvs. Ad alta properas ídíota,nam fecun
dum illa quædicere uiderís, ob hoc uocabula funt minus propria, quia ad placitum
opinaris inftitua,proutcuicp imponenti, ex rationis motu, occurrebat, idiota*
Volo ut me profundius intelligas. Nam etfifatear,omne uocabulum,eoipfo uni/
tum, quo formamateriæadueait, & uerum fit, formam adducere uocabulum,utfic
uocabula fine non ab impoi!tore,fed ab xterno,0¿ impofitio fit libera: tamen non ar­
bitror,aliud quàm congruum nomen imponi,licet illud non fit præciTum.PH 1L o s oP H v S Fac te quæfo planiorem,ut quid uelís capia mu diota. Perlibenter. Et nunc
me ad hanc artem cocleariamconuerto. Etprimô uolofcias,meabfquehæfitacio/
neafferere,omneshumanasartes,imaginesquafdameffe, infinitæ&diiffnæartis’. .
t
nefeío fí tibí ídípfum uideatur. philoSophvs. Tu alta exigis,neqj fas eft ad illa An M emA
pafsimrefpondere.iDaoTA.Miror fi unquam philofophum legeris, quihocignorauerit>cumdefepateant. Manifeftumeft enim, nullam humanam artem,perfecftio/
nis prsecifionem attigifle,omoemc^ finitam efle ¿^terminatam,terminatur enim ars
una,infuis terminis^aliain alqs, & quaelibet eft alia ab alijs, & nulla omnes compli­
cat.? H no so P HvxQuidexhocinferes.i diota. Artem omnem humanam,fi/
nitam.PH 1L o s o P h v s.Quis hæfitatdD 1 o t a Jmpofsibile eft autem,plura effe in
finita realíter díftincfta.pH i los o p h v s. Bc hoc ipfum fateor,quoniam alterum effet
inaltero finitum. ï d i o t a. Si igitur hoc fie eft, nonnnd folum abfolutum principi/
um,eft Ínfinítum,quíaantepríncípíumnoneftpríncípium,utdefepater,nepríncí/
piumfitprincipiatum. Hincæternitas,eftipfa folo ínfínícas,íéu principium abfo/
lutum.p HiLOSOPHVS .Admitto, j d 1 o T a. Eft igitur fola
unica abfoluta æter/
nítas,ípfainfínítas:quae eft fíne príncipío.Qiiareomnefinícum,príncipíatum,abín/
finitopríncípío.PHilosoph vs.Negarenequeo. íD1 or A. Omnis ergo ars fíní«
taâab arteinfínicaffícqs neceffe erit, infinitam arcem, omnium artium exemplar effe,
principium,mediumfinem3 metrum, menfuram,uerítatem, pr#cífíonem,ó¿ perfe/
fftionem. philosopHvs,
profequere ad quæ properas,quia nemo his diffentF
repoteftd d i q t a» Applicabo igitur exhac coclearia arte,fymbolica paradigmata:
K j
utfeci

É

il©

De Mente

utfetifibiUórafíafit3qú»díxero^tíiLosopHvs.Rogorícagás. Video etiim teui*»
am tenere ad ea,ad quæ anhelo,a vero R.ïdiotaffumpto cocleari ad manum)aiebat<
ïdiot A.Cocleâr extra mentis nôftræ ideam,aliud non habet exêplar.Nâetfi ftatua
rius,ut pidor,trahat exempla ria,â rebus quas figurare fatagit.non tamen ego,qui ex
lignis coclearía,fi¿ ícucellas,ó¿ ollas ex luto educo. Non enim ín hoc imitor figuram*
cuiufcuncp rei nacuralis.Tales enim forma: cocleares,fcutellares,6¿ ollares,fola hu/
mana arte perficiuntur. Vnde ars mea,eft magis perfecftoria,quàm imitatoria figura­
rum creatarum*& ín hoc infinitae arti fímilíor* 'PHjlosophvs. Placet id ipíumi, \
Idiota. Efto igitur, quôd artem explicare, & formam coclearítatís,per quam
coclear conftituitur,fenfibilem facere uelim:quæ cum in fuá natüra»nullo feníu fit at
tíngíbilís, quia nec alba, nec nigra, aut alterius coloris,uel uocís, uel odoris,uel gu/
ftus uel tacftus : conabor tamen eam modo quo fieri poteft,fenfibilem facere. Vnde
materiam,puta lignum,per inftrumentorum meorum quæ applico,uarium motum,
dolo & cauo,quoufc^ in eo proportio debita oriatur,in quo forma coclearítatís con
uenienter refplendeat.Sicuides,formam coclearítatís fímplícem & infenfibilêjin fi
gurali proportione huius ligni,quafi ín imagine eius reíplendere. Vnde ueritas
praecífíococlearítatís,qu2eeft ¿mmulcípiícabilís &C incommunicabilis nequaquam
poteftper quæcunqj etiam inftrumenta, & quemcuncp hominem,perfe&e fenfibi/
bilis fieri. Et in omnibus coclear ibus, non nifi ipfa fimplicifsima forma,uario tno/
dorelucet,magisinuno,&minus¿nalío,&innullopraxis¿ Etquamuísípfumlí/
gnum,recipiat nomen,ab aduentu formæ,ut orta proportíone,ín qua coclearitas refpIendeCjCoclear nominetunutiic nomen fit forms unitumjtamenimpofitio nomi/
nís,fítadbénepíacícum,cumalíud imponipoflet. Sicetfiad beneplacitum, tamen
non aliud,& penitus diiierfuoM naturali nomine format uníto5fed uocabulum natu
rale»poft formæ aduentumUn omnibus uarijs nominibus,per quafcunqj nationes uaríéimpofi tis,relucet.lmpofitio igitur uocabuli, fitmotu rationis i nam motus ratio/
nis,eftcirca res, quæ fub fenfum cadant, quarum diferetionem, concordandam
difterentiam,ratio facit,ut nihil fit in ratione,quod prius ñon fuerit in fenfu. Sic igi/
turuocabula ímponit,ámoueturratio, ad dandum hoc nomen uní,
aliudalteri
rei.Vérumcum non reperiatur forma, in fua ueritate intjs, circa quæ ratio uerfatur;
hmcratio,inconie<ftura & OpíníoneoccumbíLVndegenera & fpecies,ut fub uoca­
bulum cadum,funt entia rationis * quæfibi ratio fecit, ex concordantia & differen­
tia fetifibilium» Quare,cum fint pofterius natura rebus fenfibilibus, quarum funt
fímilitudineSjtuncUnfibiliusdeftrucftíSíremanerenequeunt. Quicunèp igitur pu/
tat,nihil ín intelledlum cadere pofte,quod non cadatin rationem:ille etiam putat, ni/,
hi 1 poflè eflè in intelle<ftu,quod prius non fuerit in fenfu, QC hic neceflario dicere ha/
bearem nthileflemifiutfubuocabulii cadit, & huius ftudium eft,in omni inquifitio
ne quid nominis,profundare.Et hæc ínquifítio,grata eft homini,quia motu rationis
dífcurrít.Híc nega ret,for mas in fe,& in iua ueritate feparatas eflè aliter, quam ut fuc
entia rationis,et exemplaria ac ideas nihilifaceret.Qui uero in mentis intelligentia a
liquid efle admittunt,quod non fuit in fenfunec in ratione, puta, exemplarem &. in/
communicabilem ueritatem formarum,quæ in fenfibilibus relucentJi dicunt, exem/
piaría natura praecedere fenfibilia,ficutueritas præceditimaginem.Etordinemdant
Calem,ut primo ordine naturæ,fit humanitas ¿n fe, exfe, fcilicetabfque præiacenti
matería,deíndehomo,perhumanítatem,etquódhíccadatfubuocabulo,deíndgfpe
cies in ratione.Vndedeftrucftis omnibus hominibus , humanitas ut eft fpecies,quæ
fub uocabulum cadít,S¿ eft ens rationis,quod ratio uenata eft,exfimilitudinehomi/
num:fubftfterenequit,nam ab hominibusdependebac,quinonfunt. Sed propter
hoc,non definit eflè humanitas,per quam fuerunt hominesâquæ quidem humanius.,
non cadit iub uocabulum fpeciei, proutuocabula motu rationis fimtimpofiia. ¿èd
eft ueritas fpeciei illius,fub uocabulum cadentis. Vnde imagine definida,manet io
fe ueritas.Et hi omnes negant, rem non aliud efle, quam ut cadit fub uocabulanueo
enim modo > ut fub ugcaculum cadic^de rebus fit Logica & rationalis confideratío^

Quare

Idiotæ Liber

II I.

in

OvmeiîIamLogtcèinqutrwnt,profundant,0¿laudant9 fed ibi nonquíefeunt : quia
ran;o feu logica,circaïmagines formarüm,tantum uerfatur.Sed qui res ultra uim uor
ca&üifjtheologice intueri conantur.ad exemplaria ideas fe conuercunt. Arbitror
non pofte piares inquifitíonu modos dari, fi tu qui es phíloíophus, alias legífti,fcire
potes,ego fíe coníjcío.p Hilo so ph vs. Mirabiliter omnes omnium tâgisPhilofô/
phorum iedas, Peripateticorum,^ Academicorum* i D iota... Hæ omnes ,6¿quoc
quot cogitari poffènt modorum differentiae , facillime reíoluuntur & concordantur,
quando mens fe ad infinitatem eleuat. Nâ ficut orator htcpræfens, tibi latius exrjs,
quæ â me audiuit explanabit: tunc infinita forma, eft folum unafiC fimplicifsima,
quæ in omnibus rebus refplendçt,tanquàm omnium
fingulorum formabilium,
adæquariÎsimum exemplar. Vnde etiam uerifsimum erit,noneff e multa feparata ex*
cmplaria,ac multas omnium rerum ideas.Quam quidem infinitam formam,nulla ri
Cio attingere poteft. Hinc per omnia uocabula, rationis motu impofita, ineffabilis,
non comprehenditur. Vnde reSjUt fub uocabulum cadit,imago eft,ineffabilis exem
piaris fui,proprí] & adaequati. Vnum eft igitur uerbum ineffabde,quod eft prxei/
fum nomen omnium rerum,ut motu rationis fub uocabulum cadunt.Quod quidem
ineffabilenómen in omnibus nominibus, fuo modo relucet: quia infinita nominabi|itas3omniumnominum,3Cinfinita uocabilitas,omniumuoceexprefsibihum,utfic
omne nomen, fit imago præcifinhminis. Et mini aliud omnes conati funt dicere,Ifcet for reíd quod dixerunt,melius & clarius dicipoflet. Omnes emm neceffariô con
cordârunt,unameiïèinfinitam uirtutem, quam Deum dicimus,in qua neceflarióo*
tnnia complicantur-Necp ille aliud dicere uoluiqqui a iebat» hu manitatem ut non cw
diefub uocabulo,efle prwfionemueritatisjquâmineffàbilem ifiaminfinftam forma»
Quam,dum ad humanam forma refpicimus, eius prçcifum exemplar nominamus,
ut fic ineffabili s,dum ad eius imagines intuemur,omnium nominibus nominetur, 0¿
unum fimplicifsimumexemplar, fecundum exemplatorum fpecificas differentias*
per rationem noftram formatas,pluraefle exemplaria uideatun

Quomodo intelligantur &concordenturPhílofophí.Et de nomíneDeí,ó¿ præci^
fione. Ac quomodo uno prgeifo nominecognito,omniacognofcumur. Etaefuf*
dRdenriafdbilium.Erquomododifferunt,conceptusDei,0Cnofter T
Cap. IIE
PHILOSOPHVS.

IrabíIiterTrífinegiftidícftumdiíucidafti,quíaíebat, Deum omnium rerS
nominibus,ac omnes res,Dei nomine nominari. ID iota. Complica no J
minare,in coincidentiam altifsimi intelleâu, & omnia patebunt. Nam
Deus eft cuiuicunq? rei præcifio.Vndefi de una re præctfa fciencia habe/
retunomniutri rerum fcientia,neceffario haberetur. Sic fi præcifum nomenunius rei
fciretur,tuncÓ¿omníum rerum nomina feirentur: quia prxcifiocitrà Deum non eft*
Hinc qui præcifîonem unam attingeret,Deum attingeret,qui eft ueritas omnium fci
bilium.o R a ToR.Declará quæfo de prxeifiorie nominisu o io t a.T u nofti orator,
quomodo hos exerim.us exui mentís,mathemátícales figuras. Vnde dum triangula
ritatem jUifibilem facere uoluero,figuram facio,in qua tres angulos cohftituo,ut
tunc in figura fíe habituara
proportionate, criangularicas relucear, çum qua uni/
tum eft uocabulum,quod ponatiireffetrigonus ; Dico igitur, íi trígohus¿eft prœci/
íum uocabulum,figurçtriangularis:tuncicio præcifauocabiila.'Ômnium polygonia
rumffeio enim tunc,qubd figuræ quadrangularisiíocabulumefledebec,tetrágonos,
quinquangularis pentágonas,& itadeinceps.Etex notitia nominis unias,agno/
feo figuram nominatam,omnes hominabiles polygonias, Qc differentias,^ con
cordantíasearundem, quicqüíd circahocfciri poteft. Panformiter aio,quôd fi fcire
praecifum nomen unius operis Dei, omnia nomina omnium Dei operum,
quic*
quid fciri poftet,non ignorarem. Et cum uerbumDeifit præcii io, omnis nominis
nominabilis,folumiri uerbojomnía 8C quodlibec fciripoife conftat.o R a to R.Pal/
K' 4
pabilitef

M

iji

De Mente

pabílíter more túo éxplanaftí.P h i l ó .Miram docftríhá tradídíftí ídíotá,omnes phiz
¡ofophos concordandi. Nam dam aduefto,nonpoftùm nifi tecumconfentire,noit
uoluiflè omnes philofophos aliud dicere,quàm ídipfum quod díxiftí : per hoc quod
nemo omnium negare potuit,Deum infinitum,in quo folo dido,omnia quç díxiftí
complicantur. Mirabilis eft hæcfufticienciaomniumfcíbilium,¿¿quomodocunq5
tradi pofsíbilium. Amplius ad mentis tra datum defcende,& dicito.Efto quôdmê/
fura dicatur, utratíomenfuratíonis,fitcaufa nomínís,quidmentemeíft iielísí’ ï di j
o t a. Scis, quomodo fimplicitasdiuina3omnium rerum eft complicatiua, mens eft
huius complicantis fimplicitatis imago. Vnde fi hanediuinam (implicitarem infinitam, mentem uocitaueriSjerít ipfa noftræ mentis exemplar *Si mentem diuinam,u/
niuerfalirarem ueritatis rerum,dixensmoftram dices uniuerfalítatem aíTimílatíonís
rerum,ut iit notionum uniuerficas.Conceptio diuinæ mentis , eft rerum produdioi
conceptio noftræmentis, eft rerum notio.Si mens diurna, eft abfoluta enti tas, tunc
eius conceptio, eft entium creatio, &C noftræ mentis conceptio, eft entium aftimila/
tiotquæ enim diuinæ menti,ut infinitae conueniunt uerítatí,noftr« conueniunt mea
ti,ut propinquæeius ímagíní.Sí omnia funt in mente diuina,ut infua præciia 8¿ pnv
pria ueritate,omnia funt in mente noftra,utin imagine féu fimilitudine, propriaeue­
ritatis,hoc eft notionalitertfimilitudine enim fit cognitio» Omnia in Deo font,fed i/
bírerumexemplaría.Omníaín noftra mente,fed hic rerum fimilitud^nes Sicut De­
us eftentitas abibluta>quæ eft omnium entium com plica tiotfic mens noftra,eft illius
entitatisinfinitæimago,q‘jæeftomnium imaginum complicatio, quafi ignoti regis
prima imago,eft omnium aliarum,fecunddm ipfam depingibilium>exemplar. Nâ
Dei notitia ftufacies,non nifiinnatura mentali, cuius ueritas eftobiedum, defcenz
dit,ó¿ non ulterius,nifi per mentem, ut mens fit imago Dei,
omníumDeí ímagí>
num port ipfum,exemplar.Vnde quantum omnes res > poft fimplicem mentem,de
mente partí cípanncan rum Q¿ de Dei imagine,ut mes,fit per feDei imago , & omnia
poft mentem,non nifi per mentem»
Quortíodó itiens noftra non eft explícátíojftdquædarii imágo complicationis æter
tidied quae poft meiitem funt lion imago. Et qüomodo eft fine notionibus, habens
ramen indicium co ncrecum3& cur co rpuséft ci neceftaiium»
Cap. lili.

PHILOSOPHVS.

ideris ex multa mentis tua?plenitudine,dicere üelle,mentem infinitam,elle
uim formatiuam abfolutam, fic mentem finitam, uim conformatiuam feu
configuratiuatn J D i o r Volo quidem hoc modo» Nam quod dicendum
eft, conuenienter exprimi nequit, hinc multiplicatio fermonum,perutilis
eft»Attende aliam efie imaginem,aliam explicationem,nam aequalitas,eft unitatis fi*
magotex unitate enim femeftorí tur æqitalita s V nde uni tat is imago, eft a£quaíítas,SC
hon eft æqualicasunitatis explícatiOiftdpluralitas. Complicationis ígíturuniratti
aequalitas,eft imago,non explicatio.Sic uoio,mentem efíe ima gin cm, diuinæ men/
tís fímplícifsímam,ínter omnés imagines diuina? complicationis. Et ita mens eft imai
go complicationis diuinæprimaâomnes imagines complicationis, fua fimpficitate
of uirtute Complicántis.SicutenímDcuseftcomplícationum com plicai io :fic mes,
qua? eft Dei imago,eft imago complicationis complicationum, poft imagines funt
pluralitates rerum,diuinam complicationem explicantes. Síannumerus,cftexpKcauuusunitatís,S¿ motus quíetts,óf tempus mernitátís,&compofítiofímplíc¿£atís 9
6f tempus præfentiæ,Ôf magnitudo pun<fti,£V motus momenti,& iiïæquahtas,æqua
Jitarisjôf diuerfitas idendtatis,ôfitadefingulis. Exhóc elice,admirandam mentía
noftræ uirtutemmam in ui eius, complicatur uisafsimílatíuacomplícatíonis pundh’9
per quam in fe ceperit potentiam,in qua ft omni magnitudini aftimilat Sic etiam,ob
uim afsimilatiuam complicationis unitatis,habet potetiam,quafe poteftomnimul*
titudini affimilare. Et iita per uim afsimilatiuam complicationis. Nunc, feu præferv

V

Idioue Liber

III.

tiæ,omni tempori, Equietis, omni motui, & (implícita tis 3 omni compofitfonGSdidenti tatis,omni diuerfitat xquali tans, omni inxqualitati, ôf nexus, ommdifiun¿liohúEt per imaginem abfolutæ complicationis-^quæeft mens infíníta,uím h a ber,
qua fe poteft afsimilare omni explication!^ tàliamulra per teuides dici poffe,quç
mens noftra habet,quia eft quædam imago,infinitæ fimplicitatis;omnià complican
tís* P H iLo s o F h v S Videtur quôd fola mens,fit Dei imago. I diot a. Pro prie ica
eft,quoniam omnia quæ poft mentem funt, non funt Dei imago, nifi inquamum in
ïpfis,mens ipfa relucet: ficut plus relucet, in perfedis animalibus quà m in im p erfe¿tís,&plus in fenfibilibus,quàm inuegetabilibus,8¿ plus in uegetabiiibus,quam in
mineralibusVndecreaturæmentecarentes,funtpotius diuinæ (implicitatis explica
tiones,quâm imagines, licet fecundùm relucendam mentalis imaginis, in explican­
do,de imagine uariè participent- PHïLoSoph vs. AiebatAriftoteles,m enti feúa*
nimænoftræ, nullam notionem effèconcreatam , quia eam tabulæ rafæafsirmlauir»
Plàto uerù aiebar,notiones illi cócreatas, fed ob corporis molem,animam oblitam» p^
Quid tu in hoc uerum ceníesf idiota. Indubie mens noftra,in hoc corpus aDeo
pofitaeft,adfuuprofedum. Oportet igitur ipfam àDeohabereomneid,finequo
profedum acquirere nequit.Non eft igitur credendum j anim^fuillenotiones con­
creatas,quas in corpore perdidit:fed quia opus habet corpore,tit uis concreata,ad a/
dum pergat Sicuri uis uifiua animæ,non poteftin operationem fuam tk acftu uideac,
nifi excitetur ab obiecio,3¿non poteft excitari, nifi pe»obiedlaculu fpecierum mul­
tiplicatarum per medium organi, &ficopus habetoculoifisuis mentis, quæ eft uis
compræhenfiua rerum, & nocionalis, non poteft in fuas operationes, nifi excitetur â
íénfíbilibus,6¿nonpoteftexcítari i nifimediantibus phantafmatibus feniibihbus.
Opus ergo habet corpore organico, tali Fcilicet, fine qtió excitado herí non poíler.
-In hocígítur Ariftoteles uidetur bene opinatus, anima? noneflenotiones abinicio
concreatas,quas incorporando perdiderit. Verum qoníam non poteft proficere, ft
omnicaretiudiciojficutfurdusnunquam proficeretur fieret citharoedus, poftquâm
nullum de harmonia^pud fe iudicium haber et,per quod ihdicarepoffet an profece
ríttea propter mens noftra Jiabet fibiconcreatumiudicium, fihequo proficere nequiret*Hçcuis iudiciaria,eftmentinaturaliterconcre3taiper ¡quam indicat per fe,de
ratíocinatíonibusanfíntdebiles,fortes,aüt concludentcstquam uim,fi Piato notior
nem nominauit concreatam,non penitus errauit.p Hi fc o s o p h v s;Oquâm clara eft
tua traditio,cui quiiq? audiens,cogicur aflentire. Indubie hæç fant diligenter attende
damam clare experimur,fpiritum iti mentenoftra loquentemôi Judicantem hocbonum,hociuftum,hocuerijm,Sinos reprehendentem, fideclinamus aiufto, quam
loquelam,quod iudicium nequaquam didicit,fed ipfi cognatum.eftj.ni c¡t'a. Ex
perimur ex hoc,mentem efleuim illam, quæ licetcareat omni notionali forma ,po/
tefttamen excitata/eipíam omniformæaflimilare, ôf omnium rerum notiones fa* ¡
.cerejfimilisquodammodojiano uifuiintenebris,quinunquamfuitin!uce, hic caret
omni notione aâuali uifibilium»fed dum in lucem ùenit excita tur,fe a fsi milat tnfibilijUtnotionemfaciat.o RATOR.AlebatPlatOjtuhcab/ntellecfttj iudiciumrequi
ri,quando fenfus contraria fïmul miniftrat* idiota. Subtiliter dixiunam cum ta*
rftüs fimul durum SCmollCifeu graue & J eue,confus e offendat contrarium in Contra
rio:recurruur ad intelle<ftum,utde quidditateutriufque, fic confuse fentítum,quód¡
plura diferetafintludicer. Siccumuifus, magnum¿¿pariitim cqnfus¿ puret}nonne
opus eft íudícíodifcretíuointelledus, quid magnum quidueparuum Vbi
«ero fenfus per iHufficeret, ad indicium intelledhiSjminimè re/
curreretur,ut in uifione lucidi,contratium non habentis,quod fimulaccedat»
1

K

s

Quomodo'

154

De Mente

Quomodo mens eft uiua iubftantia, & in corpore creata JBt de modo quomodo» Et
anratiofîtinbruus.Etquomodo niens uiuaXitdeicnptioaeternæfapiendg. Cap, V.

Mews in cor«
porff‘
ïUiiia.

PHÏL'OSOPHVS.
Mnes^nè Peripatetici aiunt, íntelledum quem tumentem dicere uide/
, gris,eiTe potentiam quandam anímx, SCintelligere accidens : tuueró quali*
Bierfi d i or a* Mens eft uiua fubftanti a,quam in nobis interne loqui Ôf iudicare experimur,^ quæ omni ui alia,exomnib.uiribus fpiritualibusfquas
in nobis experimur ) infinita: fubftantiæ, SC abfolutæ formae, plus afsimilatur: cuius
officium in hoc corpore eft,corpus uíuificare,8¿ ex hoc Anima dicitur. Vnde mens,
eft forma fubftancialis, fine uis in fe omnia fuo modo complicans, SC uim animati/
uam per quam corpus animat uiuificando,uitamuègecatiuam SC fenficiuam, SCuim
ratiocinariuam &intelledualemJ&intelledibi1em complicans, philo soph vs.
VífoétbentemquamS¿anímamfatetísintelledliuam,anr¿corpusfuíffe,proutPytuXIT5* ^aSoras A Platonici:^ poftea incorporatam? idiota. Natura,non tempo/
msi'
re. Namutaudifti,eamuííiníntenebr¿scomparaui:uííusautém, nequaquamaâa
fuit,ante oculum,nifi natura tantum.Vnde quia mens, eft quoddam diuinum femen
fua ui complicans omnium rerum exemplaria notionalitcr:tunc â Deo > à quo hanc
uim habet,eo ipfo quod efle recepit,eft Omul SC ín conuenienti terra locatum,ubi fra
dium facere pofsit,& exfe rerum uniuerfitatemnotionaliter explicare, alioqui h»c
uis feminalisjfruftradata ipfi effer,fi non fuiftet addita opportunitas in adlum pro*
rumpendi, philo so ph vs. Ponderose loqueris, fed quomodo hoc in nobis fa/
dium fit,audire fummopere cupiojD io T A.Diuini modi,funtpr»cifioneinartingi
biles, coniedluras tamen de ipfis facimus,alius obfcuriores, alius clariores. Ego au­
tem arbitror,hancfimílícudíriem,quamdícamb'bí,fuffícere. Noftíénith¿uíftimde
fua propria natura non difcernereJed in globo quod am, S¿ confuse fentireobifeda
culum j quo díi bí obuiat intra fphærâ motus fuí,fcílícetóculutquod quidêobiedlacu/
lum generatur exmultiplicatione fpecierum obiedijnoculum. Vndefiadeftuifi®
in oculo fine difcretione,ut in infantibus,ubideeft ufus difcretionisituncitaaduenit
mens animae íénflbilí,ficutdífcretíouifuí ¿ per quam difeernitinter colores. Et fi/
eut hsrc diferetio uifiua, in brutis perfe&is animalibus , utcanibus, fuum domi*
num uifij difeernentibus , reperiiur, æàDeodataeftuifîii,.tanquàmperfedioSC
forma uiiiisjfic natur» humanse,ultra dífcretionem illam,quæ in brutis reperitur,da
ta eft altioruis,fe habens addiferetionem animalem, fient illa ad uimfenfibile,ut
mens fit forma diferetionis animalis,Sfeius perfedio.P hilos o ph vs. OptimêfîC
Pifo.
pukhre.Sed uideris ad opinionem fapiecis Philonis accedere,qui animalibus ratio/
nem inefte dicebat jd O TA.Experimur diferetiuum difcurílim in brutis,fine quo eoa­
rum natura,bené fubfîftere non poftet. Vnde difeurfus eorum,quia caret forma fcili/
cec intelledu feumente,eftconfufus:caretenim indicio SC feientia,qtiia Omnis di
feretio ex ratione eft,hinc Philo non abfurde fi edixi fle uidetur. philo sophvs De
claraquçfo,quomodo mens,eftforma rationis difcurrentis.i d i o t Adam dixi,quôd
ficutuifus uidetjôÉ nefeit quid uideat fine diferetione qu® ipfum informat, SC diluci/
dat,ôf perfici ttfic ratio fyllogizat, SC nefcítquíd fyllogizetfine mente, fed mens in/
formatj&diÎucidatpôC perficit ratíocínatíong,ut feíat quid fyllogízet,acfí Idíotauím
uocabülorumígaoransjibrumalíquemkgatjledioexuiratíonísproceditíiegíte/
nim,difcurrendo per differentias litterarum,quas corriponitôi díuídír, & hoc eft o/
pus ratioriis, fed ignorat quid legat. Et fit alius, qui legat,
feiat Sc in telligat, id
quod legit. Hæc eft quædam fimílítudo rationis confuí», SC rationis formaeæ per
meritem.
Mens enim, de rationibus iudicium habetdifcretiuum,quæ ratio bona,
quæ fophiftícarita mens eft forma díícretíua rationum, ficut ratio, forma dífcretíua
íenfuum,8¿ imaginationum. philoSophvs. Vnde habet mens indicium illud,
quoniam deomníbus indicium facere uidetur.i Dior A.Habet ex eo, quia eft ima­
go exemplaris omniunrDeus enim eft omnium exemplar. Vnde cum omnium ex­
emplar

Pmpíifetifi,

g
®

Idiotæ Liber

II ï.

ih

empîar in mente,ut neritas in imagine reluceat, in Te habet ad quod refpiçit >fecun/
dum quod,indicium de exteriori bus facit,ácfílex (cripta effet uiua,illa (quia uíua) iti
fe iudicanda legerer* Vndemens, eftuiuadefcríptío,a:ternxS¿infinitaefapientiæ*
Sed ín noftrís mentibus, ab ínitío,uira illa fímilís eflfdormíenti, quoufq; admiratio/
fie,quæ exíenfíbílibus oritur excitetur, ut moueatur,tune mota uítae fue íntelledíug,
ín fe deferíptum reperít,quodquaerit. Intelligas autemdeícr iptíonem hancrefplenz
denciamefle,exemplarisomníum,modoquoínfuaímagíneuerícasrefplendet* Ac . ,,
it acutíes fimplícífsima índíuifibíl¿s,angul¿ lapídísD¿atnantispolítí(‘símí,in qua
omnium rerum formae refplenderent, uíua effeuilla feintuendo, omnium rerum f¿>
mílítudí nes réperíret,per quas de omnibus notiones facere poffetP.H îLo sophv s»
Mírabilíterloquerís,0¿deleáabilífsima profers. Multum exemplum acutiei Díamantis placet : nam quanto angulus ille fuerit acutior & fimplicior, tanto clarius omniaíneorefplendent.idiota. Qutuimfpeculareminfeconfiderat,uidetquo­
modo eftante omnem quantitatem,quod fiiliamuiuam concipituitaintelleduali,
in qua reluceat omnium exemplaire mente admifsibilem facit conieduram. phi/
1 o s ó p h v s, Vellem audire,an hanc artem tuam,in mentis creatione,paradigmattcepofles applicare. mon. Poiftm etenim. Et pulchro quodam cocleari ad cotUÁ
manum recepto,aiebat : Volui facere coclear fpeculare, quæfiui ligna ualdê unitum
nobile fuperomnia:applicuiinftrumenta,quorum motu, elicui conuenientem^portionem,inqua,forma coclearis perfeclerefplenderet, Pofth2ec,perpoliui coclea
ris fuperficiemadeô,qubdinduxi in refplendentia formæ coclearis, formam fpecu/
larem,ut uides,nam cum fit perpulchrum coclear, eft tamen cum hoc coclear fpecu/
lare.Habes enim in eo omnia genera ipeculorum,fcilicctconcauum,conuexum,re/
<ftum,S¿ columnareun bafe manubrtj, redumtin manubrio, columnarejin concauitate coclearis, concauum:inconuexitate,conuexum. Vndeforma fpecularis,nonha/
buit temporale efle, ante coclear, fed ad perfedhonem coclearis, addita eft per me,
fprmæ primæ coclearis, ut eam perficeretnit hunc forma fpecularis, in fe con tinear,
formam coclearis, &C forma fpecularis,eft independeos à cocleari : non eft enim de
effentia fpeculi,quôdfitcoclear * Quare fi rumperentur proportiones,(ine quibus
forma coclearis efle nequit,puta fi manubriumfepararetur, defineret efle colear,fed
ob hoc forma fpecularis non defineret efle. Ita quidem Deus per motum coeli, de a/
pta materia,proportionem eduxit,in qua refplenderet animalius perfection mod oi
Cui deinde addic mentem,quafi uiuum fpeculum,modo quo dixi*
Quomodo fymbolicè loquendo» fapientes numerum rerum exemplar dixerunt.
Ec de mirabili natura eius.Ec quomodo eft à mente,8C cflentiarum incorruptibili^
tare.Et quomodo mens eft harmqriia,numerus fe mouens,compoíítío¿ ex eodem •
áódíuerfo.
Cap. VI.

isfcîw?

PH1LOSOPHVS.

>

JL

Pte appIicaftfEt quando unum dicis,ihtenèâum aperis quomodo fit rerun!
duâio,ac quomodo proportio eftlocus,orbis,feu regio formg,& locus pro
portíonís,matéria. Ét uideris multum Pythagoricus» qui ex numero omniai
Xcfleafferuit. id io ta> Nefcio an Pythagoricus,an alius fim,hocfcio quod

nullius authoritas me ducit,etiam fi memouere tentet. Arbitror autem uiros Pytha/
goticos,qui(utais)per humerum de omnibus philofophantur,granes &acutos:nori
quod credam, eos uoluiffe de numero loqui, prout eft Mathematicus, Sí ex noftrá
triente pro cedit (nam illum non efle alicuius rei principium ,defeconftat) fed fym/
boliceacrationaltalocutifuntdenumero ,quiex diuina mente procedit , cuius
Mathematicus eft imago* Sicut enim mens noftra , (e habet ad infinitam æternam
mentem > ita numerus noftrae mentis , ad numerum illum , ÔC damus illi nume/
ro, nomennoftrum,ficutmenti illi,nomenmentisnôftræ, &C deléeftabilíter mul­
tum uerfamur in numero,quafi in noftro proprio opere* philoSopHVS. Expia/
na quæfo motiua > quæ aliquem mouere poflunc ad dicendum ¿ rerum principia nu/
mero ¿ ¿

De Mente

DJdwdiÿ»
Co/ta

Mwpiw.

merosj D í o T A.Non poteft eífe, nifi unum infinitum principium 3 &hócfoíuni.eft
infinite fimpfex.Primumaucemprincípíatum,non poteft eífe infinite fimplex,urde
fe patet,ñeque poteñ eífe com pofitum,ex altjs ipfum componentíbus:tuncením no
effet pritnum prí ncípfatum, fed componentia ipfum,natura praecederent. Oportet
igitur admittere,quod primum principiatum, (icfitcompofitym, quod tamen non
fit ex alrjs,fed ex feipfocompofitS:&non. capit mens noftra, aliquod tafeeifepoife*
nifi fit numerus,ue! ut numerus noftræ mentis» Nâ numerus eft compofitus, & ex
feipfocompofitusfexnumero enim pari & impari eft omnis numerus compofitus)
fic numerus,eft ex numero compofitus JSi dixeris,ternarium ex tribus unitatibus co
pofitum , loqueris quafi fi quis diceret , parietes & tecftum feparatim facere domum»
fi enim parietes funt feparatím,6¿ fimiliter & tedmno componitur ex ipfis domus,
fic nec tres unitates,feparatim conftituunt ternarium. Quare fi unitates confirieras,
proutconftituunt ternarium,eas unitas confirieras, 8C quód tunc non aliud eft,tres
unitatesunitae quam ternarius,ita ex feipfo eft compofitus. Sic de omnibus nume/
ris.Imo dum in numero non nifi unitatem conipicis,uideo num eri incompofitam co
pofitiohenij&fimpIicitatisSdcompofitionis, fiue unitatis & multitudinis coíncídentíá Jmó fi adhuc acutius in tueor,uideo numeri côpofitam unitatem, ut in unitati
bus harmonicis A/K^rocirio^Aiami/T^A/ccT^craf^diarmoica enim habitudo unitas eft
quæ fine numero intelligi nequit. Ad hæc,ex habitudine femitonijj&medietatisduplæ,quæeft coftæ quadra tí ad diametrunmumerum fimpliciorem intueor,quàm no
ftræ mentis ratio attingere queat. Nam habitudo fíne nu mero, non intelligitur,ôf ta
men numerum illum o portet eífe fimul pare ¿^imparem,de quo longus fermo,S¿de
lecftabílís naide haberi poífet,fi ad alia nonfeftínaremus* Habemus igitur, quomo­
do prima principatum,eft cuius typum gerit numerus* Necjj ad quidditacemeius,aIiter propius accedere poífe mus, cum præcifio quidditatiscuiufcunqj rei per nos in
attingibilis aliter quàm in ænigmate,uel figura. Prirnu enim príncipíatíjjuocamus
fymbolicè numerum,quia numerus eft fubieâum proportíonístnon enim poteft ef
Îèproportiofinenumero.Etproportioeftlocusformæîfineenïmprôporcioneapta
congrua formæ,forma refplendere nequit,uti dixi*, proportione apta cocleari,ru­
pta,non poife formâ'manere,quia non habet locum. Éft enim proportio,quafi apti/
nido fuperficieifpecularis ,ad refplendentiamimaginis, qua non ftante,definitre/
præfentatio.Ecce quomodo unitas exemplaris infinita,non poteft refplendere,nifi
inproportione apta,quæ.proportio eft in numero. Agit enim mens æterna,quafi.ut
Muficus,qui fuumconceptum uultfenfibilemfacere:recipitenimpluralitatemuo/
cum9.& illas redigit in proporttqnem,congruentem harmoniæ,utinillaproportio/
ne,harmonia dulciter &perfedé refplendeat,quandoibi eft utin loco fuo, SÇuariatur harmonise refpiendentia,exuarietate proportionis,harmonise congruentís,&de
finit harmonia,aptitudine proportionis defíneme. Exmenteígíturnumerus,6¿omnia* phuoSofhvs. Nonne fíne noftræmentis confideratione, eft rerum plu/
ratitas»! Di o ta . Eft,fed à mente aeterna » Vndefícut quo ad Deum, rerum plura/
litas eft âmentediuinaiitaquôad nos,rerum pluralitas , eft â noftra mente: nam fo/
la mens numerat,fublaca mente, numerus difcretus non eft» Mens enim ex eo,quia
unum & idem fingulariter intelligit, & fingillatim,^ hoc ipfum confidèramus, dicimus effe unum. Exhocqubdunum fingulariter,ex hoc femel intelligit,ueraciter
eft unitatis æqualitas,Sed quando unum fingulariter, & multiplicando intelligitjres
plures eífe dijudicamus, binarium dicendo : quia mens, unum ÔCidem fingulariter,
bis, ííue geminando, intelligit. Ita de reliquis* PHjLosoPHvs. Nonneterna/
rius,ex binario unítateconftituítur:S¿numerum dicimus colíedíonem fingulari/
um : quomodo tunc ex mente tu dicis eum eífe. i d í o t a* Illi modi dicendi, de/
bent ad intelligendi modum referri,quia no eftaliud colligere, quàm unum idem
commune, circà eadem multiplicare. Vnde cum uideas, finementismultitudine,
binarium uel ternarium nihil eífe, fa tis attendis numerum ex mente effe. PHg.tos o P H v s, Quomodo pluralitas rerum t eft numerus diuínae mentís » idiota.
Exeo

Idiotæ Liber II I.

157

Ex eoenfavquodmens dïuina,unum fíe¿ntellígít,8¿ aliud aliter,bita eftrerum pía/
ralitas.Vndefi acute refpícís,reperíes pluralitatem rerum non effe/iifi modum intel
figendi diuinæ m entís.Sícírrepraehenfibílíter poflêdici coníj cio,primum rerum ex/
emplar/n animo condi toris, numerum effe. Hoc offendit deleàatio & pukhritu/
do,quæ omnibus rebusineft,quæ in proportione confifti t,proportio uerb in nume/
ro/Hincnumerus^prxeipuumueftigium/lucensinfapientiam. philosophy's,
Illúd primo Pythagorici > deindePlatonicidixerunc, quos 8¿Seuerínus Boetius i/
Wftatur.ïDi o TA.Paríformíterdícó3 exemplar, conceptionumnoftrse mentís,nu- XXXX
merum elle . Sine numero enim,nihil facere poteft,riec^ afeimilario,neqmotio,nec$
■$ifcmio.,neq$ menfuratio fieret numero non.exiftenteîresenimriônp.offuntafeà
aliæ,&diferetæ fine numeroInteîligGnam qùod alia res eft fubftantía,S¿ alia quanti. tasj& ita de alijs,fine numero non íncellígítur. Vnde cum numerus fit modus intel/
ligendi, nihil fine eo intelligi poteft . Numerus ènim noftrse mentis,cum fit imago
numeri diuini,qui eft rerum exemplarteft exemplar notionum.Et ficut ante omnem
pluralitatem eft unítas¿& haze unitas uniens, eft mens increata ,in qua omnia unum,
poftunum pluralitas,explicatio uirtutis illius unitatis ,quæuirtus eft rerum entitas,
effendi aequalitas, 8¿ entitatís aequalitatis^ connexio,
hæcTrinitas benedícftaffíc
in noftra mente,eft illius trinitatis diuinæ,tmago JNam mens noftra, fimiliter eft uni­
cas uniens,ante omnem pluraiitatem>per mentem conceptibílem,.S¿ poftílíam.uni/
tatem,unientem omnem pluralitatem, eft pluralitas, quaseftpluralitacis rerum imagoffictitmensnoftra,diuinæmentis imago, &explicat pluralitas, uirtutem unitatis
¡mentis,quæ uiftus eft imago entitatis,aequalitatis,connexionis.? hj losoph y s .
Vidto/eex numero mira attingere. Age igitur, quoniam diuinus Dionyfius ait^ef/
rentíasrerumíncorruptibiles,anhocnumeróoftenderepofsis. idio ta» Quando
attendis,exmultitudine unitatis numerum conftitiffac quod alteritas ftquitur mul/
iiplicationemcontingenter3& aduertiscompofitionemnumerij ex unitate & alteri/
tace,ex eodem & diuerfo,ex parí,8¿ imparí,ex díuiduo indiuiduo,ac quod quidditas rerum omnium exo rta eft,ut fit numerus diuinæ mentís: turicaliquo pado attin•gis,quomodo effentiæ rerum, funt incorruptibiles, uti unitas ex qua numerus, quae
eft entitas. Et quomodo res funt fie uelfic, exalteritate, qutenon eft de effehtia nu/
meri,fed contingenter unitatis multiplicationem fequèns. Ita qnidemaiteritas,de
nullius rei eflentiaeft.PertineCenim ad ínteritn}alterítas:quíádíuifio eft, ex qua coriruptio, hincdé effèntia rei non eft. Confpicis etiam,quomodo nori eft aliud nume/
rus,quam res numeratae. Exquo habes, inter mentem díuinam,6¿ res nori mediare
riumerum,qui habeat aâuale effe,fed numerus rerum res funt;
'.Quomodomens ¿feexeritrerutn formas,uíaafsímíIatíoníSjSí pQfsíbílítateni "
abfolucam feu maceriam attingit.
Cap. VIL

mi

PHILOSOPHVS.

ic oro,putas nê mentent rioftram effeharmoniam,aut numerum femoneri
tem,aut compofitionem éx ëodem & diuerfo, uel ex diuidua Ôf indiuidua
effentia,uel WfcAfc^.nam talibus dicendimodissPlatonici
Peripaceticiutuntur. idiot a. Credoomnesquidementelocutifunt/aliawelalia
dixiffepotuiffe,motiexns,qua:inuimentisexperiebantur. De omni enimharmo- nis*
niaiudicium in mente reperiebant/nentemc^ ex fe notiones fabricare,& fic fe mone
fe,quafi uiuus numerus diferetiuus,periead faciendas difcreciones procedêret.Eti.
reruminhoccolledíuéautdíftríbutiué procedere,aut fecundum modum (implicita/
.tis3acnecefsitatisabfolutse,uelpofsibilicatisabfolutx,uelnecefsitatis complexionis,
ueldeterminatae, uel pofsíbilftacísdeterminataé, aut obaptitudine perennis motus.
Ób has aut fimiles uarias experientias talia acalla de mente aut anima dixiffe,ratio/
Habiliter credendum.Nam mentem effe ex eodem
diuerfo, eft eam effeex unita/
te QC alcericate5eo modojquo numerus cotripofitus eftaex codent quantum ad com/
riiune^

D

.„

îs§

.

De Mente.

mune,S¿ diuerfo,quantum ad Angula ría,qui funtmodi ïntelligendi mentts.p hilo*
so p h v s.Continua,exponendo animam numerumfe mouentetn. i d i ot a. Faci­
am utpo tero. Ar bi tror o mnes non poffedi(Tendre,mentem eflèuiuumquendam
diurnum numerum, optime ad aptícudínem refptendentiædiuinæharmonise>pro/
por dona tiirrij ac omnem fenfibilem,radonalem,6¿ int el îetftua tem harmoniam com
plicantem,6¿ quícquíd circa hoc pulchrius dici poteft;adeô quod omnis numerus,S¿
omnis proportion omnis harmonia,qux à noftra mente procedunt , ita parum ad
mentem noftram accedunt, ficut mens noftra ad mentem infinitam. Nam mens etii
fit numerus diuinusjeft tamen ita numerus,quod eft unitas fimplex,ex fua ui nume/
rumfuum exerens :undequæeft proportio operum Dei ad Deum, illa eft operum
mentis noftræ, ad mentem ¿pfam.P hilosophvs. Voluerunt plsericp, mentem no­
ftram efle naturae diuinæ, & menti diuinæpropinquifsimè coni undam, idiota
Non puto aliud iiïosuoluiflè,quâm díxí,licetalíumdícendí modum haberentflnter
enímdíuínam mentem,
noftram, ídíntereft , quod ínter facere & uíderetdiuína
mens concipiendo creat, noftra concipiendo afsimílat, notiones feu íntelteduales
faciendo uifionesîdiuina mens,eft uis entificatíua,noftra mens, eft uísafsímílatíua*
orato R. V ideo Phílofopho tempus non fuftt'cere,ideó longo fílentio me reprefr
íí,audíuí plura temper gratífsíma,fed audire uellem, quomodo mens ex fe exerít
rerum formas, nía afsímílattonisjD i o TA.Mens eft adedafsímilatíua, quód ínui/
fufeafsímulatuíííbílíbus,ó¿ in auditu audíbílíbus, ín guftu guftabílibus,in ordoratuodorabilibusjín tatftu tangibilibus, & ín fenfufenfibílíbus, ín imaginatione íma/
gínabílíbus,ó£ ín rationeraVíonabilíbus. Habet enim fe imago ín abfentía fenfibi/
lium/it fenfus alíquís,abfque dífcretíone fenííbilíummam conformat fe abfentíbus
fenfibilibus confuse, abíque hoc etiam, quód ftatum à ftatu dífcernat Sed íntatío/
ne, cum dífcretíone ftatus à ftatu,fe rebus conformat. In illis omnibus locis, uehi/
tarta ípírítu arteriarum,mens noftra,quæ excitata, per obuíatíonem fpecíerum, ab
obíetftísad fpíritum multiplicata rum, fe afsimílat rebus per fpecíes,ut per afsímíla/
tíonem,indicium facíatde obíedoáVnde fpiritus tile fubtílís arteriarum,qui eft men
te aní matus,penneatem,ad fímílitudínem fpecieï,quæ obiedionem præiîitit motui
fpirítus/tc conforma tunficut cera flexibili, per hominem mentís ufum ac artem ha­
bentem,configurator,rd præfenti aliter artifici præfentatæmam omnes configuratio
nes,fine in arte ftatuaria,fiiie pí ¿loria, fine fabrili, abíque mente fieri nequeunt,fed
tnês eft quæ omnia terminat. Vndefi conciperetur, cera mente informata, tuncmes
tntùs exiftens,configuraret ceram,omní figuræ fibi prxfentatæ, ficut nunc mens artifie is/ab extrinfecoappIicata,facerenititur.Sicdeluto
omnibus flexibilibus. Sic
tnnoftro corpore, mens facit fecundum uariam flexibilitatem fpirituum arteria/
rum,in organizarías configurationes fubtiles Sdgroflas, & unus fpiritus,noneft
configurabilis ad id, ad quod alius : quia fpiritus in neruo optico, non eftobuíabílís
per fpecies foliorum,fed folum per fpecies colorqm, ideo configurabilis eft, ípeciebus col orum,Sinon íbnorumdtadealíís* Et eft alius fpiritus,ad omnes fenfibíles
fpecies configurabilis , qui eft in organo ímagínatiuæ, fed groflo & índífereco mo/
do.Et alius in organo ratiocinatiuæ, eft ad omnia feufíbílía, diferete lucid è con/
fígurabüís.Ethx omnes confíguratíones¿íuntafsimlatíonesfenfíbilíum,cumfíanC
medio corporalium fpirituum,licet fubtilíum, Vnde cum mens has facit aísímilatío
nes,ut notiones habeat fenfíbíIíum,S¿fíc eft immerfa fpiritui corporali, tue agit ut anima animas corpus,per quam animationem, conftítuítur uis anímalís.Hínc anima
brutorunijconfimileslicet confufiores, fuo modo facit afsimilauones, utfuomodo
notiones aflequatur.Sed noftra uis mentis,ex illis talibus notionibus,fic per afsimi/
iatíonem elicitis,faci t mœchanicas artes,Phyficas,acLogicas conieduras, res
attíngír,modoquoín pofsibilitate eflèndi feu materia concípíuntur,6¿ modo quo
poísibílítaseflendí, eft per formam determinata.
Vndecumperhasafsímílatío/
nes.non attingat nifi fenfibílíum notiones, ubi formæ rerum non funt ueræ, fed obumbratæuariabilitatemateriæ; tunc omnes notiones tales, funt potius conieduræ,
quàm

Idiotæ Liber

11 î.

159

rqùàm ueritates.Sic itaque dico,quod notiones,qu2 per rationales afsimflationes at
tinguntur,funt incertæ,quia funt fecundum imagines potius formarum ,quàm ueri
rates. Poft hxc mens noftra,non ut imtnerfa corpori, quod ani mat,fed ü reft mens
per fe,uníbílistamencorporí,dum refpicitadiuam immutabilitatem.facit afsímílatío
nes formarum,non ut funt immerfx materiæ, fed ut funt in fe Si per fe, & immutâbi/
les concipitrerum quidditate's, ucens feipfa pro ínftrumento, finéfpírítu aliquo or/
gam'co. Sicut dum concipit, circulum efle figuram, àcuiusceptrb, omnes lineæ
ad circumferentiam dudae,(üntæqualestquo modo eflendi, circulus extra mentem,
in materia efle nequit. Impofsibileeft enim, duasdari lineas in materia aequales,&
minuseftpofsibiIe,talemcircuIumpoiftfigurari.Vndecirculusinmente,eftexem Cîreutus»
piar & menfura ueritatis circuli,in pauimento. Sic dicimus ueritatem.rerum,in men­
te efle in necefsitate corn plexionis,fciïi cet modo quo exigit uerítas reí, ut de circulo
dídum eft.Ecquia mens,ut infe& à materia abftrada,has facít afsímilationes,tun¿
feafsímílatformísabftradís. Et fecundum hanc uím, exeritfcíentías certas Ma/
thematícales, & comperít uírtutemfuam eíÍe,ft rebus prout ín necefsícatecqmple/
xíonísfunt3aísimilañdí Óónotíones faciendi. Et incitatur adhas áfsfmilatíones ab/
ftradíuas3per phantafmata,feu imagines formarum, quas per afsimilationes fadas
in organis depræhendit. Sicut excitatur quis ex pulchritudine ímaginís,utínquírat
pufchmudinem exemplaris. Et in hacafsimilatione,fehabetmens,ac fi flexibilitas
abfoluta,à cera,luto,metallo,^ omnibus flexibilibusefletuiua,uitamentalt,utipfa
perfeipfam,ft omnibus fíguris(üt fcilicet in fe & non in materia ipfa fubfiftunt)a(si/
milare pofíet. Talis etenim,inui fuse flexibilitatis uiux,hoc eft in fe,notiones omni/
um (quoniam omnibus ft conformare poflef)efleconípíceret. Et quia adhuc hoc
modomensnonfàtiatur, quia non intuetur prxcifam omnium ueri tatem,fed intue/
tur ueritatem,in necefsitate quadam detei minata cuilibet, prout una eft fie, alia fíe;
¿¿quadibetexfuis partibus comporta a Sf uidet quodhicmoduseflehdinonefti/
pia uerítas,fed participatio ueritatis,utun'úm fic fit ueire, & aliud aliter fit nere, qua*
quidem alteritas,nequaquam conuenire poteft uerítatí ín íe ín fua infinita 8C abfolutapræcifioneconfiderara:undemens,re(piciendoadfuamfimplicitatam,utfcilicet
eftnonfolum abftrada à materia, fed ut eft materiæ incommunicabilis ,feu modo
forma: inunibilis:tunc hac (implicitate tititúr, u t inftrurtiento, utnoh folum abftra/
d¿ extra materiam, fed in (implicitate, materiae incommunicabili ft omnibus afsi/
tnilet.Ethocmodo in fimplfcitate fua,omnia intuetur, fictif fi in ptmdoomnemma
gnitudinemsÔdncentro circulumt&ííft omnia intuetur abíque omni compofitione
partium,& non ut unum eft hoc,& aliud illud,fed üt omnia unum, & imum omnia*
Ethæceft intuitio ueritatis abfolutæ, quafi fi quis in proxime dido modo uideret,
quomodo in oibus entibus,eft eatítasuariéparticipatá.Etfípofthocjmodoídéquo
iiuncagitur)fupràparticipationem & ueritatemomnem, ipfamentitatemabfolu/
tam,fi mpliciter intüerètur:talis profedô, fupràdeterminatam complexionis necefe
fitatem , uideretomnia , quæuiditiQuarietate,abfqueilIa,inabfolutanecefsttaté
fimplicifsimc5fine numero magnitud íne,g¿ omni alteritate^ Vtítur autem hoc ab
tifsímo modo,mens feipfa,ut eft Dei imago, & utDeus,qui eft omnia ínéa rekicec¡¿
rcilícetquandoütuiuaímagobeí , ad exemplar futim, fe omní conatu afsimilan/
do conuertit.
Et hoc modo, intuetur omnia unum,
fe illius unius afsimílat
tíonem , per quàm notiones facít, deuno quod omnia
fie facít Theological
(peculationesíubícanquámín fine omnium notionum, quàmfuauifsimè , utin de*
Íedabílífsíma ucrítate uitæ fuæ, quíefcít, de íjuo modo^nunquâm fatis dici pofleù
Hæcautem nuncfic dixerim curiose ÔCruftice. Tuuerô decora limatione,pulchri/
psea poteris adaptare, ut reddantur legentibus gratiora, orator. Nonnífí
hoc audire, perquam auidêexpedaui, quod fic lucule ntíísime explanafti, SCue/
ritatemquaerentibusornatifsirnurnuídébitur* philosophyExponequsrfb

quo-

i¿o

De Mente

quomodo mens pofsibílítatem indeterminatam ( quam materiam uocamus) atticv
git i JD i o T A, Per adulterinam quandam rationem,contrario quodam modo,quo
de necefsitate complexionis , ad necefsitatemtranfilitabfolutum . Nam dum uidet,
quomodo omnia corpora per corporeitatem, habent formatum effet fublata corpo/
reitate,in quadam indeterminata pofsibilitate,omnia quae prius uidit,uidec. Et quæ
prius uídit, ín corporeitate diftinda & determinata, aduexiftentiamunc uidet confufa,& indeterminata pofsibiliter.Et hic eft modus uniuerfalitatis,quo modo in pof
fibilitate omnia uidentur,non tamen eft: modus eftendi,quia pofle effe,non eft.

Quomodo idem firment/ condpere5íntellígercnouones,&aísímílatíones facere.
ErquomodofîanciènfarioneSjfecundumPhyficos.
Cap. VIII.

PHÎLOSOPHV&
Atis hdc,ne propofitum egrediamur: expone fi concipere mentis,eft intel
ligere.imotaJDíxímentem,condpiendiuirtutem. Vnde excita ta fe mo/
^^uet,concipiendo,quoufi$ íntellígat. Quare inrd¡ecftusaeft mentís motusper
fedus.PHiL os oPHvs.Quandodíciturconcípere.iDiOTA. Quando re/
rum facít fímilítudínes,fíue mauís dicere notiones,feu genera, differendas,fpecíes»
proprium
accidens. Vnde Deas , uim concipiendi creauít ín aníma,mens au/
tem ea íam diefta facít, unum tamen & ídem eft uis mentís,
conceptio ¿c fimílicu/
Exalíe-' do» 0¿notío,fí¿genns,
fpecies. Ecquamuis non dicamus ídem intdlígeré5d
uis.
concipere, tamen quicquid íntellígí tur concípitur,0¿ econuerfô,fed a&uale mtelli*
lígitur&nonconcipitur/philosophvs. Quomodoais. idiota, Concipe/
renoneft,nífí modo materiæuel formas, uel alio modo compræhendere. Aduale
uero dicitur intelligíííd eft,proprietas eius mente comprehend icur. Dicitur etiam
mens intelligere3ex quo mouetur, & initium motus potius pafsio dicitur, perfedio
morus intelledus.Sed ut idem eft difpofítío & habitus,difpofitio dum tendit ad per
fedionem , pbft perfedionem habitus ; ita unum idem, pafsio mentís & intel/
telledlus. philosophvs . Tamen intelledus, non rudetur dicer e perfedio*
nem. idiota. Bene ais > proprie mens dicitur intelhgere,quando mouetur,licet
non dicatur intelledus, nifi poft perfedionem » philosophvs. bunt igitur dia
1
omnia unum&idem, uisconcipiendi, conceptíó/ímilitudo, notío,pafs¡o, &in/
telleáus. idiota. Sunt fic idem, quód uis concipiendi,non eft aliquid eorum.
Quia dicitur uis ab aptitud ine,qnam habeat a creatione, conceptio ab imitatione,
quia imitatur materiam uei formam:fcilicct eo quod modo materiae uel foi msecompoíitii compræhendit. Ex eo autem qubd conceptio dicitur, ex eo etiam f militu/
do feu notio rei. Et hæc uocabüla,ueraciterdefe prxdícantur,6¿ quodlibet dicitur
intelledus. philosophvs. Miror quomodo conceptio 7pofsitdici intelledus.
idiota* Quamuis conceptio dicatur ab imitatione, & intelledus â perfeccione,
tamen hoc facit perfedio, quod intelledus dicatur conceptio. Tunc enim mens
concipit,cum ad perfediionêm dicitur intelledus/P H i L o s o p'h v s. Vis forte etiam
admitteres pafsionem mentis juocariintelleâum. idiota. Volo,nam motus
mentis i eft intelledusjcuius initium eft pafsio. philosophas. Igitur Sconce/
ptiOj pafsio. idiota* Nonfequitur, utperteuides. Similiterquamuisgene/
ra 6¿ fpecies funt intelledus » tamen non propter ea funt pafsiones animæ : tranfit enimpafsioanimae,manentibus generibusÔTpectebus. phjlosqphvs. Satis
dehoCjCumuarijuarie loquantur, de iftts fufficiatmihiteaudiuiiTe. Sed dicito,
quomodo nominas uim illam mentis,qua omnia in necefsitate complexionis intue­
tur, &alianfqua in necefsitate abfoluta. udi o ta. Ego qui fum idiota,non mul­
tum ad uerba attendo, puto tamen, quód conuenienteruisilla,difciplinadici poffit: qua mens ad fuam immutabilitatem reípíciendo, rerum formas extra materis m
confiderat,ed quia per dííciplínam dodrinamcp,adhanc formædeuenitur confide/
rationem.Sed uis illa > qua mens intuendo ad fuam fimplicitacem, omnia abfcpconv
pofi.

Mo métis.'
Affinùlatio,
¿wfaio.

ïdiotæ liber IIL

i«i

politione in fixa fimpïicitate intuetur,íntelligentía dici poteft * p h 11 o S a p h v s.
Legitur,per aliquos uim,quam tudodrinam nomínas,íntellígentíam,ó£¿Ilá quam
tuiritelligentianipper illosintellígíbilitatem,nominari. j D iot A* Nondiíplúcetxquía&fícconueníenter uocaripofíunt. o R A To R* Optarem te Phílofophe
audire, quomodo Phyfici opinentur fenfationes fieri? in hoc te Idiota perítíorem
puto,qui St gaudebit fi feceris» P H i l o s o PH v s. Gauderem aliquid accepti,pofle
recitare.Vndeid quodpetis,fic (e habet. Dicunt Phy fici,quod anima eft immixta
fpírítui tenuifsímo,perarterías diftuib,ita quôd fpiritus ille,uehiculum fit animae,il
lins uerô fpiritus uehiculum,fanguis.Eft ergo neruus feu arteria quaedam,illo fpiri/
tu plena,quae ad oculos dírígítuníta ut arteria illa,prope oculos bifida fiat,6C illo fpi
ritu plena,ad oculorum orbes,in qua parte pupilla eft,proueniat* Eft itacp fpiritus
ille,eatenus per arteriam illam diffufus,inftrumentum animæ,per quod uídendí feti
fum exercear Dux arreriæ ad aures diriAguntur,illo fpirítu piense, fimiliter ad nares,
eodem modo ad palatum,arteriae quaedam diriguntur,diffunditur etiamfpiritus
illejpermedullasjurqj ad extremitatem articulorum. Spiritus ergo ille, qui ad ocu­
los dirigitur,eft agillimus. Cum ergo aliquod exterius obiedaculum ínuenít, repet
cutitur ip i ritus ille, & excitatur anima ad perdendum illud,quod obuiat Sic in au­
ribus,uoce repercutitur,ôi excitatur anima ad comprehend endum.Ei ficut audi­
tus fit in aere tenuifsimo,ita quoque odoratus,in aere (piffb,uel potius fumoio,qui
cum nares fubintraqexfua fumofitate (pirita retardat,ut anima excitetur,ad illius
fumofitatisodorem compræhendendum Pariformiter,cum humidum fpongiofcf
palatum fubintrat,tardatur fpiritus,excitatur ahittoa ad guftadum.Vtitur etiam
fpíjríti^permedullasdiffufOjaníma^róínftrumentótacftns.Cumenim aliquid foli/
dúm obftatcorpori, offendítur,8¿ quodammodo retardatur ípírítus,8¿ inde cadtus
Circa oculós,utitur ignea ufcirca aures,utitur ui ætherea,uel potius aerea pura,cir­
ca nares,uifpifla aerea & fu mofa, circa palatum,uí aqüea, circa medullas,ui terrea*
Et hoc fecundum quatuor elementorum ordinem.Vt ficut oculi altiores fimt auri­
bus,fic fpiritus,quiad oculos dirígítur,altíor eft &fuperíór,ut quodammodo igne­
us dicàturiut fit in homine,fenfuum difpofitio facfta,ad fimilitudinem ordinis,fiue
dífpofitiónís quatuor elementorum,hinc uelocior eft uifus quâm auditiis,unde fit,
ut prius corufcationem uideamus>quâm tonítruSaudíámus, lícetfimul fiant. Facit
edam oculorum adeô fortis radiorum direcftip,fubtilis & acuta,ut aer ei cedat,nec
aliquideiobftare poffit,nifi groflum fit,terreum,uel aqueum.Cum ergo fpiritus
ille inftrumentum fit fenfuum,& oculi,nares,& relinqua fenforia,quafi feneftræ
fint uix,per quas fpiritus ille,ad fentiendum exitum habet: patet,quod nifiil fentitur,niiiperobftaculum,unde(ut aliqua re obftante)fpiritus ille,qui fentiendi inftrumentum eft tardetur,& anima quafi tardata rem illam quæ obftat,confufé per
fenfusipfos comprçhendat.Senfus|enim quantum in fe eft,riihil terminat.Qj.iod
enim cum aliquid uidemus,terminum in ipfo ponimus: illud quidem imaginatio­
nis eft,quæ adiunda eftfenfui,non (enfus.Eft autem in prima parte capitis3in cellu«
la phantaftícaffpíritas quídam,multo tenuior ÔÉ agilior,(piritu per arteritas diffufo
quo cum anima utitur pro inftrumento,fubtilior fit,ut etiam reabfente,formatn
compræhendatin materia,quæ uis’animæ Imaginatio diciturtquoniam per eam
animare! abfentisimaginem,fibi conformatEt per hoc â íeníu differt,qui folum
re præfente,formam compræhenditin materia. Imaginatio ueró re ablente,confufetamenut ftatum non difcernat,fed multos ftatus fimul confufé compræhendit
Eft uerô in media parte capitis,in illa fcilicet cellulajquæ rationalis dicitur, fpiritus
tenuifsimus,magisquetenuis,quàmin phantaftica:&i cum anima,illo fpirítu pro
inftrumentoutitur,adhucillefitfubtiiior,utetiamftatumaftatudifcernat,uel ftatS
uel formatum.Nec tamen rerum compræhenditüeritatem,quoniam formas compræhendit,materiæadmixtas : materia uerô, confundit formatum, ut neritas circa
eamcompræhendi non pofsit.Hæcautemuis animæ Ratio appellatur. Cum his
tribus modis, anima corporeo utitur ínftruiriento» Per feípfam anima cómpra­
la
hendíí¿

Ui

De Mente

hendit,quando fein feipfam recípít,í ta ut feipfa utatur,pro íhftrumento, utâ teat£
díuímus.
■
■
'
.
Quomodo mens omnia menfurat.fadendo punAum}líneam8¿fuperfícícm. Et
quomodo eft pun ¿tus unus,&complicatio acperfecftio lineç.Etde natura com>
plícationís Et quomodo facit adæquatas menfuras,uariarum rerum,Et unde ftimulétur ad faciendum.
Cap. IX*

ORATOR.
Hyfici,qui hcc poft experientiâ,nobis manifefta fecerunt,laudandi funt cef
té,quia pulchra
placida.iDïo T A.Et hïc fapïêtiæamàtor, laudes et gratias
meretur maxinaas.P hi t o sp P H v s.Video nodem accedere, udis ígíturF
. Renten
diota,ad multa quae reftant properare,& exponere,quomodo mens omnia
m’
menfuratjUt ¿principio afferiiifti.iDi oTA.Mensfacitpundum terminum eftelineæ,6d lineam terminum fuperficieí,8¿ fuperficiem corporis.Facitnumerum,unde
multitudo & magnitudo, à mente funt,0¿ hinc omnia menfurat P hilosophvs*
Explana,quomodo mens facit pundum.i o i o T A.Nam pundum,eft iundura
lineæad Iinea.n,uel lineæ terminus. Cum ergo lineam cogitaucris,poterit mens
íunduram duarum medietatum eius,fecum coiifiderarc.Quod fi fecerit,erit linea
bipundualis>propter duos eius terminos,& íunduram duarum medietatum5qua
fibi mens propofirit.Nec funtdíuerfa pundoru genera, terminus lineae,atq? iundu
ramam duaru medietatum iundura,terminus di,ideo linearum. Et fi unicuicp me*
dietati,mens proprium terminum ti'íbuat,qnadr¿pundualís linea erit.Ita per quot/
cunque partes,præcxcogitata linea diuidacur,a mentetquot illarum partium termini fuerint,tot pandorum prgcogitata linea,efte iudicabitur.P hkloSOPHvS.Quo
modo faciclineamftDioTA.Confiderando longitudinem fíne latitudinal fuperfi
ciem,confiderando latitudinem fine foliditate.Licet fic adu nec pandius,nec linea,
nec fuperficies effe poffini:cum fola foliditas,extràmentem a du exjftat.Sic omnis
rei menfura,uel terminus,ex mente eft,0¿ ligna & lapides3certam menfuram & ter/
minos habeiit,prætermentem noilram,fed ex mente increata,a qua rerum omnis
terminus defeendit.PH ï loso HP vs. Arbitraris panda eííe indíuífibd idiota í
Arbitror p.undum termínale,tndiuífibíle:quía termini non eft terminus.fi diaifibi­
le effet,non effet terminus ,quia haberet termina. Sic non eft quanta,& ex pandis
' non poteft quantitas conftitui,quia ex non quantis compofita eifenequit.p HiLo soph vs\ConcordascumBoedo,dicente:Si pundum pando addas,nihil magis
facis,quâm fi nlbil nihilo iungas.i Dior A.Quare fi duarum linearum terminostun
gas,lineam quidem maiorem efticies,fed nullam conftiruet quantitatem,termino
rum coniundio.P H11 o so P H v S.Dicis né plura punda?i Dior a. Nequeplura
punda,neqj piares unitates,fed cum pundum,fit lineæ terminus,ubiq? in linea reperiripoteiuncc tamen in ea eft nifi unum pandum,quod extenfutn linea efL
philosopha S’.Nihil ergo in ueri tare reperitur in ipfa 11 nea,nifi pundn.i D i o T A»
Verum eiffed propter uariabilitatem ma£eriæ,quç Îubdl,qnçdam ibi cil extenfio*
Sicut cum non fit nifi una unitas,ex pluribus tamen unitatibus,dicitur numerus
conftare,propter alteritatem fubiedorum unimi.Linea itaq^dl pundi euolutio,
& fuperficies lineæ,foliditas fuperficiei. Vnde fi tolhs pundum,deficit omnis
rti3gnitudo:fi' collis unitatem3deficit omnis muhitudo.P Hilo-Vop h Vs.Quomodo intelligis,lineam pundí euolutíonem. idiot A.EuolutiónemJd eft,explica/
tionem,quod non eft aliud,qiiam pandum in atomis pluribus,ita quod in fingulis
contundís ó¿continuatís,efle.Eft enim unum ôddern pandum in omnibus ato/
mis,ficutuna & eadem albedo,in omnibus albis.PHiLosoPHVi.Quomodo in­
telligis atomum? i dio t A.Secundum mentís confideratíonem,con£tnuumdíuídí-'
tur in femper díUífibile,ó¿ multitudo crefcít in infiniíum,fed adu dividendo,ad par
rem adu índíaífibilem deuenitur, quam atomum appello. Eft enim atomus
quantitas,ob fui paruitatem,adu indiuifibilis.Sic etiam mentis confideratione muí
citado non hahet finem,quæ tamen adu terminata eft.Rerum namque omnium
multitudo,

Idiotæ liber III.

Wj

*
'
'
. •,
•
’. ’ •
• • .•
;À >
’muîtitudoÆb determinato quodam numero çadit,licet nobis incOgnito.P H il of
sopnys.Eftnepundum lineæ perfedio, cumÎitcius terminus^idiOTA.Efteius
perfedio,ÔC to talitas,quæ lineam in fe complicat,pun dare enim,eft rem ipiatn ter­
mina re; ubi autem termínatiirsíbídem perfídtur.Perfedío uerb eius,eft ip fins tora/
litas. Vnde pundum,eft terminus lineæ,& eius totalitas ae perfedio,quæ ipfam li­
neam in fe complicac/icutlinea pundumexplicat,Cum enim perfedionem to'tá;
lemlineæ,in Geometricis dico efe,ab hoc a pundo}in bttunc an¿e protradionem
Iineæ,deaadb,perpundaa b,totalitatem lineædefigQaui:fciIicet,quôd linea non
habetultra protrahi. Vndequodeftadu uelintelledu,reitotalicate ab hoc in hoc
includere,hoc eft lineam ín puado complicare:explicare autem eft,de.a ‘in b,particulatimlineam trahere,fic linea ^explicat complicationem pundi.PH i loSoph v $♦
Putabam pundum complicationem lineæ,ficutunitatem numeri,quia nihil in li­
nea reperitur, nifi pundum ubique, ficut in numero nihil'nift' unitas.r djÓta:N5
male confideraftiiidem eft in diuerfitate modi dicendi,& modo quo dixiftfin om­
nibus complicationibus utere.Nam motus,eft explicatio quietisiquia nihil reperi­
tur in‘motu,nifi quies.Sic Nunc,explicatur per tempus,quia nihil reperitur in tem­
pore,nifi Nunc,ita de alijs..p hilos o p h v s.Quomodo ais,in motu non nifi quie
tem reperirid D i o tA.Cum mouere fit,de uno ftatu in alium cadere,quia quamdiu
res fi: habet in uno ftatu,non mouetur,fic nihil reperitur in motu,nifi quies: motus
enim,eftdífcéflíoabnno,undemoueri,eftabuno,&hoc eft ad aliud. unum.Sic de
quiete in quietem tranfire,eft moneri .Vtnohíít aliud moneri,nifi ordinata quies
fine quietes,feriatim ordinatæ.Multum próficinquí in complicationes, & earum
explicationes,attenteaduertit:maxime,quomodoomnes complicationes, funt ima
gines,complicationis fimplicitatis infinitæ,8C no explicationes eius,fed imagines,
SC funt fob necesítate complexionis. Et mens,prima imago complicationisftmpiicitatis infinitae,uim harum complicationum,fua ui compledens,eft locus feu regio
necefsitatis complexionisiquia quæ aeré funt,abftrada funt,à uiriabil itate materiç,
&C non (unt materialiter,(ed mentalitende quo fuperfluèdidiï exiftimo.o rator.
Nequaquam fupèrflue,etiam fi repetïtènam utile eft,fæpè dici,quod nunquam po
teft fatis dici.P ii 11 os oh p vs. Admiror,cum mensfutaís Idiota)ámeníura dicatur,
cur ad rerum menfuram,tam aníde feratur, i D iqta. Vt furjpitus menfurâ attingat:
natri metis eft uiua menfurá,qu¿ menfurando alia,fui capacitatem attingit.Omnia
enim agit,utfe cognofcaufed fui menfuram in omnibus quærens, non inuenit, nifi
ubi funt omnia unum^bí eft neritas prçcifionis eius,quia ibi exemplar eius adçqua
turn. P hi Los o P h v s. Quomodo mens tam uariarum rerum,fe menfuram facere
poteft adaequatam dio t a .Modo quo abfoluta faci es,omnium f* ieram, fe face

ret menfuram. Quando enim attendis,mentem efte abfolutam quaridam meniirram,quæ non poteft efte maior nec minor,cum fitincontrada ad quantum,ÔC cum . ■ hoc attendisjillam menfuram elTeuiuam,ut per feipfam menfuretsquafi fi circinus
uiuus per fe menfuraret : tunc attingis, quomodo fe faciat notionem, menfuram,
feu exemplar,ut fe in omnibus attingat. P h ilo soph v s.Intelligo fimile in circino,nullius determinatae quantitatis, in eo quod circinus, & tamen extenditur
contrahitur,ut aísímiletui* determinatis. < Sed an feafsimilet modis eiTendi,dicito.
íjd i or A.Imó omníbus,conformat enim fe poísíbilítatí,ut omnia pbisibihter menfuretífíc neceísítati abfolut£,ut omnia unite fimpliciter,utDeus mènfurettfic necefsitati complexionis,ut omnia in proprio eífe menfuret:atque pofsíbílita ti deter
tóihatae,ut omnia,quemadmodum exiftunt,menfuret.Menfurat etiam fymbolice,
comparationis modo,ut quando utitur numero & figuris Geometricis,
¿Cad fimilitudinem talium fe transfert. Vnde fubtiliter intueri/
,.
ti,mens eft uiua ÔC inconcrada,infinta æqua/
Mw.‘
litatis fimilitudo.
,
L »
Quomodo

De Mente

i¿4

Quomodo compræhenfîo ueritatís,eftínmultitudine&maghítudíne*
Mwtáíwífc
Mágráiwífo.

Hw'ms.,

Cap. X*

PHILOSOPHVS.
Oíl te tgdeat,fiermonem in node protrahere,mfa mícifsíme,ut adhuc tua
præiendafrui ualearmcoardorenim cras abire,& exponas díctü Boetij
utique dodifstmi uiri,quid uelit dicere,quando ait:compræhenfiionêue>
ritatis omnia rerum,efle in'multitudine,& magnitudinejnior A.Opinor quod multitudinem addiferetionem retulit,magnitudine ad integritate.Nam
reí ueritatem redè compræhendic,quï eam ab omnibus alqs rebus dificernit,& ipilus etiam rei integritatem attingttjultrâ quam uel citra,integrum effe rei non progré
dítur.Difciplma namque inGeometria,trianguli integritatem determinat,ita quôd
nec ultra fit,nec cítra.InAftronomia,determinatmotuumíntegrítatem 36¿quídper
ñngulXPerdifciplinammagnitudiníSjhabeturterminus integritatis rerum & me/
furaificut per numeri dífciplinam,rerum díícretio.Numerus quidem,ad cofufione
communium dificernendam,ualet:fimiliter,ad conigendum,rerutn terminum,S£
communionem.Magnitudo uero,ad comprehendendum integritatis effe rerum
termipum,^ menfurâ. P H i L o s O P H v s.Si magnitudo,integritate ab omnibus difi»
cernit, nihil ergo icitur, nifi omnia fetantur.! D íoT¿. Verum dicis,nam non icitur
pars,nifi toto icitoxtotum enim menfiirat partem.Quando enim coclear bene per
partesexlignoexcindo,partemadaptandoadtotumre(picio,utcoclear bene pro*
portíonatumelícíam,fíctotfí co ciear, quod mente concepi,eft exemplar,ad quod
refpicio,dumpartemfingo.Ectncpoinimperfecft5 coclear efficere,quando quae­
libet pars,proportionem fuam in ordine,ad totum referuatxfimditer pars ad partem
comparata,iuam integritatedebetobferuare.Vndeneceffeerit,utad feientiâ unius
præcedaticientiatotius&partia eius.Quare Deus qui eft exemplar uniuerfitatis
fi ignoratur,nihildeuniuerfitateicicur.Etfiuniuerfitas ignoratur,nihil de eius par­
tibus fciripoffe,manifeftum.Ita fidentiam cuiuslibet,præcedit fidentia Dei,& omnium.P hilo so P h v s.Adde quae fio cur dicat,fine Quadriuio,nulli rede philofio*
phatidum.iDioTA.Obeaiamditftam.Namquia in Arithmetica
Mufica,conti*
netur uirtus numerorum,unde reruhabetur difieretio,in Geometria uero &£ Aftronomia,magnitudinis continetur dificiplina,unde tota compræhenfio integritatis re
rum emanatîtdeô nulli fine Qiiadriuio,philofiophandum.PHiLoSoPH vs.Miror
fi uoluit omne id quod eft,effemagnitudiriem uel multitudinem.! Dao t ¿.Nequa­
quam puto. Sed quôd omne quod eft,cadit fiub magnitudine uel multitudine, quo/
niam demonftratio omnium rerum,fit uel fiecundu uim unius,uel alterius:magnitti
do terminat,mukitudo dificernit.Vndedefinido,quæ totum effe terminat&mcludíc,uimhabeRnagnítudínís,5¿adeampertinetíá definitionum demonftratio, fit
neceffarió fiecudum uím magnítudínis.Díuifiio uerd,S¿ diuifionum demonftratio,
fecundum uim multitudinis. Fiunt etiam iyllogifimorum demonftrationes,fiecundum uim magnitudinis et multitudinis.Quod enim ex duabus enuntiationibus ter
da concluditur, multitudinis efttquod autem ex uniuerfalibws et particularibus,ma
gnítudínis eft.Poffèt etiam ociofior nobisjapplicai^quomodo ex m multitudinis,
quantitates
qualitates,cætera prædicarntnc?. deficendunt,quæ rerum notitiam
faciuntjnam quemadmodum hocfiat,difficulter cognofcitur.

N

Quomodo omnia in Deo fiunt in trinitate, fimiliter & in mente noftra. Et quo­
modo mens noftra,eft ex compræhendendi modis compofita,.
Cap, X L
PHILOSOPHVS/
Triwto

/

Etigifti fiuperius de trín¿tateDei,S¿íXníatemends.Oro declares,quomo
do omnia inDeo fiunt in trinitate,fimihter 8ù’n mente noftra ? idiota
Vos Philofophi,afferitis decem genera generaUfsima,omnia complecftú
p Hi lo so ph y sJta prpculdubio.UWTA.Nônnedâ eautadufuntcon
fiderastdiuifia effe conípicis^p hi l o s o p h v s imó.i Dior ¿.Sed du ea ante inchoa
tíonem effendi confirieras fine díuífionesquíd tunc aliud effe poffunt}quâm aeterni/
cas^

T

Idiotæ liber III.

w

tasftiam ante omnem diuifionem conexio. Illa ígítur,anteomnem díuífione unita,
connexa elle,neceíle eft.Connexfo aût,antè omne diuifionem,æternitas eft fimplícífsima,quaeDeus eft. Adhuc dico,cúm Deus no pofsit negari perfedïus, per?
fecftum fít,cuí nihíl deeft:hinc reru unÍLierfitas,eft in perfect! one, quæ Deus eft. Sed
perfeâio fumma exígít,quód fit (implex&una,abfqj alienrate diuerfitate: hinc
omnía,ínDeo,unu.P h il. Aperta 0¿ dçledabilis oftenfîo eft,quam facis, fed adrjee
quomodo in trinitateft d i or A. Alibi de hocagendu effet,ut çlariùs dici ppfletnûç
tamen quia ftatui omnia que exigis,pro pofle adimplere,<ïc recipito.Habes,ornnia
ab æternq in Deo,Deum eÎê.Confîdera igitur rerum uníuerfitatem in tempore,
cumímpófsíbíle non fiat,nônneuides,eamâbæterno fieri potuifle? phil. Mens
aflentít.i DioTA.Igitur omnia in pofle fieri,mentalíter uides. P HiL.Redeais.iDio
ta. Et fi fieripotuerunt,eratneceffariô poflefacere anteejj eflènt. p H i lo s.Ita erat.
idiota. Sic ante rerum uníuerfitatem temporalem,uides omnia in poiTe facere,
p H i L. Video .i di o T A.Nónne ut in eflè prodiret reru uniuerfitas,quam uides ocu
lomentis,in abfoluto pofle fieri,in abfoluto pofle facere: necefla rías erat nexus
ipfius^itriufcpfcilicetjpoflefierijSi poflefacereialias quod potuítfieri per potente
facere,nun^fuifletfa dum. p HiL.Optimeais. iDio ta. Vides igitur, ance omnem
reru temporalem exiftentíam:omniaínnexu,procedentedepoflefieriabfoluto,S¿
pofle facereabfoluco.Sed illa tria abfoluta,funt ante omne tempus,fim plexæternitas.Híncómníá confpicis,in fimpliciæternitate,triniter. phil. .Suftícíéntiísime.
ID i ó T A. Attende igitur,quomodo abfolutum pofle fieri,&abfolutu pofle facere^
ÔÇ abfolutus nexusmo funt,nifi unum infiniti te abfolutum,6¿una deitas, & ordine
prius eft,pofle fieri,quàm pofle faceremam omne facere,præfupponit fieri pofle,et
pofle facere,id quod habet,fcilicet pofle facere,habet de pofle fieri>& de utroc&.nexus.Vnde cum ordo dicat,pofle fieri praecedere,ei attribuitur unitas,cuiineftprgce
dere,S¿ pofle facere,attribuitur æqualitas,unitatem præfupponês,à quibus, nexus.
Et hæc nSc (i placet,de hoc fufficiant.P h i i.Solum unum adrjce.Si Deus intelligic,
ut trinus 8¿ unus, idiota. Mens aeterna,omnia in unitateunítátis,áequaIítate,<S¿
ûtriufcp nexu intellíg'ít.Quomodo Deus intelligeret etiam in aeternitate,fine omni
fúccefsíone3abfcp entílate,& entitatis æquàlitate,atc^ nexu utmfcgjàuæ funt crini­
tas in uní caté C* non quod Deus aliquid praetermittat,modo materiæ,c(cum fucceffiqne intelligatficutn0s:fed incelIigereeius.,cum fit eius eflentia,eft neceflario in tri
nitate.PHi l.Sí fíe eft fuo modo,in noftra mente,fiibiungíto. i di ó t A.Omnia pria
cïpïata,in fefimilitudinem principi) habere,atqj ijdeo in omnibus trinitatem,in uni*
tate fubftanriæfln fimilitudineuere crinita tis,& unitatis fubftantiæ principi) æterni,
feperírí,certum teneo.In omnibus igitur,quæ principiará funt,poife fieri,quod deícendítiáuírtuteinfínita unitatis feu entitatisabfolutæ^poflçfacereyquôd deicedít,
âuirtuteabfoIutææqualftatiSjôicompofîtionëurfiufq^quaedefcenditjànexuabfo
luto,reperiri neceflê eft. V nde mens noftra,imago metis æternæ,in mente ip(a æcer
na,S¿ fimilitudo,ínuerítate,fuíjpfius menfurauetiarícontendít. Eft enim ipfa mens
noftra,ut eft fimili tudo diuinæ, uti uis alta,confideranda:inquapofle alsimilarí,
poflè afsímíla re,8C nexus utríufq?, in efTentia,unum font idem. Vndenon poteft
mens noftra,nifi fit una in trinitate,quicc$ intelligere,quemadmodum nec mens dt
uina Primo enim,dumfemouetutintelligat, aliquid in fimilitudine pofle fieri,feui
materiæ,prçmittit,cuialiudinfimilitudineppflèiacere,feuform£,adiungic,Ôf tunc
infimilitudinecompofiti ab utroqj,inteHigit.Dum autem modomaterie compræ»
héndit,genera faciddum modo formecomprghendiqfacitdifferentiastdum modo
compofiti,fpecies facicuel indiuidua.Sic etiam,dum modo proprie pnfsionis intel
ligit,facitpropria:dummodo aduéntítíj intelligit,facit accidentia.Ñihil autêintelli
git,nifi præmiflbaliquomodomateriæ,& alió modo aduententis formæ modo
compofití illud nedhtln hac autém fuccefsíone,qtia dixi, aliqua prçmitti,modo ma
teriæ&formæîuides mentemnoftram,ín fimilitudine(æcernæ mentisintelligere*
Aeterna enim méns,fine fuccefsione fimul omnía,6¿ omni modo mtelligendi intel
L j
lígtc;

is*

De Mente

ligit.Sedfaccefsio eft defcenfus,ab aeternitate,cuius eft imago uel fimilitudo Jnteïligit igitur in fuccefsione,dum eft unita corpori,quod fuccdsioni fubijcirur ♦ Hoc
etiam attente confiderandum,quôd omnia ut in métenoftra funtffunt pariter in ma
<eria,fantô£inforrna,Cunt&Uncompofito.PHiL.Deleftabilifsima(untquae dicis.
Id autem quod ultimo attendendum monuíftí, clarius oro exprimito, idiot a.LíbentenHanc naturam,quæ eft anímal,ínfpícito.Nam eam mens compræhendit ali
guando,ur geîiusèft,tunc enim quafi confufe,& informiter,animalis naturam con=>
fiderat,materiae modo,aliquando ut fignificatur per nomen humanitatis,0Í tue mo
do formae:aliquando modo copofiti,ex illo genere 8¿ différentes ei aduenientibuss
et tunc ut in mente eft,dicitur ene,inconnexione.Ita utilia materia,& illa forma,uel
potiusilla fimilitudo materig,& illa fimilitudo formíe,S¿ illud modo compofiti co/
iideratumjfit una
eadem notiOyUnaqj Si eadem fubftantia.SicutdO animal ut má
teriam confidero,humanitatem uero ut formam ei aduenientem,8Cconnexionem.
utriufque:dico illam materiam,illam formam,S€ connexionem,unamefte fubftan­
tiam. Aut dum colorem,quafi materiam confidero,albedinem quafi formam eiadueníentem,ó¿ connexionem utriufcpxdico illam ma teríam,illam formam,&conne
xionem illius ma teriæ & illius formæ,unum idem accidens efle. Pariformiterin
omnibiis.Neq? temoueat,quodcum mens facit dece genera generahfsima7prima
príncípía:quód tunc illa generalífsima nullum genus commune haber, quod ut ma
teria eis praemitti pofsinquoniam mens poteft aliquid modomatcriæ,Ô£idê modó
aduenientis fo rmæ,quæ tali materiæ adueniat,atc|j idem modo compofiti,confide/
raretut dum confiderat pofsibilitatem eflendi,fubftantiam,uel aliquod aliud de de*
cemffnam rationabiliter dici poffet,materiam efle pofsibilitatem eilendi/ubfhntiS
autaccídens) & confiderat mens idem,ut formam aduenientemei^ut eft materia, ut
fi t compofitum quod eft fubftatia,uel aliud ex decem.Ita quod illa tria, unñ & ideni
fint generalifsimumlnilla igitur rerum uniuerfi tare» quæ in menteeft, omnia funt
tn tri níta te,Siin unitate tríníta tis ad fimílítudínem ,ut funt in mente æterna. P H i
Non habent ergo decem generalísima hos effendi modos^extra mentis confiderarionemû n i o t A.Decem illa generalifsima,no infe fed in mentefunt,&C modo ma
teriæ,modoformæuel compofiti in telligun tur, in fuis tamen inferioribus, habere
iftos eflendi modos,confiderantur.Neqj í¡ redé art endis,m fe extra mentem,modo
materiæ,modo formas,uel copofiti efte poflunupraeferdm idipíum experieris,quart
do attendis,quomodo qualitas,quantg in (e eft accidens,did nequit, fed in fuis infe
rioribus.Sic qaocp fpecialis ftatus,ut in menteeftjnodo materiæ,forfitan non con/
fiderarí pofle dicetur,cum fit idem ftatus fpecialis
índíuidualís, alio alio modo
confideratus.Dicemus ergo,quôd forfan in femateriæmodo no intelligítur, fed irt
fuperioribus. p h i t* ContentonSed uellem ut mihi qftenderes,quomodo ea quæ
aáüfuntytriníter fiintíuxtá antedi cfta.i d ï o t A.Facileerit tíbluíderefi attedís,om­
nia utaftufunt,in matería,fornia,8í connexíoneefle.Hocipíum ením,íd eft huma
nitas illa,fcílícetnatura,ut eft pofsibilitas eílendí hominem, materia eft : ficuténím
humanitas eft,fprma eft ut autem homo eft,ex uítocg compofitum,connexum eft,
íta uidelícetyUt unum idem G t ,póís í bilí cas effendi hominem, forma, Sí compofi/
tumexutroqjjUtunafitreifubftantia. Similiter &hæc natura,que albedinis uoca<
bulo defignatur,ut eft pofsibilitas eftendí albedine,rnateria eft.lfla eadem aliter, for
ma eft.Eadem quocpjCopofitum eft ex utroq^ta tamen,quod ut illa materia,illa for
ma,et illud compofitum exutroq^eàdem fit qualitas natura.? Hilo s.Si in materia
efle,eft efle pofsibiliter,& cum pofsibileeffe,non finquemodo ergo omnia,quçuc
acftufuntjin materia funt Di o T a. Non te turbet íftud, quod fine repugnantia intenígendñ concipias.Nam non recipio efle acftu,ut repugnet ei,quod efteflein ma
teríajíéd fie intelligédum eft,quôd omnia ut afta funt,íd eft hic
in his rebus funt,
in materia quidem funt>uerbï gratiafln cæra hæc pofsibilitas eft, effendi candelam,
in cupro,peluím.P hilos. Adde uerbum unum quæfo. Vnde dicitur trinitas índíui
dua,una í’ i d í q T A Jn Deo ab quítate unícnte,qnae eft uera fubftátia3in ali)s ab unícaté

Idiotæ liber 11 ï.
í
J
I
f

j

latenàtursè,quæ eft quafî quædam imago unitatis unientis,quæproprie eft fubftan
tía* P hilqsophv i.Cum dicitur unitas eft una,æqùalitas eft una,un de hoc? i Dio,
ta. Ab ùnitàte fubftanttæ»PHïuQiiando autem noftri dicunt Theologi,unitatem
pro patre,&æqualitatem pro filio,o£ nexum pro ipiritufando capientes : quomo*
aôpatereftttnus,filiùseftunus3imdehoc?flDïô ta* Afingularitate perfonæifunt
enim tres Angulares perfpnæ,in úna diuina fubftantia,ut alio tempore, quanta coà
cedebatur,diligenter tradauímus. philo s. Ad eum finem,ut quæ fuprà dixifti in/
telIigamjdicitOjanuelis5metem noftram,exilliscôpræhendendimodis côpofitam
efle,tunc cum mens ñoftra fubftantia fit ; erunt modi illi, parces eius fúbftanciales.
Hocfíficcenfes,dícícojDlOTA.VoíaítPlató,mentéexindíuidua Óídiutduafubftantia cpmponi,utfuprâ dixifti:hoc,ex compræhedendi modo ftjmens.Nam dum
modo formæ intelligit,tunc indiuiduè compræhendit : res enim formaliter íntelledtajíadíuidue compræhendi tur.V nde etiam humanitates,dícere ueracíter non pof
fumus,fed bene homines dicimus: quia res modo materiæ, aut modi compofiti íntelle(fta,díuíduéínteIlígítur.Éft autetri mens noftra,uís compræhendendi,ôf totum
uirtuale,ex omnibus comprehendendi uirtutibus compofitum. Quilín et ígiturmo
dusmum pars eius fitfubftantialis,de tota menteuerificatur.Quemadmodumaute
modi compræhendendi,fint fubftantiales partes uirtutis,quæ mens dicitur, difficiil
ter dici,poflearbitror.Namcu mens fie uel fíe intelligat,tuncuirtutes eius intelligen
di,qug iuntpartes eius,accidentia eflenequeuntQuomodo autem fint partes fubftantiales,atq? mens ipfa,difficillimum eft di cftu,atqj cognitu.PHit. Adiutia me pa­
rum in hoc difficili,optime Idiota.i D io t A.Mens uirtualiter coftàt ex uirtute intelli
gendi,ratíocínandi,ímagínádí,et fentiendi,ita quôd ipfa tota dicatur uis inrelligendi,uis ratiocinandtuis ímagínandí46¿ uis fentiendúunde ex his, tanquàm fuis con­
flat elementis,mens omnia in omnibus^attingitfuo modo.Etquiautomnia funt
a(ftu,funt infenfu,quafi in globo,et índífcret¿,S¿illa,in ratione,difcretèhinc eft expreisiisima fimilitudoflnter modum eflendi omnium,ut fiant adu,6£ ut funt in men
ternam uis fentiendfin nobis eft uis mentís,0¿ hinc mens,ficut quaelibet pars linee,
linea.Magnitudo enim,ín fe extra materiam confiderata,congruum exemplum eft
eius4quod petifti. Quælibetenim pars eius,de toto uerificatur. Hinc eiufdem entitatis eft,cuius totum» P H i L. Cum mens fít una,unde habet has compræhendendi
uírtutes? IDIÓTA. Ab unitate habet.Nam quôd communiter modo materiæ,aut
compofitiintelligit,habet,quia unitas uniens: quôd fingulariter, fimiliter ab unitar
te,quæ eft fingularitastquod formaliter,ab unitate,quæ eft immutabilitas * V nde
quód diuidueintelligit,ab unitate habe tdiuifio enim,ab unitate defeendit.

Quomodo non fît unus iiitelleilus Juomnxbus hominibus. Ét quomodo nu­
merus feparacarum mentium,per nos innumerabilis eíhDeo cógnítus» Cá.XI L
PHILOSOPHVS,
Dhuc de paucis,opto quid fentias audireAiunt guida Peripatetici, unum
efle intelleâum,in omnibus hominibus. Altj ut quidatri Platonici, non effe
unam intelledliuam animannièdquodanimæ noftrç,fint eiufdem fubftantiæ,cum anima mundi»quam dicunt eflè,omnium animaru noftrarum,com
^lexiuaffed differre dicunt animas noftras,numero,quia habent diuerfum opèrandi modum,dicunt tamen,eas in animam mundi,poft mortem refolut Quid tibi in
hoc occurrit,dicito?! diot a. Ego mentem,intélledum efleaftirmo,utfupra audiftfimentem autemjunam effé ín omnibus hominibus,non capio. Nam cum mens
hâbeat ôfficïum,ob quod anima dicituntuncexigitconueniente habitudinem,cor
poris adæquatèfibiproportionati,quæficutin uno corpore repentur, nequaquam
tnalio eft reperibilis.Sicut igitur identitas proportionis,eftímmultiplícabilísh'ta&í
identitasmentis,quæfineadæquataproportionecorporis,animarenequit. Sicut
ènim uífus oculi tui,ncn poffet eflè uífus cuíufcunque alterius, etiam fi à tuo oculo
fepararctur5& alcetius oculo iungeretur,quia proportionem fiiam, quam in oculei
L 4
tud

A

:
I
;
■

\&i

De Mente

mfaj

CrfHtód?.

Atàwntwtdi
Ndtwrrf.

tuo réperít,ínalterius oculo repetite nequirettfic nec difcretiô, quæ eft in uiTu tüó¿
poff'etefledifcretío,ínuifu alterius.Ita nec intelledus diícretíonís illius, pofleteffe
intelledusdiícretíonísalterius,Vndehocnequacj? pofsíbílearbítror,unü eflè in/
telledâ,in omnibus hominibus.Verum quia numerus fublatus uidecur,qaâdo tol­
litur uariabilitas materiæ,ut ex fuperíoribus patet,8¿ mentis natura extra corpus,fit
ab omni uarietate materiaeabfoluta:ideo fortéPlatonící dixerunt, animas noftras*
in unam animam,commun em noftrarum complexiuam,refolui. Sed hanc refolu/
tionem,non puto ueram. Nam qua muís nos,fublata uarietate, non capiamus, mul­
tiplicationem numerúprop ter hoc tamen,non definit reru pluralitasqux eftdiuireg
mentis numerus.Vnde numerus fubftanttarum feparacarum,non plus eft nobis nu
merus,qj non numerustquia adeô â nobis eft numerabilis, quod necpeft par,nec|5
impar,necnmagnusmecpparuus,necpin.aliquoconuenit,cumnumero pernosnu
numerabiiuQiiafifiquisaudiretuocemmaximam,quamemifitmaximus homínu
exercitusjquem exercitum,emifi(leígnoratíma'nífeftum eft,inuoce quam audit,cu
iuslibet hominis uocem,eííe differentem ^diftindlam^amen audiens,no habetfu
dícium de nuniero.Quareiud¿cat,uocemunamefle,quíamodumattingendí nume
rumnôhabet.Velfiinunacamera,multxardeantcandelæ,ô£ camera ab omnibus
illuminetur,manet lumen cuiuslibet candelædiftindu,a lumine alterius Et hocexperimur,quando fuccefsíue exportantur:quia minuitur illuminado,quandoquide
exportata quælibet,fecum fuam illuminationem,educit.Efto igitur,quod candelæ
ardentes,in camera illuminationeremanente extinguantur,etquodquis intret,illa
luminatam cameram:hic etfikndeat claritatem cameræ,tamen diftincftioneSddiicre
tionem luminum,nequacj? attingere poteft,imo nonpoifet ille attingere,luminum
pluralitatem ibi efle,nifi fcientiam ha beret,ibi efle lumina câdelarum extincftaru:Ô£
fi hocaflecutus effer,fcilicet ibi effe pluralitatem,tamen numero difeernere unu lu­
men ab alio,nuquàm poffet.Taha exempla,inaltjsfenfibusadducere poteris,ex
illis teiuuare,quomodo cum fcientíapluralítarís,ftatquó.adnos,ímpofsibílítas di>
(cretionis numeri.Qui aurem attendit,quomodo naturæ abftra<ftæ,ab omni uaríetate materiae,per nos quâlitercuncp intellígíbíiis,quô ad Deum,qui folum eft infini
têabfolutuSjfiintfimpliciternohabftradlæabomni mutatione,cum ab eo mutati
& in interitum duci pofsintjipfb Colo Deo,fecundum naturam immortalitate inha
bitante,illeuidetomnem creaturam,numerum diuinæmentisjaufugere nô polie*

Quomodo íd,quod Piaro dicebat animam mundi3 & Ari ftoteles naturam, fit
Deus■> qui operatur omnia in omnibns. Er quomodo mentem creetih nobis.
Cap. 4 XIII.
PHI LO S OPH VS.
Atisdehoc.Quidaisdeanima mundi ^idiota. Tempus non patitur, om­
nia difcuti.Puto quód animam mündí5uocauítPlatoid,quodAriftot¿lesna
turam.Ego autem,nec animam illam,nec naturam aliud effe conijcio, quârrt
Deum,omnia in omnibus operantem,quem dicimus fpiritum uniuerforum*
p HiL.PIato dixitanimam iHam,exemplaria rem indelebiliterconcinere,& omnia
monere: Ariftoteles,naturam aiebatfagace,omnia mouentem. msor/uFortèPla­
to uoluít,anímammundí,efféutanímamferuí,ícíentís mentem domini fui,&exequencem uoluntatem eiitsjet hanc fcientiam uocauit,notiones,feuexemplaria,qug
nulla obliuione oblinatur, ut diuinæ prouidentiæ nô deficeret executio.Èt id quód
Plato,fcientiam animae mundi»appellauittAriftotcles,fagacitatem naturæ, eflèuo/
luit,qux habet fàgacitatem éxequendíímperíum Dei.Ób hoc, tribuerunt necefsitá
tem complexionis,illi animæ feunaturætquia neceCsítatur determínate fie agere,ué
abfoluta necefsitas imperatSednon eft nifi modus intelligêdi,quando fcilicetmês
noftra,cocipitDeiim,quafi artem architedonicam,cui ars alia executoría fubfit, ué
conceptus diuinus in efleprodeatîfed cum noluntad Omnípotentis,omnía necefla
tío obedíantjtuncuoluntas Deí,alio eXecutore opus non habet:nam úelle,cíí exe«
qní,ín omnipotentia coincidííLQuafi ut dum uitrifícator uitrum facit, ínfufflat fpíritum¿qui exequítur uoluntatem eíus,ín quo fpítícii>eft uerbum feu coceptus & pd
cencía:

S

WiJjMior
*

Idiôtæ liber ï 1L
tiàîttirrèninl potential conceptus aítrífLcatorís,eírent in fpírítu5qiTémehiíctit, nod
oriretur uítrum tale.Concipe igitúr abfolutam artem creatíuam,per fe fubfiftetem,
Utarsíít artifex,ó¿magifteriGmagifter,híecarshábetín fuá effentia,neceíraríó om*
nípotentíam,utníhtlrefifterepofsítífapíentíam,utfcíat quídagauáínexum omití- Exfetiten*
potentíp,cumíapientía,utquoduelitfiat.Nexus ille,ín fe babeos fapientíam 6¿om aa‘
/nipotenriamjpirííús eft,quafi uoluntas feu defíderiumíímpoísibílium ënim,ô£ pe­
nitus igùotorum,non eft uoluntas feu deííderíum. Sícínperfedifsímauoluntate,
íneft fapiencia omnípotentía,8¿ â fimilitudine quadâ fpiritus dicitur,eo quod mo
tus fine fpiritu,non eft,adeo quod & id quod inuento motione facit,& in omnibus
altjs,fpiritum appellemus.Per motum aute,omnes efficiunt quod uolunt. Qtiapro
pter uis artis creatiuæ,quæ eft ars abfolutaó¿ínfíníta,feu Deus benedidus ,omntá
efficit in fpiritu feu uolutate,in qua eft fapientia filrj,& omnipotentia patris,uc opus
eius,fit unius indiuifæ trínítatís.Hunc nexum fpiritum feu uoluntatem,ignorarunt
Platonici,qui hunc fpiritum,non uiderat Deum,fedaDeo principatum, ÔC anima,
mundumfut animam noftram intellediuammoftrurn corpus animante) putarunt”,
Neq? eum fpirítumuíderuntPerípatetícÍ,quí hancúim naturam rebus immerfam,
a qua eft motus 8C quies,pofuerunt,cum tamenfit Deús abfolutus,in fecula benedi
dus. o R a to R« O quantum exhilaratusfum,tam lucidam audiens explanatione.
Sed quæfo,ut iterum aliquo exemplo nos iuues ,ad concipiendum mentis noftræ
crea tionem,in hoc noftró corpore» id iota. Audíuíftí ¡amante,de hac re,fed quia
uarietàs exemplorum,¿nexprefsibile clarius facit, tibi more geram. Ecce nofti,meii
tem noftram,uim quandam effe,habentem imaginem artis diuinç iam didæ» Vnde
omnia,quæabfolutæarti uerífsím¿ínfunt,mentí noftre uere,utimagini infunt.Vh<
de niés eft creata,ab arte creatrice,quafi ars illa,feipfam creare uellet. Et quia tmmul
r¿i
típlicábiliseftinfinitaarsjoportetquódtunc eius furgat imago, ficut fi pídorfeípv m
(um depingere uellet.Et quia ipfe non eft multiplicabilis, turicfedepingendojorire
tur eius imago Et quia imago,nunquam quantumcuq? perfedaffi perfodior dC co
formior effe nequit exemplarfiadeo perfeda eft,ficut quæcGq? ímperfeda imago,
quæ potêtiam habet,fe femper plus & plus fine l¡mítatíone,inacceísibilí exemplari
conformandi.lnhocenim infinitatem,imago,modoquopotcft,imitatur. Quafi fi
pidor,duas imagines faceret,quarum una mortua, uideretur adu fibi fimilior,alia
autem minus fimilisuiua3fcilicettalis,quæfeipfamex obiedofuo, ad motum inci­
tata » conformiorem femper facerepolfet: nemo hæfitat fecundamperfediorem,
quafi artem pidorísmagís irnitantem.Sic omnis mens,etiam et npftra,quamuis infrâ omnes fitcreata:à Deo habet,utmodoquopoteft,fitartis infînitæ, perfeda ÔC
uiuâ imago.Quare eft trina & una,habens potentiam,fapíendam,ó¿utríufq^ nexu,
modo tali,ut perfeda artis imago,fcilicet,quod excitata pofsit fefemper magis má
g{sq5,exemplari conformare. Siemens noftra,etfi in principio creationis,nonhabet a dualem refplendentiam,artts creatricis,in trinitate & unitate*, habet tame uini
illam concreatam,per quam excitata,feadualitati diuinae artis,conformioremfacére poteft.Vnde in unitate efientiæ eius eft potentia,Capientia,uoluntas. Et coirteiduntin effentia>magifter& magifterium,utinimagine uiua,artis infinitae,quae
excitatasfe adualitati diuinæ, femper fine termino, conformiorem facere poteft,
præcifioneinfînitæartisinaccefsibilijfeinperremanente. oRAToR.MirabiliterQC
planifsime,fedoro,quomodomens,creandoinfunditurii Díota. Alias debocad
difti.Nüric iterum recipe alio exemplo idipfutn. A v c T o R.Et accepto uítro,' ÔCpeii
dule inter pollicem digitum fufpenfo,ipfum tetigit uítrum, fonum edidit, fo*
hoq? aliquantulum continuatojinum eft uítrum,& ceílauitfonñs,8¿ aiebat, fD10'TA.In nitro pendulo,uís aliqiia orta fuit,per meam potentiam, quæ nitrum mouit;
unde fonus ortus eft,8< dííiblúta proportione uitri,in qua (onus,per confe*
quens,motus refidebatîcefïàuitibi motus,fimilitermotuceffanteffonus. Quod ft
úirtus ilia,quia non dependebat à uitro,ob hoc non ceflaret,ied fine uitro fubfiftefotjexemplum haberes,quomodo uis íllájCreatur in nobis, quæ motum di barmo'
L 5
úiam’

i7o

De Mt nt e

niam facit,8¿ceífat illam facere,per diffolutionem prbpórtíónisflfcet ob hóc'floti
ceflêtefle.Sicutfïego tibí a rte citharizandi, inda ta cithara trado, cum ars à cithara
data non dependeat,licet in cithara fît tibi tradita: tunc cithara frada, ob hoc ara ci­
tharizandi non eftdifsipata,etiam frnulla cithara tibí apta, íit in mundo reperibilisu
Quomodo mens de Galaxia dicitur defeendere,per planetas ad corpusreuerti.
Ec de notionibus fpirítuum feparatorum índelebilibus,3¿ noftris delebilibus.
Cap, XIIIL
PHILOSOPHVS,

A

D res raras,& âfenfu remotas, aptifsima & pulcherrima adducis exempla/\ Et quia Solis occafus accedit,qui nos nô finet amplius commôràrfcdic orq3
quidfibi uelint Philofophi, qui aiunt, animas defeendere de galaxia ,pet
-Aplanetas,ad corpora,& fíe reuertiadgalaxia» Etcur Ariftóteles,uolens exprimere uim animæ noftræ,à ratione incipit,dicens:animam de rationead dodrina»
de dodrína ad íntelledíbílítatem afcendere.Plato uerd,contrariomodo ait:ponens
fntelledíbílítatetn elementum,8¿ quod degenerando, intelledibilitas fiat dodriná
lcutnteIligentia,S?inteIIigentia degenerandofiat ratioft dio t A.lgnoro feripturas.
Stdforte primi, qui de defcenfu & afcenfu ani marum dixerunt,idem dicere uolue**
tunt,quod Plato & Ariftoteles.Nam Plato,ad creatotis imaginem refpiciens,qua?
tnaxtme eft in intelle dibili tate,ubi fe mens fimplicitati diuinæ conformat^ibi cíeme
tum pofuit,& (ubftantiam mentis pofuit,quam poft mortem remanereuoluit,illa»
crdinaenaturae, praecedit intelligentiam.Sed degenerat in intelligentiam,quando
ir.ecedit,dediuinafimplicitate,in qua omnía unu,& uult in fe intueri omnia,ut quo*
libet habet efte,ab alio díftindum S¿propriu.Deíndeadhuc plus degenerat mens,
quando motu rationis,comptaehenditresnon in fe,fedutforma eft,ín uaríabili má
'teria,ubi nonpotefttenereueritatem,fed uergitin imaginem» Ariftoteles autem,
qui omnia confideranit,utfubuocabula cadunt,quae motu rationis funt impofitafc
¡facit elementum ràtionem*Et rationem,forte dicit per difciplinam,quæ fît per noca
bula,adintelligentiam afcendere,poftea altífsíme ad intelledibilitatem»Vnde po­
nit elementum rationem,ad afcenfumíntelledus.Plato ueró,íntelledíb¿Iitatem adi
défcènfum eius.Ita inter eos non uídetur differentia,nifiin modo confideratíonis3? H it o s.Hoc fit efto.Dícage,cum omnes Philoibphi dicant,omnem íntelledum
cffedefubftantia &accidente:quomodohoceftuerum,deDeo ÔC materia prima?
idiot A Jntelledus de Deo,eft inflexus de ¿ntelledu huius nominís,Ens:qiiía ens
non éntis,hoc eft ens imparticípabilíter intelledum,eft Deus.Et ¿lie eft ídem ei,qui
de eó habetur,quod eft ftibftantía
accidens,fed alio modo hoc eft inflexe ,confi/
deratus»Vnde intelledus deDeo,eft complexiuus,omnium intelleduu,de fubftati
tía&accídente,fedéftfimpIexÓ¿únus*InteIledusueróde materia prima,eft flexio
quædam ab in telledir,qui habetur de corpore.Si enim corpus incorporee,hoc eft*
abfque omnibus formis corporeis íntellígis:ílludidém,quod corpus fignificat,in>*
telligisjfed alio modo,quia incorporee,qui proculdubto eft intelledus materiæa
philosophy sJPutafnementes cedeftes,fecundum gradus intelleduales creatas
Ex ftntetv & notiones habere indelebilest* i D i o T A»Puto alios angelos intelledibiles,ut funt
de fiipremo ordine,alios intelligentiales,ut de fecundo ordine, alios rationales, ut
de tertio. Ac quod in quolibet ordine,fint tot gradus fimiliter,utfic fint nouem gra­
dus, feu Chori ♦ Et quod mentes noftræ,fintfic infra primum gradum, talium fpírítuum,fi¿ fuprâ omnem gradum,corporalis naturae,quafi nexus uniuerfitatis entifi*
ut fit terminus perfedíonís,ínferíoris naturæ,&initium füperíoris.Arbítror etiam,
notionesfpirituumbeatorum, extra corpus exiftentium¿ín quieteJiabere notionesinuariabiles,&indelebilesobliuione,ob praefentiam ueritatis,obiedaliter fe
indefinenter offerentis :ôi hoc eft meritum fpirituum, qui fruitionem exempla­
ris rerum,meruerunt ♦ Noftrae autem mentes,ob fui informitatem, obliuiicuntur
faepeeorum,quae fciuerunt,aptitudine concreata permanente, addenüô fciendum»
Nam ü fine corpore exàtariâad progrefTum intellédwalê,non poffint :tamen ob
incuriam»

Ex alienis*

A

ïdiotæ liber III.

Ï7ï

1incuriâ,auerfîones ab obíecfto,0¿retraáíones aduaría
diuerfa,&corporeas moIeftías,nódonesperdnnt.Notíones enim,quas hic in hoc mundo uaríabilí,&ínftabili,acquirimus fecundft conditiones uaríabílis mundi,non funt confirmatae Sunt
enim ut notiones fcholafticoru & difcipulorum,proficere incipientia,^ nonda ad
rhagifteriu perducftora.Sed notiones illg hic acquiiitæ,quando mens pergit de mCL
douariabili,adinuariabile:fimiliteradinuariabile magitteriu,transferuntur.Quan/
do enim particulares notionesjtranfeunt in perfedu magifterium,definunt efte ua/
fiabiles,inmagifteriouniuerfah',quæerantpaïticulariterfluidg
inflabiles. Sic fà
musínhocmundodocibiles,ínaliomagiftrí.
*

Quomodo mens noftra3fit immortalis 8c incorruptibilis.

Cap,

XV.

PHILO SOPH VS,

Eftat nunc ut de immortalitate mentis npftræ,quæ Tentis dicas,ut quanta M
fieri potuerit,^ hac die de mente inftrudlior fadius,rne in multis gaudeam
profeciffe.iD i o T A.Qui elementum defcenfus intelledlus,intellegibili*
cate ponunt,nequaquam fentiunt,mentem dependere à cqrpore.Qui ele­
mentum afcenfusintellecftus,rationem ponunt,& finem intelie<ftibilitatem,mente
nequaquam cum corpore interire,admittunt.Ego autem nequaquam hæfito,guftS
fapiencixhabentesjimmortalitatemmentisnegarenon poll exuti de hoc alias,oratori,quætuncoccurrerünt,pacefeci.Sicqui attendit,intuitionem mentis attingere
¿nuaríabile,& per mentem formas à uariabilítate abftrahi,S¿ in inuariabilem regio­
nem, neceftitatis complexionis,reponûille non poteft hæfitare,mentís naturam ab
omni uariabilitate,abfoluta efte. Ad fe enim attrahit,quod âuariabilítateabftrahít.
Nam neritas inúariabílis,figurarumGeometrícarum,nonín pauimentís/ed mente
ieperítur.Et dum anima per organa ínquírit3id quodinuenit,uaríabíleeft,dum per
fe inquirit,id quod inuenit ftabile,clarum,lympídum,9¿ fixum exiftít.Nó igitur eft
de natura uariabilium,quae fenfu attingit,fed ínuaríabiliu,quæ ín fe inuenit.Sic ex
numero,poteft immortalitatis eius o(t enfio conueniencer ucnarí.Nam cum fit nu­
merus uiuuSjfcilícet numerus numerans,omnis numeras in fe ¿ncorruptibílís,Iíicet in uaría bilí materia conííderatus,uariabilis uídeatur,mentís noftræ numerus,no
poteft concípicorrupt¿bílis:quomodotuncauíftornumcr¿incorruptíbílís,corruptíbilis uideri poftetfNeqj aliquis numerusjpoteft mentís numerandi uirtutem euacuare. Vndecum motus cœli,permentênumeretur,tempus fítmenfura motus:
tempus,mentís uírtutem non euacuabíc,fed manebit,ut omnium menfurabilíu terrnínus,meníura,& determínatio.Oftenduntínftrumenta mptuum cœleftium,quæ
â mente humana procedunumotum non tam menfurare mentem,quam mens men
furat motum. Vnde mens,motu fuo intelle<ftiuo,omnem fuccelsiuum motum uide
türcómplicare.Mensex feexerit5mocó ratiocinatiuum,ficeftforma mouendi.Vnde fi quid diffoluitur,per motum hoc fit,quomodo ergo forma mouendi,per mora
difibluerctur^MenscG fit uita intellecftualiSjfeipfam mouens,hoc eft uitam,quæ eft
eius intelligere exercns,quomodo non Temper uiuit ? Motus feïpfum mouens,quq
modo deficitfhabetenim uitamfibiconpaginatam,perquameft Temper uiueiis,fi­
ent fphpra Temper rotunda,per Tibi compaginatum circulum. Si illa eft mentis compofitio^quæ numeri ex feipfb compofitijquomodo in non mentem refblubilisî'Sic
fi mens eft coincidentia unitatis et alteritatis,ut numerus:quomodo diuifibilis,cum
diuifibilitas in ea fit,cum indiuifibili unitate coincidens £ Si mens complicat idem
diuerfum,cum intellígatdíuifiue nnítúie: quomodo deftruetur ? Si numerus
eft modus inteliigendi mentis,& in cius numerare,coïncidât explicatio, cum complicationeiquomododéficietiuirtusenim,quæexplicando complicat,minor fie­
ri nequit,mentem autem hoc agere, manifeftum eft : nam qui numerat,expli­
cat uim unicatis,& complicat numerum in unitatem ♦ Denarius enim eft unitas,ex
decem complicata,fic qui numerat,explicat complicat. Mens eft imago æternfhtís¿tempus aero explicatío3explicatio autem, Temper minor imagine côpHcàtio"
nu

R

t.

;

r

172

De Staticis experimentis

his çrerflitatis.Qui autem attendit ad indicium mentis iniconcreatum,per quod de
omnibus rationibus iudicat,ac quod rationes ex mente funtjuidet nullam ratione
ad mentis men fur am áttirigere.Manet igitur mens noftra,omni ratione immenfura
bilis,infiníbilís,ó¿ interminabilisoquam fola mens increata menfura t,termina t,atcp
finit, ficut ueritas fuam,0¿ ex fe,in fe>&per fe creatam uiuam imaginem .Quomo*
do periret imago,qug eft relucetia,incorruptibilis uericatisinifi ueritate, communi­
catam relucendam abolenteïfîcutigitur impófsibíle eft,quod infinita ueritas,com­
municatam relucendam fubtrahat»cu fit abfoluta bohitastita eft ïmpb(sïbile,quod|
eius imago, qua non eft,nifi communicata relucetia eius,tinqué deficiarificut poftquâm per Solis relucendam,coepit effe dies,nunquam Sole lucente,dies deficiet.
Cognata rdigio,quæ hunc innumerabilem populum,iñ hoc anno Romam,& te
Philofophdm, in uehementem admiratione adduxit,quæ femper in mundo,in mo­
dorum diuerfitàte apparuinnobis efïè naturaliter inditam,noftræ mentís immortalitasæx communi omnifî indubitata aflertione,ficut noftræ naturæ humanitas.Nô
enim habemus certiorem fcientiam,nos eflehomines, quâm mentes habere immor
tales,cum utriulque iciepda,fit communisomnium hominum aifèrtio.Hæc fie cur
fim díélaab i dio ta, grate recipito.Quod fi non fint talia,quæ fponfione oratoris,
audire expeda bas: aliqua tamen funt,quæ tibí fortafiis ad altiora, qualecunque ad­
miniculum, afferre poterunto R A ToR.Interfui hoc iàndo ÔCmihi dulcífsimo coi/
loquio,multum mentem tuam,de mente profundé diflerentem,admirans:(ndubio
nunc experimento certifsimum habens,mentem,uim omnia menfurante exilíete
Gratiastibihabensoptime Idiota,tum mea parte,tum iftius aduenæ Philofophi
quem adduxi,qui ípero confola tus abibit.pHi£OSoP h vs.Nonme puto fcelicio/
rem diem hadenus hac ifta,uixifse:nefcio quid fuccedet.Tibi Oratori,atcp tibi Idio
taquiro admodum Theorico, immortales habeo gratias: orans, noftras mentes,ad
æcernæ mentís fruitionem,hoc diuturno colloquio,miro defiderio incitatas,fcelicP
terperduci*
,

Terti]* libri Idiotx, qui eft deMente,ftnis«

îdiotæ, dc Staticis experimentis^
Dialogus IIIL Interlocutores Audior,
Idiota, Orator.
wperi
futnfajiwtfta

auntif.

Requentabat confortift Idiotae, orator fiíeRomañuSjUt aliquando

uiri illius conceptus, qui fibi grati erant audiret. Dumcp orator lau­
daret fta teram, qüaft iuftitiæ trutiriam,at$ Reipublicx pernecefiarium inftrumentu,Idiota refporidit» i D j o T A. Qiiamuis nihil in hoc
mundo prircifionem attíngére queat,tame iudicium ftateræ uerius
______ experimur,& hinc,ubiqjacceptatur.Sed dicito quæfo,cum non fit
pofsibile,in eadem magnitudine elfe idem pondus,in diuerfisdiuerfam habeubus
originem: an né quifquâm experimentales ponderum cqnícripferít differentias £
orato R.Neq5 legis,necp auditii J D i o t a.V dnâ quifquâm nobis hanc con ligna­
tionem præfentaretjfuprâ multa uolumina,caripederem. orator. Si tibi cordi ef­
fet ut faceres,ptito per neminem melius fieri, idiota. Quiftp uolens faceret cu fit
facíléjfed mihi deeft opportunicas.oR A ToR.Dicito utilitatem modum, uidebo fil
aut ego,aut alius, efficere queatani o T A.Ego perpohderum differentiam,arbitrot
ad rerum fecretauerius pertingi,& multa fciripofle uerifimiliori coniedura. orato R. Optime ais.Sic enim Propheta quidam aitpondus & ftateram,indicium Do
mini illius elle,qui omnia creauitin numero,pondere,& menfura,& fontes aqua­
rum librauitj&molem terræ appendit, ut Sapiens fcríbíM diota. Si igiturmenfura aquæ unius fontismon efteiufdem ponderis alteri, cuius eft fimilis menfura alte­
rius : iudicium diucrfitatis naturæ unius & alterius, melius ftatera,quâm alio at­
tingitur

Idi'otæ liber ÏÏI î.

17$

tingitur inftrumento. orator. Probé ais. Admonet Vitruuíus, de archïteéîura
fcrioens,locum habitationis eligendum,habétemleuiores,Sé magis aéreas aquas;
granes atq; terreas habentem,dechnandum.i o 10 T A.Sicutigitur eiufdem fontis
aquæ,uidenrur eiufdem ponderis QC natuipficdiuerforurmdiuerfi ponderis ora­
to r. Videntur,aisxquafi aliud fit in ueritate. 1D1 ota. Fateor ex tempore pondus
uariari,licetaliquando imperceptibilicer.Nam indubie,aliud eft pondus aquae uno
ùmpore>aliud alio.Sic &Caliud pondus aquæcirca fontem, aliud tndiftantia à fonte.fed hae differ entiæ,uixperceptibiles,pro nullis habentur. ORATOR, Arbitraris
fic in omnibus effe,uti dixifti in aqua? idiota. Arbitror certe.Nam nequaquam
efteiufdem ponderis,identitas magnitudinis, quorumcunqj diuerforum. Vnde
cum aliud fit pondus, (anguinis 6é urinae, hominis íkní 6é infirmi,íuuenís & fenis,
AlemanniôéAfri,nonne maxime conferrer Medico,hàbere has omnes differentias
annotatas?oR ato R. Maxime certe,imo per pondera confignata,fequis admirabilem conftitueret.i Dior a. Arbitror enim,Medicum uerius iudicium ex pondere
iirhiæ.parner Sé colore fmwl/acerepofle,quàm ex falla ci colore. orato R.Cer/
tifsimè. idiota. Sic etiam cum herbarum radices,ftipes,folia,frucftusjfemina,^
fuccus fuum habeant pondusxfi omnium herbarum pondera côfignata effent,curri
uafietatelocorum,naturam omnium Medicus attingeret melius, in pondere ôé fapore,quam fallaci guftu.o R a TOR. Optime dicis» iDi ota. Sciret deinde ex collatione ponderum,herbarum,ad pondus (anguinis uel urina:: dofimapplicationis,
ex concordantia Sé differentia medícamínis,attíngere,6é prognoftica admiranda fa
cere:3é ficftaticisexperimenris,adomne fcibile,præcifiori coníeéhira accederet.
orator. Mirandum multum, quod in ponderum lignatura, hadenus defides fac
tunt,tot laboriofi inueftíga tores.i diot A.Nónne puras, fi aquam ex ftricfto foram i
ne depfydræ,fluere in peluim permitteres,quoufqj (ani adokfcêtis pülfum centies
fentires,8é fimílíter ageres in adolefeente ínfirmojínter aquas illas,ponderis cadere
dífferentias?o R a T o K. Qriis dubitat ? i D i o T a*Ex pondere igitur aquarum,ad dL
uerfitatem pulfuum, in iuuene, fene, fano & infirmo, peraeniretur,& ita ad morbi
ueriorem notitiamjcum aliud pódus ínuna infi¡ mirate,aliud in alia, neceffario eue
iiirct. Vndeperfedius fieret iudicium,ex experimental! pulfuum tali difFcrencia,6é
pondere urinæ,quàm ta élu uenae,&’ colore urinae tantum, orator. Optime ais.
ID10 Ta. Adhuc fi fpiritum feu anhelitum,per ínfpirationemó¿expírationem,íam
dicfta ponderum aquae habitudine, attingeret: nonne adhuc præcifius iudicium fa,ceret?o R ato R. Fateor certe. 1 dio T a. Si enim fluente aqua ex clepfydra, centum
numeraret expirationes in puero,S< fimílíter in fènemon eft pofsibile, aquas eiufde
ponderis eu entre. Si edico in alif s diuerfîs aetatibus,8é coplexioníbus. Vndêqüarido Medico conftaret,pondus expíratíonisfaní,autpueri,autadolefcentis,8é fimi/
liter aegrotantis,uaria i nfirmitate.indubie tali experimento,ad notitiam íanítátís et
cafus ab ipfa,au$ ad dofim remediorum certius perueniret.o R a tjmô ena ad conieduras periodi, idiota. Bene ais.Si enim reperiret in fano adolefcente,pondus
fenis Sé decrepiti,conqceret illum certius moríturír,8é tales faceretadmirabiles con
ÍeAuras*Adhuc,fi¿nfebribusperfimilemmodum,paroxyímos calidos Sé frigidos,
per ponderuaquædifferentiam,annotaret:n6nnemorbiefh'caciam ac remedí] opportimitatem,ueriùs attingere poffetío R?A T.Indubie pofletjexperiretur enim,uí<
(ftoriatn unius qualitatís,fuper aliam,caloris fuper frigus,auteconuerfo3fié fecunda
repertam habitudinem,medelas applicaret, i dio TA. Adhuc dico inuarfjs nationi*
bus,8é regíonibus,Sé temporibus,ífta uariarí in identitateætatisVndeüarietatern
ponderum,fecundum omnia defignari,quamuis difficile, tamen utilifsimum effet.
o RA T.Siceftut ais.i di ota. Videtur autem,qubd pondus omnium rerum,cofide*
randum effet. Vti medium diuerfitatis ponderum rerum medrj climatis, in diuerfis
dimattbustut fi pondus hominiSjin comparatione ad aliud animal,confiderandum
effetjtunc homo eft confiderandtiSjUon utfeptemtriotiê aut meridiem,ubi hinc in­
de eftexceiïiiSjfed potius ut clima medium inhabitans, o R at. Optíaie ais. Vete' '
.
res

Vííww¿

.. 3

infirmus.
luucnis.
senex.
AUmatmuts*
Afer'

.“ tiei*
Dc/h.

puifu¿

Fr^

cíí«rf¿¿.

174

De Staticis experimentis

res dima illud,À/à
appellaruritínam ab oriente ad occafum » per Rhodum in£
fulam tendit. Sed quaeío,» totius hominis pondus,in coparatíone ad aliud aliquod
*
aiïlmalquæreres,quomodo procederes^iDioTA.Homínemínlibraponerem,caí
Atust anual,
pondus appenderem,in alià parte,deinde, hominem ín aquam mitterem,
iterum extra aquam ab alia parte aequale appenderem, &C diuerfitatem ponderum
annotarem,facéremcpídidem,cum animait dato:& exuaria diuerfitate ponderum»
quæfîcum annotarem.Poft hoc attenderem,ad ponderum hominis & animalis, di/
uerfitatem extra aquam:& fecundum hoc, moderarer inuentum
confcriberemu
orato R.Hanc moderationem non capio, i d i o t A.Oftendam tibi (inquit)
ac*
rigww.
cepto ligno leui,cuius pondus ut tria,SC aquæ eiufdem magnitudinis, ut quinque»
ipfum in duas diuifit inæquales par tes, qua rum una habuit duplam magnitudinem»
alia fimplam,ambas in cuppam altam pofijítóí cum fufte tenuit,ac aquam fijperfudit,& fufte retraiftcMÍcenderuntligna ad aquzfuperfidem¿& matus lignum citius»
quàm minus.Ecce(aiebat)tu uides,diuerfitatem motus,in identitate proportionis»
exeo euenirejquia in leuibus lignis,in maiori eft plus lenitatis. ora tok. Video»
Si placet multum, idiota. Sic dico,moderationem fieri debere.Si ením homo ob
magnitudinem fuper animal,plusgrauitatis haberet: citius in aquam,quàm animal
eiufdem proportionis defcenderet.Quare tunc oporteret moderationem repertae
differentia: dímínuendo,proportíonabilíter fi eri,fecundum exceflum. orator»
Intelligo nunc.Sed dicito,quomodo refiftitaqua,ne deicendat lignum. í d iota*
Vt maior grauitas,minori.Quare,fi lignum rotundum in ceram prefleris ,&extraxeris»locum aqua implendo,Oí huius aquæ pondus,fimiliter& ligni notaueris*.coperies,fi pondus ligni,excedit pondus aquæ,lignum defeendererii non, natare, ÔC
fupra aquam,partem proportionalem lignimanere, fecundum exceftum ponderis
aquae,fuper pOridus 1 igni.o rato R.Cur dicis de rotundo ligno, i D t o T a. Si fuerit
latae figurar,dé aqùa plus occupabít,6¿ eleuatius natabit. Hinc naue$ in aquispaucæprofunditatis,eiIedeberentIatiorisfundi.ORATOR.Continuaincepturii,analf
MmIía.
fécondera animalium attingi pofsintç’iDioTA.Poifentputo.Namfitinamuique
’ 4
ad fummum aqua impleres,ipfamcp in alia locates, deinde hominis pondus,extri
aquam caperes,poft hoc,ipfum ín tinam illam defcenderefaceres,& aquarii quæef
flueret colligeres,& ponderares,&C pariforririter in alio aut homine,aut animali,aut
alia re quacuncp procedendo:ex diiieriïtateporiderum,(ubtili ratíone,queíítum at>
tingeres.o rato R.Subtiliter multum aliquando equidem audíuijioc ingenio meMcA
tallorum differentiam repertamâatque nonnullos annotaflê, quantum fufio.unciae
ceraé colligit auri,argenti,cupri,& ita déomnibüs metallis^ i nio T a. Laudandus
eft ille,qui perfufiOnetn magnitudinem intelligit» Vidit enim fiaurumtantumloci
occuparet,quantum uncia céræ*.quôd tunc eius pondus,tantd effet. Ita dealijs mo
talíís.Namcertifsímum eíí,aliud efle pondus auri,aliudargentt,&cæterôrum,iri ae­
qualitate ma gnitudinisr&aliud cuiuslibetpondus in aere,aliudinaqua,aliud iri oleo,autin alio liquore. Vndêfi quis pondera illa omnia fignata teneret:il!e profedo
fciret,quantum unum metallum eft grauíusaltero in aère,& qúatum in aqua. Hinc
data quacunqj maffamer ponderum eius diuerfitatem in aere St aqua,fciri poflet»
cuius metalli maflà effet,&cuius mixturæ.Et ficutdfiftúmeftde aère ÔC aqua,ita etiam de oleo dici poflet,aut alio quocunqj liquore,in quo experientia faâa fuiifet*
orator. Sicabfquemaflaeftifione?6¿ metallorum íeparatíone,mixtura attinge/
retur:& ingenium iftudinmonetis utileeflet,ad fciendum, quantum cupriimtnixtum fit auro,autargento. idiota. Recfté ais. Valeret enim plurimum,ad fophifti/
ca Chalcimica opera cognofcenda,quantum à ueritate deficerent, orator. Si
quis igitur librum ponderum confcribere proponeret,illum etiam uarietatem me­
talli cuiuslibet,annotareoporteret,utuidetur:nam alterius ponderiseft,aurum
Vngaricum,alterius aurum ’¿jB^fo^lta de fingulis metallis, idiota. Ex præmiffis conflat : uti in fontibus, ita & mineris, diuerfitatem ponderis reperiri. Au­
rum tamen,ubicunque repetiatur/emper eft ponderofius,quam aliud metallum.
. .........................
''
...........
yndé

I
<
I
L

j

¡

'

Idiotæ liber 11IÍ.

m

Vrtdefpecies illa auri,intra quandam ponderislatitudinem,uariati reperitur.Ita dereïiquis.oR ato R.An ex habitudine ponderum,metallorum,ualorû uenari poffit
habitudo?i;nior A.Piumbii eft auro iimiliusínpondere,fed in perfeccionenequr*
quam.Vnde non ad unum pondus tamen attendendum cenfeo,fed ad fingida podera.Nam ad pondera ignis fufionis tam auri quam plumbi fi quis attendit,miniis
reperitplumbumadaurum accedere,quam aliud metallum: & fi quis ad pondera
ignis,in ferri fufióne attendite! occurrit,ferrum plus accedere ad auru,quam aliud
metallumjicet quo ad pondus grauitatis minus. Vnde omnia pondera attendi de/
bent,non grauitas tantum ,& tunc comperimus,argentum auro propinquius.
orato R.Vitruuiusait,de ponderenaturæauri:quod folumin argentouiuo fub- vjmíw?
mergitur,quantumcunque etiam paruæ grauitatis fuerit,alijs metallis fupranatantibiïs,quancumcunquemagnæmolisexiftant.ïDïoT A. Argentum uiuum,cfr om- fagmtwnuC,
nibus metallis coniungibile eft, propter commune,quod eft in ipfo
illis:fedma,
gis amorofe auro adhæret,ficutminimeperfedum,fuæ propriæ naturæperfedifsi
mç.Hinc qui Chalcimicisuacant,argentuuiuum in igne domare ftudent, quoufcp
non folum non fugiat ab igne,fed omniametalla,quibus ¿ungitur fecum fixa teneat.Et non folum hoc,fed & in pondus auriftringat,remanente fluxíbílí,S¿ mallea«
bili humidicate,atque tingat colore fixo & permanente.OR AToR.Putas eo pofFe
efficere,quod proponunt.! di oTA.Praxifio manet inattingibilis,fed quantum pro
fecerim,fbtera oftendit,fine qua nihil certi efficere potuerunt:iudicio enim ignis 0£
ftateræ,huius reí ínquífitio promittitur, oratoR.Poffentfimiliterlapides omnes
preciofi ponderari?! DioTA.Non dubium,uno ingenio omniafieri poffetnam ali
iïdeftpondusDiamantisinordine,adæqualemmagnitudiuem plumbi,
aliud
Saphiri‘fimiliterinordine3adæqualitatem magnitudinis plumbi.Etex diuerfitare,
feitur habitudo plumbi pondera iitriufque,& ita de omnibus lapidibus.Vnde perutile effet,pondera ifta,uia ftatici experimetiti,confcripta haberi,cum fuis origina
differentijs,ut fi quæ fophíñicatíoncs in Beryllo, aut Cryftallo colorato,fiercnt,dc<præhendipoiTcnt.oRATOR.Etiâcg aliud fit pondus lapidis in aere,aliudmaqua»
'aliud in oleo: pulchrùm effet,aftas ditierfi tares haberi,ut fine habitudine ad pium/
bum,uel aliud tertium,differentia ponderum fciretur.i D i o t a. Optimedicis.o r ator. Díc¿to,fí tibí occurrit uirtutes lapidum , aliquo ingenio ponderari poli e?
íDioTAi Puto,quod uirtus Magnetis ponderatetur,fipofitoiiilibfatferroinuna virtutes
parce,& magnete in alia,ufq5 ad equilibrium, deinde fi amoto magnete,tantí pon- gmtis.
deris alio graui in locum pofito,magnes fuprâ fetrum teneretur,ita quod ferrum in Femw* t
bilance eo iurfum ad magnetem moneretur,quo moto extra equalitatem,in alia par
te pondus aggrauaretur,quoufq3 ferrum ad xqualitatem rediret, magnete immoto
remanen te:puto,quód per hoc pondus retrahens,uirtus magnetis, proporcionaba
liter pondcrata,dici poffetSimiliter etiam,uirtusDiamâtis uenaretur ex hoc,quôd Dbwíw.
magnetem prohibere dicitur,ne ferrum attrahat,&C aliæ alioru lapidum uirtutes (uo
modo,atef etiam ex diuerfitatemagnitudinis corporis,ciiin maiori corpore fit ma<
íoruírtus. o R a To R.Nônne edam experiri poftetartifexjquantum argenti uiui,ó¿ Argcr.t^
quantum fulphuris,contineat quodlibet metallum,6< fimiliter lapides? i .05 ota.
Poffet certe ex concordantia 0¿ differentia ponderum,omnia talia, propinque ¿nue
ftígare.Etfimiliterelementaargentíuíui3exdiaérfitatepódertsfui,ínacre,ín aqua,
,
in oleo comparata ad aquam oleum,Si cineres,eiuí dem magnitudinis ponde­
ratos,fie & de fulphurelta S¿ pet hoc,ad omnium metallorum
lapidum elemen­
ta,^ pondus elemento rum,coniedúra ueriori pertingere poíTet. orator. Pul/ .c
thra funt hæc,nônne6£ita ínherbís,8¿ligniá,ó¿ carnibus, & animalibus, humoríbus?iDio t a. In omnibus puto. Nam ponderato lígnoó¿ illo exufto, cineribus a^fc.
ponderatis, feitur quantumaquæfuit in ligno:folum enim aqua
terra,pondus
grauehabët.Scitür Umiliter ex diuerfitate ponderis ligni in acre,aqua,ac oleo:quan
to aqua illa,quae inligno eft grantor autleuior,eft aqua fontis pura,
fie quantum
a'éris. It» dediuerfitateponderurríjCÍnerum,quantum ignis. Etuenanturfie,ele­
menta*

176

De Sraticis experimentis

menta ueríorí coniecftura,licet prxcífio fit femper inattingibilis, & utí de ligno dí<ftumeft,itadeherbis,carnibus,&alijs. orat oR» Nullum purum dabile,dicitur
elementum,quo modo hoc experimur per ftateram? idiota» Si quis politis centum libris terræin poto tcftaceo, colligeret (uccefsíue,ex herbis, aut femíníbus^n
terram iadísjprius ponderatis,centum libras,iterum terram ponderaret : in pau­
co, ipfam in ponderereperiret diminutam» Ex quo haberet,collejas herbas pon­
dus ex aqua potius habere. Aquae igitur in terra ingroflatae,terrcftreitatem attraxe­
runt,^ operante Sole in herbam,funt condenfatæ.Si herbae illae incinerentur, non­
ne per conieduram,ex ponderum omnium diuerfitate, attingeres, quantum terrae
plus centum libris experires,& illud aquam a ttulífle manífeítum effrconuertuntur
enim elementa,unum in aliud per partes,uti experimur uitro in niue pofito,aerem
in uitro in aquam condenfari,quam in uitro fluidam reperimus.Sic experimur, cer­
tam aquam in lapides uerti,uti aquam in glaciem,& uirtutem induratiuam ac lapidificatiuam,certis fontibus inefle,qui impolita indurat in lapidem ♦ Ita etiam fertur,
aquam quandam in Vngaria reperiri, quxob uirtutem uitrioli, quae in ea eft,uertit
ferrum in cuprum.Ex talibus enim uir tutibus,conftat aquas non efle purae elemen/
tares,fed elementatas.Et deledabile multum eflèt,omnium talium aquarum uariarum uirtutum,habere ponderamt ex diuerfitate ponderum in aer e,oleo,adconic
¿toras uirtutum,appropinquarèmus.o rat or,Síc8¿ de terral di ota. Imó et de
terra,quoniam una eft ferax,alia ft erilis,& ín una reperíStur lapides óí minerg,qiiæ
non reperiuncur ín alia.Terrarum igitur díuerfarum pondera uaria, in aqua, aëre,ô£
oleo feíre,multum utile effet,ad fecreta naturg perquirendaflta & ex uinorum,cer£,
oleorum,gammarum,aluminum, fquillarñ, porrorum, alliorum, omnium tali®,
ponderum uarietate,uirtutes,quæ uarie illis infant, aliquatenus uenari pofle arbitror.Et totius terrae ponduSjConïedura alfequi poffemus.Nam circumferentia agnófeítur Q¿ diameter.Ex quo haberi poteft,capacitas continentiacp in numero mil/
liariorum jgitur numerato uno digito folido terrae,facile deduci poteft totius cepa
citatis pondus.o*rato rJn maximo uolumine ifta uix confcriberentur. idiota*
Experimentalis fcientiadatas depofeit feripturas. Quanto enim plures fuerint,tan­
to facilius de experimentis ad arte,quæ exipfis elicitur,poflet deuemri.o rato R»
M-. Forte ad aeris pondus,etiâ aliquando per coniecfturas fubtiles,afcendereturCi m oT A.Si quis in libra magna,parte una3appenderet multam lanam, & ficcam atq^ ad­
unatam,^ alia par te lapides,ufq? ad arquilibrium,in loco & aeretemperato:experiretur,a£readhumiditatem declinante,pondusIanaecrefcerej0C aëread fîccitatë ten
dente,decrefeer e. Vnde hic tali dífferentía,a'érem ponderarer,atqj uerifimiles conie
dturas de temporum mutationefaceret.Sicfi quis Solis uigorem uarium,attingere
caperet,in uartjs climatibusihicfi de fertilioribus agris,tam unitis quâm alterius cli
matis,mille grana aut trítící,autordeí,ponderaret3exdíuerfitateponderum5iexper¿
returuarium Solis uigoremumero enim atq^ agro, æquê fertili exiftente,quoad lo«
cum quemlibet,differentia non nifi ex Sole efle poterit.Sic etiam differentia uenari
poflesuigorisSolis,in loco montium ÔÎ uallium, in eadem linea ortus &occafus¿
orato R.Nonne fi quis ex alta turri lapidem cadere fineret,fluente ex ftrido fora­
mine aqua in peluim,aquâ interim effluxam ponderâdo,Ô£ fimiliter, ligno æqualis
magnítudíníscadente,ídemfecerít:exdíuerfitateponderum,aquae,ligni,0¿lapidís*
poflet ad aè'ris pondus deueníreí idiot A.Si quis in diuerfis aequalibus turribus,
diuerfis temporibus,hocfaceretjpoflèt tandem ad conieduram pertingere,citiùs ta
men ad acris pondus pertingeret,per figurarum uarietatem, in aequalitate grauitatistutfîlibram plumbi,in figura fphærica,de turri cadere fînerem, aquam ex clepíy/
dra colligêdo,&deinde libra Omitís plumbi,in figura lata emittere, fimiliter aquani
colligendo:ex diuerfitateponderum a quarum,pondus aeris,attingeretur.Experimur ením,aues extenfis alis,fíxíus manere:quia plus de aere occupantjficut & in aqua, citius defcëdit graue compadum in fphæram,cg in quadra ex tenfum. Et for te
adhuc uidetur facilius pofle ponderari ae^ut fi impleretur equates folies aequaliter,
...............
in diuerfis

Idiotæ liber ï II î.

17f

îndirierfis temporibus & locis,ex motu enim illorum gqualítmi folium,per equam
altítudínemftíllataaquaperclepfydram}temporemotus,ó¿ea ponderata :ex pro­
portione ponderis aqüæ ad aquam, uariorum locorum aut temporum, id agno/
fci poflet facile. Secundum enim proportionem exceflus ponderofioris aquæ,ëflet
exceflus lenitatis aëris illius follis, fuper aeris aquae mirius ponderantis lenitatem;
Imo ponderara clepíydrá,ínúentocp pondere eius unius libræ,quæaëre plena, ob*
turato cera fuperioreforamine,tii fundo aquæ ficdetentazfi ponduslibræ præciie fu
perpolitum,clepíydramin fundo detinet, præcifèaer claulus bilibralis eft lenita­
tis. Sic potes kire,aeris ad aëremindiuerfislocis,temporibus,&regionibus,fatis
propinque leuitatum proportionem. Potes & per follem, fimílí ingenio,fumum fmí.
aut uentum ponderare* Si repletum aere follcm,ínfumo,claudendoaeremexpíras,aperiendo fumus follem implebittquem ut aerem,ponderare poteris,& pericuíumfacere,uter fumus an aerleuíor,ó¿qüantóleuior,& ita de uento. Pofies&æx
motu fumi, ftíllatís aqueís clepiydræ guttis,& motu ignis furfum ftíllatís, itidem
aquæclepfidræ guttis,leuitatem ignis,ibperfimlum&aerern,comediare. Et quæ di
címus,declepíydrísaquatílibus:fortérriélius tentar! poflent,per clepfydras arena­
les,fadlas ex uitro autficftíli terra,uno foraminis m ea tu ín fum m i ta te, uno angufto ¿n uafculi fundo,qui clauderetur cera aut dígito, ufcp ad momentum,quo pon­
derum perïcüla eflent facíenda.TuhcaperíendOjanguftum fundimeatum,ô£ fluen
tem arenam,tempore motus leuium ant grauium, in peluim recipiendo: fi arena ut
aqûà ponderaretur,ex ponderearenæad arenam, rerum pondera, facis propinqua
cOriie<ftura,cognofcerentur * Et ficut fuperioribus ingemjs,per diuerfftatcm figurarum,aeris pondus poflet coniedarititaSf aquae uenari poflet,atqp econu.erfo fi­
gurarum uaria capacitas. orator. Audiui,quodaminftrumento,uoluiflenon- .
nullos maris profunditatem uenari. t d 30 T A. Cum plumbo fieret,form aro ad inftar Lunæ,odo díerumtíta tamen,quód cornu Unum fit ponderofius,
aliud leni­
us, iri leniori, pomum autaliud lette, taliinftrumento appendatur, quod plum­
bo irifuridúm pomum trahente, & pfimocum ponderofiori parteterram tangen­
te, féfíefuccefsiuéinclinantetpomumdecornulíberatum?forfum. reuertatur, ha­
bita fcientia,per fimile plumbum & pomüm,íri alia aquà,notæ profundítatís.Nam
ex díuerfitate ponderara aquæ ex clepíydra, à tempore proíecftíonís plumbi,& reuérfioníspómííndiuerfisaquiSjfcirurquæfitum. orator.Credo,talí&ahjsmó
dis,profunditatem áquarum ínúeftígarí pofle. Sed dicito: nonne etiam uelocitas Vtórfí.
motus nauiSjConrjcí.fíc poterit ïdioT.a. VtquopacftoC’ or at ok. Scilicet, per .
proieclionem pómíínaqúamex prora,& fluxum aquæéxclepfydra, quoufqs po- Clep/yd™.
ilium ad puppim peruenerit,atcp comparatione ponderum aquæ, uno alio tem­
pore. i dï O T A. Imo illo, a u t dlio modo, Icili ce t per teli balhftæ üíbratíonem,& ac/
Ceffum nauis ad fagittam,citius tardius cum aqua clepiydræ. orator; Scientía üíríum arcuum
balliftarum, uidetur proportionaliter inquiripofle, perflu­
xum aquae ex clepfydra,ab eo punefto temporis, quo fagitta diametralitcr furiam
mittitur,reuertitur ad terram^ita quod indiuerfis bafliftis,æqualis fitfagitra
1 r> i o T a.Vis balliftarum,bombardarum,imo uentorum,uolatuum auium,fic ÔC
cürfuumliominum,&animalium,atqueuirium,^ quicquid fimih dici potefhconseduraliter exftaticis experimentis, atque fluxuaquæ exclepfydra,porcritinueftígarú ora tor. Quomodo fortitudohominisfcieturç’iDi ota. Vídebísqúantum ponderis in bílanceuna,pofitus homo per attradíonem alterius uacuæ bilan- Forw.-dv
cis,adæqualitatemlëuarepofsiu Deinde huius hom inis pondus,de pondere ele/
uatodefalcabís,quod íupereft ex grauítate,fortitudini hominis proportionatin'.
oraTqr. Sic etiam fpírítus hominis,ponderari poifet. idiota. Aliud èft pon. salais.,
dus hominis,attrahentis & tenentis anhelitum,aliud expírantís,8¿ aliud uiui,8<aliud mqrtui,6¿ fie in omnibus animalibus. Vnde pulchrum efleqhas difieren tías
habere annotatas,ín diuerfis animafibus,S¿ diuerfis hominibus,& diuerfis ho/
ttiinum aetatibus ; ut ad pondus fpirítuúm uítalíum3coníeáufa atendere nollet.
M
Oiatófi'

178

De Sraticis experimentis

Cdby. o R A «j. a R.Nônhècalorem & frigus,ficcitatem ôfhumtditatem temporis,poffemuà
talímodo uenariùn ïôt A.Poflemus certèNam Cinotaueris pondus aquæ, tempo*
re gelu,antc congelationem,& pofhuariiimreperies. Glaciem enim, cum uideas fu/
pràaquamnarare,icis eam a qua leniorem» Vndé fecundum frigoris inrenfítatem^
maioreft ponderis uariatio.- Sic etiam, fi tempore caloris,aquamexpofueris aedi
pondus fecundum tem pus uariatur. Aut fi lignum uírídeponderaueris,6¿ pofttem
pus aliquod,eius pondus mutatum repereris:cognofces ex hoc, frigoris dC caloris
/
Diei. exceírumjfic^humidicatísSífíccitatis- orator. Nonne & tempus diei pondera^
ri fic poteft? idiota. Si aquam exclepfydra,ab ortu ad ortum Solis, ceperis ÔC
ponderauerís,ó¿iterum fluere alia die^ab ortufecefistexproportione ponderis,eb
fluxæaquæ,ad primum pondus,horam 6¿tempusdiei,fcirepoteris»oR AToR.Fot
Anntu. tètempusanni. idiota. Imo fi per annum ,'ab ortu ad occafum,per clepfydram
omnium díerum,notamfignauerís:poterísS¿d(em menfis,&horam diefconiedu/
ralicer perftateram femperattingere:licetdiebusillis,quando paruaeftbreuftas eaMoto* cri™. rundem,uariatio minus certa quâmaltjs. OR A T o R. Video tali ingenio,ufqj admotuir corporum coeleftium,pertingi ppifeut Nembroth feciffe,6£ Hipparchus fcrii^arous. p(y^ferurltur> idiota» Recté ais, licet tunc opus fit, diligenti ratiocinatione.
Nam fi quis in linea meridionali,ftella fixa notata , ex clepiydra aquam ufq? ad ftellæ reditum collígeret,faceretq¿ fimiliter de Sole,ab ortu ad ortumthic motum Solis
ad orientem,ex diuerfitateminoritatis,ponderis aquaé,motus ftellæ,de linea meri­
diana,ufq? ad reditum ad eandem,& motum Solis de ortu ad ortum,reperiret.Nam
quanto minor effet,tanto in comparatione ad pondus totius, motus minor effetin
ordine,ad circulum æquino(ftialem,non zodiacum,qui fuper polos mundi non eft
deferí ptus,fed fuos. Sic fi quis per eandem ftellam expeririuellet,quantum Sol mo
tus eflet,in quindecim diebus;hoc eodem modo,exuaria diftantia ortus Solis in or
dîne ad fitum ftellæ,in linea meridiana,facere poflet,puta:fi hodie diftantia fitus ftel
læin linea ab ortu Solis,in clepiydra reperitur in proportione aliqua,ad pondus a/
quæ,totius reuolutíonísftellae,¿x iterum in quindecim diebus alia proportio: ex di
uerfitate, motus experiretur, 0£ femper in æquinpâiali.o R a t o R.Poteftne per hac
uiam,motus in zodiaco repéríri? i diota. Poteft certê,per motum Solis de meri/
die in merídiem,8¿ de oríentead orientem,de oriente ad occafum. Ex illis enim
MoíwZoáid- differentrjs,declinatio zodiaciàb æquinocb'ab', attingeretur, orator, Quidde
ci.
uaríetatemotus,quiexeccentrícodicítureueníre? idiota. Ecille quidemrepeErtwfrid.
rietur,quando per antium,inaequalitas fn^zodiaco,in aequalibus diebus reperietur;
Non enim in æquali dierum numero,Sol de aequinoAiali per æftatem motus, ad æquinodialem reditificutinhyeme,tibi citius.Nam non tot diebus ínueniíetur,de 1Í
bra ad arietem,ficut de ariete ad libramjperagraffe.Ex qua differentia pateret ecceri
tricus,fiue pa runs epicycli circulustex differentia motus, orato R. Quid demaWkgiituioso gnitudine corporis Solis?i diot a. Ex pondereaquæfluentis clepiÿdræ,ab initio
fo.
ortus Solis tnæquinodiali,quoufq5 totusfit fuper horizontem: in habitudine ad
aquam,reuolutionisftellæ,fcitur propinqua habitudo,magnitudinis corporis So«
lis,ad fphæram fuam.Poteft tamen aliquis alia uia,eius quantitatem uenari,in ecly
pfibus Solaribus. orat. Quomodo? i D i o T a» Motum Lunæ experimur eo
modo,quo Solis.Deinde ex eclypfi
motu eius per umbram terræ,uenamur ma^
gnitudinem Lunæ in ordine,ad terram umbram uariam : ex quibus mediam conqcimus proportionem effemagnitudinis ad terram.Deinde ex motuLunæs& ecly­
pfi Solis,uenamur,Solis áterra diftantíam,S¿ magnitudinem, fubtili ingenio,conieduraliter tamen, orator. Per ea quæ narrafti,uidetur quod omnes motuum diuerfitates,atqueeclypfes luminarium,imo omnium Planetarum progrefi
ííónes,Rationes,retrogradariones, direcciones’, eccentricítateícp,attíngerepoffes
eodem Ôl unico ingenio,ftateræg^clepfydræ» idiot A. Ita6¿tufacíes,fifijbtílíter
Wíím *<j2ro- differentias colligere íatagis. o R a T o R. Quid autem de iudícíjs aftrorum ?
www.
idiota. Puto dC ex uarietate ponderum aquæ,unius
alterius annij& certis alrjs
differenti]»

Idiotæ liber lili.

179

diíFerentíjs ponderum,lignorum,Sí herbarum,attp granorum,frumenti pofle con¿jcer e Juturam fertilitatem aut fterilitatem,ex praetentis experimentis citius} quàm FertilílíiSo
SteriliM,
ex motuaftrorum.Nam fi in Martio,pondus repetitur,in certo gradu aquae ÔC ae«
ris,atcg lignorum:ex terra fequicur fertilitas.Si fecus:fequitur fterilitas, aut medio­ Bella,
critas.Sic etiam,de bellis,pefte,& fimilibus omnibus communibus. Et hæc radix
eft,ubi de his fecundis caufis íudícíumftellarum uenamurtficuti ex medullarum in/
crementis & decrementis,in animalibus,pifcibus,& cancris, arboribus quoque ac
iuncis,Lunæætatem,& perfluxum maris,eius fitam uenamur. ora T. Audiui ex
Nili inundatione,Sddefedu,Aegyptios annidifpofitionempræuidere. iDi ota.
Nulla eft regio quin fi aduerteret, confimilía indicia reperiret: quemadmodum ex
pinguedine pífcíum S¿ reptílíum>ínprincipio hyemis, frigus magnum durabile
conr}cimusæontràquod,naturafagaxinanimalibus prouidet. orator. Quid À
de quæftionibus,quæfiunt Aftrologís, an'ne tuo ingenio repetiti poflèt,æqua ad
omnes refponfio^jD io TA. Etfi non æquapoifet,tamen putofut me hic puré proâ
bes Idíotam)fieríalíqua.Quomodo autem conieàura fieripoflet,adinterrogata,
ínquifitíonemagna indiget. Nec eft conueñíens modus,libris iníctibi,licet for­
çai sis refpondens,pondusrefponfíonis ñon pofsit colligere,nifi ex pondere inter/
rogationis. Incitatio etenim^quæftionemmouëcis ad interrogandum,ex prguifione aliqua, futuri euentus, mota efle uidetur,licet ùnde motas fit,non uideat,ficut
qui in oculo aliquid fentit, quód non uídet, ínueftigat aballo, ut uideat quid læfit- R * . ORATOR. Arbitrortedicereuelle,quemadmodumínrotaPythagoríca,exuaría
combinationènominis interrôgantis,matris,horædiei,acluminis Lunæ 1 traditur
modus^refpórifa uenandi. Aut ficut Vates, ex fortibus,autledionecafuali,librobrorum Sybillinoruni,aut Pfafterij,aut domibus,uel Geomanticis figuris, am dat­
um garritu,feuflammæ ignis flexione,aut relatione tertij,aut aliquo alio cafualiinterueatuíiudíciumfumendum. idiota. Fuerunt,quiex collocutione,quam cum
interrogante habebant,ín referendis nouis,depatnæ difpofitione, uenâbantur indiredérefponfionem,quafí fpiritus impulfiuusje in colloqurjs longioribus,manifeftarét.Sí enim ad triftia uergebant colloquia,talis putabatur rei euentus : fi etiam
ad Iæta,Iætus putabatur. Ego autem ad faciem,ueftes,motum oculorum,formam
uerborum,atque ponderum,(brtem rerum ; quas iubeo interrogantem, iteratis ad
me deferri uicibus,attendens:coniecfturas formari poflejConrjciebam.Preciofiores
tamen ab illo, cui quid ueriùs, inpræmeditatè incidit,in quo,præfagus quídam fpírítusjoquí uíderecur. Arbitror tamen nec ín illa re,artem pofsibílenj nec habentem,iudícíumcommun¿carepofle,necfapíentem,círcá ifta uacare debere. oRAT o R, Optíméaí^Refert enim Sanólas Auguftinus, hominem bibulum fu o tem­
pore fuífle,cui mentium patebant cogítationes,8¿furesdetegebat, alia abfeondita patefaciebat miro mcdo,IícetleuífsímusfuifletS¿ minime fapíens. idiota.
Scío me fæpé multa prædixifle, uti fpiritus dedit,caufam penitus ignorabam»
Tandem uidereuifus fum, grani uiro non licere, abíque cania loqui, & pofthac fi/
lui. orat. Póftquam igitur fatis de his aftrorum motibus didum uidetuiqdeMu*
ficis etiam aliquid adrjcito. idiota. AdMuficam enim, ftatica experimenta uti- Muficá*
lifsímaíuht.Nam exdiuerfitatepondefum,campanarumduarum.tonum refonan
tiumtfcitur in qua harmoniæ proportione,tonus confiftat. Sic etiam de fíftularum
pondere,ac aquarum fiftulas implentium : icitur proportio aíkstccct^, AiaTrlvT^ac
atqueomniuniharmoniarum,qualitercunq^ formabilium. Similiter .
ex pondere malleorum,ex quorum icftu fuper incudem>aliqua oritur harmonia,ac
guttarum de rupe in ftagntim ftillantium, uarios phthongos facientium, fît’ tibia­
rum acomniuinftrumëtorummuficaliumiratiopræcifiusftateraattingitur.orat; ,
Sic uocum ÓÓ cantilenarum, idiota. Imo generaliter omnes harmonicae concordantiæ,perpondera fubtílífsim¿ínueftíganturtimópondusrei,eft proprie har/ c<,n^iena*
monica proportio,ex uaria combinatione diuerforum exorta : imo amicitite ôf initnicitiæanimalium,^hominumeiufdem fpeciei,acmores, quícquíd tale,ex har u
M

z

monicís

180

De Star. exper. ïdiotæ! lib. 111L

Samias.
Aegritudo.
'Leuiias.
Gravitas.
Trudem ia.
„ Si -.plicHas.
Geometria.

monicis concordantijs,8£ ex contrarrjs diiTonanths, ponderatur » Sic 8¿ fànitas
minis,harmonia ponderatur,atque oppofito harmoniæ infírmítast imp leuitasSé
grtuicas,prudentia & (implícitas, ÔC muka talia, fi Íubtílíteraduertis» orator
Quid ceníes de Geometría £ IDI ota. Arbitror,proportiones propinquas circu­
li c¿ quadratí,ó¿ alia omnia, quæ ad differerttiarncapacitatisfígurarumfped’anu
aptius per pondera,quàm aliter experiri polle ♦ Nam fi feceris uas columnare,notas
diametri &C akitudinis,ÔÉ aliud cubicum eiufdem diametri 8¿ altitudinis,^ utrunqp
áquaímpleiierisó¿ponderauer¿s:nota tibi erit, ex diuerfitate ponderum, inícrípd
Circulus íp¿¿- quadrari, ad circulum cuíínícríbitur, proportio, & per hoc, propinqua coniedura
¿ratum
nota erit circidiquadratura,&quicquidcirca hocfcirecupis* Sic fi duas receperis
dii# figures.
laminas penitus æquales,6£unam in orbem flexeris, uas columnare efficiendo, 6£
aliam in quadratum uas cubicum conflituendo,âf aqua uafa ipfa impleueris : fetes
ex differentia ponderum,differentiam capacitatis circuli,& quadrati, aequalis peripheriæ.Itafipîures tales laminas habueris,poterisín trígono,pentagono,hexagon
nocita deinceps,capacitatis differentias mueftígare, Similiter pondereperuehiyafa.
tepoteris,ad artem capacitatum uaforum, quaiiumcunq0igurarnm,ac adiniimmenta menfurandí &. ponderanditquomodo ftateræ fiant,quomodo una libra ele*
uat milie,per diflantiam â centro,& narium defcenfum recliorem & curuiorem,ac
Maebinte.
quomodo omnia fubtilía nauiumínftrumentáac machinarum,fieri debeant. Vade
arbitror,hanc,ftaticam experientiam,ad omnia Geometrica,perutilem effe. Potes
GapUL .
& ponderare fi uís,8¿ fi pauló es curioiior,numerum capillorum, frondium, grano­
Frondés.
rum,arenarUm unius modíj, &C quarumcuncp rerurn ,fí in exigua quantitate ponas
Gratta.
ín ftacera,6¿ notes pondus,8C numeres illa Deinde totum ponderes. Ex proportion
&renœ.
ne totius ponderis ad partem,proportionem agaofces numeri adnumerum, uerifimiliconiecffura&i propinquitate, orator. Satis nunc exphnafficaufas,cur re*
rum pondera optas per flaceram capi,S¿ feriatim ÔC multipliciter confcribi* Namc$
uerifimile eft,librum illum utilifsimum fore,atque apud magnos ibllicitandameffe*
iitíndíueríisprouíncijsjconfignentur
comportenturin unum, ut ad multa no­
bis abfeondita,facilius perducamur. Ego quoque , non ceffabo ut y
fiatjUbiuisgentiumpromouere* idiota. Si
me amas diligens eflo, ÔC
uak.

Quarti Dialogi Idiotae finish

REVERER

....................................... .

...........■ 181

REVERENDISSIMI
in Chrifto patris & 'domini ,domíñi Nico,
lai de Cufa, tituli fanefií Petri,ad uíncula presbyteri CardínalísjEpí^
feopi Brixinenf. ad Abbatem, fratres TegernenfeSjde
uífioneDeúfiue deleona liben
Andamnunc,quæ uobís dile&ifsimís fratríbus,ante promífera
circa facilitatem myfiicæ Theologiae.Arbitror enim uos(quos
fciozelo Dei duci)dignos,c|aibus hic thefaurus aperiatuqutiqi
precíofus ualde,S¿ maxime foecundus:orans imprimis omm?
potentem,ut mihi det Verbum fupernum acqj fermonem,qui fo
lum feipfum pandere poteft,ut pro captu ueftro,enarrare que__
am mirabilia,quæ fuprâ omnem fenfibilem rationalem ÔC inteledualem uifum,reuelantur.Çonabor autem fimplictfsimo atep cqmmunifsimo
modosos experimentaliter,infacratifsimam pbicuritatem,manuducereiubi dum
eritiSjinacceffibilemlucemadeftefentientes^uifqKxfe tentabit(modo quo fibtd
Deo conceditur)continue propius accedere,& hic præguftare,quodam fuauifsi-

B

w

mo libamine,coenam illamæternæ foelicitatis,ad quâ uocati fumus inuerbo uitae
jper euangelium Chrifti,femperbenedidt.

PRAEFATIO.

...

Illnos humaniter ad diuina uehere contendo,fímilítudíne quadam,hoc
fieri oportet.Sed inter humana opera,non repperí imaginem,ímagine
omníauidentís,propoííto noftroconueniencioremJta quod facies,fub r
till arte pidona,ita fe habeat,quafi cunda círcSfpícíat.Harum etfi multæ ^ogerus pírepedantur optime pidæ,uti illa fagittariæ,in foro Norenbergenff&Bruxellis Rev far*
geri,maximipi(ftorisinpreciofifsima tabula,quæ in prætorio habetur,Conflaentiæ,in capella mea Veronicæ,& Brixinæ,in caftro Angelí,arma eçclefiæ tenentis
QC multæ aliæ undiqhne tamendeficiatis in praxi,quæ fenfibilem talem exigit figu­
ram. Quam habere potui,charitati ueftræ mitto tabellam,figuram cuncfta indentis
tenentem:quam iconam Dei appello.Hanc aliquo ín loco,puta,ín feptentrionali
muro affigetis3circumftabitifcp uos fratresjparum diftanter ab ipfa,intuebiminim
inam:0¿ quifqj ueftrum experietur,ex quocunc^ loco eandem infpexeriqfe quali
folum per eam uiderinridebitiirqj fratri,qui in oriente pofitus fuerit,factem illabi
orientalíter refpícere,S¿ qui in meridie,meridionaliter,&qui in occidente,occidentaliter. Primum igitur admirabimini,quomodo hocfieri pofsic,quod omnes 8£ fin*gulos fimul refpiciat.Nam imaginatio ftantis in oriete,nequaquam capit uifum ico
næ,ad aliam plagam uerfùm,fçiliçet,occafumuel meridiem. Deinde frater,qui fuit
in oriente fe locet in occa(u,&experietur uifum in eo figi in occafiu, quemadmodu
prius in oriente.Et quoniam fcit,iconam fixam & immutatam,admirabitur muta­
tionem immutabilis uifus . Etfi figendo obtutum in iconam,ambulabit de occafu
ad orientem:comperíet,conttnu¿ uifum icone,fecum pergere.Etfi de oriente reuer
tehir ad occafumtfimiliter eum non deferet,6¿admirabitur,quomodo immobiliter
monebatur,neqj poterit imaginatio capere,quod cum aliquo alio,fibi contrario
motuobuiante,fimiliter moueatur.Etdum hoc experiri uolens,fecerit confratrem
intuendo iconam,tranfire de oriente ad bccafum,quando ipfe cie occafu pergit ad
oríentem,8üriterrogauerítóbuíantem,fícontínuéfecum uifusiconæ uoluatur Ôf
audierúfímilíter oppofito modo moueri;credet ei,S¿ nifi crederet,non caperet hoc
pofsíbile,8<ítareuelatíone relatoris perueniet,ut fcíatfaciem illam,omnes(etíam
contrarrjs motibusjíncedentes non deferere.Experietur ígiturjmmpbíletq facíeqri
hioiieri ita onentaliteqqaod & mouétur fimuí occidéncaliteijSC ira ¿eptentríonalp
M i
ter¿
.

182

DeuifioneDci

ter,quod 5¿ meridionalíter,ó¿ íta àd unum locum,quod etiam ad omnia fimuí,8¿ ità
ad únum refpicere motum,quod ad omnes fimuLÈtdum attenderit,quo modo uifus ille nullum deferít,uidet quod íta diligenter curam agit cuiuslibet,quafi de fok>
eo,qui experitur fe uideri,& nullo alio cureuadeô quod etiam concipi nequeaqphf
unum quem refpicit,quod curam alterius agat.Videbit etiam,quod ita habet diis**
gèhtifsimam curam minimæcrèaturæ,quafi maximae,totiusuniuerfi.Ex hac ta*
li fenfibiliapparentia,uos fratres amantifsimos,per quandafri praxim deuotionis
inmyfticâproponpeleuareTheologiâ,præmittendo tria ad hoc opportuna.
Quod perfeAio apparentiae uerificatur de Deo perfcftifsimo.
Cap. I.
Rimo loco praefuppóneñdum eiïe cenfeo,níhíl pofie apparere circa uifimà
iconæ Dei,quin uerius fit in uerouifu Dei.Deus etenim,qui eftfummitas
ipfa,omnis perfedionis,S£maior quam cogítarípofsít: ©tos ob hoc dicitur
quia omnia íntuetur.Quare fi uifus pidus,apparere poteft in imagine, fi­
rn ul omnia ÔÉfingula infpiciens(cum hocfit perfectionis uifusjnon poteritueritati minus conuenireueraciter,quàmiconæ feu apparentiæ apparenter.Si enim ui­
fus unus,eft acutior alio,in nobís,S¿unusuíx propinqua,alius uerd diftantioradifcernic,ô£ alius tarde,alius citius attingit obiedumtnihil hæfitationis eft,abfolutum
uifum,aquo omnis uifus,uidentium excellere omnem acutiem,omnem celeritate^
ôÉuirtutem omnem,omnia uidentia adu,ô£ qui uidentes fieri poffuntSi enim infpexeroadabftradum uifum,quem menteabfolui ab omnibus oculist organic
àtqp cofiderauero,quomodo ille uifus abftradus in contrajo eífe fuo, prout uiden
tes per ipfum uifumuident,eft ad tempus
plagas mundi,ad obieda fingularia*
cæteras 8¿ côditiones tales contractasse quodabftradus uïfus ab tjs eft côdïtionû
bus,fímilíter abftradus3¿ abfolutustoptímé capio,de edentia uifus non efie,ut
plus unum quam aliud refpiciat obiedum,licet comitetur uifiimjin contrado effe,
ut dum reipicit unum,non pofsitrefpicere aliud,aut abfolutè omnia.Deus autem
uteftuerus incontradus uifus,non eft minor,quam de abfttado uífo,per intelledum concipi poteft,fedímproportíonaliterperfedíor.Quareapparentía ttíftiá
iconæ,minus poteft accedere,ad íummítatem excellentiæui(usabfolutiquâmcon>
ceptus.Id igitur,quod in imagine illa apparet^excellenterin uifueffeabfolato,noti
cfthæfitandum*

P

Qvíód uifus abfoîutus;compîectii'irr omnes modos.
Cap. H.
Duertas poft hgc uifum uariari in uidentibus^ex uaríetate cotradioniseius.'
Nam fequitur uifus nofter,organi & animi affediones. Vnde iam uidet ali­
quis amoroféSdætê,pôftdolorofè& íracunde,iam puerílíceqpóft uirílíteG
■deinde feríof^&fenilíterVifús aiitem&abfolutus,ab omni contradíone,fi
hnilêCfemel,omnes
Angulos uídendi modos,copledítur, quafi adæquatifsimà
uifuumomníum meh<ura,ó¿ exemplar uerifsimurmfine enim abfoluto uífu,non
poteft efle uifus contradus:compiedítur autem in iè omnes uídendi modos,& its
omnes quod Angulos,manet ab omni uarietate penitus abfohitus.Sunt enim in
abfoluto uifUjOnines contradionum modiuidendí íncontrad¿Omnis enim con*
¿radio eft in abfoluto,quia abfoluta uifio,eft contradio contradionum:Con/
¿radio ením,eftíncontrahibílís.Coíncídítigítur fimplicifsimacontradio,cum abibluto.Sine autem jContradione,nihil contrahitunficabfokita uifio,in omni uifti
eft,quia per ipfam eft omnis contrada uífio,& fíne ea penitus efle nequit.
-QuódquaedeDeodícunturjrealírernondífterutir.
Cap. IIL
Onfequenterattendas,omnia quæde Deodicuntur,realiter ob fummam
Deifimplicitatem,nonpofledifferre:licetnos fecundum alias S¿ alias ra­
dones,alia S¿ alia uocabulaJDeo attribuamus.Deus autem cum fit ratio ab
foluta,omnium formalium rationum,in fe omnes rationes complicat, Vn­
de quâmuis Deq uifum,auditum,guftum,odoratum,tadum,íénfum,ratíonem
íntelledum,ó¿talía attribuamus/ecum alias ^¿aliasjcuíuslibet uocabuli fignífica/

A

C

tonum

Liber Pius*
tionum rationes:tamëin ipfo^biderenoneftaliudab audíre,á¿ guftare,8í odorare
& tángete,6éfentíre,0¿ íntelligere,0¿ íta tota Theologia ¿ncírculopofíta dicitur,
quia unum áttríbutorum,affirmatur dé alio,& hábere Deleft efle eius,SC monere
eft ftare,6¿ currere eft quíefcére,& íta de ré’iquís attributis.Sic licet nos alia ratione
attribuamus ei moneri,SC alia,ftafe: tamen quia ípfeéft abfoluta ratioUn qua omnis
alteritas eft unitas,omnis dïuerfitas identitas,tuncfationum diuerfîtas,quæ non
eft identitas ipfa,prout nos diuerfitatem concipimus,in Deo efle nequit.
/

,

......

Quóduífío Deüprouídencú.gratía^ uita dicitur aeterna.
Cap. 11 II»
Ccede nunc tu frater contempIator,adDeiiconàm:ÔC primum te loces ad
orientem,deindeadmeridiemjacultimo ad occafum.Et quia uifus iconaè
teæque undicp reípicít,S¿ nqn deterit quocunqj pergasfin te excitabitur
fpeculatio,prouocaberifc^,SC dicensiDomine nunc in hac tua imagine
prouidemiam tuam quandam fenfibili experíentía,intueor.Nam íí me non deferís,
qui fum uilifsimus omntâ,nufquam cuiquâ deeris, Sic quidê ades omnibus et fmgu
lis,ficut ipfis omnibus,SC lingulis,adeft efle,fine quo non poliunt efle. Ita enim tu
abfolutu efle omnia ades cundiSjquafi non fit tibi curaAdé quoquâ alio Et hoc eue
mt,qúia nulla res eft,quæ efle fuâ non præferat cunelis, & modûeflèndi fuu, omnibus alío reí eflendi modis, SC ita efle fuu tuetur,quod omniu alioru efle,potius fmat
in perditione ire,quam fuumjta enim tu Domine,in tueris quodlibet quod eftzut
non pofsítcóncípfperomne id quod eft,te aliam curam habere,quàm uc id folum
Íít óptimo modo,quo poteft efle,atqs quod omnia alia quæ iunt,ad hoc folum fine
utferuiant ad id,quod illud fit optime,quod tu refpícís.Nequaquam Domíne,me
concipere finis quacunc^ imaginatione,quod tu Domine aliud à me,plus me dili­
gas,cum me folum,uifus tuus non deferat,Et quoniam ibi oculus,ubi amoótunp
temedílígere experíor,quía fupra mefieruulum tuum,ocuh tuifüntattentísímé*
Domíne,uidere tun,eft amare.Ét ficutuifus tuus,adeo attenté me profpicit,quod
nunquamfeáme auertítxficdC amor tuüs.Et quoniam amortuiis,temper mecum
eft,ÔCnon eft aliud amor tuus Dominé,quàm tu ipfé,qui amas mefliínc tu fémpéif
mecum es Domine,non me deferís Domine,undique me cuftodis,quia curam mei
agis diiígéntíísímam.Efle tuum Domíne, non derelinquit efle meumfin tantum
enim fum,in quantum tu mecum es,SC cum uidere tuum,fic efle tuíí}ideó ego funij
quiatuméréÎpiciSiôCfiàmeuuitum tuum fubtraxeris,neqüaquam fubfiftam.Sed
icioÿquod uifus tuus,eft bonitas illa maxima,qua: teípíam non poteft non commu­
nicare,omni capaci.Tu igitur,nunquam poteris me derelinquere, quamdiu ego
tui capaxfuero.Ad me igitur fpedatjüt quanta poflum,efficiarcôtinué plus capax
tui Scio autém,quod capacitas, quae unione prxftaqnoneft nifi fimilftudo.Incapacitas alitem,ex difsimilitudine.Si igitur ego me reddidero,omni poflibili modo bd
nitatituæfimilé:fecundum gradus fimílitudinís,eró capax ueritatis, Dedifti mihi
Domíneefle,6éidípfumtale,quodíe poteftgratiæSi bonitatis cuaé,continué ma­
gis capax redderé.Ethæc uis,quamà te habeo,in qua uirturis omnipotentia:! tuæ
uiuâ imagine teneo,eft libera uoluntas,per qua poflaaut ampliare,aut reftríngere
capacitatem gratiæ tuæ:amphare quidem,per conforrmtatem:quando nitor efle
bonus,quia tu bonustquando nitor efle íuftus,quia tu íuftusjquando nitor efle mi
fericors,quia tumifericors, quando omnis conatus meus,non eft nifi ad teconuerfus,quia omnis conatus tuus,eft àd meconuerfus:quando folum ad teaccenufsime
refpicíójSé nunquam oculos mentis auerto,quía tu me continua uil ïone ampleéteris: quando amorem meum,ad te folum conuerto,quiatu qui Chantas es,ad me
folumconuerfuses.Et quideftDomineuitamea4nifiamplexusille,quo tua dulcedodiledionis,meadeôamorofèamplecftitur:diligo fupremæuitam meam,quia tu
es dulcedo uitae meae. Contemplor nunc in fpeculo, in icona,in ænigmate,uitam
æternam;quia non eft nifi uífio beata,qua quidem uifione,tu me amorofifsime uft
que ad intima anima: me^jQunquam uidere definis:^ non eft uidere tuum,nifi uiM ¿V
uificare5

A

184

DcuifioneDci

uifîcare,nifi dulcifsimumamoremtui,continueiinmittere,me ad tui amorem,pët
ímmifsionem amoris inflammare, Qt inflammando pafcere, paftendo defíderia
ígníre,6¿ igni endo rorelætitiæ potare
potando fontem uitæ immittere,
im­
mittendo angereperennare,6¿ tuam immortalitatem communicare, cœlefit s
akifsímí ac maximi regni,gloriam immarceísibilem condonare,hæreditau's illius^
quæ folíus Fílíj eft,participem facere ,&æternæ fcelícítatís poiïeilorem conftícue*
retubí eft ortus delitiarum omnium,quæ deftderarí poterunqqao níhilmelíus, nón,
foluní per omnem hominem aut angelum excogitari, fed nec omni eflendi modo,
eiTepoteft.Nam eft ipfa abfoluta maximitas,omnis defiderij ration alis, quæ maior
eflenequit,
QudduííioDeírprouídentiXgratíajSíuíta dicitursetema.
Cap, V. *
OQuàm magna multitudo dulcedinis tuæ,quam abfcondifti timentibus
te. Nam eft thefaurus inexf)licabilis,plenifsimægaudiolædtiæ» Gfiftare
enim ipfam dulcedinem cùam, eft appræhendere experimental! conradu,fuauitatem omnium deleâabiliutn,infuo principio,eft rationem om.
níumdefíderabflíum attingere,in tua fapíentía. Videre igitur rationem abfolutam,
quæ eft omnium ratio,no eft aliud,quam mente te Deum guftare;quoniam es ipfa
fuaiïitas,efleuitæ,6^iatelÎe(ftus.Quid aliudDomine eft uidere tuum, quando me
Èfetatis oculo refpicis,quam te à meuideri f uídendo me, das te ame uideri, qui es
)cus abfconditus.Nemo te uidere poteft,nífí inquantum tu das,ut uidearis,nec eft
aliud re uideri,quam quod tu uideas ufdentem te. Video in hac imagine tua, quam
pronus es Domine,ut faciem tuam oftendas,omnibus quærentibus te, namnunz
quam claudis oculos,nunqudm aliorfum uertis.Edicet ego meâ te auertam, quan*
do ad aliud mè penitus conuertoftu tamen ob hoc,non mutas oculos nec uifunuSi
me non reípícis oculo gratig>cauía mea eft,quía díuífus fum â te,per auerfionem,0¿
conuerfionem adaliud,quodtibi præfero,non tamen adhuc auertiste penitus,fed
mííericordía tua fequitur me,an aliquandouelim reuerti ad te, ut fim capax gratiæ»
Quôd enim me non reípícis,eft,quia te non refpicio,(ed refpuo & contemno * Ó
pietas infinita: quâm infelix eft omnis peccator,qui te aenam uita: derelinquit,
quærittenon ín te,fedíneo,quod infenihil eft,¿¿ nihil manfîflèt,fi tu non uoeafle*
(pfum, de nihilo £ quàm infamis eft, qui tequærit.qui es bonitas,0¿dum te quærit*.
aterecedít,8¿oculos auertítíQuaerít igitur omnis quærens non nifi bonum,á¿ cm*,
pis qui quærït bonum,ôi à te recedit,ab eo recedit,quod qaærit.Omnis ¿gitur pec¿
cator,à te errat
longiàs abft.Qtiâdo autem adtereuertítur,fínemora tu ei occur­
ris,& antequam te refpiciat,tu paterno affetftujn eum oculos mifericordiæ ¿níjeisí.
Nec eft aliud tuum miftreri,quam tuum uidere ♦ Subfequitur igitur omnem homíz
nem mííericordía tua,quamdtu uiuit,quocunquepergat: ficut nec uifus tuus quetv
quàm deftriqquamdiuigiturhomo uiuic,non celias eum fubfequi,& dulcí atqj in­
terna monitione íncítare,ut ab errore ceflet,6¿ conuertatur ad te,ut fcolicirer uiuau
TuDomine,es comes peregrinationis meae, quocunque pergo, oculi tui fuper mei
funt femper*Videre autem tuum,eft mouere tuum.Moneris igitur mecum, non
ceflas unquam à motu,quamdiu moueor, Sí quiefto, QC tu mecumes,fi afeendero*
aftendiSjfi dercendero,aefcendis,quocunc$ me uerto,ades»Nec me deieris,in tem>
pore tribulationis,quoties te ínuoco, prope es : nam ínuocare te,eft me conuertei é
adtemonpotesillídeefte^uiíéadteconuertítjnec poteft quís ad te converti, niíl
ádfís prius, ades àntequam ad te conuerfanníft enim adeffes,6¿ follícítares me, te pe
ni tus ignorare,ad tequem ignorare,quomodo conuertererí Tu igitur es Deus
meus5qm omnia uides.Èr uidere tuum,eft operari. Omnia igitur operaris. Non no
bis igitur Domine,non nobis, fed nomini tuo magno,quod eft osó?,gloriam cano
iempiternam, Nihil enim habeo,quod tu non das,nec tenere id quod dedifti, nifi tu
ipfe côiêruares.Tu igitur miniftras mihi omníattu es Dñs potes 0¿ pius, qui omnia
donasitu es minifter,quiomnia miniftrasjtu es prouifor,et cura habesatep coferuator,& hæcomrna,unofimplicifsini0 intaita tuo operaris?à es in fecula benedicftus*
Dcuifione

Liber Pius»

í? j ‘

De uifîone faciali
Cap. VL
Vantô ego Domíne Deus meus,diutius intueor uuîtum tuum,tanto mí*
/jf X hi apparet,quód acutius in me íntjcías aciem oculorum tuorum. Agit au*
R
Item intuitus tuus,utconfidercm,quomodohaecimagofaciei tuæ,eaproptereftficfenbiliter depi&a, quia depinginon potuit facies fine colore,
nec color fine quantitate exiftit.Sed uideononoculis carneis, ¿jui hac
fconam tuam infpiciunt,fedmentalibus ÓCintelledualibus oculis: acritatem faciei
tuæ inuifibilem,quæin umbra hic contra da fignificatur. Quæ quidem facies tua
liera,eft ab omni contradioneabfolutameque enim ipfa eft quantaneque qualis,
neqj temporalis,neqj localis,ipfa enim eft abfoluta forma, quae eft facies facierum.
Quando igitur attendo, quomodo facies illa,eft neritas menfura adæquatifsima,omnium facierurnjducorinftuporem. Non eft enim faciesijla,quæ eft uericas
omnium facierum,qua nta.Quare nec maior nec minor.Nec tamen eft aequalis cuiquâmsquia non eft quanta,fed abfoluta,5¿ fuperexaltata. Eft igitiïr uerttas,quæ eft
squalitas,ab omni quantitate abfoluta. Sic igitur compræhendo, uultum tuum
Domine, antecedere omnem faciem formabilem,
effe exemplar ac ueritaterri,
omnium faciérum,0¿ omnes facies,efteimagines faciei tuae incontrahibilis æimparticipabilis.Omnis igiturfacies,quæin tuam poteft intueri faciem, nihil uidetafiud,autdiuerium afe,quiauidetueritatem fuamtueritasautem exemplaris,non po
teft efte alia aut diuerft, fed illa accidunt imagim,ex eo quia non eft ipfum exenv
piar.Sicut igitur dum hanc faciem pidam,orientaliter infpicio ,fimiliter apparet,
quód fie ipfa me reípícíat,ó¿ dum occidentaliter aut meridionalicer, ipfa pariformitenficqualitercunqs faciem meam muto,uidetur facies ad meconuerfa.Ita eft facies
tua,ad omnes facies te íntuentes,conuerfa.VÍ fus tuus Domine,eftfacies tua. Qui
igitur amorofa facie te intuetur, non reperiet,nifi faciem tuam te amorofeintuentem,S¿ quanto ftudebitteamorofiusinfpicere,tantdreperietfimiliter faciem tuam
amorofiorem \ Qui te indignanter ínfpícit, reperiet fimiliter faciem tuam talem.
Quite lætè intuetur, fic reperiet lætam tuam faciem, quemadmodum eft ipfius te,
tridentis. Sicut enim oculus iftecarneus, per ultrum rubrum intuens,omnia quæ
uídet rubra íudícat, etfi per uitrum uíríde, omnia uiridia: fic quifque oculus men«
tis,obuolutus contradione S£ pafsíone, indicat te, qui es mentis obiedumXecuddum naturam contradionís&paísfonís. Homo non poteft iudicare, nifi huma­
niter. Quando enim homo,tibi faciem attribuit,extra humanam fpeciem illam nori
quæritjquia indicium eius,eft infra humanam naturam contradam.,Ç^'huius contradíoníspafsíonem,íníudicandononexít. Sic fi leo faciem tibi attribuer et,noni,
nifileoninam íudícaret3S¿ bos,bouinam,6¿ aquila,aquilinam. ODomine, quam'
admirabilis eft facies tua,quam fi iuuenis concipere vellet, iuuenilem fingeret, æ
irir,uirilem,& fenex,fenilem.Qiiis hoc unicum exemplat , uerifsimum ¿ adaequatífsímum,omnium facíerumaíta omnium quód fingulorum,& ita perfeftifsime cu­
iuslibet,quafi nullius alterius, concipere poftètdoporteret illum,omnium forma­
bilium facierum,formas tranfilire, & omnes figuras. Et quomodo conciperet faciem,quando tranfcenderet omnes facies, & omnes omnium facierum fimilitudines ¿figuras, ÔC omnes conceptus, qui de facie fieri poftunt, & omnem omnium
facierum colorem,& ornatum,& pulchritudinem £ qui igitur ad uidendam faciem
tuam pergit,quamdiu aliquid concipit,longe á facie tua abeft.Omnis enim conce­
ptus de facie,mino reft facie tua Domíne
omnis pulchritudo,quæ concipi poreft,minor eft pulchritudine faciei tuar,omnes facies pulchritudinem habent,
non funt ipfa pulchritiidouua autem facies Domine,habet pulchrítudínem,6¿ hoc
habere,eftefte.Eftigituripfapulchritudoabfoluta, quæeftforma,dans effe,omni
formae pulchræ.O facies decora nimis, cuius pulchritudinem admirari, non (affi­
ciunt omnia,quibus datur ipfam intueri Jn omnibus faciebus, uidetur facies facietn3uelatêd<inænigmateueuelateauccm^nouidetunquamdiu fuperomnes fades,;
M ¿
; fiô'Ü

18^

DcuiíioncDci

non intratur in quoddam fecretum# occultum filentium, ubi nihil eft de fcientia
& conceptu fadetHæc enim caligo,nebula,tenebrç feu ignor3tia,in quam faciem
tuam quaerens fubintrat,quando omnem fdéntíam # conceptum tranfilúxeft infra
quam non poteft facies tua,niti udate reperiri,ipia autem caligo,reuelat ibi efte faciemjfu prà omnia uelamenta.Sicuti dum oculus nofter,lucem Solis quæ eft facies
eius, quaerit uidcrejprimo ipfam uelatè infpicit in ftellis, 8¿ coloribus, # omnibus^
lucem eius partidpantibus.Quandoautemreuelatè ipfôm intueri contendit, om­
nem uifibtlem lucem tranfîlit: quia omnís talísmínoréftilla,quam quaerit Sed quia
quærituidereiucem,quam uidere non poteft, hoc fcit, quod quamdiualiquid utdet,non effeid quod quærit.Oportetigitur omnem uifibilem lucèm tranfilire.Qui
igitur tranfil ire debet otnnèm lucem,neceiïé eft,ut id quodfubintrac, careat uifibtli
luce,# ita eft oculofut fie dicam)tenebræ. Et cum eft in tenebris illis,quæ funt calí/
goîtiïc fi feit fe in caligine effè,fcic fead faciem Solis accefsiifeoritur enim ex excel­
lentia lucis Solis,illa caligo ¿n oculo. Quanto igitur fcit caliginem màiorèm, tanto
uerius attingit ín calígine,ínuífibilem lucem, V ideo Domine,fic 8C non aliter,ínac
ccfsibilem lucem,# pulchritudine,# íplendorem,faciei tuæ3reuelaté accedi pofle*
Quis friiAus facialis pifîon.is,#’quotnodo habebitur.
Cap. VIL
TAnta eft dulcedo illa,qua nunc Domine pafess animam meam, ut fe quâlitercuncpiuuetjcum fjs quæ experitur in hoc mundo, & per eas quas tu
ínfpíras fimilitudínes gratifsímas.Nam cum fis pis illa Dominé,feu prin­
cipium , ex quo omnia, # facies tua fituis ¿Ha # principium, ex quo om«,
nes faciès id funt,quod funt:tunc me comierto ad hanc arborem nucum, magnam
# excellam,cuius quæro uidere principium,# uideo ipftm oculo fènfibili, magnai
# extenfâm,coloratam,onera tam ramis,folrjs,# nucibus.Video inde oculis men*
tis,arbqremillamfuiffeinfemine,nonmodo quo eam hic infpicio, fed uirtualiter*
Attente aduerto,illius feminis admirabilem uirtutem ,in qua arbor tota ifta,# om­
nes nuces,# omnis uis ftminisnucum,# omnes arbores, in uirtutefeminunucum
fuerunt: # uideo, quomodo uis illa, non eft ullo unquàm tempore,motu coeli adi
plenum explicabilis,fed uis illa feminis, quanquam inexplicabilis, eft tamen contratfta,quianonnifiin hac fpede nucum,uirtutem habet. Quare licet in íémineuí*
deam arborem,non tamen nifi in cotrada uirtute,Confidero deinde Domine, omniumarborum diuerfèrum fpederum,ftminariam uirtutem contradam,ad cuiufqg
fpeciem,# in ipfis feminibus,uideo arbores in uirtute. Si igitur omnium ufrtutum
feminum talium,uirtutem uolo uidereabfolutam,quæ fit uirtus, quæ # principia»
dans uirtutem omnibus ïèminibusînecefle eft me tranfire, omnem feminalem uir­
tutem,qusr feiri &C concipi poteft,# fubintrare ignorantiam illamjin qua penitus ni
hil maneat uirtutis,aut uigoris feminalis:# tac in caligine reperío,ftupendífsímamuirtutem,nulla nirtute,qua: cogitari poteft,accefsibilem, quæ eft principium, dans
eíTé omni uírtuti feminali,# non feminali. Quae quidem uirtus,abfoluta # fuper/
exaltata,cum det cuilibet uíftutí (eminalí,uirtutem talem,in qua complicat uirtua­
liter arborem,cum omnibus,quæad arborem fenfibilem,requiratur,# effe arboris
confequSturjtuncprincipiS illud # caufa,in fe habet complicite# abfolute ut cau­
ta,quicquid dat effedui.Et fie uideojuirtute illam,effe faciem feu exemplar, omnis
faciei arboreæ,# cuiuslibetarboristubi uideo,arborem illam nucum,non ut in con
tratftauirtute fua feminali,fed ut in caufa # ui conditrice,illius iiirtucis feminalis.Et
ideo uideo arborem illam,quando explicationem uirtutis feminalis,# femen,quan
dam explicationem omnipotetis uirtutis.Etuideo,quod ficut arbor in femine,non
eft arbor,fed uis feminis,# uis illa feminis eft,ex qua explicaturarbor,ita q> nihil eft
reperibile in arbore,quod no procedat ex uirtute feminisdta uirtus feminalis in cau
fa fua,quæ eft uirtus uirtuta,non eft uirtus feminalis^fed uirtus abfoluta.Et ita eft ar
bor in teDeomeo,tuipieDeusmeus ,#inte eft ueritas # exemplar fufjpfius.Simiftter#ftmenarborisinte,eftueritas #cxemplar3fui ipfius # arboris # femi-

Liber PiuS.

187

"fii'sîÊuDéns es ueritas 8¿ exemplar.Et uis illa feminis, quæ eft contracfta,eft uis na*
turæ ipeciei,quæeft ad fpeciê contrada,& eí ínefttanquám contradumpríncípiui
fed tu Deus meus,es uis abfoluta,^ ob hoc natura naturarum omnium* O Deus,
quorfum meperduxifti,utuideam faciem tuam abfolutam, effefaciem naturalem;
omnis naturæ,efle facie,quæ eft abfoluta entitas,omnis effe, effe artem
fcientia;
omnis fcibilis Qui igitur faciem tuâ uidere meretur,omnia aperte ùidet,Ô£ nihil ma
net ei occukutomnia hic fcit,omnia habet Domine,qui te habet, omnia habet,qui
te uidet.Nemo enim teuider,nifi qui te habet,nemo poteft te acceder e, quia inaccef
fíbílíses.Nemoígíturtecapiet,nífitutedonesei. Quo modo habeo te Domine,
qui non fum dignus,ut compaream ín cofpedu tuoiquo modo ad te peruenit ora­
tio mea,qui es omni modo inaccefsibilisftjuomodo petam temnam quid ab fur dius,
quam petere,ut tu te dones mihi,qui es omnia in omnïbusç'et quomodo dabis tu te
mihi,fi nón pariter dederis mihfcœlum & terra & omnia quæ in eis funt? imo quo­
modo dabis tu te mihi,fi etiam meipfumnori dederis mihffôc' cum fie in filentio co/
templado oís quieíco,tu Domíne intra præcordia mea refpondes,dices: fis tu tuus,
& ego ero tuus.ODominefuauítas omnis dulcedinis, poíuiftí in libertate mea ut
fim,fi uoluero,metjpfius.Hinc nifi fim rheijpfius,tu non es meusmecefsitates enini
libertate,cum tunon pofsis effe meus,nifi et ego fim mctjpfius.Et quia hoc pofuifti
in libertate mea,no menecefsicas,fed expedas,ut ego eligam nieijpfius effe.Perme
ígícúrftat,nonperteDomine,quinÓcontrahísbonitatem tuam maximam,fed lar*
gtfsime effundiSjin omnes capaces.Tu autem Domine,es bonitas tua. Quomodo
autem ero metjpfius,nifi tu Domine docueris mei hoc autê tu me doces, utfenfus
obediat rationi, & ratio dominetur.Quando igitur fenfus fertiit rationi, ftim meqpfins,fednon habet ratio,unde dirigatur,nifiper teDominetqui es uerbum, ratio
rationum, Vnde nunc uideo,fi audiero uérbum tuditi,quod in me loqui iio ceffat,
6¿cótinuélucetinratíone:erometjpfius,líber,6¿nÓ fertius peccati,&tu eris meus;
& dabis uidere faciem tuam,& tunc faluus ero.Benedicftus fis ígíturDeusín doníá
tuis,quifolus potens es,confolarianimam meam,& erigere,ut fperet teipfum affequi, à tefruijUti fuo proprio dono,& omnium defiderabilium thefauro infinito;
Quomodo tiifto Dei, eft amare, caufare,legerè,&ïnfe omnia
tenere*
Cap* VilL
On quíefcitcormeumDomíne,quía amor tuus,ipfum inffamm suit deft
derío talí,quód non nifi id te folo,quiefcere poteft.Incepí orareDomínícam orationem,tu infpiraftí míhí ut attenderem,quo ¿nodo tu es pater
nófter. Amare tuum,eft uidere tuuiri,patèrnïtas tua,eft uííio tua,quæ no^
Omnesampledítur paternèjclicimus enim, paternofter. Es enim uniuerfalis patèt
&C fingularis.Quifqj enim dicit,quia tues pater noftcr,paternus amor,omnes
fifi
gulos filios,côpræhendit Jta enim diligit omnes pater,quod fingulos: quia ita om­
nium pater,quódfingulorum.Itaunumquemcpfiliorum diligit, quodquifcB filio/
rinn,Ce omnibus præferri concipit.Siigitur tu es pater,fi£ nofter pater,nos igituf tui
filtypræuenit autem paterna díle<ftío,filíalem.Quamdíu nos tui filii, te ut filrj intuemurjtunon ceflas nos paterne refpicere. Eris igitur prouifor nofter paternus,cu­
ram de nobis habens paternam. Vifio tua,prouidentia eft.Quod fi nos filij tui,abdi
camús tepatre>definimus effe fi 1 ij, nec fumus tunc liberi filij,i n noftra po teftate, feci
imus in regionem longinquam,feparantes nosáte,ettuncfubimus,*feruítutem graí
uem,fub principe,qui tibi Deo aduerfatur.Sèd tu pater,qui obconceílam nobis li­
bertatem,quia filtjtiii fumus,qui es ipfalibertas,quaquamfinas nos abire, libertatem,& fubftantiam optimam confumere, fecundum fenfuum corrupta defideria:
tamen non penitus nos deferís,fed continue folli citando ades,& in nobis loqueris,
nos reuocas,utad te redeamus,para tus femper refpicere nos, prióri paterno ocU
ïo,fi reuerfi,ad te conuerfí fuerímus.O pie Deus refpícein me,qui compuncftus, de
mífero
3 lubr¿cae fedícatís porcorum^ubí fame defed > nunc reuertór ,ut ínt

N

...

.......... ...

'

" . ................... '

domo’

188

Deuifionc Dei

domo tua,qualítercunqj pafci queàm.Pafce me uifu tuo Domine,S¿ doce,quomo­
do üííus tuus,uidet omnem uífum uídentem,& omne uí fibíl e,S¿ omnem adum uífiohís,S¿ omnem uírtutem uídentem,S¿ omnem uírtutem uífibilem,et omne exipfis exurgen s,uídere:quía uíderc tuum, eft cauíare, omnia uides, qui omnia caufas.
Doce me Domine,quomodo unico intuitu,fímul &C fingulariter difcernas ♦ Cum
aperio librum adlegendum,uideo confufe totam chartam,& fi uolo difcernere, fia
gulas literas,(yllabas,& didiones.necefíé eft,ut me fingulariter,ad fingula feríatrm
conuertam,S¿ non poffum,nííí fucceísíué unam poft aliam literam,legere,S¿ unam
didionem poft aliam,Sfpaffum poft paflum.Sed tu Domine,fimul totam chartam
refpicis & legis,fine mora temporisât fi duo noftrum legunt idem , unus citius,al*
ter tardiuSjCum utroqj legis,& uideris in tempore legerexquia legis cum tegetibus^
& fuprá tempus omnia uides,& legis fimul* Videre enim tuS,eit legere tuum* Om
nes libros (criptos,&qui fcribi pofTunt, fimul & feme!, iuprâ moram temporis,ab
aeterno uidifti legifti fimul,S¿ cum hoc cum omnibus Iegetibus,eo(dem legis fe­
ria cim*Nec aliud legis in æternitare,S¿aliud in tempore, cum legentibus: fed ídem,
eodem te modo habens,quia non es muta bilis,cum fis fixa ætérnitas, aeternitas au»
rem,quia non deferit tempus3cum tempore moueri uideturdicet motus in ærernita
te,fît quies.Dominé tu uides,habes oculos.Es igitur oculus, quia habere tuû eft
eflèjOb hoc,in teipfo,omnia fpecularis.Nâ fi inmeuifus èlîèt oculus, ficutin ce Deô
meo,tunc in me omnia uideremicumoculus fit fpecularis, Scffpeculum quantum*
cunq; paruujin fefiguratiuê reípícíat,montem magn0,S€ cunda quæin èîus mon­
tis fuperfîcie exiftunt,& fie omnium fpecies funt ín oculo fpecularí : tanien quia uï*
fus hofter,non uidet per medium oculi ipecularis, nifi id particulariter, ad quod íe
conuertit,quia uis eius no poteft nifi particulariter determínarí,per obiedum, ideo
non wider omnia,quæ in fpeculo oculi capiuntur. Sed uifus tuus,cum fit oculus ftti
fpeculum uiuum,in fe omnia uidet.Imo qiiia caufa omnium uifibilium,hincomnia
in caufa &C ratione omnium,hoc eft,ín feipfo côpleditur & uidet, Oculus tuus Do*
míne,ÍÍneflexionead omniapergit.Quod enim oculus nofter fe adobiedumfle*
dit,ex eo eft,quód uifus nofter,per angulum quantum uidet. Angulus autem ocu­
li tui Deus,non eft quantus,fed eft infinitus,qui eft circulus,imo & fphæra infinita:
quia irifiis tuus,eft oculus,fphæricitatis 8¿ perfedionis infinitæ.Omnia igirur,in cir
cuitu,& furfiimjôi deorfum fimul uidet* O quam admirandus eft uifus tuus, qui eft
ewjDeuSjOmnibusipiumpericrutantibusiquam pulcher QC amabilis eft, omni­
bus te diligèntibusC’quâm terribilis eft,omnibus qui dereliquerat te,Domine Deus
meusiuifu enim uiuificas Domine,omnem fpiritum, & laetificas omnem beatum,
& fugas omnem moeftitiam * Refpice igitur in me mifericorditer j & falúa fada eft
anima mea.

Quomodo eft uniueríalís pariter
nem Den
Cap. IX.

p articulari

quæ uía ad uífio-

Dmiror Domíne, poftquám tufimuí omnes QC fingulos refpícís,utihaec
etíam pida figurat imago,qua intueor jquomodo coïncidât, in uircute tua
uifiua,uniuerSle cum fingoIariVSed attendo,quôd propterea no capit ima
ginatio mea quomodo hoc flat,quia quæro inuirtute irifiua mea,ui(ionem
tüàm¿qüæ cum non fit ad organum fenfibík,contrada ficut mea,ideó decipior in íu
dicío.Vifus tuus Domíne, eft eíTentia tua. Si igitur ad humanitate, quæ eft fimplex
& una,in omnibus hominibus,refpexero:reperio ip(am,in omnibus
fingulis ho
minibus.Et quamuis infenon fit,necorientalis,nec occidetaliSjnecmeridionalis,
nec íeptentríoñalís:tamen in hominibus orientalibus,eft in oriente, 8< in occidentalibusjeftin occidente. Et fie, quamuis de eíTentia humanitatis, non fît motus nec
quíesjmouetur tamén,cum móuentibus hómíníbüs,& quiefeit, cum quiefcedbus¿'
fxftac cum ftantibus fimul femel pro eodem nunciquíá non deferir homines humanitasjfiue moueantur>fiue non moueantuqfiue donníantjfiue quiefcant. V íiáé
;
"
............ .. ......
................... ’
hxc

A

Liber Pius.

¿

W

iiæc natura humanitatis,quæ eft contracta
non reperitür extra‘homines, fi ílíá
fie fe habet, quod non plus uni homini adeft quam alteri,6¿ ita perfedèuni quafi
nulli alteri:mui to altius humanitas incontrada,quæ eft exemplar S¿ ídea,iftíus cotradæ natura,6¿ quæ eft ut forma & neritas,iftius forms humanitatis contradat
Nam humanitatem contradam in indíuíduís,nunquam deferere pocefheft enim
forma,dans efle ipfi naturæ formaltNon igitur fine ipfa efle poteft ipecifica form a j
cum per fe non habeat efle:eft enim ab illa,quæ per fe eft,antequam non eft alia.Fot
ma igitur illa,quæ dat efle fpeciei,eft abfoluta forma,tu es illa Deus,qui es forma
tor coeli, &terra,& omnium.Quando igitur refpicio ad humanitatem contrada,S<
perillamadabfolutam,fcilicet,uidendoincontradoabfolutum,ut incffedu caufâ
65 in imagine ueritatem æexemplartoccurris tu mihi Deus meus,quafi exemplar
omnium hominum,6(5 homo per fe,hoc eft abfolutus.Quando autem fimiliter in
eundis fpeciebus,meadformam formarum conuerto:inomnibus tu mihqut idea
&5 exemplar, occurris.Et quia tues abfolutum exemplar,6¿ fimplícíísiniumtnoneá
compoíitus,ex pluribus exemplaribus,fed es unum exemplar fímplícífsímum,ín<
finitum,itaquodomnium65fingulorum,quæ formari poflunt,es uerifsimum
adæquatifsimum excmplar.Es igitur effentia eflentiaru,dans contradis eflenttjsi
iit id fint,quodfunt,Extrà te igitur Domine,nihil efle poteft.Si igitur eflentía tua
penitratomnia:igitur&5uifus tuus,qui eft eíTentia tua.Sicqt igitur nihil omnium
quæ funtjpoteft fugere éflefuum pro primita nec eft entia tuâ,quæ datefle eflentiæ
omnibus,quare nec uífum tumOmníaigitur6¿fingulafímul,tuDomine uídes,6¿
cum omnibus quæ mouentur,moneris,cum ftantíbus ftas.Et quia reperiuntur
qui alrjs ftantíbus mouenturttunc tu Domine,ñasfimul & mouerís, progrederis íi
muí 6¿quiefcís}Sí enímmouerí,repefiturfimul tempore cum quiefccre,in díuerfis
contradam,à5 nihil extra te efle poteft,nec motus extra te eft,nec quies omnibus
illisfimul6(5femel,65cuilibettotasadesDomine.Ncc tamenmotieris,nec quiefeist
quia es fuperexaltatus, & abfolutus ob omnibns illis,quæ concipi aut nominari
poflunt.Stas igitur,6¿ progrederis,6i neqs ftas,neque progederisfimul,facies hæc
depida, míhíoftendít ídipfum.Nam fí moueor,apparet uífus eius moueri,quíame
non deferítjfi me mouente,alius qui faciem intuetur flat, fimiliter eum uifus non de
ferit,fed ftat cum ftante:tamen proprie non poteft faciei abfolutç,ab his refpedibuS
conueníre,quodftetautmoueatur:quía eft fuprá omnem ftationem
motum,in
fímplíciísímaSíabfolutifsíma infinitate,poftqtiam quidem infinitatem,eft motus
&5 quiesjSóoppofítio, 6¿quícquid dici aut concipi poteft.Vnde experior,quomodonecefleeft me intrare caliginem,6(5 admittere coincidentiam oppofitorum,fuper omnem capacitatem rationiss&5 quærere ibi ueriratem,uhi occurrit impoísíbílí
tas.Et fupráillam,omnem etiam intelledualem altifsimum afcenfum,quando per,
uenero ad id,quod omni intelledui eft incognitum,6(5 quod omnis íntelledus iucfi
catremotífsimü âueritatefibi es tu Deus meus,qui es abfoluta neceflîtas. Et quan­
to impofsibilitas illa caliginofa,cognofcitur magis obicura Sdimpofsibilisttanto
ueriusneceffitasrelucet,& minus uelatè adeft,& appropinquat.Quapropter, tibi
gratias ago Deus meus,quia patefacis mihi,quod non eft uia alia,ad te accedendi
nifi illa,quæ omnibus hominibus,etiam dodiisimis philofophis,uidetur penitus’
ínacceíFibíh's impofsibihs,quoniam tu mihi oftendifti,te non pofle alibi uideri
quam ubi impofsibditas occurrit ÔC obuíat,65 animaftí me Domine,qui es cibus;
grandium,utuimmihijpfi faciamtquia ímpoflíbílítasjcoíncídít cum neceflitate,6¿
repperi locumfin quo reuelate repetieris,cindum cotradidoriorum coincidentia,
6¿ifteeftmurus Paradifi,in quo habitas,cuius portam,cuftodit fpiritus altifsimus'
radonis,quinifiuincatur,nonpatebitingrefl'us.Vltra igitur coincidentiam contrai
didoriorum uideri poteris,& nequaquam citrà.Si igitur imposibilitas
eft necefsitas,in uifu tuo Domíne,nihil eft,quod ui­
fus tuus non uidear>
Quomodoi

190

De uiíionc Dei
Quomodo uidetùrDeus, ultracoincidentiam contradí¿torforum,<5¿
quomodo uídere, eft effe.
Cap. X.

To corâm imagine faciei tuæDeus meus,quam oculis fenfibílíbüs refpícíoí
éí nitor oculis ¿nteríoribusíntuerí ueritatem,quæ in pidura fignetur,^oc­
currit mihi Domine,quam uífustuus loquatúrJNam non eft aliud loqui tud
çfy uídere tuum,cum non differant realíter ín te, qui es ípfa fimplícitas abíolu*
ta.Tünc clare experíor,quod tu fimul omnía uídes,8¿ fin gula ;quiá ego fimul femel,dumprædico,ecclefiæloquor congregatae,& finguhs ín eccleíia exiftentibus

S

unum uerbum loquór,& inillo unico, fingulís loquor. Id quod mihi eft ecckfia*
hoc tibí Domíne, eft totus hic mundus ôùfingulæ creaturae,quæ funt aut effe pofi
funt. Sic igitur fingulís loqueris,&ea quibus loqueris uídes.Dominejqui es iummaconiblatíoínteíperantiumjínfpírasuttelaudemex me.Nam dediftimihi facie
unam,ficut uoluifti,S< illa per omnes quibus prædico,fingulariteràf fimul indetur.
Videtur itaque fecies mea unica,per fingulos,& fermo fimplex meus,integre à finguíisaudítur.Egoautem,nonpoírurn fimul omnes loquentes dífereté audire,fed
unñ poft unum,necp omnes fi mui diferetè uídere,fed unum poftunumjèd fiín me
effet tanta uís,quod audiri cil audire coinciderent,fic & uíderi QC uídere,fe & loqui
audíre(utí in te Domíne,qui es fumma uírtusjtüc omnes 8C fingidos,fimul audi^
rem 0¿ uiderem.Et ficut fingulís fimul loquererjita etiam in eodem,tunc quando ÍO
querer,omnium 6¿fingulorumreípónfa,uideremS¿audirem. Vndein oítiocoinci
dentix oppoíítorum,quod Angelus cuftodít,in tngreffu Paradifi conftiturus:te
Domineuídere incípio.Nam íbí es,ubí loqui,uídere, audire, guftare> tangere,rauócínarí,fcíre,8úntelligere,funtídem,ubi uídere,coincidir cum uiderí,S€ audire
cum audítí,guftare cum guftari,& tangere cum tangi5& loqui cum audire,eré*
are cum loqui.Si ego uideremficut uífibilís fum,non elfem creatura.Et fi tu Deus
non uideres,ficutuifibilis es,non elles Deus omnipotens.Ab omnibus creaturis
esui fib ilis,8< omnes uides,in eoenim qüod ómnes hides ,uiderisab omnibus ali>
ter ením elle non poffunt,créa turæjquiauifionetua funtQuod fi te non uiderenè
uidentem,â te non cap eren teffe^ effe crea turæ, eft uídere tuum, pariter & uidcrúLoqueris uerbo tuo omnibus quæ funr,8¿ uocas ad eftè,quæ non fünriuocas íguur,uc
te audiunt,&quando re audiunt,tunc funt.Quando igitur loqueris, omnibus lo­
queris,ÔÉ omnia te audiunt quibus loqueristloqueris cerra?,& uocas eam ad huma­
nam naturam,d¿ audit te terra:S¿ hoc audire eius,eft fieri hominem.Loqueris mbilo,quafifitaliquid,6< uocas nihil ad aliquid,audit te nihil,quia fit aliquid,quod
fuítníhil.O uis infinita,concipere tuum eft loqui,concipis coelum,eft uti conci/
pis,concipis terram,^ eft ut concipis,dum concipis,uides,S< loqueris,& operans,
fiCquicquid dici poteft.Sed admirabilis es Deus meusffemel loqueris,femel concipis,quomodo ergo non funt omnia fimulffed (ucceffiue multa^quomodo tot furit
<fiuerfa,ex unico conceptuitu me in limine oftrj conftitutum illuftras,quia conce­
ptus tuus, eft ípfa aeterniCüsfimplíciísíma.Níhíl eft sute poffibile fieri, poft xternitatemfimplicifsimam.Ambit igitur infinita duratío,quæ eftipfa æternitas,omnem
fuccefsionem. Omne igicur,quodnobisinfuccefsioneapparct,nequaquam eft
poft tuum conceptum quieftæternitasVnicus enim conceptus tuus,qui eft Si uer
bumtuum,omnia&fingulacomplicat,uerbum tuum æternum,non poteft effe
multíplex,necdíuerfum,nec uariabile,necmutabile,quia fimplex æternïras. Sicuf
deo Domine,poft tuum conceptum nihileffe,fed funt omnia quia concipis, conci­
pis autem in aeternitate, fucceisio autem in aeternitate,eft fine iuccefsione ipfa æter
nítas,ípfum uerbum tuum Domine Deus. Rem aliquam, quæ nobis temporalités
apparer,non prius concepíftí,quám eft.In aeternitate enim, in qua concipis,omnis
fucceisio temporalis,in eodem Nunc æt€rnitatis,coincidit.Nihiligiturpræteri tum
uel futurum,ubi futurum 6< praeteritum,coincidunt cum præfenti.Sed quod res in
hoc mundo,fecunda prius ôf pollerías exiftût:eft,quia tupríus res tales, ut ellent,
no concepiftíjfípríuscÓcepifícs^príusfijífíenuScd in cuius côceptu,poteft cadere
prius

iM

Liber Pius*

^HàsS^poftetfusjUt prius unum concípiat,0¿ poftea aliud,npti eft omnipotens.
Ita¡ quia tu es Deus omriipotens,es intra murum in Paradifo.Murus aútem eft coià
cídeiitia ílta3ubí pofteríus,coíncídít cum priori ,ubi finis, coincidir cum principio;
ubi ce BC (a funt idê.Semper igitur res funt,quia tu dicis ut fin^SCnon funtprius,quia
non dicis prius.Et quando ego lego, Adam ante tot annos fuifle,& hodie talem na
tam:uideturimpo(sibile,quod Adam tunc fuit,quia tunc uoluíftí,S¿ fimiliter ho«
die natus,quia nunc uolinfti,S¿ quod tamen non prius uoluifti Adam eflè^quàm
hodie natum.Sed illud quod uídeturímpofsíbíle,eft ipfa neceffitasmam Nunc 8£
TunCjfunt poft uerbum tuum.Et ideo accedenti ad te,occurrunt in muro,qui cir/
cundatlocum,ubihabitasin coincidentia. Coincidir enim Nunc Be Tunc,in cir­
culo muri ParadíííTu uerô Deus meus,ultrâ Nunc & Tuncexiftis & loqueris,qui
es æternitas abfoluta,
Quomodo uidetur in Deo fuccefsiOjfînefuccefsione,

Cap,

XI.

Xperior bonitatem tüam Deus meus,quæ me miferum peccatorem,noii
folumnonfpernit,fedquodam defiderio dulciter pafcit.Infpirafti fimilitip
dinem mihi gratam,circa unitatem uerbi mentalis,feuconceptus tui,Si uarietatem eiufdem, infuccefiiue apparentibusmam fimplex conceptiisjio
rologijperfe(ftiisimi,meducit,ut fapidiùs rapiar,ad uifiouem conceptus & uerbi
tui*Conceptusenimfimplexhorologij9complicatomnem fucceffíonem tempora
rale,Ecefto,quod horologia fit conceptus,tunc licet prius audiamus fonum,fexta:
horae,quâm feptimætnon tamen auditur feptima,nifi quando iubet conceptus,ne­
que fexta eft prius in conceptu,quam feptima aut odïaua,fed in único conceptu,ho
rologtj,nulla hora eft prior aut pofterior alia,qua muís horologium nunquam hora
fanet,nifi quando conceptus iubet Et uerum eft dicere,quando audimus fextam
fonare,quodtuncfextafonat,quiaconceptus magiftri fic uult.Et quia horologia
ia conceptu Dei,eft conceptusttunc aliquantulum uidetur, quomodo fucceflTio in
horologio,eftfinefucceíTioneinuerbofeuconceptu,6¿ quod in fimplicifsimo illo
conceptu, complicantur omnes motus & foní,& quicquid in fucceiïïone expert*
tnur.Et quod omne illud,quod fuccefftuè euenit,non exit quouifinodo conceptu,
fed eft explicatio conceptus,ita quod concep tus datéíTe cuilibet, & quod prop tez
rea nihil prius fuit,quàm eueniat,quia prius non fuit conceptum,ut eflet.Sit igitur
conceptus horologrbquafi ipfa'æternitas, tunc motus in horologio,eft fucceffio.
Complicat igitur æternitas fuccefiioné,S¿explícaLNam conceptus horologtj,qú¿
eft æternitaSjCÔplicat pariter Be explicat omnia.Benedicftus igitur fis Domine Deus meus,qui me lade fimilitudinum pafeis Be nutrís,quoufq? folidiorem tribuas
mihi cibum,deduc me Domíne Deus,per has íemítasadte:quía nifi me duxeris,
fu b lifter e in uia nequeo,propter fragilitatem naturae corruptibilis,futilis uafis
quod circafero.Redeo iterum confifus adíutoríó tuo Domme,ut te ultra murum
coíncídentíacjcompiícatíonís & explicationis,reperiani,&cum perhoc oftiu,uerbi
Be conceptus tui,intro &exeo:fimul pafcua reperio dulcifsima.Cum te reperio,uir
tutem explicantem,exeotcum te reperio,uírtutem complicantem pariter
expli­
cantem,intro pariter exeoJntro,de creaturis ad te creatorem ,de effecftibus ad
caufamiexeo,de te creatore ad creaturam,de caufa ad effecftus. Intro &C exeo fimul
quando uideosquomodo exire eft intrare,& intrare exire fimul-Sicut qui numerat,
explicat pariter ÔÎ complicat,explicat uírtutem unítatís,0¿ complicat numerum in
tmitatem.Exireenim creaturaeâ te,eft creaturam intrare,Be explicare», eft coplícare;
Et quando uideo te Deum in Paradifo,quem illic murus,coincidentiae qppofitorft
cingittuideo te nec complicare nec explícare,dífiUn<ftíu¿ uel copulatiueJDifinucftio
enim,pariter&coniunftio,eft murus coincidetitiæ5ultrà quem exiftis,abfolatus
omni eo,quod aut diefiaut cogitari poteft.
Quod

E

De uiíione Dei

192

Quódubiinuífíbílísuidetur 3íncreatus creatur»

Cap» XIL

Pparuifti mihi Dominé alíquandojtit inuifibilis ab omni creatura î quia es
Deus abfconditus,infinitus.lnfinitas autem,éft incompræhenfibilis, omni
modo compræhendendi.Apparuiftideindemihi'iUt áb omnibus uifibilis:
quia in tantum res eft,in quantum tu eam uides s & ipfa non effet adu, nifi
te uiderequifio enim præftat effe,quia eft effentia tua.SicDeus meus, es inuifibilis
pariter &C uifibilis.Inuifibilis es3uti tu es,uifibilis es,uti creatura eft, quæ in tantum
eft,in quantum teuidet.Tu ígíturDéus meus ínüifibílís,ab omnibus uíderís3S¿in
omniuííuuiderís.Peromnemuidentem,in omni uifibili, 8C omni aduuifionisuideris,qui es inuifibilis Sí abfolutus,ab omni tal ifit fuperexaltatus in infinitum. CM
portetigitur meDomine,murum illum,inuifibilis tiifionis,tranfilireàubi tureperie
ris. Eft autem murus,omníafi¿ nihil fimuh Tuenimqui occurris,quafifis omnia,
& nihilomniumfimul, habitas intra mtirum illum excelfum, quem nullum inge*
nium,fua uirtute fcandere poteft. Occurris mihi aliquando,ut cogitem te uidereia
te omnia,quafi ipeculum uiuum,in quo omnia relucent.Et quia uidere tuum, eft ici
re:tuncoccurrítmíhi,tenonuideréinteomnía,uti ipeculum uiuum, quiaficfcien*
tia tua,oriretur á rebus. Deinde occurris mihi, ut uidéas in te omnia, quafi uirtus fe
intuendoiuti uirtus feminis arboris,fi íeíntueretur,in feuideret arborem in uirtute,
quia uirtus feminis,eft arbor uirtualiter,&pofthoc occurrit mihi,quodnon Uideas
jiww. te^ ic omtlfa5Utj uirtus.Nam uidere arborem in potentia uirtutis,differt a uifione,qua arbor uidetur in adu.Ettuncreperto,quomodo uirtus tua infinita,eft ultri
fpecularem & femínalem,S¿ coincidentiam radiationis 8£reflexionís,caufeÓ¿ caut
íatí pariter,quod illa abfoluta uirtus,eft uifio abfoluta, quæ eft ipfaperfedio,6£
eft fuper omnes uidendimodostomnes enim modi qui perfedionem uifionis ex»
planant,fine modo funtuifio tua,quæ eft effentia tua Deus meus.Sedfine, Domi­
ne ptjfsime,utadhuc uilisfadura,loquatur ad te.Siuidere tuum,eft creare tuum,
non uides aliud â te, fedtuipfe esobiedum tuíjpfius(es enimuidens,S^uifibikat(^
uiderejquotnodotunccreasrésaîiasâ te Gulden's enim creare teipfum,ficur uides
teipfutn.Sed confolaris me,uita fpiritus mefiquoníam & fi occurrat murus ab fu rdi*
tatis,qui eft coincidentiae ipfius creare cum creari,quafiimpofsibilefit,quod crea­
re coincidat cum creari(uidetur enim quod hoc admittere,fit affirmare,rem efle an­
tequam fit:quando enim creat,eft,Sinon eft,quiacreatur)tamennon obftat: creare
enim tuum,eft efle tuum.Nec eft aliud3creare pariter & creari,quam efle tuum om­
nibus communicare,ut fis omnia in omnibus,& ab omnibus tamen maneas abfo*
lutus.Vocare enim ab eflè quæ non funt,eft communicate effenihilo,ficuocare, eft
creare,communícare,eftcrearí.Etultráhanccoíncídentíam,crearecum creantes tu
Deus abfolutus & ínfínítusjuec^ creas neq$ creabilis,licec omnia id fint quod funt,
quia tu es.O altitudo diuttiarum,quàm incompræhenfibilis esiquamdiu concipio
creatorem creantem,adhuc firm citra murum Paradifi.Sic quamdiu concipio crea­
torem creabilem,nondum intrauf,fed fum in muro
Sed abfolutam cum teuideo
infinitatem,cuinecnomen creatoris creantis,neccreatoris creabilis competiutunc
reuelatè teinfpicere incipio, & intrare ortum deliciarum : quia nequaquam es ah>
quid tale,quod dici aut concipi poteft,fed in infinitum,iiiper omnia talia, abfolute
fuperexaltatus.Non es igitur creator,fed plus quam creator,in infinitum : licet fine
te nihil fiat,aut fieri pofsttjtibi laus gloría,per fæcula ínfiníta,Amem

A

Quód Deus Uidetur abfoluta infinitas.

Cap¿

XIIÍ=-

OmineDeus,adíutoír te quæréntium,uideo te ín ortu Paiádifi,6¿nefcío
quiduideo,quía nihil uífibflíum uídeo,& hoc fcío folum,quía fcío me nefcírequoduideo,& nunquam fcíre pofle, néfcío tenomínarejquía nefcío quid fis,& ft quis mihi dixerit, quod nomineris hoc uel illo nomine,
eoipfoquodnominat,fcioquôdnoneftnomen tumTerminusenim omnis modi
fignifica-

D

Liber Pius.

19?

fignífícatíonísnóminum?eft murus,ultra quem te uídeo. Et fí ¿jais exprefferit conce
ptum aliquem, quo concipi poffís, icio illam conceptum, non effe conceptum tui:
omnisenim conceptas» terminatur in muro Paradifi, Et fi quis exprefferit aliquam
fimilitudinem,66dixerít,fecundumílíam te concipiendum: fcío fimiliter, illam fimi
Iitudinem,nonefletuam. Sic fi intelledum tui quis enarrauerir,uolens modum da
re,utintelligaris,hiclongeadhuc àteabeft. Separaris enim peraítiífitnum murum,
ab omnibus his. Separat enim murus,omnia quæ dici,aut cogitari poflunt,a te;quia
tu es ab his omnibus abfolutus, quæ cadere poflunt in conceptum cuiufciinqs » Vn­
de dum altíffímé eleuor,infinitatem te uídeo. Ob hoces inacceffïbilis, incompræhe
fibilis,innominabilis,immultiplicabilis,&inuifibilis. Et ideo oportet ad te accez
dentem,fuper omnem terminum,&finem,&finitum afcendere. Sed quomodo ad
teperueniet, qui es finis ad quem tendít,fíültráfinemafcenderedebet: qui ultra fi/
nem afcençlit: nonne hícíubíntrat,ín indeterminatum confafum,6¿ ita quo ad ftv
tdkdam,ígnorantíam66obfcurítatem, quæ funt confufîonis intelledualis. Opor-*
ter igitur intelledum ignorantem fieri,in umbra conftituí, fi te uidere uclit. Sed
quid eft Deus meus,hæc intelledus ignorantia, nonne doda ignorantia.Non igitur
accedi potes Deus, qui es infinitas, nifi per illum cuius intelledus eft, in ignoraría,
qui fcilicet fcit fe ignorantem tui. Quomodo poteft intelledus te capere,qui es infinitas.Scícfeíntelledusignorantem,S¿ te capi non polle, quia infinitas es . Incelli/
gcreenim infinitatem,eftcompræhendere incompræhenfibile. Scit intelledus fe
ignorantem te, quia fcit te fciri non pofie, nifi fciatur non fcibile, & uideaturnon ui/
líbíle,86 accedatur non acceffibile. Tu Deus meus,es ipfa infinitas abfoluta,quam
uideo efle finem infiniturm fed capere nequeo, quomodo finis fit finis, fin e fine. Tu
Deus es turjpfiusfinis, quia es quicquid habes, fi habes finem,es finis. Es igitur finis
infinitus,quia tuqpfius finis: quia finis tuus,eft efientia tua,efientia finis,non termi­
natur feufinitur, ¿n alio afíne,fed in fe. Finis igitur, qui eft Íurjpfíus finis, eft infini/
tus. Er omnis finis, qui non eft fuíjpfíus finís, eft finis finitus. Tu Domine,quia es fi/
nisomniafiniens,ideô es finis, cuius noneft finis, Ô£ fie finis fine fine, feu infinitas,
quod aufugit omnem rationem,complicat enim contradidionem. Quando igitur
affero,effeinfinitum finem,admitto tenebras lucem,ignorantiam fcientiamumpof/
fibile neceffarium, Et quia admittimus, finem finiti efle : neceffario infinitum admittimusTeufinem ultimum,feufinem finefine. Sedrionpoffumus non admittere,
entia finita, ita non pofiumus non admittereinfinitum. Admittimus igitur coincide
riam contradictoriorum,fuper quam eft infinitum. Coincidentia autem fllarfc contradídío fínecontradídíone: ficut finís fíne fine. Et tu mihi dicis Domine, quod fi*
cut alteritas in unitate,eft fine alteritate,quia unitas, ficcontradidio in infinitace,eft
fine contradidione, quia infinitas. Infinitas eft ipfa fímplícitas, contradidio fine ai/
aratione non eft. Alternas autem in fimplicitate, fine alterations eft, quia ipfa fim/
plicitas:omniaenim3 quae dicuntur de abfoluta fimplicitate, coinciduntcumipfa,
quia ibi habere eft efle. Oppofitio oppofítoríí, eft oppofítío fine oppofitione,ficuc
finis finitorum,eft finis fine fine. Es igitur tu Deus, oppofitio oppofitorum:quiaes
infinitusjôd quia es infinitus, es ipfa infinitas, in infinitate, eft oppofitio oppofito/
rum, fine oppofitione. Domine Deus meuSjfortitudo fragilium,uídeo tejpíam infinitatemefte: ideo nihil eft tibi alterum, uel diuerfum,tiel aduerfum. Infinitus enim,
non compatitur fecum alteritatem, quia cum fit infinitas, nihil eft extra eam: omnia
enim íncludít,8¿ omnia ambit infinitas abfoluta. Ideó quando effet ¿nfínítas,8¿ aliud
extraipfam,non effet infinitas, nequealiud .Infinitasenim,nonpoteft effenec ma/
sor,nec minor. Nihil igitur eft extra eam.Nifienim omne effe,includeret in fe infinitas^on effet infinitas; quod fi non effet infinitas, neque tunc effet finis,neque tuc
aliud, nec diuerfum, quæ fine alteritate finium, 66 terminorum, non poflunteffe*
Sublato igitur infinito,nihil manet. Eft igiturinfinitas,66 complicat omnia, 66 nihil
potefteffe extra eamthinc nihil ei alterum ueldiuerfum.lnfinitas igitur ficomniaeft,
quod nullum omnium, Infinitat^nuUumnomenconuenirepoteft: omne enim no/
N
men,

104

De uiiione Dei

men ,poteft habere contrarium. Infiniratiautem innominabili, nMpotéftefîecori/
eranum,neque i unakas eff cotum ,cut pars opponicur^neque eff e poreft pars,neque
ell magna mfinHas,nequeparua,neque quicquam omnium,quaefíue in coelo,fiue in
terra nominari poffrniufupráoi'nniaílla,eftinfinítasJnfínítas,nuIlieftm3íor,necmi
nor,hcc æqualis. Sed dum infinitatem confidero, non efie maiorem uel minorem,
cncunque dabtli: dico ipf am efie menfuram omnium,cum nec fit maior nec minor.
Et ftc concipio eam æquaiitatem effendi : talis autem æqualitas, eft infinitas, S¿íta
non eft qua lúa s, modo quo æquahtati opponitur,inæquale, fedíbiinxqualítascft
eq lalitas.Ingqualtcasem in in fini tare,eft fmeinpqualicatetquia mfinitas,fic& çquali
tasín infíní{ate,íft infinitas.lnfinita equa lita s,eft finís fine fine.Vndelicetnô fitnec
maior neç minor,non tame propcerea eft 2rquahtas,modoquo capitur aequalitas co
ira ¿la, fed eft infinita equalitas,quæ non capit magisnecminus. Et ica non eft magis
aequalis uni quàm alteri/ed ira æqualis uni, quod omnibus:ica omnibus, quôd nulli
omaium.Infinitum enfin noneftcontrahibile,fed manetabfolutum : fi eiïetcontra*
hibíleabmfínirate.noneffecínfínitum. Non eft igitur contrahibile ad aequalitatem
finiri, licet non fitalïcut inæquale. Inaequalitas emm quomodo conuenirec infinsfo,
cuinoncomienúnec magisnecminus . Infinitum ergo, nec eft datoquocunœaue
maius, aucminus,autinæqua!e.Nec propter hoc cftarquale finito,quia eft íüpraom
ne finitum,hoc eft per (eipfum, tunc infinitum eft abfolutum penitus, 6¿mcontrahí*
bde. O quàmexcelfuses Dominefupráomiiia,ó¿cumhochumdis,qui3ínomníb.
Síiofmiraseífeccont ahíbilís^ adaliquod nominabile, uteftlinea,autfuperficies,
aur ípmcs:a J fe attraheret id, ad quod cóncráherecur, QC implicat infinitum efie coti
tr-fmhile qin i non contraheretur. fed attraheret. Si enim dixero,infinitum contrahi
ad lineam,i ¿t cum dico infinitam lineam,tunc linea attrahiturin infinitum: definite/
n,m line j, eff h'uea,quando non habet quantitatem ¿¿finem .Infinita linea noti eft
i;iica,C-d linea in infinitareeft mfinitas. Ét ficut nihil addi poteft infinito : ira infini/
tum, non poreft ad aliquid contrahi, ut fit aliud quàm infinitum Infinita boritas,no
eft bomas, fed infinitas: infinita quantítas,noneftquantítas, fed infinitas, 6¿ ita de
ómnibus. Tu es Deus magnus,cuius magnitudinis non eft finis,¿¿ideo uideo te itnmenfiirabtlem omnium mcnfuram,ficutinfiniturnomnium finem. Es igitur Domi/
ne,quíainfinitus,fínepríncípío ¿¿ fine:es príncípíumfinepríncípio,S¿finisfinefi/
ne*, es principium fine fine,¿¿ finis fine principío, ÔCica principium quôd finis, S¿ita
finís,quôd pri icípíum,ó¿nequepiíncipíum,ncquefínís/edfuprápríncipium¿¿fí^
nemppfa abfoluta infimtas/empcr benediâa.

Quomodo Deus omnia complicat, fine alteritati
Caput
XIIH.
ideo Domine ex in fini tace mifericordix tuante infinitatem omnia ambio/
tem.No eft igitur extrá.te quicquam,Omnia autem in te,non funt aliud à re«
Doces me Do mine,quomodo alteritas, quje in ce non eft, etiam in 1 e non
eft,nec efie poteft,nec facit alteritas,qux in tenon eft, unam creaturam cfi e
alteram abalia,quamuísuna non fíe alia, coelum autem noneft terra Jicetuerumfir,
coelumefiecoelum ôûerram efieterram.Siigiturquæfieroalteritatem,quaenecpin
te eft,neq? extra te eft,ubí reperiam: g¿ fi noneft,quomodo terra eft alia creatura,quâ
ccdumtnam fine alteritate non poteft hoc concipi Sed loqueris in me Domine, S¿ di
cis,alteri tatis non effe pofitiuum principium, ¿¿ita non eft: nam quomodo alteritas
effet fine pnnc(pio,nifi ipfa effer principium &. infinitas.Non eft autem principium
effendi,akeritasiakeritasenimdícítur,anoneíle,qnód enimununoneftaliud,hinc
dicitur alterum. Alteritas igitur,non poteftefie principium efiendi,quia dicitur à no
ell e, neqj haber principium effendi, cum fit à non efie. Non eft igitur alteritas alú
quid: fed quod coelum non eft terra,eft,quia coelum,non eft infinitas ipfa,quæomne
effeatnbii. Vndequia infinitas,eftinfinitasabfoluta,indeeuenit,unumnonpofTe
«fie alíücfiSicuc efie Socraiis,ambit omne efie Socratict^in q iimplid efie Socratico,
nulla

V

Liber Pius.
nulla eft alteritas feuditierfitasmamomniu quæ font ín Socrate,eft effe Socratisjani
tasíndíuídualís,íta quód ín eo unico effe,complicaturomníGqux in Socrate font e&
fe,in ipfa fcílicetíndiuídiuli (implicitate, ubi nihil repedatur alterum feu diuerfum.
Sed in silo effè anico,omnia quæ elfe habent Socratica,funt 6¿ explicantur, & extra
illudnec fô^nec effepoffût. licet cû hoc,in eo effefimplicifsimo, oculus nô fit auris,
& caput nô fit cor,6c uifusnon fit auditus,6¿ fenfus non fit ratio.Neq? hoc euenit,ex
ahquo principio alterítatís,fed pofitofímplícífsitnoeffe: Socratico,euenitcaputnon
cite pedes3quia caput, noneft ipfum fimplícifsímum effe Socratica. Hinc efleeíus3
non ambit omne effe Socraticum Et ita uideofte Domine illuftrante) quod quia effe
fimplex Socraticum, eft incomunícale penitus ÔC incontrahibile, ad effe cuiufcunc^
md)ri:indeeffe unius membri,no eft effealterius,fed effe illud fimplex Socraticum,
eft effe omnium membrorum Socratis,in quo omnis effendi uarietas ÔC alteritas,qug
mebris eueit,eft fimplex unitasificut pluralités formara,partía,in forma toti>,eft uní
tas.Sicfehabetaliquo patftoDeus,tuueffe, quodeft infinitas abfoluto, ad omnia ea
quæ funt-Sed abfolute dico: ut abfoluta effendi forma, omnia formarum centradla/
ru.Vndemanus Socratis, quado feparatur â Socrate, licet poft abfcifionem, non fit >
amplius manusSocratis,manet tamen adhuc in aliquo effe cadaüerís.Hocexeoeft,
quia forma Socratis3qua: dat effe,non dat fimpliciter effe,fed effe cotracftum,fcilicet
Socmicumzdquoefle manus,eft feparabilis, quod nihilominus fub alia forma
maneat, fed fi femelfeparareturmanus,abeffeincôtrado penitùs,quod eft infinita
& abfolutff totahtérdcfínereceffetquíaabomnieffe, effet feparata. Grafías tibí ago
Domine Deusmeus,qui temíhí, quatum capere poílum, largiter oftêdis, quomodo
tu es ipfa ínfínítas,effeomníum côplicansfimplicifsma uirtute:quænon effet infini'
ta5nifi in fi ni t¿ unita. V i r tus enim imita,fortiôr. Quæ igitur uírtus ita unita eft, quod
tragis uniri nequit,eft infinita omnipotens.T u es Deus omnipotens,quia abloliïta fimplicicas,quae eft infi nitas abfoluta.
Quomodo aátualís infinitas, eft unitas,in quafigùrà
;
eft neritas.
Cap. XV.
Vftine adhuc feruulum.tític^ infipíentem,nífí quantum concefíerís:ut loquá*
tur ad ce,Deum fuum. Video ín hac pida facie,figuram infínítatisinam uifus
i
eftinterminatus adobíedurn,uellocum>6¿itainfinitus. Nonením pluseft
conuerfiis adubum, quàm alium, qui intuetur eam. Et quàmuis uifus eius fit
in feinfinicus^uidetur tamen,per quemlibet reípícíencem,terminar# quia ita quemli­
bet refpicitdecerminate,qui intuetur eam,quafi folum eum &nihil aliud. Videris igi/
tur niíhi Domíne, quafi poffe effeabfoluuôi infinita, formabile SC terminabile, per
omnem formâ.Dicimus enim potentia materia: formabííe,ell‘e infinitam,quia ntxncjj
perne ûs finietur. Sed refpondcs in me lux infinita, abfoluta potentiâ, effe ipfam infi/
nitatcm,quæ ukrá murum eft coincidentiae, ubi poffe fieri, coinciditcum poffe face/
re,ubi poientia,coincide cum adu. ¡Materia fetfifit in potentia, ad infinitas formas)
iion tamen adu illas habere poteft, fed per unam terminatur potentia , qua fublata,
terminatur per aliam » Si igitur poffe eife, materia: coincideret‘cum adu, ipfa effet
fíepocentía^quódadus, ô£ ficut fui tin potentia ad infi nitas form as,ita a du effet in/
finitiesformata.lnfinitasautemadu, eft fine alteritate, & non poteft effe infinitas,
quin fit unitas. Non poffuntigitur effe infinito: formse adu, led adualis infinitas,
«ftunitas. Tu igitur Deus,qui es ipfa infimitas, es ipfe unus Deus,inquouideo
omne poffe e ii e, effeadu. Nam abfolutum poffe, ab omni potentiacontradaad
materiam,ftuquancunq? pafsiuam potentiatrb eftabfolutum effe, quicquid enimeft
ininfinito effe,eft ipfum effe infinitum fimplicifsimum, ita poffe effCj omni a inin/
finitoeffe,eftipfum infinitum effe.Simibter
adueffe, omnia ininfinito, eft ip/
fuminfinitumeffe. Quarepoffeefièabfolutum, adu efie abfolutum,tn te Deo
meo,nonfuntnifitu Deus meus infinitus,omne poffe effe,tu es Deus meus Poffe
effematerís,eftmateríale,6¿ ita contradum,&nonabfolutum, fie & poffe effe, fen->
fibikuelrationale contradum eft, fedpenúusíncontradumpoffe, cumabfoluto
N *
fimpliciter.

Q

ws

.De uifione Dei

fimpliciter»hoc eft infinito,coíncídít.Quádoigítur tu Deus meus occiirrís tnihf»qQâ
it materia formabilis» quia recipis formam cuiufsibette íntuentísítuncmeeleuas.. uS
uídeam,quomodo íntuens te» non dat tíbiformam, fed ín te intuetur fe, quia â tere/,
cipiqid quod eft.Etíta id quod uiderís abintuenterecipere»hoc donas,quafi fis fpe/
culum aeternitatis uiuurn, quod eft forma formarum,in quod fpeculum, dum quiste
fpicicjuidet formam fuam,in forma formarn,quæeftfpeculn,à iudicatformâ, quant
older in fpeculo illo»effe figuram formae fùæ, quia fie eft in fpeculo materiali polito»
licet contrarium illius fíe uerum î quia quod uidet»in illo æternitatis fpeculo,non eft
figura,fed neritas,cuius ípfeuídens eft figura. Figura igiturinteDeusmeus,eftue/
rúas^ exemplar,omnium
fíngulorum quæ funt, auteffe poflùnt. O Deus,qui es
omni menreadmírandus, uíderís aliquando» quafi fis umbra,qui es lux* Nam dum
video, quomodo ad mutationem meam, uidetur uífos icons tuæ muta tus, QC facies
tua uidetur mutata,quia muta tus occurris mílií, quafi fis umbra,quæ fequítur muta/
rienem ambulantisfiedquiaego fumuíuaumbraj&tuueritaSjíudicoex mutatione
vmbvæ»uerïtatem mutatam.Es igitur Deus meus ficumbra,quod neritas,fic es ima/
go mea A cuiufsibet,quod exeplar. Domine Deus, illuftrator cordium» facies mea,
vera eft facies, quia tu mihi eam dedifti, qui es ueritas. Eft& facies mea imago,quia
non eft ípfa neritas, fed ueritatis abfolutæ imago. Complico igitur in conceptu meo»
uerítatem imaginem faciei meæ» & uideo in ea coincidere imaginem cum uerita/
te facials:!ca quod quanta imago»in tantumuera.EttunqoftendismihiDomine, quo
modo ad mutationem faciei meæ, facies tua eft pariter mutata, QC immutatatmutata
quia nodeferit ueritate faciei meae,immutata.*quia non fequitur m utatione imaginis*
Vnde ficutftcies tua,nôdeferitfaciei meæueritatem:fic etiam no fequítur mutatio*
nem,a Iterabilis ímagínístabfolutá enim ueritas,eft inakerabilitas»ueritas faciei rhe£»
eft mutabilis,quia fie neritas quod imago,tua auteimmutabdis»quiaficimago,quod
neritas. Veritatem facieime^abfoluta ueritasdeferere non poteft. Si enim clefereret
eam,abfoluta ueiitasJnôpoiïetfubfiftereipfafaciesmea,quæeftueritasmutabilis<k
Sicuideris ru Deus, propter bonitatem tuam infinitam, mutabilis :quía non deferís
creaturas mutabilestfed quia es abfoluta bonitas, non es mutabilis, quia rton fequeris mutabilitaterruO altitudo profundísima Deus,qui non deferís» ¿x fimul non fe/
quei is creaturas. O inexplicabilis pietas,offers teintueti te, quafi recipias ab eo efle»
èt conformas re d,ureo plus tediligat,quo appares magis fimilis eitnon enim poffts
musodidenofipfos Hinc diligimus id quod eiTenoftrum participat i comitatur,6£
ifr ílítudinem noftram ample¿iimur,quia repræfentamur nos in imagine,inqua noF
ipfos amamus . Oftendis te Deus quafi creatura noftram,ex infinitæ bonitatis tux
humilitate,ut fic nos trahas ad te. Trahis enim nos ad te, omni pofsibili trahendimo
do»quo libera rationalis creatura trahi çoteft.Et coincidit in te Deus» creari cuereareifimilitudo enim, quæ uidetur creari a me: eft neritas,quæ creat me, utficfaltem ca*
piam,quantum tibi aftringi debeam,cumin te amari coincídateum amare.Si enim e/
go me inte, fimílítudíne mea diligere debeo,ôC tunc maximead hoc conftríngor»
quandouideo te, mediligere utcreaturam & imaginem tuam: quomodo pater po­
teft non diligere filium, qui fic eft filius, quod pater < & fimultum eft diligibilis, qui
eft æftimatione filius, cognitione pater: nonne tu maxime, qui æftimatione exce*
dis filium, & cognitione patremî'tuDeusuoluiÎtijfilialcmdilecftioneminæftimati
oneconftitui,8¿uísfimilior filio æftimari»
intimior patrecognofcúquia es amor,
complicans tam filialem» quám paternalem diledionem* Sisergotn,qniesdulcifsi*
mus»amor meus,Deus meus,in eternum benedidus.
Quodnifi Deus effet infinitus,no nefiet finis defiderff*

XVL

Cap.

J On ceflat ignis ab ardore,nec^ amor defiderij»qui fertur ad te Deus, qui ea
i forma omnis defiderabilís,ó¿neritas illa, quæinomnidefideriodefidera/
tur. Vnde quia coepi ex tuo mellifluo dono»deguftarejncompræhenfibi/

I
1
■

”

km

{

[
í

'

¡

Liber Pius.

197

kmfuauitatem tuam, quæ tanto mihi fit gratior, quanto infinitior apparet: uideo,

quodobhoctuDeus^es omnibus creaturis incognitus,ut habeat in hac facratifsima
ignorantia,maiorem quieíem,quafíinthefauroinnumerabili,ó¿ínexhauribili.Mul/
tô enimmaiori gaudio,perfunditur ille,qui reperitthefaurum talem, quem icit peni­
tus innumerabilem infinitum, quàm quireperit numerabilem,S¿ finitum. Hinc
hsccfacratifsima ignorantia,magnitudinis tuæ,eft pafcetia intelledus mei defidera
bilifsima, maxime qtiando talem reperio thefaurum,in meo agro, itaquodthefau*
rus fit meus. O fons diuitiarum , uis comprxhendi poíTefsione mea, & manere in/
comprghenfibilis &infmitus,quia es thefaurus deliciarum,quarum nullus poteft fi/
nem appeteretquomodo appetitus poffiet appetere,non effe:fiue enim appetat elle,
fiue appetat non efle,uoluntas,ipfe appetitus quiefeere nequit, fed fertur in infinitiL
Defcendis Domine ut compraehendarís,6¿ manes innumerabílís,8¿ infinitus, Súnifí
maneres infinitus,non elles finis defiderq.Es igitur infinitus, ut fis finis omnis defiderij.Defiderium enim intelleduale,non fertur in id,quod poteft eifie maius,aut de/
fiderabilíus.Omneautemcitráínfinítum,potefteffemaíus.Fínís tgiturdefidern,eft
infinitus.Tu igitur Deus,es ipfa infinitas, quam folum in omni defiderio defidero,
ad cuius quidém infinitatis fcientiam,no poifium propius accedere, quam quod fcio
eam effe infinitam. Quanto igiturte Deum meum compræhendo magis incomprcehenfibilemiantô plus attingo te, quia plus attingo finem defidertjm^i * Igitur
Said mihi occurrit, quod te compraehenfibilemoftenderenititur,h0cabiido,
’ducit. Defiderium meum, in quo tureluces,meadteducit,quiaomnequod
finitum&compraehenfibile abiicitnn his enim quiefeere nequit, quia perte ducitur
ad te:tuautem es principium,fíne principio,^ finís,finefíne. Duciturigitur defide/
rium per principium xternum,aquo habet,quod eft defiderium,ad finem fine fine,et
hiceftinfinicus.Qiiodigicuregohomuncionon contentare!,de teDeo meo, fi fci*
tem te comprsEhenfibilem,eft,quia ducor per te ad te, incotnprçhenfibilem 6¿ infini
tum.Vídeo te Domíne Deus meus, ín raptu quodam mentali, quoniam ii uifus non
fatiatur uifu,nec auris auditu, tunc minus intelledus intelledu. Non igitur id quod
íatiatincelle&um, feu quod eft finis eius, eft id quod intelhgit,neque id fatiarepoteft,quod penitus nonintelligit; ied folum id, quod non inrelltgendo incdligit. Intelligibile enim quod cognofcit, nonfatiat, necintelligibilefatiat, quodpenitus
tioncognofciufed intelligibile, quod cognofcit adeo intelligibile, quod nunquam
pofsit ad plenum intelligi, hoc folum fatiarepoteft. Sicuthabenteminfaturabilem
famem,non fatiat cibus breuis,quem deglutiré poteft,nec cibus^ui adeam non per
uenihfed folum ille cibus, qui ad eum peruenit,6f licetcontinuedeglutiatur, tamen
nunquam ad plenum, poteft deglutir!: quoniam talis eft, quod degludendo non im«
minuitur,quia infinitus.
i
QuodDeus,non nifi unirrinus,uideri perfeibe poteft
Cap. XV IL
StendíftíDomínetemíhí adeo amabile,quod magis amabilis effe nequis:
es enim infinite amabilis,Deus meus. Nunquàm igitur poteris â quoquam
amari, ficut amabilis es, nifi ab infinito amante. Nifi enim effet infinité a/
mans,non effies infinité amabílis:amabilitas enim tua,quxeft,poffe íninfí
nitum amari,eft,quia eft pofíe in infinitum amare,â poffeiii infinitum amare,et pof
fein infinitum amarí,oritur amoris nexus infinitus, ipfi us infiniti amantis, infini/
ti amabilis,non eft autem multipit cabile.Tu igitur Deus meus,quí es amor, es amor
amans,amor amabilis ,S¿ amor, amoris amantis,amabilis nexus. Video in te
Deo meo>amorem amantem & amabilem, Et ex eo,quia uideo in te amore amante,
& amorem amabile,uideo utriufe^ amoris nexum,hoc no aliud,quam dlud,quod
uideoinabfolutaumtatetuatinqua uideo unitatem unientem, unitatem unibilem,
utriufqjunionem. Quicquid autem in te uideo,hoc es tu Deus meus. Tu es igitur
amor ille infinitus, qui fine amante,
amabili,éc utriufqj nexu, non poteft per me

O

N

5

natura/

198

De uiiione Dei

naturafís & perferas amor uiden.Quomodo ením poiïum cócípere’pcrfedífsíniS
8¿natural fsimu amorem,fineamanee,&amabili, QCunioneutríuíq#quodením a/
mor fit amans, ó¿amabífis,& nexus utriuf^jexperior in contracto amore^eÍTe deep
fentia perfccti amoris.Id autem, quod eft de eíTentía, perfedí amorís contradi, non
poteft decile abfoluto amori,a quo babee contradus amor,quicquídperfedionis ha
bet. Quam ó autem amor fímpli cior,tanto perfedíor.Tu autem Deus meus, es as
tnor pet fedífsimus
fímplíci fsímus-Tu igitur es ¡pía eíTentía perfediíTíma,S¿ fímplícífsíma, ¿V naturalífsima amorís* Hiñe in teamore, no eft al ud amans, aliud a/
mabskjÔL aliud utriufq? nexus,fed ídem,tuípfe Deus meus,Quia igitur íntécoíncí/
dit\amaHlecû am inte,ÔÎ amari cum amare, tunc nexus coincidentiæeftnexusefle
tiahs Ni bd emm inte eft,quod non fit ipfa eíTentía tua* illa igitur quseoccurrutmíhí
tria ebeJcíNet amans,arnabilis,0¿nexusífunt ipfa fímplicíísimaeflentía abfoluta*
Non funt igitur cría ,fed unum.IUa eíTentía tua Deus meus,qux occurrit mihi efle fíat
plici(sima,5f(utficdicam}unifsima;noneftnaturalifsima,0<perfedifsima,finetri/
bus praenominaris.Eft igitur eíTentía crina,S¿ tamo non Puntería ín ea,quíafímplícíf*
fima. Pluralitas igicunrríum prænominatorum,eft ita pluralitas,quod unitas,¿cuní/
tas,eftíca unítas5quodpluralícas:phiFaIitastríum,eftplurahtas,fínenumeropluralii
namplorah's numerus,non poteftefle fímplex uniras,quía eft numerus pluralis, No
igitur eft trium numeralis diflíndíp,quia illa eft eflenríalís; numerus enim, à nume/
roeflennaliter diftínguítur.Etquíáuníras eft trina,nôeft imitas numeri lingularis:
unitas enim numeri fíngularís,noneft trina- Omirabd-Gimus Deus,quineque
es numeri ímguíaris , neque numeri pluralis , ftd fuper omnem pluralitatem ÔC
fmgu antatem,unicrinus átríunus- Video igitur ín muro Paradift,ubies Deus
meus, pluralitatem, coinciderecumfingularitace>& ce ultra habitare perquam re/
mote.Doce meDomine,quomodo pofsim cócípere,idpofsíbde,quoduídeonecef
facium Occurritenirn mihi ímpofsibílitas,quod trium pluralius, fine quibus conci­
pere te nequeo,perfedum & naturalem amorem, fit pluralitas line numero. Quafi
quis dicar, unum,unum,unumídicír ter unum, nondictc tria, fed unum,&' hoc unum
ter,no pote ft ante dicere cer/ínecribJícet no dicar tria,nam cumdicit unum ter,repli
cari dem,& non numerat,numera re enim,eft unum alterare, fed unu-o à; idem, trini/
fer repi care,eft plurifícare fine numera Vndepluralitas,quæ in te Deo meOjperme
u detur,eft alteritas fineakeritate,quiaeftalteritasquæidentitas. Quando enimui/
dco,amante n non efle amabilem^ nexum efle nec amante nec amabilem? non fic,
uicko amantem noneíTeamabílem,quafÍamansfitunum, ÔÎamabihs aliud, ftd ui/
ae-> díftindionem amancís S¿amabilís,intrá murü coincidentiae,unitatis&akerita«
tK efle. V'nde diftindio il la,quæ eft intra murum coincidentia, ubi díftín du indis
fti dum coinciduntipræuenit omnem alteritatem & diuerfitatem, quæ inteHigipo/
teft. Cl audit enim murus potentiam omnisintelledus,hcecoculusuItráínParadí<*
fumiefpiciac. Id autem quod ijidet.nec dicere, nec intelhgere poteftieftemmamorei
tisfecretus thefaurus, Sobfconditus, quiinuenrusmanee abfeonditus, lepericur e*
tiim inrrà murft coincidëciæ,abfconditi manifeftí.Sed nó poífbmretrahí5á fuauítateuífionis,quínadhucalíquomodo mihiípíi refera,reucla i one diftindióís amaría
amabilis,
nexus. Na dulcifsímadeguftatíoeius, quámlúcGc^uidecur præguftabilis ín figúra.T u em fíe das Domine, qpín te uideo amote, quia uideo me amante. E«
quia uideome amare, me ipfír, uídeome amabilê, Sínaturaliftímu n ex ñ mee flem/
dec^ucríufq^egofum amas,egofumámabílis,ego fum nexus.Vnus eft igitamor,fí/
ne quo nô poli et aliquod triu efle.Ego unus ium,qui fum amas,& ille ic e qui fum am.?biiis,âf sile idê,qui funexus exurges ab amore,quomeamo:ego iùm unus,ôf no
fum tJia.Efto tgirur,quodamormeusfiteflentiamea,utiin Deo meo:tunc in unita/
te e fíen t’æ meæ, eflecmû prædidorü unitas, Ôdin trinitate triu prædidoru,efîentiæ
iinins^eftentc^ cunda ín mea eflènria cotrad:è}modo quo in ce ütdeo ueraciter&f ab/
foluréexiftere. Deindeamoramas,noneftècamoramabilismecnexus,6¿hocexpe
nor hac praxi.Nam per amorem amantem,que ad rem aliam excrâme extendo,quafí
ad anw

Liber Pius.

199

ad amabileextrinfecum,eÎïentiæ me«:fequiturnexus,quo illi retaftringor,quantum
ex me eft,quæ res mihi non fungitur eo nexu, quia me forte non amat* Vndelíceceá
amem,ita quod amor meus amans,fe extendat fuper ipfam:tamen non trahit fecum
amor amans meus,amorem amabilem meum; non enim fio amabilis ei, de me enim
non curat,licet ipfam ualde amem, fi cut filius aliquando de matre non curat: quæ ip/
fum tenerrime diligit.Etita experior amorem amantem, non efle am orem amabile,
necnexum/eddiftinguiuideoamâtem^bamabiliô^nexu.Quæquidemdiftindio,
non eft in eíTentía amoris,quia non poflum amare, fiue me, iiue remaliamàme, fine
amore,fíe amor eft de eíTentía trium. Er fic uideo, trium prædidorum fimplícifsimá
eflentiam,licet inter fe diftínguantur. Exprefsí Domine,qualemcun¿^ prçgufta
tionemnaturæ tuæ>infimilitudine.Sedparcemifericors,quianitorJnfigurabflem gu
ftum dulcedinis tuæ,figurare. Si enim dulcedo pomi incogniti, manet omni pidura
figura infigurabilis, &omníuerbo inexpreisibilis : quis fum ego mifer pec/
cator,qui nitor teinoftenfibilem oftendere,& te inuifibilemuifibilem figurare,^ il/
Jam infinitam,& penitus inexprefsibilem dulcedinem tuam, fapidam facerepræfu/
motquam nunquam adhuc guftare merui,&per ea quæ exprimo, eam potius pama
quâm magnam facio. Sed tanta eft bonitas tua, Deus meus, quod etiam finis cæcos
de lumine loqui,& eius laudes præconifare.de quo nihil fciuntnecfcirepoflunt5nifi
eis reueletur.Reuelatio autem guftum non attingit,auris fidei,non attingit dulcedinemdeguftabilem.Hocautem tu Deus reuelafti mihi, quia nec auris audiuir,net tn
cor hominis defcendit,infinitas dulcedinis tuæ,quam præparafti diligentibus te. Re
uelauit nobis hoc,Paulus magnus Apoftolus tuus,qui ultra murum coincident içra P4wíw>
ptus eft,in Paradifum,ubi folum reuelaté potes uideri,quiesfons deliciarum. Cona
tus fum me fabiicere raptui, confifus de infinita bonitate tua, utuiderem ce ínuifibilem,fiíuifíonemreuelatam írreuelabilem. Quo autem peruení,tu fcis, ego autc nef/
c¿o,SC fufficít mihí gratia tua,qua me certum reddis,te ïnconpræhenfibdem eífe,fiC e
rígís in fpem firmam,quod ad fruitionem tui,te duce perueniam.
Quod nifi Deus trinus eiTe^noneiTerfoeliciras.
Cap. XVÍII.
Tínam Domine aperirent oculos metis omnes, qui eos tuo dono funt afle
cuti,&mecuuiderent,quomodo tu Deus Zelotes, quia tiiamor amans, nt
hil odiflepotesdn te enimDeo amabili,omnia amabilia complicanti,omne
amabile amas,utfic uiderent mecum,quo foedere aut nexu, fis omnibus li­
nitus.Diligis tu Deus,amans ita omnia, quodfingula, expandis amorem tuum, adi
omnestmulti autem te non diligunt, qui tibi perferunt aliud á te. Si autem amor ama/
bilis,non effet diftindus,ab amore amante,efles omnibus adeo amabilis,quod nihil
prêter te amare poflent, ÓC omnes ra tionales fpiritus, necefsitarentur ad tui amorem.
Sed tam nobilis es Deus meus, ut uelis in libertate efle ra tionalium animarum te di­
ligere, uel non.Quapropter ad amare tuum,non fequi tur,quod ameris.Tu igitur De
us meus,amoris nexu, omnibus unitus es, quia expandis amorem tuum, fuper om­
nem creaturam tuam.Sednon omnis rationalis fpiritus, eft unitus tibijquia amorem
fuum, non in tua amabilitatem proijcit, fed in aliud, cui unitur £¿ neditur. Defponfafti omnem animam rationalem,amore tuo amante,fed non omnis íponfa te fpon/
fum amat, fed fæpifsimêalium cui adhæret Sed quomodo poflet attingere, finem
tuum,fponfa tua,Deusmeus,animahumana?nifitu eflesdiligibilis,ut fic te diligibi
lem diligendo, ad nexum ac unionem fœlicifsimam, pertingere poffet: Quis igitur
negare poteft,te Deum trinum,quando uidet,quod neque tu nobilis,neque naturalis
perfedusDeus efles, nec fpiritus liberi arbitrijefler,necipieadtuifruirionem
fiC foelicitatem foam,pertingere pofleufi non efles trinus fiC unusfNam quia es intel/
ledusinteIIigens,fiCintelledus ¿ntellígíbílís,S¿ utriufque nexus,tunc intelledus cre/
atusante Deofuoincelligibili,unionem tuifiCfoelicitatemaffequipoteft. Siccum
fis amor amabilis,poteft creata uoluntas amans,in te Deo fuo amabili,unionem 6C
foelicitatem aflequiiqui enim recipit te Deum,lucem receptibilem rationalem, ad ta
lem ufque tui unionem peruenirepoterit, ut fit tibi imitus, ut filius patri. Video Do/
N
mine

V

200

De uiiîone Dei

mine(teilluftrante)naturam rationalem, non poíTe uñíonem toi áíTéquf, nífí qüfa
mabílís & íntellígibili s. Vnde natura humana,non eft unibilís tibí Deo amantíffic e/
ním non es obiectum eíusjíed eft tibí uníbílís,utDeo fuo amabilqcum amabile fit a*
mantis obiecftum.Síc pariformiter,intelligibile eft obiecftum intelle<ftuà:dicimus au*
temíduerítatem,quodob¿e(ftum*QuarecuDeusmeus, quoniam es ueritas intelli/
gibilis,cibi uniri poteft intelledus creatus* Et fíe uideo, humanam rationalem natu/
ramtutediuinae íntellígibíli & amabilGtantum unibílem,0£ quód homo te Deum re/
cepubilem capiensjtranfit innexum,qui ob fui ftritftitudinem,filiationis nomen for
tiri poteftmexu enim filiationis, non cognofcimus ftridiorem. Quod fi hic nexus
unionis eft maximus,quo maior efle nequit,hoceuenireneceffe erit, quia fi tu Dens
amabilis,plus diligi non potes ab homineitunenexus ille ufep ad perfedifsimam fi­
liationem perueniqut filiatio illa fit pérfecftío, complicans omnem pofsibilem filia*
tionem,per quam omnes filij, ultimam fcelícitatem &perfedionem aftequuntur.ln
quo altilsimo ftlio,filiatio eftut ars in magiftro, aut lux in fole. In alrjs uerp*ut ars in
difcipuliSjautluxin ftellis*
Quomodo Iefos,ell unio Dei & hominis*

Cap.

X IX*

Go ineffabiles gratias tibi Deo,uitæ
luci animar meae. Nam uideo nunc fá
dem,quareu€lationeApoftolorunvenetcacholicaEcddia:quomodofcdi
cet,tu Deus amans,de te Deum generas amabilem,atque quod tu Deus ge
nitus amabilis,es abfolutus mediator. Per te enim, eftomneid, quod eft,dd
elfo poteftîtu ením Deus uolens feu amas,in te Deo amabili, côplicas omma.Omnè
enim quod tu Deus ais autcocipis,eft in teDeo amabili coplicatum.Nonenim eí&
poteft qutcquâm,nifi illud uelis efte.Qmnia igitur,in conceptu tuo amabili,caufam
feti rationem habent eifendi,neque eft alia rerum omnium caufa,nifi quia fie tibi piacct, nihil placet amanti ut amanti,nifi amabile.Tu igitur Deus amabilis, es filiusDd
amantis patrisdn ce enim eft omnis coplacenuapacris lta omne effe creabile, coplf
catur in teDeo amabili. Tu igitur Deus amans, cum ex te fit amabilis Deus,uti fili/
us à pacrexin hoc quod es Deus pater amans, Dei amabilis fiHj tui,es pater omnium
quæfune.Nâ coceptus tuus eft filius,omnia in ípfo, 8¿ unio tua> QC tuus coceptus,
eft adas ó¿ operatio exurges, in qua eft omnium a dus Ô6 explica tío* Sicutigitur esc
re Deo aman te,genera tur Deus amabilis, quæ generatio eft conceptio : i ta procedit
exteDeo amance3ô£ conceptu tuo amabili,ace genito, a dus tuus Á tuus conceptus^
quieft nexus necftens,S¿ Deus uniens te,&f conceptum tuum, Quemadmodum ama
re,unit amantem S¿ amabile,in amore, S¿ hic nexus, fpirims nominatur; fpírítus ením
dí ut motus,procedens á mouente,& mobili.Vnde motus,eft explicatio conceptus
moucatis. Explicantur igitur omnia, in te Deo fpiriiufanAo,ficuc;concipiuntur,iii
te Deo filio. Video igitur,quia tu Deus fie me illuftras,quomodo omnia in te Deoi
filio,Dei patris funt,ut in ratione^onceptu^caufa/eu exemplari. Et quomodo fílius¡
eft medium omnium,quia ratio. Mediante enim rationed lapientia, tu Deuspateç
omnia operaris,&fpírítus feu motus, ponícconceptumratíonísínefíédinficutex/.
perimur,arcam in mente artificis poní,mediante uirmte motiua,quæ ineft manibus*
in efFedu. Video deinde Deus meus, filium tuum effie medium unionis omnium, ui
cunela in te,median te filio tuo,quiefcant. Et uideo lefum benedieftum, hominis fili/
um,filio tuo unitum altifsime,& quód fílíushominís,non potuit tibi Deo patri unirijulfi mediantefilio tuo,mediatore abfoluto* Quis non aldfsime rapitur, hæc arten/
tiusprofpiciensj Aperis enim tu Deus meus mihi miiero, tale occultum,ut intueat
hominem non pofte, te patrem intelligere,nifi in filio tuo,qu¿ eft íntellígíbilís& me­
diator,^ quod ce intelligere,eft tibi uniri. Poteft igitur homo tibi uniH,per filium tuum,qui eft medium uníonís,&L natura humana altiisimecibi unita, in quocunque ho>
mine hoc fuerit,no poteft plus medio uniri,quam unita eíbííne enim medio,tibi uni­
ri nequit. Vnitur igitur medio maxime, non tamen fit mediu. Vndecjjuisnonpofljc
fieri mediumjcum fine medio no poffit tibi qnirqfic tamen iungitur medio abfoluto,
quM

A

Liber Pius.

2oí

iquód ínter ipfam S¿ filítxm tuum,qui éft medium abfóIuhíffi,ntíi!Í médiáre poteft. Sí
ením aliquid mediare pollet, ínter naturam humanam, & medium abfolutum: tunc
tibí al ti Îsîmè no uniretur+01efubone,ùideo in te naturamhumanamalcifsimeiun/
gi Deo patri,per unionem al ti fs imam,quam fungitur Deo filio,mediatori abfoluto.
Filiatio igitur humana, quia tu filius hominis, filiationi diuinæ,intelêfu alcíísíme
unita eft,ut merito dicaris filius Dei ÔC hominis: quoniam in te nihil mediat, inter fi­
lium hominis, & filium Dei.In filiatione abfoluta,quas eft filius Dei, omnis complica
tur filia tío,cui filiatio humana tua lefu^ft fu preme unita. Subfiftit igitur humana fi/
líaríotuaíndíuína,nonfolumcomplícíte, fed ut attracftum ín actrahente¿ QC unicum
ín uniente, & fubftantíatum in fubftanciante. Non eft igitur poffibilis (eparafio, filij
hominís,áfílíoDei,ínteIefu.Namfeparábilítas euenít éxhoc, quódimio potuit ef/
fe maior,ubi autem unio non poteft effe maior, nihil mediare poteft. Separatio igi/
tuition habebit ibi locum, ubi nihil mediare poteft, inter unita. Vbí autem unitum
noníubfífticín uniente, unio non eft altifsima; maior namque eft unito, ubi un,icunt
íübfíftit ínuniente,quam ubi unitum,feparatimfubfiftit;feparatio enim, eft remotio
ab unionemaXima.Sic uideo in relefumeo, quomodo filiatio humana, quaes filius
hominis,fubfiftit,mfiliatione diuina,qua es filius Dei, ficut in maxima unione, uni/
rum in uaiente.Tibi gloria Deus,in fecula.

Qnomodo mtdlígítur leftrspopulatio dilùnæ&humarix natiirx;
Cap. XX.
Stendis mihilux indeficiens, maximam’ unionem, qua natura humana irt
ïefnme0,efttaæ naturae diuina unita,non effe quouifmodo, infinita unio
ni fimilem. Vnio enim, qua unionem Deus pater,es unitus Deo filio tuo,
eft Deus fpidtaffahâüs,&ideô eft infinita unio:pertingitenim,in idencf
ratem abfokiram,8¿ effentialem.Non fic,ubi naturàhumana, unitur diuinæmam hu­
mana natura,non poteft tranfire,m iniionemcum diuina eflentialem, fient finitum,
non poteft infinito infinite uniri,tranfiret enim in identitatem infiniti, ÔC fie define/
ret elfe finitum,quando de eo aerificare tur ínfinítiim.Quaproptcr,hæc unio, qua na
turahumana,eft naturasdiuitiæunita: noneft,nifi attradfio naturas humanas, ad diitf/
üam in alcífsimo gradu,ita quod natura ipfa humana,ut calis,eleuatiús attrahi nequit.
Maximaigitureft unio,eius naturghumanæur humanas, ad diuinam:quia maior effe
tiequic,fed non eft fimplicitermaxima
infinita,ut eft unio diuina.Video igitur ex:
benignitate gratiæ tuae,in te leía,filio hominis,filium Def.ôf in filio Dei,pacrem.
In te autemfilio hominis, filium Dei uideo: quia ita es filius hominis, quod 8¿fili/
vs Deiin na ura aturada fim'ca,uideo naturam attrahentem infinitam,uideo in fi­
lio abfoluto, patrem abfolutum, filius enim non poteft ut filius aide ri, nifi patfcr ui*
deatur. Video ín te Iefu filiationem diuinam, quæ eft ueritas omnis filiationis, Si pa<
ríteraltífsimamhumanáfiliátíonem,qugeft propinqirífsímaímago,abfolut£fíliatÍ0
nis.Sicut igitur imago,ínter quam 0¿ exemplar,non poteft medíareperfecftíór ima­
go,propinquifsimefubfiftit ínuerítate , cuius eft imago : fie uideo naturam tuam
humanam,indiuina natura fubfiftentem. Omniaigitur innatura humana tua uideo,quas uideo in diuina,fed humaniter illa effe uideo,in natura humana,quæ fune
ipfadiuina ueritas innatura diuina. Quæ humaniter uideo effe ín te lefu, fímí litado
funtdiuinaenaturae,fedftmil(tudo, eft line medio iunefta exemplari, ita quod magis
fimilisneceffe,neCcogitad poteft. In natura humana feu rationali, uideo fpiricurrt
rationalemhumanum,fpiritui diuino, qui eftabfolura ratio¿ftriáífsim¿unitum:6¿
fie imelledum humanum, intelIecftaídiuínOjSí omnia in intelledutuo, kfu. Intel/
tí gis enim omnia lefthuc Deus. & hoc intelli gere, eft effe omnia. Intelligis omnia ut
homo,&hoc intelligere,eft effe fimilitudinem omnium. Non enim res intelligitur
per hominnm, nifi in fimilirudine, lapis non eft inintellecftu humano, ut in cau/
fa uel ratione fua propria, fed ut in fpecie
fímílitúdíne. Eft igitur ín te lefu
unicum, ¿ntelligere humanum, ípfi ¿ntelligere díuino: fícut perfecftifsímá ima­
go , uerítati exemplari ♦ Acfí ín menee arcíficis, conftderarem formam arcae ídealem, fpeciemarcaperfeíftífsíméper magiftrum ipfum, fecundum ideam faeftæ,
N $
quomodo’

O

202

'

De uiiîonc Dei

quomodo tunc forma ídealis,eft neritas fpecieí,6¿ unita ei at neritas imagini,tn uno
magiftroáta in te Íefu,magíftro magiftrorum,uideo abfolutam ídeam,rerum omni
um,pariter ÔC fpeciem fimilítudínaríam earundem,sltifsím¿ uniri. Video lefu bone,
te intra murum Paradifí:quoníam intellectus tuus,eft neritas pariter QC¿mago,S¿ cu
es Deus,pariter creatura: infinitus pariter & fínitus.Et non eft pofsíbile, quod d/
trá murum uídearís:es enim copulatio,diuinæ creantis natura,^ humanæ creatae na
curae. Hoc autem inter tuum humanum intelledum}& alterius cuiuslibet hominis,
interefTe uideo 3 quod nemo hominum fcit omnia, quæper hominem feíri poffuiit:
quia nullius hominis intelledus, eft ica confondus exemplari rerum omnium, ut(i/
militudo ueritati,quin poffic propinquius coníungí,ó¿magis in adu conftitui,
deó non tot intelligit,quin plura intelligere poflet,per acceflum ad exemplar rerum,
a quo habet adualitatem, omne adu exiftens. Tuus autem intelledus, adu omnia
per homine intelligibilia intelligit:quia irue natura humana,eft perfediffima,0fex2
plarifao coniundifsima Ob quâ quide unione,intelledus tuus humanus,omnë crea
tumexceditintelledum, ín perfedíone ¿ntellígendí. Omnes igitur rationales fpiri­
tus,longé funt infra te,quo rum omnium,tu lefu magifter & lux exíftis, QC tu es perfe
dío,S¿ plenitudo omníum,8¿per te ad abfolutam uerúatemjanquám per mediato/
rem accedunt.Tu enim es uía adueritatem, pariter ipfa ueritasttu es uia ad uitam
íntelíed:us,paríter
uita ipfajtu es odor cibi lætitiæ,pariter S¿ guftus lactíficansJSis
igitur dulciísíme lefu,temper benedídus*

Quod fine Íefu,nónfitpofsíb ilis fcelící cas.

Cap. XXL

Efu finis uniuerfi,in quo quíefcít,tanquám in ultimo perfedionis, omnis creatis
raitu es omnibus huius mundi fapientibus penitus ignotus,quía de te contradi/
doria uerífsima affírmamus,cum fis creator pariter & creatura,attrahens pariter
& attradum, finitum pariter & infinitum. Stultitiam afferunt,id crederepofsibi/
le. Fugiunt igitur nomen tuum,
lucem tuam, qua nos illiuminafti, noncapiunti
fed cum fe putent fapiences,ftulti,ê€ ignorantes,^ cæci manet in æternum. Si autem
crederent,quod tu es Chriftus, Deus & homo, & uerba Euangelíj, ut tanti magiftri
reciperent,g¿cradarenc:clarífsimétandeconfpicerent,omnía in comparatione illius
lucis,in fimplícitate uerboru tuorS ibi occultata, penitus efie denfifsima j tenebras,
et ignorantiam.SoIi igiturparuuli creduli, hanc confequunrur gratíofífsímá SC uiuifi
cam reuelationem.Eft enim in tuo facratifsimo Euangelio, qui cibus eft cœl effis, uti
in manna,omnis dulcedo defiderí) abfcondíta,qu3e non poteft deguftari,nifi percre/
dentem & manducantem .Si quis enim credit & accipit, experitur uerifsime, quia tu
cœlo defcedífti,ó¿ folus es magifter ueritatis.O lefu bone,tu es arbor uitæ, in Paradi
fodeliciarmnemo em potent cibari,uita defiderabilfnifi exfrudutuo.Es cib.prohibi
tus ïefUjOmnib.fîliisÀdae5qdeParadeifoexpulfi>in terra,in qua laborat,qugrut unde

I

uiuât Oportet igitur omne homine exuere,ueterepræfiïptionis homine,induere,
noua humilitatis hominem,qui fecund ff te eft,fi intra Paradifum deliciara, uitxcibi
fperat deguftare.Vna eft natura,nouí oC ueteris Adam, fed eft in ueteri Adam ani­
malis, in tenouo Adam fpiritualistquiain te lefu, eft unítaDeo, qui fpírituseft*
Oportet igitur omnem hominem, ficut per communem naturam humanam fui i/
pfius S£tui ,ita8£inunofpiritutibi lefu uniri: ut ficinfuanatura,tibí lefu commu­
ni accedere pofsit , ad Deum patrem, qui eft inParadifo. Videreigitur Deum pa­
trem ce lefum filium eius:eft effe ¿n Paradifo,6¿gloríafempíterna:qtn'a extra Pa/
radífum conftitutusj non poteft talem habere uifionem, cum nec Deus pater,nec
tu lefu,fis extra Paradifumreperibilis. Omnis igitur homo, felicitatem afiecutus eft,qui tibí lefu ut membrum capiti, unitus eft. Nemo poteft uenit ead patrem,
nifi per patrem attradus. Tuam lefu humanitatem, per filium fuum, pater attra/
xít,6¿perte lefu, omnes attrahitpater homines. Sicut igitur humanitas tua lefu,
eft filio Dei patris unita , tanquam medio, per quod pater ipfam attraxit : ita
cuiuslibet hominis humanitas, tibi lefu, tanquam unico medioper quod pater om/
nes

Liber Pius'.

idj

©míes attrahit homines^ eft imita. Es igitur ïefu,fînequo impofsibiîe eft, quenquàm foelici tare affèqut Es lefu reuelatio patris. Nam pater eft omnibus inuifibilisi
& tibi filio fuo,folum uífibílís, QC illi poft te,qui per te & tuam reuelationem, ipfum
uidere merebicur.Tues igitur uniens omnem fodicem,domnis fcelix in te fubftfti^
ficut unitum in uniente. Nullus fapientum huius mundi, foelicitatem ueram capere
poteft,quando ce ignorat. Nemo fcelix uidere poteft patrem, nifi tecu lefu,intra Pa/
radifum.Defœliceuerificantw contradicftoria,ficutde te lefu,cum tibi in rationali,
naturali,& uno fpiritufitunitus.Subfiftit enim omnis fpiritus fodixin cuo. ficutuiin/
ficatus in uiuificante. Videt omnis fpiritus fcelix, inuifibilem Dcum,â£unitur in te
lefu,inaccefsibifi & immortali Deo .Et fic finitum, in te unitur infinito & inunibili,
& capitur incompræhenfibilis,fruitione Œterna,quæeftfœlicitasiocund!Îsima,nurv
quamconfupdbiIis*MiferereIefu >miferere,&da mihi reuelateuiderete>&íaluafacfti
eft anima mea»
QuomodoIcfusuideat;&operatusfir.
Cap. XXIL
”TOn poteft oculus mentis fatiari,uidendo telefu, quia tu es complemetinn
I o|Brris mentalis pulchn*tudínis,8¿inhaciconaconíicio> mirabilem ualde
*c ftupidum uifumtuiijefu fuperbenedide. Nam tu lefu,dum in lioc fenft
bili mundo ambulares, carnets nobis finiilibusoculisutebaris.Ciiillis ez
nim,non fecus quàm nos homines, ununi & unum uidebas, erat enim in oculis tuis
fpiritus quidam,quí eratorganiforma,quafiíénfíbilisanima,iíi corpore animalis» In
eofpiritu,eratuis nobilis dii cretina,per quam uidebas Domine diftindehoccolora/
tum ftc,&z aliud aliter» Arque adhuc altius, ex figuris faciei & oculorft, hominu quos
uidebas,uerus erasiudexpafsiorium animae, i'ræ, lætitix,
triftítíaé. Atque adhuc
iubrilius,expaucisfignis,c0prehendebasid,qiiodinhominis mentelatebacfnihiljC
him in mente conci p dur,quod non in faci e,ôf maxime in oculis, aliquo modo figne*
iur,cum fit cordis nuricius)multo enim in his omnibus indicijs, ttcrius attingebas in
teriora animaequam quiicp creatus fpiritus.Ex uno enim aliquo, licet parue» ualde fi/
gnó,cotum uidebas hominis conceptum, uti intelligentes expaucis uerbis, omnem
longum peruidentexplicandum fermonem præconceptum,Sc benèdoâi,dum paruo tempore inficiunt oculos m librum,totum,acíi legiifent,recitant feriptoris intent
tum.Excellebas lefu in hoc uifionis genere, omnes omnium hominum praeteritorír¿
præfentium,& futurorum perfecciones., uelocítatess6¿ acutíes, ôfhæcuifio humana
crat, quæfine carnali oculo non perficiebatur. Fuit tamen ftupenda& admirabilis.
Na fihomines reperiuntur,qui longa &zfubtilidifcufsiÔe,mentêfcribetiris,fub tunc
houíter fídis, S£ chsracfteribus, inuiiïs fignis, ïegimtîtu lefu fub omni figno
fi/
gura,omnia uidebas. Sialiquando homo repertus legitur, qui cogitationem ititerrd
gantis eum,uidit ex quibufcuncp oculi fignis,etiam.fi metrum aliquod mente canta/
bat,melius omnibus tulefu,exomni nutu oculorurn,omnem conceptum deprachen
debas.VidiegomUiieremfurdam,qugexmotulabiorum filiæ,quern uídít,omnia ac
fiaudíuiffetintéilexít.Si hoc ex confuetudinelonga5fi'c eft pofsibiíe in fordis,mu
tís, religí oíi s, qui per figna fíbi loquuntunperfecliús tu lefu, qui omne feíbile adfui
fciebas, quafimagiftermagiftrorum, ín mínímis&nobis ínuifílibus nutibus 6¿f¿/
gnísjuerum de corde eius conceptu, faciebas indicium. Sed erat huic tuæ humanæ
perfecftifsimæjlicetfinica! uifíoní,ad organum contractas,abfoluta QC infinita uifio u/
nita:per quam quidem uifionem,omnia pariter lingula,ut Deus uidebas,tàm ab/
fentia quam prefentta,tam pretérita quamfutura»Videbas igitur feroculo humano
accidentia uífilíilía : feduifu diuino abfoluto, rerum fubftantiam. Nemo unquam
incarne conftitutus, prœtertelefu, fubftantiamuidit,aut rerumquidditatem. Tu
folus animam
fpsritum,& quicquidínhomíneerat, uídtftiueríísímé Namficut
tiis intelkdiua in homine, unita eft uirtuti animali uifiux, ut homo non folum
uideac, ut animal, fed etiam difeernat ôdiudicet, uthomotitauifus abfolutus,
unitus eft in te lefu, uirtuti humanae intelleduali, quæ eft diferetio in uifu atiimalh Vis iiifiua animalis in homine^non in feafed in anima rationalUanquam in
iorma

¡ jk
•
I

204'

DeuiiîoneDci

forma totías>fubfíftít:fic ais ttifîua intelleduaîis,non ín fe,in £c Mi, fed inuirtuteutfíua,abfoíuta,fobfíftít‘0 admirabilis uííus tuus,lefu dulcifiíme. Experimur aliquo­
ties,quomodo prætereunte oculo depræhendimus,fedquianon fuimus íntentí,ut
dífeerneremus quíseflét,uefcimus indicare interrogando orne noti præcereuntis,li/
cet feíamus aliquem pmeríífst Videmus igitur illum animaliter, fed non uídímushu
maniter,quía uím diferetiuam non appUcauímus. Ex quo comperímus, naturas uiiíum,0¿ fifintunitse launa forma hominis, maneat tamen diftindaq&diftindas ha
bent operationes. Sic ín te uno lefu, uideofimiliquodammodo,hbmanamintelle/
dualem naturam,diuinæ naturae uni cam,& quod paríformíter, ut homo operatus es
plurima,atqueutDeus mirabilia multa, fuprá hominem. Video lefu piifsime, intel/
ledualem namram,effeinrefpedufenfibilisabfolutam,6£ nequaquam uri fenfibt/
lis eft,finitam,& ad organum alligati, queadmodum uls uifiua fenfibilis,eft oculo
alligata : fed improportionabiliter abfolutior efforts díuína, fuprá intellediuale. Nâ
intelledus humanus,ut ponatur in adu,opus habet phantafmatibus,& phantafmata,fine fenfibus haberi nequeimt,&fenfus,fine corpore non fubfiftunt, obhocuis
humani intelledus eft contrada,&parua,índígens praenarratis Diuinusuèrô Intel/
ledus eft ipía necefsitas,non dependens,nec indigens aliquo, fed omnia eo indiget,
fine quo non poflunt efle. Attentius confidero,quomodo alia eft uisdifcurfiua,quae
ratiocinando difeurrit quærit:aiia quæiudicat,Ô£ intellígít. Videmus enim canem
dífcurrere,6¿ quærere dominum fuum,6¿ dífeernere illum, &C audire uocationê eius.
Hic quidem difcurfus,eft in natura animalitatís, in gradu fpeciftcæ perfedí onis cani
næ. Adhuc alia reperíuntur animalia,lucidioris di feu rfus, fecundum perfedíorem
fpecíem,8¿ hícdífcurfus in homine, proxime accedit ad uirtutê intelledualem, ut fit
fupremitas perfedionis fenfibflis, multos gradus perfediois, Sf innumerabiles,fub
intelleduali continens,prout fpecies animalium, nobis patefaciunt. Nulla enim fpe
cies eft: quae gradum perfedionis proprium fibi non fortiatur. Eft etiam quifq? gra­
duum latitudinem habens,intra quam uídemusíndiuíduafpecíeí,uaríé fpeciempar
tícípare Intelledualísuero natura,paríformíter fub díuína,gradus habetinnumerabiles. Vade ficut intelleduali, complicantur omnes gradus, fenfibilisperfedioníst
(íc*”íidiuína,omnes gradus, intelledualís perfedionis, (íc fenfibilís, &C omnium.
Ita ín telefu meo, uideo perfedionem omnem. Nâcum fis homo perfedifsímus,ín
teuideo intelledum,uírtutírationali feu dífeurfiuæ,quæeftfupremitas fenfitiuæ,u/
nirí.Et fie uídeo,íntelleduín ratione,quafi in loco fuo?ut locatu ¿n loco3quafí cande
lamin camera,quæ illuminat cameram,
omnes parietes,totum ædificiu, (ècun/
dum tamen gradus diftantiæ,plus
mí nus. Video deinde, íntelleduíínfua fupmíta
fe uniri,diuinu uerbií,atcp íntelledü ipfum,loen efle,ubi uerbu capíturutí ín nobís ex
perímur,íntenedulocSefíé,ubiuerbumagíftrí capítur,quafíluxSolís,íungaturcá
delæ prælibatæ.llluminatenim uerbtiDei,intelledum;ficutlume Solis, bunemudír.
In te igitur lefu meo, uideo uita fenfibilem, illuminatam lumine intelleduali, uitam
tntelleduale, lumen illuminans, atep illuminatum, & uitam diuinam illuminantem
tantum.NamS¿ fontem Iuminis,inlumine illo intelleduali uideo:uerbu fcílícetDeí
quodeft uerítas, illuminans omnemintelledum. Tu igitur folusaltiflimus omnium
creaturarum,quiaita creatura,quod 0¿ creator benedidus.
Quomodo lefus mortuus fuir,unione cum uita
manente.
Cap. XXIII,
kfu,mentísfapidifsimuscibus,quádoíntráParadííí muru te intueor, admi
rabíbtlís mihi occurris. Verbum enim Dei es,humanatú,6¿ homo es,deifî
catus.Non es tamen quafi copofitus,exDeoÔLhomine.ïntercôponentia
proportio eft neceflaria, fine quanô poteft efle côpofitiotfiniti ad infini/
tum,nulla eft proportio Nec^ es coûicidêtia creaturæ creatoris,modo,quo coind
dêtia facit unumjeflealiud,Nam natura humana,non eft díuína,aut econuerío. Di/
uina ením natura,nô eft mutabilis,aut aïterabilis in aliam naturâ,cum fit ipfa xterni/
tas,neq? natura quæcuncg, propter unione ad diuinâ, tranfi t iii aliâ naturæficut cum
imago

O

Liber Pius.

2 oy

îmâgOjUfiitur fuse neritati.Ipfa enim non poteft dici tutic alterari, féd potius receded
ire ab alteritate: quia unitur nerita rífase propriæ, quæ eft ipfa inaíterabilitas. Neque
enim lefudulcífsime,dícípotesmedíanatura,ínter díuínamS¿humanam>cum interii
Iasion pofsit poní quaedam media natura, participans utranqj: natura enim díuína,
non eft participabilis, quia penitus abfolute fimplicifsima. Nec tunc tu lefu benedi/
¡eddies ueíDeuSjUei homo,Sed uideote Domínelefu, fuper omnem inteUedurri
tiníifuppofitum,quía unus Chríftus es,modo quo oideo, unâ ruam humana anima i
ínquautí in cuíuí libet hominis ánima, uídeo corruptibile fenfibile fusile natoram¿
fiCminteneduali íncorruptibilínaturaffubfiftcre.Nec^ anima illacompofíta fuir,ex
corruptibili^incorrüptibílí,necp coíncíditfenfíbüiscum íntelle¿lualr,üídeo aute
animam ímelk&ualem,uniri corpori,per uírtutem fenfibilem., touificankm corpus*
Et quando anima ínteUedtiua, ceffaret in uíuificatione corporis, fine eo quod A cor/
pore fepararetur: tunc homo die mortuus efter, quia uitaceifarec.Nec tamen acitOj
effet corpus ^paraturn^um intelledus íítuitaeíus* ficut cum homo, qui inremcin/
quífiuitmedío uifus,dífeernere ueníentem5ó¿taméeoa!qs confideracíombus rapto*
ceffat poftfea attemio,circa illam inquifitionem, ocuhs no minus in ipfum comedí s*
tunc rienieparatur oculus ab anima Jícetabattentione dífcretíua anima?, íeparatus
exíftat.Quod firaptus iDe,nouíolum ceiTaret à uíüifícatíonedífcretíua, fed etiam â
uíuífícanone feníí tíua, oculus .ille mortuus eiTeqquía non uíuifícaretur Nec tamen
propterea effet,à formainteilediua feparatus,quæ eft forma dans effè,fient manus arida,manet unitaformæ,quæ unir corpus totum.Reperiuntur homines, qui fciunrre
trahere fpírítum uíuificantem,6¿apparétmórtui,8¿noh fentienteswt beatus Augu
ftínus recitat. Eo ením caía, íntelledualís natura, unita maneret corpoi i,quod qui/
dem corpus noneflec (ùb alia forma,quàm priustimó haberet eandem formam. £/ma
neret idem corpus,neq? uis uíuífícandt delineret effeffed maneret in unione,cum in/
tellecluali nacurajicet adu non extenderetfeincorpus. Video hominem illum uera
citermortuum3quia caret uita uiuiftcantefmorsenim, eft carentia uiuificaritis) 0¿ ta­
men non effet corpus illud mortuurn,a uita fua,qux eft anima eius, feparattim. ÈÔ
modo lefu ckmentifsime,intueor abiblutamuitam, quæDeus eft,humano incelle/
¿lui tuo, 8¿ per iliu corpori ruo infeparabihter unitam.Nam unio illa talis eft,quod
maioreffcnequit. Separabilis igitur unio, multo inferïoreft unipne,quæ maior effe
nequit. Nunquam igiturfuit nerum,neguéerittinquâm, diuinam naturam ab huma/
na tua feparatamlta nècabanima,necàcorpore,quç funt,fíne quibus natura huma
na non poteft effe. Qnamuis uerifsimum fit,animam tuam defrjffe corpus uiudicare,Ô£ te ucraciter mortem fubtjfle:& tamen nunquam à ueritate iiifse feparatum. Si fa sacer^ii
cerdos ilk,de quo meminitAuguftinus, qualemcunque habuit poteiiatem, tollere
uiuificationem decorpore, attrahendo eam inanimam, quafi candela, cameram il­
luminas, effet uíua, & attraheret radíos (per quos cameram illuminauit) ad centrum
lucís íua?, fine eo quod feparetur à camera, ÔC hoc attrahere, non eft nifi definet e in/
• fluere: quid mírum/ítulefu poteftatem habuifti,cum fisluxuiua liberrima, uitiifícantem animam ponendi, tollendi?& quando tollere uoluifti, paffùs es mortem,
6l quando refumereuoluifti, propria uirtute refurrexifti. Dicitur autemintelledlualis natura,humana anima,quando uiuificat feu animat corpus.Et dicitur anima tolli,
quando ceffât intelledus humanus, uiuificare. Quando enim intelledus, ab officio
úíuíFicandiceffat,&quo adhocfe feparatâ corpore, proptereafimpliciternon eft
feparatus.Hæcin(piraslefu,ut te mihi indignifsimo,quantum capere pofftim offert
das,& in te contépler, humana natura mortale,induifte immortalitace,ut omnes ho/
mines,eiufdchumanænaturæ,intc refurredioné,S¿díuínauitâ,affeq poffint.Quid
igit dulcius,quid iocudius^hoccognofcere.quoniatn te lefu,omnia in noftra nátd
ra reperim^, qfolus omnia potes,das Iiberaiifsime,et no improperas,0 pietas
miferícordía ínexprefsibilís,tuDes,q es ipía bonitas,non potuifti fatíífacere, infini
nirçclemêtiçetlargitatitua!,nifite nobisdonares.Nec hoc côuenietiùs,nobis recipi
entib. pofsibiliusf<eripotuit,^qnoftram affumeres natura, qui tua accedere non
potwimusJta uenifti ad nos3& nominaris Iefus5faluator Temper Benedídlus.
Quomoj

io¿

Veins
fñülus

De uiiîone Dei

Quomodo le fus fit uerbum uítsc,
Cap* XXIIIL
COnteplor tuo dono, utic^ optimo atque maximo, telefôm meff,prædicàn/
tê uerba uitæ, & largiter diuinnfemen, in corda audientia feminantem: 8£
uideo eos abire,qui non perceperunt ea,qiiæ fpiritus funt.Sed manentes ut
deo difcipulos,qui iam guftare coeperunt, dulcedinem dodrinæ, anima uiuificantis.Pro quib^omnib.princepsillejati^fummusommaApoftolorumPetrus^
confefftis eft,quomodo tu ïefu haberes uerba uít^,6¿ uitam qu£rentes,admiratus eft,
a te abire* Paulus à te ïefu, uerba uitae, in raptu audiuit* & tunc necp perfecutio,neq5
gladius,neq$ fames corporis, eum à tefeparare potuít*Nemo omnia unquam te defe
rerepotuit,q uerba uitæ guftauítQuís poteft urfum feparareà meile,poftquàm dut
cedinê eius deguftauit? Qiiâta eft dulcedo ueritatis quam uita prgftatdeledabilíísí/
mam,ultra omnem corporalem dulcedinem, abfoluta enim ducedo eft, undemanat
omne, quod omni guftu appetitur. Quid fortius amore, ex quo omne amabile ha­
bet,quod ametunSi contradi amoris nexus, aliquando tantus eft, quod timor mor/
tiseumrumpere nequit: qualis tunc eft nexus, guftati illius amoris, à quo omnis a/
morí nihil miror ego crudelitatem pœnarum, pro nihilo habitam, ab alijs militibus
tuis lefu,quibus,te uitam præguftabilempræbuifti. Olefu amor meus, feminafti fe/
men uítx, in agro credentium, teftimonio (anguinis irrígaftí, morte corporali o/
ftendifti, ueritatem efte uitam fpiritus rationalis, creuit femen in terra bona, QC fecit
frudurmOftendis mihi Domíne,quomodo anima mea, eft fpiracul um uitæ, quo ad
corpus,tn quod uitam fpirat et influit,et non eft uita,quo ad te Deum,fed quaft pote
tía ad uitam. Et quia non potes non concedere,quae petuntur,fi attentifsima fide pe/
tanturdnfluis mihi in puero effe animam,qua? habet uim uegetatiuam in atftu: crefcit
enim puer, habet uim fenfitiuam in adu, fentit enim puer, habet & uim imagina/
tiuam,fed nondum in adu,habet & uim ratiocinatiuam,cuius adus eft adhuc diftau
tior,habet & uim intellediuam,fed in remotiori çotentia* Ita animam unam experi
mur,quo ad potentias inferiores, effein adu pri us, &poftea quoad fuperioreSjUt
prius fit animalis homo, quàm fpíritualis.Síc experimur, uim quandam mineralem,
quæ & fpiritus dici poteft,in uifceribus terrae effè, dC i lia in potêtia eflè, ut fiat minera
lapidis,autin potentia effe,ut fíatmínera falis,etalíS,ut fíat minera metalli^ uaríos
effetales fpiritus, ftcunduuarietate Iapidum, Fallût, ÔC metallorum* Vnutameneffe
fpirítS minera: aurfqex influetia Solari fcu coeli, côtinuéplus
plus depuratus,tan
detnfígítur in aura tale,quod non eft per aliquod elementa,co rruptibile.Èt ineo, plu
rimumcœleftis incorruptibilis lucis refplendetimultff enim corporali luci Solis afsí
mílatur,fíc quids de fptrituuegetabilí, ¿C fenfibíli, experimur* Nâ fpiritus fenfibílis
in homine,mukafe côformat uírtu tí coeleftí motín e,et influential!',& íub coelíínflue
tía capít fuccefsíué augmentum, ufcpquo ponaturín perfedo ádu. Educitur autem
de potentia corpóris,ideó ceffat perfedío eius,deficiente perfedione corporis á quá
dependet.Eft deinde fpiritus íntelledualís, qui in adu perfedionis, non dependet a
corpore,fedunítureí>mediante uirtute fenfítiuathíc fpiritus,qiiía non dependetàcor
pore,non fubeft influentiæcorporum cceleftíum, needependet á fpírí tu fenfibíli, fie
nodepedet,à uirtute mocíua cœli.Sed ficut motores orbíñ cceleftiu, fubfunt primo
motorúfic híc motor,qüí eft íntelledus. Sed quia unitus eft corpori, per medium
fenfitíug,tuc fíne fenfib.no perficít:omne erh qd ad ea peruenít, de mudo fenfibíli,p
medía fenfuff,ad ipfa pergit. Vhde nihil talepoteft effe in intelledu,q> prius no fue
fitinfenfu. Quanto autefenfusfuerít purioróí perfedíor,S¿ imaginatio clarior,
dífcurfusmelíorítantoíntelledus,infin'síntelledualib.operatíÓíb+mín<? impeditus
gfpícacíor exiftit* Pafcitautê íntelledusp uerba uitæ,fubcuius ínfluetíacoftítuit,
ficut motores orbiu,differêter tametutí etíá fpiritus,qui fubfunt ínfluetíjs coelí,diffère
terperfícíun t.Et no perficitur,nifi p accides,àfenfibíli fpírítu: ficut imago nô perfícít,licet excitet,ad inquirenda ueritatêexêplaris:uelut imago crucífixfnó influit de
uotionem,fed excitat memoriam,utínfluaturdeuotío.Bcquoníam nônecéfsíüaturp
influentiam cedí, fpírítusintelledualís, fed eft penitus líber : tunc nífí fe influentias
uerbi

Liber Plus»

207.

uerbi Deeper fidem fubtjciatsno perficitur: ficut difcipulus liber,qui fui far i s eft .nifi
feuerbo magíftri fubiictat perfidem,nonperficitur:oportecenim quodconiida t,ec
audiat msgiftrum. Perficitur autem inteUedus,peruerb'umDei&' crefcit, 8c fircon/
tinuecapacior aptior,atque uer.bo fimílíor:¿¿ hec perfecfti.o,qùæ uenit fie â uei bo
à quo habuit effe, non eft perfero corruptibilis, fed eft Deiformis. Sicut perfedbid
aud,no eft corruptibilis, fedcosleftiformis: Oportetáutem omnem ínreftedurn per
fidem.ua bo Dei refubiícere,ó¿attenufsíméiaternamiHamfummíni3gjftn' dociriz
nam aadíres6¿ audiendo^ quid ineo loquatur Dominus,perfidecur. Qua prop: er,tu
icfu magifter unice, prædïcafti,fidem effe omni accedenti ad uits fontem neccflàri/
am,&feamdom gradum fidei,adefte influxum uirtutis diuinæ, oftendifti. Duo zaiv
'tumdocuifti, Chdftefa!uatór,fidem&díkdíonem. Per fidem. acceditfatdkduS
nd uetbum,pcrdíl£<ftíoneiti,unittir ei,quantum accedit, tantum ín uirtuú a ugerur,&
quantum diligit, tantum figitur in luce eius. Vei bum autem Dei, intra ipi um eft,&5
h<5 eft opus,ut quærat extra fe, quia imus repes ¿et, S€accederé poterit per fide. Et ut
propius accedere pofsit, poterit prcribusobniieremam uerbfi adaugebit fidem, per
'communicationem luminis fui. Tibi kfu gratias ago, quoniam ad hoc ruo lumine
perueni. In lumine enim too, uideo lumen uitæmeæ, quo modo tu uerbum, influís
ormr bus credehtibus uitam, 6¿ perficis omnes te diligentes ; quæ unquâm breuior
fi efttcacior, docftrína tua Íefubonemón faacles nifi credere, &non præcipisniii
a:uare.Quidfaciliùs,quàmcrederfeDeO;QuÎddukiù’?, quàm ipfum amare: quàm
fuwe eft iugum tuum,& quàm leue eft onus tuum,præccpâor unicerPromims,hanc
doArínartiíeruantibus,omnedefideratum:níhiiením aftruis,credenti difficile^ ni
lui amanti denégabik. Talia funt promifla,quæ cuis difcipuhs fpondes,ôf uerifinna
funqqma tu es Vericas, qui non nifi uera promittere pores : imb non nifi teipfani
promi tàs,qut es perfedio omnís perfedibilis«Tibi laus tibí gloria, cibi gratiarum à/
chopper ætenia 1 æcùla. Amem

Qiioirodolefus fitconfummacío;
Cap.
XXV.
Ed quideft hocDonííne, quodimmittis in fpíritumhomínís,qnem perítGfefii
Nonne fpiritum tuum bonum,qui penitus eft in adituirtus omnia ui rtutum;
& perfcíftioperfedorutn:quoniáfileeft,quiomniá operatur. Sicut enim uis
Sohnsjdefccndensinfpiritumuegetabilem^mouetipfumutperficiatur^fic
g* sfifsima^ naturalifsima décodions,coeleftialis caloris,frudus bonus, medio bc?
nx arboiistita fpmtus tuus Dcus,ucnit in fpiritum intdledualem, boni hominis, &C
caloredmmædiaritatis;decoquituirtualem potentiam, utperfipiâtuf, ÔC fiat ei granfsihws fiudus.Experimur Domineiimplicerti fpiritum tuum, uirtute infinitum, cà
pi mukiplicuer: capitur enim al¿terinuno,ubíeff¡cítfpíritumpfophéticum,alíter
thaiio,ubipedtumcfficitinterpretem, &aiio,ubi docecfcientiam^'tathalqsalfter»
Vana, enim funtdonaeius>&illsefunt petfediones,intelledualis fpiritus,f(cutidem
Calor Solat is,in uattjs arboribus,uarios perficitfrudus.Video Domine,fpiritum tui
um,nulli fpmtuideeftepofle: quia fpiritus eft ipirituu,& motus motuum, 0¿ eft re/
pknsomnem orbenr.fed difponitomnia,quæ non habent fpiritum intelleduakm;
per natura intelledualem, quæ monet codum,& per eius motum,omnia quæ ei fab^
ibnt.Difpontionemuerdatquedifpeniationem,inn3turaint,elIeduali,uonnififibiipíi reieruauit.Defponfauit enim libi hanc naturam, in qua elegit quiefeere, tâquam
in domo ma(ionis,et coelo neritatismuliibi cm capí poteft ueritas per fe,níf¿ in íntelle
duali natura.Tu Dommc,quí omnia propter temetipfum operaris, uníueríúm huc
imSdtjin creafti,propter íntelledualeninaturam:quaíi pidor,quí díueribs temperat
colores,ut démum iéipfum depingere pofsfaad finem, ut habeat fuiípfius imaging
in qua delicietur acquíefcatars eiusîuc cum.ipfeunus fit ¿mmulcíplícabilís,falte mo«
do quo fieri poteft, fapropínquífsimafimíiicúdine, multiplicetur. Multas autém fi>
guras facir:quiauirtutisfuæinfinitæfimilitudo,nonpoteftniftinmulds,perfedio*
n mo do explicari, furitómnes intellectuales fpiniuSjCùflibètfpiritdxopportunL
Nad

S

203

De uifione Dei liber Pius'.

Nam nifi eflent innumerabiles,non pofles tu Deus infinitus, meliori modo cogno/
fci.Quifçp enim intelledualis fpírítus ,uidet in te Deo meo aliqaid,quod nifi alrjs re
udaretur, non attingerent teDeum fuum,meliori quo fieri poflet modo.Reuelantv
gittir fíbí mutuo,fecreta fua,amoris pleni fpiritus,&augetur ex hoc cognitio amati,
& defiderium ad ipfum, Sí gaudij dulcedoinardefcit. Neqs adhuc Domine Deus,fi­
ne kfafilio tuo,quem præcóníbrtíbus fuis unxifti,quiChriftus eft: complementum
operis tui perfedfles. In cuius intelkdu, quiefcit perfedio > creabilis naturæ;nam eft
ultima, &¿ perfedifl¿ma,ímmultíplícabílís Dei fímílitudo, S¿ non poteft eíTe,nif¿ una
.íuprema ralis. Omnes autem alrj fpírítus íntelleduales, funt, illo fpírítumedíante,
fimílítudínes,6¿ quantó perfedlíores,tantohuícfímilíores. Et quiefcunt omnes ín
¿lio fpíritUjUtín ultimo perfedíonís, imaginis Dei,cuius ímagínís,aflecutifuntfímílitadme ÔÉ gradum aliquem perfedlíonis. Habeo igitur dono tuo Deus meus, totS
huricuífíbílem mûdum,æ omnem fcrípturam,6¿omnes admíníftratoríos ipiritus,
¿nadiutoriumtuc proficiam ¿ncognitíonetuí,omníameexcítant,ut ad teconuertar:
non aliud fcripturæ omnes,facere nítuntur,nifí te ofted ere,ne¿^ omnes intelledua/
les fpiritus, aliud habent exercitq,nifi ut te quaerant,8¿ quantum de te repererint, re/
uelent. Dedifti mihi fuper omnia,IefumagiftrG,uiam,uitam,&ueritatem:ut penitus
mihi nihil deeffe poflm Confortas me,fpiritufando tuo, inipiras per eu,elecciones
uitæ,defideria fanda. Alicis,per praeguftadonem dulcedinis uirægloriofæjUttebo
num infinita amcRapísme,utfimfuprámeípfum,ó¿pra:uideamlocííglorí^ad que
me inuítas.Multa míhífaporofíflíma fercula,odore fuo optimo, me attrahetía, o fie
( dis,thefaurum diuitiarum,uitæ3gaudrj,pulchritudinis,uiderefinis . Fontem,ex quo
effluit omne,defíderabíle,tam in natura quâ arteâdifcoperis. Nihil íecretí tenes. Ve­
nam amoris,non occultas,neqj pacis,neqj quietis . Omnia offers mihimiferrimo,
qu?'*' de nihilo creafli. Quid igitur moror,cur no curro,in odoreunguentorfl Chri*
fâ mei,cur non intro in gaudium Domini mei,quid me tenet,fi tenuit me ignorantia
tui Domíne,Ófuana fenfibilís mundideledatio, amplius no tenebít.Voloením Do
mí ne, quia m das ut uelím,ífta linquere,quæ huius mundi font,quia me linquere uult
mundus* Properoadfinem,carfumpenèconfummaui,præuenio ualefacereipfi,
qui anhelo ad coronam. Trahe me Domine,quia nemo peruenire poterit ad te,nifi â
tetradus.'utattradus 3abfoluar ab hoc mundo, ¿ungar tibi Deoabfolato^iftsctcrnitate uitæ gloriofæ. Amen.
Libri deuiiïoncDei, finís.

REVERENDISSIMO
in Chrifto P.D. Nicolai de Guía Cardina'
lis3 Dialogorum de Ludo Globi, Liber primusInterlocutores. IO ANN EduxBaioariæ.EcNL
COLAVS

CARDINALIS.

I Ô A N N E S.
Vm teuideam ad fedemretradum,forte fatigatum,ex ludo glo/
biztecum (fi gratum uíderemjdehoc ludoconferrem.c ard i n a
lis. Gratífsímum. i o a n ne s. Admiramur omnes,hunc nouum
íocundumcp ludum,forte quia in ipfo eft,alicuius alt£ fpeculatío
nis,figuratio,quam rogamus explanari, c a rd i. Non rnalemouemfoi. Habeat enim aliquae feientise, inftrumenta & ludos * A/
_____ rithmetica,rythmimachiam. Mufica,monachordum. Nec ludus
-atrunculorum ieufchacorum,caretmyfterio moralium. Nulluenim putohoneftS
ludumjpenitas dífeiplina uacuum.Hoc aero tam iocundum globi exercitium,nobis
non

*’ •

*

* •

*

Dc ludo g’obi Liber

V

I.

iôg

non paruam puto reprxfentarephilofophiam. to anne S, Aliquid igitur,roga/
mus,dicito. cardinalis. Timeo£ibintrarelaborem,quemmagnum uideo?
& prius longa meditatione depurandum, i o a n n es. Non cunda profundar!
petimus, fed paucis nobis facisfacies* cardinalis* luuentus quamùis àuïdà

8£ feruens,citb tamen faturatur.Faciam ígítur,S¿ feminabo in nobilibus metibus ue
ftris, aliqua fcientiarum femina,quæ fi intra uos receperitis, QC cuftodieritis,magna;
diferetionis , circa fuqpfius defideratifsimamnoticiarri, lucis frudum generabunt.
Primum igiturattente confiderabitis,glqbum & eiusmotum, quoniam exintelligi
tía procedunt. Nulla enim beftiâ, globum & eius motum ad terminum producit.
Hxc igitur opera hominis, exuirtute, fuperarite extera mundi tiuiùs ani mali a,fier i
uidetis; IOANNES. Vticp fic efte fcimus, ut dicis; CARDiNÁLiS.Sedctírglobus,arte tornatili,cepit illam medix fphxrx figuram, aliquantulum concáúamtnoñ
uos ignorare puto.Non enim faceret motum, quem uidetis ,elicoidem , uertigino/
fumjftufpiralemjautcuriiæinuôhitumtnifitalemteneretfiguram.Parsenimglobi,
qui efi perfçdus circulus,inredummouerêtur, nift pars ponderpfíor,.6¿ corpulenta,
mótum illum reta rd aret, ôicêtrali ter ad fe retraheret.Exqua diuerfit te,figura motui
eft apta,qui nec eft penitus redus, nec penitus curuus, uti eft circuli circumferentia
ab eius centro asquè diftante. Vnde primo caufam figurx globi attendite,in quo ui/
detis,fuperficiem conuexam,medietatis maioris fphæræ, Sc fuperftciem concauam,
medietatis minoris fphæræ,&f inter illas corpus globi contineri. Ac quod globus in­
finitis mod is,fecundum uariam habitudinem,didarum fuperficierum, poteftjjaria/
ri,8¿femper ad alium motum, adaptari, ioannES. Sane hxc capimus. Scimus
énfm3fí árníilia poiTecelle circuíuSjfiné omni latitudine circumfereptix, upluere/
O
cur/uper

ito

De ludo Globi

retur,fupér xqualí plana fuperfíciei, puta fuper glaciem : ipfa non nifi redam line/
amdefcriberec.ldeo eum hicarmillamglobofamuidemus,addita corpulemiaudeo
teda linea non defcribitur , ièdcurua, uaria curuitate,fecundumuarium globum»
■car D i ñ alj s. Rede, fed oportet etiam confiderare,lineas, defcriptiortis motus
unius 8C eiufdem globi uariari, & nunquam eandem defcribi , fiue per eundem, ft>
ue per alium impellatur, quia femperuarièimpellitur, ôdinmaiori impulfo,deferí
pta línea uídetur redíor, ôC fecundum minorem curuior. Quarein principio mo?
tus3quando impulfus eft recenti online# motus funt rediores,quam quando motus
tepefcit.Non enim impellitur globus,nifi ad redum motum. Vnde in maiori impul
fu,globus â fua natura magi's üíolentatur,ut contra naturam, etiam quantum fieri po
teft,redé moueatur.In minore uero impulfu,ad motum naturalem minus uiolentàtur,féd aptítudínem naturalem forma: fuæ,motus fequitur. i o a n ne s. Hæcclà/
ré fie eflè experimur. Nunquam enim globus mouetur una uice3íícuc alia. Opor­
tet igitur ex alia ôfalia impulfíone, aut uarío medío,hoctueníre. cardinali^
Dum quis globum proijcít, née una uíce ficut alia, ipfum ín manu tenet aut emittita
aut in plano ponit, aut aequali uirtute pellit : nihil enim, bis xqualiter fieri pofsibile
•, eft. Implicat enim contradidionem efleduo, & per omnia aequalia fine omni dfl>
ferentia. Quomodo enim plura poflenteflè plura, fine differentia. Vnde quamuis
peritior/empernitatureodemmodo fehabere, nonefttamenhocpræcisèpofsibi^
îej'icec differentia nôn femper uideatur. i o A N n es. Multa funt quæ uarietarem
inducunt}etiam pauimenti diuerfitas, SC lapillorum interceptio, curium impedien/
tíum,S¿ fæpè fuffocantium,at<$ globi faeculentia 3 imo fífíiira fupérueníéns,S¿ talia
multa. Cardinalis. Hac omnia confiderari necefle eft, ut deuenia mus ex iftisa
ad fpeculationem philofophicam,quam uenariproponimus. Deficit enim motio,»liquando fututo cadenteglobo,fupèrplanam fuamfuperficiem * linpediturob iw
dij globi atquecircumftantis3uariationem,naturaiitercpdefi'ci t, dum íuper polo feut
medio curtía: fuperfi'cieí,fuccefsiu¿ in ipfa motus minuitur. Haec multa alia puto
fubtiliter annotanda,propter fimílítudinem artis ôf naturæ, Cum enim ars naturam
ítniteturtab rjs, quae in artefubtiliter reperímus , ad natura: uires accedimus. i o A NU
nes. Qiiídíntendísdícere,percírcunftantísuaríatíonem. cardinalis. CoelrJ
ftellarum,6C aeris,atque temporis mutationem îhæcomnia immutata,immutant iU
la,quæ circumflant SC continent, i o a Nne s. Aiebas, globum femifphæricam ha­
bere fuperficiem. Poflètnehabere minorem aut maiorem, flue integra fphærat
rotundi tatemé CA rdinalis* Globum pofle habere fuperficiem maiorem aut mi
norem,aut integrae fphæræ,non negotfi de uí fibí li figura feu rotunditate, loquitriw^
quae nequaquam eft uera autperfeda. Nam rotunditas, quærotundior eflè non poffet,nequacg eft uifibilis. Cum enim fuperficíes,à centro fphaerae,und¿¿paequédiftetí
extremitas rotundi,in indiuifibili pundo terminata, manet penitus noffris ocqlis in
uífibílis.NihiIenímnífi díuif¿bile,8¿quantum, à nobis uídetur. io annes. VP
timaigiturmundi fphærica rotunditas, quam puto perfediTsimam, nequaquam eft
uifibilis.C AR D i N A L i S.NequaÇ,imô nec diuifibilis mundi rotunditas3cijm in puti
do confiftatittdiuífibílíjSC ímmultíplícabíli. Non enim rotuoditasyexpundis po/
reft eff e compofitatpundus enim, cum fit indiuifibilis, SC non habeat aut quantita*
tem,aut partes, fiueante, fiue retro , 66 alias differentias î cum nullo alio pundo eft
componibilís.Ex pundis i gitur, nih i 1 componitur: pundum enim pundo addere,
perinde refulcat,acfi nihil nihilo iungas.Non eft igitur extremitas mundi,ex pundis
compofita : fed eius extremitaSieft rotunditas, quæ iri pundo confiftic. Na meum
una fit altitddorotunditatis,quæundi^eftæquediftans á centro, ¿Vnonpoffunteffe piares lineæ,præcisèæquales î eritunatantum æquê diflans rotunditatis altitudo¿
qtiæ in pundo terminatur* io annes. Mira dicis. Nam intelligo , has omnes
liaríasuífibíles formas,ín mundo inclufas eflè: & tamen fí pofsibile effet, aliquem
extra mundum conftitui, mundus effet illi inuifibilis , inflar indiuifibilis pundi»
cardinalis,
Optimécepíftú . Et fie concipis mundum, quo nulla quantitas
maior

Liber

I.

ait

maior,in pundo,quo nihil minus contineri,& centrum atque circtimferentiameius
non pofle uideri .Necefle plura diiierfa punda,cum pundus non fit plurífícabílisnd
pluribus enim atomis jnon eft nifi unus & idem pundus.Sicut in pluribus albis,una
albedo. Vnde linea,eft pundieuolutio. Euoluere uero,eft pundum ipfumexplicare:quod nihil aliud eft, quàm pundum s in atomis pluribus , ita quód in fingti/
lis contundís ôf continuatis efle* io annes. Nonne ficextremitasanguli,cum
fitpundus,eftinurfibilisi' cardinalis ímó. Sed fi angulus non effet nifi ex
tremitas, ficuteft rotunditas 3rotundi extremitas:certum effet, totum angulum
non eflè uifibilem. ioannes. întelligo , 8¿ita eftutais. Ideóneefummum
nec imum rotundi,uideri poteft,cum fit idem atomus. Quicquid autem in fphæra
uelrotundo eft,eft fummum 8Cimum. Ideó nec rotunditas nec aliqua pars eius, ui­
deri poteft. Non tamen dico,quód res rotunda uideri nequeat, fed ipfa rotunditas
rei, eft inuifibilis. Nec fecundum ueram rotunditatem,quicquam eft uifibile.Qua
re cum uifus iudicat aliquid eiferotundum,ineo no eft uera rotuditas.Hoc quidem
uidereuideor, tedicereuelle : fcilicet, fudicium uifus de rotundo ? uerum non efle.
cardinalis. Hæc dicere intendo. Nihílenitnuídetur, nifi ín materia. Veta
autem rotunditas, non poteft efle in materia* fed ueritatis tantum imago. ïoan/
KES. Sic nulla forma, eft uera in materia , fed ueritatis tantum imago, ueræ formar,
cum ueritas formae fit ab omni materia feparata. cardinalis. Quamuis Pia/
tonice uerum dicas, tamen refert inter rotunditatem & aliam formam. Quoniam
fi etiam poisibileefiet,rotunditacem efle in materia,tamen adhuc noneflecuifibilis.
Secus de cæteris formis,fi in materia efient,quoniam uideri poifent : non tamen rotunditaSinecrotundumfecundumeam uideretur. Solum enim longum ÔC latum,
uideri poteft :fed in rotunditate, nihil longum aut latum, feu diredum : fed circum/
dudio quædam, circumdudaquædamdepundoad pundum conuexítas, cuius
fummumeftubique,g¿eftatomus,fuaparuítateínuiíibilis. ioannbs. Nonné
plures atomi,funtplura rotunditatis fumma,8¿facerepofluntlineamquandam con
uexam, quæ uMeri poteft, ÔC fie quædam pars rotunditatis uídeturí’ cardina/
Lis. Hoc efle non poteft,cum quicquid eft in rotundïtate,fit fummum. Atomus
autem, fummitatem rotundítatiscumtenear, unde initium uidendi rotunditatem
fumeretoculusfiion ab atomo,cum fitínuífibilísjnec ab alia,quâm à fummorotun/
ditatis, oculus recipere poffet, initiumuidendi rotunditatem. Summum enim eft,
qaícqiiídínrotundítateeft,fummumautem,atomuseft. Nonne fi poneretur,quód
à fummo rotunditatis,inciperet uifus, oporteret ipfum duci, àfummo ad fummumi’
io an ne s. Certum eft hoc fieri oportere, cum nihil in ea fit, nifi fummum. c a Rdinalis. Summum autem atomus eft,quæ noneftuifibilis. Patet igitur Mercu­
rium rede dixiffeimundum ex fenon efle uifibilem,quia rotundus eft,& nihil de eo>
uel in eo uídetur, nifi rerum formæ, in eo contentae, ioannes. Mundirotun/
ditascumfitinmateria, & propter adiundionem ad materiam, fit imago rotundi/
tatis : quare illa rotunditatis imago , in materia uideri non poteft. cardinalis.
IntantumiIIarotunditatisimago,adueram rotundítatemaccedít, quóduífum,S€
omnem fenfum, fubterfugit. ioannes. Ideó mundum nonuidemus , nifi in/
quantum per par tes,rerum formas uidemus, quibus fubtradis,necmundum,nece/
tus formam,uideremus. cardin alis. Benedicis. Nammundi forma,rotun/
ditas eft inuifibilis. Vifibilibus igiturformisfubtradis, unus manet in toto orbe
uultus , fcilicet eflendipofsibilitas, fiue materia inuifibifis, in qua dicitur eflè rerum
uniuerfitas,& fatis Philofophiceconcedi poteft, quód propter perfedionem, ibi fit
rotunditas, ioannes. Hæc meum excedunt conceptum,licet uideam in men­
te,te uera dicere. Admiror tamen quód nec in mundo uera eft rotunditas ,fed tan/
tum imago rotunditatis, ueritati propinqua, car d in a l i s.
Non mireris.
Nam cum unumrotundum fit p er fe dius alio, ínrotundítatemunquám reper iturro
tundum,quod fit ipià rotunditas,feu quo non poísít dari magis rotundum. Et hæc
reguh, eft uerifimilicer uera 4 quoniam in omnibus recipientibus maius aut minus,
O 2
nonde-

2*2.

-

De ludo Globi

nonde’.- mkur ad maximumaut mínimufímplícíter,quo maius autminus,effênon'•
poGu^ Nam poffeefie maius aut minus,non funtdenaturaeorum,quæ non pof/
fU^ufle maius aut minus» Sícut mutabile,non eft de natura immutabilis, 8£ dim fi>
bde.de natura índíuífibíiis,& uífibíle,de natura inuifibilis, & temporale , de natura
intOTporáIisa6¿ corporale, de natura incorporalis, 6d itadefimilibus. Rotundi/
tas ígícur>quK uifu attingitur, magis & minus recipit, quoniam unqm rotundum eft
alio rotundius. Igicurrotunditasinuifibilis, non eft de illa natura. Noneftigitug
per corpus participabais, ficutuifibilis. ideo nullum corpus, po teft efle adeo ro/
timdum,quin pofsit efle rotundius. Corporalis igitur mundus,licet fit rotundus^
tamen illa rotunditas, eft alterius naturæ, quàm fit rotunditas cuiufcunquealterius
rotundi corporis. Sed cum non omnecorpus fit uifibi!e,requiritur certa magnitu/
do, ut uideatiir;fic etiam rotunditas atomi, non eft uifibilis,quando atomus non ui/
detur.Mundus igitur,in fua rotunditate eft ínuifibílísiquía id quod fe uifui offert, de
rotunditate mundi,atocnuseft< io annes. Claredeclarafti, & in paucis multa
multa explanaftú Sed fcirecupio,quomodo intelligis, perfedi mundi rotundíta*
tem,efle imaginem, quæ uidetur femper poffe fieri perfcdiorc’ cardinalis»
Scio rotunditatem unius rotundi, rotundiorem alia . Etideo in rotundis deueniri o/
portere,ad rotundum maximæ rotunditatis, qua nulla maior efle poteft, quoniam
nonpoteft in infinitum procedi. Ethxceftmundirotunditas, participatione,cu/
iftis omne rotundum eft rotundum. Hæceftparticipabilisrotunditas,inomnibus
mundi huius rotundis dquse gerunt imaginem, rotunditas mundi. Sed rtnindi ro/
tunditas,licetficmaxima,qua nulla rnaioreft a diu non eft ta men ipfa abfoluta ue/
rifsima rotunditas. Ideo eft imago rotunditatis abfolutæ. Rotundus enim mun­
dus,non eft ipfa rotunditas,qua maior non eft,fed qua maior non eft a du. Abfolu
tauero rotundi tas,non eft de natura rotunditatismundr.fedeius caufa &exemplar,
cuius rotunditas mundfeft imago. In circulo enim>ubinon eft principium > nec ftnisuum nullus pumftus in eo fit, qui potius fit principium quam finís j uídeo imaginemtrinitatis. Quare 6úrotunditatem,ímagínem affero gternitatis,cum fint idem»
JOANNES. Placent hxc.
Sed quaero: Nonne ficut mundus dicitur rotundus, po
teft etiam d ici aeternus? Videturenim , cum aeternitas 8C rotunditas illa abfoluta;
íinddem:itaá¿írternúmfitídem, cumrotundo. cardinalis. Nonputoin*
telligentem negare, mundum eflèæternum, licet non fit aeternitas. Solus enim o/
mnium creator,fie eft «te rnus,quôd æternitasffi quid aliud dicitur «ternum,hoc ha
bet, non quia ipfa eft æternitas, fed quid eius participatione, feu ab ipfa eft. Aeter<
nitasenim, omnia æternapræcedit,mfi fît aeternum illud, quod idem eft cum æterni
tate. Aeternitas igitur mundi,cum fit mundi aeternitas, eft ante mundum etiam æ/
ternum. Ab ea enim habet, quod eft aeternusfficutalbum ab albedine,quod eft al/
bum. AeternitasígiturmundíjCumhabeatídjquodeftabfohitaaeternítasíconftítuít
mundum «ternum,fcilicet nunquám fíníbilem,fiue perpetuum, qui dicitur «ternus.
Quoniam nunquàm uerum fuit dicere,æternitas eft,qy[in uerum fuit dicere mundus
eft,licet mundus ab ipfa fit, id quod eft. 10 anne s. Siredleintelligo , tunc noti
poteft efle nifi unus mundus,maxíméro tundas &C aeternus, cardinalis. Be­
ne cepifti.Nam cum in rotundis,ad unum maximum adu, necefle fit deuenire, ficut
inter calida, ad ignem, qui eft maxime calidus : erit igitur unus tantum mundus,
hic tantum habet rotunditatis, quod ad ipfam rotunditate æternam,maxime accedit,
ÊC hinc etiam inuifibilis:quareetiam aeternus,dici poteft* Dicente Apoftolo Paulo;
quænon uidentur,æterna funt. Non quódpropterea aeternus dicatur, quiafineintdoffedquia nunquam fuit uerumdicere,aeternitaseft, quinetiamfuerituerumdi­
cere, mundus eft.Mundus enim non inecepit in tempore.Non enim tempus prsecef/
fit mundum,fed fbla «terniras. Sic & tempus,aliquando dicitur aeternum,ut Pro/
pheta aiCjdegtemo tempore, cum tempus non habuerit initium,in tempore. Tem­
pus enim non præcefsit tempus,fed æternitas. Dicitur igitur «ternum tempus,quia
ab «remítate fluir* Sic ôimundus æternus ? quia eft ab æternitate, nonâtempopore*

Liber

I.

21;

pore ♦ Sed mundo magis conuenit nomen,ut dicatur ætertius,quàm temporí:quía
mundi duratio,non depëdet à tempore* Ceñante enim motu cœli,ôftempore,quod
eft menfura mo tus,non ceflat effe mundus* Sed mundo penitus deficiente,defice/
rec tempus.Magis igitur conuenit mundo , quód dica tur £ternus,qaàm tempori. Ae
ternicasígíturmundicreatrix,Deus eft,qui ut uoluít,cunda fecit.Mundus enim non
eft fie pertede creatus,quod in eius creatione, Deus omne quod potuicfacere,feceritjlicetmundus fadusfititaperfedus, ficati fieri potuit. Quare perfe dio rem
rotundiorem mundutn,atc$ etiam ímperfedíorem 6¿ minus rotundum, potuit face/
reDeusdicetfadusfit ¿taperfedus,fícuteffepotuít. Hoc enim eft fadus,quod fie
ri potuit,, Sf fieri poffe ipfius,fadum eft. Sed hoc fieri poffe eius, quod fadum eft,
non eft ipfum facere poffe abfolutum,omnipotentis DeidicetinDeo poffe fíeri,ó¿
Êoffe facere,fíne idem,non tamen fieri poffe cuiufeunque, eft idem cum facere poffe
)eí.Exhocuidetur,Deum,mundumutuoluitcreafíe.Quareperfedusuald¿,quía
fecundum Deí optimí,hberrímam fadus eft uoluntatem. Quæ quia in alrjs locis lu­
cui en tur fe rip ta, legi poflîmqnuncdehoc fufticiat. to annes. Reverteré igitur
ad ludum noftrum,á d emotu globi aliquid adqcias* cardinalis. Multa di/
cendareftant, fi quæ occurrunt, referrem. Primum noto , dum de motu globi, à
pondo ubi ftatur,ad fignum medium fignati circuli globum proijcio,quomodo per
lineam redam,hoc fieri nequitmt fi pundus a, fit ftatío, & b,d,circulus,cuius cen/
trum,c,S¿ e,globus . Volo de a,protjcere ad c,hocper lineam motus globi,fieri ne/
cede eft,quæ non fit reda ,cuíu feunque etiam figurç fuerit globus. 1 o a n n e s. Vi­
detur, quod fi fphçricuS fuerit, fieri poffet morus per lineam redam, ut eft a,c,linea.
Nonenimuidep,curfphæra,pera,csmouerinon pofsít,&ínc,quiefcere. c a rdi
kalis. Facile capies te errare,fi'attendis,unain lineam redioremeffealia,S¿ídeo,
aduerifsimê & præcififsiméredam3per fuprà datam dodrinam,nequaquam perueniri.ideo non eft pofsíbíle,etíam perfedifsimam fphæram de a, in c,per præcifam re­
dam pergere-efto etiam,quod pauimentum fit perfedi (sime planum,& globus ro/
túndífsímus.Natn talis globus non tangeret planiciem,nifi in atomo.Exmotu,non
nifiínuífibííem lineamdeferiberet, ÔÉnequaquâmredifsimam, intera,&c,punda
cadentem,neque unquàm ínc,quiefceret. Quomodo enim fuper atomum quiefee/
retfPerfedg igitur rotundus cum eius fummum,fit etiam imum,3¿ fit atomus,poft/
quàm incœpitmoueri,quantum in fe eft,nunquàm ceffabit, cum uarie fthabere ne*
queat.Non enim id quod mouetur,aliquando ceffaret, nifi uarie fe haberet uno tem
pore SCalio.Ideo fphæra,inplana Ôcæqualifuperficie , fe femper aequaliter habens,
femel mota,femper moueretur. Forma igitur rotunditatis,ad perpetuitatem motus
eftaptifsima.Cuifi motus aduenit naturaliter,nunquàm ceflabitJdeo fi fuperfemouetur,ut fit centrum fui motus,perpetue mouetur. Et hic eft motus naturalis,quo
motu,ultima fphæra mouetur,fine uíolentía fatigatione,quem motum,omnia na/
turalemmotum habentia > participant. 1 o ann es'. QuomodoconcreauitDe/
iis, motum ultimae fphæræ. c a r d i n a l i s, In fimilitudine, quomodo tu creas
motum globi. Non enim mouetur fphæra illa, per Deum creatorem, aut fpiritum
Dei,ficutneglobus mouetur per te,quando ipfum uides difcurreremec per fpiritum
tuumilicet pofueris ipfum in motü, exequendo per iadum manus, uóluntate,impctum in ipfum faciendo ; quo durante mouetur. ioAnnes. Sic forte & de anima
dicipoiftt,quoexiftenteincorpore s homomouerur* cardinalis. Noneft
propinquius fortafte exemplum,intelligendi creationem animar, quamfequiturmo
tus in homine.No enimDeus eft anima,aut fpiritus Dei,mouet hominem* Sed crea
tus eft inte motus, feipfum monens, fecundum Platonicosiqui eft anima rationalis,
mouensfe,6¿ eunda tua. 10 annes. Viùificare animæ conuenic. Eft igitur mo/
tus* cardinalis. Vticpuiuere motus quidam eft. 10 annes. Placet ual/
de. Nuncenim uideo»hoc fenfibili exemplo,multos erraffe,circa animaeconfidera/
tionem* cardinalis. Attende,motum globi deficere 6¿ceffare,manenteglo
bo fano Ôf integro:quianoneftmotus3quiglobo ineft, naturalis,fed accidentalis
O 5
uiolen/

21+

De ludo Globi

uiolentus.Ceffat igítur,ím peta, qui impreffiiseft ei,defícíente,Sed iï globus ille^ef/
fetperfedêrotundusfut prardidlum eft ) quia illi globo rotundus motus effet natu/
ralis,ac nequaquam uiolentus,nunquain ceffaret Sic motus uiuificans animal, nun­
quam ceftat corpus uiuificare,quamdiuuiuificabilefi<fanumeft,quia eft naturalis.
Edicet motus iiiu!fi’cadi,animaliceftet,deficientefanitatecorporis:tamennoncef/
fat motus intelledualianimæ humanae, quem fine corpore habet Sé exercet. ideo
motus ílle,íéípfum intelledualiter moues,eft in iè fubfiftens Sé fubftantialis.Morus
eninbqui non eftfeipfum mouens,accidens eft, fed feipfum mouens,fubftantia eft,
Nonenimilliacciditmotus,cuiusnaturaeftmotus:utidenaturaintelledus,quinon
poteft effe intelledus,One motu incelieduali,per quem eft adu. Ideo intelíedualis
motus eftfubftantialis, feipfum mouens.Nunquàm igitur defícit.Víuífícatio uerô
eft motus uitæ,qui acciditcorpori,quod de fua natura non eft uiuum : fine uitaenim
corpuSiUerum corpus eft«Poteft igitur ille motus ,qui corpori accidit cefiare:fed pro
pter hoc,non ceftat motus fubftantialis, ftipfijm mouens. Namuirtus îlla,quæ 8£
Mens dicitur,corpusdef€rit,quando ceftat in ipfouiuificare, fentire, Sé imaginari.
Has ením tíabet operationes’ uirtus in corpore,quas etiâdum non exercet,nihilomi
nus manet inperperuum:licetetiamlocaliterfepararetur à corpore^ Virtus enim ii/
Ja,licet in loco circumfcribatur,ut nonfit nifiibi : non tamenoccupatlocum ,cum fit
fpirítus. Propter eius enim pratfentiam, nondiftenditur aer,aut locus occupatur,uc
minus capiat de corpore quam prius, ioannes. Valde placet fimtlitudo globi
ad corpus,ÔÉ motus eius ad animam,Homp facit globum,Sé eius motum,quem im/
petu ei ímprimír,S¿ eft i nui fíbílís,ind i uiQ bilis, n o ti occupans locum,ficut anima no
ftra. Sed quod anima noftra fit motus fubftantialis, libenrermeliftsintelligerem.
cardinalis» Deusdàtoreftfubftantiæ,homoaccidentis>fetifimilitudinisfub/
ftantiæ.Forma globi data ligno per hominem,addita eft fubftantiae ligni îficSÉ mo/
tus additus eft format fubftantiali, Deus autem creator fubftantise. Multa motum
participant,utmoueantur exparticipationemotus.Deueniturig(turadunum,quodl
per fe mouetur:ÔÉ illi non accidit ex participationemotus, ut moueatur, íed ex fuit
efféntia:8¿ eft anima inrellediuadtitelledus enim feipfum mouet. Et ut clarius hoc
capias,attende,quomodo in rotunditate eft aptitudo ad motum. Facilius enim mo­
netur magis rotundum, Quare firotundicas effet maxima, qua etiam maior effè
non pofletiutiq? perfeipfammoneretur, dC effetmouens pariter, Sé mobile. Motus
igitur,quianimadicitur,eftconcreatus corpori, &nonimprefsiùsei 9 utinglobo,
fed per femotuSiCorporíadíun<ftus ?S¿taliter,quód feparabilis ab ipib,ideo fubftantia. io A NN e s. Igitur bene dicitur,quod uirtus illa, quam animam dicis intelle/
tftiuam, patiaturautpraemietur. cardinalis. Certífsíméhocuerumcredas*
Sicut enim in corpore affligi tur affèâionibus corporis: ita etiam extra corpus affli/
gitüríra,ínuidía,é¿ca!teris.afflí<ftíoníbus 5grauataadhucfordecorporea,neccorpO"í
ris oblita. Etiam affligitur igne materialidad hocpræparatodtàutardorislaefionem
fentiat,Noftro enim igne non pofletaffligi.Similicer etiam uirtusilla, hoc eft anima
faluatur,hoc eft in quiete eft,Sé nullis tormentis affligitur * i o a n N E s. Intelligo
te nunc dicer e,quod anima eft fubftantíaíncorporea,SÉuírtus diuerfarum uirtutum*
Nam ipfaeltfenfualicas. Eft etiam ipfa imaginatio. Eadem etiam eftratio,Sé intelligentia.Senfualitatem ÔÉ imaginationemexercetincorpore. Rationem Sé intelligeti
tiam extra corpus exercet, Vnaeft fubftantía fenfualítatis, ímaginatíon&ratíonis,
ÔÉ intelligenti æflicet fenfus non fit imaginatio,nec ratio,nec intelledus.Ita nec ima
ginatio,autratío,autíntelledus,alíquidalíorum. Sunt enim diuerfi modi apprtrhen/
dendi in anima, quorum unus, alius efte non poteft. Sic puto te dicere uelle.. CAR,
din alis,
Vtiqjfic dicere uolo» ioannes Tu etiam uideris dicere, animam
incorpore, efle fimul in diuer fis locis . cardinalis, Sicdico, Namcumfit
uirtus, ÔÉquodibetpars uirtutis detoto uerificetur, fecundum ueramphilofophi/
am.'tuncuiiiifîcatioani'mæ,animaeft, Ipfa autem anima,diuerft corporis membra,
quæ in diuerfis locis funt3uiuificatJgitur ibi eft,ubi muificat. Tota igitur animae fub/
. .
ftaiv

Liber

I.

ar

ftantia;dum eft in corpora,in diuerfis locis eft. Sed dum eft extra corpus,non eft in
diuerfislocis.Sicutnecangdus,quinonuiuificat. In corpore igitur eft tota anima,
in qualibet parte corporis,ficut eius creator,in qualibet parte mundí.i o a n nes. Re
trahit ne fe animarum digitus abfeíndíture’ Cardinalis. Nequaquâm,fed d e
fínitdigítum uíuificare. Non ením retrahítfe , quíanon tranfít de una corporis parti
ctüa,ad aliam , cum fit fimul ín omnibuf S¿ fingulís . i ó a nn es. Adhucunum
rogo, iterum circa animæmotum declares, quando ais anima feipfam mouere, dici
to , qua fpecíemotus fe perpetuó mouetC cardinalis. Nulla fpecíe, ex o/
tnnibus fex fpeciebus motus,fe mouet anima, fed æquiuocê. ÍMouet ením feipfam
anima, id eft dífcernit,abftrahít,díuídít & colli git. Ratiocinarfuirtus eft animæ jgitur & anima. Aliqua eft ratio perpetua 6¿immutabilis, ut quôd quatuor non (ini
duó a quia quatuor in fe habent tria,quz non habent duo, igitur quatuor non font
duo. Haze ratio eft immutabilis.Animaigitur,eft immutabilis. Dum autem ratio
íicdífcurrítratiocinandomtíqueilledífcurÍLisrationaliseft. A* feigitur rationalis
anima,ratiocinando monetur. Adhuc anima eft uís inuentiua artium Óí fcientia/
rum nouarum* In motu igitur illo inuentíuo noui, non nifi afeipfa moueri poteft.
Sic dum fe facitfimilitudinem omnium cognofcibilium3a femouetunut dum in fen/
fu,fefacitfimilitudinemfenfibilium,inuifu uifibilium, inauditu audibilíum,6í ica
de omnibus* Ideó anima,ex eodem &dínerfo, dicitur conftare, propter compro:/
hendendimotum uniuerfalem omnium,&particularem diuerforum. Sic ex indi/
triduo8¿diuiduo,quíafeconformatdíuífíbilímutabili. Vndeanimauíseftillá,
quæ fe omnibüf rebus poteft conformare, & facit fecaufam motus corporís,fcilícet
manas 6¿ pedís,fed non femper ex díferetíone : quoniam & à natura eft mótus. ut ín
mota ñeruorum pulmonís.ln pueris aeró, propter debilitatem, non facit fe fimi/
litudinem rerum,fed poft annos difcretioníSjCorporefirmatOjadiuníftadífcretionej
& maxime fi doârina exercetur. Eft enim in pueris adhuc informis, quo ad ufum
rátionismaturaefubiecfta ,ut fiat fortis &perfe dus homo,ô£ eius informitas ,ad perfedionemmoueciirjdodrina&exercitio.Poteftautemdicijanimamfenwuercdtipl ici ter. Aut cum fefacitcaufam motuuhi corporis, quod etiam facit dormíendo¿
Aut cum fe facit fimilitudinem rerun!, qupd éxtracorpus humanum uíúere, etiam
iridetur elle femoueré. Vnde anima aeriùsufait » quia exfe mouctur, quàm Homo,
qui monetur ab anima, ioannes.
Hinc puto,quod Deusueriùsuiuat,quàmanima. cardinali s. Rede putas,non quod Deus fe mo ueaqaut faciat fimi Ii/
tuditum rerum,quod facit anima ¿ licet ineo fintomnia>inquadamfimplicitace,fed
quia ipfe uerum efte, rerum eft,& uita uicarum* Sic enim ait : Ego fum referred io,
uira. lOANNEs. Multùmplacént,quaidèiriuentionenoui,iiipràmemorafti. In
eo enim adu, anima clare uidetur feipfam mouere. Vellem, ut ad ludum applica/
tes. cardinalis. Cogitant ínueníreludum fapietitioe, cónfideraiií»qüomódo
illum fieri oportèt,deinde terminant ípfum,fic faciendum,ut uides* Cogita do,co n/
fideratiôj&terminatioîuirtutesfuntanimænoftræ. NuHabeftia talem habet co/
gîta donem, inueníendí ludum notium. Quare non confiderat aut determinat, cir/
ca ípfumquicquâm. Hæuirtutes funtüiúaerattonís,qti3eanima dicitur,&funt uíux;
quiafinemotuuiuærationis , nonpoflantefle* ínillaenímcogitatione<notum
fpíritns ratíonalís,quífque appræhendit qui aduertít,cogítare,efie quoddam dífeurrere,fíc&coníiderare,atque determinare,in quo opere,corpus nihil præftatadiutorrjJded quantum poteft,feretrahit anima à corpore, utdlelms cogitet, confideret,0¿
determinet. Nam penitus uult éíTe ín fua libertaté,ut libere operetur.Hac autem uis
libera, quam animam rationalem dicimus,tanto eft fortior, quanto â corporalibus
contradionibusabfolutior. Non igitur plus triirit ánima incorpore, quàtnextràj
nec diiïbluitur diirolutioneharmoniœ feu temperamenti corporis, cum ipfa non de
pendcat à cemperamentOjficutfanitas corporis. Sed econuerso, ipfa temperatio de
pendet ab anima,qua non exíftenté,non eft temperatio- Anima eft uica, quia ratio,
qu« uiuus motus eft* Dum igitur cogito, coniïdéro,& determino: quid aliud fri»
O
4quant

2i¿

Deludo Globi

quàm quod rationalis fpfritas>qui eft uis cogitatiuaJconfideratiuà3& determinatiuà
feipfommouetfBtdumquæro determinationem animæ, quid fit animaron cogito^
&confideroJô£inhocreperio,animammouerefeipfammotucirculari,quiafuprâie
ipfumfflle motus reuertitur.Quandoenim cogito de cogita£ione,motus eftcircula­
ris ¿V feipfummouens.Ethincmotus animaequi uita eft,perpetuus eft: quia circula*
riss(uprâfèipfum reflexus J OA NK E s. Capío fane quæ dicis, &gratífsimum eft,audille tres illas uírtutes animae inteUediaç,quarum una non eft aliajquia prima cogí?
tatío,deindeconfideratío,ultímadeterminatío. Cogita tío generat coníideratione¿
determinatio procedit ab illis, S¿ non funt, nifi unus uíuus morus,feipfum perfe/
¿te mouens. Etinhocuides,intelledíuamunítrínam uirtuteni,denecefsitate,(ide­
bet perfedeuiuere,feumoueri» cardinalis . Adde adhuc,ipfam efïèperfedio/
rem,quia magis in ipfa uis illa infinita,^ perfedifsimajquæ: Deus eft,relucetldeoil
cut Deus aeternus,ita ipfa perpetua. In perpetuo enim, aeternitas melius relucet,qui
in temporalij o a n n e s. Volo hçc quç prçcipisjibentifsimè addere, nec adhuc unum dimittere mihigratifsimum.c a k d in a li s.Quídhoct'i o Ann es.,Si ad perfe
¿iíonem fpirítus noftrí,necefíádorequírítur,quód fit unitrinus, ut optimé declaraftí¿
profedó ignorantes reputandi funt, qui fpirftum perfedifsimum -3 qui Deus eft ne/
gant unítrinum.c a R Da N A Li s. Vticp ftgnum eft ignoratiæ,de Deo,non affirmare»
id quod fímpiícitatís perfedtioniseft. Vnítas autem,quàrttô magis uniensnanrà
íímplícíor & perfecftior* Hincunitrina perfedior, quæficeft una quod etiam in trf/
bus perfonis,quarum qualibet eft una , ipfa eft una, 8¡C non effet aliter perfedifsim^
unitasCareret enim natura S¿ rjs,quæ ad eius perfedifsimam eflentiam, funt necefi*
faria. Sed haec altiora funt ïjs,quænuc inquirimusuo.añkb s. Caute uiderisdixifle,
banc cogitationem lud Í,^confiderationematqaedetermiantionenijnoneffeinbrui
tismon negans etiam,bruta in nidificatione,uenationibus, ÔÇ alrjs quæexperimur*
cogitare, confíderareJ0¿ determinare. Quomodo igitur offendes, illâ non effe ratio*
naliac' Cardinal. Quia carent libera uirtute,quæ in nobis eft. Nam cum cga
huncIudamínueníremJcogicauí,coníiderauí ¿0¿ determinaui, quæ alius nec cogita/
uit,nec confiderauihnec dererminauit,quia quifqj hominum,liber eft cogitare,quæ*
cunque noluerit, fimílíter confiderare atque determinare. Quare non omnes idem
cogitant,quando quifque habet liberum proprium fpiritum. Beffuero non fic.b*
deo impelluntur ad ea quæagunt,per naturam,& eiufdem fpecíeíifimües faciunt uct
nationes
nidos. ioannes* Non fine ratione hæc fiunt, cardinalis. Na­
tura mouetur intelligentia.
Sed ficut conditor legis motusrationeffegemficordinauit,quæmouetfubditos,nonratiolegis, quæeiseft incognita.,ledimperium
fuperiorum,quod necefsitat:itabrutu,moueturimperionaturæ,necefsitanteipftmï
non indudione rationis,quam ignorat.ldeoin uno motu fpecifico,uidemus omnia
eiufdem ipeciei,tanquamexindita legenaturæ, compelli 6¿mouerí Haccoadione
non ftringítur fpirirus nofter regius & imperialis: alioqui nihil inueniret, fed folum
tmpulfum nacuræexequeretur.i oAnnEs .Cum uideam,araneas unamlegem¿ in te
lis6<uenatíoneferuare,S¿híriindínesíanídifícacíone,ó¿ínnumera talia;benecom/
præhendo uno motu,fingula, eiufdem fpecíeí mouerí, hunceffeimpulfum:con/
tentus Tum igi tur. c ar d in a l i s.Quâdo aduertis in nobis,aliqua naturaliter cogi
tari,conf iderari,& determinari,quæ noftra animalitas dépofcit, alia,quæ fine cor/
pore,fpírítui tamen conueniunt, ut illa prædida : experimencalitercognofcícin prímis,noàIiberèmouerbfedexnecefsitatenaturæfenfibilisÔicorporeæ. Sed in aitjsfe
libere,cum liberumfeípfummoueat ♦ Natura uero,fpirítuí noftro,nullamunquâm
necefsíratem imponere poteft,fed bene fpiritns/iaturæiutpatetin bono,ín abftin?rqs,Ô£caftïtiice»à in malo,quando contra naturam peccamus , ædefperati, infei/
píos manus íntjcíunt,& fe ínterímunt.i o A n. VnS reftat, quod clarius cuperem intel
ligere:quomodofcilicetfehabeatdifferenter,uis fenfitiaa&uegetatiua, inhomintf
brutis* Vna enimdixifti effe fubftantiâ, quâ appellamus, Ô6 ipfam effe uirtutc,multam Liirtuc^fcílícetjWegetacíuíE^ quæ inuegetatiua coplicâtur,^ fenfitta^quæ in
fcnft

Liber

I.

217

renfitínacoflttrientübat® e tía intelIediuæ5Sr quæ ípfius fuht.Certueft aut,hanc fub
ftantía,fecundauirtute intellecftíuá, non requirere corpus* Ideo tota fubftantia ani­
mae , cum non dependeat à corpore , cftperfeftans , íínecorpore; licet alias uir/
tutes,fcilícet fenfítiuam, & uegecatiuam non exerceat, nifi ín rorpore * Non eft
igitur minoris uírtutís , extra corpus , quâm ín corpore : licet ceffet exercitatio
uirtiKum corpus requirentium ; Sed cum anima bruti , fit fubftantia & uírtus cor/
pus requirens , quia fine corpore nihil habet exercitij,uidetur quôd deficiente cor­
pore , deficiat* Atque cum fit fubftantia, quæ in homine eft íntelkduafis ,
uír­
tus indeficiens, uidetur nunquam deficere. Subftantíaením efléntía eft, quæ nori
eft corruptibilis, fecundum Díonyfíum , & poteft efle perpetuatquoniam in anima
hominis, perpetua eft . cardinalis*. Subtiliter moues , differentiam ex*#
quirens , fenfitiuæ Ô£uegetatiuæ , in hominefîC brutis* Et primum aduertendurn
puto » quôd uirtutesillæ, fcilicetuegetatíua, fenfídua, 6¿imaginatíua, funtinuír/
tute intelledíua hominis, ficut trigonusíntetragono,utbenedícefiat Aríftoteks#
Sed trigonus in tetragono , non habet fu am trigoni formam, fed tetragoni. In
brutis uerôjhabet trigonus trigoni formam* Alterius igitur naturæeft trigonus» ai
terius tetragonus* Sic&uirtutes uegetatiuæ , fenfitiuæ, & imaginatiuæ , quæ tri­
gonum illum , quæ anima bruti dicitur i conftítuunt : funt imperfectioris naturg,
quàm in homine, ubi cum uirtute íntelleAuali, nobílifsimaá perfedhTsima , te­
tragonum illum , qui anima hominis dicitur, conftítuunt * Inferiora ehimin fu/
perioribusfunt , fecundum naturam fuperioris : utuiuere nobilius in fenfitiua,
quàm uegetatíua 6C adhuc nobilius , in intellecftiua , fed nobilifsime, índíuina
natura, quæ eft uita umentium . Non mirum igitur, fi utres illae in trigono , non
funt naturæ uiriutn illarum, in tetragono, ubi in fubftantialem identitatem > cum
incorruptibiliuirtute intelle&iua, perueniunc*Sicutenim uegetatíua,fenfí tiua,ima
ginatiua, ôûntelîediua in diuiua natura, quæ eft ipfa æterna æternitas,(unt æternaî
ita uegetatíua , feníítiua,
ímagínatíua ín íntelledualí natura , quæ eft perpe­
tua > funt perpetua . Et licet illa in bruto non fínt perpetua , perpetuitatenaturæ
íntelledualís, non tamen puto , aliquid de illís ín fubftantia , ex corporis uarieta/
te , uaríari *.
Sicut enim in homine, dum mantis eius arefcit, fubftantia ani/
mæ uegetatiuæ &fenfitiuæ non arefcit, fed manet femper, quia uírtus animæ ho/
minis incorruptibilis, licetdefínatuegetatio&fenfatío manus*, fíe forcé per mortembruti, 6¿arefa<ftione arboris, non perit fubftantia illa, quæ dicitur anima fenfitina, aut uegetatíua,licet non exerceat qperationem,utante.io annes» Quomo/
do igitur manetfc ardinali s.Non poffumus negare,hominêm dici
hoc eft parnum mudum,qui habet anima. Sic & magnu mudu,aim habere ferut,qu!l
patura quida dicimqaltj fpiritumuniuerforum,qui omnia intus alit,Unit, connecfticj
fouet,& mouet.Vis enim illa mundi, quæ feipfam & omnia mouet (de qua diximus)
eft perpetua, quia motus rotundus circularis, omnêinfehabesmotmiîcutcircula*
ris figura,omnem figura in fecomplícat.Dícítur etiam hæc anima necesitas comple
xionis,â plærifcp.AÊujIqs autem Fatum appellatur in fubftantia, omnia Ordinare ex
plicans. Ad quam fe habet totus corporalis mundus, ficut corpus hominis fe habet
ad anímáJIla eft fenfitiua anima ín fenfitíuís, uegetatíua in uegetatiuis, ÔC elemetati/
ua in elementis,quæ fi definituegetare arborem aliquam,aut uiuificare brutum,non
tamenpropterea definit eile,ut de anima hominis dieftum eft. io a n.No ergo eft alia
anima,unius bruti aut arboris,& alia aíteríusCCA R. Hoc fecundum fubftantiam,hac
uia concedi oportet.Quoniam non eft nifi una omnium anímazíed per accidens om/
nesdifferunt. Sicutcnmtuis uifiua in homine, fecundumfubftantiam, nôndiffertà
uirtureaudiciua,quiauna eft anima, quæ eft uis uifiua ÔC audiriua: per accidens au­
tem dífferunt,quía accidituirtuti uifiuæ,eiTc in oculo,Sinon in aure. Sí in uno oculo
magis apto quam in alio, ad operationem (uamexequendam* ioan* Secundum
hanc opinionem,concedi poteft, quod triplex eft mundus* Paruus, qui homo* Ma/
ximus,quieft Deus. M9gnus»quí uníueríüm dicitur* Paruus, eft fimilitudo magni:
O $
magnus2

2í8

De ludo Globi

magnas,fimiîftudo maximi. Sed dubito,cum homo fit mundus partías > íi edam fit
parsmtmdimagní.c ardi. Vtícp homo ficéftmíídusparuus,qaodÓ¿parsrnagni.ln
oíbus enipartibus,relacettotum,cáparsfitpárscotiuS.Sícut totus homorelucetin
manu,ad totS proportionata.Sed tamen in capite, perfection modo tora perfectio
hominis reIacet.Sicuniuerfum,in qualibeteittè pa rte»r elucet. Omniáemaduniuer
fum}fuam tenent habitudinem S¿proportionem:plus tamen relucet inca parté,qua
homo dicitur,quàm in alia quacunc^. Perfectio igitur totalitatis uniuérft quia plus
relucet in homine3idep& homo eft perfeâus mundus 3 licet paruus
pars mundi
magni. Vnde quæ uniuerfum habet unitierfaliter,babet & homo particulariter,pro4
ptie,6¿díícm¿. Etquia nonpoteft efle, nifi unum uniuerfum>6¿plura particularia
ô^difcretaeflèpofliint ,ídeo uníusperfectíuniuerfi » plures particulares
dífcred
homines,fpéciem geftantóf imagíhemjutftabilís unitas magni uniuerfi,intamua/
ría pluralitate , multorum paruorum, fluidorum mundorum, fibi inuicem fuccc/
dentium>perfediùs explicetur, i o a nn e & Si recte capio, tunc ficut uniuerfum
eft unum regnum magnum,fíe 8¿homo eft regnum,fed paruumjn regno magnoxftcut regnum Bohemiæ,in regno Romanorum, feu uníuerfalí imperio. C A rdin a/
lis. Optime. Homo enim eft regnum, fimile regno uniuerfi/undatumin parte
uniuerfi. Dum enim eft embrio in utero matris,nondum eft regnum propriumxftd
creata anima intellecftuali,quaecreando imponitur, regnum fit, regem habens pro/
prium,& homo dici cur. Recedente ueró aníma,definiteflehomo,5¿ regnum. Cor­
pus autem,ficut ante aduentum animæ inteÜecftiüáe,faít de uníuerfalí regno, magni
mundkica&reuercicur ad illud tficutBohemiaeratde imperio, antequam haberet
propria rege,fíe
manebít,proprío rege fubláto. Homo ¿gítur,immediate íuo pro
prio regí,qui ín ipfo regnat,fubeft:fed mediaré fübeft tunc regno mundí.Quádoaut
nondS haber regé,aut elle defqt,immediate fubeft regno mundí.Quare iiégetatíuam
Uirtute,in embrione natura, feu mundí anima eXercetxftcut ín alíjs uégetatiuá uíram
habentibus,&etiam contínuathocexercítium^innonnullís mortuis,quibus capilli
gangues crefcutjSúeafacítíníílís^cutinalíís Corporibus ?propriorege carentibus*
Quomodo ueró homo fit regnuproprítí,liberti ôf nobile,alibi latius tradauí,S¿ puí
dira eft fpeculatío,per quâ homo fetpfiim cognoícens,in fuo regno, lícetparuo , o/
mnía abundé fine defedu reperiens, fodicem ft uídens fí uelít, optime conteraseíL
Hæc nunc ut tempus dedit tacla fint. 10 annes.. Non pígríteris, iftis pul cher rimédíóh's adíjeere,quomodomaximus mundus, quiDeuseft, in uníuerfalírelucete
cardinalis.
Alta petis, nefcio fi fufficiam. lunabo me tamen ex globo quan­
tum potero Nam globus uifibilis,eft inuifibills globi,qui in mente artificis ftiitima
gO4Áttenteígicuraduertíto,mentemínfefingendíuírtutemhabete. Inftipfaentm
mens cohcípíend¿líberamhabensfacultatem,anem repperit pandendi conceptum*
quænunc fingendiuoceturmagifterium,quam artem habent figuli,ftatuari^pifto/
res,tornatores, fabri,textores,& tales fimilesartifices.Efto igitur, quód ipfe figulus
uelit ollas,patellas,urceos,Ô£ quæcp talia,quæ mente concipit,exprimere» Siuiiibiliter oftenderc,ad finem ut cognofcacur magifteteprimurn ftudec pofsíbilítátem indu
cere,feumateriam aptam facere^ad capiendam formam artis, qua habita, uidetfine
motu,non ppflehac pofsjbilicatê in aâu deducere,ut habeat forniam,qua mente co*
cepit,S¿ totâfaciGcuius motUs educat depofsibilitatc materiae, for mâ præconcepta*
Et quia una materia eft aptior alia,nulla pófsíbdítasperfedífsímaeflépoteft. Ideó
in nulla materia,immaterialis & mentalis forma,poteft ueraciter fingi, uti eíbftd ÍU
militado ÔC imago manebit,Omnis uifibilis forma, uerx & inuifibilis form£,quæin
mente mes ipfaexiftit.Síc igitur in mente tornatoris3globüs iftémês ípfa exiftes?ds
mes in fe in ea forma qua concepit,cui côceptui feaffimilauit,uifibitem facereoc!
!et:adaptauitmateriam,fcihcetlignum,Utilliusformæcapaxeflet.Deindetornauîi
motu forma in ligno introdüxinFuít igitur globus ín tnéte,6¿ ibi globus archetypus
mens eft.Fuitin rudi ligno pofsibiliter,&ibi fuitmateria.Fuit in moiudum de poten
tía ad acftum duceretur^ ibi fuit motus* Et produda eft pofsibilitas eius ad aáum,
ut

Liber

I.

2i9

ut fit aâu,per determinationem S¿ definitionem pofsibflitatis,quæ adu efl: fic deter
minata,ut fit uifibilis globus. Habes igitur ex hac fimílitudine humana: arti s, per
quod artem diuinamereatiuam, aliqualiter coníjcerepoterísflicet inter creareDeís
&facere hominis, tantum interfit,fi cut inter creatorem creaturam.Mens igitur di­
uina,mundum in ft concipiens,qui conceptus eftmensïpfa,æqualis conceptui,mua
dus dícíturarchetypus* VoluítautemDeus > pulchritudinem conceptus íuimanifeftare.Creauit enim pofsibilitatem,reu pofle fieri mundum pulchrum,& motum,pèr
quemdepófsíBílitateduceretur,utfierethícmundusuifibilis,in quo pofsibilitas cf=
íendí mundu,eft fic út Deus uoluit &fieri potuit, aâu determinata* io a n . Intelli/
gis'neper pofle fieri,pofsíbílítatem,ftumateríá,alíqiiiddequofaáus eft mudus,uc
de ligno globus<c a rd in al. Nequaquam. Sed quod mudus, de modo quæ pofsí
bílitas,feiipoffefíeri,autmateríadicítur, ad modum qui aâu efle dicitur , tranfiuit.
Nihil enim fit aâu,quod fieri non potuit, Impofsibileenim fieri, quomodo-fiereti
Materia uerô fi aliquid aâueflet,uticp ipfa æternttas effet,aut aeternitatis faâura.Nô
poteft dici quód fit aeternitas: quia aeternitas Deus eft, qui eft omne id quod e fle po­
teft,fic non eft materia,quæ eft pofsibilitas,ftu fieri pofle, fiue uariabilicas. Nec æter
nitatis faâuramam fi faâa eflèt, fieri potuiflet,tunc fieri pofle fcilicet matería,de ma­
teria faáaefler,6¿ ficdeipfa,quodeftimpoflíbile* Non eftigitur alíquíd aâu mate/
ria.Sed res quæ fit,dicitur ex materia fieri,quia fieri potuit. Non enim effet mens di/
uínaomnípotens,finonnífidealiquoaliquidfacerepoffet, quod mens creata ne/
quaquàmomnipotens, quotidiefacít. ioAnke5. Nonnegas poflefieri, licet
non fit aliquod effe, pofle fieri aliquid.Non eft igitur penitus nihil,cum de nihilo ni
Ilii fiat * Et cum non fit Deus,nec aliquid aâu, nec de aliquo,nec nihil, ideó quicquid eft,de nihilo eftmon enim ex ftipfo,cum fe de nihilo creare nequeat.Dei igitur
creatura uidetur* cardinalis. Optime concludis. Hoc enim fic concedi de/
here,uiua ratio necefsitatdicetquomodohocconcipi pofsit, non repedat* Sicute/
nim conceptus de Deo,omnem excellit conceptum: fic de materia,omnem fugit co
cepEum. i o a N N E $♦ Latent'ne forma: in mater ia,ut globus latuit inlignofc a RDaN A Ll S. * Nequaquàm.Nam dum tornator globum facit3abfcindendo partes 1Ígni,ufc$ quo perueniat ad formam globi : pofsibilitas, quam uidit tornator in ligno,
quando fe conformat cum globo mentis,tranfiuit de pofsibili modo eflendi,ad aâu
effe.Cuíus caulamaterialis eftlignum,& efficiens, artifex
formalis exemplario
mente artificis^ finalis ipfe artftexi qui propter feipfum operatuseft. Tres igi tur
caufæ concurrunt ín artífice,S¿ quarta eftmaterialisflta Deus eft tricaufalis,efficies,
formalis,& finalis omnis creaturae,Sf ipfius materiae, quæcaufat aliquid, cum noti
fit aliquid*Sed fine ipfa,id quod fit,fieri non poflet* Nam cum id quod eft in mente
Dei,fic Deus,qui eft a?ternitas:uticpidfierinon poteft, ne<$ fit aliquid, quod non eft
in mente,& conceptu Dei* Oportet igitur, quód neritas omnis rei,quæ fit,non fit
nifiexemplareius,quxmensDeieft. Ideó quod fit, erit imago exemplaris fotmæ:
namimaginisuericas,noneftimago4fedexemplar.Siigitur non eft uerttasffed eius
imagOjtuncnecefleeftjid quod fit,cum defeendat àftabili æternitate,in uariabili fub
íeáorecipí,ubínonrecípítur, utieftinæternitate,fedutfieriporeft. ïo annes.
Sí benècunâa capio, omnia funt in Deo, & ibi funt ueritas, quanec eft plus , nec
minus* Suntibícomplicít¿6¿íneuolut¿,íicutcírculusinpunáo. Omníafuntín
mútu,fedibífuntuteuoluuntur,ficutcumpunâusuniuspediscircini fuperalio e/
uoluitur. Tunc enim punâus ille,explicat circulum,prius complicatum* Omnia
ínpofle fierijficutcirculusin materia3quæ in circulum duci poteft* Et omnia funt in
pofsibilitatedeterminata, ficut circulus aâudeferiptus. cardinali s. Satis
fummarie hacrefumpfifti, quænefcio quomodo & extra propofirum infermonem peruenerunt. Igitur reuertamur nunc ad ludum noftrum, & intentum breuif
fimepandam. io Annes.
Nifiteuiderem abunde dC ampliusquàmfperauimusfatisfecifle,&doârinapandiflè magnæfpeculationicongruâ: pro magno no«
ftro audiendi deflderío, ce quamm's facigatu follicitar
hæc quæ ccepifti, in logos
ttaâacus

no

De ludo Globi

tradatus extetideres.Sed nunc ut proponis facito,qu3:remus libros tuos,quos his a/
picibus refertos fperamus* cardinalis» Credo mefeepiusífta6¿ alia ,&dixiffe fcrípfífle,melius fortequâm modo,cum amplius uires deficiant,&memoria tar
dé refpondeat. Fuit autem propofitum meum , hunc ludum recenter imientu,quem
pafsim omnes facile capiunt, 8¿ libenter luduntíg¿ nunquam certo curfu contingit,
in ordinem propofito utilem/edigere^ fecifignum , ubi ftamus globum lacientes,
& circulum in medio plani,in cuius medio, eft fedes regis, cuius regnum , eft regnum
uitæ,intra circulum ínclufum,8¿ in circulo nouem alios. Lex autem ludi eft,utglo­
bus intra circulum,quteicat à motu,& propinqiorcentro,plus acquirat,iuxtanume/
rumcirculi,ubi quiefcir. Et qui citius xxxiiij acquifierit5qui funt anni Chrifti, uidor
fit Jfte inquam ludus,fi gnificatmotum animæ noftræ, de fuo regno,ad regnumui/
tæ,in quo eft quies,6¿foelícitasxtema.ln cuius centro,rex nofter,Udator uitælefus
Chriftus,præfidet. Qui cum fimilis nobis eilèt, perfonç fuæ globum fie mouít,ut ín
medio uitae quiefcerec.nobís exemplum relinquens, ut quemadmodum fecit,facia#
mus,fi¿globus nofter,fuum fèquacur, licet impofsibile fit, quód alius globus,ineo/
dem centro uitæ,in quo globus Chrifti quiefcibquieremattingat. Intrà circuíame*
ním,funt infinita loca &C manfíones.Quíefcít enímlocus cuiuf%in pundo & atomo
fuá proprla,quam nullus unquam attingere poterít.Nequeduo globi poilùntxquè
diftare à centro,íed femper unus plus,alius minus. Oportet igitur quemlibet Chri/
‘ftianum cogitare,quomodo quídam non habent fpem,alterius uitse,6Cqglobum fu
ummouent in his terrenis. Ali} fpem habent foelicitatis,fed fuis propres uiribus ÔC
legibus fine Chrífto,contenduntperueníreaduítamíllam:8¿ tj globum fUufequen
do,íngentj uires, 6¿ fuorum prophetarum &C magiftrorum præcepta, ad alta currere
faciunt,&horum globi,ad regnum uitæ, non perueniunt Suñt tertq,qui uiam quam
ChriftusjDeiunigenitus filius prædicauitô<ambulauit,ampleduntur:£j fead medi­
um,ubi eR fedes regis uirtutum,mediatoriscpDei &hominum, conùertunc.Sê glo­
bum fuum » infequendo ueftigia Chrifti mediocri curfu impellunt : qui folum in re/
gno uitíe,manfionem.acquirunt.Solus enímDei fílíus.de cedo deícendens,fcíuítuí
am uitæ,quam uerbo
opere, credentibus patefecit, i o a nnes. Dicis creden­
tibus,qui funt ij? cardinalis . Qui cred unt ipfum Dei filium, & Euangeli­
um eiïè per ipfum prædicatum,illi de ueritateEuangelrj certi funt, quia filius Dei no
menti tur.ldeó prseferuncpromilîa Buangeiq,huic uitæ. Gaudent hic mori,ut intrem:
cum Chrífto,¿n uítam çternam.Moriendum omnino eft. Mori igitur propter fidem
filtj Dei,habet tributionem,uitæacternæ, Quomodo enim Deus qui eftíuftusg¿pi/
us, fidelitatem pro ipfius Dei gloría morientis,nonremuneraret,aut quam daret retnunerationem nifi uicae, ei qui pro eo uítam dedit ?eftne Deus ignobilior homine
nobiliifidelitatem feruí abundé remunerante, ufe^ ad coniordum regni?Et fi fidelis»
pro gloría filij eligit pati,etiam æternam mortem : quomodo dabitur ei recributichm*
fiuitæ, ubi femper & aeternaliter fefeiati ueraciter uiuere&lætari? ioannes.
Non ergo funtueri Chriftiani, qui non moriuntur ut Chriftus , pro gloria Dei.
cardinalis. Ille Chriftianus eft, qui profertgloriam Chrifti propriæ uitæ,cA
glorix>& taliter praefert,quod fi probaretur in perfecutione, talis ¿nueníretur. In ¿L
louiuit Chriftus, ÔCipfe non uiuit Contemptor igitur huius mundi Ófimefí, ia
quo per fidem eft,fpiritus fíltj Dei lefu Chrifti, quo mortuus mundo auiuit ínChrí­
fto. IOA NHBS. Vtuídeo,difficíléeftdírigereglobumcuruum,utfequaturuiam
Chríñúín quo fuit Spiritus Del,qui ipfumdeduxit in centrum,fontem uitæ.c a Rdinalis.
Facile ualdè eft, habenti ueram fidem, utpræduxi. Igitur fi globus
perfonætuæ,fpirim fidei impelhtur,firma fpe ducitur,
charitate Chrifto aftringitur,qui te ducet fecum ad uitam:fed impofsibile eft,infiddilí. i o an ne s. Cenifsú
mum hoc elfe uideo,qui non credit Chrifto uti Dei filio, mundo adhœret, mello/
rem uítam nonexpedat. Sed fidelis in aduerfitategaudet, quia fcit mortem glorio/
fam,pr«ftare immortalëuitâ. Videt tñ uix pofsibile,quddglobus fecundum natura
fua inclinatusdeorfummo fiemoueatur ¿ncuruetur,^ unus plus quàmalius.c a r
DINAMO

Liber

I.

22|

AL l s> Hæc eft fummamyfteriorurn huías ludí, aídíícamiís, has inclinatio/
nes
naturales incuruationes,taliter r edificare ftudiofo exercitio, ut tandem póft
mukas uariationes,& inftabiles circulationes 6Cincuruationes,qtnefcamus in regno
Vides ením,quód unus impellit globum unomodo, alius alio, manenteeademcuruitatein globo* Secandum u3ríumímpulfum,uariémouettir0¿quiefcit,8¿
nunquam certum eft ante quietem,ubi demum quiefeat* Videns igitur globum impniium per aliquem, attigifleprope centrum , cogitat fequfuelle illius modum,S¿
pluries attentat & proficit, ioannes. Quifqj globus eftpropiù s, & aliter quàm
alius incuruus.Igitur non poteft unus alium fequúc A r di na li s. Verum eft. Nui/
lus alterius femitam praecise fequi poteft,fed necefle eft,ut quifqj dominerur inclina»
rienibus globi fuí,S¿ pafsionibus feipfum exercitando. Demum taliter moderatus
ftudeatuiam inuenire,in qua curuitas globi,non impediatur,quô minus ad circulum
qitæperueniar.Hæc eft uismyfticaludqftudiofo exercitio,pofle etiam curuum glo­
bum, regulari,utpoft inflabiles flexiones motus,in regno uitazquiefeat* ï o an nes1.
Negare nequeo, una globi gibbofitate fiante, fecundum diuerfum impetum cuiufr
que,ipfum proijcientis,differenrer femper moueri: pofleqj eunde globum,per que/
quâm iuxtàlibitum,uaríéímpdli, ita quódlicetcurua reuolutio fempermanear,ta/
men motus eius uarietur.Diqmus tamem,cum non femper in centro circuli quiefeat,
ubiquifep ludens ipfum ponere intendit, interludentes, unus nunc ipfum in pro/
pinquo,centro locat,ó¿ poftea eandem ut prius habens intentionem,globus remote
d centro declinat:uideri,quodnon fecundum pellentis intentionem,fedetiamfortu/
nam moueatur.C a r d in al is* Fortuna poteft dici id, quod præter intentionem e*
uenit,6¿ cum quifcj^udenspetatcentrumcirculi,non eft fortuna fi tetigerit* Neque
eft in poteftate noftra,quod uoluntas noftra perficiatur.Dum enim globus curtir,ac
tenti fumusutuideamus, fi adeentrum accedit,&uellemus iuuare ipium fi poftemus*
ut tandem ibi quiefceret.Sed quia non poiTumus eum in uia, nec impetum adhibuimuSjadhocnecefTariumíideó cum intentione fuperuenienrecurfum, quem impref.fimus, moderari nequimus. Sicut qui de mote currere inccepii,dum eft inueloci mo/
tu,etiam fiuellet,non poteft fecontinere.Oportet igitur, circa principiummotus at/
tentum effe. Quare mala con(uetudo,quæ motus eft, non finit aliquem benefacere*
nifi ipfa dcpofita,uirtutis motum, in bona confuetudíuéponab Nonhabentigátur
malécurrentes,et¿amfíín curfu praniteant,alicuidífpofíríoní,qu£auc Fatum,aut ma
Ia fortuna nominari con fueuit,imputare,fi male curium terminat,fed fibqpfis,qui in
confuiré fe præcipirarunt.Bene uides,quód globum quando uís,¿¿ quo modo uis ini
motu ponis,etiamficonftellatiococli,haberet globumfixum,debere perfiftere,non
tenebit coeli influxus manus tuas,quin fi uelis,globum moueas* Regnum enim eux
iufqj liberum eft,ficutg¿ regnum uñíuerfí, in quo coeli ôiaftra continentur, quae ia
minorimundo etiam,fed humaniter continentur, i oannes. Secundum hoc igitur*
nemo nifi fubtjpfi,aduerfos etiam cafus imputare debet* cardinalis. Ita eft íq
moralibus,ate^ rjs operibus quæ funt hominis,ut hominis. Nemo enim uiciolusmi/
fi fua culpa, i o Annê l Quomodo tunc dicunt fortuna omnípotenteíc ardiñal
Hoc Poeta dícebat,fciens fie philofophos Platonicos affirmareihi em fortuna aiunt
ordine
difpofitionemreruomniu,infuo proprio efle,& illam uocant,necefsitate
complexíonis,quía nihil illi difpofitionirefiftere poteft. NecaduerCatiecprofpera
dicitur difpofitio feu fortuna illa, nifi quantum ad nos,ó¿ fecundum explicationes
reraa&u SC opere, putaidifpofido & ordo effendi homine,fi fe habet ut fic fiant oía*
ut fieri folct,alioqui non fieret homo.Bft ergo ineuitabilisnecefsitas,cuinihilrefifte
re poteft,ideo omnipoces.Cuaut Socrates & Plato atftu homines,fint difparesrhod
noneuenit,quia fortuna feu ordo dífpofítio,fintprofpera &C aduerfa, nifi quanta
ad illos homines,quorum unus affequitur profpera, refpedu alterius-Sed neep hæC
fortuna quçanima mudi,fuprà nominatur,in noftra regnodífponíc illa,quç hominis
fünt.Quífqj ením homo,líberuhabet arbítríu,uelle fei licet,nolle:cognoícés uírtti
Km &C uicíum, quid honeftíí,quíd inhoneftu,quid íuftum^ quid íníuftum, quid íau
[
dabi?
din

214

De ludo Globi

dabik , quid uítutperabíle, quid gloríofum, quid fcandaíofum : QC quod bonum di/
gídebeat,6¿ malum fperni,habens intrate regem &iudicem horum. Quç omnia,
cum bruta ignorent,ideó funt hominis,ut hominis. Et infupradidis eft nobile re*
gnum,nequaquàm uniuerfo, aut alteri creaturæ (ubieâum : non ijs extrinfecisbo/
nis,quæ fortuita dicuntur,de quibus non poteft homo quantum udlet, quoniam li/
bereuoluntatinonfubfuntjficutbona praefata immortalia,quæ uoluntatifubijciun/
tar.Nam fí uuk,reperít S¿ eligitlibere uirtutes immortales, immortalis anima,pro/
prix uitæ fuse cibum immortalem,íicut uegecatiua corporis paftum, fibi aptum cor­
poralem* Et licet fit impofsibile, dum globus mouetur pradcire, in quopundo qui/
efcat, necj? propterea temper in círculo quiefcit, quia circulum aliquoties fubintratí
non minus tamen ex confuetudine, QC continuata pradica,præUideripoteritconie/
dura ueriftmilijín círculo globum quietem accepturum ♦ Difficilius tamen,in quo
ordíne,per círculos diftíndo,S¿ penitus impofsibilejn quo pundo. Terreno igitur
homini, & eius peregrinationi, globus habens ponderpfum corpus 3 Solatus terre­
num inclinatum,& eius motus,quia per hominis fit impulfum,aliqual iter fimilatur.
Non enim poteft in reditudine perfiftere motus humanus* Cito declinat,propter
terrefterítatemjnconftanter & uariê Temper fluduans, qui nihilominus poteft, ex/
ercitio uirtutisjfeuolutionem ín círculo termínare,6¿ bonam Síperteuerantemínten
tionem,adiauar Deus qui in motu quaeritur,
perficit bonam uoluntatem. Ipfeenimeft,qui fidelem dirigit, & adperfedum perducit, & qui impotentiaminipfom
fperantis, fua omnipotenti fupplet clementia. Chriftianus igitur, qui facit omnia
quæ in ipío funtjlicet fentiat globum fuum inconftanter currere,in Deo tamen con/
fidens non confundetur,qui non derelinquit fperantes in fe. Et hoc eft huius ludi
myfterium, fatis nunc pro tam breui hora declaratum > ut de his paucis,multa elicias
0£proficiasinmotu>uctandem quietetn firnul in regno uitæ, cumChriftoregeno/
ftrojfoelícíter aiTequamur.Eo præftante,qui folus poteris eft,6¿ in facula fgculorum
benedídus. AMEN.
Verfns, de laude libri.

Vi cupis ingenium præfentïs nolle libelli,
Redde prius menfis,tercp,quatere# facrum.
Etfemelat£#íterum,fenfosubílegerísaltos,
Ad caput
títulos,mente uacante redL
Ne pigeat,quocuncpiïtu falebrofauídebís
Efle loca,& trepido non adeunda pede:
Pofcereopem,& fandi per florida prata magiftri
Irelicet:multa dodíor arte tenex.
Viribus hæc crafsís non funt condenda uehendís»
Pinguis aqualiculí,non capit alta locus.
Attritas fubeunt,uíx poft conamina mentes.
Purgatum hæc tantum dogmatapedus habet.
Luditur hic ludus,fed non puerilitenacfic
Lufit, ut orbe no uo,fanda
Sic ludit quifquis per cœli aprica,dotnoscp
Aechereas,quid agant ce rnere fanda uenic.
Sol oriens ludis fic Auguftine canendo,
Mufica cum nobis, te modulante data eft.
Sic omnes liifereptjtDionofius ,Se qui
Increpuit magno myftíca uerba fono.
Et nos magne pater,ludum celebremus amicum>
Nofter ut ætema fit globus sede fedens.
îftic perpetuo poftlongauolumina centro
Hæreat>&nullo fineperennis agat.

O

id eft, EuchariftiM
Deolíba.

Liber
x

I.

ïpriorattecum nos fèdibus ôptime caflis
Sîfle parer,Raí ubi lufus&arâDei*
<
Tu quoc^ chara ducum foboles,Dux ínclytelude,
Principibus famam quo tua meus pariât*
Nam benè Cæfareos quamquàm ornent fl emmata cippos,
Inqj Palatinis gloria maior eat*
Et tibi confurgat Comitum foecunda propago,
Occiduas Rhenus qua pater auget aquas.
Anglica fintquamuisconfan^uinitatepropinqua
Sceptra tibit&quicquid Galliq pinguis arat*
Et genitrix tibi fít,dícis Germana Tyranni.
,
Prgeluftres.fpeaent>& tua iura duces.
Neç minus in Chrifti fortem,templisép facratisi
Hinc a tqj inde uoçet,te pius ordo patrum;
Vtnihilinpulchra,fine te Germania gente
Euehat:&claris,clarior utniteas.
T ecp decus patriæ3magnus generauerit Otto,
Siluarum terror,cui lupus ingemuit.
VtBaiohariaetuacinganc tempora frondes,
Maícula belligero,quás tulit enfejcohors.
Et quicquid tantis titulis memorande reliqui.
Claudicet ut nulla partefuperba domus*
Hæc neíure fuo uolucris fortuna repofeat,.
Quod feries patrum,nil nifi nomen habet*
Surge tuo Marte,hincPriticepsdignifsimefurgei
Ingenq dotes laudibus addeducunx
Áurea fitliceatdituum tamen aurea flatum
Corro get,effundat quo tuba rauca fonum*
Quid tibi conueniat,melius tfc nemo uidebit,
Tu modo non altjs,quam tibi crede magis;
Candidus A eoo furgetdum Lucifer axe,
Et bibet occiduas uefpere Phoebus aquas*
Dum niuibüs longas hyemes Germania ducet,
Et uefperttnam Gallus amabit humum,
Dumq$ homines tellus,pifces mare,fydera codam
Reddetîdoâorum hic ludus honeftus erit.
Tu quoqj magnanime Princeps,mihi crede loannesi
Semper erís,fetriper uiuus in ore uirum*
Effice,quod folum tibi te monitore gerendum eft,
Ne tantum in chartis,fit tibi grande nepSis.
Etmecum referO grates memorande magiftro»
Et cui (fi cuiquàm eftjmens patefadla Dei*

Primi líbríjde ludo Globi,do&ifsimi patris,Nicohi de
Gufa,Cardinaltfînis.

224
Dialogi de ludo Globi, liber Secund us ¿
ïnterlôcûtûrés:Albertusadoiercens)DuxBaùariæ,&
NÍCOLÁVi CÁRbÍNALÍS,

ALBERT VS.

Vnofti pater , me adueniflè fumnia fidutiatut Papa* noftro Pio, atqè
tibí Si altis Cardinalibus notior fierem,profícerem.Cum nunc illuftrem Ducem loannem, conlànguineum meum charifsimum , ûi
bac urbe reperiflèm , & internos pôft communia amicorumcolloqliiajpfiim uacare uiderem ledioni libelli,de ludo globnadmiratus
tàm de ludo,quàm de libello, nifus fum compræhendere, nonnihil
Íuxhmeamiuuenílemcapacítatem.Sednoneftmihíuífum,tecírca
lorumfegíonís uïtaé myfticamfentenciam explanaflè. Rogo igitur tuam pietatem»
he ínme defpícías tanti myftertj incapacítatcm.Dabitur ut dodior rememorem,quç
aüdiúérOjádDeídono profícíam.CA rd inalï ¿.Multo gaudío,recum fratre Vuolf
gángójiocloco uidi.Pater enim tuus Albertus Illuftrís comes Palatinus,6¿Baua/
rheDux,multis annis me fingulariter amauit,8¿ hoc oftendíc» Videre tantum, ami
cum aluere,in ílluftribus & optime nobûiterfy compofitis eruditis fílijs,míhí per
iocundîï eft. Et hinc quçèp pofsibilia,libes ímpertíar.Deludo globi ínquírísea,qu¿
dum audieris, non po teris (ætateobftante ) fortaffe difcutere.Admiraberis tamen,S€
uíolentía quadam incorporabis altifsima, quse te habilem reddent,utad eunda fci/
bílía,melíús uolare queas* Oportet autem ut metis oculum aperias, & uifumiflum
to taliter eleues,ut quae didurus fum, potius uid eas quàm audias* albert vs. Faci>
am omnia,quantum natura &C ingenium conceflerint. cardinalis. Circulorum
myfterium,quod utcapias,infige tuae memorise,propofîtionê quæfequitur.Eb quod
ínomníbus»6¿ in quo omnia,nihilmaiusautminus eflepoteft^ Quare omnium ex­
emplari LBERTVS.Habeoiamhancin memoria fixam propofinooem.Sed ut mes
eius uideatueritatem» declaratione opus hsbet-c ar d í N a l is.Parua fufficiet*Nam
qùomôdo eflèt aliquid minus eo,quod in omnibus,aut quomodo maius eo, in quo
omnia.Si igitur nihil omnium eft aut minus autmaius eo, necefle eft omnia illius u/
nías exemplaris efleexemplata.A L ber t v s.Breuifsimedeclarafti*Nam certifsimd
uided,cum exemplatum nihil habeat,nifi ab exemplari, iitep unum omnium exempiaf,qüodínomriibusáíínquoomnia:claraeftofteiiftó,qubdpoftquámuíderouni
tatemexemplaris,omnium nariorum exemplatorum ,me ad altam conteplationem
deduxeris.c a r d i n a l i s.Tu probe mente confpícís,exemplatum non pofle efle»
nifi in ipfo fit exemplari l b e R t v s.Certifsimè.c A R dinali s4Sed quomodo eft
exemplatum,nifi fit in eodem fuo exemplari.Nam exemplatum fi eft extra fuum ex
emplár,quomodo manetexemplatumCALbe r t vs*NihiIobeft,quominus hocui/
deam*Nam necefle eft u ticp,exempla tum iri exemplari fuó cohtineri:alioqui non ef
fetuerum exemplatum. Ideo perfetftè intueor, exemplarneceflàriôefle in exemplatoÿ & exemplatum contineri fe in exemplari.c a R nu n a ju ¿.Exemplar igitur,eft iti
omnibus exemplatis,in quo omnia exemplata*. Nullum igitur exemplatum,eft
mirius aut maius eo.Quare exemplata omnU, funt unius exemplarisexeniplata. At
B E RT v £. Verifsimèjïïc efle uideó.c a r d i n al i ¿.Nec eft necefle propter pluralita
temexemplatorum,eiTeplura exemplaria» cum urium infinitis fufficiat. Praecedit e/
nim naturaliter,exemplarexem piatum, otrinerh pluralitatem unitas»qu3e eft omnis
exemplair multitudinis,exemplar.îdeb fi éflèritplura exemplaria, necefleeffttunk
tatem exemplarem,illam pluralitatem praecedere* Non eflent igitur illa plura ex/
cmplaria3æq«eprinia exemplada3fed unius primi exemplaris, exemplata. Non po/
teft igP

De Ludo globi Liber

II.

22s

teft igitur efTe,nifi unum primum exemplar, quod eft inomnibus exemplatis, S¿ in
quo omnia exemplata, albertvs. Oftendifti nunc mihi, quae uidere concupiui.
Nam nihil mihi obfiftit,quin uideam,omnis multitudinis unitatem principium, ex
quo intueor unitatem,exemplar omnium exemplatorum, cardinalis. Dixi,
unitatem eHè exemplar omnium numerorum, feu omnis pluraíítatís,autmuÍtitudí/
nis .In omni cmim numero,aides unitatem, ÔC omnem numerum in unitate contine/
ri. Omnis enim numerus eft unus 3 binarius, ternarius,denarius,6f ita de omnibus,
quifc^eft unus numerus. Nec elfe pofletqtuTq? unus,fi in eo non effet unitas, 8¿ nifi
ipfc in unitate contineretunAlbe rt v s.Hadlenus nonaduertiadhæc,quando mi
hi mfum fuit,denarium maiorem unitate,8¿ ideo in unitatenon contineri Sed nunc
uideo denarium,cum fit unus denarius, non poflè hoc efle, n i ii in unitate continea­
tur. c a R D ï n a L1 s . Attendas etiam oportet,quomodo unitas non poteft efle nec
minor nec maior.Quod no n minor,ftatim admififti. Quod non maior,etiam uides,
quando aduertis,id quod eflèt maius,uno non efle unum. Acquodficeft de denario,
quem fíne uideas ipfum mino ratum fine audum, non uides denarium. Hoc autem
habet omnis numerus ab unitate tquia numerus eft exemplatum , exemplaris unita­
tis. ALBERTVS. Propofitio quam præmififti,clauis efleuidetur,ad intrandam
mtelligentiamabfconditorum,quandoquaerensipfamredeapplicat. cardina/
11 s. Nec eft applicatio difficilis. Nam fi te interrogo feriatim, fola interrogatione
duceris ad uifionemucri,puta. Interrogo te: an cundía quæ aides putas aliquid exi/
ftereiCredodiceSiCundaexiftere* albertvs. Cumfintaliquid,oportetexifte
re. Cardin alis.In exilien tibus,eft neipfumeffet* albertvs. Vriq$,alias
finoneifetinipfis, ipfum efle quomodo exifterent. cardinalis. Nonne quae
exiftunt, in ipfo efle exiftunt. albertvs. Extra efle ipfum, utiqj non exi fleret.
cardinalis. Efle igitur omnium, in omnibus exiftentibuseft,0d omnia exiftentia,inipfoefleexiftunt. albertvs. Nihilcertiùsuideô,quàmqu6d&eflèi/
pfum Íimpliedsimum,eftomniumexiftentium exemplar, c ardinalis. Hoc
eft, efle abfolutum, quem creatorem omnium quæ funt, credimus, albertvs.
Quis non uideret, hec quæ dixifti, ita le habere, cardinalis. Sic uides in ani/
mato animam,¿V fimul ipfum animatumin anima. Etin iufto iuflitiam, & ipfum in
ea.Sicut in albo albedinem,& ipfum in ea. Et generaliter in contrado abfolutum,ó¿
ipfum contradum in abfoluto.Hnmanitatem in homine,ipfum in humanitate, al
BERTVS. Video certe ifta omnia neceflaria, fed imaginatio non capit, quomodo
hoc fiat.Quis enim concíperet,unum efleínalío,S¿ id aliud in eodem uno. CARDt
n A l i s.Hoc eft ideo inimaginabile,quoniam haec uirtus imaginatiua,in quanto ter­
minatur. Nam non quantum , imaginationon attingit. Vndequod continens fit in
contento,quando imaginatio ad locum feconuertir, qui quantus eft, non capit.Vi/
deturq$ei,ac fi diceretquis,quod efle aliquem in domo, fit efle domum in ipfo. Sed
oculusmendsjadihtdligibiliajquæfupraimaginationemiuntjrefpicienstnonpo/
reft negare,qui uideat ín eífe ipfo,quod eft fuprà imaginationem, omnia etiam ima/
ginationem ipfam continerfæ nifi in contends eflèt hocuerum,non eflènt. alber
t v S.Vticp hsec uera uideo,Ô6 occurrit mihi manifeftum exemplurmOmnia quas fenfu SCimaginatione attínguntur,funtcirca fubftantiam,quæ accidentia dicuntur,quç
nifi continerentur per fubftantiam,non fubfifterent. Necefle eft igitur continens il
la accidentía,eífe intra accidentia,^ fubftare,ut in ipfo illa fubfiftant.Subftantia igi*
tur intelligibilisnaturæjfuprà iènfum S¿imaginationem exiftens,omnia accidentia
continet,& in contentis exiftit. Nec eft aliud, accidentia effe in fubiedo, quod eft
fubftantia,quàmfubftantiam in accidentibus.Et hoc potifsimum uerum uideo,quia
accidentia non funtin fubiedo feufiibflantia,quíjfiinloco,cum locus nonfitfubftâ
tía,fed accidens.c akd in ali s.Gaudeo, te fanum mentís uifum habere. Et quan/
dohançfpeculationemextêdis ad animam rationalem,quæ eft fubftantia, omnium
ùiriurn SC potentiarufuarum:tuuides ipfam illas continere,
in omnibus fuis uiri/
bus ó¿potentíjs eflè,A l b e R t v s .Incipio guftare,hanc fcíentíam fapidifsimam,exeç
P
citabo

116

De ludo Globi

citabo me ín ipfa,uthabitum acquiram* Sed ne te nimium,in hac neceflatíá míhí df
grefsionejteneamiamplius pergere poteris,ad inftitutiim.c a rd i n a li s.Nuncpu^
to facile capis, hanc regionem uiuorum.Nam in omni uiuente,necefïe eft effèuicamj
Sé uiuens in ipsa. Vita igitur Chriftiforrnium,eorum omnium fci!icet,qui in regione
funtui uencium,fic fe h ahet,quod uita quae Chriftus eft, qui aiebat : ego fum uita3eft
in omnibus ibi uiuer
ipfi omnes uiuentes,in uita que Chriftus eft,& ideó ul
ta Chriftí eft forma .*t.M.pIaris}omnium ibi uiuentium, qui font huius formæexenv
plata,A lber T v s»Benè uideo,oportere uiuentem Chriftianum fie fehabete,ut ais:
natn oportet inipfo efte uítam Chriftí, & ipfum in eadem ipfa uita. cardinalis.
Figuratur hæc uita regionis uiuentiumjin figura, quam rotundam uídes, & ut circuli
oês habentideceiHru,circuli funt figurærotftditatis«Rotndiças âcircuIatio eft,motus
uitse perpetua: ÔC ínfinibílís.In omni rotundo,necefle eft efte rotunditate, in qua fit i/
pfum rotundum. Vnde ficut nec no titia nec eflentia rotundi feu perpetui, fciri aut há
beripot€ft,niiUcentro,fuper quo uoluitur motus perpetuus ¿ ita quodeo non exi/
ftente,noti poteft nec perpetuitas,nec motus uitae perpetuæ,qui inequalitate ad ideti
titatem centri refertur,aut noiTe aut effetfic fe habet centrum, qiiiChriftus eft ad orn
nes circulatio nes.Circuh' igitur,hic motum uitsefiguranr.Et uiuatiores motus, defi*
gnantur per circulosjcentro quod eft uita, propinquiores ; quoniam uita quod cen­
trum eft,qua nec maior nec minor dari poteft; In ipfo enim motus uitalis,qtii ex/
tra motum effe nequic.N/fi enim fitínomní motuuitaliuíta,nequaquámuíta!iserit¿
Eft autem circularis S< cemralismotus,quiuitaeft iiiuemium. Quanto autem circu­
lus centro eft propinquior,tanto citius circumuolui poteft Jgitur qui fic eft circulus,
quód Sé centrum,in nunc inftanti circuuolui poteftjeritigitur motus infinitus. Cen­
trum autem,pun ¿tus fixus eftterit igiturmotiis maximus féu ínfínítüs,6é pariter mi­
nim us, ubi idem eft centrum ££ circumferentia
uocamus ipfum uitam «luentium,
in fua fixa seternita te,onkiem pofsibilem uita: motum complicantem* albertvs.
Intelligo te dicere uelle,parilitatem circulorum,uelocioremfeuuiuacíorem moturti
uitiE figurare:quoniam ad centru<n,quod eft uita uiuenciam,propius accedunt* Sfcd
dicito, cur nouem circulos figurafttV c a r d ín a l i s* Scimus aliquos in rationis
motu ueloces, alios tardos , fed differentes, ut ex uaheiate ingeniorum experimur*
Quorum quidam tanta gaudent uiuacicate}utbreuifsimedifcurrant. AHj tardius,S4
uix unquam in aliquo proficiunt* Chriftus qui eft uita, eft & fapíentía, hoc eftfapidafcientia.Scientia ineo quiafapsda,offenditur uiuaappræheniïo.Etita ínteUcáuá
lis eftappræhenfio fapientiæ,feu fapidæfcientiae. Omnis igitur motus uiuus racionalis,eft ut fuse une caufam uideat,acalifapientia immortaliter pafcatunQuod ü ad
hoenon peruenerû,non usait, quando fuxuitæ caufam ignorât. Deus autem eft da/
tor uitæ,quem nifi Chriftus Dei filius offendat,nemo uidebit. Offendere enim,ad i/
pfum folumfpedat: quia non poteft patrem, ut patrem oftendete, nifi filius. Vous
eft autem pater Chriftí S>C nofter,qui eft ipfa aeternitas, qua: eft in omnibus patribus,
Sf in quoomnes patres íunr,6¿ continentur.Sed ut clarius uideas,ipfum oftenforem
patris,aduerte,quia ipfe eft ueritas.Dicebat enim fe uiam Ôéoftium,uitam uedeatem. Oftenfio certa & uera, non nifi per ueritatem fieri poteft. Falfiras uero errat
deuiat,quæ mendaci diabolo,Tedudori tribuitur. Filiatio Dei in Chriftorfcipf;m?>
quia uerias offendit. Et qui Chriftum uerè uidet,in eo patrem,ipfum in parre,ut/
det.Circuli igicur,funt uifionis gradus. In omni circulo, uidetur centrum omnibus
commune, propinquius in propinquiori,remotius in remotiori. Exrrà quem, cum
centrum uideri nequeat,quod non nifi in circulo uidetur,extra uifionis ¿wrnægra/
dus,S¿ fíne Chrifto, non uidetur uita uiuentium, feu lux luminum intelhftiialsïmn
ideó in tenebris,caretuitaiquia uidere,eft illi uiuere. In carentia autem lucis, nihil
uidere poteft,licet fit oculus fanas, Ita anima, liceHncorrupbîibdis, luce emenso/
ftenímajquae Chriftus eft,non uídet, nec intelleduali uita uíuerc poteft. Sicut enim
fenfibilís uifío,ut fit uera 8¿ uiua, fenfibilí luce indiget oftêfiua.ita Sé íntellcdnalís
uífíOjínceUedualí uentacís luce opas habec3fí uidere fea «fuere deber* Erquw ín de/

Liber

IL

ai?

«arioterminatur omnis numerus a per nouem circulos in decimum 5 qui fíe circulus
quód centrum,figurauïafcenfum* albÈRtvs. Cunóla competenter quædixifti,
fiCfínoncoepí inguftuincelligentiæ , uídí tamen ueraeífe* Solum admiror, poft/
quàm infinitas centralis lucis,liberalifsime fe diffundi t, quomodo gradus oriantur*
card i N ali s. Hæclux,non fe diffundit per corporalia loca, ut quafi lux corpoi
rea, quæ proximiora loca plus illumínaLSed eft lux,quæ nec loco clauditur, nçc ob.<í
ftaculoímpe^tur,fícutnec mentís noftræ cogitatio. Sed quæ íllumínantur,non po.fi.
funt nifi uaria effetqaia multa Qc plura, fíne uerítate nec multa nec plura eflènt, ali as
idem eíTenuReceptío igitur lucís,uaría eft ínuarrjs mentibus: fictiç receptio unius lu
J
cis fenfíbílis,in uaríjs oculis uariê capitur> ín uno ueríorí lucidiori modo quàm in
alio, iuxtâ fuam capacítatem»quae nonpoteft eiîeæquahs,indiuerfiis.Reçipiunt igi­
tur Chriftifortnes,lucem glorixfufficíenter omnes:ied differenter,iècundùm capaci
tatem cuiuicp.Sicut dum praedicator Euangelicusjlucem unam «que ad fingidos aù
ditoresjdiffunditînon tamen «que ab omnibus capitur, cum non fint eiufdem men[
tisSf capacitatis* alberw. Cum nemo nifi bèatusfitinregioneuiuorurn,
fitcpfolus i Ile beatus,qui id habet quod appetit, fitqj unicum folûm quies defíderíohim,fcilicetmeliori &perfeólíorimodo,quo id fieri poteft,uidere centrum uitæ (up*
ideo miror de eo,quôd quofdam propius ad centrum accedere figurafti, cum remo/
clores non comprehendantmelíori modo,quo hoc fieri poteft. c a rd inal is. Ft/
guratur fruitio beata jin potatione fontis uitæjeftcp idem uidere bibere* Vous eft
fons uiuus,totam regionem uíuentíum implens,de quo quantum quifij fitic fiCdefF
derat,bibit*Non poftunt duo «qualiter ficire,6¿ defiderare potum. Ideo licet omnes
fufficíentíísímé bibant,quantàmappetunt,nontamenæqualiter,quandoæqualùer
non fíríunt.Facít charítas fitire,quæ ín díuerfis diuerfa eft. Sic Chriftus fígufabatret ’
j
gnümnuptqSjUbíipíemíniftratcuíc^jídquodappecít.Saturantur igitur omnesjquá
<
túmdefiderant6¿famefcunt,lícetalqplusalijminuscapiant* albertvs. Pía/
tenthæc,& uídeo noneílenouem circuios gloriæ,fed innumerabiles, quando quii/
que beatùs proprium habeç. cardan ali s* Licet fic fit, quód tota latitudo regni
ùitæjfit à centro ad circumferentiam,lise latitudo pofsitadinftar lineæ, quæ in fe
infinitas habet líneas, fímiles A cetro ad circumferentiam concipi, unum qj fiteom/
mune omhium centrum ÔC circumferentia flngulorum:tame illa ínnumerabilismuL
tí tudp circumferentíarum,ín nouem gradus partitur, ut gradatim per regnum illudi
pulcherrimo decoratum ordine, nos ducamur ubi idem eft centrum commune,
Î
¡particularis circumferentia,Ícilícet ad Chriftum* Ibi enim idem efteentrum comma
[
ne,ó¿ particularis circumferentia creaturæ ♦ Chriftus, enim, Deus & homo eftAcrea<
I
tor creatura,omnium beatarum creaturarum ipfe eft centrum. Et attente aduer
1
tasjcircumferentiamipfius,eflènaturæ circumferentialis ¿omnium circumferentia/
i
rum,fcilicet creaturarum rationalium Jd cum fíe ídem identitate perfonali,cum ceti
tro orhnium,fcilicetcreatore:omnes beati per circumferentiam circulorum figurat^
i
iri circumferenti a Chriftí r quæeft fimilis creatæ naturæ,quièfcunt, & finem attinIgurit, proptercircumferentiçnaturæcréatæ,cum íncreata natura,hypoftatícam uni­
onem,qua nulla maior eflepoteft.Exquonides,Chr,iftumomnibus beatificandis a<
deó neceflarium, quód fine ipfo nemo foelix effe poteftiquoniam ipfe eft unicus me
diator3per quern acceflus haberi poteft,aduiuentem uitam. alb er tvs. Magna
pulchra díxífti, quæ utínam aduerfari] Chríftianqrum confíderarent, moxenírn
¡
pacem cum Chrifto,& Chríftíanís inírént.Et ut parum ante defubíiantia 6¿ accíden
tibusdíxíjítamihi occurrit,per nouem circumferentiales defígnatíonesad centrum
{
attingant per nouem accidentia adfubftantiam* cardinalis. Numerus,dit
credo eft,quæeft unius ab alio,
hoc per ünum,auc per alterum, aut tertium, ita
i
confequenter ufque ad denariam,ubi fift i tur* Qÿare àf omnis numerus,ibi termina/,
tur.Sic QC accidentia,nouem generibus generalifsimis diftinguntur, &C ad notitiam
quidditatis feufiibftantiæ conferunt. Namur per unum accidens, autduo,aut tria,
àut quatuor,aut quinque, aut fex, aut fèptem, aut odo, aut nonemtubi impletur nuP i
mieras^

j
i
I
;

l.
I '

2>8

De ludo Globi

merus,,qui in denarii unitate complicatur. Numerare,difeernere eft.Refc autem,mak
xime per fubftantiam difcernunuir,8£ fubftantia!,per quantitatemJqualitatem,& a*
I a accidentia,quæ in nouem generibus accidentiumcomplicantur.Ob plenam igi/
turdífcretionemdenotandam,calemfec¿figuratíonem.ALBERTVS,AudíuíS¿ An­
gelos , nouem choris diftingui. cardinalis. Angeli,intelligentiæfunt,Ô£
quiauarrj font, oportet íntelligentíales eorum uífionesSé diferetiones 3 perordi/
nes &C gradus,ab infimoufquead fupremum ( quiChriftus ,&magpiconfilij An
gelus dicitur)intdlecftualiterdiftingui, ex qua diftíndíone,tresordines5ÓGnquolt
bet tres chorfireperiuntur.Et minus cetrum eft,ut denarius,terminus nouem amcú/
lorutn* Primus ordo eft centralíor,S¿ íntellígíbílium fpirítuum, qui fimplící intuitu
in centrum 3 feu omnipotens exemplar, omnia fine fuccefsione fine tempo ; ali flue
ïiatura!fiâifimulomniacompræhendunt,quidiuin^maieftatiafsiftunt,àquahabéq
ut fie uidere omnia pofsint-Nam ficut Deus, à fehabet banc difcretione,ut in fua fim
plicitateomniafimulintueatunquiaintelligenscaufatfic dat illis aisiftentibusfpiriti
bus,ut in diuina fimplicitate,fciantomnia.Qui etiam ideó,lícet creati fint,æterni di*
cimrur:quía omnia fimul compræhendunt.Ah'us autem ordo eftinteHigentium,qut
omnia fimul compræhendunt,fed non fine naturali fuccefsione, fcilicetutalíaexaItjs habentnaturaliter prouenire.Eilicec fine fuccefsione temporali úitellígat, quía
tamenfine naturali ordíae,nonpoffuntintdh'gere,ídeófubíntrat in ipfis, c-uædatn
cognitionis debílítatio.ldednon dicuntur ætemiiUt íntelledibiles, fed bené}perpe<.
tuí5quú in naturali ordine ÓCfocceí^ione,mtelh'gunt* Tertius etenim ordo,raciona/
lis dícitur:quía licet certa fit eorum compradienfio, minus tamen perfede ínteíligut,
quàm alíj.Primos órdo,treshabetchóros5quíuoluntatemdtuinamÍnDeo,lícetd¿fFerenter,íntuentur,8¿ ¿ius difcrétíonem imitamutSedtres chori íntell igí biles, ín in/
relledibilibus3diuinam uoluntatem compra.’hendunt«Et tres chori rationales^n intclíígibílibus,uolunratenidíuínamíntuentur. Nouem igicurfantordines,& Deus,
in fe omnia concludens ó¿ continens,quafidenarius figuratur. Habet igitur quífque
nouem ordinum,fuam
, fíue diuínam apparitionem,8¿ Deus decimam, à
qua omnes emananuDecem itaque funtdiueria genera díferetíonum, fcilicet,illa di
uïna,qtïæ iri centro figuratur, 8¿ in caufa omnium, ÔC alia: nouem, in nouem choris
angelorum. Et non íiinCpluresjnecnumerfiuecdifcretíones. Hinc patet, curficre/
gtium m’tæ figurauerim,atque centrum,luci folari conformauerim, & tres proximos
circulos igneos,alios aetheros, 8¿ tres quafi aqueos, qui in nigro terreo defiminkde*
pinxerim.A l b e r t v s. Cum denarius fit omnem diferetionem conplicans, cur in
quaternario fiftitprogrefsioç'Nam nonnifiquatuordicuntur caufæ feu rerum ratio
hes,S¿ quatuor elementa,& quatuor anni temporal i ta demulus, cardinalia
A maximo exteriori círculo afijad mínimum intimum et centralem/i numeras,dice
do primo feme! unum,& deinde numerando bis unum , deinde ter unum, &poftea
quater unumtrerminabitur quaternarius in centro.Sic uides unum,8¿ duo, & tría,
quatuor fímu!sfacere decem.Quareprogrefsio, in quaternario terminatur,cum non
fítdífcretio fine humerus,qui in ipfo non reperíaturjOon tamen uides, nifi unum int
omni numero.Néc eft aut elfe poteft,nifi unum unum.PIura, non funt unum. Sicut
in omnibus círculís,nonuídésnífícírcitlumuníustatíoaís licet circumferentia uní
ü&plusdlftet à centro,quàm alteríus.Hoc neceílaríó contíngítinpluríbus,cum plu/
res çircumferentias,ab eodem centro sequé diñare,non fit pofsibile* Sequitur igitur
akerítaSjplu’ralitacem. Quare etfi in omnibus entibus,non fit nifiuna entítas,
mnia entia in ipfa,quæDeus eft,ita quód non fit opus addifeernendum omnia entra
ut entía funt, nífihabere unius entítatísdiferetíonem : tamen cum multitudinem fe/
quaturjalieritas.addifcrecione omnium entíu utmulta funt, numerus alteritatis difcreHor eft neceíBríus,fíne quo unum ab altero, dífeerni non poteft* A l b e R T v s*
No igítur cognofcitDeus entiaí'Cognitío díferetío eft, quæ fine numero nonuíde/
turpoísíbílís.c AR din ALis.CognofcereDeí,efteíle, eftcDei,eftentias:cognof/
cere Defied entícatem diuínam ¿n omnibus entibus efiTe. Non fie eft mens noítra,m
qs qug

Liber

.

II.

2Z9

ifs qûæ cogttofcftjïcut Deus,qui cognofcendo creat 8¿ formatSed mens noftra cognofeendo,creata difcernit,ut fua notitiali uirtute, anima ambiat. Sicut Deus omni*
um exemplaria in fe haber,ut omnia formare pofsinita mens, omnium exemplar in
ft habet,ut omnia cognofcere pofsit. Deus uis eft creatiuà, fecundum quam uírtutern, facítomnía ueracitereflejd quod funt,quoniam infe eft entitas entium. Mens
noftra uis eft notíonalís , fecundum quam uírtutem facit omnia notion aliter eflè, >
Vnde ueritas,eft eius obiedum,cui fuum conceptum ft afsimilat,omnia in notitia ha
bet,& entia rationis dicuntur.Lapis enim in notitia mentis,non eft ens reale, fed ra/
tíonís. Vides igitur Deum non indigere numero,ut difcernatîfed mens noftra, fine
numeronondiicernir,rerum alteritates &diflerentias.a l b e i< t v s'.Nonnêcreator
createtiam alteritatem fSi fic,utic^ cum non creet quod non íntellígít, alteritas au/
temfinenüméro nonintelligirunper numerum igiturdifcernit. cardinalis .O/
mnia creat Deus etiam alterabiiia,6¿ mutabilia, & corruptibilia i tamen alteritatem,
& mûtàbilitàtèm^corruptionemuéjïoii creat,cum ipfe fit ipfa entitas,non creat mte
ritum,fèd Elle. Quod amem intereant aut alterentur,non habent â creante,fed fíe
contihgit. Deus eíFcaufa efficiens matèriæmon priúationís & carentiæ, fed oppor­
tunitatis feu pofsibíiitatís,quam careticia fequitur,ita quod non ficopportunitas,abf
que carentia,quæ contingenter fehabet.Malûm igitur,ôf poffe peccare S¿morí,S¿
akerarínon funt creaturæ Deí,qui eft entitas De eíTentia igitur cu iufcunq?,n on po
reft effe alteritas,cum in ipfa non fitentitas,nec fit in ipfa en tírate. Nec eft deeilenua
binarrj altérításjícétáb ipfd quod eft binarius,contingatadeiTe alteritatem. Siente/
nim plurá pifa,úna proiedíone,fuper planum pauímentumproíeda s fíe fe Ivbenc;
quód nullum pífum aut moueatur»aut quiefcat, aequaliter cu alio, ¿V alius fit locus 8C
motus cuíuslíber.tamenilla alteritas 6¿uaríatío, no eft à proqàerttèomnia fimul œ~
qualiterffedex contingenti:quandononeftpofsibile,ipfaæqualitermoueri 5aureo/
dem in loco quiefcere.A l b e r .Nonnéentitatis eft un ire,æ connecftereic a R b i. Vticp* A L b ér .Illa autem uaria & aliaba tq? díuiíá eflè óportet,quæ coniecftt debet- car
d i n a Li s .Licet Deus,qui eft nexus,non fitcâufa diuiû'onis: tamen omnium uan'o
r um & diu erfo r um, crea to reft. Nexus autê èft ante diuiTion^quoniadiuifip unione
præfupponit.Connecftit igitur unitas,quæ entitas, diuerfa QC diuifa, in unâ concor/
dantem harmonía. Plura enim ut plurâ,non habent eflè,nifi ut funt connexa. Con/
nexio,ab unitate ÔÉæqualitateprocediffPÎurâ igitur en tia,ab unita te feuen lira te, no
habent quôd non funt eflèplura.SedcSnôpofinteffèmultajnifi&alterâra&diuifa;
ideó ut in Unitate fubfifterent per entitatem,quæ eft Deus,connnexa funt connexio
ne^quse eft prior natura, quàm diuifib.Si igitur acure ínípícis,uides emítate efle ipfa
unitatem,quæ de fe generat aequalitatem, à quibus proceditnexus,qui unitatis &. «/
qualitatis nexus eft. Aequalitas,non potèftelle,nifidiuerfariï «qualitas
ante omnem inæqualitate^ alteritate. Quare fi ad pluralitate creaturarü unius uni?
uerfiréfpicímus,ínipfisreperímusunitaté,qua: eft omnium entitas,«qualitatem
unitatis, Aequaliter enim omnia emítate habent,cum unu ens, non fit necp plus,ne
queminus ens,quam aliud .In quibus omnibus fingulis tota entitas, eft in æquali/
tate. Suntqj ideo ad unum connexa,quia in omnibus ó¿ fingulis eft encitas3Sc aquali
tas, nexus, abunitateSd aequalitate procedens.Sicuidesprimamcaufamuna,quia
príma,S¿tríná,quÍaeftunítas,«qualítasetnexus,0¿nífihocueiueffet,nonefletcau
laipfa entitas entium.Deus igitur,quia creator, non potefteflenifi trinus 8£utius.
Eft igitur munduscreatus,ut inipfo uideaturcreator trinus ÔCunustqui paterdicitur
cu fit unitas,quæ entitast&filius,quiaæqu31itàs unitatis (gignitenim unitas quæ en­
ti tas,aequalitate,quæ eft effendi aequalitas)3ffpirituflan(ftus,quía nexus feu amor,uni tatis ôiçqualitaciSjprout hoc alibi latí ùs declarauímus* albe R.Hæcfæpiùs repeti
expetit,quia utilia âf rara, quæ fpero infuturûmelius deguftabo. Nunc ad centrum
íimplicífsímü meconuertensjUideoipfum principiu,medium finem omniumcir
culoru.Naeius fímphcítas3eftíndíuífíbílís 6¿a:terná,omnía in fua indiuifibili & fin
difstmdunicate,c0plicans,Eft initiû æquaiitatisînifi enim omnes liheæ, à centro ad
P
cir-’

2jdí

Deludo Globi

Cümferentiam finígqüales,utíc# non eft centrum circuli Jndiuí'ñ'bílitáscentrf,eft fím
plex initium 2equahtatis,8¿nífipundalís fímplícitas,cumxqualitatefitcooncxa:a/
tique non poteft efle centrum ci rculi, de cuius eflèntia eft > æquidiftantia à círcumfo
remía. Sic uídeo únitatem,3equalftáterú,d¿ utriufe# nexum,ín centrali pun do. c AX D i na LI st Acute intras,6f pofîquàm aduertis didum fapientiSjquiaiebat:Deim
circulum,cuius centrum eft ubiqj:tuncuides,qu0dficut pun dus,in omni quanto ubic# reperitur,ita Deus in omnibus. Non tamen propterea funt plura punda, quia
mens pundum ubic# in quanto,reperit.Sícnecpíures font Dq,licet in fingulís Hides
tur. ÁLBERTVSi Non bene capio hoc. Declara quæfo, quomodo pundus non
eft moltipiicatuSjUt fint plura punda,licet ubíc# in quanto uideaturi' cardina./
lis.
Si chartam unam feribendo ímpleresjnihil nifíunum ubíc# feribendoiutique
licet ubique uideres unum efte feriptum, non effet propterea ucraciter plus,quam p/
num unum,ubíc# fcriptum.Tu enim licet pluries fcríbas,unumíndíuerfis locísmon
tamenproptereaunumeftmutatum,plurificatum. albertvs. Certumeft,
memutiplicafle unius fcripturam,non unum ipfum. ca Rdi nal. Vtiq? in omdi/
bus albis,mens uidetalbedinem,non tamen ideo funt plores albedines. ha in omni­
bus atomis>uidet pundum,non tamen ideo non funtplura punda. Et quod clarius
intelliges,quando confideras unum fi mplicifsimum, in fe complicare omnem multüudínem,ideoc# efle immultiplicab ile:cum fit multiplicatio omnis multiplication
nis feu multitudinis. Quare in omni multitudine uideturtquia non eft multitudo,
nifiexplicatio unitatis,ficdepundo,qui eft complicatio magnitudinis, pariformt/
ter dicendum uides. albertvs.' H»c fic efle intueor. c a r din alis. Conftqueuter aperi mentis obiutum>& uidebis Deum in omni multitudine efle,quia eft in
uno,8¿ín omni magni tudine,quia eft in pundo. Ex quo confiat,quód díuína finv
plícít a s, fobt ilior eft uno,& pundo, quibus dat uírtutem complicatiuam multitude
nís ÔCmagnicudinis.Quare Deus eftuirtus magis compl¿catíua,quámuníus6¿pS/
di.a LB.ERTVs. Vtic# maior eft Dei fimplicitas,quàm unius QC pundi.c A Rd in ALïs.lgíturÔCmagiscomplicatiua. Namuiscomplicatiua,eftinfimpïicitate,quæ
quantô magis unica,tanto magis fimplex SCcomplicatiua.ldeôDeuSjqui eft uis,qua
nulla maior efle poteft,eftuismaxïmè unita ôifimplex* Quare maxime potens 3d
complicans.Igitureftcomplicatiocomplicationum.ALBERTVs. Verifsimapro
fers.c A R d i N a L i s.Efto igitnr,ens elle omnium exiftentium complicationem: tuc
cum nullum ens fit,nifi in ipfo fit entitas,certifsimum efle uides, Deu eo ipfo quod
entitas eft in ente,elle in omnibus.Et licet ens ipfum,in omnibus qugfuntuideatur,
non eft tamen nifi unum ens,ficut dc uno & pundo didum eft.Nec eft aliud dicere,
Deum efle in omnibus,quàmquod entitas eft in enreomnia complicance.Sic optime
'ille uidit,qui dixi t:Quia Deus eft,omnía funt. al ber tvs. Placeret illius conclu/
fio,nifi obftarer,Deumab aeterno fuifíe,& creaturasinccepifte.c a r d i n a li S.Tu
decíperis.lmagínaris enim, ante mundi creationem Deum fuífle?8¿ non creaturas.
Sed dum attendis,quod nunquam «erum fuit dicere, Deum fuifle, quin & creatur»
eflent:uides Deum antecreaturas non proprie dici fuifleFuiffe enim aliquid tempo
re nondum exiftente,non eftpofsibile)cumfuifte fit praeteriti temporis. Tempus,
creatura çternitatis-non enim eft aeternitas,qu» tota fimiil eft, fed eius ima go, cum
fit in fuccefsione a l b er t v S.Cur dicitur tempus imago æternitatistc ardi n AI*
Nos aeternitatem non capimus,fine durations, durationem nequaquam imaginari
poflumusjfine fuccefsione.Hinc fuccefsio,quae eft temporalis durations offert,qui
do aeternita tem concipere nicimur.Sed mens dio tabfolutam durationem,qu» eft ae­
ternitas,naturaliter praecedere durationem fuccefsiua,&5 ita in fuccefsiua,tanquàm
in imagine,uidetur duratioinfe,afuccefsioneabfoluta>ficutinimagineueritas.ALBert vs. Imaginatio igitur,adiuuat mentem (ibi confian dam. c a r d í n a l i s.Cer/
tifsimumeft,intefligentem,exphantafmatibus,incorruptibiliumhaurirefpeculatio
nem.Sunt autem phantafmatajquxoffert imaginatio. Hincfubtiles imaginationes,
citius fucctniunt raciocinad uerítates quacrentímífi enim mens noftra,índígeretad
, íutorío

Liber

ÏÎ.

2U

ê«torio ímagtnátlonis,utad uerita tem,quæ imaginationem excedit,quam folu quae­

rit, perueniat,quafi Calcator foifæ,adiu torio baculfcnon effet in nobis imaginatio côtunda.De his,nunc fic dicftum íílalb e rtv s. Alibi ut fertur, latius hsccfcrípfi fti;
Nuncreuertentes ádcircularesdefcriptionesludinoftri , dicito ft quidmyftci tj re«
ftet.c a rd i N A L i s.Tanta funt,quod fatis exprimi noripoffunt.Natn ficut de hierar
chiefs ordinibus,bonorum fpímuumdíflumefti&demah's apoftaticisfpiritibus;
fC eorum cafu,fpeculator multa ínueníet:quíade qúoliBecordine6¿cho>ro3qutdam
Cranfgreffbrés ceciderunt, &C eorum caius eft, à certitudine fciennæjn certitudinem
ruifie.Poflunt& coelorum difcretione}aliquarenus «enari. Nam coelum uffibffe, 8£
coduni intelligíbilé,^ coelum intellediiale,quidam fandi,effe compræhenderimc,
fiíín quolibet trinam diftindione,utnouenadus coelorum in denario ( ubíeftfe^
desDeíffupér Cherubim)perficiatiir. albert VS. Non dubito numeri di ferecionem effe:8¿ ín denario compræhendi omnem numerum,& diferetionem. Ea uero,
qüaè nurheràntur difeernuntur per hominem,ab ipfa diferetione non habent efle,
fed difcerníínífeníaieífen^quomododífcerncrénturí ’qúare circa uírtutem difereci/
uam,quæ eft poft effentianuam,pulchrauideturfpecuîatio,quâ rogo adtjcías c a kDiNALi s.Tangam aliquid, ut paream nobili tuodefiderio-Visilb dtfcretíua,ratío*
nalis anima in nobis appellacur.Ratío ne quidem dífcernit,ratíocínatío, fiipputatio;
Enumerado eft.Namlicec anima,uífuuífibilía,audítu audibílía, generaliter fenfu fenfíbílía capíatmon tamendiícerniGnifi redone. Quando enim audimus conci/
nentes uoces,fenfii attingimus,fed differentias ¿¿concordancias,ratione & difcipli
na menfuramus,quam uim in brutis non reperemus. Nónem'mnabentuímnurnez
randi ôf propordonandi. Et ideo incapaces funt difciplina! Muficxdicet fenfu uo/
ces nobifcumatdngam,ô(fmoueancUrconcordaridauôcümaddèléâadone.Aninià
igitur noftra , rationalis merito dicitur, quia eft uis ratiocinàtiua feu nümçratiua,ia
fe complicans cunda,fine quíbusperfedla difer edo,fieri nequit. Qüandó enim fed
fu auditus móuetur,ad motum delecftationis,’oBduIcem harmonicam concordanti
am,0i intra feinuenit rationem concordantífe,ín numeral i proportione fundarfcdif
dplfnam ratiocinandi,demuficis cóncórdahdjsperríumeruminuenít.V’ídeíurígí/
turànima effeuíua illaunícasmumerí principium, in feomnemdtfcretiuummime/
rumcomplicans, quædèfeipfanumerumexplicatnitdifcretiu^lùcis uíuafcmtilla,
feipfamcxpandensjfuperilla quædifcernere cupit, ¿¿feipfam abijs^qiisifcire nod
cupit,retrahens,ficut uifum fenfibilemaduifibíle,quod uíderecupit, conuertit,&' à
üifíbili quod refpúíc,áucrtít.ALB e rt vs.Hoc audire concupiutSed cum fuprà De
um dixeris Uíiitatém,S¿ modo animam unitatem appelles: quomodo hæc intelligeredebeani,dicito.CARDiNALis. Deusèft unitasilla,quiERendras,omnia uteife
poffudt,complicans. Anima uerô rationalis, eft unitas jomnia ut no fcifeu difeerni
poffuntcomplicans.lnunitate quát Deus eft, complicatur unitas animæ rationalis;
Ut effe pofsitid,quod ¿ftjfcílícet, ut eftanima, ín fenqtionalíteromnía complicans;
Ín unitate igitur,quæ Deus eft,omnia ut&cognófci poffunt complicantur,cu idem
fit in DeOotinitas & entitas Jeteó ibi effe & cognofci, fímilítér idem funt V niras aut,
quç-eft anima rationalls.no eft idem cum ipfa entitate,qux eft effendi forma, per qua
habet & ipfà anima,quod eft. Sed benè cohuercicur unitas animæ,cum fua propria
entitate,Iicetnon cum abfoluta enti tate: quia hecunicas animae eft abfoluta, fed eft i/
pfius animaepropria,ficut ÔC fua entitas. Vnde anima rationalis,eft tiis complicati-ua,omnium notionaliumcomplicationum. Complicatenim complicacionemmafcí
tudinis,0¿ complicationem magnitüdinís,fcílícecunius ¿^pundi. Nam fine illis/cte
licet multitudine magnitudine,nulla fitdifcretio.Complicaccomphcacionem mo
tuum,quae complicatio,quies dicitur.-nihilenim in motu,nifi quies uiderur Motus e*
nimeftjdequieteinquietem.CompIicatetiamcomplicacionem temporis,quæ Nue
feu præfentia dicitur.Nihil enim ín tempore, nifi Nunc reperítur. Et ùa de omnibus
complicatíoníbusdícendumTcilicéc>quodanímárationaÍiS,eftfimplicítas,0mníum
fcomplicauonumnotionaiium. Complicat enimuis fubtihfsima,aniipæ rationalis,P 4
H

ty.

De liido Globi

ïfua fimplicitatc,ocm cÔplicicate,(îne qua perfecta dífcretío fieri nô poteft. Qua^'.’
pter,ut multitudinem díí cernat,unitati feu coplicatíoní numeri fe afsimilat, & ex íe>pouonalé multitudíis n impera,explícat.Síc fe pudo afsímilat,quí côph'car magnitud
dínem,utde ft nodo nales líneas,fuperficíes,æ corpora explícec.Étexcomplicariú/
ne illorum uel illarum, fcilicet unitate,6¿ puado ímathematícales explicar figuras^
circulares,polygonias , qux fine multitudine & magnitudine fimial, explicari ne/.
queum.Sic fe afsimilat quieti,ut motum d?fcernattEt prgfenria feuipfi Nunc,utteaa
pus difcernat.Etcuni haeomnes complicationes fint in ¿pía unitæ,ipfa tanquâmcô-.
plica tíocomplicationum , expíicatorieomniadifcernít6¿menfurat,&tempus,SC
morum, & ag/os, Sí quK¿pquanta>Etínuenúdffciplínas, fcilicet Arithmeticam,
mecricam,Muficsm,6? Aftronomicam,ó¿ illas in fua uirtute complicari, experitur^
Sunt enim i Hac difcipline,per homines inuencae & explicatæ.Ec cum fint incorrliptibf
lesj&fempereodemmodomanentes , ueré uídetaníma, feipfam inœrrupubiksv
Temper uerépsrmanentem.quoniam non funtillae math ematicædifciplinæ, nifi m«
&in eius uirtute complícatz,S¿ per eius uirtutem explicatæ>adedquôdipfaaaima:
rationalinoncxiftentetîllxnequaquàm elle poftent.VndeAf decem predicaments^
in eius ui norionali,complicantur.8imiliter Ôf quínc^ Vníuerfalía, quælogica/
Íia,&alía,ad perfedam notionem neceiFariadiueilla habeanteñe,extra mentem,fi­
ne non,quando fíne ipfis non poteft dífcretío ÔC notio, perfedè per animam habe/
rf Albert?^ Quantum mihi placetintellexifft tempus3quodeftmenfuramo/.
tus,fublata rationali animaron poife,aut effe,aut cognofci5cumfit ratio feu mime/;
rus motus,Sfqudd notionaliautnotiionafiafunG ab anima hochabent, quæeft no/
tionaliumcrearrix,ficutDeuseftfentialium.
cardin alis.
Creatanima3(ua
ínuen tío ne noua inftrumenta, ut difccrnar n ofeat : ut Ptol omæiïs aftrolabium, &
Orpheus lyram,S¿ ita demulris. Neque ex aliquo extrinfeco maentores crearunt
illa/ed ex propria mente. Explicarunt enim,in fenfibíli materia3conceptum. -Sic
annus,menfiSjhoræ,funt inftrumenta menfuræ temporis,per hominem creatæ. Sfc
tempus cum fit men fura motus,menfurantis a nimæ eft inftrurnentum. Non igitur,
dependet ratio anime à tempore, fed ratio menfuræ morus, quæ tempus dicitur,aK
anima rationali dependet. Quare anima rationalis, non eft tempori fubdita»fedad.
tempus fe habet ancerioriter, ficut uifus ad oculum t qui licet fine oculo non uidear,.
tamen nqn habet ab oculo,quod eft uifus,cum oculus fitorganum eius. Ita anima■.
rationalis,kc£tnonmenfurermotum finetempore , non tamen propterea ipfa lab.
eft tempori ftdpotius econuersd:cum utatur tempore,pro inftrumento ôiorganoy
ad difcretionem motuum faciendam. Nullo igitur tempore.motus difererionisam/
mæ,menfur ari poteft, ideo nec tempore finibdis, quare perpetuus^ albertvs^.
Clariisimèuideo, motum animae rationalis diferetiuum , omnem motum & quie­
tem,cmn tempore menfurantem,nonpoilecumtemporemenfurari Artes&difd/
pliiice immutabiles tempore,quid aliud funuquàm ratioiQuis dubitat,rahonem cir­
culi, fupra tempus e’ÍTe,g< omnem circularem motum naturaliteranteire, ideo à tem
pore penitus abfokitam,& ubi ratio circuli uidetur non extra rationemc'ubi rado,ni
ii in anima rationali? Si igitar infeipfa anima rationaks»uider rationem circuli,quas
eftfupra tempus,igitur fiue anima rationalis, fir ipfa racio,feudifciplina, feu ars,au£
fcienria,ftue nonhttutiqueconftat,ipfam neceiïàriô fupra tempusefte. EthaecfatisfaduncmihijUtfciam rarionalemanimam,nonpoireullo tempore, defi cere aurin
teríre.Sedcum uídeam aliquem hom4nem,ratíone carentem, licet fen fu uigeatidu/
bito,an anima illius,ut alterius bruti fit æftimanda?c a RDI Aïa hois unae{f>& ratid
nalisdicitur,h cetcubruris fen fitina fi t Nâ ut alias me recolo,duci ioâtii ínpríoricolioquío,dixi He de trigono tetragono,uis fenfítiua í homine,nô eft bru talis aiæ, fed
rarionalis:qiiodinexeplo,perbeatu Auguftinu,ixiiiilibro,deciuitateDei,deRcfti
ruto presbytero manífeftu fadum eíE A L b e R«Quomodo?c a rd i. Refert,quomo­
do hie Presbyter Reftítutus,Calamenfis díocoefis,quando eiplccebat,auc rogabatur
ut faceret » ad fímulatas quaft cuiufpís lamentantis hominis noces, ita fe auferebat á

Liber , 11: ;

,2.3.

Eenfíbus , $¿ tacebat Gmillimus mortuotutnon folum uellicantes arque pungen tes?
nónímefentiret ,fed aliquando etiam igne urebatur admoto, fine ullo doloris fenlti
ÔÉtanquam in defundo,nullus inueniebaturanhelitus,hominum tame uoces,cum
clarius loquerentur,tanquàm de longinquo fe audire, poftea referebat. Hoc autem
volúntate fadum>oftendic animam rationalem , fe à corpore retraxiffe, ita etiam ut
pihil fentiret.Ex quo patet,animam rationalem, uoluntatefepá ratam elle 6¿ fcnfiti/
pam,8¿ uim rationalem,dominari potentia: fenfitiuae.Vna igitur eft anima raciona/
íis St fenfitiua in homine,é¿ licet non appareatin aliquo homine > exercitium ratio?
nísmanífeftum,noh tamen anima eft brutalis. Sicut fi corpus adeo effet attenua?
tum aut minoratum, qu6,duideriaut tangtnon faedépoffet 5 non tamen proptcrca
corpus effe deftneretjcum in non corpus,reíbluí non pofsit.Neque eft pofsibi!e,hoininen ratione femel habitajn infufione rationalisanimae, pofie penitus.poftea fpoI,iarí,lí¿etnonuideatur aliquis rationis ufus » Nam hic ufas, ia uno eft clarior, in
salio obfcurior :ideo nunquam poteft effe minimus, St penitus nullius,eti amfi adeb D¡?¿?d *
paruus,quód'difcerníabalrjs non pofiet. Hocexregula dodæ ignorancia’confiât,
quæhabet:qudd in recipientibus magis St minus,non eft deuenire 3 ad maximum 8¿
minimum fimpliciter. albertv^. Cum ftultitia , quam in multis experimur
fcominibusjingerat dubium , an fit in ipfis ratioiuidetur per fimile hoc dubium folui
|»oire,hocmodo. Habentqtffdam integros oculos ,0C nihil diícerrtunc,non tamen
propter ea uirtute uifiua carenr,iedufu>quiucappareat, meliorem organi exigit diipolitionem. Etficutaliquando oculus,recipit meliorem difpofitioncm,&' cuncu/
fus uidendi apparet, aliquando manet indifpofirus , 6í non adueníejíra de ftul titia,
qux Omítate organi adueniente , fine quo ufus rationis non póteftadeffe, ufu ratio?
pis apparente, ccffat, St non celia t de-edu organi non fubl.«to. Hocucrum affhmo*
quodficutnunquàm reperitur oculus adeo indi(pofitus,quin aliquam lucem (entia?,;
licet nihil difcernat,ita de ftulto a (ferendum. Et fi hxc fie fmqur afferís,rcftam torneó
adhuc quædam,quæmecurbant:cum anima fiteaufa motus corporis,qupmcdo hoc
fieri poiïit,fine mutationec'æ fi monendo mutatur anima,utique temporalis eft. O*
mne enim quod mutatur,inflabile, 8t' nequaquam perpetuum effe poteft. c ar di;
pportec ut dicamus,animam monere,non mu tari, uti Arifloteks dicebat. Deum
’ÿefïderatum mouere. Manetenim in íe fixum illud bonum,ab omnibus defidera/
tum5g¿ ad feomnia mouetiquae bonum deiiderauAnima rationalis,fuam operatio*
peni intendit producere.Intentione firma perii'ftente,mouet manus S¿ inftrumenta,
dum dolat lapidem ftatuariusjncentiouideturinanimaimmutabiliterperfiftere,^
piouerecorpus & inftrumenta.Sicnaturafquam mundi animam quidam appellant),
flanteimmobili 6¿inftabili intentione,exequendi imperium creatoris,omnia mouec;
JSrcreatorsftante æterna immobili & immutabili intentionejomniacreat.Etquid eft
intentio,nifi conceptus,feu ucrburationale, in quo oim rerum exemplair c'Eft enini
finalis termínusónfinítatéoís poffe fieri,determinans.Vna ig/c irterna ¿V fimphctfsL
ma Dei intentío,ftans &C permanens, caufii eft oím.Sic in anima rationali,una eft per
petua Ô£finalis inteucio,acquirerefdentiaDei>hoc eft,in fe habere nouonalitcr hoc
bonum quod omnia appetunt. Nunquam enim illam mutatrationalis anima,utra/
tionalis eft.Sunt &C ziiæ fecunda intentiones, qua: quando ab illa prima intentione
deuiant,mutantur,primo defiderio firmo permanente. Et ob mutatione intentions
taliSjtion mutatur anima rationalisiquia imprima intentione, fixa permanet Et im/
mutabilitas illius prima: intentionis, caufaeft mutationis, talium fecundarum intentionum. A LBE r t v, s.Duxifti me paucis,ut uideam, intentione in Deo &£ anima ra/
tionaUperquamé¿fecundúmquamoperanturjS<mouentffabih'terpctmancnte,o/
mnia fiéri ÔC moneri. Nec eft hxfi-.atioji intentiofírmaperfíftit,Deum animam rá
tionalem mouere,non moueri nec mutarúStante enim intentionejuuq^ftatinrea
dés,quí ab intentione non moaetur.Nec in Deo aliud eft incêuo,quàmDcus intenáes.&'c nec in rationali aia,incecio eft aliud,quàm intendens anima. Et id quod de fe
eundis intentionibusdixilltuaidèneceirahueft aduertG
tollis plura dubia- ça

2j4

Dc ludo Globi

Dum intendo uidere uifibile,admoueo oculos,dum intendo audire,ad/
moueo aures,& dum intendo ambula re,admoueo pedes, ÔÉ generaliter,dum intent
do reritíré>admoneo fenfum.Dum intendo uidere,quae fènfi,admoueo imaginatio/
nemjfeiimémoriam.Adomniaígíturcorporalia, medianteorganocorporeo,per/
go. Sed du m ad incorporea me conuertere uolo, remoneo me ab iftis corporeis,QC
quanto ûeriùs illa fpecularíintendo.tantoueríúsmeácorporeísretraho* Vtdum
uolo uidere animam meam,qu«noneft obiedlumuifus fenfibilis,melius claufis fen
fibilibus oculis3ipfam uidebo. Et facio animam inftrumentum,incorporea widen/
di. Vcdumdifciplinascompræliendereintendojaduirtutemanim» intelligentia»
lem me conuerto.Etdumintendo uidere,omnium rerum rationem & caufam,ad in/
telledibilem anim£,fimplicifsimam fortifsimam^conuerto ufrtutem.V ndc anima*
melius uidetincorporalia, quàm corporalia : quia incorporalia ad fe ingrediens, ui/
det,corporalia aero,à fe egrediens. Et nihil in omnibus his, nifi unum intendit,fcili/
cet,omnium & fui caufam,per fuamrationalem fortitudinem uidere compr&hen
dere:ut dum omnium &C fuijpfius caufam & rationem,in fua uiua rationeeffe fentir*
fiimmo bono,pace perpetua,Sideledationefruat. Rationalisenimfpiritus,natura
fciredefiderans,quid alipd qüærit,quim omnium caufam & ratíonemínec quíefcít,
nifiipfam fcíac,quod fieri nequít,nífífuum(cíendidefíderíum , fcilicet rationis fu»
aeternam caufam,in fe,ipià fcilicetuírtuteratíonaliuideat&fentiat* albertvs¿
Magna dicis & certa,fupremo cum feratur defiderío anima rationalisât diftemat 6Ç
fcíar,quando ad id peruenít, ut caufam tantí defiderrj, in feípfa fcilícetdifcretíuauideat uirtute,utique in fe habet fcientiam,datoris defideríj. Et nihil appetere poteíL
quod non in feipfa uideat.Quid enim amplius defîdcrari poffet, per feire defidcraiv
tem,quando caufa tumffüx caufit fcientiam in fe intuetur? T uncenfm fu» creationis
rationem artem habet, quæeft omnis defideríj fciendi perfcdio&complemen/
tum,quo nihil rationali natur»,(cire auidifsim»,beatius fodíciusépaduenirepoteft.
Omnium enim fcíbilíum artium habere peritiam,modicum eft, refpedu artiswmni
um artium creatiuæ.Solum míhídífficiléuidetur, creaturam quantumcuncg raciona/
lem & docilem,creatíuam artem capere poffe,quam folus Deus habet cardina?
lis. Ars creatiua,quam felix anima aiïèquetur,non eft ars illa per effentiam,quaeDc
us eft,fed illius artiscommunícatío,6¿ partícípatío.Sicut acquirere albedinem parti­
cipatione albedinis abfolute,per effentiam talis,Sf non per cllentiam nonacquifte»
non eft trànfinutatio,albi in ipfam albedinemtfed conformatio àcquifüæ,cu non acquifitambi acquiíita,níhíl ex fe poteft,nifi in uirtute no acquifitar.Non enim albdde
albar,nifi in uirtute a!bedinis,a qua habet ut fit album, aut conforme albedini, alba
formati* a t b e r. Placent hæc,dicente feriptura de filio Dei : cum apparuerit in glo/
ria,fimiles ei erimus,non air.quod erimus ipfe.Sed quia díxíftí,defenfuanim» ratio
nalte,quomodo intelh'gis,fenfumeffe in intelleduaíinatura?c A R D i N A L.Ssrpéprg
tereuntes non fentimusmec uifu,nec au^itutquia nonfumusad hoc attenti, fed quâ
do fumus attenti Jentimus.Nos in anima noftra,rationem fcientiam fcíbilíum,uirtualíter pofsidemustnon tamen aélu fencimus huius ueritatem,nifi attentéad hocuî
dendumeonuerfi fuerimus.Licet enim Mufïcae feientiâ habeâ,tn cû Geometri» ua/
cOjUon fentío memufîcum. Attenta igitur cogitatio,me fendre facit intelligibilía,
quæ non fenferô. Sicut enim centrum omniScírculoríí, eft in profundo occultatfi,in
cuius fimplicitate,uis eft omnia coplicans:fic in centro animæ rationalis,complican
tur omnia in ratione cÔprçhenfa,fed no fentiiïturjnifiatteta cogitatione,uis illa con
citetur,8£ explicetur.â t b E R .Optime ad omnia &gratíflíme refpondes.Nuc ut uideo,ad fíneproperasiuergalíquid quaefo,circa occulrû ^patuluadrjcias.Videt em
ex figura deferíptíonis,uis oís ín cetro occultari, c ard hDeueéabfcóndit3,abocu
lis oím fapíétúJcríbiLóÉ omneíuífíbileííuífíbilioecukat. Vífibílc eft oculis manifeftíí,á-indíuífibileaboculísrcmotú.Princíp¿a,míníma(díc¿t Ariftoteles) quantitate,
maxima uirtutCí Virtus fpírítualís
inuifibilis eft,
tant»potenti» eft uirtus
fcíntíll» ignis,quanta totus ignis.Tanca uirtusjnutio modico grano finapis,qiian/
ta in
d i n a L i s.

Liber

11,

2ji

ta in múltís granis,imo fid in omnibus,quæ efle póífunt. Finis manifeRi eft occultu;
fid extrinteci íntrínfecirm ♦ Pelliculx fid cortices,propter carnes fid medullas »fid ilte
propter intrinfecamuitalem ínuífibitem uirtutem.Elementatíua uírtus,ínchaos or/
Cültatur,& in uegetatiua,occultatur fenfitiua,6dín illa,tmagínatíúa,& ín iila,Logícá
feu rationalis,in rationali,intellígentíalis,in intellígentíali,íntéllecftibílís,íníntelíe/
dtíbílí,uirtus uírtutum.Hxcín figura circulorum,myñícélegas » Circulas circundas
fidextrínfecus , figuratipfumconfufumchaos. Secundus,uirtutem elementatítiam,
quæ eft proxima ipfí chao.Tertíus^ mineralem:fidhí tres circuli, terminantur in quat
to, qui eftçirculus,ùegetatiuam figuras. Poft illum eft quintus circulus^fenfitiuam
figurans.Deíndefextus,ímaginatíuam,flue pbantafticam figurans.Ethitres circu/
IMcilicet quartus,quintus,fid lextus, in íequentí quarto terminantur, fcilicet Logi/
cam feu rationalem figurante,8dfeptimus eft. Deinde eft odauus, figurans intelh^
genda!em,& nonus,figurans intelledibilem.Er hi tresjfcilicet feptimus,odiauLis,Sd
nonus,in fequentiquarto, quieftdecimus, terminantur* albbrtvs. Pulchra
nuncrecítaftí,qiiomodo de confufo ^ddifcretum, fit progrefsio* Etquiahacconfi/
deratione,deomniimperfeâo ad perfetftum afcenditur,deconfufis tenebris addtf/
cretam lucem,de infipido ad tepidum, per medios fapores , de nigro ad album,per
medios colores,ita deodorali natura, ad fpiritualem,’. cuius experientiam homo iti
feipforepperit,fidcar ^ixgtkw^nominetur, ínuenít. Ideo derationehuius progrefsionis,adeo mirabilis fid foecundæ,ad omne fcibite applicabili,non pigriceris,ad
huc pauca faltem fub/ungere. cardinalis. Sicut denario omnis difcretió
continetur,ita neceflario omnis progrefsio . Nam unum,fid duo,& triajfid quatu/
on decemfuntJnquocumdifcretio fubfiftat,ideo fiddiferetionis progrefsio. Ne/
que pofluntplures quam tres efle,tales progrefsïones,quando tertia denario conclu*
ditur,quæ neceflario fie fe ad ínuícem habent, quod fupremum primæ, fitjnfímum
fecundæ,fidfupremumfecundæ,fitinfimumtertiæ,utficunacontinua,pariter£dtri*
rta progrefsio. Igiturficucprima progrersio,recedens ab imperfedo, finitur in qui
ternariotitafecundajncipitinquaternariOjfidfiniturinfeptenario. Etibitcrtiain/
cipit , quæ denario pcrficitUr.Huius cupis rationem audire,quam (ic in tell ¿ges. Or/
do, cum fit de nece (sítate omnium operum Dei, utrecfteApoftoIusaiebar,dicens:
quæcunq? a Deo funtordinata,funt fine principio,medio, & fine,necelle nec íntellí
. gí poteft.Eft autem ordoperfedifsímus fidfimplicifsimus 5 quo nullus,aut perfedf
or aut fímplícíor efle poteft, quíeft in omníordínato, Ódínquoomníaórdínataimo/
do quo in generali propofitíone,in exordio praemifímus, Ineo autem ordine,quieft
omnium ordinum exemplar,necefle eft,medium eífefímplícífsímum, cum ordo fit
fimpliciisimus. Erit igitur adeo æquate medium,quod fid ipfa aequalitas,qui ordo,
non poteftpernos, aliqua diferetione capi, nifi in ordinatifsimaprogrefsione,qug
ab unitate incipit,fid ternario terminatur.Inquamedium fimplicifsimum , eft aequa/,
kmedium principqfidfmis.Duo enim,mediumeftprsrcifumfida:qualc,unius fid trt
um,fid pra?cifa tertia,totiusordinis fidprogrefsionis. Aliter nos illum, fimplicifsi/
mu diuinS ordine,nifi prçmifta progrefsione,dífeernere non poifumus.Ec cum
diu,fit sequalemediiJ,ficut fidindiftincftum ab squalitate: ita fid in eflencia manet,ide
cu principio fid fine.Diuerfaru enimeflentiaru,non poteft efle prxeifa yqualitas.O-.
mnis autem ordo,qui habet quód eft ordo,à iatn dido fímplícífsimo ordiné non po
teft habere,fimplex fid equale medium.Eft enim omnis ordo,cxcepto fimpliciisimo
compo-fttus.Omneautem quod componítur,ex inaequalibus componitur Jmpofsu
bileeftenim,plurespartescomponibiles>præcisêæquatesefle. Nonenim éflenraut
piares aut partes.Necpscqualitas,eft plurificabilis.ldeo in primo ordine fimplicifsf
mo,uña eft tríS hypoftafïûæqualitastquia impofsibile eft,plures eeæqualitates,quâ
do pluralitas tequié alteritatê,ôdinæqualitate. Sí igitur no poteft ee, in ordiaatofed
creato ordine,fimplex fid ¿equate mediumddeonec in ternaria progrefsione conclu*
ditur,(èd ultra progreditur in compofitionê.Quaternarius ante, eínmmedia té apri/
ma progrefsione.exíensjfid non exiretnifi ordinata eilet progrefsio,Quareid,quod
0rdiíiat$

2^6

i6t

*

De ludo Globi

ordinata progrefsio, de primaordínátifsima exiens requirit tneceffado ín ip&>qiÜB
ternaria exiftit. Ideo habet compotitum medium,fcilicet duo & tria,quae fimul fune
medi am to cius pro grefsíonís.Súnt enim unum>& duóÁ tria,& quatuonfimul de/
cem.Duouero SCtriaquinqMnedietasicilicet dedecenuSicfehabentquatuonquia
q'ue,fex1féptem:0¿ feptem>ofto3nouem,decem,&ita utdesantedidi rationem. al­
be r. T v SiMagna eft rati onis uigoroíí tas,ut uidèo.Sed miror deeo,quod dixifti^nf*
hilexæqualibus componi.Nonñéexduobus binàrqs qúaternaríuseftcompofitusí
cardinali s.Nequaquàm.Omnis enim numerus,eft aut par aut impan Et cura
com ponitur,non nífiexnumero componítür,fcilícettxparí & imparifliue ex unita
te &c alteritatéi Quantitatem quaternary effe exduobus binaríjsi nonnegodedeiu®
fubftântiam dico,non nifi ex parí S¿ impari. Oportet ením inter partes,quæ debens
componere aliquid,proportionem,efle,ideb & diuerfitatem. ObhocreÀe Boetius
aiebatiex paribus nihil componí. Harmonía enim,ex acuto 8£ gradi adinuicem pro
por£íonatÍs,componitur}itaó¿omnia4Vndequaternaríus,externarío,6íalterocó#
ponítur.Ternarius eft impar,alter panficut binarius, ex uno altero* Alteritas,par
dicitur,propter cafum ab unitate indiuifibili,in diuifibiUcatê,quæ in pari eft. Sícqu»*
tcrnárius>externaríofcílicetímpáríÓ£íridíúifibílí, altero fcdícet diluí íbili, com/
ponitur»
Omnis enim numerus,ex numero componitur; quia ex uno & altero,!?/
num 8¿alterü numerus eft. De his meminimus nos alias latius feripfifle, maxime ita
libellodeMente.Nunc bate fic repetita fint,ut ratione feu uirtutemanimædifcretiua
in numero,qui exmcntenoftfa eft, melius cognofcas, ac quod ui s illa difcretiuacx
eodem
diuerfo,6£ uno & altero cómpofita dicitur, ut numerusxquia numerus dif/
creti one mentis noftrar,numerus eft,& eius numerare,eft unum comune multiplicat
re8£plurificare,quod eft unum in multis,multa in uno,Sí unumab altero diicerne
re. Pythagoras aduerces,nullam polle fieri,ntfi per difererionemjeientiamde omni­
bus per numerum philofophatus eft. Necp arbitror quemquàm,rationabiliore philofophandi ,modum allecatum,quem quiaPlato imitatus eft,merito magnus habeu
A L B E R T v s.HxCjfîc ut afleris admitto. Nunc ergo cn dies ad uefperam tendar, hoc
colloquium tealere, memoriae^ dignum,deledabili conclufione facito.c a r d lCo­
nabor, non incidit mihi,quomodo melius quædixi ualere faciam,quam fi deualo/
re loquar. A l B E R T v s.Optime.c ar d r.Bonn QC nobile ,áu$ pretiôfô eft efle,ideo
omne quod eft,non eft ualorisexpers.Nihil penttùseflepoteft,quin aliquid ualeat»
Neq? reperiri poteft quicquatn minimi ualoris,ita quod minoris efle nequeat. Nec$
adeo magniualoris qmequam eft,quin maioris effe pofsft Solus aut ualor,qui eft ua­
lor ualordA’ qui in omnibus quæ Ualent eft i in qüo quæ liaient exiftunt,in feonv
nem ualorem côplicat,ôi plus aut minus,ualere nequit» Hunc igitur abfoluta ualo
rem,omnis ualoris caufam,in centro circulorum omnium occultatu concípíto,6¿ ex
tremftcirculu,ualorem extremu,6íprop¿ nihil facito.Etquomodoindenariu,unitri
na progr efsione,augetur,modo fxpe tacfto,corifidera,& dulcem fpecülationemfub
intrabis A l b e R t v s.Pu to fi ad pretium ualoris,fermone cdtraheres,magis nos in«
ftrueres.c Ard i.Fortede pecunia dicere intendis.ALBER. Sícuoló.CARDi.De
mùm faciam.Sed nunc attende,quomodo ualor rerum omnium, non eft nifi efle i/
pfum omnift.Et fi cut ín fimplicíter maximo ualore uno,& penitus incopofito in/
diuifibili, uérifsimè omnis omnifl ualor exiftitnta ín emítate fímplicífsíma, omniS
efle.Sicut enim in ualore alicuius floreni,eft ualor mille pamulorum denariorum,QC
tn duplo meliori floreno,duoru millífísS¿íía ininfínítfídta in optimo,quo melior efle
non pofletjinfinitorumdenariorft ualore efle,neceifteflet.Etficuthocuides uerum,
ita ûeraciter ÔC realiter uerum effet, a l b e r t v s. Vtic# fíe eft.c a r d i n a l i s.Dum
autetu in teipfo hoc uenim uides,quid ualet ille tuae mentis oculus,ín fuá utrtute,ua
io rem omne difcernesiNain ipfo uifu,ualor omnium & ualores finguloru funt,fed
non ut in ualore ualoru^ NÔ’enimproptèrea quia mens uidec,in quod omnia ualet,
ideo ípía oía ualet.No em funt in ipfa ualores,ut in fua effentiafled ut in fua notione:
eft enim ualor ens reale,fícut
ualor mentis, eft ens aliquod t & ens reale.Et ita eft

Liber 'II.

237

ín Déchut ín eíTentía ualorís3 eft ens notionale,quia cognofcípotcft, 5c ítá eft ín
intelkdu3utíncogtioíceateuatorem , nonutínmáíorí ualoreaaututíncaufa 8f ef/
temía uatorís.Nam per hoc,quod intelledus nofter,cognofcít minorem autmaio/
rem trato recmprop rerea ramen non eft maíór aut minor ualor. Quia hæc cognitio,
eflèntiamualorinonpræftat. albertvs. Nonnéhæccognitiomaíorísualorís,
quam fit ualor cognofcentís,adáugetualorem cogtiofcentisç'C ardin alis. Va­
lor cognitionis cognoícentís augetur ineo,quod plura cognofcíc, fine illa fintmaío
rís,fíue minoris ualoris,quàm fit ualor cognofcentis.Non ením ualor cognití,intrat
inualorem co gnofcentís,ut faciat úalorem cognofcentís maiorem, lícetmelioretur
cognítío.Sicutenímcognoiceremalum, nonfacítcognofcentem peiorem,aut có/
gnofcerebonum,melíorem:facít eum tamen melius cognofceritem. albertv^
Intellígo.Nam fíe dícímus,alíquem ualentem dodorem ,licet plores non dodí, plus
eo ualeantttamenualorinteíledualís natura:, magnus ualdé eft, quíaín ipfa eft dift
credoualorum,quæeft mirabilis,Secundadífcretionecarcntía> excellens.Cardi/
ín al í s.Dumprofundé confirieras,inteíledualís naturæ ualor, poftualoremDei,fti
premus e ft, Na m in eius uirtute,eft Dei S¿ omnium ualor, notíonalíter & diferetiue.
Et quáuísíntelkdus,no» det efle ualorbramen fíne íntelledu, ualor riifcerníetíam
quia eft,non poteft.Semoto ením íntelledu,non poteft feiri,an Gt ualor. Non exi/
ftenteuirtutc rationali,proportion3tiua,ceffàtæftimatio , qua non exiftete,uticg
ualor ceflaretdn hoc apparet præciofitas mentís, quoniam Tine ipfa,omnia creata ua
lore caruiflent.SiigitnrDeus ’tuoIuit,opusfuumdebere2eftiniarialiquiduakre,opor
tebar ínter illa íntelledualemcrearenaturam. A L ber T v s. Videtur,quodfiDeum
ponimus,quafimonetarium,eritintelledusquafi nummuíar/us. cardinalis.
Non eft abfurda hxcaftmilano,quando concipis, Deum quafi omnipotentem mo­
netarium,quide fua excelfa6fomniporentiuirtute,producerepoteft,omnem mone
tam* Ac fi quis tamæpotentiæeffet,quod de manu fua, quacunc^ uelletmonetapro/
duceret,Súftatueret nummularium,habentem in fua uirturc,omnium monetaru difcretionem,&numerandifcientia,monetandi arte cantu fibireferuatamumulariusil/
le nobilitate monetaru ôf ualorem,numerum,pond us,g< menfiuâ, quââDeo mone
ta haberet,patefaceret,utpreciuipfiusmonetæÔfualor;atc&perhocpotetiamone*
tarif nota fierettapta eifctfimilitudo.ALB er T v s; Magna eflet huius potentia mone

tarq,quï in ea côtineret omniu monetarum thefaurum.Et ab illo ppflet producere no
uas,¿x antiquas, aureas, argenteas, 8£ cereas, maximi, & minimi,8¿medíj ualorismonetasimanente femper thefauro æquê ínfin íto, ínexhauríbílí,8¿íncófumptibílú Ma
giia^ eflet nummulari) dííctetiOidifcernendí has omnes quanruttícqnépparias mone
taSjéC numerandi,ponderandí,0¿ menfurandí,omnem omnium ualore. SedarsDeí
in infinitum uíncerct artem nummulari), quia ars Dei¿faceret efle, ars nummulary,
faceret tantùm cognoící.c a r b 1 n a i.Nonne ficuides, alium efiendi modum mone
tæ,tn arte omnipotentis monetarrj,alium ínmonecabili materia,alíum ínmotu ínftrumentís»ut moneta tur,alíGut eft adu mone ata? Et hi omnes modi,circa efle i/
pftus monetæ confiftuntDeinde eft alius modus,qui circa filos effendi modos,uety
iatnr,fcilicet5uceftinrationedifcernehtempnetadd quod facit monetam íeunumífz
ma.imago feu fignueft eius, cuius eft, quod fieft moneraríj>fpfíus habetimaginern,
puta faciei eius fimtlitudinê,ut Chriftus nos docetiquando oftenfo numifmace,inter
rdgauit cuius efíetimagO|S¿refponfum eft ei: Cæfarïs* Facies notitia eft, per faciem

dii cernimus unG ab alio.Vnaeft igitur fa cíes mo neta rij, in qua cognqfcitur>Ô<quæ
ipfum reuèlat,qui aliter eflet ínuífibílís,atc^ íncognofcibilís.Et huius faciei fimilitu/
do,cum fit in omnibus numifmatibus,non nifi notitiam feu faciem monetary,cuius
eft moneta,oftendit. Nequealiud eft imago, quàm nomen fupraferiptum. Sic e/
nim dicebat Chriftus :cuius eft imago ha?c,S¿fuperfcríptío eÍus?Refponderünt.Cg
farís.Fac¿esígítur,ó¿nomen5&:fígurafubftántig,g¿filíusmonetartj,ídefunc. Filius
igitur eft ¿mago uiua,6¿figura fubftantiæ,&fplendor patris,per quern patermonetáe
ríusfacitj fetimonetac jfiuefígnat omnia¿
Etcum fine fignotali,nonfit,mo<
ñccaí

De ludo Globi
netatíd unum,quod in omni moneta figuratur,eft exemplar unicum,# formal&'ctó
fa, omnium monetarum * Vndefi monetarius fuerit unitas feu entitas :xqualitas>
quar naturaliter ab unitate generatur, eft caufla formalis entium» In squalitate igicur,una #fimpli'ci, aides ueritatem omnium, quae funt aut efte poflunt, utfuntper
entitatem lignata»
Vides # in ipfa aequalitate unitatem, ut in filio patrem. Omnia igitur qux funt,aut effe pofTuntjinffla figura,fubftantix patris creatoris, com­
plicamur. Eft igitur creator monetarius, in omnibus monetis, per figuram fubftan/
tix eius,ficut lignatum unum,in multis fignis.Nam fi in omnibus numiímatibus,rec
fpexero ad quidditatem fignati,non nifi unum uideo,cuius eft moneta.Êt fi ad fignâ
monetarum tne conuerto,plura numifmata uideo: quia unum fignatum uideo « Sed
aduerte, quomodo monetabilefignatum figno numifmata feu monetatputaxs fi/
gnatum,¿ft m oneta, fignatum fi|licet,figno ñmilítudínís fignatis,monetabilisnia«
teri a, figno fit numifma. Et dicitur materia lignata feu fugurata, quæ recipit, deter­
minationem pofsibilitatis effendi nummum. Sic uideo fignatum ante fignum,in ii/
gno,# poft fignum. Ante fignum,ut eft ueritas,quç eft ante fuam figuramdn figno
ut neritas in imagine.Et poft fignum,ut fignatum à figno eft fignatum. Primum fi/
gnatum,eft infinita adualitas.Vltimum fignatum,eft infinita posibilitas. Medium
fignatum,eft duplex,aut ut primum eft in figno,aut ut fignum eft in ultimo.Ptimum
fignatum,quod infinitam dixi adualitatem, dicitur ipfa abfoluta riecefsitas, quæ eft
omnipotens,omnia cogens,cui nihil refiftere poteft. Vltimum fignatum,fetlicet íá
finita pofsibilitas,dicitur # abfoluta,# indeterminata pofsíbilitas. ínter illos efferi
di extremos modos,(tint altj duoiunus eftjcontrahens necelsitatem incomplexuma
8C uocatur necesitas complexionis,ut necefsitas effindi hominem. Illa enim effen­
di necefsitas,ad hominem contrada, complicat ea, quæ ad iuftum effendi modum
funt nece(saria,qux humani tas dícítur,itadeomnibús. Alius eleuans pofsibilitatem
tn adum,per determinationem,# uocatur pofsibilítas determinata, ut eft ille flore/
_tius,aut iftehomo.Confidera igicur,monetam aliquam, puta Papaiem florenum,#
facito ípfum in tuo conceptu uiuum,uitaintelleduali, # quod in ft mentali ter refpi
cíatítuncíefpcculando , hxc# cunda qux dida aut dici poflunt, reperiet,nullum
animal eft adeo obtufum,qubd fe ab altjs non difcernat,#in iua fpecie,alia eiufdem
fpeciei,non cognoftat»Sed uíuens uita íntelleduali,omnia íntelliígíbiliter,hoc eft o/
mnium in fe notiones reper it. Complicat ením uis intellediua, omnia intelligibilia.'
Omnia qux funt,intelligibilia funt:ficut omnia colorata, funt uifibilia.Excedunt ali
qua uifibilia uifum,ut excellens Iux,#aliqua adeo minuta funt, quod non immutât
uifum, # illa dírede non uídetur.V(detur enim, excellentia lucis Solaris,negatiuei
quia id quod uidetur3non eft Sol, cum tanta fit lucis eius excellentïa,quôd uídéri ne/
queat.Sicln quod uidetur,non eft inuifibilis pundus, cum ille fit minor,quam quod
üíderí poteft» Eo modo, intelledus uidet negatiuè,infinitam adualitatem,feu De­
um , # infinitam pofsibih'tatem,ftumateriam.Media, affirmatiuè uidet,ín ¿ncelligibi
bili # rationabili uirtute-Modos igitur effendi,ut funt intelligibiles, intelledus in/
trà fe,ut uiuum fpeculum contemplatur: Eftigitur intelledus illenuminus, qui#
nummularius . SicutDeusiílamoneta,quæ#monetarius. Quareintelledus,re/
perit fibi cognitam uirtutem,omnem monetam cognoftendi # numerandi. Quo/
modo autem uiuus ille nummus,qui intelledus, in fe omnia intellcdualiter quxres
reperiatiexemplum qualecuncj capere potes ín tjs, qux ego in intelledum profpi/
ciens, propalaui. Qux acutius quam ego fubihtrans, præcifiùs uídere # reuelare
potetít.Et hgCjfíc de monetario # nummulario, di da fini A l b e r t v s. Abunde
hmphciterprotulnadaptafti» Iftud fols pro mea inftrudioneaudias. Videtur enim,
quod uelis dicere: fí florenus Papalís, uiueretuita intclleduali > quod utiqj feflorená
cognofteret,# ideo fe effe moneta Ílíius,cuius fignfí # imagine haberenCognofce
ret em,4d â ft ip Co ee floreni, nôhaberèt, fed ab illo, g fui imagine ei imprefsiiïèt,ét
^per hoc, quod in oîbus uiuis intelledibus,fimilemuideretimaginem,eiufdeoesmo
netas effe cognofteretVnam igitur faciem,in fignis omniu monetary uidens,unam
æquali/

Liber

20

IL

¡eqúalítatemiper quanti omnis monetá,efl'et à cftu cónftítuta j tíderet omnis pofsibíUs

eíufdem monetae caufanretíam probe uideret, dim fit moneta monetata > quod fieri
potuit moneta, & füitpriùs mohetabilís¿aritequámadumonetata. Er ita infe uidc/
ret materiam, quam impreisio ligni, detèrminauit effe florenum. Er cum fit mo/
neta eius, cuius eft figriüm : tunc efte fuum , haberet à ueritate quae eft in fignoa
non à figno , materiæ impreflb , quod¿p una neritas in uarijs fignis, uaríémateriam determinat. Non ením pofluntefleplurafigna, nifi concomíretur pluralita­
tem üárietas, ñec poteft neritas ín uarijs fignis , nifi uaríé maceriam determinare.
Exquoeuenit, nonpofle, nifi omnenumifma > cumalio numiímáte, concorda/
re, cum fint nummi concordantes, ineo quod eiufdemfunt monetae
di ftetentes¿
cum ínter fe fint uartj. Talia quídem Sí multa alia, ín feuíuus ¿He florentis uideret.
cardinali s. Plané cunda quædixi,refumpfifti. Singularius tamenmemorísir
commenda,quomodo non eft nifi una,uerá, ôipræcifa ac íuffícíentífsíma forma o/
rnhiaformansjn uarijs fignis uaríerefplcndens>ó¿ formabilia uanéfonmhsÿ deter*
minansqhfeu in adu ponens.
'

Secundi deludo Globffîniio
Égíftiquicuncjj globi ftudiofèlibellum.
Quem Baioharíó fcripfimus ante Dud. «
Hune quocÿ qui fcquttur,caftís fecefsíbus haúd¿
In quo i am rerum copia maior eric.
Nam uelüt abftrufís paulatina uíribus arboí
Spargítur5occulto latá per arua pede:
Sic opus æternum diuinæ mentís,ín ardis
Manfurumfolip,ætherisarceuenit;
.
Num queat ingenium terumcognofcerecaufas¿
Cernitur hic,ubi mens fe,8¿lua iura uidet.
Confcendat fed enim tanti in fpecula minis arcem
Quismifi quem futnmo tollat amoreDeus?
Idecusegregiumjratri coniundhishonefto
Dux Alberte5ducumgloria,plaude patri*
Extrema eft quoniam manus hocimpreila libello/ ‘
Aureaq? in lucem prodere fer ipta parat»

L

*
v

Rcucrcndiisimi Patris Nicolai de Cula
Cardinalis. Compendium.
Capitulum 1;

Ccípe breúe compendium i continens ¡ circa qûç cohfideratio’
ueríari debeat.Si proficere cupis , primo firma id uerum, quodían»
mens omnium hominum atteftatur, putadingulare non eft plurale^
! nec unum multa , ideounuminmulds3nonpoteftefleftngulariter,
¡ feu uti in fe eft, fed modo multis communicabilt Deinde negari ne*
J quit,quin prius natura res fit,quam fitcognofobihs. Igitur eliendí
¿ñodum, neque fenliis, nequeimaginatio , nequeintellecftusartingtt:cum hæco/
mnia pmedar.ftd ouima cmæattinguuntur, quocuncgcognofcendimodo, iliumi
priorem eflendimodu,tantum iignfticant. Etnincnonfuatipfares,fedfirnilitudi/
nes^fpecies^aut ligna eius, igitur dé eflendi modo,non eft fcientia Jicct modum ta/
leoï

E

240

Compendium.

lemeffe5certiisimeuideamus.Habemus igitur ,uífum mentakm intuêteminid,qupd
eft prius omni cognitione.Quare quid id,quodficnidet,incognitionereperirifata/
git,fefruftra fatigat,ficutqu!colorem folum uifibilem,etiammanutangerenitere*
rur.Habetfe ígítur uifus mentis,ad ilium effendi modurn,quaftutuifusfenfibilis ad
iucem,quam certifsime effe uídet,8¿ non cognofcít. Præcedit enim omnia qufuífti
tali cognofci poftunt Jila etiam,quæ per ipfum cognofcunturffigna funt ípfius lucís.
Colores enim,quitiífu cognofcuntur,figna funt S terminiïucis,in diaphano. Po/
nas igitunSolem patrem elle , íenfibíHs lucís,in eius fimiíítudíne, concipeDeum
patrem,rerum lucem,omni cognitione inaccefsibilem. Res autem omnes , illius
lucis fplendores , ad quos fe habet uífus mentís , ficutuííus fenfus, ad lucem So/
Iis, &. ibi fiftas confiderationem , circa eftendi modum ,omni cognitionifupra/
po ficum.
Cap. Il
Es ígítur,utcadít ín notítíá3ín fignís déprçhenditur.Oportet ígícur,ut uarí
os cognofcendi modos,ín uariis fignisquæras* Nam cúm nullum fignum,
adeo fuftïcienter modSeffendi defígnet, ficut defígnaripoteftffí optimo
modo quo fieri poteff,ad cognitionem peruenírídebet,per uaría figriahoc
fieri necefle eft3ut ex illis melius notitia haberi queat : ficut melius ex quinqj fenfibi
libusfignisjfenfibilis res cognofcitur,quam ex uno aut duobus. Requiritauteperfedum eifealicuius rei,utcognofcerepofsit, putatcumperfedum animal, fine nutri/
mento uíuere nequeat>neceffe eft,quod cibum cognofcat. Qui cum non reperíatur
in omni loco 3 habebit animal necesario modum fe mouendúde loco ad locum
quaerendi. Ad quæ fequítur,quód habeat fenfus omnes 3 utconueníentem cíbum uíz
fu, auditu,odoratu,guftu,tacftucp attingat. Et quoniam animalia eíuídem fpecíeí,fe
mutuo fouent&iuuant , ut melius uiuant:oportetutfpecíemfuamcognoícant,8£
fe mutuo quantum perfecftío fpecíeí depofcít,audiant
íntellígant» Gallum enim,
alíauoce conuocat gallínas,dumínuenitpaftum,6¿ alia pro miluo, quemex umbra
præfentem percipiebas ammonet utfugiant.Étquia nobiliori anímáli,eftmaíor cog>
nítio neceftáría,utbenefít:hínchominem inter cunda , maximam notitiam habere
oportet.Nam fine artibus mcecbanícís & liberalibus, atque moralibus icienttjs,uir/
tutibuscp theologicis,benefit fodiciternonfubfiftit. Cum igitur homini,cognitio
plus cæteris fit neceftaria,hincomnes homines,natura fciredefiderant.Quibus tra/
ditio dodrinæ conuenít, utindodusS¿neíc¿ens a àdoeftioríinformetur, quæcum
non nifi per figna fieri pofsit,ad cognitionem fignorumdefeendamus. Signa o/
mníafenííbília funt,0¿ aut naturaliter res defignant,autex inftituto. Naturaliter,uti
figna perquæin fenfudefignaturobiedum.Bx inftituto uerô,utuocabula,ôi feripturæ,.& ornnia quæ aut auditu aut uifu capiuntur, &C res prout inftitut0 eft defignat.
Natpralia (igna,naturaliter nota font,fine omni aliodotftore: ficut fignum defignâs
colorem3omnibus uidentibus notum eft, & deftgnans uocem , omnibus audienti/
bus .Ita de alqs fenft bus.Et tiox læti tiæ,ut rifús,ó¿ triftitiæ,ut gemitus, talia. Alia
ueró figna , quæad defignandum ad placitum funt inftítuta, quibus inftitutio non
eft nota,non innotefcuntmífí arté aut docftrina.Et quoniam necefle eft,figna omnia
per quæ tradi debet notitia,nota effe magiftro 8¿difcipulo:erít prima dodrina,circa
talium fignorum notitiam. Quxídeópríma,quíafineípfaníhiltradípoceft,6¿inei>
uspérfeâione,omnequod tradi poteft includitur.
Cap. III.
Portet autem,ut primos noftros parentes, quiperfede creati fueruntmon
folum à Deo,perfecftionem naturæ,fed
feientiæ fignorum talium,habuiffe,perquæ fíbímutuo conceptusfuos panderenb
quam fcíentíam filíjs
pofterís traderepoffent. Vade pueros, quám primum fari poffunt,artis
dicendi capaces uidemus. Qma prima magís necesaria, ad benéeílendum (cíen/
tía.Nec abfurdum uidetur, fi creditur primam humanam dicendi artem , adeo fuifte
copiofam,exmultis fynonymis,qu6dlinguæomnes poftea diuifæ,in ipfa continebantun
b

R

O

Compendium.

241

bâtnr.Omnes emîinguæhumanx3funtex prima illa parentis noïïri>Adæ fcilícet ho
minis lingua,Etficut nô eft lingua,qua,homo no intellígat,ita 8< Ada,qui ide qd ho
mo,nullafi audiret ignoraret. Ipfe em uocabula legit impofuiile.Ideb nulls cuiufcp
linguæ uocabulum» ab alio fuit originaliter inftítutñ. Necde Adam mirandum, cum
certum fit, dono Dei, multos linguarum omnium peritiam, fubito habuiffe. Nulla
Ctiam naturalior ars faciliorqj eft homini, quàm dtcendí,cum illa nullus perfedusho
mo careatNequehxfítandum,primos parentes, etiam ártem fcríbedí uocabula, feu
deft gandí habuífíe: cum íllahumano generi, multa conferat adíumenta. Per eam enim praeterita & abfentia, prarfentia fiunt. Vnde ficut prima fcíentía eft, defignandt
resinuocabulis, quae aure perícípiuntur : ita
fecunda fcíentía,in uocabulorum
uifibilibus fignis, quæ oculis obliduntur. Et hæc remotior eft a natura, quam tardi/
uspueriaífequuntur,Sinonnifiintelledusin ipfis uigere incipiat.Plusigiturha/
betde intelled:u,quam prima. Inter naturam igitur Si intelledum, qui eft creator ar­
tium,hæ artes cadunfcquarum prima propinquior naturae, fecunda, propinquior intelledui.Facit autem intelledusin homine, infigno fenfibili auditus, fcilícet fono,
artem primam: quia animal,fuasaffediones in illo figno, naturaliter padere nititur.
Vnde confufum fígnum,ars dearticulat&uariaqutmeliusuariadefideria cornmunicet.Ita adiuuat nacuram.Et quoniam fignum illud, in quo hgc ars ponitur,cum pro
îationeceÎïàt,âmemoria^labitur,ÔCadremotosnonattingit:remediaintellêdus a/
lia»arte fcilícet ftríbendi,addídíc,6¿ illam in figno fenfibíli,ipfíus uifus collocauit»

Cap. IIII.
Onfíderansautemfígna fenfibilia, quomodo ab obiedo,ad fenitim perue
niuntireperiet, res corporales fplendeicereadu, aut habitu. Adu u eluci­
da,potentia ut colorata,neque ait qua res corporalis, penitus eft expers, lu/
cis aut coloris,qui ex luceeft.Non tamen color, nifi luce iuuerur, fplendore
per uifum noftrum perceptibilem, de fe mittit. Splendor autem fubító, à remotis
naide,per redam lineam proíícítur. Ad cuius perceptionem, ftnfus uifus, naturali/
tereftadaptatus.Sonus uero,à remotis orbiculariter ft diffundit,ad cuiusfenfation?
fenfus auditus creatus eft. Vapor uero,fe minus remoté diffundit,odoratupercípi­
tuita ¿tu ucró,ugíbilía propinquiora,ôi guftu,interior fapor. Elec mirabili jpuidêtia
naturf,ad bene effe animalium ucordinatafunt Namcunullaresutiínfeeft,fít mul
tiplicabílís,8¿ adbonum ípfius efie, expediatrerupi notitiam haberi: confenraneum
fuir,ut res,quæperfeinnocitiamalterius,intrare nequeunt,per fuas defignationesin
trent.Quare oportet ínter fenfíbile obiedum,& fenfum, effe medium per quod obie
dum, fpeciem feufi'gnum fui, multiplicare poffit. Et quoniam hæcnonnifi præfen/
te obiedo fîunt,nifi hxc figna fie pofiènt annotari, quod etiam recedente obíedo,
remaneat fignata,non maneret iterum notitia. In filis igitur fignorum defignationi
bus,in interiori phancaftica uirtute,manentres defignateuti uocabula manet in char
ta ícrípta,prolatione ceffante.quæ remanêtia,memoriapoteftappellari. Sut igitur ft
gna return in phantafiaffigna fignorum infenfibilibus. Nihil enim eft in phantafia,
quod prius non fuerit in fenfu.Ideb cæcusa natíuítate,non habet phantafma coloris,
¿C imaginari nequit colorem.Sígna igitur ftnfíbílía,licet abftradíora fine, quàm ma/
teríalíafenfibilia,non tamenpenitusfeparata.Ideo&uifus,aliquantulum coloratus
eftffed imaginatio colorís,penitus colore caret.Quare figna rerum,in im aginations
feu phantafia, remotiora funt a materia, magis formalia. Hinc quod ad jpnfibilía •
minus perfeda, quo ad íntellígíbi 1 ia perfediora, non tamen funt penittts’abftra/
damam imagina tíocolorís,lícet nihil habeat qualitatis colorís,tamennoncaretom
ns connotatione,quæ fentitur. Nihil enim poteft ímagínarí,quod necp moneatur, ne
que quíefcat,& quod non ÍÍtquantum,fcílicetaut magnum, auc paruum: licet fit fine
terminatione tali,quæ ín fenfibílibus reperitur. Nihil enim adeo partium efie poteft,
cuius medietatem, imaginatio non attingat, aut ad eo magnum, cuius duplum non
imaginetur.Inomnibusautem perfedis animalibus, ád í’ígna illa phantaftica, quæ
funt figna fignorum fenfuu,peruenítur, utnotítia non careatfíbí opportuna. Solus^
Q
uero

C

242

Compendium.

uero homo, fignum quæHt,ab omni materiali connotations abfolutum¡ penitufeÿ
formales,fimplícem Formam reí,quæ date fie repraefentans. Quod quidem fignum,
ficut eftremotiflîmum, qüo ad res fenfíbílies; eft tamen propínquífsimum,quó ad
intelleduales.
Cap. V.

portet ante ut adueñas,quomódo fignSfenfibile, eft prius cofufum Sf getieric0,quám propria ípecífícu.SícutfignS uerbí,eft prius fi'gnS foni,du
uox,a remotis audítur,deínde dñ^ppínquíusauditur}fic fignu foni articu/
latí, q> uox dicitur. Póftadhuc ¿?pínquíus,fíe fignuuocís alicuius linguæ,
ultimó, fit fi gnu fpecíalís uerbi,f¿cde ommb.Et licet interualla téporisjçpè nolenti
antur, propter miram celerítatemmo tame poteft fignu perfedñ efie, nifi de cofufo,
ad fpecíaleperueníat. Vníus igitur & eíufdem immultíplícabilis reí, notse S¿ fígná
funt uaria,per quæ ínnotefcinfcilícet genérica atep fpecífica,ínter qug media a llama
gis genérica,& aliamagís fpecíficacadut. Cum auteperfedío fignoru, recipíatma/.
gis aut mínus,nullú fignu unquám er it íta perfe&udc fpeciale, quin poiFitcneperfe
«íus.Síngularíta tís igitur,qüg norecípít magís aut minus,nullum eft dabíle fígnunu
Et ideó tale no eft per fe cognofcíbile,fed per accidens* Puta Plato, qui no recipit ma
gis & minus,no uídetunnífi per accides,ín fignis uífibílib.qu^eiaccídSt.Omne ígt
tur,qd fenfo aut imaginatione attingitur, cu non nifi in fignis, quæ magis aut minus
recipífit,cognofcatur;fíne fignis quantítatis,non attingitur. Signa igitur qualitatis,
quæ adfenlum per ueniut,fine fignis quantitatiseffenequeut.Sed figna quantitatis,
no funt per fe in fenííbílíb.fed per acddens,cuquacitas fine quantitate no pofsiteiTe.
Signa ueró quantitatis,non requiruc figna qualitatisddeo fine ipfis effe poflunt.Qua
re res quanta,figno quantitatis, in notitiam deuemt, &fic per fe incognofcibile, per
accidens innotefeit* Magnitudine igitur Qc multitudine fublata,nulla res cognofcit.
Hoc etiam repetere utile uidetur,fcilicet: quod nec huius fingularis quatitatis,fignS
feu fpecies naturalis,poteftelle fingularis; cum nullsfingulare, fitplurificabile, fiue
fit fubftantia,fi ue quantitas,fiue qualitas.Licec igitur quâtitatis fit fpecies & fignum,
no tamen ut huius quantitatis* Singulariterigiturquata,fignogeneralis quantitatis,
notantur cognofcutur Jtafingulariterrubra,figno uniuerfalis rubedinis. VndecS
nulla res,fit eiufde qu5titatis,autqualicatis,cu alia,&cuiuslibet rei fingulaiis/it qua/
titas fingularismo eft quantitas, aliquid generale in te,fed in cognitione, feu fpecic
& figno.Paruum igitur magna,fpecies habetdicetnon hoc magna, & hoc para/
um,quæftmt fingulares quantitates, fed per fpeciem feu fignum magni, hoc magna,
& parufhoc partium cognofcitur.Signa igitur naturalia,fpecies funt,fingularium fi
gnatorum Nâfpecies iftæ, no funtformç formantes, fed formæ informantes* Infor/
matí ueró utí tales,recipiunt magís Sí minus. Vnus enim plus eft informatus, alius,
Ôfidênuncminusjpoftea pIus.Tales igitur fôrmæ,poftunteflè in pluribus, canon re
quíratur,quód eodem efïendi modo,ipfis infint,qui modus non eft multiplicabilis,
fed uarqs uaríé: utí una ars fcribendí,uarí¿ uarrj s íneft feríptorib" Patet etiam ex hi s,
quód numerus determinatus,puta ternarius,denarius, Stales, cum non recipiâtmagís mínusjob fuam fíngularem determinatione : non habent, nifi indeterminatas
fpecies.Sícucfpeciemultítudínis indet ermînatæ.quenumeratio dici poteft,determí
nata multitudo, cognofcítur. Erfpecíebus magnitudinis & mulcitudinis/ognofci/
tur,magnus determinatus numerus. Et fic paruus numerus, fpeciebus multitudinis
. 0¿paruítatís,á¿fimílescolores3fpecíebusfímilítudinísS<colorís,ó¿dífsímífes, fpe­
ciebus diTsimilftudinis&coIoriSj&concordantes uoces,fpeciebus concordantiæ
Sí uocís,6¿ difeordantes,fpeciebus difcordantiæSC uocís, ¿ taliter de omnibus. Cft
autem fie exfignís
fpeciebus notionalibus,formerur in nobis notitia refinon po/
teft resquæficinnotefcir,diftincftè cognofcí ab alia, nifi diftínclís notis Sffpecieb/
formetur notitia. Vnde ut quaelibet res eft fingularis,ita SC eius notitia aliquid habet,
quod in alterius notitia nonreperitur, quemadmodum fi unum uocabulum eft fexr
literarum>&alterum fimílítcrfexlíterarum: oportetquód licet in numero concor/
dent, non tameixift figura & ficu, ut fint díueríajíicut res font diuerfæ quarum funt

O

>

. uoca^

24?

Compendium.

uôeabula,acdiüerfitas fpecierumnotionalium,nos ducit in notitiam diuerfitatis re?
rum.Et licet duo indiuidua,uideantur in pluribus fpeciebus} conuenire : non tamen
eft pofsibile,quin in aliquibus etiam dífcrepent»

Cap. VL
Onfequenter attendas oportet,quomodo non eft opus, talpam haberem/
fumtquia cognítionefignorum uifibílíum,non indigét,cum in umbra terrg
reperiat,quod quærit.Ita deomnibus fimiliter dicendum,fcilicet,quôdomnía uíuentía,cotípecíesexfenfibilibus hauriunt, quot funt eis ad bene efïè
neceiïàrig«Qua non omnia perfeda anímalía,lícet ín numero fènfuum conueníant,
etiam innumero ípecíerum & flgnorum,conueniunt ♦ Alias haurit formica fpecies,
alias leo,alias aranea,alias uacca.Sicut diuerfæ arbores,ex eadem terra, diuerfa hau?
Hunt alimenta,quælibetfuænatur2econuenientia . Et uis phantaftica unius anima?
lis,ex fpeciebus per fenfus receptis,aliam facit imaginationem quámaliud,8¿ aliam
æftimationem amidtí£,aut inimicitiæ,conuenientis autdifcôuenientis,quam aliud*
Hinchomo,haurit exfenfibilibus fignis,fpecies fua naturae conuenientes, quicum
iit rationalis naturg,fpecies illi fuæ naturg conueníentes haurit,ut per illas benepoffit ratiocinari,ôc reperire conueniens alimentum,tam corporale corpori, quam fpirt
tualefpirituijfeu intelleduLSicut funt differentes fpecies,decem prædicamêtorum,
quinqj uniuerfaliumjquatuor uirtutum cardinalium,& talium multorum, quæ homt
ni ratione uígentí conueniunt.Plures etiâ fpecies,per uifum homo haurit, quâm bru
tum animal,puta principalitenquia fenfus uifuSjColorum fpecies, per quas colorato
rum differentias attíogit,S¿conlequenter quia fenfus magnitudinis,longitudinis,6£
latitudims>figurationis,motus,quietis,numeri,temporis,&loci,hor0etiamfpecies»
Tot fpedes folus homo ratione utens,per uifum hauritJta per auditum, fpecies dif­
ferentium fonorum,grauium,acutorum,mediorum,cantuum,notarum, & talium fb
norum,atqj nouem alias fpecies, cómunís fenfus præmiflàs,ita de alíjs fenfibus. Tra
hitcp ultra ex omnibus iftisfenfibilibus fpeciebus, uis ratiocinatiua,fpecies uariarft
artium,per quasfuppletdefetftus fenfuum, membrorum, infirmitatum, atcg fe iuuat,
ad refiftendum corporalibus nocumentis,&ad expellendum ignorantiam^ hebe*
tudinem mentis,ÔC confortandum ipfam,ut proficiat,& fiat homo fpeculator diui*
norum-Habetcp cognatas fpecies,infenfibilisuirtutis,iuftiSCgqui:utnofcat quidiu/
ftum,quidredum,quidlaudabile,quid pulchrum,quid deleâabile & bonum,8Cil?
lorum contrariai eligatbona,&h'atbonus,ftudiofus, prudens, caftus,fortis,&iu/
ftus.Quæomnia confideranti,ea quæ ín moechanícís 6¿ liberalibus artibus,atc# mo­
ralibus fdenttjs,per hominem reperta funt,patefcut.Nam folus homo repperit, qua/
liter defedum lucis,ardenti candela fuppleat,ut uídeat,S¿ deficientem uifum, beryl­
lis iuuetj&f arteperfpecftiua,errorem circa uifum corrigat,cruditatecibi, decocftione
guftui aptet,fœtores,fumis odoriferis pellat,frigori yUeftibus & igne atqj domo, tat
ditati,ueduris &nauibus,defenfioni,armis,memoriæ,fcripturaarteqj memorandi*
fuccurrat.Quæ omnia & plura talia,animal brutum ignorahHabet fe enim homo ad
brutum,ut docftus homo ad indodum.Docftus enim,literas alphabeti uídet,6¿ fimiliter indodustfed dodus exuaria illarum combinatione,fyliabas,atq? ex fyllabis didíones,6¿ de illis orationes componit,quôd indocftus facere nequit, ob defecftutn
artis,quæ ab exercitato intellecftuacquifita,do<ftoineft> Componere igitur ÔC diuidere fpecies naturales,& ex illis facere,intellectuales artificiales fpecies,8C figna
notionalia,homo ex ui intellectuali habet,qua bruta excellit, 6C dodus homo indo*
dum,quia habet exercitatum,^ reformatum intelledum.

C

Cap. VIL
On mirum,hominem aliquem adeô profeci ÍTe, aut proficere poflè,longo
tali exercitio,quod fpeciem aliquam eliciat, ex uaria combinatione}quæ
fit multarum artium complexiua,per quam multa fimul comprehendat et
intelligat,puta:uarietatemnaturaliumperfpeciem,quammot3 appellet,
quâdo fine motu nihil fieri}atCB naturalem motu,a uiolento diftingui,uideret. Ideo

N

Q, z

motum

244

Compendium.

motu naturæ,tio eífe a principio extrínfeco, ficut in uíolcto, fed ititrinfeco rèi, íta dè
altjs* Alius ueró,adhuc præciîïorem fpeciem,magifcp foecudam, reperíre poflèt: uti
ille,qui ex noiiem fpecieb.principiora fpeciem unam artis generalis omníü fcibilift^
nífus eft extrahere. Sed fupomnes,qui unica fpecíe,quam uerbiïappeliaLnt,omne in
telligibilecoplexus eftîprçcififsimè pnâiï tetigi t,efî enim fpecies artis,omnia formâ
tis.Quid enim extra hac fpecie5concipi,dici,aut fcribi poteftdEft emuerbfi,fine quo
nihil fa<ftueft»aut fieri poteft, quonia eftexprefiio* exprimentis &expreffi:ficutlox
quecis locutio,quodloq.uif,uerbueft;& cocípíentís cÓcíptío,8¿ quod cocipit,ue$
bum eft:8£ fcribentis fcriprio, S¿ qd feri bit, uerbueft:& creantis creatio,ÔÉ qdcreafy
uerbueftí8¿ formatis formatio, &quod formatÿuerbumeft : & generaliter facientis
fadío,S<facftu,uerbn eft .Ver bu enim fenfibile/e ÔC omnia fenfibílía facit.Ideo et lux
dicitur,quæ fe,0¿ omnia uifibilia facit. Dicitur & æqualitas, æquèenim ft ad omnia
habet,cum no fit unum plus cfy aliud,dans omnib.æqualiter,uc id fint quod funt, nee
plus,nec minus. Cum igitur fcientís ícíentía, Qc feitum uerbum fit, qui ad uerbum ft
conuertit3quæ feire cupit citius ínuenít, Si igitur uís fpeciem haurire modi, quo mo­
do omnia fiut,refpíce,quo modo fit uocaleuerbmPrimo,quomodo fine aere,nequa
fieri poteftaudibíle. Aer auté üt aer,nullo fenfu amngit.Vifus enim, non uidet ae
rem,Ced aerem coloratu,uti experimur (radio Solis, coloratu nitrum penetrate) aere
colorarum uíderí.Necaudítus aerem atringíemífi fonâte. Necodoratus,nífi olente*
Nec guftus,nift fapídS, utdumeftexcotritioeabfynthrj, fortiter amaricatus, in gt>*
fíufentitur.Néc ta<ftus,nificalidS aut frigidfi,aut aliter fenfum immutante Aer ígtf¿
ut aer,nullo fenfu attfngitur}ftd per acddes,uenitinnotitiam fenfitiui. Adeo tamen
eftneceflaritis auditui,quod fine ipfo,nihil audibile fieri poteft.Oportetigif ut fimi
Ii terco fideres,omne qd adlu efle debet,fine fêiibile, fine íntellgibile præfupponer<3
aliquid, fine quo nô eft, quod per fe nec eft fenfibile, nec intelligibi 1 e . Et quia illucf,
forma fenfibiliautintelligibili caret:nofcinequit,mfiformetur, & no habet nomen#
Diciturtamê vA«,materia,chaos,pofsibilitas,fine poflè fier i, feü fubiedu,6¿alíjsnomíníb. Deíndea f tendenda,quod licet fíne aere,nô fiat fenfibílis íonus: nô tamenefll
ser,de natura fonfific nec vA«,de natura eft cuiufcucp formçmec eft principis eís», fed
principiS eíuSjformator exíftú.Quáuís ígítfonus fine aere fieri nequeat,no eñ^ptfi
tea de natura aerisJPifces ením & homines,extra aerem, in aqua íonu percipiunt, q*
no effet, fi de natura aerís effer.Pdft aduertedS, fio mine uocalísuerbí formatorc,qua
modo no format uerbu,ut animal bruto,fed ut habes mente, qua bruta carent. Mens’
ígit formator uerbí,cum no formet uerbu,nifi ut femanífeftec : túc uerbu no eft, n¿fí
métis oftêfio.Nec uaríetasuerborftalíiid eft,c[? uníus metis uaría óftenfio.Cocepticy
ante, qua metis fapíentia cocípít, eft uerbft,a mete genítrí, feílicet fuiípfiusícognitío.
Verbuaute uocak,eft illius uerbíoftéfío.Omneautequod dícípoteft,no eftnífi uer
bum.Ita de for matóte omnium, conceptum facito,ut de mente. Quodqueípfe, de
uerbo de fe genito, fe cognofcít, in creatura, quse eft incerèati uerbiïignft, fe oftêdiç
in uarrjs fignis,uariè. Et nihil efie poteft, quod nô fit fígntí oftefíonís, geniti uerbû
Et ftcut mês,nolês fe amplius oftëdere,â uerbi uocahs ^platiôe ceflat,Ô< nifi indefinë
ter pferat,exiftere nequit uocaleuerbutficfe habet,creatura ad creatore.Cundía aa
tëalia,fine qüib.uocale uerbu,benè fieri nequit,ad fine uocalis uerbi ordinata,metis
manifeftationi feruiSt.Pariformiter funt creaturæ, quæ funt notæ dC oftenfíones W
te rniuerbijÔd funt ei creatur K,ad finem ilium feruientes*
Cap. VIII.
St igitur animal perfedlum,in quo fenfus Sd inteî!edus,confiderâdumîUth®
mo Cofmographus,habens duitatem quincp portarum,quínépfenfuum,pe<
quas intrant nunctj, ex toto mundo, denunciares omnem mundi difpofitio^
nem,hocordineíquod qui de luce &C colore eius noua portant,per portam ui/
us intrent,qui de fono &uoce,per portam audítus,quí de odorib. per portam oda
ratus,qui de laporibus,pportam guftus,& qui dç calo re,frigo re,SCalijs tangibilibus^
per portam tadusfiedeacque Cofmographus^ cundía relata notet, ut totius fenfi/
bilis

E

Compendium.

24$

bilis mundidefcríptíonem, tn fua ciuítate,habeatdefígnat5. Verum ft portâaîiquâ
duitatis eius,femperclaufaremafit,putauifus:tuncquianuncij uifibilium,nô habue
runtíntroítum,defecftus erit, in defcríptíone mundi. Non enim faciet deícríptío medone dé Sok,ftellís,luce,colorib. figuris hominum, beftiarum, arborum, cíuitatu*
maiori parce pulchritudinis mundtSic fi porta auditus chufa man fit, de loquelis,
cantíbus,melodqs,&¿ talibus nihil defcriptio contineret,ita de reltquis.Studet igitur
omni conatu omnes portas habere apertas, S¿ continue audire nouorum femper
nunciorum relationes, Sí defcríptíone fuam femper ueriorem facere.Demu,quando
in fua ciuitate,omnem fenfibilis mundi fecit defignationem, ne perdat eam, in map
pam redígítjbené ordinatam, proportionabiliter menfurata,conuertitq^feadip/
fam,naciofcp amplius li centia t,clau d itcp portas, 8>C ad côditorem mudi internu, trâf/
fert intuitum,qui nihil eorum eft omniü,quæ à nunctjs íntellexít,0í notauit* Sed otn
nium eft artifex ÔC caula: quem cogitat fie fe habere, ad uníuerfum mundu anterioriter,ficut ipfe ut Cofmographus, ad mappam* Atqj ex habitudine mappæ, ad uerum
mundo,fpeculatur in feipfo, ut Cofmographo,mSdi creatore, ínimagineuerítatem,
in figno Íígnatü, mece conteplando. In qua fpeculatione aduertit,nullubrutum ant/
mal,licet fimile uideatur habere ciuítate,portas & nucios,mappam talem facere po
tuiffe Et hinc ín fereperít,prima Óí propinquius fígnum conditoris,in quo uís cre­
atina, plus quàm in aliquo alio noto animali, relucet. Intelkduak enim fignum,
primum SiperfedifsimueftjOmniumcoditoriSjfenfibileuerd ultima. Retrahit igit
fe quanta poteft,ab omnibus fenfibilibus fignis, ad intelligibilia, fimpliciacp atque
formalia figna.Et quomodo in illis fplêdet lux aeterna QC inaccefsibilis, omni acumi
ne mentalis uifus,attenti fsím¿ aduertitmtuideatincopraehenfibilem aliter,quam inconprxhenfibili effendi modo,uideri no poffe.Atq?ipfum, qui eft omni modoconprehëfibiIiincÔprçhefibilis,omniuquæfunteffendiformâ,qu£inomnib. quçfunt,
manens incôpræhenfibilis,inintellecftualibus fignis,ut lux in tenebris, lucet,à quib.
nequaq? compræhenditur:quafiunafacies,indiuerfis politis fpeculis,uariéapparës,
nullo fpeculo,quantumcücp polito,infpeculatur,incorporatur, feuimmateriatur,ut
ex ipfa facie & fpeculo,aliquod unum compofitumex utrocp fiat, cuius forma fit fa/
cieSjÔt fpeculum matena:fed in fe manens una, uarie fc offendit, ut hominis intelle?
¿his,ínfuis uartjsartibusj&exuartjs artium produdiis, in feunusôi inuifibilisma/
nens,uarie fe uifibili ter manifeftar,licet in omnib. illis, maneat omni fenfui, penitus
íncognítus.Hacfpeculatíone,dulcifsím¿pergit co templa to r,ad fui & omnium cau*
farmprincipium & finem,ut feliciter concludat*
Cap. IX.
Vnt igitur hæcpauca,facilia& fufficientia,fpecuíationi tu»,cum fis fitflpïex*
Quôd fi fubtílíora indagareproponis,deelementís ad partes fonírefpíce,6¿
literas illas partes defígnantes:quarum aliæ funt uocaks,aliæ m u ta:,a lix femi
uocales, alias liquida:, ÔC quomodo ex illis fit fyllabarum
dídlíonem com/
bínatio,ex quibus oratio,acquod oratio eft intentum, íta qüæ à natura funt, proce/
dunt ab elementis,ad intentum naturç.Oratio enim,eft rei defignatio,feu defflnítío.
Hoc quaternario,ab imperfecto ad perfectum, peruenitur*. Etquæ dehocplliloíb»
phicé tractari poffunr, fu ffîci en ter in progreffù artis huius, uenari poterunt. Namin
natura reperiunturcombinationes pulchræ,&ornatx, & hominibus gratae. Síc&
indicendi arte,Sí uocumcôcordantia, qaædam contrarío fehabêt modojntitraqj*
Facit igitur homo fuas cotifíderationes, circa talía, ícíentía rerum, facit ex fignis
Óí uocabulisíffcutDeus mundum ex rebus, Sí ultra,de ornatu, concordantia, ôC
pulchritudine, atque uigorofítate,6¿uírtuteoratíonís, artes addit uocabulís,natu/
ramimitandoJtaGrammaticæadditRhetoricam,Poeticam,Muficam,Logicam,ÔÎ
alias artes,quae omnes artes,figna funt naturse.Sicut enim mens3fonum in natura rep
perit,artem addidit,ut omnia figna rerumC’ín fono poneret:ita concordantig}quS
in natura repperit infonis, artem addidit Mufica:, omnes concordandas defignandi*Etitadereliquis.Confiderationcsetiam,quasociofiiapientes,innatura efferep*
Q_ $
pererunt

2íá

Compendium*

pèrerunt, conati funt per æqualitatem rations, in communem artem çerducere: út
quando experti funt,certarum notarum concoi dantí3S,ex habitudine illarum,ad po
dera malleorum,cÔcordantes notasin incude facicntium,ad arris notitiam peruenerunt,& demum in organisât chordis,proportionabiliter magnis & paruis, idem in*
uenerunt,
concordandas atque difcordantias, innatura in artem deduxerunt. Et
hinc hæc ars,cum apertius naturam imitetur, gratior eft, conatum concitat & ad/
iuuat inmotuuitali, quieftconcordantiæ feucomplacenciæ motus,quilætitia dici/
tur. Fundacur.ígítur omnis ars ín confíderatione, per fapíéntem ín natura reperta,'
quam pr^fupponít, quia caufam eius propter quid ignora t, feu inuento addit, artem
¡per fpecíemfimílíaidinís dilatando,quæ eft ratio arcis naturam imitantis*
Cap. X*
Vncelicias.Si qua artem iniieniftf illam in feríptís tradereconarís,opus
habes,ut uerbatppofíto apta prgmíctas,6¿ fígnífícata eoríí, íuxtá tuámea
tem declares. Hocquíde eft principale* Er quoniam uerbu iniflisuoca/
bull's fignatum,arseftquâ enodare proponis : totum ftudiumuerfabitur,
ut per ipfa uocabula,quantô præcifius potes doceas,quç meteconcepifti.Deffinitio
enim,quæ fcire facit,eft explicatio eius,quod in uocabulo complicatur. Et ad hoc, in
omni ftudio libroru,principalem operam adhibeas, ut interpretationemuocabulo/
rum,fuxra mente feribentis attingas, & eunda facilèappræhêdes, ferípturafe# concordabís,quasfibicótradicereputabas.Híncdíftindb'ones terminorû confcrunqad
uariarum(crípturaruconcordíam,fidiftíngiiens no errat Et tunc minus deuiat,quS
do ad æqualitatem reducere fatagít.Adíícíam tibi imam,quâ habui cofiderationcm,
circa fpeciem notitiae principq.Hocenim oportet efle principia, quonihd prius nec
pocêtius,Îolapotencia,quæpræcifamfuiæqualitatêgenerat,maloreflenequit.Hæc
emmomníaínfeunú.Capioigíturterminos quatuor,puta pofle, æquale,una, &fí
míle.Pofle dico,qu© nihilpotentíus. Aequale,quod eiufdemnaturas Vnum,ab ipfis
procedës.Ec fimile,quodeft principi) fui repræfentatiuu. Jpfo pofle, nihil prius efle
poteiLQuid enim pofle anteireqfi anteire no poflet; Pofle igitur,quo nihilpotëtius
aut prius effe poteft,uticj eft principiuomnipotës.Est enim ante elfe,non efle.Ni
hil enim eft, niíí effe poffk-Nec non eft,fi no poteft. Atqjpracedicffacerebi fieri. Ni
hilenim eft facit,quodfacerenonpoteft,autftt,quodfierínópoteft.S¿cuídes pofle,
ante effe ¿V no efle,ante facere &Í fieri,ôi ita de omnibus.Nullum autem omniü,quæ
hocipfum poflè non funr,finéipfo nec effe poteft,neccognofci.Quçcunqffgitur aut
effe,autcognofci poflunt,in ipfo pofle coplicantutf eiusfuntXequakautem,cix
non poflitefle, nili fit ipfius pofle, erit prius omnibus,ficut pofle, cuiuseft æquale.
In «qualitate fu a,oftendit fe pofle potentifsimum. Nam de fe fuiipfius pofle æqua/
litarcgenerare,fupremumpotentiæeft.Pofleigitur,quod feæqualiteradcotradiifto
ría haber,ut nô pofltplusunum,quàm aliud: per æqualitatem fuamfeæqualiterha/
ber.Procèditautêexpoflè,Ôf æqualitateeius, unio potentifsima. Potentia ením feu
uirtus unita,fortior eft.Vnio igitur ipfius,cjnihil potëtius,etei$> æqualitatis,nÔ eftmi
noripfiSjà quibus procedit.Et ita uidetmês pofle,eius «qualitatif utriufqjumonë
effe unicum principium potentifsimum.gqualiistmûf unifsimum.Patet fatis quod
poffè æquaheer unit omnia,complicaf explicat.Quicquid igitur facit4peræqna/
litarem facit,8¿ fi creat,per ipfam creat,&fi fe oftendir, per ipfam feoftendit. Non fa
cicaurem pofleipfum,per æqualitatemfeipfum, cum nonfitpriusfeipfo,necfacit
peræqualitatemdifsimde.Nonenim equalitas,forma eftdiffimiîitudinisÔiinæqua
lis.ld igitur quod facit,fimileeft. Quícquídefté¿noneftípfum princípium,necefle
eft,quod íitipfíus fímílitudo,cum æquali tas,quæ non recipitmagísautminns,noti
íirmuItíphcabiliSjftuuaríabílíSjíÍuealterabilis.ficutnecfínguIare: non eft ením fin/
gtilaritas aliud, quâm aequalitas, Obiedum igitur omnis potentiæ cognitiuæ,non
poteft efle,nifi ipfa «quaiitas,qu« fe in fua fímilitudíne,oftenderepoteft.Vndeobíe
dium fenfitiuæcognitionis,nô eftnifi æqualitas,ficetiamimaginatiuæatqueintell ¿
dbïi?e,Naturali ter aure potetia^uum cognofcít obiedum» Cognitio uerô, fit p fimih
tudinem®

N

Compendium.

247

tudmê.Hinc omnium p ótentiarft cognitiuarum,æqualitas obtedfr eft, cuius Gmílíitu
do,ponit omnes potentias cognítíuas,ín adhi.Naiuralíter ením íntelledju uígentes,
«equalitatë effe uident,cuíus fimilitudo eft tníntelleclujíícut uifus coloratu, cuíus fimilitado feu fpecies eft ín uifu. Similitudo autem omnis, eft aequalitatis fpecies feu
fignum.AequaIítasuifuíobíícítur,quxínfpecíe colorís uidetur.Icadereliquis. Proz
ptnquíus tamen in ímagínatíone:quia non ín fpecie qualitaíis,fed quantitatis,æqua
litas imaginabilis eft.Ethæc fpecies,propinquíorem habet çqualitatis fimilitudinë.
In intelleduucrô non per fimilicudinê, fpeciebus qualitatis aut quantitatis inuolu/
tâ;fed fimplícem S¿ pura íntellígíbile fpecie,feu nudam fimilicudinem,çqualitas at/
tíngítur.Et uidetur aequalitas ipfa una,quç eft omnium rerum,effendi 8¿ cognofcendi forma,ín uaríafimílítudíne,uaríéapparês. Et eiusfíngularé apparitionem, quam
rem fingularera appellamus, in eius fplendorc, humana mens, naturaliter in feipfa
intuetur,taquam uiua,6¿ intelligës eius apparitio. Non eft enim humana mens, nifi
fignumcoxqualítatísíllíus,quaí ípríma apparitio cognitionis,quâ Propheta, lumë
«ulcus Dei,fuper nos fígnatum,appellat.Hínc homo naturaliter bonn,£quu,iuftum
redum,quía íplendores aequalitatis cognofcit?legeiIlam:Quod tibi uis fieri, alte
ri facilaudat,qa eft fplëdor aequalitatis. Cibus enim uitæ íntelledualís, ex talibus eft
uirtutib.quianôignoratjipiâpaftus fui refedionë.Sicut uifus ad fenfibilelucemfe
habetdta uifus mentis,adhâcíntelIígibilelucem.Namluxfenfibilis,illius intelligibilis imago, fimilitudinem æq lalítatis habet, cu nihil inaequale, in ipfa luceuídeatur.
Hoc certum,quod ficut uifus ienfi bilis,nihil fentít,nifi luce, & lucis apparently infignis fuis,neq3 quicqj aliud eife indicat, quin imo coftanter affirmat, fumata luce, nil
penitus manere (patcicur enim uidere ex illis)ita «Sementis uifus,nihil fentít, Ç intel/
Íígíbjlc luce fiue aequalitate,et.eius apparitione in fîgnis fuis,atqj uerífsíme profiter,
qo hac luce fublata,nihil elfe necítellígípoteft.Quomodo ením fublata çqualitate,
ftarcrintelledus,cuíus íntellígereín adæquationecôfiftit, qutiqjdefineretæquali/
rate fublata s' Nonne ueritas fublata foret, quæ eft adæquatio rei £¿ íntellecftus f Ni­
hil igitur in uerítace maneret, aequalitate fublata, cum in ueritate ipfa, nihilreperia/
tur,quàmaequalitas.
Cap. XL
ET utuideas animam íenfítíuam nonefse íntelle<ftum,fed eius fimilitudinem
feu ímagínemiattende quomodo ín uidente duplex eft forma : una informas,
quæ eft fímílítudo|obiecftqalia eft formans,quæjeft fimilitudo intelligentiæ.
Formare ôc informare,agere quoddam eft.Cum autem nihilfiat fine ratione,
intelledlus eft principium adionum,quæ funt ad fin em.Facit autem omnia, aut per
fe, aut per naturam,ideo opus naturae, eft opus ¿ntelligentiæ. Hinc quando obiecftu
per fuam fimilitudinem informat ,hoc autem naturaliter fit, fcílícetper íntelligentia
medio naturæ:quando uerô íntelligentia format,hoc facit per propriam fuamfimili»
tudinem. In uidente igitur,dtiæ funt fimílitudines,alía obiedí,alía íntelligentia;,fine
quibus non fit uifio. Similitudo obiedi,eft fuperficialis & extrinfeca fimil itudo in/
tclligentiæ, centralis íntrínfeca.Símilítudo obíedi, eft ínftrumcntn, fítnilítudinís
¿tueïligentiæ.Similitudo igitur intelligëtiæ,mediantefimilítudine obíe¿lí,íeatitfeu
cognoí'cit Sentire igitur anima fenfitiuâ,quæ fimilitudo eftintelligëtiæ, fpeciem
obicdi,quæ eft fimilitudo obiedfrequirit.Quare anima fenfitiua,n<5 eft intelledus,
cüno fentiatiïne fimilitudineobiedi. Intelledus ením nôdepëdet ab aliquo, ut in/
telligibilíaíntelligat,
nullo ajioàfeipfo indigetinftrumento, cu fítfuaru adíonu
princípíftlntelligítenim hoccoplexum,quodlibeteftuel non eft, fine aliquo ¿nftrumeto feu me i/o, uc SC cada íitelligíbílía, fenfibílía nonínteUígit,quta fenfíbilía,S¿
non intelligibilia.Quare oportet, utintelligibilia priùs fiant an te^íntelligantur, fi­
cut nihil fentítur,nifi fenfibile fíat.
t
Cap. XlL
ADhucin fenfibilib.cofideres æqualitatë,nonealta fuperfides plana,alia ro­
tada, alia media t Etfi autplanâ aut rotunda mente cofpicis, utiqj nihil non
æquale habent. Planities, quid aliud æqualicasC'Sic Ôé rotûditas,æqualitas
eft. Aequaliter ením ¿centro fe habet rotundi fuperfícíes,C¿neceffaríóun/
Q~
dique

24-8

Compendium.

diqj çqualis» nullibi Te aliter h fis. Planities eodë fe habet mô udiep. Qd fi ad ilia refpf
cis plâitië»q nulla dari poteft pqlíor,utú$cS oís plana fupficies fplëdeat, maxime il/
Ia,ficé£rotuda fplédebítecmouebit>utínlíbello de globo patet-Mediæuerofuperfi
desuno poffuntpenit? abomni æqlitateeftealienæ, eu cadât inter plana ÔÉrotundâfi
Sic & inter reda linea .& circularé,quaru quglibet equalis eft,nulla cadere pot finca,
çqualitta tís expers.Ita de nuero,quoru null? eft aequalitatis expers,qñ in ipïîs no nifi
unitatis jpgreísio reperitur,nullus eft qfítuaríabilís>autmínus plufcp capiat. Hoc
certe nô aliifde ab aequalitate efte oportet.Deide,none nihil aliud infanitate,autui
ta3auttalíbus quibiifcík^úeracfter æqualitas reperiturtqua fublata,necfenfus3nec
¿magínatío3nec coparacio,nec proportio, nec intellecftus remanebit £ fic nec amor,
nec cocordía,necíuftítía,nec pax erunt,nec durare quiccgpoterit.
Cap. XIII.
POftprímí príncíptj cÓfíderatíone,adhucexdí¿lís aliquid de anima infera.
Elicias ex prgmiftis, quo aer nullo fenfu noftro attingitur,ni fi qualificatus.
Ex quo côftat, quod fi aer uiueret uita fenfitiua, in fe f entirety fpés qualitatif.
A er aut,aut fubd lis eft,aut gr offas,a ut medio modo fe habet. Subtilis, aether
eft. Oportet igitur anima fenfítíuá,aeré uíuifícare,fíbí coiudu, ut ín umificato aere,
fétíre pofsit fpeciesobieáoru.Put3}íaereuíuodíaphooóífubtíIí,fpedéuifiJ)ífis,íti
comunijfpeciéfonfiín íngroffatoó¿ímutato,feecies alíorg fenfuu.Ño eftígit anima
íefitíua,nec terra,necaqua,nec aenfiue ígnis,fed eft fpSs uíuífícas aeré,modo prgmií
fo,0¿ cóíuncftñ ex fpírítu S¿aere,per ftnfíbile fpecie ín adu pofítS,fentít.Aer igitur,
corpus uitæ,fpus noftri fenfítíuí exíftit,quo mediate, uíuífícat to tu corpus, & ïentit
obieda3& no eft naturæ alicuius obíeái fenfibilís, Îèdfimphcioris&altioris uirtu/
tis.Sëtire,qnoddâ pati eft.Agit igitur fpecíes,ín corpus organica iâ dícftS.Hic ípecíes,no eft corporalis, cu agat in corpus, fed eftinrefpedu, ad corpus illud organici?»
fpecies formas Et quia fentitur,erítcorpusílluduíuuó¿ purS,omni fpecie cares. Ani
ma aut,quæ eft umificas ipfo, & cuius eft fentire,penitus omni corpore,&fpecie fim
plicior S^abftracftiortnocognofcitnifi attédat* Eft igitur uirtutis Temper uiuificatiuæfî^cognitiuæ,quæ,qua utit quâdo mouetur,utattedat. Eftigitin ipfa anima fen/
fitina,ultra uirturë uiuificatiuâ, quçdâ potería cognítíua,quafi imago fit intelligent
quæinnobis ipfi intelligëtiæ rugit. Vides radíu Solís penetrare uitrû coloratu, &C in
aere fpeciem coloris apparere. Splëdore enim illo, qui eft fplendor coloris uítrí,u¿/
des aeré coloratu,in fimilitudine uïtri,habet fe ramé color uitrfiut corpus,QC color ae
rís,utíntétíoS¿fpíis ad illum. Huius autem íntétíonís fpecíes,adhucfubtílíor fpiritualior ,qa eft fplendor eíus:& fentítur ín uifu,fcílícct,ín díaphano aereo uíuo,ocu<
li. Anima igitur fenfitiua,quæ uíuifícatdíaphanum,eftadeófpiritualís, quodfplendoris ftntít,ín fuo díaphano purííftmo. Sentit ením díaphaí eius fuperfícíé,penitus
Íncoloratá,ín fimilitudine tágí,S¿ fe couettensadobíedu, unde fplendor uenít, me/
dio illius íplendorís,quéín fuperficie corporis fui díaphaní íéntít,obiedum cognofcít.Vnde cum non fíat uífío,nífí uídés attendat ad fplendorem,feuíntentíoné(preter euntes enim,fi nô fumus attenti non uidemus) patet,quod uifio ex intentione coloris,& attentione uidentis,oritur. Et fi beneconfideras in aere illo colorato,fimilis
tudlnem homini s repei ies.Nam eft corpus,anima,& fpiri tus.Cor pus,ut aer eft,ani/
ma autem,ut fpecies colorís,per omnia aerëpenetrâtis,formâtis,etcolorantis.Spiri
tus uero,ut radius lucis,colorem illuminâtis.Nâ rationalis noftra anima,nifi in fe ha
beret fpírítum dífcretíonís,quí in ea lucet.homines non eflemus, nec claré præ cáete/
ris animalibus íentiremus.Lux autem illa, quæ in nobis lucet, defuper datur, non
comifcerur corpori. Lucem autë eiïè diferetiuâ: experimur: ideo omnem diferetio/
nem,SC illuminationem,atcp perfecftíonem animalitatis noftræ ab illa,in fenfíbilí lu­
cernos haberejcertiftïmèfcimusjquænonluceret ia n obi s,p en itus deficeremusique/
admodum ceflante radio Solis > penetrare uitrum coloratum, nihil de colorato ae­
re,uifibile manet.CoelumautemjUt uitrum eft, in fezodiacum feu circulum uitæ coti
tinens,uirtus ueró omina creantis,eft ut radius. Ex his paucis,materiam fpeculandi,
fumito,quam ut uolugris poteris ampliare» Supereft de fidenoftra, dnlcifsima con/
fidera/

Compendium;

249

fideratto,q[uæ ômnia fua certitudine fuperat,& fola eft fodicitas,circa quam folíde
celeriter uerferis.
*
Conclufio.
Abes,qu£nos in his alias latías fènfimus,in multis & uaríjs opufculís,quaepoft
iftud compediumlegerepoteris,0^reperies 5primum principium undíqp ídem,
uariè nobis apparuiffe3& nos oftenfionem eius uariam,uariè depinxifle.

H

Epilogus.
Endít tota direcftioj ad unitate obieâi, ad cj? Philippus Apoftolus,p Chriftn,qui uerbû Del, du¿b dicebat jDomine,oft ede nobis pâtre,&C fuffcit no
bis.Patrê uerbi ac aequalitatis,quia omnipotes, poflè fuprâ nominamuszu/
nn eft obietfta uifi? metis, &C uí fi>(fenfus,uifus metis,uti eft in fe,uif? icfi,uti
eft in fignis,&eft ipfu poffe,quo nihil potëtius.Hoc cu fit omne,q3 efTe poteft,tac ÔC
oïa,quç efte pofftït ipfû eftjfine fui uaffatiôe,augmëto,fiuediminutiôe.Resigit otn
nes,c3 nô fint,nift qd eife poftiir,&f pofle quo nihil potetis fit oe pofle eftetno eft alia
omnia quæ funt,caufa,nifi ipfu poiie efte. Eft em res,quia ipfum poffe effe eft.Et eft:
hoc & no aliud,quiafi5ma æqualitas eft,S¿ eft una, quia fuma unio eft. Hinc nihílfe
offert uífuí metis,in omnib.S^p omnia: nifi quo nihil potería Nóenímilíeu<fus,res
appetit multas &uarias;^niâ ad multa & uaria nô inclinat,fed naturaliter ad id fert,
quo nihil potetis>,in cuius uífioe, uíuít quíefcít. Et quoniâ potetía, qua nihil pocetíus,eft uirtus maxime unita:hinc um'tatëipfâ nominac,qua nihil potëtius.Res uerô»
qug efte p offrit,numeros appellat. Obietftûuerôuifus mçtis,eft uni tas omnipotes,in
uaríabíIis,&ímultípIicabiIís.NÓnumerus, eu in numero nihil fit, qd uidere cupiat*
nifi ípía unitas, quae eft omne id, qd omnis numerus eft, 0¿ effe, aut explicare poteft*
Refpícitením quid in omni naero numerat,& no ad numera.Nihilauteia quocffqj
&Cqualitercuqj dC magno aut paruo, pari aut ipari,nffero effe poteft,uirt^ illa»qua
nihil potetis, cu illud fin.e fui mutatioe, folu pofsít effe oía,6¿ fit etiâ, finequo nihil
effè poteft. Quodo enim quiccjj effet,fine ipfo poflè,quâdo effe non pofîetç’Et fi fine
ipfo aliquideffe poffet, utiq? fine ipfo poffe,poffet* Obiedum aute fenfus ni fus, res
aliqua eft iènfibilis,quæ cuno fitnifi ipfumqdeffepoteft,noeftnifi idëobiedlàui/
fus métis,non ut in fe,queadmoda fe mëti,fed ut in figno fenfibiffquëamodu fe fenfi
bilí uifuiobiicit.Qtiia igitur ipfum poffe, quo nihil poténus, uultpoffeuíderi : hinc
ob hoc funt omma.Echæc eft caufa caufariï, & finalis, cur omnia. Âd quâ omnes re/
rumcaufæ,ineffe &nofci ordinantur. Et fic claudo breuiifimâ,compendiofifsimâcp
diretftionem-.quam mundioris acutiorifqj uifus,fubtiliùs contemplantes, darius dilatabunt,adlaudemcuncftipocentís,femperbenedíáí. Arnen,

T

Compendrj Finis*

Dialogus trilocutorius, rcucrcndiisimi in
Chrifto patris,Domini NicolaideCufa,Cardinalistitulifan<fti Petri*
ad uincula,de Po ffeft .Interlocutores tres funt,Bernardus Joan/
nesjCardínalís.
Bernar.

Vm nobis concedatur coIIoquediCardinalemjdudum optatafacuF
tas,nec ei fit onero fum, conceptum diu penficulatum propalaremc/
lis oro mi Abba Joannes,aliqua ex ftudrjs eius, ipfum excitandi gra/
tía, proponere . Prouocatus', indubie grata nobis referable. 10 AN*
Audiuit iâ me fæpifsiméffi quid mo neris tu,ipfecitius occurret, cu te
... .................. ^placido uultu refpiciaÆ diligat. Nec deero, fi ficiudicabis.Acceda/
mus igitur propius ad ignem,eCcum ipfum in fede,tuis defiderqs placere paratum.
C a R dín ali s. Accedite, frigus folito intëfius nos artftat, & excufat fi igni
œrffedenïpus.
B er N AR o v s.
Cum tempus fic urgeat, proni fumus tu/
¿s Mifsis parere ♦ Q a H D 1N A ta s*
Aliqua ínter uos uerfatur forte dubitatio,
" ™
‘
Q s
cum

i yo

Dialogus i

cum fítís foîiciti,facite me ftudiorfiueftrora participem- ï o A K neS.Dubfa utiqj h>
bemus,quæ tu(ut fperamus)diffolties,quæ fi tibi placet,Bernardus mouebít. c a R.
Placet. ber. Incidi in ftudium,epiftoU Pauli Apóftolí adRomanosA Icgbquo/
modo Deusmanífeftat homnibusea, quæ eísdeípfo nota funt. Ait autem hoc fieri
hocmodo.lnuífibílía ením ípfius,à creatura mundi,per ea qaaefadafunt, íntelíeda
cófpíciuntur,íémpícerna quoqjuirtus eius<3¿ díuinítas /íftiusmodí illucidatíonem
a te audire expofeimus. c a r. Quts melius fenfum Pauli, quàm Paulus exprime/
retflnuífíbília,alibi aitseterna effe, temporalia,imagines ftint atemora-Ideó fiea quas
fada funt íntellíguntur, ínuifíbilia Dei confpí cíuntur, uti funt fempicernitas,uirtujs
eíusA díuinítas, íta à creatura mundi fit Deímanífeñatio. ber. Miramurabbas
ego,qdinuifibiliacofpiciuntur.c ar.Cofpícífiturinqífí bilí ter. Sicut intelledus,
quando íntellígít qua legit,inuifibilem ueritatem,quælatetfublitera Jinùifibilicerui
der. dico ínuífí b ili ter, hoc eft mcntaííter, cum aliter ínuifíbílis neritas, quae eft obiedum intelledus, uideri nequeat. B e R. Quomodo autem á uifibili creaturatnuti/
di,eliciturhæcuifio< car. Idquod uídeotenfibílíter,fcíoexfenoneffe. Sicute/
nim fenfus nihil à íedifcernít,fed habet díícretíonema íliperíórí uirtuteffíc &fcnfi>
bile,â fe noeft,fed eftab al tíor i uírtute.Ideó Apoftolus dïcebarquod ácreaturamun
díjUt uifibili mundo, tanquam creatura ád creatorem eleuamur.Quandoígíturuídea
do (enfíbíle, intelligo ípfumâ quadamaltiorítiírtuteeffe,cum fítfinítum, quodáfe
effenequítfquomodo ením finita fíbíipfi termina pofuíffetjtunc uirtutemíquaeft»
non poífum nifi inuifibilem, aeterna confpícere. Virtus ením creatíua, non poteft
ínelíigi nifi xterna.Nam quomodo effe ab alía uírtute,níf¿ effetereataf Sempiterna
igítureftuírtus,per quatnmundi extatcreatura,ídeóínuífibilís. Quæenïmuidetur^
temporalia funtAhxc eft ípfa omnía creatíua ínuifíbílis díuinítas. b ER, Fortehoc
fie eft,ut daré oftendís.Vídeturtamen Paulus parum per hoc aperire,de Dei defíde
ratifsima notitia, c a R.Imó nÔpauca,fed maxima,díxtí enf m, tnuifibilía ípfius Dei,I
creatura mundi íntelíeda côfptciuntur, non quoainuifïbiliaDei, fintquid aliud,¿g
Deus ¿nuífibílís,fed quia plura in creatura madi funt uífibília, quorumquodlibetfua
adæquata ratione,ideft,quod eft. Ideó de qualibet uifibili creatura, docet adcuíusW
betinuífíbileprincípíumaícendendum-B ER Intelligimus côpetenterifta»quomodo
a creaturis íncítamur,utearn ra does gternas,ín principio cofpíciamus.Hoc potiiiffer
fíc clareper Apoftoladící,fí aliud no intendebat ♦ Quod fi aliud dicere ^ppofuit, fee¿fidius Deum appræheôdereglifcenti, rogamus aperiri, c A R. Arbitror, quod multa
ualdé etiam altiffima A mihi abfcôdita:fed(quod nunc coniicio)h«c docere nos no­
luit Apoftolus, quomodo in Deo,illa inuifibiliter apprehenderepoterimus,quae i«
creatura uidemus.Omnis enim creatura,adu exiftes,uti<$ effe poteft,q> enim efteno
poteft,no eft ,unde no effe,no eft creatura.Si enim eft creatura, utiqj eft» Creare etia»
¿fi fit ex non effe,ad effe prod ucere: at ic$ clarèoftêdi fpfùrn nô efte,flequaqj creatu/
tam effemeqj hoc parum eft apprçhêdiffe. Dico ante ’cofequenterjCfiomne exiftes,
poifit ¿(Te id, quod adu eft: hinc a du a litate confpicimus abfoluta, per quâ qug adu
intjid fünt. quo dffit. Sicut cfi alba uidemus,uifibili oculo,albedíné intelîedualiter ia
tuemur,fine qua albfino eft albfi Cum igitadualitas fit adu,utiqpetipia effepoteft,
cu impofsibile effe,no fitNec poteft ipfa abfoluta pofsibil itas, aliud efte a poffe}fi>
cut nec abfoluta adualitas, aliud ab adu. Nec poteft ipfa iâ di da posibilitas, price
effe adualitate;queadmodu dicimus,aliqua potêdâprecedereada.Nâ quomodo #p
differ in adu,nifi peradualitatêC Poffèemfieri, f fe ¿pía ad adu produceret, effet a/
du, antequam adu effet» Poff íbílítas ergó abfoluta , de qua loquimur, per quam eá
quae adu font» adu effe poffunt: non praecedit adualitatem, neque etiam fequicur*
Quomodo ením adualitas eflèpoffèt, poísibilitatenonexiftente^Coxrernaergó
fuñe abfoluta potentia» ôiadus A ucritufque nexus. Neque plura funt aeterna,fed *
ficfuntaeterna» quod ipfa æternitas * Vídenturné nobis bæcfie»an aliter fe habe­
re
BEK-MARD? s* Vtique fie fç habere, mens diffemire nequit, i o a N/
N&
Qt?afîdtïm Solemtntueor» negarenequoaípfum fuperlucídum ; ficifta tuo
du du

DePoffefL

251

duda clarífsíma intueor. Expedo autem, ut magna ex his inferas, cardinalis.
Satis mihi eft,fi ueftro indicio non aberro.Pergam ergô hacuia,adquæfeftino. No
minabo autem hanc5quam fic uidemu s æternitarem, Deum gloríofum,S¿ di co jtiunc
nobis confiare Deum ante adualitatem,quæ diftínguítur à potential ante poffíbí
litatem,quædiftinguitur ab adu, effe ípfum fimplex mundi principium. Omnia air/
tem qux poft ipfum,funtCümdiftindionepotentiæ&adus.Ita ut foliis Deus id fit
quod effe poteft: neqqaquàm autê quæcuncp creatura, cu potentia & adus non fint
¿dem,nifi in principio. bernaRdvs. Sifte pater parumper,dubiumdeclara.
Quomodo dicis Deum id effe,quod effe poteftçV¿detur enim hoc,de Sole,§¿ Luna*
terra,alio quolibet,paríformíterdícípoffe.CARD. Loquorín abfolutts
generah’fsímis termínís,quafídíceré:cum potentia&adus fint ídeínDeo,tunc Deus
omne id eftadu,de quopofle efle poteft uerifícarí. Nihil em eflepoteft,quodDeus
non fít.Hoc facile uidet quifqj attédens, abfoluta potentíá coíncídere cum adu, fe
cus deSole.Ná licet fol fit adujd quod effe poteft. Aliter ením effe poteft,quâ a du
jfit.B e R.Profequerepater,nâ certum eft,nullâ creaturâ effe a du omne id, quod effe
poteft;cumDeí potentia creatiua,no fit euacuata ín ípfius creatione, quin poffítde
lapide fu fcí ta re hominem, 5¿adiicere feu diminuere cuíufqj quatítatc, 6¿gcnerah>
ter omnem creatura in al iâ
^liâ uertere.c A R.Rede dicis. Cum igitur hæc fíe fe ha
beant,quod Deus fit abfoluta potentialadus, at<$ utriufqj nexus, & ideó fit adu
omne pofsíbile effet patet ípfum coplícite omnía effe.Omnia em,quæ quocffcp mo
do fijnt,aut effe poflunt, in ípfo principio cpplicant,6¿ quæcuq? creata í unt aut crea/
buntur,explicantur ab ípfo,ín quo coplícíte funt. i o A N. Quamuís hæc à ce pluries
audíuerím,nunc¡j tamen nifi magna uifa funt,& mihi diffícilíma, ideo ne te pigeat re
fpondere. An uelis dicere creaturas, quæper praedicamenta fígnífícancur, puta fub/
ftantitatê,quaIitatê,&alia:inDeo efí'eíCAR. Volo dicere,quod omníailla,coplíc¿>
têinDeo íintDeus,fícutexplícíteíncreaturamundí, funt mundus, to an. Igitur
Deus eft magnus.c A-R.Vtiqj eft magnus,fed fíe magnus, quod magnitudo, quæeft
omne id,quodeffe potcft.Namnon eft magnus magnitudine,quçmaior effepoteft,
autmagnitudine,quædiuidi& minuipoteft, quemadmodS creata quacitas, quae no
eft id,quod effe poteft.B E R.Si ergo Deus eft magnus, magnitudine quæ id eft,quod
effe poteft, 6¿(utdícís)quaemaíor effe no poteft,8? quæ minor effe no poteft: tac De
us eft magnitudo maxima, pariter&minima. CAR.,Vtiq? nonerratdices, Deuttt
magnitudinem abfolutemaximam pariter&fminimam,quod nô eftalíudd icere,c¡?
infinitam & impartibilem, quæ eft omnis magnitudinis finitæ, uerítas ^menfura»
Quomodo ením effet maior aliquo, q fic eft maxima, quod & minima? feu quomo
do minor aliquo,quæ fíe eft mínima quod QC maxima ? aut quomodo non eft omnis
magnitudinis eflèndi æqualitas?quæ omne id eft adu,quod efle poteft, uticp effendi
æqualitaseflèpoteft.B er. Grata fonthæc,fed ut uideo,necnomen,necres,nec quic/
quam omnium quæ creatae magnitudini conueniunt,conuenienter de Deo dicutur,
cum differant per infinita,for ta ffís nonfolum ínmagnítudínebocuerum eft, fed
etiam in omnibus,quede creaturis uerífícanturc a r D.Rede concipis Bernarde,S¿
hocipfum Apoftolus infinuat, cum faceret inter illa, quæ in creaturis attinguntur
in Deo,differentia:uti eft inter uifibili a & inuifibil ia, quæuticp in infinitum diñare,
affirmanus.ioAN. Quantum capio ,in his paucis multa ualdécontínentur.Nam fidi
co,ex pulchritudine crcaturarG Deu pulchrum, & fcio quod Deus eft ita pulcher,
quod pulchritudo,quæ eft omne id,quod effe poteft: fcionihil pulchri toriusmundi
deficere Deo , ac quod omnis quæ poteft creari pulchritudo, non eft ni fi quæ/
dam fímilitudo ímproportíonalís, adillam quæ adu eft, effendi pofsíbílías pul­
chritudinis, quæ non poteft effe aliter quàm eft, cum find, quod effe poteft. Ita
de bono, de uíta,& alqs, fie
de motu. Nullus ením motifs eft in fine, feu id
quod effe poteft, nifi qui Deo conuenit, qui eft motus maximus pariter&mi/
nimus, feu quietífsímus. Et ita mihi uideris dicere. Sedhæfito, an in fimili con/
[jenienter dici pofsit,DeumeffeSokm,aut coelum,fiue hominem, aut quippiam
aliud

20

DialogUS.

aliad taïe.C a R* Noneft uocabulís infiftendû.Nam fi dicitur, Deum efle Soíem,utí/
qj fi intelligitar id fane deSole,qui eft omne id adu-quod efte poteft,tunc daré aide
cur,hic Sol no efte aliquid fimile ad illum» Hic enim Sol fenfib’ilís, dum eft in oriente,
non eft in qualibet parte coeli,ubi efte poteft,neque eft maximus pariter & minimus,
ut no pofsit efte nec maior neje minor,neque eft ubicp & ubilibet, ut no poflit efte
bi,quâmeft,ne$eftomnia ;, ut non poifit efle aliud quam eft, & ita de reliquis, fíquí
de de omnib.creacurís,paríformíter.No refert igitur,quomodo Deum nomines,dii
modo terminos fic ad pofle efle,intelledualiter transferas, b er. Intelligo te dicere
uelle Deum efte omnia,ut non p ofsi t efte aliud quam eft: quomodo hæc ca pit ¿titelle
(ftust’c A R.Vcicç hæc firmifsimèaflerêdum. Deo enim nil omnium abeft,quod uni/
uerfaliterâ^abfoIutéeffepoteft,qaiaS^ipfumefle,quodentitaspotentiæ Ôiadus,
fed dum eft omnia in omnib us,fíe eft omnia, quod non plusunum quam aliud, quo­
niam non eft fíe unum,quod non aliud.b e r. Caue, ne tíbíípfí côtradicas. Aiebas enim pauloantè,Deum non efte Solem, modo afteris ipfum omnia, c a r. Imo dicebâ
ipfum Solem,fed non modo eftendí,quo hic Sol eft, qui nô eft quod eflè poteft, qui
enim eftid,quod efíepoteft,utíc# Colareefte eí nondeficit, fed habet ipfum meliori
eflendí modo,quia perfedliisimo 6<díuino. Sicut eftentia manus, ueríus habet efte
in anima,quam in manu,cum in anima fit uíca,6¿ manus mortua,non fit manus,ita de
toto corpore, & fingulis membris, ita fe habet uniuerfum ad Deum:excepto,quod
Deus no eft anima madi,ficut anima hominis anima eft,nec forma alicuius,ftd om/
nibus forma, quia caufa efficiens, formalis feu exemplaris, & finalis. b er. Vult né
ioannes Euangelifta dicere,omnia fic in Deo efte uitam, ficutde manu dixifti
ani
matt ar. Arbitror,uitamibiueritatem&uiuacitate diceremam cumnonfintres,
nifi performa formetur,tuncformæ in fÔrmaformarû,uerius & uiuacíus eftehabent,
cfa inmateria.Res enim non eft,nifi fituera,ôf fuo modo uiua,quo ceftante,effedefi
' nit.Ideo aerius eft in forma formarum, quarn in fe.lbi enim eft uera ÔÉtiiua. ioaX
Optimé nos inftruis pater. Videris mihi ex uno te omnia elicere. Deus ergô eft om/
nia,ut non pofsit efte aliud.Ita eft ubicp, ut non pofsit efte alibi. Ita quocp, eft omnift
adaequa tifsimamenfura, utnonpofsit efte aequaliore'Sic de forma, & fpecíe,8¿ eun­
dis. Nec eft hac uiadifficileuidere,Deumefteabfolutum, ab omni oppofitione,6€
quomodo ea quæ nobis uidentur oppofita,in ipfo funt idem. Et quomodo affirma/
tioni inipfo,non opponitur negatio,& quæc# talia.c a R.Cepifti abba,propofiti ra­
dice,áíuíde hanc conteplationem,per multos fermones inexplicabilem)breuifsimo
uerbo comphcari.Efto enim,quod aliqua didio,fignificetfimplicifsimo fignificato,
quanta hoc coplexum pofte eftftcilicet, quod ipfum pofte,fit. Et quia quod eft, adu
cftîideô pofteefte,eft tantum,quantum pofteefle acftu. Puta,uoceturpoftêftj omnia
in illo utiqj complicantur, Qc eft Dei fatis propinquum nomen, fecunda humanum
de eo concepcum.Eft enim nome,omnium Angulorum nominum,atq? nullius pa/
riter.ldeb dumDeus fuiuelletnotitiâ primoreuelare,dicebat: Ego fumDeus omni­
potens,id eftftumadus omnis potentiæ.Et alíbúEgo fum,quí fum.Nam ¿pfe eft,qui
eft. Quæ enim nondum funt id,quod efte aut intelligi poflunt:de illis,abfolutum efle,
non iierificatur.Habetautem Grgcus.Ego fumentitas,ubinos,egofumqui fum.Eft
enim forma effendi,feu forma omnia formabilis formæ. Creatura autem, quæ nô eft»
quod efle poteft,non eft fimpliciter.Solus Deus,perfe(ftè complete eft. Ducit erga
hoc nomen,fpeculantefuper omnem fenfum,ratione, & intellectum in myfticam ui
fione:ubieftfinis,gfcenfus omnis cognitiuæ uírtutís, reuelationis, incogniti Dei
initium. Quadoenimfuprá feipfum,omnib.relidis, afeenderít uerítatisinquífítor.óí
repererit,fe amplius non habere acceflmad inuifibile Défi qui fibí manet ínuífibilís,
cu nulla lucerationisfùæuideatuutuncexpecftatdeuotiifimodefiderio, folum illum
omnipotente,&peripfius ortum (pulfacaliginefllluminari, utinuifibile tantum ui/
dear,quâtùm fcipfum manifeftauerit.Sic intelligo Apoftolum, Dea à creatura mun
di intellecftum, puta, quâdo ipfum munda creatura ¿ntenígimus,& mundotranfcerv
dêtes,creatore ipfius inquirimus: fcilicet manifeftareipfum, ut creatore fufi, fumma
formata

DePofíeft.
•

2(;

formata fide quaerentibus. 10 A n. Quorfiim nos urehis pater mundanos, fuprá mun­
dum . Indulgebis, ut te praefente cum Bernardo colloquar, dicito uir zeloie>an quæ
di da funt coepíftí? bernardos. Spero alíquídfaltem, licet parum, ioannes;
Quomodo íntellígís, ín pofíeft omnia complicarías ern ard vs.Quía pofle firrt
plicíter dídum,eft omne pofle. Vnde fi uíderem omne pofle efleadu^ utícp níhdre/
flaret amplius. Sí enim álíud aliquid reftaret»utí¿$ ita hoc efle poffet»ita non reflarer,
flpnùsfuifletcôpræhenfum* joA n; Rededicís. Nam fí noneft pofle efle,nshd eft:
& fi eftjomnia id funt,quod funt ín ípfo, extrá ipfum nihil. Omnia igitur quæ fadla font,in ipfo ab Memo necefle eft fuifle,quod enim hdfî eft, in pofle eflè fernper
fuit,fine quo fa dum eft nihil. Patet poffeft omnia eiTe& ambire,c« nihíl aliter fit aut
pofsit fieri,quod in eo no includatur* In ipfo ergo omnia funqSd moudura& id funt,
qu funt,qúicquíd funt Sed quomodo íntellígís,afcendme, fuprá feípfum conftítuí
oportere <b ER.Quía nullo gradu cognitionis attíhgítur.Senfus enim,níhilnon qu£
tííatdngít,fícnec¿m3ginatio,fímpkxem,et qúód no pofsit efle aut mitv aut maius,
iielmedíarqaut duplican nullo fenfu ,nec etiâper quátflcu^fubtilílsímamattíngít
phâtafiâ. Nec altifsimus intelkdus concipere poteft infinicâ,interminatum,et unS
quodomnía,atqj ipfum ubi non eftoppofitionis diuerfitas. Nifi enim íntelledus íe
intelli gibili afîimilét,non intelligittcum intelligere fit afsimilare, & intelhgibflia fex
ipfojfeu intelledualiter menfurare, quæin eo, quodeft id, quod eflè poteft, non eft
pofsjbileftiam immefurabiieütic^eftjCnmnôpofsiteflemaiUs.Quomodo ergô per
tutelledum,qui nunquàm eft adeo magnus, quin poflîr efle maior, intdfígí poiiet?
ro a NiProfundtùs ¿5 credideram dida patris noftri, fubintraftí, & hoc ukimij, cer/
tíorem me facit óportére afee dente omnia linquere,^ fuumfauelledum tranlcedo
re,cum uírtus irifinita,per terminata capi non pofsit. car. Gaudeo de ueftro profe¿
du>ac qd tjs locutus fim,qui pro fuo captu dida magnificat b er . Quamuis conflas
mihi omnibus diebus méís, conteplatíonís cibum pofle expr^mifsis elicere, ÔC fer/
mones multiplicare,^ femg proficere:optamus tamen,aliqua fenfibili imaginatione
manuduci.maximêquomodoæterniïeft omnia fimul,&in nunc aeternitatis tota, ut
ipfo imagmatiois fpedaculo relido, (alientes, fup ta omnia fenfibilia,eleueur.c a R*
Conabor,ÔC fuppono, omnibus nobis,
ínpraxí notum trochi ludum puerorutm
proiícitpuertrochum,iS¿ptoíícíendofimulípfum retrahit, cum chorda circñlígata,
quanto potentior eft fortitudo brachii, tanto citius circKuoluitur trochus,aded
quód uideatur,dumeftinmaioti motu,ftareSCquiefcere,S<dicunt pueri,ipfum tunc
quiefeereae dormitare. Defcribamus ergo circula b c,q
íuper a circSuoluatur, qtia fifuperior circulus trochi. Et
b
fit alius circulus d e, fixus: nonne to uelociùs mobilis
circulus circilrotatur, tanto uídetur minus móueríí fi ER.
Videturcertê,&hæcuidimuspueri* car. Eftoergo,q?
poflemoueri, in ipfo fit adu, fcilicet» utmoueatur adu,
quanta eft pofsibile.none tuc penitus quiefceretf b e R*
Nulla fuccefio poffet notari, ex repentina uelocitacej/ •
ta utiqj motus depræhendi nequirer,fuccefsiorieceflante.io a N. Quando motus effet írt fíne uelocítatís»b^:c
____
panda,in eodem pundo teporis eflent, cum d pundo circuli fixi,fíne eo quodalte¿
rlimpundum fcílícetb,príústemporefuiffetquámc, aliter non effet maximus S¿

infinitus, á¿ tamen non eflet motus, fed quies: quia nullo tempore, iliapundaded
fixo, recederent* cardinalis* Redéaís Abba* Maximus ergo motus eflet
fimul, minimus, nullus^ R e R N a rd. Itaneceflarío uídetur.C A R di na lï
Nónné quemadmodum b epunda oppofíta, éocafu effentfempercumd,itaiemi
per etiam cum oppofito eius, fcílíceue Í i O A « N e s. Neceffariô * cardinalis*
Nonneetia omnia intermedia punda. circulib c, fimiliter?!o aN. Similiter, card.
Jocus ergo circulus» etfi maximqs effet» in omni nunc fimul effet, cum pundo’
'
d3etil

2U

De Poiïcft

d, etfi d pundtam minimum effet, &C non folum in d, fed & tn omni pundo, circuli
d,e.i OAN. Itaeffet.CAR. Satis fit ergo,hocimaginarium,poffè ænigmaticè aliquo
pado uíderí, quomodo fi b c circulus, fit at æternitas,& alius d,e tempus,non repu/
gnare^, aeternitatem fimul totameffe, in quolibetpundo temporis,ÔCDeamprin/
cípíum Óí finem effe,totum in omnibus, & quaelibet talia.B e r. Video adhuc unum»
utique magnam. íoán. Quid hoc? b er. In Deo,hícdíftantía,nequaquam diftare»
Nam d,e,diftant per diametrum circuli,cuius funt oppofita pundaffed non inDeo*
Veniente enim b ad d, eft fimul cum e. Ita omnia
quae in tempore diftant in hoc mundo, funt in
præfentia coram Deo, & quae diftant oppofite,
funt ibi coniunde5& quæ hic diuerfa,ibi i d ë. f o AN.
Hæc certe notanda, ut intelligamus, Deum fuprà
///^
* \\\
omnem differentiam, uarietatem, alteritatem, tem/ fi
\\\
pus,Iocum,6íoppofítíonemeffe. card.lamín/
I II
n \
telligitis facilius, quomodo concordabitis TheoIII
B
1) I
Iogos,quorum alter dicit,fapientiam quç Deus eft,
\ \\
H /
omni mobili mobiliorum, & uerbum uelociter cur
\
// J
rere, fi¿ omnia penetrare,atque à fíne ad fine per tin
gere, atque ad omnia progredi. Alius uerodicir,pri
mum principium fixum, immobile, flare in quiete,
licet det omnía moueri * Quidam, quod fimul
flat
progreditur. Et adhucalrj quod neque flat neque monetur. Ita quídam
dicunt,ipfum generaliter ín omni loco, ali] particulariter in quolibet, alrjutrumcp,
alrj neutrum. Hæc fi¿ hísfímilía, faciliûsper hoc fpeculare médium capiunrur»u/
cet infinitæ melius hæc omnia fine in Deo,ipfe Deus fimplex, quàm per dícftum pa­
radigma,
per cüíufcunqj altíísímumíaltum, capípofsínt. beR. Imôfi^deæ/
ternis rerum ratipnibus,quæ ín rebus,alíse S¿ aliæ arque differentes funt, etíamparí/
formíter uerifimíle eft,eas ín De© non efle Ciarías, Nam etfi circuli b cpunda,coti/
cípíantur rationes rerum feu ideæ : rio n tamen funt plura,cum totus circulus &puti
dum,fint ide.Quando enim b eft cumd,totus circulus eft cum d, 8¿ omniaeiuspun/
<fta, funt unum pundum : licet uideantur effe plura, quando ad d e, temporis circa/
lum,cius punda,rerpicimus . car. Multum accedítís,adTheologiam illam
latifsimam pariter concifam. Poflemus ad hæc plura, in hoc trochi mottr,pul/
cherrimauenari,fcilicet:quomodo puer, uolens trochum mortuum feufinemotu,
facereuíuum-, fui conceptus íímilítudínemílli imprimit, perinuentumfuiintelle/
¿tus¿nftrumentum,fi¿ motu manuuredo, pariter6¿obliquo,feupulfioníspariter
fi¿attradionís, imprimit ille motum, fuprà naturam trochi. Nam cum non ha­
beret nifi motum uerfus centrum,uti grane: facit ipfum circularíter mouerí, uticos
lum. Et hic fpirittts monens, adeft trocho inuifibiliter, diu aut parum, fecundum
impreffionem communicatae uírtutís,quo definente uoluere trochum, reuertitur,
uti erat prius, ad motum uerfùs centrum. Nonne hic eft fimilitudo creatorisfpi/
ritum uíta: dare, non uiuo nolentis? Vti enim præordinauit dare, ita medio motus
orbes, qui funt inftrumenta exccutionisuoluntatiseius, monentur motu redo,ab
orienteadoccafum,&cumhoc renerfionisdeoccafu ad orientem fimul, ut fciunt
Aftrologi: ÔC fpiritus uitæ, ex zodiaco animali impreffus, mouetuitaliterid, quod
de fuanatura uita caruít, ¿¿uiuificatur quàmdiu fpiritus durat, deinde reuertitur
in terram fuam. Talia fi¿ plæraquealia pulchra naide, quæ tamen non funt præ/
fentis fpeculationis fignificantur in hoc ludo puerorum . Hæc fic curfim me*
morata fint> ut confideretis, quomodo &in arte puerorum relucet natura, &iti
ipfa, Deus, quodque fapientes mundi, qui hoc ponderarunt, ueriores affecuti
funt de fcibilibus conieduras ♦
bernardos.
Ago tibi immenfas grati/
as , pater optime, quoniam multadubià, & quæ uídebantur impofsibilia , hoc
aptifsimo trochi aenigmate, faâa funt mihi non folum credibilia , fed neceffaria»

Dialogus^

2h

Ha .C A R.Qaífíbi de Deo conceptum fimplicem faciqqtïafi figníficad huius compo
íití uocabulí Poffeft:multa fibi prius difficilia, citius capit Namfíquís feadlineam
conuertít,&¿applicatipfumPoffeft,utuideat Poffeft lineale,hoc eft, ut uideat line'
iam illud effe adu,quod effe poteft,à omne id effe,quod lineam fieri poffe intelligi u
iïtiqueex fola illa ratione, quia eft Poffeft, ipfam uidet lineam maximam, pariter QC
minimam, Nam cum fit id,quodefle poteft, non poteft effe maior, fic uidetur maxi/
ma,nec minor,fic uideturminima.Etquiaeftid,quodlinea fieri poteft,ipfa eft termi
nus omnium fuperficierum» Sic & terminus figurae triangularis, quadrangularis,QC
omnium polygoniarum,Somnium circulorum, figurarum omniff, quæ fieri poffunt ex línea,fiue reda fiue curua, Ó¿omní5 figurara exemplar'fímplex, uerifsimu,
adæquatifsimu, dC aequalitas in fe omnes habens,
per fe omnia figurans* Et ita
unica figura,omnium figurabiliumlinealiter,&ratio una,atque caufa omnium quan
tumcuncpuariarumfigurarum.Inhocænigmateuides, quomodo fi Poffeft appli/
catur,ad aliquod nominatum,quomodo fitænigma,adafcendendîïadinnominabile;ficutdehneaper Poffeftjperueníftiad indiuifibilemlineam,fupraoppofitaexifte
tem,quse eft omnia, nihil omnium líneabilíum, 8t non eft tunc linea, quæ per nos ¡¿^
nea nominatur, fed eft fuprà omne nomen, lineabilium.Qiiia Poffeft abfolute confidératum, fine applicatione ad aliquod nominatum, te qualitercuncp ducit senigma/
tice, ad omnipotente, ut uideas, omne quod effe ac fieri pofle intelligisffupra omne
nome,quo id quod poteft effe, eft nominabfie, imo fuprà ipfum effe no & efle,omni
modo,quo íllaíntellígi poffunt.Nam non effe, cS pofsit effe per omnipotente, uuq?
eftadtnquia abfolutiipoffe,eftadu in omnipotete.Si em exno effe, poteft aliquid
fieri,quacaq? potecia:uticnin infinita potetia,coplicatur.No effeergo4ibi eft omnia,
effe. Ideo omnis crea tura,quæ poteft de non effe in effe perduci,ibi eft, ubi pofle, eft
effe 6¿ipfum Poffeft,ex quo te eleuare poteris,ut fuprà effe & non efle,omnia ineffa
biliter(ænigmaticetamë)uideas, quæ de no effe, per a du effe, omnia in effe ueniut>
Et ubi hoc uídes,ueriísim¿ófdifcreufsimé, nulla nomënominabileper nosinueni/
es.Illi enim principio no conuenit,ullu unitatis feu fingularitatis,nec pluralitatis aut
multitudinis,necah'ud quodeue^ nomen,per nos nominabileieuintelligibiletcueffe
noneflè,ibi fibinon contradicat nec alia quæcflc^ oppofita, autdifcfetioneaffir/
inantia,uel negantia.Eius enim nomê,eft nom? nominum, & non plus fiugulare fin
gulorum,quàm uniuerfalefimulomniu,&nullíus.B ER.lntelligo tedicere, quomo
do hoc nomen compofitum Poffeft,depoffe & efle unitumffiabet fimplex fignifica/
tum,iuxtà tuum humanum conceptum,ducentê ænigmaticè inquifitorem,ad quali:*
cuncjsdeDeo pofitiuam aflèrtionê,Ôd capis,poffeabfolutum, prout complicat onv
ne poffe,fuprà adionemS¿pafsíonem, fupràpoflefacerefîdpoffefiern 8d concipis
i^fum poffe adu efle,Hoc autem effe quod adu eft,om ne poffe effe dicis, id eft ab/
foliïtum,&ita uis dicere,quod ubi omne pofle adu eft,ibiperuenicur,ad primum om
nipotens principium.Nonhxfito,quinomnia in illo complic&ur principio, quodqp
omnia,quæ quocuq^modopofluntefle, fine ineo. Nefciofibenedico.c ak. Opti/
mèjprincipium ergo,fuam uim omnipotente,in nullo quod efle poteft euacuat, ideo
nulla creatura eft Poffeft. Quare omnis crea tur a,poteft effe quod no eft,folum prin/
cipium,quia eftipfumPoffeft,non poteftefle quod non eft.B e r* Clarum eft hoc» Si
enim principium, pofletnon efle,non effet, cum fi t quod effe poteft j a a n n e^s» Eft
ergoabfolatanecefsitas, cum non pofsit non efle* cardj KALjs. Rededicis:
nam quomodo poffet non effaquando non effein ipfo, fit ipfum. í o anN e s. Mira/
bilis Deus,in quo non efle,eft effendi necefsitas» b er. Quia mundus potuit crea/
ri,femper ergo fuit ipfius eflendi poffibilitas, fed effendi poffibilicas,infenfibili/
bus materia dicitùr* Fuit igitur Temper materia,
quia nunquam creata, igitur in/
creata*Quare principium^ternum.i o a n n es.Non uidetur procedere tuum argu/
mentumtnamincreata pofsibiiitas,eftipfumPofleft. Vnde quod mundus ab aeter­
no potuit creari,eft, quia Poffeft eft aeternitas. Noneft etgouerum,aliud requiri ad
hoc,qdpofsibilitaseffendimundum 3fita:ccrna:nifi quia Pofleft, eft Poffeft, qux uni
ca

iss

De Pofieft

ca ratio eft,o mnium modorum effendi.c a R, Abbas benè dícít.Nam pofle fieri,non
habetinitïumthùc ideó eft,quia Poffeft,eft fine initio.Prxfupponít enimpoffe fieri,
abfolutum pofiè}quod cum a du conuertitur,fine quo ímpoísibíle eft, quicquàm fie
ri poffe.Qiiodfi abfoluta pofie, indigeret alio,fcilicetmatena,(ine qua nihilpofiet,
non efle ipfum Pofieft. Quomodo entra hominis pofie facere, requirat materia quae
pofsit fier i, eft: quia non eft ipfa Pofieft,in quo facere 0¿ fíertíunr ipfum poffe.Hoc
enim pofie,quod de facere úeríficatur, eft idem pofie,quod dé fieri uerificatur* b e r*
Difficile eft mihi hoc capere. Card. Quando attendis, in Deo non effe,effe ipfum
Pofieft,capies.Na fi in pofie facere no effe coincidittutiqj & in poffe fieri,coincidía
Ac fi tueffesaudor libri, quemfcribis>in poffe tuo adiuo, fcilicet inipfofçriberelibrum5côplicaretur ipfum poffe pafsiua,fcilicet ipfiimlibrhquia non effelibri,in tuo
poffe,effe haberet, io A N.Maxíma funt que aperis pater, nam omnia in-Poffeft, funt
6íuídentur,utínfua caufafi¿ ratione,licet nullus intelledus capere pofsit ipfum, ni/
fi quia eft ipfum.c ARJntelledus nofter,quia non eft ipfum Poflèft(nô enim eft adu,
quod effe poteft Jmaior igitur & perfedior femper efiepoteft.Ideo ipfum Poffeft;Ife
cet à remotis uideat,non capit;folumPoffeftfeintelligit i& in feomnia,quoniam in
Pofieft,omnia complicatur.! o A N.Benèconfidero,quomodo omnia de Poffeftne/
gantur,quando nulla omnium quæ nominari poffant, cu pofsit efle, id quod no eft,
fit pôft ipfum.Ideo quantitas non eft:quantitas enim,cum pofsit efle id,quod noneft
Poffeft.Puta,poteft effe maior quam eft,aut aliud quàm eft, fed non fic Pofieft, cui
nec maioritas quæ effe poteft,aut quiccjj quod efle poteft, deeft.Ipfô enim; poffeeft,
adu perfedifsimum.Sed nunc fubiunge quæfo,poftquàm ille fuperadmirabilis De
us nofter,nullo quàmuis etiâ altifsimo afcenfu,naturaliter uideri pofsit, aliter quam
in aenigmate,ubi potius poffe uideri,quam uífíoattíngítur}6¿ in caligine umbrofam
peruenir inquifitonquomodoergo demff,ille qui manetfemperinuiiibilis>uideaturC A R.Nifi poffe uideri,deducatur in adum,per ipfum qui eft adualitas omnis potenttæ,per fuiipfius oftenfionêmon uidebitur. Eft enim Deus occultus»& abfconditus9
ab oculis omnium fapientS, fed reuelat feparuuîis feu bumilib. quib.datgratiâ < Eft
unus oftëfor,magifter fcilicet lefus Chriftus,file in fe oftendit patrem,ut qui merue­
rit eum uidere,qui eft filius,uideat& patrem.io A N.Fortê uis dicere pater, quod illis
oftenditur pater,in quibus Chriftus perfide habitat.c ar,Non poteft Chriftus per
fidem habitate in aliquomifi habeat fpírium ueritatís, qui docet omnia: diffunditur
enimfpiritus Chrifti,perChriftiforme, &eft fpiritus charitatis, quinoneftdehoc
mundo,nec mudusipiiimcapere poteft,fed Chnftiformis,quimundStranfiltjt Hic
fpiritus,qui ftulcam facit mundi fapientiâ,eft illius regni,ubi uidetur DeusDeorum
in Zíon.Éft enim uirtus illuminatiua, nati caeci, qui perfide uifum acquirit, necp dici
poteft quomodo hoc fiat. Quis enim dicere pofsit hoc, cu nec quide is poiïèt, qui e»
nônuidentefadus eft widens,multi s enim quaeftionib. interrogabatur illuminatus*
Sed artem, qua Chriftus eu fecit uidentem, nec iciuit, nec dicere potuit. Sicbene di/
xitjipfô facere potuiiTefibi,quia credi dit,fieri poffe uides ab ipfo, æ hanc fide rei pi
ciens,noluit ipfam irrita efle.Nemo enim un^,in ipfo cofidens,derelidus eft. Poft/
enim homo eft diffidens fibiipfi,ita çp fe tanc| infirma penitus impotente,ad de
fiderati apprxhenfione certus agnofcittcouertit fe ad amatum fua indubia fid*’, pro­
mi fsioni Chriftunhærens,S£ pulfat oratione deuotifsima,credens,fe non poffe dere
Iinqui,fi no ceffauerit pulfare Chriftu,qui fuis nihil negat, indubiéaffequetur qu.rfi/
tum Apparebit enim Chriftus,Deiuerbu,&maniFeftabitfe ilh3& ca patre fuo ad ip­
fum ueniet,S<tnâûonefaciec»utuideripofsit.B ER.Capio tedicereuefie, quoduiua
fides,chántatefcilicet fórmata5q facitunumquêcp Chrtftiformênmplecdefe&ûna*
turæ,Ô£ftringitquodâmodo Deu,utquicquid in nomine Chrifti,petierit afsiduuso/
rator,impecren Confortacurexfpiritufidei,cocepto in fpiritu noftro, «píe ípáítus no
fier,fecunda mêfuram fideüfícut fpiritus uifiuus oculi caeci nati, tenebro fus &C «mpo
tens,fpiritu fidei Chrifti,fana tus côfortatusjfibi prius inuifiibi Ie,uidit. c A Rjjh di:
fuprema,unicifaluacoris noftriChriftijdocftrinaJpfMm qui eft uerbü Deeper quod
Deus

Dialogus.

2S7

Deus fecit S^fæcula,omnia adimplere,quænatura negat,ineo qití ipfum utuerbS
Dei,indubitata fide recipit,ut credens,in ea fidé,ín qua eft Chriftus,potês fit ad om
nía,medíouerbi,íneo per fidem habitantis,. Sicuci aliqua in hoc mundo,medio hu­
manae artis,fieri uidemus,per eos,qui artem habent inanima fuá,ftudío acquifitam:
ita quod ars eft in ipfis recepta & manens, ÔCuerbum docens & imperans ea,quas
artis funt.Síc &arsdiuina,quae firmifsima fideacquifita eft,in fpiritu noftro,eft tier
bumDeijdocens & imp erans eà, quæ artis creatiu^ôf omnipotentis exiftunt.Ec fi­
cut non poteft indifpofitus artifta,operari ea,quæ artis funt: ita nec indifpofitus fidelis.Diipofitioaucemfidelis,uolentisDeumuidere,quæneceffari6requiritur:eft
munditia cordis.Illi enim beati funt,ÔÇ Deum uidebunfiuc uerbum fidei Chrifti no
ftri,nos docet, b e rn. Vellem de præmifsis,adhucclariusfi fieri poflet,informari.
car D.ArbítrorneceíTa rium,quod qui uidere Deum cupit,ipfum quantum poteft
defideret.Oportet ením.quód poffe defiderare ipfius perficiatur,út ficadu tantum
ferueatdefiderium,quantdm defiderare poteft. Hoc quidem defiderium,eft uiuus
amor,quo Deum quaerens,ipfumex toto cordé, tota anima,hoceft ex omnibus
uíríbusfuís,quantumfcilícetppteft,dílígatQuod quidem defiderium, nemo ha­
bet,nifi qui Chriftum,ut Dei filium i ta diligit,ficut Chriftus ipfum,in quo utiqj per
fidem Chriftus habitat,ita ut dicere pofsit, (e fpiritum Chriftihabere. io AN.-InceUigo,fidem fuperarenaturam,&non efleDeum alia fide uifibilem,quàm fidç Chrifti,
qui cum fituerbumDei omnipotentis, & ars creatina, dum fpiritui noftro, ipfum
perfídem recípíencí,íllabítiir,fuper naturam eleuat,infui confortium,'fpiritum* no?
ftrum,qui non hxfitat,propter inhabitantem in eo fpiritum Chrifti > fic.eius uirtute
fuprà omnia,ut uerbum irnperialeferrtBE r n a r D.Vticpin uerboimperatiuo cun
dipótentís,quíd icit Jada funt:Îpfaomnipotêtia,quæDeuscreator,ÔL pater om
nium eft,reuelatur,neq5 in alio aliquo,quam in fuo uerbo,poteft reuelariCui igi/
turhoc uerbum fe manifeftat,inipfo uticp utinfilio,pater oftenditiir,fed ftupor in­
gens,hominem pofle per fidem,ad uerbum omnipotentis,afcendere. Card. Lez
gímus,alíquos fubito artem uerbilinguarum , dono fandi fpiritus recepiffe, ita uc
de ignorantibus,fubito fadi fint fcientes genera linguarum. Et hæc uis,nô erat nifi
partícípatíOjUerbi diuinæar’tísJHi tameniionhabuerunt fcientiam, nifi humanam,
fed fuper hominem,fubito per infufionem acquifitam ♦ Altj non folum linguarum?
fed dodorum peritiam receperunt.Alijuirtutem miraculorum, & hæc certa funt.
Fideles enim à principio,cumfideuiua,talem (piritumreceperuntjutcerti eflent^gdem tantæ uirtutis efle.Et iic(fi plantarf debuit)expediebat,non mpdo poft eius re?
ceptionem,ut non quærat figna,fed fit pura & fimplex. Hic ipiritus,per fideles rece
ptUs,quamuis cum menfuraxtámeneftfpiritus,Chrifti participator, nos certosfa*
ciens,quod quando in nobis habitaret,integer fpiritus Chrifti, ultimum fœlicitatis
aífecutíeflemus,fcilicet poteftate uerbi Dei,per quod omnia,fcilicet noftræ crea­
tionis (cientiam.Fœïicitas enim ultima,quæ eft uifio intelleduahs,ipfius cundipotentisæft adimpletio illius defiderij noftri,quo omnes fcire defideramus. Nifi igitur ad fcientiam Dei,qua mundum creauit, peruenerimus, non quieratur fpiritus,
femper enim refta bit,(cientia fcientiarum,quamdiuillam non attingit» Et hxc (cien
tía,eft uerbi Dei notitiaxquia uerbft Dei,eft conceptus fui & uniuerí i?qui enim non
perueneritad hfic conceptum,neq^ ad fcientiam Dei attinget, necp feipfum cogno
fcet.Nonenimpoteftfecaufatumcognofcere,caufaignorata Ide,ohicintelledus,
cumfit omnia ignorans intelleddalicer,in umbra mortis,perpetua egeftate tnftabi
tur. io an. Incidit mihi,uideri fidem efle, uidere Deum, bernard. Quomodo ç*
I o AN.Nonnefides eft inuifibilium ÔCæternortitrftuidereergo fidem,eft uidere inuifibile,aeternum,feupeum noftrum. Card, Non es paruum uerbum loquutus,
miAbba. InChriftianouefo,noneftChriftustii hpcmundo,nifiper fidem,inalto
per ueritatem.Quando ergo Chriftianus,Chriftum uidere quærens facfaliter,lin'i
quet omnia,quç huius mundi funt,ut ijs fubtradis,quae non fi nebant Chri ftpm,qui
de hoc miihdo non eft/icud eft uideriun eo raptu fidelis in feftine æhîgm are ChriR
ftuni

ÔC

Dialogus

Driveler ♦

Cofa*

ftiim uidereqquia fe à mundo abfolutum,qui eft Cbriftiformís ,uídet.Non ergo nu
fifidem'uidet,qa^fibifadaeftiiifibilis3per denuda tione-mundíalíum,ó¿ fuijpfius
Íacíalem oftenfionem.B e R N À R D.Hgc certé meo íudicio,magna funt ualdé,& perquambf entrer, atqueclarea te dítfta. Vellem tamenàdhuc aliquidà te pater audire,
<dç façràtifsima trinitate,utdeommbusmaximis,aliquo fie à te audito,mihijpfiqualemctmque præftare poífem,deuótam confolationem.c a R D itSemper uariè muí*
ta dicí poffe,h'cetinrufficientifsime,hæçquæpræmifi,& quæ in uartjs libellis méísle
g i fti,oftenduntMultis enim ualde & fæpifsimè profundífsímís meditationíbus,me
çu.m baton's,dilígentifsimeque qiiæfitis antiquorum fcríptístrepperi,ultimam atqj
altifsimàmdeDeo confíderatíonem,efleínterminam,feu ínfínitamffeu excedente
omnem concepturmOmne enim,cuius conceptus eftalícuíus conceptus,utíque ín
conceptu clauditur,Deus autem id omne exceditNam conceptus,de Deo,eft.cott<?reptus"feii uerbum abfolutum,infe omne conceptíbile complícans,6¿híc non eft
e onceptibilisinalio.Omneenimin alio aliter efttnihil enim per intelle&um adii
concipitur,ut concipi poflet,per altiore enim intelledi^m elfes conciperetur.Solus
p er feíeuabfolutusconcéptus,eft aduomnis conceptibilisconceptus/Sed nofter
Ci ?nceptus,quinoneft per fejfeuabfolutus conceptus,fed alicuius conceptusjideo
p er fe conceptum non concipiqcirm illenon fit plus ùnius,quàm alterius^cu fit ab/
fc ilutus.Ideo iftum infinibilem
interminabilem, feu inconceptibilem Dei coti*
ce :ptum,obfuam infinitatem,etiam dicimus neceffàriô ineffabilem tuerbum enim
ili ud nullo nomine feu termino,finiri feu definiri pernos poteft, cum concipi neqt aeactoc neque ipfum nominamus unum nec trinum,nec alio quocunque nomi
n» z:cum omne conceptu unius & trini fit cúíúfcunque nominabilts, excedat, fed ab
ei j remonemus,omne omnium conceptibilium nomen,cum excellat» i o AN.Quari
to ‘igtíuríntellecftusíntelIígítjCpnceptumDeí minus formabilem: tanto maior eft,
ut ;míh¿ úide'tunCA RD i.Redre dicis Abba:Ideo quicunque putat appræhendiffe
tp fôffciathpcexdefedu QC paruitate fui intelle(ftus,euentre.BERNARD*Docftior
ig ;itureft,fciensfefeirenonpoffe,cardi.Hæcneceffaridomnes,etiam illuminatrf
sn mi,dicent.B e R.Dumeonfidero,nihil concipi per nos poffe,uti eft conceptíbile:
cl are mihi co afta tJDeum concipi non poffe,qni concipi utique non poteft, nífi om­
ni « con cep tí bilí tas, a du concípíatuncaRD i.Scimus, quod omnis numerabilis
proportio,diametri ad coftam,eft inattingibilisjcum nulli duo numeri dari poifenq
quipræcifciïcfehabeant.Sed quibufeunque datis,habitudo eorum,eft aut maior
autminor,quam diameter ad coftams& quibufeunque datis, poliunt dari numeri
proqínquíorés3iUíhab¿tudíní,&UtaiHdeturpoffíbílís:fed adu nunquam datur illa
poflibilitas,a(ftus autem effentpræcifio,ita quod numeri præciféfefichaberentRâ
tío eft,quia nifi numerus detur,qufnec parnecimpar,non eritqtiæfitusDmms au­
tem num erus,que nos concípímus,neeefláríó eft par uel impar Qt non fimul, ideo
deficimus,Videmus tamen,quod apud illum conceptamini concipit nobis impofsibiie,præcifioexiftitSicdicerenosoportet,qaod nofter conceptus.no poteft
proportionem ípfius poffe,& ípfius efie,attingere team nullum media commune
habeamus,per quod attingamushabitudinem,cum poffe fit infinitum indeter/
minatum,0¿ ados finitus terminatusdnter qua: non cadit medium,fed uidemus,
illa in Deo effeindiftincftaj& ideo effe fuprà noftrum conceptum.BERNAR.Cum
omne quod per nos fcitur,non fcicur,ficut fciri poteft(poteft enim melius fcirt) fola
(cientia Dei,ubi omne poffeeft acftu,eft perfeda ÔC præcifa. io A N.Nônne Bernarde,uerifsimum eft,bis duo effe quatuor,omnem triangula, habere tres angulos*
sequales duobus retftís.tB e R.N a rd v s.ïmojo a isuNon eft igitur aerum, quôd
, noftra fcíentíanon attingat præcifamueritatem.CA RDiNAUsîOportet ut confidereturid,quod dicitur.Nam inmathematicis,quæ ex noftra ratione procedunt,
nobis experímurín effe,ficutín fuo principio,per nos,ut noftra feu rationis entia
fciuntur precifè,fcilícetpræcifione tali rational^ qua prodefit: ficut realiafciuntur
precíf¿,pr^dfíonedíuinaíá qua in^ffe procedunt,
non;funtilia mathematicalia*
neqr

DePoflcñ.

m

neque quid,ne¿¡$ quaïejfed notionalia,â racione noftra elicita,fine quibus no pofsit
in fuum opus proçedereTcilicetædifîcarejmêfurare,^ id genus çalia.Sed opera diuina4quæ ex diuino intelfedu procedunt,manent nobis uti funt præcifè incognita,
&fîquidcognofcimusdeillis Jperaffimilationemfiguræadformâ,coniedaramus;
Vnde omnium operum Dei nulla eft præcifa cognitio,niii apud eum,qui ipfa ope­
ratur,&Ti quam deipfis habemus notitiam,illam ex ænigmate QC fpeculo cognitæ
mathematical,eltcimus:ficut forma,quæ dat effe,â figura,quæ dat elfe in mathemart
cis.Sicutfiguratrianguli,dat effe trianguldtita forma,feu fpecies humana, dat elle
hominí.Fígaramtríangulícognofcímus,cum fit imaginabilis,formam humanam
non,cum non fit imaginabilismec fit quanta,quantitate difcreta feu continua.O ru­
ne autem,quod non cadit fub multitudine aut magnitudine,non poteft nec concipi
nec imaginari,necdeeophantafma fieri,fie nec prgcifeintelligi.Oportet enim om­
nem intellígentem,phantafmata ípecqlarí,ideó dé his potiùs quia eft,quâm quid eft
attingitur.B e rnha R.Si igitur redecofiderauerimus,nihilcerti habemus in noftra
fcíentía,nifi noftram mathematicam,Scilla eftænigma ,aduenationem operu Dei,
Ideó magniuiri,fi aliquid magna locuti funt,illud infimilitudine mathematica: f un­
darunt,utííludquodípecíesléhabentut numeri,& íenfttíuum in rationali,ficut tri­
gona in tetragono,S>£ talia multa.c a R.Bene ais,ideo hic fic dixerim, utícíarís,quód
fi illam Theologiam Chriftianorum,Deùm effe unum'Si trinum,inænigmate uide<
reuolumus:recurrere nos poffumus,ad principium mathematics: ,illud uticp eft
unum pariter ô^trinum Videmus quantitatem ,fine qua non eft mathematica,efl,e
, difcrecàm,cuius principium eft unúm,S¿ continuam, cuius principium eft trinum,
nec funtduo principia mathematics,fed unum & trinum^ e R.Capio benceno ad
difcretamquantitatem,unumprincipium,fed non quo ad continuam,trinmç ar*
Prima figura quantitatis continuæ,eft trigonus,in quam aliæ figuræ refoluuntu¿
qui offendit ipfam effè primam,tetragonus ín trigonos,rcfoluimr.Scd trigonus,no
poteft refolui,induorum angulorumjaut unius anguli figura.Quare patet, prima
principium,mathematiccefleynitrinum.B ern*Sí igitur uiderem principium mar
themàcicæ,in fua puritate, uticp fine pluralitatejpfum uiderem unitrinumtpríncípift
enim,eft ante alteritatem 0< pluralitatem,tale,quod omnia prinçipiata,quando
infimplexrefoluuntur,adipfumterminantur,carn.Optime.Sedatffde,ut prin­
cipium uideatur,neceffeeft abftrahi fimplex,fiuequo nihil principiatorum eflepoT
reft.Si igitur fimplex,fine quo nec numerus, nec figura effe poteft,eft id,quod.non
eft plus unum quâm trinum,&C ita unum quod trinum,& npn eft trinu çx numero,
cum numerus fit principiatumJed trinum,utfit perfedum principium, omnium:
ita inænigmate,uidetur Deus unitrinusdic fitperfedifsimum principium omnium*
io an. Sine numero dicis eumtrinumtnonne tres perfonæ,funtex ternario numero,tresperfbnae£CARD.Nequaquam,quia numerus,quem tuæonfpicis,dum hæc
dicis,eft mathematicus, ex mente noftra elicítus,cuíus principium eft unitas. Sed
trinitas in Deo,non eft ab alio príncípío,fedeft príncípíum.B er nar p Vtique trinitasin principio,eftprincipium,6<noneftanumero,qui nonpoteft efle ante priq
cípíumíomnísením multitudinis unitas eft principíum.Sí ergo trínitas,ín diuinis
effet numerus,8¿ princípíata â feípía eflet.c ARoVídes ergo ,primum príncq i am
unítrínum,anteomnem numerum.Etfí non potes hoc concipere, quod íí ante mu
merujhoceftideó,quia tuusinteilecftus,fine numero nihil concipítdd tamen quod
conciperenequíquídetfupráconceptñ negari no poffe,credit. Sicut ergo Deft
magnum,fine quantitate continuafita trinum,fine quantitate difcreta,feu numero.
Et ficut credit Deum magnum,illi attribuendo magnitudinemfita credit trinum,ipfi attribuendo numerationem.i o a Njntelligo,nos confidera done creaturarum habita4creatoremunitrinumaffirmare,qm(utprçdicftumeft)infe manet,omni modo,
effendi ineffabilis. Jardín a usRedeaismam fine potentia, atftu,atque utrú
ufquenexu,non eft,nec effe poteft quicquam.Si enim aliquid horum deficerer,no
eiTehQiiomodo enim effeqfi effe nonpoffc# & quomodo effeqfi adu non effet,

260

Dialogus

cum cffe fît a&us?& ft poffet effe3& non efleuquomodo efíetíOporteÉígítuqutrí^
iffcp. nexum efle,ó¿ pone effé,& a du efle,& nexus : non funt alia ó¿ alia, íunt ením
eiufdemeflentiæjCumnonfacianqnifiunutn 8¿¿dem, Roía ín potentia,^ rofaín
roía ín potentia ÔC adu, eft eade,6¿ no eft alía S¿ díuerfaflicet poflé,S¿ adus^
8Cnexus,non uerífícentur de fe inuícem,ficut derofa. bernar D.Ben¿capío,non
pofle negarí,dum mete rofarti uídeo,me unitrina uíderemam ípíam uídeo ín poffE
Sí ením pofle deeanegareturtutíq? non poffet effe.Vídeo ¿pfamefle,fiením effe de
ea negaretunquomooo eflet£& uideo ípíam ín nexuutriuít^,negato ením utriuíq^
nexumon effet adu,cum níhí( fit adu,quín pofsít efle,ó¿fit. Ab hís ením procedit
a dualis exíftencía.Síc uídeo,unítrínam rofam,ab unítríno príncípío.Hocautéprto
cíptom,ín omnibus relucere uídeo,cum nullum fît principiatum3nóunítrínum?fed
omnia principiara,uideo nihil effe príncípíjtlícetomnia fintín ipfo,ut íp caufa ÔC ra
tione.Deus igitur non eft,utrofa unitrina Nihil enim habet aeternum principium,
apríncipiato,fedeft nnitrinitasabfoluta,aqua omnia unitrina id funt,quod funt»
IOAN Mihi fimílí£er,uttíbíBernardeuídetur. Nec alius eft Deus, à quo eft rofa in
potentia,a lias â quo in effe,S¿ alius à quo ínnexuutríufq^cum non fit ulla rofa,qug
eft ín pofle,alia quæ in effe,alia quæ in nexu,fed unitrina . Sed cum Chríftíaní dieant,aliam effe perfonam,ipfiusabfolatipofle,quam nominamus patrem otnnip®
tentem,& aliam ipfius effe,quam quia eft ipfius pofle,nominamus filium patris,
aliam utriufqj nexum,quam fpiritum fandum uocamus,cum naturalis a mor,fit ne­
xus fpirituahs,patris
filqjhas perfonales differentias, quomodo in aenigmate ui*
deredebeam,non capio, c a R D.Beneinquis Abba,aliam effe perfonam patris, alia
filij,altam ipiriajflàiidi*inditiinis,propterinfinitæperfedionis trinitatem. Non ta­
men eft alia perfona patris,per aliquam alteri tatemteum omnem alteritatem iuper*
grediatur,benedida trinitas,quænoneft ab alio,fed per feeft,id quod eftJdeopa/
ternon eft aliud à filio,propter identitatem eflèntiæd£ naturæ,fed non eft filius,n<5
per non effe,pater non eft filius,cum anteomneno effe,fit Deus unitrinusfled quia
effe3præfupponitpoff'e,cum níhilfit,nífi pofsit,» quo eft.Pofle uero nihil præfuppo
nít.,cum pofle fitæternitas,ideó cum uideam,Drum,qui nonpræfupponatfui príncípíum>&uideam Deum,præfupponenttin fui principium,uideam Deum, pro­
cedentem ab utroque, non uideam tres deos,fed unitatem deitatis,ín trinitate,id
quod fíe «ideo diffinde,in indifereta deitate,ueríus
perfedius effe, non dubito^
quam ego uideam. Ideó ficut uídeo Jpfum abfolutum poflein aeternitate, effe xter/
nitatem,âu non uideo,ipfum effe in aeternitate,ipfius pofle,nifi ab ipfo poffejfic cre­
do,ipfe pofle pternum,aeternam haberehypoftafim,&effeper fe,S¿deípfo Deopa
tre,qui eft per fe generari Deum,qui fit omneid,quod eft,ab ipfa omnipotentia pa
triSjUtficfifius omnipotentig,idfcdicetfit»quod pater pofsitjomnipotcns fiqdeabfolato polie feu omnipotente,à quibus,procedat omnipotentiæ & omnipotentis
nexus.Video Deum æternaliter,⣠eundem Deum de Deo æternaliter, ac eundem
Deum,abutroq5xternaliter procedentem. Sed quia fubtiliùs fandi hoc uiderunt,
quam nos, fatis fit, nos ad hocdeueniffe , quod ficut perfedioprincipijdipofcic,
quód fitunum,itadepofcít ueracíteqquódfít trinum.Non effet ením imitas natura­
lis S¿ perfectifsima,nifi in fe haberet omnia,quæad perfedífsimíí principium, fune
îieceflariaxquæper trinitatem exprirnuntur.iNecg trinitas effet perfeda, hi fi fie effet
■ una,quae unitas : non enim unitas quæ de Deo dicim^eft mathematica,fed eft uera
Súuíua, omnia complicans .Nec trinitas eftgVEhematicaffed uiua citer córrela tiua s
unitrina enim uita,eft fine qua non eft 1 e titia íémpírema,0¿ perfedio fopretm Vnde de eflèntia perfecftifsimæ uitæ eft,quóp fitperfcdiisimê unitrína,ut pofle uíuere,
fitadeó omnipotens^quódde fe,fuíjpfius genereruíranij â quibus procedit fpiritus
amoris,ônætitiafempiterna. ío¿n. Quæfo parum audiri,fi forte aliquid dehisal/
Cis percepi,et ad Poffeft me conuerto. Cum omne quod eft,non fit nifi id,quod po/
tefteffe:Pofleftuídeo,omníumformabílíumformam uerifsimam ,et adæquatifsmanhSed to omni reuideo, pofle effe etutffufi> nexumâfînequibusimpofsibile eft;,
ipfam

De Pofleft.

«t

ípíam effe,9d illa uideo ín qualibet re fíe éílé,quod perfedíüs effe poffunt. Ideó ubi
hxc funtadeó perfedlá,quód perfedlíus effe nequeunt,ut inPoff eft: i bi uideo óm/
nium exiftentiúm,uhicriñum principium * In perfeccione ergo primi principii,ne*
ceffe eft,omniuhi prino piatorum eue perfedlionem, quæ fi maior concipi poffet,
«tío? non effet perfedio principe,fed principíate Card. Ita oportet, quôd íntelle
«Cus humanus,qui primum principium fibi abfconditum, uti eft capere nequit, ex
principiatis intelledlisfut Paulus nos itiftriiitjuidear. Oportet ergo, fi polle debet
effe perfedifsimum,quod in ipfo fit efle,3C utriufcg nexus. Sic fi effedebeteffe perfedíísínium,oportetquôdinipfo fitpoffe,6dutnufc^ nexus : etfi nexusipfius,de*
beteffeperfedlifsimus,oportetinipfoeffepoile,8daduni feu effe. Hocergô uidemus neceffario,in perfedifsimo unitrino prindpiojlicec quomodo hoc (e habeat,
omnem intelledum éxuperet.B e r n h a R. Audi quæfo me,fi huius tui didi habeo
intelledum,& cónuerto me ad motum Jn effenitia enim illius,uídeo primo poffe,Ôd
ab illo generari adhim,atcp ab utroq; procedere monere,qu; eft nexus, ipfius poiîè
8d a dusi Omnis autem motus,qui concipi póteft5nbn eft ficut efte poteft motus:
quíá pótéft effe tardior Sd uelocior mocus,Sd ideo in poffe,ipfius non eft acftus 6d ne
xus Ucriufq5,quando non mouetur adu mobile,ficut poteft moneri.Sed fi motus ef
fet,id quod effe poteft,tunc in poffe effet aditis & nexus æquaiiter, quantum p of­
fer,tantùrq in poffè effet aditis,8d talis effetutriufiÿ nexus,ïta deeffe 8d nexu:fed hic
modus noninteffigeretur.Nam çum effet id, quod effe poteft, mo tus utfqj necp ma
ior,neqj minor effe poffet,6d ita effet maximus pariter & minimus,uelocHsimuspá .

ríter Sd tardifsimusffeu quíétífsimus.Et quís effet motus,cui quies non opponitur:
ideó fublata óppofitione,nomen motus èi non competeret,imô non plus effet mo­
tus, quàm nonmotus,licet etiam effet exemplar,forma, menfura,6d ueritas omnís
motus.Morus autem,qui intelligitur,cui qüies opponitur,ille intellígítur, quia terminaturqijieteoppofita,&tunc benè concipitur,per finitum cócepcurn-Quándó
ígftür intellígítur,confiât hunc conceptum de motu, non effe conceptum motus;
qui id eft,quod effepotéftdícet qualis ilie fic,iiitelligi nô poteft,Dimiflo motu, qui
benefciri potéft,conuertitfemensaduidendíi,quísmótusfcírí nequit,Ôd nonquçrit ipfum rriotum,nec per nomen,nec conceptum,nec fcienriam,imo per omnium,
quaède motufcíuntur,ígnorantíam.Scít ením fenequaquam illum motum uidere,
quanidiu aliquid horu manetminc ad non effe,motus pertingéns,propius ad quæfiturri afcenditdd enim,quod fe tunc fuprà effe & non effe,ipfius motus .offert, tali­
ter qiiod quid fit penitus ígnorat,quíá eft fupra omne nomen,ibi ighorâtia, eft perfedla fcientia,ubi non éiTe,eft effèndi necé(sitas,ubi ineffabile, eft nomen omníumi
nominalium.Hæc fie ex tuis didiisfnefcio an b ene) collegi, ca kdi. Abunde animum appiicuiftí. lo an. Qiiantùmtfadipoteft,dodirinaigtiorantiæillius,quæad
¿riéffabilépergitjUÍdetur didium. Sed adtjciam,aliquod mei conceptus fpeculum;
Ñám licet ænigmata multa nos ducantjfine quibus adincognitum Deum,nonhàbémus accedendimodumfoportetenímadalíquod cógnítum refpícere,íncognítumquærentem)tamen ín minimis,principia maxime relucent. Capio ergo abbreuiátum uerbum concifum ualde,puta Iri:dico;fi uolo intrare diuinas contemplatio^
nes,peripfumInfcum nihil pofsitintrari?nifi peripfum ln)intrareconabor. Primo
ad figuram eius aduerto,quomodo eft ex tribus æqualibus lineis,quafi unitrtnum¿
fîd quomodo I ôdN,per fpiritum connexionis neduntur. in ipfo enim In,eft primp r * i
I,deíndeN,ódutriufcpnexus:utfitunafimpIexdídtioIn,lÓ¿N,¿Vutríufc£nexu,co IN
íiftens.Nihíl fimplicíus 1,nulla litera figurari poteft,fíne illa fímpííci linea,ut fit prin
cípiumomníum.Nprimóomníum,exfirriplícífsimolin fedudlosgeneratur. Nec
N litera,eft bis I litera, fed ex I,femelínfedudá,utfitunálitera.InlNenim,éftI explí
ca turri. Vnde fi I additur ad N,non plus uocis habétur.Iam enimera tínÑ,eíusuirtus.N ením non confonatípfíE, quafi N fit en,fed ípít I,utfítin,utfciuncillí3quí
Graecarum literarum peritiam habent,qui proferun,tNiípoftponentés 1,ut x,profe
fúíit xí líos «ero praeponentes ín^Sd íx pfofenmUs^Nexus ergô ütfiufcp,natural» fsi
R $
huí

Dialogas
mus eft.Fígura ergo unítríní principi) conueníens,ípfius In uídetur.Deínde aduer/ "
to,quomodo eft primó I,fcilicet príncipíum.Ex quo N,ubi fe I primó manífeftat.N
enim eft notitia,nomen, feu relatio potentiæ ípfius 1 princíptj, tertio eft In ,nexus
utriufque.Deinde confidero,quomodo per In,intratur inDeum 8¿ omnia. Nâ om­
nia quæn ominari poil tint, nihil nifi In, in ft continent.Si enim In non effet,nihil irt
fe omnia con tinerent,uacua penitûs effentdum enim intueorin fubftantiam,uí/
deoipfumlnfubffantiatum.Siin coelum, coeleftíatum. Sí in locumjocatum. Si in
quantum,quantificatu.Si in quale,qualificats,6¿ ita de omnibus, quæ dici poílunt.
Qiiare intermino, eft terminatum,in fine,finitum,in altero,alteratum.Sí ueró uides
ípíumln,anteomnenomeníutiquenec terminatum,necfinitum,necaliqutdeffe ui­
deo omnium,quæ nomi nari pofftmt,quæcunquæ ueró uideo in In,uideo in effabilitatem intra (Te Nam fi uideo finem aut terminum in In,non poffum amplius ipfum
no mina re, aut finem autterminumttranfiuit enim in In,quod nec eft finis,nec termi­
nus. Vnd e fecundum hoc, videretur mutaffe nomen in oppofitum,ut nominetur
terminus in In interminus,feunonterminus.Et quia In,quod omnia implet,& fine
quo omnia funt uacua,ineftó¿ immanet,intégrât,^informât, ideóeft perfe&ío om
nis reí,omnís termíni,6¿ omnis finís,& omnium:patet,ln plus elfe, quâm finem aut
terminuiTijUt finis in In,no definat effè finished fitualdé finishfinis in fine,feu finis
finitimrutnonuocetur finis,quia nonfinituromnifineffed excedit.Sic enimomnia
quando in abfoluto uidentur,fiunt ineffebiliadn ergo,in fiio fimplicifsimo fignifica
to, complicat fimul affirmationem QC negationem tquafi Ifttita,àN fit non,quæ in
jn connecftuntur.In enim dum adqcitur alfjs dicftionibus,aut eft affirmatio,aut nega
tiOjín fe ueró utriufque complicatio .In ergo uídetur conveniens fpeculum, relucen/
tiædiuinæTheologiæjquoniam in omnibus eft omnia,in nihilo nihil,omnia in
ipfo,ipfumJDehoclnin feineftabilfiquisquedicipoffent explicaret,nifi ille,cuius
loqui eft perfe<ftum,cum fit Pofseftifolum enim uerbum,quod eft elocutio omni­
um dicibilium,hoc poteft. c a R.Subtilifer confiderafti pater Abba?& finis foecundS
ænigma tuum,quoniam In,fpiritum dicit Nam quæ in Deo funt, nemo fcitnifi fpi­
ritus Deiificut quæ in homine,fpiritus hominis. Ipfum igiturln ,eft ænigma fpiritus
omnia fcrutantis.Sedqui per ipfumInmaieftatemDei intrare nititur,ut prefcrutacoqopprimituragloriamonenim ipfum quod notatur & incellig; c,eft lumen íllurm
nansjincompræhenfibilitatis ípfius deitatis, in feipfa abfolutæ,offenfionem fcilicet
In,omnia nomina,quæ infinitatem Deo attribuunt,eius incompræhenfibilitate
nituntur offendere,per fupereminentíam.B e r N.Quoníam Abbas,per uerbum bre
iie&cocífum,fe íntraífeínprofiindaoftendít,neego nil dicendo a uidear in uacuft
tot alca audiffèîdicam quoddam ænigma,non reíjcíendum in ipfo PofsefLVideoE,
fimplicemuocalem unitrinam:nameftuocalis»ipfius pofíe ípfius effe,ô£ nexus uní
ufque. Vocalitas eius, utique fimplicífsímajeft crina,êd utreferturad poffe,non re­
fertur ad effe,ô£ ut refertur ad effè,non refertur ad polie,& ita ut refertur ad nexum
utriufque,non refertur nec ad poffe,nec ad effè, fed nexum. Has ergo relationes in
tpfo E inconfufas,& quamlibet per fe ueram ÔC perfedam,uideo non effè tres uocalesfeuuocalitaceSjftd unafímpliciísímam
inuifibilem vocalitatem^ Cum igitur
hocficmentecontemplor,magnum mihi præbet,hecæiiigmatica uifio,fidei ortho
doxæ argumentum,ut Deum unitrínum fimplícífsímum ,credam principium effè
in mundo,qualicunque fimilítudine,lícet remotifsíma,ut uocalitatem ípfius E íri
Pofseftjáquo mundus habet,quod poteft effé,S¿quod eft,connexionem utriuff
que.Sícutenim probatur,uocalitatem E,dare omnia ípfiPofseft,quoníam E fublato,penitusdefiníteffediáio fignificatiua4ficDeofublato>mundus penitus define/
tet.Nec opus uideo,ut de hacænïgmatis affimilatíua proprietate,plura dicam ,cuni
uosípfí melius me,applicare pofifitís.c a RD. Laudo ænigma tuum Bernarde,uticp
aptum propofitoîfed çnigmatum nullus eft finis,cum nullum fitadeó propinquum,
quin femper pofsiteflepropinquius.Solus Dei filius ,eft figura fubftantfæ patris:
quia eft quícquíd effè poteft. Figura autem Dei patris 7non poteft effe aut uerior
aut

DcPoffcft.

2«j

autperfeâior,cum fîtPoffeft.B er n A r d.Sî adhuc deænigmatibus dicenda tibi alt
qua,poft multa Sanaría m-opiifculis.& fermanibus tuis tacfta,occurrunt, adijciasmà
ántelledum,abunde ad Theologiam, manuducunt.C a R d. Placet, quoniam pluri­
mum difficile eft uidere,quomodo unum omnia ,quod eflentialiter in omnibus:ad
hoc quaeramur clariora aenigma ta,cuius tamen in libello iconæ, fatis conueníens po
nitar ænigma.Sicut enim Deus omnia 8< fínguláfimul uidet,cuius uidere eft effe:
ita ipíe omníá Angula,fimul eft.Homo enimfimulÔÉ femel,in aures omnium Ô6
fingulorü,ipfum audientium,uerbu immittit: fic Deus, cuius loqui eft creare, fimul
omnia & Angula creat.Et ciï uerbu Dei fit Deus,ideo Deus in omnib.SC fingulis eft
creaturiSjdequoJndKftoiconæ libello,latiùs.Sed quomodo Deus in feabfolute co
fideratus,fit adus omnis pofle,feu forma fimplicííTtna,fimul
infinítifsima:nonii¿
deoænigmàinfelledualepropinquiusjquâmfi ponolineam infinitam. Declaratu
enim,in libello dodæ ignorantiæ,illam fi dab il is effiet, aduefle omnis pofle lineæ;
fcilicet terminumiOmnium per lineam terminabilium,& adæquatifsimum,omniG
figurarum lineabilium,exemplar. Sic neceffie eft/e habere abfolutam entitarem/eu
formam.Abfoluta enim,eft interminata &C infinita. Quare eft cuiuslibet terminate
Ô£finitæ,adæquatifsimumexemplar,cum nidia fit aut maioraut minor.Deum ante
effe abfolutum,neceffe eft,cum præcedat omne non effe
per confequens omne
alteritatem ÔÊ contradidionem Jdeo nulli alteruel diuerius,licetnihdad eius æqua^
litatemaccederepofsit,cumoninía alíaf¿ntaltera & finita. Vnde cum Deo nihil fit
impoísibiiéjOportet pèr ea,quç in hoc mundo funt ímpoísíbilía,nos ad ipfum refpi
cere,apud quem imposibilitas eft necefsitas. Sicut infinitas in hoc mundo, adu
eft impófsíbilis:fic magnitudo,cuius non eft finis,eft necefsitas illa,quæ nô ens,i eq
nihil,utfitneceftirat<Adhucmathematicèænigmatizado confidera,quomodo funi
maæqualitasquantitatum, ipfas ab omni pluralitate abfoluiqputaifi concipis,cir
culi à centro ad circumferentiam lineas, ut defcribitbr in pauimento, uidentur effe
sequales,fed non furit,propterpauímenrifluxíbilítatem &C materiam,*ira quod nulla
cftalterípr¿cífefimílís,utindoáajignorantía oftendírtir.Seddum inteUedualirer
circulus in fe confidêratur,lineæ multæ in pauimento, non poflunt ibi effie ahæ
alíaejquíácaufaalterítatísceflátjfcilícetmateríajficnecfuQtplures.Sicut ergo deh>
neis dicftum eft,ita de omni quantd,fcilicet fuperficíe cqrpore.Qnañdo ígitur uí
deoinpauímenpjUnamfuperficíé termínarífigura circulari, & æqualem fuperfícse
figura triangulari termínarí,S¿aqualem,figura hexagonal!,8¿ itadeomnibus íigna
bilibus figuris^ poft hæc confídero,plures uíderi fuperficies illas sçqualesjpb fubíetftum alíud S¿ alíudjín quo aliter 8¿ aliter defcríbuntunabftraho igitur' mentalité^'
a fubiecfto,& uideo,quomodo prius unâ & eadem fuperficies,fuit mihi alia 0¿ aha
uííá,quiauidíínalío8¿alíoloco,ó¿fubíe(fto. Et deinde aduerto^quod uiia ÔÉ eade
fuperficies,eft circulus,eft trigonus,8< hexagonus,&5 omnis figura,qua fiiperficies
figurari ÔC terminari poteft.Per hoc ænigma,entitatem ab hocôd illo abfolutam,ui*
deo acftu effeomnium 8¿fingulqrum entium,¿flendi formam,quomodocunc$ for«
mabilem,non quidemfimiíitudínari^6¿ mathamatícéfed uerífsíme
.formaliter,’
quod St uicaliter dicipoteft,8¿hocænigma mihi placet.Nam eandem fuperficíem
pofle efle circularem,^ redílinealem & polygonia,ÔC eius praxírn nuper oftendh
Efto ergo,quod pofsibileelfejponaturadueffiejuriin theologicis fatendum eft,utí
que tunc ænigma ciarías dirigiuqúia fecundum mathematicae perfedlam compra>
henfionem,adTheologiam,ænigma propinquius fieri pofle, arbitror .Et hæc de
hoc,nunc fiedída finta o AN.Timeo ne importunus uídear,S¿ tediólas, alloqui ad
huc informari peterem.c a R D ï N a L i s.Petite ambo,nam hæ collocutiones,nequa<
quâm me fatiganqfed apprime deledantJdeo fi quid reftac>cum alio forte tempore
minus ocij detur,mihi nequaquam nunc indúlgete, ï o a N. Inter innumera quæ andire uellem,eft unum præcipuè,quomodo hanc omnipotentem formam, negatiue
melius attingimus,quædicitur fuper omneeffe,ôf non elle uídcrt c a r d. Oportet
Abbapræfupponere,quæalias âme âudiftiftres eflefpeculatíaasíriquífitídnes. InR 4’
fima

264-

Dialogus

fima eft Phyfíca,quá circa naturam uerfatur,ÔÎ confidèrat formas inabftra&as,quf
fubfunt motui.Nam forma in materia,eft natura,óó ideo inabftrada eft,atc^ in alio,
ideo aliter.Secundum ergo inftabilitatem materiæ,continue monetur feu alteratur,
& hanc inquirit anima,feilfibus & ratione, Alia eft fpeculatío,circa formam peni­
tus abfolutam Sd flabilem,quæ eft diùina,ô£ eft ab omni alteritateabftracfta » Ideo
seterna,fine omni motu
uariatione.Et hanc forma,quaerit anima,per fe,fine phan
taímate,fuprà omnem intellígentiam & díícíplínam,per fupremam fuijpfius acutis
&C fimplicitatem,quæ intellectualitas â quíbuídam dicitur, Eftqj media fpeculatio,
circa inabftradas formas,ftabiles tamen, quæ mathematica dicitur.Cofideratenim
circulum,qui non eft â fubiecftojieu omni materia intelligibili,abftradus : fed bene
a materia corporali et inftabili.Non enim confiderat circulum,ut in pauimento cor
ruptibili,fedutin fua rationefeudefínítíone,S¿uocaturfpeculatío illa,^»^ feu
diícíplina^Tradítur enim uia difciplinæ,& utitur anima in eius inquifitione intelle/
discum imaginatione,dehis alias.Nunc autem de abfoluta forma theologizantes
dicimus,quoniam ipfa primarie dat effe.Omnis enim forma, aduenies materiandae
ci elle ó¿nomen:utcum figura Platonis aduenitærijdat ærieflè,âf nomen ftatuæ#
Sed quia omnes format ín abftracfto,qu|e fine materia non fubfiftunt, nifi notions*
líter,proprie non dantefle,fed exipfarum cum materia connexione furgit efle: ideo
ncceileeft,utunafitforma penitus abftrada, per fefdbfiftens, fine cuiuTcunq? indfi
getia,quæ det materiæpofsibilitatem effendi,&Í formae ei aduenienti adualitatemÿ
& ucriufcp connexioni,rei exiftentiâ.Formæergo,quaiito magis indigent fubiedo
feu materia,ut fubfiftantadfuíUtiqídebílíoresdCmaterialiores funt, QC magis natu­
ram fubiecfti imitantur, 6¿ideó minus perfedtequanto ueró minusindigentfubie<fto,formaliores,flabiliores,&perfeâiores exíftüt. Oportet ergo, quod forma, quæ
penitus nullo alio índiger,quoníam infinitæperfedionis, in fe omnium formarum
formabiliumcomplicetperfediones,quoniam eftadu inipfe eflendi thefaurus,a
quo emanant omnia,quæiunt,quemadmodumipiàaba;terno thçfauro iâpientix,
concepta uelrepofita fijnt.RefertMoyfeSjDendíxiflfoEgo fum entitas,quod repe
riturin libris noftris translatumfut predi&um eft)ego fum qui fum JBflè ergô,quod
entitas,nominat nobis formarum forma,nulli dabili formae,conuenit efle quod en­
titas,nifi illi penitus abftra¿he,6¿ adeó perfecftæ,quod ab omni indigentia fit libera#
Poteft igitur omnis formaefleperfecftior,quæ non eft abfoluta entitas. Efle autem
quod entitas,eft perfedio omnis efle,8¿ ideo omnium formam complicaho*Vnde
nifi ipfa entitas daret omnibus formis efle formatiuQ,nequaquam ipfum haberent#
In omnibus ergo eft diuinaeflèntia,quæentitasabfoluta, dans omnibus taleefle,
quale habent.Cum ante omnia bonu appetant,0¿nihil appetibilius ipfo efle,quod
de fuo thefauro utiqj optimo,emanare facit,entitas abfoluta ideo Deum,quem en*
titatem nominamus,folum bonum dicimus, quia ab ipfo optimum donum,nobis
gratífsimum,noftrumícílícetproprium êfle,recipimus Quçrimus autemfonteno
ftriefle u.idere,per omnes nobis poisibiles modos,Sf repetimus per negatiua inqui
fitionemmos uerius iter capere,cum fit incôpræhenfibilis,quem quaerimus &in£b
nituSjUt ergo tibi nunc dicam,que à me exigis.De negatiua,recipiamus nega tinam
fciiicet non efle,quç omnium negationum prima uidetunnonnenegatiua illa pre*
fupponít,g¿ negat? i o A n. Vticp prgfupponit effe,6¿ negate a R r>.ld igit efle quod
prgfapponit,antenegatíonem eftjo a n.Vtiqj ficeftneceffe,fecndum noftruintelligendi modum. CARn.Efleigitur,quod negatio prçfupponiqutiqs eternum eftzeft
enim ante non effe,& efle id quod negaqpoft non efle eft initiatum, i o a n, Neceflè
Hgdtio’ uidetur.c a R.Negatio ergo,quæ cadit fuper effenegat,efle illud fic nominatu prefuppofitum,quod non eftaliud dicere,nifi quod effe poft non effe, nequaquam eft
eflèæternum &ineffebile.io a w.Negare ífta nequeo,c ard.Sîc uerius uideo Deiï
Ç mundum.Nam non uideo munda,nifi cum nô efle & negatiuèjacfidicercîmun
du uideo no efle Deu,Deum aüt uideo,ante no efle, ideó nullum effe de eo negau
Effeigitipfius,eftomne effe omnia,que fanhaut efle quoquo modopoflunt. Hoc i
.
nulla

hulla alia uía abfqj phantafmate/ímplícíus et uerius uíderípoteft,Per negatiuâ em,
præfuppofituipfum,q(f no eflè antecedit; en tita tê omnis eflè, in æternitatefimplici
ín tuitu uides,* quo omne nô eflè fequit,negas. ï o, Intelligo,ipfum præfuppofitum
eflèin nega tío ne, neceflarío antecedere nô eflè,aliter utíqj mhíl eflét.Quts enímno
effe,ín efle jpduxifle tino ipfum nô eífe,qñ nô præfupponeret efle,à quo ^pduceret.
Si igitur aliud efle affirmamustneceflè eft id quod dicisæflè uerifsitnum.c a r .Bene
infers Abba,tu autem uides,aliqua efle coelumfcilícetS¿ terram,& mare,& reliqua*
Vides autem unum non efle aliud,& ita illa uides poil non elle. Vides ergô illa,de
æterno eflè,poft non efle,id effe quod funt.Cum enim praecedat ipfa aeternitas,noti
e fle,quod fe in effe producere nequitxneceffè eft, omnia per æternffeflè, deno effe,
feu ex non extantibus produci. AeternS igitur effe,eft necefsitas effendi omnibus,
i o an. Pater,dicito clarius fi potes,quomodo omnia ín eterno efle,uiderequeâ.CAR.
Si Sol in eo q[d eft,effet eoipfo omnia,quæ non eft,tunc uticg effet ante non efle,
0¿ ita Sol &L omnia,quia nihil deipfo negari poffeta o a n. Admittoifed me contur­
bat coceptus Solis,qui eft terminatus.CAR.Iuues teergo,&refpicein ipfum eflè So
lis,&deinde tolleid Solis,& omnem inabftradioneremouendoficnegatiuanrntuc
de eo uides,nihilnegari.Quâdo ením uides,quod efle Solis, non eft efle Lunæ,hoc
euenit,c[uiauidesefleinabftraáum,8¿ficcontracftum,0¿límítatú,quod ideôfoiare
dititur.Si ergô aufers terminum,& uídeas efle interminum,fiueæternum: utícp tue
uideSjípfumantenonefle.iOA N.Quodlibetigít effe,fic uideo ín Deo aeterno,DeS
e t omnia eflè.c a Rflta eft.Nam cum Deus çternus,omnia de non efle producá ttnífí
ipfe adu effet,omnium & fingidora effe, quomodo de non effeproduceretíi a A N*
Hæcigitur uera funt, quæ fandi afferunt Aiuntením,Deum effequantfl finequan/
títate>qaalefine qualitate,6£ íta deomníbus.c A R.Sicdicurit.Sed dicito tu, quomo­
do idiutelligasiiO A N Intelligoípfumomníum,quaeuídemus,ueritatem abfoluta,
íleo oportet de contrado,contradionem negare,ut abfolutumpertíngamus.In uí
fibilínamcpquantítate,actendo,qaomodoeftuera quantitas.Veritatem igitur eius,
per quam uéra eft in abfolnto3infpicere attento,& uideo ipfam efle quâticatem,finc
tali quantítate^quam iridi,poft nô efle fie & fic terminatam & limitata; quæ per hoc
nomen quantitas,defignatur. Oportet igitur me citrà nô eflè relinquere omnia ea,
per qug quantitas,eft potius quatitas qj omnia, 0¿ ita noriien, definitionem, figura,
S¿ omnia quæ omni fenfu,imagina tíone,S¿ intelledu,de quantitate appræhendun
tur5abtjcio:utficperueniam,ad non eflèhuius quantitatis,Deitm reipicio in çterna
eius,quod prius uideram,caufam & rationem,quæ etfi fit ineffabilis,ante omnenomen,tamen ipfam æternitatem,quantitate fine quantitate nomino,qiria ratio & ue
ritas nomínabilís quanti tatis.Ratio autem quanti,noneftquata, fic nec ueritasfeii
æternitasificut nec ratio temporis,eft temporalis,fed æterna.c a R. Gaudeo hoc à te
audiffe,nechæc quæ díxífti,cuicjj mira uídebuntur,qui experitur¿n fe, quomodo caí
lor ín regione fenfibilium,eft fine calore,in regione uirtutum cognofcitiuarum, mai
gis abftra daru.Calor cum calore eft in fenfu,ubí calor fentitur,fed in imaginatione
flue intelledu,fine calore attingiturffta de omnibus quæ fenfu attinguntur,parifor/
miter dicedtim.Odor ením fine odore,& dulce fine dulcedine,¿¿fonus fine fbno,&
tea de fiíiguíís<Sícut igiturquæ fenfibilíterfuntín fenfu,irifènfibflïter funt íriintelle¿Mquia ín eo non funt fenfibilíter,fed íntelledualírer
intelledus: fic omnía quæ
font mundialiter ínmundo,funtímmadíalíterín Deo,quia ibi funt díuín¿ Et Deus
ita temporalia intemporaliter,quia çterne, & corruptibilia íncotruptibiliter, mate­
rialia immaterialiter, 8^plura impluraliter, fic numerata innameraftter,compofitai
incompofite,S¿ ita de omnibus.Quod totum non eft aliud, nifi quod omnia funt in’
irio proprio eu adgquatifsimo eterno effe,fine omni fubftantiali aut accidentali differentia,diTcretifsimeipfafimpïicifsimaçternitas. bernard. Audíuiutique,altar
lucidereíbhff.Ex quibus elicio, mundum poft non eflèinitiatum,ideoGrgcedi­
ci jiJ<r^,id eft ornatum: quia eft ab ineffabili çtérna pulchritudine, que eft an­
te non eflè. Et nomen id negat,ipfum efle ipfam pulchritudinem ineffabilem;
R $
Affirmat

166

Dialogus de Poffeft.

Affirmat tameñiéíFe illius imaginem,qui ineffabilis eft ueritas.Quíd ergo eft mun­
dus, nifi i nuifibiíis Dei appafïtiofquid Deus,nífi üifibiííum inuifibilitaSjUtiApofto
Jus ín uerbó,ín principio noftrç collocutionis præmiflôjirinuitfMimdus ergô reue
latfuumcreatorem,ut cognófcacur,imó ¿ncognóícibilís Deuís,fe mundo in fpeculo &ænigmate,cognofcibiliter oftendít,ut fcite dicebar Apoftolustapud De5 non
cffé,eft Qc non,fed eft tantum.Viuoru regio,quæ eft in æternitate,anré non efíe eft;
aliquantulum enim ¿ndpíc ex didi s,quia eft apparere,atqj quale fit iftud magnum
chaos,de quo Chriftus loquitur,quód eft inter incolas immottalita fis çternç,et eos
qui inh abitant infernum. Ac quod Chnftus magifter noftér ignorantiam todens,et
uiam ad immortalitatis aeternitatem nos docens,omnia fûppleuiqquæ nos gtternae
illius immortalitatisdncapaces reddunt. Nuncfatis erit tanta dixiffe,quæ fi placet,
epilogando concludas, card. Forte fictempus fieri poftulatMouiftis ex Pauli
fummi Theologi fententia,quomodo ex creatura mundi,intelleda confpiciuntur
inuifibilia Dei.Diximus,mente illam Creatoris fempíternamuírrutém,& inuifibilc
diuinitatem confpici,quæmundumcreatum intelligicNoneftenim pófsíbílecrea
turamintelligi,emanafleacreatore,nifi üídeatur ¿n ínuífibííí Minute,feu per artem
êius,ipfam aeternaliter fuiffe.Oportetomnia creabilia adu,in eius poceftateeffe,ut
ipfefit formara omnium perfediísima forma* Oportet ipfum omnia effe,quæ effe
poffuntjUtficuerifsima formalis feuexemplaris caufa.Oportetipfurn in ie habere»
Omnium formabilium conceptum dC rationem.Oportet ipfum effe, fuprâ omnem
oppofitionem. Nam in ipfo non poteft effe alteritas,cum fit ante non effe,fi enim
poft non effè effet,non effet creator,fed creaturaade non eíféproduda.In ipfo ergo¿
non eífe,eft omne quod eífe poteft,ideo de nullo alio crea t, fed ex fe, cum fit omne
quod effepoteft.Êt quando ipfum nixi firmus,fuper effe et ñon effe uideremon po
tuimus intelligere,quomodo effet uifibilis,qui eftfuprà omne fimplex dC compofitunijfuperomne Cingulare dC plurale,fuperomnem terminum dCinfinitatem, totali
ter ubiqj & nullibi,omniformis pariter & nulliformis,S¿ penitus ineffabiíisiiñ om­
nibus omnia,in nullo nihil>& omnia dC nihil in ipfo ípfe, integre, indiuife in quolibetquantumcuncpparuo,8¿ fimulinnulloomnium:qui fe in omni creatura, offert
dit unicrinum exemplar uerifsimum,6dadæquacifsimum,omnem fenfibilem, imaginabilem,& intelledualem phantafmatibus inhaerentem,tn infinitum excederent
cognítíónemjcum his cognitionibus nihil incorporeum & fpirituale attingatur,led
altifsinio et ab omnibus phantafmatibus abfoluto intelledu,omnibus rranfcenfis,
ubi nihílomñíum quæ funt repetitur intelligibilis ignoranter, feu in inteihgibilitee
in umbra feu in tenebris,fine incognitetubi uidetur in caligine,^ nefeitur quæ fubftantia,aut quæ res,aut quod entium fît,uti res in qua coíncídunt oppoíícá ± ícíUcet
motus & quies fimul,nonutduo,fed fuprâ dualitatem 0¿ alteritatem. Hæc uifioín
tenebris eft,ubi occultatur ípfeDeus,abfcondítus ab oculis omnium fapietum. Et
nifiiualuce pella t tenebras,dC (e manifeftec,maner omnibus, ipfum uia rationis d£
intelligèntiæ quaerentibus, penitus incognitusifednon deferitquærentesipfum,
fumma fide,fpe certífsima,atcgferuidiísímo,quantum fieri poteft,defideriojfcilicet
uia illa quam nos docuit magifter unicus Chnftus,Dei filius, uiua uia, folus often/
for patris fui,creatoris noftri omnipotentis.Quæcuncp ergo per nos dida funt,non
ad aliud tendunt,quam ut intelligamus,ipfum omnem incclledum excedere,cuius
facilis uifio,quæ fola foe!icitat,nobis fidelibus per ueritatem ipfam, Dei filium pro¿
mittítur,fiuíamnobísuerbo 8¿fadopatefadam,ípfumfequénddtenue»
rimys ¿ Quod nóbís ¿píe Dómírius nofter lefus Chnftus
concedat,femper benedidus 3
Amem

Dialogi ¿rilo cutoríj de Pofícfq finís*

>

REVEREND;

REVEREND- P- NIcolai de Cula Cardinalis, liber, qui
ínfcribítur deBeryllo,iricipih
Cap,

I.

VI legerit ea,quæ in uartjsfcripfi Iibellis,uidebic meínoppofitorum coincidentia,crebrius uerfatum,quam nifus fum frequen
ter,iuxtàintenedualemUiÎÏGnê,quæ excedit rationis uigorem,
concludere. Vnde ut dare legenti conceptum depromâ, fpeculS
& ænigma fubtjeiam,quo fe infirmus cuiufcp intelledus, in ulti­
mo fcibilium íuuet &dirigat. Et grauiores dodifsimorumin
difficilibus,ponam paucas fentencias opiniones, ut applicato
__
i pecuio & ænigma te‘uifioneíntelle<ftualí índex fías,quantum quifep propinquius
ad uerítatem accedat.Et quamuis uídeatur libellus ifte breuís", tamen datfuftlcíentem praxím,quomodo ex ænigmate ad uifíoném,in Omni altitudine pofsit pertinz
gi.Eritetiamincuiufapoteftate,modumquifubqcitur applicandi S¿ extendendi
adquæ^indaganda.Caufaautem,curtàmPlatoinepiftolis,quâmDionyfius magnus Areopagita prohibuerunt,hçc myftica tjs,qui eleuationgs íntelleduales igno
rant>propalari:eft,quia illis nihil magis rifu dignum, quàm hæc alta uidebuntur.
Animalis enim homo,hæc díuína non percipit, fed exercitatum habentibus in his
Întelleâum,nihil defíderábilíus occurret.Si igitur tibi prima facie,hæcidfipida de­
liramenta uidebuntur,(cías te deficere,fi hic aliquantulum,maximo fciendi defiL*
derio,continuauerismeditationcs,& praxim ab aliquo, qui tibi ænigma declaret,
acceperisteo peruenies,quod nihil huic luci antepones ,& íntelledualem theíáururh reperifle gaudebis, & hoc paucífsímís diebus experieris. Nunc ad rem defcerdens,primum exponam,cut impofui libello nomen Beryllus, ôt quid in­
tendam*
>
Cap.
II.
EryllusJapis eft lucidus, albus
tranfparens,cui datur forma,concauapa
ríteróó conuexa,&per ipfum uidens,attingit prius inuiiibiíe.Sííntelkíftualí
bus oculis, intçllecftualis Beryllus, qui formam habeatmaxímam pariter
mínima adaptatur, per eius medium, attingitur ínuifibikomníu principe.
Quomodo autem hoefíat,propono quanto clarius pofluin enodare,præmiflis quíbufôamadhoc opportunis.
Cap. in.
........
Portet te primum attendere,unum efle primum príncípíum,S¿ id nomina
tur fecundum Anaxagorâ íntelledlusjá quo omnia inefle prodeunt,ut fe
ipfum^manifeftet.Intelledus enim,lucêfuæintelligentiæ,deledaturofledere & communicate.Conditor igitur intelledus,quia fe finemfacit fuorfi
operum,utfcilícergloríafua manifeftéturtcreatcognófcítiuas fubftántias, quæ ueri
tace ipfius uidere poflint,^ illis fe præbet ipfe conditor, modo quó cápete poiïunt,
uííibilem.Hoc feíre eft primumjin quo complicité omnia dicenda,continentur.
Cap. mi.
Ecundóícias,quomodoidquodnoneftnerum,nequeuerifimile, noneft*'
Omne autem quod eft,aliter eft in alio,quám ín fe.Éft éním in fe,ut in fuo ueroefle,in alio autem,utinfuoefleuerifimili:utcaliduminfe,eftutin fuoueróeíle,8¿ incalefafto,eftper flmilítudínemfuaecalidítatís. S untante ni tres
modi cognofcitiui,fcilícet feníibilís,inrelleá:ualís, Ódntellígentíalis; qui dicuntur
cœli,(ecundùm Auguftíninn.Senfíbile,in fenfueft,per fuam fenfíbilem fpeciem fi/ Aiiguft¡mi£
üe fímílítudíncm,6¿fenfus ¿n fenfibílí,per fuam íenfitiuam ípedeni. Sic intelíígibi­
le,ín ¿ntelleduper fuam intelligibílem (imilítudínem,ó¿ intelledus,in intelligibilí»
per fuam íntellediaam fimílítudineJta ítuelligeatíak,ín iatcUigetia,S< econuerfo*

B

O
S

«

268

Dc Beryllo

I Hi termini te non turbent,quia aliquando iritelligenciateànominatiir intelledibile*
Ego autem nomino fic,pioptcríntellí^entías^
Ertio notabís,dídum Py thagoïæ,hominem eflê rerum menfuram» Nam
èum ftniu meníurat íénfibilía,cum intelledu intelligibiliad quæ funt fu
pia intelligtbilia,m exceflu àttingit,Sé hoc facit ex pracmiísís.Nam dum
fcit,animam cognofcitiuam,eiTe finem cognofcibiliumxfcitex potentia
renfitíua,renfibíliafícéílédebére>ficutfentirípoflunt,itadéíntelligíbilíbus,ut intel
ligi poíTunt,excédetía autê,ita ut excédant Vndein fe homo repperír,quafi in ratio
ne méfùrantè,omnia créatá.
Cap» VL
Vartb aduerte, HermetemTrismegiftum dicere,hominem efie fecundi
g
^.Deum.Nam ficut Deus eft creator entium realiumdnaturalium forma*

T

Hwj.

S

1rumxita
homo rationalium éntífíd formarum artificialium,quæ no funt
nifiintelledus eius fîmilïtudinès,ficut creaturae Dei, diuini intelledus ii/

militudínes Jdeó homo habet intelledum,qui eft fimilitudo, diuini in
telledus,í ñcreando»Hínc creatfimílítudínés fímílítudinum,diuini intellectus ,ftcu
tí funtextrinfecæartificiaIesfiguræ,fimih'cudiriesintrinfecæ,natüralisformæ»Vnde
meníurat íuum intellèdum5per potentiam opèruiri iliorum,dé éx hoc menfuratdíuinumintenedum,ficutuèritaàmenfuratur per imaginemd hæceft ænigmatica
fcientía.Habetautemuííum fubtiliisimum<per quem uidet æriigma elle uericatis
ænigma,uticiathancuetitatem,quænoneftfiguiabihs,inaliquo enigma te»
Cap. VIL
D remígítur(hís paiicis præmifsis)defcendentes,incipiamusáprimo prïnci
pío»Derídebat ením eos Indus ille,quê Socrates interrogabat,qui fine Deo
aliquid conabantur intelligere,cum fit omnium caufaSé audor. Volumus
aiiteni ipfum,ut principium índiuifibíle iïidere,Applicemus Beryllum metalibus oculis,áuídeamns maximum,quo nihil maius eue poteftjpariter & mini*
mum,quo nihil minus efte poteftiôé utdebimus principium,ante omne magnum
& paruum,penitus fimplexSé-índíuifibile,omni modo diuifionis, quo quaecunque
magna Sé pama funt, diuífibílíá. Ac ft per Beryllum intueamur inæqualitatem,eri£
sequalítasíndíuiííbilís,obíedum,6¿ perabfolutí fimilitúdmem,uídebtmus príncipiumindíuííÍbíle,omní modo diuifiónís, quo fimilitudo eft díuifibílis feu uaríabílís
fcílícetuéritatem.Nam nullum eft aliad obíedutn illius uífionís,nifi neritas, quæ
uídetur per omnem fimihtudinem^naximam pariter & minimam, abfoíutum pri­
mum príncípíum,omnís iuæ fimílitudínis.Sic fi per Beryllum úidémuS diuífionem*
erit obíedum corinexio indiuífibilís,ita de proportioned habitudine,^ pulchri^
Judine,ÔC talibus.
Cap» VIIL
HViusuídenoftræartis æhigmad tecípe calamà
admanusdplica in medíodflt calamus a b,8¿
medium c :dico principium fuperficieid anguli
c
h
fuperficialis eife lineâ-Efto igitur quod calamus a. V"...................
fítjUt linead plicetur fuper c pundo5c b mobilid moue/
aturuérfijs caiíneo motu cb¡5cumca,caufat omnes forma
........... s
biles angulos»Nunquam ante erit aliquis itá acutus ,quin
d
poflít ene acutior, quoufquecb,íungetürcá.Nequealí*
quísitaobtufuSjquíripoflíteíTe obíufior,quoufquec b,eríí cum c a iniá continua
linea. Quando igitur tu irides per Beryllum^maximum paríter Sé mínimum forma­
bilem angulum:uífus non terminabitur írt angulo alíquo,fed íri fimplící Iinea,quæ
eft principium angulorum,quæ eft índítrifibílé princípíum,fuperfícíalíum angulo­
rum,omní modo díuífioniSjquo anguli furit díuífibíles.Síctiti ígíturhoc üídesritá
per fpeculú in ænigmate,uideas abfolutuprimS principium.
Capí

A

LibclluSi

269

- ' . .
Cap. IX.
À Tiente confidera,per Beryllum adínuífibílepertíngí.Qtiamdtuením maxi­
XT mum ¿¿ minimum funtduo,neqtiaquam uidifti per maximS pariter 0¿ mi/

i

!
i
i
í
í

i

!

nímum,necp enim tac maximum eft maximum,necp minimum mínimum.
-^Et hoc clare uídebís,fi feceris de c,lineam c d egredi mobile: quamdiu enírrt
illa unum àngulum,cum c a,8¿ alium cum c b coftituit,nullus eft maximus aut mi
nimus. Semper enim maior poteft efle3tamdiu maíoríquamdíu alius exiftit,et ideo
non prius unus maximus,quam alius minimus,&hoc eíTenon poteft,quâdiu funt
duô anguli. Si igitur dualitas ceilare debet angulorum, no up
debís nifi c d,fuperlineam a b, ÔÉ nullum uidebis angulum*
¿r
Et ita ante duo, a'poftíímplícem lineam, elfe debet a nguluá
S
niaxímus,paríterÓ¿mínímus,fednoneftfignabilis.¿olumígí
/
tur principium,uidetur maximum pariter et minimu,ut omne a-------- f»
principiatum,no pofsit effe,nifi fimilitudo principipcum nec
maius nec minus,eo effe pofsit,puta in angulis,ut nullus’pof
fi t effe angulus, a deô acutus, quin fua m acutiem habeat à principió. Nec pofsiteffe
aliquis ita obtufus,qn effeipfum tale habeat,à fuo princípio.Ideó neceffe eft, quod
omni acuto dabili,cum pofsit effe acutíor.ín uírtute principe fit,creare acutiore,
í ta de obtufo.Sic uídetur principiu,æternS S¿ íneuacuabíle, per omnia principiara.
Cap. X.
LegantermágnusDionyfius,ApoftolíPáulídifcipulus,incap. s. dedíuí*
ni!s nominibus,ifta compendiofe dicít.Aitenimmihilitaqj alienum anoftro0^^
ínftítuto facimus,fi per exiles imagines, ad audorem omnium afcendctes,
purgatiftímis & mudo fuperioríbus oculis,ínípicíamusomnia,in omnium
caula,ínuícem contraria,uníformíter Óí coniunfle. Eft enim principium rerum,
ex quo eft ipfum eíle,8¿omnia qua: quomodolibet funt,omneinitium,
omnis ft
ti is Et poli pauca,fubíungít : Et alia quæt£,ipfo elfe,cum fint,quæ funt,omnia exculpuntJdemdeeodem principio affirmat, quod fit finish infinitus, ftansS¿ progrediens,& quod nem fit ftans,neqj fe mouens. Dicit enim,omnia exemplaria rerum,ín una fuperfubftantiali conjundíone,in fui Sí omnium caula, ante fubfiftere
concedendum.Eccequámlucídéíbí,&ínuaríísalijslocis,díu¿nusnirílle,qu¿epremífi fic effe affirmat.
Cap.
XI.
A111 tibí ex ænigmate confiat,quomodo id intelligere queas : primum efie om­
nium menfuram,omnia enim coplicitè eft,quæ eli e poifunt.Nam angulus ma«
xímusjpariter minimus,eft a dius omnis formabilis anguli,nec maior nec mi
nor,ante omnem quantitatem.Nemo enim adeo parui fenfus eft,quin bene uideat,angulum fimplicifsimum,maximum pariter Sí mínímum,ín fe omnes forma(
biles, fiue magnos fiue partios com plica re,nec maiorem nec minorem quocunque
dabilijCui non plus nomen unius,quâm omnium angulorum,atq$ nullius couenit.
Quare nec acutus,nec redus,nec bbtufus angulus,nominari poteft, cum non fit ali
quis tabs,fed fimphcifsima omnium caufa. Rede igitur ut Prockis recitat,in commentarijsParmenidisiPlatoomniadcipfoprincipionegac. Sic SC Dionyfius nofter,negatiuam prarfert theologiam,affhmatte.

E
Ï
V

Cap.
xn.
. . ■
idetur aut ipfi,Deo magis conuenire,ipfum unu,Ç aliud nomen. Ita uocat
euParmenides.Simihter ÔC Anaxagoras,qui aiebat.melius unu qj omnia
fimul.Nô in tel i i gas de uno numerali,quod
, feu fingulare diciturtfed
de uno icilicet indiuííibili,omni modo diuifionis, quod Fine omni dualita
teintelh'gitur.Poftquod,omniafinedualitate,nec eílencccódp¡pofltmt,utfitprímdunu abfoluta iamdidum.Deinde unfi cum addito,fcilicct,unu ens,una fubftati
tia,ó¿ ita de omnibus.Ita quodnihildici aut cocipi pofsitita fimplex, quin iit urium
cum addito,iolûmuno fuperexaltato excepto.Vnde quomodo debeat omnia nominibus,6£nu!lo omnium nqminu nominari,utHermes Mercurius de eo dicebat,
& quæcgcirahocjuideschrèinienigmate figura r fi
Cap*

270

Dhuc unum attendere uelis,quomodo omnia creabilia»non funtnifi fimilitudo.Nam omnis dabilis angulus,de feipfo dicit,quod non fit ueritas angularisxueritas enim,non capit nec maius nec minus.Si enim poflet eflè ma
¿ór aut minor ueritas,non effet ueritas»Quomodo effet ueritas, quando nô
eflet,quod effe'poflet £ Omnis igitur angulus,dicitfenoneffeueritatemangula*
rem,quia poteft efle aliter,quam eftffed dicit,angulum maximum, pariter
minimum^um non poflet effe aliter quâm eft,effe ipfam fimplicifsimam,& neceflariam
ueritatem arigularem.Fatetur igitur omnis angulus,fe illius ueri fimilitudine: quia
eft anguluâ,non ut in fe,fed ut in alio,fcilícet ¿n fuperfície,2¿ ideo angulus uerus,in
angulo creabili feu defignabili,eft àt in fua fimilitudine.Rede beatus Auguftinus,
omnes dicit creaturas ad interrogationem anfintDeus^eiponderejUon : quia non
ipfi nos,fed ipfe fecit no^s»
Cap. XIIIÏ.
*
Vnc potes fatis ex his uidere,quam nunc,quado per fpeculum indemus»
ín ænigmatefut Apoftolus ait)deDeo noti tíam,haber e poffumus : utiqi
non aliam,quàmnegatiuam. Vti feimus,quocuncp angulo defignato,ip­
fam non effe fimpliciter maximum pariter & minimum Jn omni igitur an
gulo,negatíueuídemusmáxímum,quem efle feimus, fed non efle illum defignatumjôi feimus ipfum maximum,paríter minimum,efle omnem totalítate petfedionem,omnium formabilium àngùlorum9bmnium ipforum intimum cêtrun^
pariter & continentem circumferentiam.Sed conceptum, non poffumus de quidditate ipfius anguli maximi,paríter ÔC minímí,facereícum nec fenfus, necímagínatío,nec intelle¿tus,fentíre,imaginari, concipere uel íntellígere pofsínt aliquid tale»
fimíle ¿lli,quodeft maximum paríter &í mínimum.
. Cap. ... XV; .
-, ’, •
...........
ícdíctt Plato ín epiftolisâapud omnium regem cGda effe,& illius gratía oninia,eum¿£ caufam bonorft omniúm.Et poft pauca. Humanus enim animua
a
j affedat qualia fint illa íntellígere,afpícíens illa cognata genera, quoru níhíí
fuffícíenter fe habet,fed ín rege ípfo nihil talemtiqs bene íbí fcribiqhoc tene­
ri debere fècretum.Non enim abfqj caufa,nominat primum principium, omnium
regem-Omnis enim Refpublica,per regem,& ad ipfum ordinata,& per ipfum regitur,S¿ exiftit.Quæ igitur in Republícareperíuntur diftínda,príorirer& confundi
ín ípfo funt ípfe,S¿ uíta,ut addít Proclusxduces,comí tes,milites,íudíces,leges,menfuræ,podera,ô£ quæcp talía,omhía funt iri rege,ut in publica períonaiín qua, omnia
Sofliint effe in República,ada exíftuhtípfe. Lex eius in pellibus (cripta eft,ín
:x uíua,& íta de ómnibus,quorfi ipfe audqreft,0¿ ab ípfo Ómnía habenqquæ
lîabent tâm effe,quâm nome in Republica.Bene Aríftoteles,in fimílí ipfum princi­
pem nomínauít,ad quem omnis exercitus eft ordinatus,tanefj ad finem,& à quo ha
bet exercitus,quícquíd eft ♦ Ecce,ficutlex (cripta in pellibus mortuis,eft lex uíua in
principe:fic in primo,omnia funt uita,tepus in primo eft gternitas?creatura creator*
...
Cap.
XVI» ,
......
Icebat Auerroisin n.Metaphÿfîcæ,omnes formas,effe adu in primo motore.Et in n.Metathyficæ,quomodo Ariftoteles negando ideas Platonis»
ponit ideas & formasen primo motore.ldem Albertus,in commentarijs
fuperDionyfium,aflerit*Aitenim,Ariftotelemdicere,prima caufam tricaùfaïem,fcilicet efficientem,formale,& finalem.Formalis eft exemplaris: quodeg
ad illum intelledum,non rep ræhendat Platonem.Verum eft aute, quod Deus om­
nium in fehabet exemplaria,exemplaria autem,rationes funt. Nominat autëTheo
logi,exemplaria (eu ideas Dei uoluntatemxquoniam ficut uoluit fecit, aitProphe/
ta. Voluntas autem,quæ eft ipfa ratio,in primpiritellèdu,benè dicitur exemplari
ficutuolutas in principe,ratione fulcita,exemplar legis eft,quod enim principi placuítjlegíshabétuígorem.Neq? hæcomniaquæautPlato,aut Ariftoteles,aut alius
quifquam dicit,aliud funt,quam quod tibi Beryllus &C aenigma oftendiidcilicet ue/
ritatem?

N

íto-

Arifotcla*

Auerrois.
Alberis

Dc
Beryllo
Cap. XIII.J

271

Libellus.
í

!

'

(

.

‘

.

.

’

’ '

“

«f

ritatem,per íuam fimilítiídínem,omníbus tríbüeré efl¿. Sic Aíbértus, ubi Cuprâ af- A^erí*s
ftrmatdicerisiOportetaIiquomodofateri,quôdâprimofluatin Omnia,una forma,
quæ Gt fimilitudo eflentiæéius,per quant omnia eflè ab ipfo participant <Ec atten­
de,quod Ueritas quæ eft id,quod efle potèft,eft imparticipàbilis:fed ínfimílitüdíné
ilia,que poteft fecundùm magis Síminus recipi,fecundùm diípofítíonem recipíeh
tis,eftcommnnicabilis. Auícebron ín libro fontis ùitæ,dícít,uaríam reflexionem
entis,caufare entium diflerentíanuquoniamuítamaddit,una reflexio fuper ens,ins tócBwl
telleâum,duæreflexiones.Qi;iômodohoccapipôfsitinæc
y
nigmate,ïta udis ¿magínarí.Efto ígítnr,qnód a b, fit linea fi- ------ ----------milttudínísuerítads, interprimam uericatem ÓÍ ipfum a ni- ,
--hil cadens:b uero'finis fimilicudinis circa nihil: 8i fuper c, a—
ipfum b moneatur,motu complicatorio ilerfùs a,figurànS
A
motum,quo Deus uocat de non eflè,ad efle. Tunc linea ab
eft fixa,ut egreditur à principio,ut eft a c:Sí mobilis,utmo- a—
neturfuperc,complícatone uerfúsprincipium., fnhoemoo
tu,cbcumca,caufatuaríos ángulos, Sí c b eft per motum,
differentias fimílitudinis explicans .Primo ín fimílícudíne mi
ñus forníali,obtufum angulum caulat,ípfius eíTe.Deínde iti
&
magis formali,ípfíus uíuere ». Deinde ín maximèformali S¿
acuto,ípfíus íntellígere. Acutus angulus,plus de acftíuítate
angulíjfií fimplícítate participaret fimilíor primo principio.
Et eft in alrjs angulís/cilícet uítalí, Sí ípfius efle, fie uítalís ín
ángulo ípfius efle,Sí quæfunt mediæ differentiæ,ipfius efle,
Sí uíuere,acípfius íntellígere,quxexplicari poflunttfic ín a
e
ænigmateuídebís. A b ením, fimilitudo ueritat¿s,ommaín
fe coiidnet.qaçpoflùatcxplicari,8Î per motum,fit ex/
plica tí o. Motus autem quomodo fíat, ubi fimplex ele- r
mentum, de fe explicat elementatum, fícat præmifi,in
ænigmatefiguratur. Simplicitas(ením elementalis,eft
■B
ex mobdí Sí ímmobílkficutpríncípiunaturale, eftprtn a"------- *
e
cípíum motus Sí quietis. Vnde dum intelledus condi­
tor, fie mouet c b,exemplaria quæ in ft habet explicat,
ín fua fimílítudíne.Sícut Mathematicus,dumlineâ pli- <
catín triangulumtipfum triangulum,quem intrâfèha^
B
bet in mente,explicat motu complicaçionis.Vnde ha/
bes,lineam a b,imaginari deberecommunicabileue- r
¿b
ritatem,quæ eft incomunicabilis ueritatis fimilitudo,
per quam omnia aera,funt uera,Si non abfolut^ut ue
ritatem,fed ut eft in neris. Experimur ante, ipfum efle B w
h
e
uerorum in trino gradUjin eo quod quædam funt tan­
tum,alia uero,ueritatis geftant fimpliciorem ffirillitu- /
dinem,quorum efleeft uigorofiustquia eo quod funt uiuunt Alia adhuc fimpLciorem,queeo ípfo quôd funt,uiuunc ciintelliguntElTe autem, quanto fimplicius:tart
tó uígorofius Si potentius.Ideo abfoluta fimplicitasfcuueritas,eft omnipotens»
, Cap. - XVII» ■ ■■■ •'
Dhuc alio ænigmateper doârinam,ut ad minima reipiciamus,qu5doma^
xirna inquirimus.Vnflceumonas,eftfimplicius punclo.Puncfti igiturindi
uifibilitas,eft fimilitudo índíuifibilítatís».ípfius unius. Eftoigitur,quód
unum fi t ut indíuífibílís Si incommunicabilis neritas > quæ fe uultoftendcz
re Sí c°mmunicare,per fuam íímilítudínem:6í unum fe fignat feu figurat, S¿ oritur
puneftum. Pundum autem communi cabilís indiuífibílítas,in continuo non fie
unum.Sit igitur pundnm communicatum,modo quo communicabile eft,Sí habe,
tur corpusmam pundu eftíndíuífibíle>omni modo efíendico tinui QC dímenfioms\
Modi

A

271

Modi autem effendi cotinuhfunt linça,foperficies,& corpus.Modi autem dímenfionis,funt longum,latum,ó¿ profundum .Igitur línea,participat indíuifibilítatem
pundi,quiaeftíllinealitefindíuífibilíSílineaenÍrninnonlíneampartírínequít.Nec
eft diuifíbilís,(ecündumlatum 8¿ profundúm.Superfícíes participat índiuifibilí ta/
tem pundi:quia in non Íuperfíciem,ímpartíbilís.Nec eft díuifibilís,fecundum pro
fundumjquia nec fit corpus.Et corpus participat pundi ¿ndíuifibilítatem:quía in
non corpus,partiri nequit,fecundSprofundum díuifibile.In indiuífíbítate pundi,
complicantur omnes illae indiuifibilitates.Nihil igitur repetitur in his,nifi explica/
tío indiuííibílitatís pundi. Omne igitur quod repetitur in corpore, non eft nifi
pundum/eu fimilitudo ipfius uníus.Et non repetitur pundum, abfolutum â cor/
pore,uel fuperficie,autlinea:quia eft principiumintrinfecum,dans indiuifibilitatc.
Linea autem plus participat,fimplícítatem pundi,quàm fuperficíes,fuperficíes,
quám corpus,utpatuít.Dehacconfíderatíonepúndi ó£ corporis>ceeleua5ad jGmi>
lítudínemuerítatís&uníuerfijÓCinclariore aenigmate,facies didorum coníedutS*
Cap. XVIII.
Ecipias ueraciorem conceptum ex homine,qui omnia menfurac.ln homi­
ne eft intelledus/upremitas rationis,cuius efle,eft â corpore feparatum,
& per fe uerumtdeinde eft animatdeinde naturatac ultimo corpus.Anima
dico,quæ animat dat eflè animale.lntelledus uerô qui non eft communícabílís,autpartícípabilís,propter ffiamfimplicem uniuerfalitatem & indiuifibifitatem»fe infua fimilitudine communicabilereddit,fcilicet in anima.Cognitio enim
fenfitíúa animar,oftendítfeíímílitudínem intelledus efle.Per anima, intdledus (è
comunicat naturae,& per natura corpori. Anima in eo,quod fimilitudo íntelledus8
fentít líberéjín eo quod eft unita naturç,animat.Ideô per natura anímat,per fe,fen*
tít Quæ igitur anima operatur in corpore,medio naturae,illa contradé operatuuficut cognofcitiua,in organo,contrade fecundum organum.Refpiciamus ergo adi
corp lis,& omnia eius membra formalia,ÔC ad cuiuslibet legem flue naturam,uirtu/
tem,operationem,& ordinem,ut fit unus homo:& quacunque reperimus explicite
illa reperimus in intelledu,ut in caufa,audore,& rege,in quo omnia funt,ut in cau­
la efficíente,formalí,8¿ iínali.Omníaenim anteríoriter ín potentia effedíua funttficut in potentia ímperatorís,funt dignitates & officia Reipublicç. Omnia func,formalícer in ipfo,qui omnia formamur formata in tantum fint,inquantùm funt eius
conceptui confbrmía.Fínalíterfunt omnia in eo,cum eius gratia fint, cum ipfefit fi*
nis,& defiderium omnium.Nihil enim omnia menbra appetunt,nifi unions infepa
rabilem cum ipfo,tanquâ cum fuo principio 8¿ bono ultimo,Qc uíta per en ni. Quo­
modo autem anima,que eft fimilitudo intelledus,ín fe omnia uiuíficabilíacomplícet,&uitam omnibus,medio naturae communicet,& quomodo natura fit omnia,uc
inftrumentum co mplicans,S¿ in fe,omnem omnium membrorum motum & naturam,præhabens:quis fufficienter enarrabitutflntelledus medíante fua fímílítiidíne
quæirihomineeft anima fenfitíúa,dirigit naturam ,8¿ omnem naturalem motum9
ut omnia fuo uerbo,feu conceptui,fiueuoIuntati,conformentur*Sic¿nuníuerfo(cúí
prsefídet conditor íntelledus)níhil penitus reperítur,nífí fímilítudo,fiue conceptus
ipfius condítorís.Sícutficondítoríntelleduseflet uífus,uolens fuam uírtutem utdéndi oftendere,omneuífibíle,ín quo feoftendat concíperet:eo ipfo íntra fe omne
uífibile haberet,& ad conformítatem fingulorum uifíbílín ín fuo conceptu exíftentíum,cunda uifibilía formaret ♦ In omnibus enim uífibílibus, nihil reperíretur,nifi
conformítas, &ideó fimilitudo ipfius conditoris eorum,intelledus^
Cap. XIX
Aria ualde ponunt fandi,8¿phílofophí,aenígmatá. Plato in libro de Re/
pubiích,recípit(olem,ôi eius attenditin fenfibilibus uírtutem, & ex conformitate illius, fe eleùatad lucem intelligerçtiæ, intelledus conditoris.
Quo paradigmate,magnus Dionyfius eft ufus.Nam utique ænigmà eft
gratunijob coiffiormitatem3lucis fenfibilis ÔC intefligibilis.Albertus^nigma redi/
tudinis

R

Sol,
^ny/!Ȓa
Albertos,

De Beryllo

V

Libellus.

27}

tudinis recipit,ac fi linealis reditudo daret eflè omni ligno,quæ in nullo uti eft,po­
teft participari,^ manet ímpartíbilís & abfoluta. Varie autem in con tra ¿io efle,fcilicet ínfuafimílítudíne,in quolibet ligno participaturtquoniam in uno nodoiè, in
alio íncurue,6¿ ita de infinitis díftérentijs.Etíam caliditatem fingit abfoluta,^ quo GOiw.
modo omnia calida,illius fimilicudinem participant,^ habent eflè fuum ab illa,fic
conceptum facit,de conditore intelleâu,^ creaturis.Ipnnmerabdes modi poflimt
concipi,multosalios indodaignorantia,& libellis alrjs poíutSednullus praectfisfimum attingeteppteft:cumdiujnus modus fit fuprá omnem modum.Et fi appli­
cas oculare,dC uides maximum pariter^ minimum modum,omnis modi principium,in quo omnes modi coplicâtur,8< que omnes modi explicare nequeunt: tu c fa­
cere poteris, dé díuínó modo, ueríorem fpeculatíonem,
Cap^ XX
íceres forte uífum Berylli,prxfupponereeíTentíam3recíperemaíus & mí- Exalfenís;
nus, alioquí per maximum pariter Sí mínímum,non uideretur eius princí
píum.R.efpondeo,quod quamuis efléntía fecundum fe,noriuídeátur ma­
gis & minus recipereitamenfecuriduni cómparát*íonem,ad efle & a dus
proprios fpecíeí,magis minus participat, fecundum difpoíítionem materie reci/
plentis,adeo ( ut dicit Auicenha) quod in quibufdam uídetur Deus in hominibus
qui díuíuum habent inte!Iedum,&operationes.Nec hic modus Berylli,penitus fu
ítabfeóndítus Ariftótelí,quí fgpé/lifcurrít,reperiendo primum per hoc argumen- Aftfotdcs.
itum.Vbi reperitur participatio unius,fecunda magis & minus,in diuerfis: neceflè
eft deueniri ad primum,in quo ipfum eft primunuut de calore,qui in diuerfis particípatur,deuenitur,adígnem,ínquoprímumeft,utínfonte,á quoalia omniacalorem recipiunt.Sic Albertus,ilia regula utens qugrit primum,in quo eft ratio fonta- AlbeM
Iis entis omnium entitatem participantium,fie ÔC principium cognofcendi, ubiica
dicit:cum intelligentia,anima rátíorialís,6¿ fénfitíua,communícent tnuirtuce cognofcendiioportecquod recipiant hanc naturam ab aliquo,in quo eft primo ficut in
fonte-& file eft DeusJm pofsibile eft autem,quod æqualiter recipiant ab eo, quia
ficellent æquè propinqui principio,& æqualisuirtutis in cogriofcendo* Vnde pri­
mo recipitur in intelligentia,quæ habet tantum de eflè intelligentiæ,quantum participatdëradiodiuino.Similiteranimaratiorialisjtantumparticipatde uirtute cog
no fcititïà,quan tum capit de radio iritelligentiæ,licet obumbretur ín iíla.Síc ani­
ma feriíjbilís,participat de cógriítíorie,quantum imprimitur in ipfa,radius ratioqa>
lis aniniæ,licet obumbretur in ípfa.Sed fenfitíúa,eft ultíma,qug non influit ulterius
uírtutem cógnofcítíuá.Sed ut anima rationalis,non influit ín fenfummifí fibí fit co¿undus:fícnec primum,influítín fecundum,nifi eíconíundum.Nonincelliga$,ín¡
tellígentiámcreareanímas,autanímamfentomfedquod radius in primo horumá
fapientia aeterna receptus,eft exemplar,8¿ quafi femínale fecundi. Et quia radius
Ífte,fempehecipítur,inuírtutémínoratus:ídedaníma,nonrecipítTadium,fécLÍndíi
cfléintelligíbile,necuegetabilís,abanímafenfitiua,recípítradíumcognítíuum.De
f-<
inde magnus Albertus,inaHegads commentary,afsimilatíllum díuinum radium,
‘ '*
illuminantem naturam,cógnofcitíuam radío Solisíquíin fe confidemus, antequñ
fubintret aerem,eft uníuerfalís S¿fímplex,6¿ín aere recipitur ín profundo ípfú pez
herrando,& penitus inumínándo.peínde recipitur írí íuperfícíe,ín corporibus tèr
míñatis,úbí íecundúni uaríam dífpofitíonem,uaríos caufat colores,album
clara,1
fi èft fuperficíes claramígrum,fi obícuraíóf medios colores,fecundum difpoíitíone
medíam.Síc principium primumdcilicetfapientia Dei,(eu díuína cognitio, quæ eft
eíTentia Dei, manens
incommunicabilis radío fuo(quieft una forma cognofçi/
tiua)fehabet:quoníamquafdamnaturas íllum¿nat,utcognofcant flmplícés quiddi
cates rerum.Et h£ccognítío>eft fecundum maximum fulgor em,qui poflibilis eft re
cipi in creatura>& hoc ín intelligenttjs.In alrjs reperitumibi non operatur, talé cog-.
hítíonemfímplicíum qu¿ddítatum,féxmíxtarum cum continuo &C. tempore, iicut
iri hominibus Jbi enim incipit cognitio á feafibus3ided oportet, quod conferendo
¿
urium.

D

274

De Beryllo

unúrnadakerum,perucníatad fimplex intelligíbile. Quare ïfaac dícébáhquod ra­
tio orí turbin umbra intelligéntiæ,6cfenfus,in umbra rationis, ubi occSbit cognitio.
Vnde anima uegetabilis,oritur in umbra fenilis,& non participat de radio cogno/
fcítíuoiítaquodpofsitreciperefpeciem,S¿ab appeñdictjs materiæ feparare,utfiat
Áuitfflia.
fimplex cognofcibile.ALïicennauerô,fufcipitænigma in igne,& uario eius effen»
IgMÍJ.
di modo abæthetedeorfum,uicpquô in lapide penitus obumbretur.
Cap. X5CI»
1 omnes,& quotquotuídi (ctibentes, caruerunt Beryllo. Et ideo arbitror,
Dícwyfwí.
ft conflanti perfeuerantia,fecuti fuiflent magnum Dïohyfium:clariùs uiExfenteru
diÎlènt,omnium principium, ate^ commentaria feciffentin ipfum, fecun­
tía»
dum ipil lis feribentis intentionem.Sed quando ad Oppofttoru cohiumftio
nem perueniunt,textum magiftridiuinfidifiuniftiuèinterpretantur. Magnum eft
polfe fe Habiliter in coniundiione figere oppofi totum.Nam etfi fciamus ita fieri de
bere,ta men quando ad difeurfum rationis reuertimur,labimur frequenter,bc uifio
nis certifsime nitimur rationes reddere,quæ eft fiipra omnem rationem,& ideó tue
cadimusdediuimsad humana,& inftabilesatque exiles rationes adducimus.Hoc
Plato in epiftoliSjUbi de uifione primae caufe prçmifit,omnibus accidere aftruiuTtl
ígítur,fi uolueris aeternam fapientiatn,fine principia cognofcitiuumuidere,pofito
Beryllodpftim uideas,p er maximo pariter & minima, cognofabile. Et in ænigmate,quemadmodu de angulis,inquire,acutas formales fimpiices, €< penetratiuas na>
turascognofcítíuaSjUtí angulos acutos,alias obtufiores, & demum obtuiifsimas^
uti obtulosangulos.Et omnes gradus uenari poteris pofsibiles
quemadmodft
dehocficdixijita de quibuscunœiic fe habentibus.
Cap. XXIL
<
.
.
Vbitas fortafsis, quomodo uidetur principium unitrintim. Refpondeo$
Omne principium eft indíuífibdé,omni diuifione fuorum efteduum,feu
principiatorum.Primum igitur principium,eft ipfa fimplíciísima atep perfecftifsimaindiuifibibtas.In edentia autem perfedifsimçïndiuifibilitatis,ui
deo unitatê,quæ eft fons indi uífibilítatis. V ideo aequalitate, quæ eft índíui ii bili tas
unitatis,& uideo nexum,qui eft indiuifibilitas unitatis & çqualitatis. Et capio ænigma,intueor a cb angulum,et confideroc pundum,pr»mum principiftanguh.et
lineasca,ôf c b,fecundum principium cpundfiim,principium eft unitrinum* nam
eft principia c a hneæ,quæ eft linea immobilis, & lineæ
__ ________
,
c b,quæeft linea differentiarum formatiua.Et uideo c a’
'
b
pun(ftum,utriu(cp nexum, S£ quod c,pundum eftimi &
müm,ó¿ proximum principium angulófcilicet princi­
pium. fimul & terminus angulidnciptt enim inc pnefto,
ôfin eodem terminatur.Dum igitur intueor inc unitric ■
num principium,uideo ipfum ene fontem, unde primo
emanat unitas feunecefljtas,omnia uniens ôiconftrinz
gens.Deinde uideo ipfum principium>unde emanat aequalitas, omnia quantumcune# uaria formans feu adaequans,quocuncp motu hoc fieri oporteat.Sic uideo ip
fume principium,unde emanatnexus conferuatio,omnium conftridorum æ
formatorum.Videó ígítur,ípfum principium fímplícifsimum, unitrinum,utfua indíuífibílitasfit perfedhfsima,ôc r f t omniumcaufa, quæin fua indiuifibihefíentia,íí/
ne trina indiuifibilitatejubfiftereneqiieunt.
Cap. XXIIL
EtigeruntPhíloíophíhanctrínítacem,quam uidemnt in principio efie,a
Exalíciiíscaufatoad caufam afeendendo » Anaxagoras, 6¡f ante eum Democritus,
Aw«MgiW.
Abderices(ut
uult Ariftoteles)fuitprimus, qui intelleduale uidit principi
Demzcrülts*
um Qiiem Plato extulit,eius libros fæpiisimé legens,quia uifum ipfi fuit,
Plato.
quodmagiftrum inueniflet Etquæ.Plato de eodiciqilla âf Ariftoteksdpfe enim.
AnaxagoraSjtàm Platoni quàm AríftotelíjOctilosaperuítrVífus eft autemuterque,
. ’ " ........
hoc

t/
Libellus»

■ -

27 f

hoc principiumjper rationem reperire.Et Plato prinapt’um,aquo omnia condita,
nominat: conditorem intellecftum,& eius patrem Deum>ac eundorum caufam.Ec
¿ta primó apud primum,omnia efledixiqut funt in triplici caufa ,efficienti, formali,
;
& finali. Secundo dixit,omnia efle in conditore intellecftu, quem primam dicit Dei
creaturam,& aflerit generationem eius,á primo efle,quafi nlq à patre. Hunc intellecftum,quem etiam facræliteræjapientiam ab initio, &C anteomnia faecula creará,
& primogenitam omnis ereaturæ,nominant:dicit conditorem,quafi inter caufa m,
& caufata fenfibilia,mediatorem,qui exequatur imperium, feu intentionem patris.
Tertio uidiqper uniuerfum diffundi fpiritum feu motum, cundia quæ in mundo fôt
conedentem Sfcohferuantem. Apud igitur Deum omnia uidit primô,modp eflen
di primo ôf fímplícífsímo,ficutomnia font in poteftatc effe(ftiua,0i omnipotenti.
Secundotuidit omnia efle,ficut in execiKore impenj fapientifsimo.Et hunceflendi
modum,uocatfecundum.Tertio uidit omnia efle/utin infttumento execucoris,fci
licet in motujnam per motum^quæ fiunt,ad dfedu producimturJEt hunc eflendi
modum tertium,animam mundi nominauit Ariflotelesjicet no utat terminis illis.
Idem uidetur dicere quo ad Deum,fcdicet,quodomnia apud ipfum,fint ut in caufa
unitrinâ,quodqùodômnesformæ,fintinin£enigentiamotrice cœli,fîOnmotuanfi
mato anima nobili Jpfe aBt íntellígéntías,plenas formis,multiplicar, fecñdóm muí;
títudínemorbium coeli:quiaeasdicitmotricesorbium>Tame fecundum regulam
fuam,ad omnium íntellígentíarum monentium primam,fcilicet ad primum motoreni,nèceflàrío deueniri oportere oftendit. Et hunc nominat principem, (eu prima
intellecftum.Plato autem, confiderans multitudinem intelligentiarum,uidit Intelledum,cuius participatione, omnes intelligentiæ.font inteiligentiæ, Èt iquia ui­
dit primum Deum,abfolutum3fimplícifsímum,ínparticipabiÍeéC íncómmünicabilepríncípíum:ídeócommunícabilemínteIIetflum,<nDíjs multis feu intelligentqSj
uariê participatum & communicatum, arbitrabatur primam creaturam. Ita etiam
anima mundi,quç in omnibus animalibus,comunicabiliter participatur îanteom*
nes animas,quafi in fua prioriter omnescompiicantur,utinfuopnndpio3eflecredidit.De his igitur tribus eflendi modis prioriter,quomodo fortiahttii nomina fatorum,irido<ftaighorantiamemorfum }quædam dixifle. Solum autem notes ,noii
efle neceflarium, uniuerfalem efle creatum intellectum,aut uniherfalem mundi ani f* /
mam,propterjpatticipationem,qug Platonem mduit.Sed ad omnem eflendi modu
fuflncitaburide,primum principium unitrinumtlicet fit abfolutum,& íuperexaltatum,cüm non fit principium contrada,ut natura,quæ ex néceflitate operatur,fed
fit principium ipfiüs riaturg»Et ita fupernaturale,liberum, quod uoluntate creat om
nía.lllaueró quæ uoluntate fiunt,in tantum funt,in quantum uokmtati conforman
tur,QC ita eorum forma,eft intentio imperantis.Intentio autem,fimilitudo intenden
tis,qU£ eft communicabilis SC receptibilis in alio.Omnis igitur crea tura,eft in ten tip
uoluntatis omnípotentis.IftudignorabanqráPlato quâm Ariftoteles: aperte enim; .
uterquecredidit,conditorem íntelledum,exneceffitatenatiira>omníafacére >8¿ ex>
hoc omnis eorum error fecutus eft.Nam licetnon operetur per accidens, ficut ig- Âr/Jc^wnís per calórem, ubi bene dicit AuicennaCnullum enim accidens, cadere poteft,in- Aiiicenrtit
eius fimplicitatem)
per hoc uideatur agereper eflèntiam mon tamen propterea atcen
«git, quafi natura,feu inftrumentum necefsitatutn, per fuperiorum imperium,fed
per liberam uoluntate, quæ eft deflentia eius.Bene uidit Ariftoteles in Metaphy/
fica,quomodoomniainprincipioprimo,funtipfum:fednon attendit,uoluntatem
eius.non effealiud,aratione eius,deflentia.
. Cap. XXIIIL ...
t
■
Vomodo autem Plato,habuerit de unitrino principio conceptu,
quâm
n
jfcproplnquead modum noftrum ChriftÎanæTheologiæ:EufebtusPâpbili,
I
Bin libro de præparationeEuatigelica,ex libris Numentjjquifecreta Pla tonis côfcripfit,6¿Plotini,atqueah'Orum,coÍlegit.Ariftoteles etia,ín fua Metaphÿfica,quâipfeTheologiâappellaumultaconformia ueritati,ratione
S 2 often-

276

Dc Beryllo

oftendit/cilice^pdmurn intel!edueflepenitus in adu^quíiéipfô intellígítj ex quo
ExaHcnís. deledlatíofunima.Hocquidem 0¿ Th eologinoftri dicunt,intellecftum illum dim>
Externen- num,fe intelligendo de fe ÔC Tua effèntia S>¿ natur a,generare inteUigibilem fuijpfius
ta‘
fimilitudinem adæquatifsimam .Intelledus enim generatuerbum,in quo eftfubftâ
tialiter,-Sc ex hoc prgceditdelecftatio,in qua eft generantis 3¿ geniti confubftâtiaïi*
tas. Veruntamen fi de hoc principio,cuuis habere omnemi poÏÏÎbilem fcientiam,co
fidera in omni principiato,a quo eft,quid eft,& nexum,& per ipfum Beryllum, maximi pariter minimi príncípíatí,réípice in omnium principiatorum principium*
In ipfo princjpiOjpcrfedifsimcmodo diuino reperies. trinitatem principium fimplicifsimum,omnis creaturæLinitrineÆcattende,meinfimpliciconceptu principi*
ati,trinitate unitatis eirent;æ,exprimereperquodeft,d<f quod eft j & nexum,quae ia
fenfibili fabftantia cornuniter nominatur forma,materia, &copofixuiut in homine
animâjCorpuSjô^uttiufqjnexus.
Cap. XXV.
RîftoteIes,concordandoomnesPhilofophos,dtc€batîpnnc/pia,qU2:fub*
ñantiae ínfunxsefle contraria,tría nomínauítprincipia, materíafn, formá3
6¿priuationcm.Arbitroripfu,quamuis fuper omnes dilígentiísimus aiqg
acLitifsimushabeatdifcurfor,atcpomnes,in uno maxime defeci fíe. Nâ cum
principia fine contraría,tertium principium utiqj neceflariii, non attigerunt,& hoc
tdeojqaiacontrariajfimulineodemjcoinciderelnon putabant pofsibile,cum fe ex­
pellat Vnde ex primo príncípío,quodnegac,cótradicftoría ftmul efleueratipfc Phi
lofophus oftendit,fimiliter contraria,ftmul eflenon poffe. Beryllus nofter acutras
uiderefacir,utüideamus,oppofitaïnprincipioconnexiuo,ante dualitatem, fcilicet
antequam fint duo contraria,ficut fi minima contrariorum inderemus coïncidera?
Î)Uta,minimum calorem & minimum frigus,minim am tarditatem,ôf mínímamueocítatem,S¿ita de omnibus,uth£C fint unum princípíum,antedualícatem utríuft^
liJffííefflí. contrarípquemadmodum inlíbello,de mathematica perfeccione,de mínimo arca
¿bewíiírf perminima chorda,quomodo coincidantsdíxi.Vnum ficut angulus minime acutus*
fefiíjw.
& minimèobtnftïs,eft fimplex angulus redus,in quo minimacontrarior angulorfà
comcidunnantequam acutus & obtufus fine duo anguli: ita eft de principio con­
nexionis,¿n quo fimplícítercomcíduní?mímma contrariorum. Quodfi Ariftotefc»
principium ,quod nominatpriuarionem, fíe intellexiflèr, ut fcilicet priuatio íft pria
príncipium,ponens coincidentiam contrariorum,^ ideo príuatum contraríeme
utríufq^taQquam dualftateiibquaeín contrarijs eft neceflaria,procedens:tuncben¿
uidifleuTímor autem^ne contraría íímul eídem ínefíc fateretur, abftulit ei ucrítaxe,
tllius príncípíj.Er quía uidít tertium principium neceflaríum,&effè debere priuatio
nem:fecícpríuatíonem,fine pofitioneprincipium.Poft hoc non ualens benè euade
re,quandàm uideturinchoationem formarum,in materia ponere,quæfi acutefnlpi*
citur,eftinrenexus,dequoloquor.Sedficnôint€llïgir,necnominat.Etob hocoês
Phííofophfiad ípírítum,quí eftprincipium connexionis, &Í. eft tertia perfona in diuinis fecundum noftram perfeexam Theologiam non actigeruntdicet de patre 0¿.
lio^piærifcp elegarer dixerint,maxime Platonicien quorum libris,fancius Augufisnus,Euangelium loannis Theologi noftri,in principio erat uerbum, ufep ad nome
loannís BaptiftaCjóf incarnitionem4(erepenfle fatetur. Ia quo quidem juuangehoa
de Ipititufan&o nulla fit mentio*
Cap. XXVI,
Mrÿtfdr/*
'v Portet naide hæc quç dixi,de hoc tertio notare príndpio.Dícít Adftotelo
g
1 &bene:principia efle minima&indsuifibilia,quo ad magnitudinem qvS
JFtitatis,maxima quo ad magnitudinem uirtutis.Vndeneq; forma eftdíuiíb
bilis neq? materia diuifibilis: qui a no eft nec qualis nec quanta, neqj nexus
díuífibílís.Eftetíaígifqu»íniftísfubfiíiír,eftíndíuif¿bilís:8¿ quia intellecftus nofter*
qui non poteft concipere fimplex,cum côceptum faciat in imaginatiohe,quæ ex fea
fenfíbilibus fumítprincipio,feufabieÓú imaginisfuæ feu figuranhinc eft quodintelkdus eflentia rerum concipere nequit» Videt tamen eam fuprà imaginationem

A

Libellers.

277

8¿ conceptum fuum,índíuifíbilem tríníterfubfiftere.Vnde dum fícattenté aduertit;
uídetfubftantíácorporalem,ur fubftantiarn!ndíuifibílem,fed per accidens diuïft/
bilem.Ideo dumdiuídítur corpus,nodiuídítur fubftantia:quianon diuídítur in no
corpus,autín partes fabftantíales,fcílícer formamjmateríam,^ nexum,quaé magís
proprie dicuntur principia,quam tres:quia efletdíuídereindíuífibdeabíndíuífibiíí,
ficut puncffum à pundo,quod non eft pofsibilejfed continua diuídítur in cÓtínua;
poteft enim eius fubiedum fcilicet quantitas recipere maius minus.Pofie autem
aiuidi,uenitabindinifibilimateria,quænoeft indiuifbilis propter unicatem,ut for­
ma,feu paruitatem,ut nexusffed propter infirmitatem ficut nondum ens. Ideo dum
eft ens per formam,quæfe ei ualdè immergit, & fit multum materialisiCuc propter
materiam diuídítur quantitas.Vnde per ænigma poteris differentias talium forma/
rum inueftigare,quæ funt multùm materiales ímmerfe,ó¿ quæ minus,& que nal
de fimplíces.Et quoniâ omnis corruptio,mutabilitas,& diuifio eft â matehaxftatmi
uídebís caufasg¿dpratíonum,8¿ corruptionum,^ quaecp talia.
Cap. XXVIL
...
Riftoteles quando Politicem confcribere propofuit, ad minimum tâm Àrfâtelesï
□economices quâm politices fe contulit,& in illo mínimo, quomodo maxi*
mum fe habere deberet,uídítidicens lie in altjs fimiliter faciendum. In meta/
phyfica autem dicitcufuum & reeftum in natura contraríarfiquare unum no
poffè conuerti in aliüddnprímóprób¿díxítí& puto quod fi quis maxima quæcûq?
feíre quaéfierítj¡0¿ ad mínimum oppofitorumíe conucrterit:utícp fecrcta feíbilía
ínueftígabítln fecundó,de curuofi¿ redo, non beneconfiderauiuNamopponun*
tur,&unumeftutriufcpmintmum.Ipfeforcêhæcficdixit:at ignorantia fuá de qua­
dratura circuli,cuius mentionem fæpéfacitexcufaret. Habes autem fuperius prin­
cipium efle índiuifibil e omni mó do,quo diuifio eft in •principiatis, Principia ta ïgit
contrarié díuíduntur,habent principium eo modo indiuifibilefideo contraria eiufdem funt generis.Facies tibi fcíentíammedíante beryllo,ænigmate,de principio
oppófítorum,6¿differential deomnibus circa illa attingibihbus. Sic generaliter
de fcïentia per principium fcíbilíüm,6¿differentrjs eorumtuti in fimilí audíftí fupe­
rius. Vnus eft entm in omnibus agendi modus.Sic fi forte uelis magnum DionyfiS,
qui Deo multa nomina tribuit,ampliando ad beneplacitum extendere, cum beryllo&ænigmate,ad cuiuslibet nominis principia pergas, & quid humanitus dici poteft(Deo te femper dirigente) uídebísJBtíam caulas in natura fubtihus.actinges: fci<
licet quare generatio unius eft corruptio alterius. Videndo enim per Beryllum un ft
contrarium,uides in eo effe principium alterius coritrarrpputa dum uides per maxi­
mam pariter,minimam caliditatem principium calí dicatis: non effe nifi indmifit>ile onini modo diuifionis caloris,& ab omni calorefeparatum. principium enim;
nihil omnium principiatorunupríncípíata autem prúicíptj caloris ,fonc calida ,non
eft igitur calidum caloris príncípíum.Id autem quod eft eiuídem generis,6¿ non g lídum,uídeo ínfrígído:S¿ íta ín contrarías altjs.Cum ergo in uno contrarío fit prínci Í)iumalteríus:ídebfuntcÍrcularestranfmUtationes, 8¿ commune uttíuícp contnrq
ubfecftum.Sicuídes, quomodo pafsíoxrarifmutatur in aftione,ficurdifcipulus parítur informationem,utfïatmagifter feu informator,8¿fubíc(ftumpoft paísíonemcaz
Íefadíonís mutatür in ignem calefacientem, & fenfus patitur imprefsionem fpeciei
obieciijUt fiat acftu fentíens,6¿ materia imprefsionem formæ,ut fit adhi.Oportet au­
tem ut adueftas,quando de contraftjsdicoiquornodo illa q«g funt eiufdem generis;
6i æquè díuífíbílía,denoto:tunc enim in uno,eft alterius principium^
Cap. xxvni.
.
...
idetur mihi uticp te poft hæc querere,quid ego æftime ens effe;fcilicet quænam fit fubftantia. Volo tibi quantdm poffum fatisfacefe,quamiiis fiiperi- ExaJicntë.'
ora(quædidurus (um) contineant.Anftoteles feribie, hanc quæftionc antiquam omnes indagatores ueritatís,femper quçfierunt huius diibíjfola: o
henh38^adhucquaerunhucait.lp(eautemrefoluit^iblutiorieiilius dubíj dninê fcícri
S j
tiam .

A

V

278

'^cerates.
Gradus.

Artfetelm

De Beryllo

,tiamdependere;Sdreemm quid erat elfe,hoc eft,rê ideo hoc die,puta domñ,qurai
quod ent efte dormii,hoc eíheft atcigiffeakiisimum fcibile.Dum autem circa hoc
follicitcqui ceret,etfurfum deorfumcp pergereti& reperifsetnecfubftantialem matenarn fieri,cum fit poffibilitas eilenduQuae fide alio effet,id-de quo pofflbilitaseft
fendi/uiffettcum níhil,nífi¡poffíbíle fieri,tiat:ídeo non eft poffibiiitas,de pofsibilija
te.Non ergo fit materia de aliquo alïo.necp deníhílojquía de nihilo,nihil fit* Ddnde o Rendit formam non fierit oporteret enim quod de ente in potentia fierctí& He
de materia,Be exemplificaqquomodo rotundans æs,non facit fphçram ¿neam, ftd
.quæ erat femper fpbera'íüducítur in materiam æris.CompofiiuigiC fit tantfk.forma
■ igiturquæ formataáu incompoiito,nominatquoderateflè:8<dum ipfam feparatam confpicit,nominat fpecíem.QuídautemfitiHafubftantia,quam nomiât,quodl
erar effe,dubítat;nefcít ením linde ueníat,aut ubi fubfíftar.Et an fit ípfum unum,aut
ens,autgenus:uel fi fitab idea,qtiæ fit fubftantia ín fefubfiftens. Autfi ediiciturde/
potentia materíx,6¿ fi fíe,quomodo hoc fíat.Oportet ením quod omne ens ín po>
€c¿ma,pcr ens ín a du perducatur in acftum.AAus enim nifi prior effet potêtia, quo­
modo potentia uenirec in adum? Sí ením feípfam poneret ín a<ftu,effet ín actuante
.quam diet in acfo.Etfí eft prius ín aAmerítigít fpecies,aut idea feparata 5nec hociu
detunOportcretením idemeflefèparatum,&non feparatum,cum non poísit did
quod fit alia fpecies (¿parata,ÔC alia fubftan&Xquoderatefle.Si ením alia, non eft,
quod erat eífe.Et Ci funtfpecies feparatæ àfenfibilibus,oportef illas ee,uel ut núme­
ros,nd utmagnitudines feparatas,finemathematícales formas.Sedcumillæ depe
deant à materia,ÍY fobícdfo,fine quo mathematícalia non habent efíetnon funt igtí
feparatæ*Etfinon funt fpecies feparatæ,non fint uniuerfales, neq? fcientía de ípfis
fieri poteft.Per taha multa fubtilifsimedifcurrinnec fe píen e,utuidetur figere potuft,propter dubium fpecieruty ôf idearum.Etiam Socrates íuuenis,<3¿ fencx,utProcius dici t,de hocdubitauiutamen magis elegit opinionem,feilícet ¿¡d quamuis fint
alique fiibftantie firparatç à materia,tamen fpecies no funt feparatæ fiibftantiæ:ficut
necípecies artís7cílícetdomus,ttóhabetcfi¿ fubftantialeà maceria fe pa ratum. Sed
quæftionem illam iæpiùs mouens,femper efte difficillimam conclufît
Cap* XXIX
TT"”’*1 Go autem attendo,quotnodo,ctfi Aríftotelcsrepeiifíet fpecies,aiít nerita|L< tem circa illatadhucproptcreanonpotuiiletattigifte quid eratefte, nifi ec»
g
modo quo quis attíngíthanc menfiiram,eífe fextaríumtquía eft, quod erat
eifcfoxcario.Puta,quía ficeft,utá principe Reipublicæ,utfit fexraríumqeft
confticucmn.CurautemficfíLÓÍ non aliter conftítutfi,propterea non feíret: nifi §4
demum reíokitusdiceret,quodprincipiplaaift,legis uigorem habet.Etita díco cu
iapicntetquod omnium operum Dei nulla eft rationed cur coelum coelum, & terra
terra,S¿ homo hornopiulla eft ratio,nifi quia fic uoluit,qui fecit-Vkcrius inueftiga. re,eftfatuum(u£ in fimííidícít Aríftoteles)uelíe inquirere primi principi} quodlibet
eft,udnoneft^demonftrationem»Seddum attente confideratur, omnem creatu/
ram nullam habere eflendi rationem aliunde,nifi quia ficcreata eft,quodcp uoluntas
creatoris fit ultima cftendi ratio, fitq? ipfe Deus creator firnplexintellectús3quí peí
fe creatjita quod uoluntas non fit nifi intelle’dus feu ratioyimd fons,rationum:tunc
dareuidetquo modo in quod uoluntate fadu eft,exfote prodtjt rationis.Sicutkx
imperialis non eftnifi ratio imperantis,quæ nobis uoluntas apparet
Cap* XXX.
ft igitur,ut accedamus propiùs,adhtic confiderandum,quomodo nofter intel
ledos (hum intdledum ab imaginatione,ad quam continuatur,nefeitabfol
uerc.Etideoinfuisintellecftualibus conceptibus,qui funt mathematicales,
ponit figuras,quas ímagínatur,utfubftanciales elfe formas,et ¿n illis et nume
ris íntdleAualibus,ponit confiderationestquía illa funtfimplíciora quam íenfibilia :
quía íntellígíbiles mateiiæ.Et cum omnía¿hauríat perfenfu: ideó m íftis íübtilibus,
incorruptibilibus figuris,à qualitatibus fenfíbílibus abfeititís,fingit fe omne at-

E

tingíbile

Libellus.

279

tingibilepoffe,fimilitudinarie falte,apprehendere. Quare quids ponit fqbftancíale elementum effe,ut unum,& fubftantias,uc numeros,alius ut pumff umi& ita que
exhisfequuntur. Vndeeomodouidetur fecundum has intelleduales conceptio*
nes,quod indiuiftbilitas fit principium,prius omnibus.Nam eft ratio,cur unum,ÔC
punaum30¿omne princípíum,eft príncipíumifcílicet quia índíuífíbíle ,S¿ fecundé
intelleájualemconceptumjindíuífibíleeft formalius & præciiîus principia, quod
Camerinopoteft nifi negatíueattíngúfed ínomníhusdnjifibílibus attingitur,utífupràpatuiuSublata enim¿ndiuifibihtate,conftatnihil fubftanciæ manere, atcpideo
omnemfubftantiamtantùmhabereeffè,Ô£fubftàntiæ,quanta indiuifibílitatis.Sed
Ut fcíté dicit Ariftoteks:hæc negati ua de principio fcientia,obfcura eft. Cognofce- Arifateleíi
re ením ftjbftahtiam,non effe quantitatem,qualitatem,aut aliud accidcns,nô eft cla­
ra fdentía,ficut illa quæ pofitíué ipfam oftendíuNos autem oculo mentís hic ín ænigmate per fpeculum,innominabilem indíuífibilítatem,nullo nomine per nos no*
minabíli,aut nullo conceptu formabili, appræhenfibilem cognofcentes, ucrifsirnê
eamuidentes in exceflii,non turbamur atterere noftrum principium,omnem clari­
tatem,^ àccéffîbilem lucem excedere.Sicut plus gaudet,qui repperit thefaurum,ui
tæfueinnumerabilem3SCinexhauribilem,quàmnumerabilemg<confampcibiiem.
Cap, XXXI.
.
Oft hæc ad memoriam reuocemus ea,quæ fùprâdixi de intentione, fcilicea
quo modo creatura eft intentio conditorisîôi confideremus intentionem,
efleuerífsímamquídditarem èius.Nam à fimili ,cum quis nobis loquitur, fi
nos quiddítateni attingimus fermonís,non niíí intentionem Joquenas at>
tingimus.Sic cS per fehfus fpecies fenfibiles haurimus,illas quâtùm fieri poteft fini
plificamuSjUtquíddítatemreíuídeamus cumintellecftu.Simplificareautern,eft fpc
cíes abíjcere,accídentia corruptibilia, quæ non pofíúntcfie quídditatemxutiinfubtílíoribus phataímatibus difcurrendo,quafiin fermoneíeu fcríptura,ad intentione
conditorisintelledus pérueníamus:ferentes quod quiddítasreí illius,quæ in illis
fignís>6¿ figuris reí fenfibiliSjficutin ícríptura autfermoue uocalí contfnetur,eftíntentio intelledtustutieniibileiitquafi uerbum conditorisjinquo continetur ípfius
intedtiô,quaappræhêfii,fcimusquiddicatem,Ô£ quíefcimus.Eft autem incentionis
gracia,manifeftatíotfnteñdítenim,(èfíe manífeftare,rpfe loquens feuconditoríntel
îecftus.AppræhenfaigÎturintentione,cju3eeft quidditas uerbi,habemus,quod erar
Cíle.Nam quod erat éffeapudíntelledum, eft inintentioneappræhenfum: ficut in/
perfetftá domo eftintêtioædificatons ápprehefa,quæerat apud eius íntdlectum.
. •
.
, Cap. XXXII.
.
.
Cias etiam me aliti quendam in inquifitoribus ueritatis ( ut puto ) dcfecftum
reperiffe.Nam Platodicebattcirculuuti nominatur,aut definitur,pingitur, .. / ■
aut mente concipitur, confiderari poffe, quodqsexhis natura .cirçuli non habeatur.Sedqfolointellecftu,eíus quidditas,quæ fíneomníederarío fimplex,
& incorruptibilis exiftit,uideaturJta quidem Plato de omnibus afferuit.Sed nec ipfe,nec alius quem legerim,aduertit ad ea, quæ in quarto notabili præmtfi.Nam fico
fideraíTethocíreperínétutígR mentemnoftrâ,quæ mathematicalia fabricat,ea quæ
fui finit offici),ueriùs apudfe habere,quam fint extra ipfam. Pota homo habet arte
mocchanica,figuras arcis uerius habetin fuo mentali côceptu,quàm ad extra fine
figurabilesîut domus quæ ab artefit,habet uéríorem figuram in mente,quam in lig
nis.Figuraenim,qu#inlignisfit:eftmentalisfigura,idea,(eu exemplar.Ita de omnib.talibus.Sícde círculo,linea,triangulo,atq?denoftro numero,omnibus talib.
quæ ex mentis conceptu ¿nítíñ habent,QC natura carennSed propterea domus qûæ
èft in lignis,autfenfibílís,non eft ueriûs in mente,licet figura eius uerior fit ibi.Náí
ad uerum effe ípfius domus requiriturjquæfitienfibiliSjobfinem propter quem eft:
ideo non poteft haberefpeciem feparatam,ut benêuidit Ariftoteles.Vhde licet fi­
gurae, numeri,ôi omnia talia intelle(ftualia,quæ funt noftræ rationis entía,
cá^
rentnatura3fint ueriûs in fuó principio/cilicec humanó inceUedu: non ramen fequi
S 4’

P

S

28©

De Beryllo

tur,qaódpr0ptereafenfíbih'3omnia,dequoríídíéntía eft,quód fínt fenfMía ,fine
ueríus in mt elle ¿lu, quàm in íenfu. Ideó Plato non uidetur bene confideraflejquando mathematícalía quxafenfibílíbusabftrahuntur,uídítueríora ín mete,quód pro
pterea illa adhuc haberent aliud effè ueríus fuprâ inteltedlum.Sed benè potuifïet di
xiffe Piato,quód íícutfo.rmg artis humanæ funt ueríores ínfuo príncipioffcílícetin
mente humana,^ fint inmateria:fîcformgprincipii'naturæ,quçfuntnaturales,funt
ueríores ín fuo principio,cg extra JBt fíficconfideraffent Pythagorici,et quicunque
alaciare uidíflent matfhematícaIia,S¿ numeros,qui exnoftra mete procedat^ fune
modo quo nos concipimus,non effè fubftâtias,aut principia rerum fenfibílíiim jeç|
tátum entium racionís,quorum nos fumus conditores.Sic uides quomodo ea, quæ
per artem noftrá fieri non poflùnt,ueríus funt ín fenfibílíbus,cg ínnoftro intelledus
ut ignis ueríus effe habet in fenfíbíli fubftantíaíua,cg ín noftro ínteUoffu, ubi eft iri
confufo conceptu,fine naturali uerítatejíta de omníbus.Sed ueríus effè habet ignis
ínfuo conditore,ubi eft ín fuá adæquata caufa ratíope. Et licet non ficin diuíno
¿nteffedu cum fenfibilibus qualítatibiis4quas nos ín ípfo fentimus,tame propterea
nô minus íbi ueréeftíficut Ducalis dignitas ín Regía dignitate ueríus eft : licet cum
exercitio ducali íbi non exiftat. Ignis enim in hoc mundo fijas habet proprietates
alioruferifibílíumrefpe¿hj,medíantíbus quibus,fuas in alias res exercet operationesjquas cum habeat aliorum reipedtu in hoc mundo >• tunc non funt fimpliciter de
eius effentia.Nonhabetigiturhisopus 3dum eft abhoc exercitio,8¿ab hoc mundp
Hítfo. ablblutus,neq3 eas appetitio mundo íntelligibílí,ubi nulla conírarietasíí ícutPlato
(0¿ benejde círculo dicebat,quomodo ín pauím ento defçripttis effet plenus côtrarietatíbuSjóC corruptibilis fecundíí conditiones locí,fedíntelleáu ab hís abfolutus^
Cap. XXXIII.
idetur adhuc bonum adíjcerede fpeciebus,cum no fiant, neq? corrumpant
tur,níft per accídens,S¿ fint incorruptibiles diuini,infiniti,tntelle<ftus fimilítudínesíquomodo hoc accipi poísít,fcílícetípfumintelle¿lum, in omni
fpeciereíplendere.Non enim modo,quo una facies in multísípeculís, fed
ut una infinita magnitudo in uartjs finitis magnitudinibus, & in qualibet totaliter.
Dico autem hoc me ficcôcipereiomnem (peciê finitam effe,uti triangulus eft, quo
ad fuperficiales magnitudines.Nâ eft prima finita terminata magnitudo, in qua
infinitus angulus,ex íntegro reípIendet.Eftenim maximus pariter^ minimus angulusjideoínfínítus,&ímmenfurabi!ís,quía non recipit magis,neque minus,& eft
- omnium triangulorum princípíum Non enim poteft dici duos redos angulos effe
maiores,uel minores maximo pariter
mínimo angulo.Nam quâdiu angulus ui­
detur minor duobus re¿l¿s,aon eft maximus fimpliciter:omnis autè triangulus ha­
bet tres angulos equales duobus redis.RefpIendetigitur ín omni triangulo ex inte
gro,omnium angulorum principium infinitum.Et quia triangulus no habet angu­
larem, redtilineam,terminatam fuperficiem Unius,aut duorum anguloruante fe,led
ípfa eft prima terrmnatatideo eft ut fpecies,S¿ prima fubftâtia incorrupti bílís.T rían
gulas enínijín non triangulum,non eft refolubilís.Ideo necin figuram quamciinq?,
cuius tres anguli fint minores uel maiores.Sed uarij poffunt eflelriaguli: aliqui oxy
gonrj,alíquíamblygonq,alqorthogoníj,ídeft,re¿langul¿.Ecilli iterum uarijific erue
fpecies.Omnes fpecies funt perfedæ & determinatae fubftâtiæprïma:: quoniam
in tpfis tptum primum principium refplendet,cum eorum corruptibilitate, & ma*
gnitudine in modo finito,6¿ determinato.Et ut cibi facias clarum ad hocconcepfff,
refpice per beryllum,maximum pariter,minimum triangulum,^ erit obiedutn
principium triangulorum,puta utí antede angulis in ænigmateuidifti.Sita b linea,
de cuius medio egrediatur cd línea mobílís:ítaquód ab,d, fempercotinueturlinea
¿
ad b et ad a,que claudant fuperficies,quantumcuncp
uarietur per motum cd, dum fuperc reuoluitur,ma/
\
nifeftum eftunum triangu!um,nunquam fieri maxia
' /
\K
ma.quamdiu eft aliquis alius triangulus. Et fic dum

V

Libellus*

ïSi

imus debet fieri maximus,oportet quôd alius fiat mí
»
nímus. Ethócnonuídetúrantequam cdiaceatfq/
\
per cbí&dafitba, ôû'ta fit una reda linea, quæeft
\ principiumangulorum,&triangulorumdnhocigiA
tur principio , quod uideo per maximum pariter &
/\
mínímumangulum,6¿ cum hocmaximum pariter
L/
\______
■
& minimum triangulum,& eft principium unitrinn»
”"T*’
uideo omnes angulos pariter & triangulos in ípfó
c0plicari;ita quôd quifq? angulus qui eft unus & tri
tins,ínipfoeft ipfum principín,S¿ítaunitrinum prindpi5,quod eft unum pariter
trinum,in qúoííbet triangulo finíto,qui eft unus pariter & trinus, refplendet melio­
ri modo,quo triangulus infinitus unus pariter,trinus in finito poteft rdplendere.Etficuídes quomodo fpecies conftituíturex completa comphcationejquando
fcilicet refledítur fuprâfeipfam completé,finem principio connedendo. Sicut a b
línea,fuper c prímo,plícatur in angulum tdeinde c b fuperd plicatur,ut b redeat in a»
Per talem duplicem reflexionem oritur triangulus,feu determinata fpecies íncorrü
ptíbílís,cuius principium & finís coïncidant.
Cap. XXXIIlt

Onfídera hocænigma,uticp fubtilítermanuducensad conceptum fpecíerum,triangulus fiue paruus,fiue magnus,quo ad fenfibilem quâtitatem feti
fuperficiem,eft omni triangulo quoad angulorum trinitatem, ôc fimulipfd
rum angulorum magnitudinem æquaJis.Sicuides omnem fpeciem, omni
rpeciei æqualem in magnitudine.Qnæuticp non poteft efle quantitas,cum illa red*
piatmagísó£mínus,fedeftfimplexfubftantíalísmagnitudo,ant¿omnemquanntá
tem fenfibilem. Quando igitur uidetur triangulus in fuperficiejeft uidere fpeciem
in fubiedo,cuius eft ípecíes,ó¿ ibiuideo fubftátiam quæ fada eft,quæ eft hoc quod
èrateffe huius,fcilicet quod eft triangulus orthogonius>quía eft quod erat efle tri¿nguli orthogonq,totum hocafrequiperfpeciem5quæ datlioc elïe.Etartêde,quo­
modo nondatíblum efle triangulare generaletfed efle triangulare orthogonícum,
aut oxygonicum,fiue amblygonicum/iue aliter díuerfificatcí ex illis. Et ita fpecies,
eftfpecificatio generis per differentiam.Specificatio,eft nexus,qui nedit differen­
tiam generitÓÍ ita totum eflè rei,dat fpecíes.Vndefpecíes quæ eft alia, alia, nô eft
alia atubiedo: fed ín fe habet fua principiaeflentialia,perquæ determinaturfubftantialiter,ficutfigurafuis continetur terminis>quemadmodum in harmonia aut
numeris.Spedes enim harmoniæ,funtuariæ.Nam generalis harmonía, peruanas
differentiasuariæfpecificatunÔCnexusilIequodifferentia puta acutum cum graui
neditur,quæ eft fpecies,in fe habet proportionatam harmoniam,ab omni alia fpede diffinde determinata,per fua eflentialia principia.Species igitur eft qua fl quædam harmonica habitudo,que etfi fituna,eft tamen multis fubiedis communicabit
lis.Habitudo enimfiue^portionabilitas,eftincorruptibilis.Etdici poteft fpecies,
quæ non recipit magis,neq? mínus;S¿ dat fpeciem fiue pulchritudinem fubiedo,fi>
cut proportio ornat pulchra.Similitudo etenim rationisæternæ,feu diuiniconditok
ris intelledus,refplendet in proportione harmonica,fiue concordanti,8¿ hoc expe
Hmur, quoniam proportio illa,dele ¿labilis grata eft omni feafui,dum fentitun

C

Cap.
XXXV.
Cee quâm propinquum eft ænigma, quod uerfatur circa numeros, capien­
do numeros pro proportione feu habitudine. Quæ habitudo in numens fic,
fenfibilisjficuttriangulusinfuperficiefeuquanticate, Etquantô quan taá
diícretaefl fímplícíor quantitate continua,tanto fpecies meliùs in’çnigma>
te quantitatis díferete uidetur,quàm continue-Mathematica enim uerfatur circa in¿
telledualemmareriamiutbene ait Ariftoteles.Sed materia eius,magnitudo eft,fine Arfâaitâ
qua nihil concipit mathematicus. Simpliciorautemeftmagnitudodifcreta^uam
con i .ua
S’ i

E

281

De Beryllo

continua & fpidtualior,atçç fpeciei quç penitus iîmplex eft,fimiIior.Licet uticp fpe
riei iîmplicitas3quæ eft quidditas5fit ante fimplicitatem illius difcretç magnitudinis:
ideo concipi nequit,cum omnem magnitudinem quae côcipi poteft,præcedat.Om
nís ením íntelledualís cÓceptio,fine magnitudine fieri nequit » Et fubtílior accedit,
ufqj ad dí&am magnitudini dífcretam,ab omni quantitate dífcreta,fenfibíli, abftra
¿iam.Ideo fubftantia prima cuíus fimplitf tas omnem modum,accidentis,fiue ut eft
ín efte fenfibíli,fiue mathematico,defenubiliabftracfto,antecedit: non poteft conci
pi per noftrum intellecftum,corpori feu quantitatí,quafí inftrumento,cum quo con
cípíc,alligatum. Videt tamen ipfam fupra omnem conceptu. Adhuc confidera quo­
modo in certo colore plus deledtamur,fic & in uoce feu concentu,OC ceteris fenfibi
iibustideo quia fehtire eft uïuere animæ fenfiriuæ.Et confiftit non in fentire hoc uel
illud,fed in omni fenfibíli fimul:& ideo plus ín eo fenfibíli, in quo plus de obieefto
apprsehendit»in quo fcilicet fenfibilia,funt in quadam harmonica uníone. Vt cuco­
lor in íe harmonicé multos continetcolores, harmonicus cantus mulcas uocutn
difieren tías, í ta de alíjs fenfibus:fíc deíntellígíbilíbus,ubí ín uno principio multae
uniunturíntelligíbilíum dífferétíx.Ethinc eft quôd intelligere primum principia»
ín quo omnis reru ratio eftjfumma eft uita íntelle(ftus,& deledatio immortalis. Sic
fpecíes,eft quoddam totum,unius perfedi modi eflendi diuinæ fimilirudims, ín fe
complicans omnes particulares contracciones,quæ ín fubíedo ad efte contrahitur.
Videre igitur poteris per beryllCfipdncipium modo íxpédíá:o:8€quám diuinæ fine
omnes fpecies ex fubftantiali,feu perfeda æternæ ra tionis fimilitudme, ac quomo­
do in ipfis creator intéHe(ftusfe manifeftat,quoqj ipfa fpecies fit uerbum feu inten­
tio ipfius tntellecftus, fie fefpecificéoftendentís,qugeft quidditas omms indiuidui.
Et ideo hanc ípecíem fummé colit omne índiuiduum, & ne perdat, omnem curam
adhibeLÔC ipfam tenerfc,eftipfi dul ci fs imum, Óódefíderatífs imum.

_____

Cap.

XXXVI.

Eftat adhuc unum,ut uideamus,quomodo homo eft menfura reru.Arifto
Prcfeigom
teles dicit Protagora in hoc nihil profundi dixifle,mihi tamen magna ualdedixifle uidet.Et primó con fidero,redé Adftotelê ín principio metaphÿ
ficæ dixiilè:quomodo oes homines natura feire defiderant,et declarat hoc
in fenfu uifus,que homo non habet propter operari tanta,fed diligimus ¿pfum pro­
pter cognofcere,quia multas nobis differentias manifeftat.Si igitur fenfum et ratio­
nem habet homo,non folum ut illis utatur pro hac uita conferuanda,fed utcognofcatítunc fenfibilía ipfum hominem paicere habet dupliciter,fcilicet ut uiuat, ÔÉ cd¡
gnofcat.Eft autem principalius eognofcere8¿ nobiliustquiahabetaltiore & incor­
ruptibile finem.Et quia fuperiùs praeíuppofitum eft,diuinum intellecftn omnia creWmí.
afloat feipfum manifeftet,ficuc Paulus Apoftolus Romanis feribens dicit: in uifibi
libus mudijinuifibilem Dea cognofci:funt igitur uifibilia,ut in ipfis cognofcat diui
nus intellecftus,omniuartifex.Quâca igitur eft uirtus naturæ cognofcitiuæin huma
nis Îèhfibus,q de lumine rationis eius coíun&o partícípant,tSta eft fenfibilíS diuerfitas.Seniibilia em funtfenfuft líbríxín quibus eft intetio diuini intelledusftn fenfibi
lib.figurísdeícrípta,6í eft intentio,ipfius Dei creatoris manifeftatio.Si igit dubitas
île quâcSqj refenfibili curhocficjuelficfitjuel fiefe habeat: eft una refponfio,quia
fenfîtiuç cognitioni fediuinus intellecftus manifeftareuoluit,utfenfitiuecognofceret: puta cur ín fenfibíli mfído eft tâta co traríetas,dices ídeo,qa oppofîta íuxta fe po
fita magiselucefcat,8¿una eft utríufqj fcíetia. Adeo parua eft cognitio íenfítíua,
finecótraríetate,dífferetías no apprçhenderet.Quare omnís feníus uult obíeda co
eraría,ut melius dífcernatddeo quç ad hoc requiruntur,funt ín obíedís. Sic ením ü
pergis per ta&fíjguft^oHacftnjUÍfumjet auditu,et attenté confideras,quâ quífep fea
firs habeat cognofcêdi uirtutettu repedes omnia obieda in mfido fenfibíli, & ad fer
uitificognofcitiuçordinata.Sic contradetas primàrfi qualitatumferuit tadiuç,co­
lorum oculis^ ita de omnibus.In omnibus his adeô uaríjs3admírabílís eft oftenfio
díuíní íntelledus.poftcjj Anaxagoras uiditíntelledum efte principium
caufam
rerumá
ArtfaMes.

TT~^
L/

•

Libellus.

38]

murn,3¿ihrnotrs dubqs alias canias quâm intdlpdiim afsignarerftam per Platone
.
: in Plies Jone,etiam per Arifto.telê in metaphyfica repræhenditur , quafi noluerit
°e s '
. ^uôdincelîeclus fit principia uniuerfijÔd nonfingalorS.Miratus fum de ipfis pria*
cipábusphilofophprum,cumípfiínhocuíderencAnaxagóram repræhëfîbikm,ôi
de,principio fecum concordarent,cur ipfi alias raciones indagarunt, 6¿ ineo in quo
Ánaxagoram arguebant,fimiliter errafle rep crin tur. Sed hoc profeÁo eucnít eis ex
malo prjcfuppoñtoíquoniam necefsitatem,primæ cauiæimpoiuerunt. Vade fiípfi
in omni ínquifuione ad neram caiifam conditionis uniuerfi,qua p rem i fi mus, re fpeKiften mam omnium dubiorum neram reperiflentfoíutíonemiputa quid libi uult
conditur,quando defpina tam pulchram QC odoriferam motu cccli & ínftrumentó
naruræ educit fenfibílem rofamCquid aliud refponderi poteft,nifi quod admiradas
illeíntellecftus,in hoc uerbofuo intendit femanifeftare, quantae eft fapientk ratroiif
qug funt diuicic gloriæ fue,quando tàm facile cantam pulchritudine i ta or
nakproporcionatam,ponitmediofcnfibilisparue rei,in Tenía cognofcítiuo cümó
tula’ idæ,êf dulcí (sima harmonía omnem natura hominis exhdarefcentcC'óí adhuc
da-iori modo fe oftedícinuita uegetabiliípfa,á qua rufa progreditur. Adhücclan'o
ri reípkndenua ín usía intdlcdiua,quæ ornnia fenfibíli a luftrat > fí¿ quarn glorio! us
fit die ’ mperatorquí per naturam anquâm legem omnibus imperat,omnia confèr
uattnfpecieincorrupübiiifupîà-empuSj&in indíuíduistemporalícele^ quomodo omnia hac íegenatUracoríuntur,mouentur,&f ea operantur,quæ lex natura: ínipcatjín qua lege,non nifi intelledus ille uigcqut omnium audor.
Cap.
XXXVIL .
•
,
VlditAriftoklesídípfumjfcilicetfemota íenfitína cognitione,efte
fenfibi- y L
Iíafemota,quandodíxitinmetaphyfica:fianiniatanoneílent,ícnfusnon
diet,neep íenfibilía^ plura tbí de hoc.Rede ; g¡t dicebat Protagoras ho/ r° a^craSa
mine rerum rncnfurâ,qm éx natura fine fenfiuuæ fcícns fenfibíba efte pro­
pter ípíam,mcíúrat fcnfibilía,ut fenfíbilícer diuini ínrdkd-us gloriam pofsít appræ
hendere, Sic deíatellíg!bílíbus,ea ad cognitionem referedo úítelkcLuarn,8¿ demír
ex codé contemplatur naturam illam íntelletftíuam immcfrtalem,ut fediuinus intel
ledos in fua immorulitaceeideoftendere pofsir.Ecita euangelica dotftrina manife
ftior fitâquæ finé creationis ponic,ut uideatur Deus deoru in Sion>in maieftate gio
riæfiiæ,quseeft oftëfio patris,in quo eft íüft;ciencia omnís.Etjpmítbtille nofter Sal
uator,per quem Deus fecícæ fæcula,ipfum fcilicet Verbíí Dei,quomodo in ilia die
fc o fundet,quod tunc illi uiuentuita ærerna.Hæc em often fio eft cocipienda: ac ■
fi quis unico cocaitaiJiderctinteUcdinm Euclidis,0¿ quôd hæc uifio effet apprçheii
íioeiuíclem an<s,qvû explicat Euchdes in fins ekcnencis.Sic in e’lecftusdiuirwseft',
ars omnipctentiSjpcf quam fecit 6t'fæcuh,dc omnem uitam,¿V intelligentiam. Ap- .
prachendd fcsgUar hanc artem,quando i ¿ nude oftendee in ili a die,quâdo nudus
p -rus apparuerit coram eo intelktftus,eft acqmfiuifle Dei filiationem,
hæt edita
rem immortalis rcgni.Intelledus enim ( i in ie habuerit artem, qua: eft creatina i^it-s
£*< lætitiæfcmpiteraæjUkimam eft a (Tecinas fcientiam & fcelicitatem.
Cap. XXX VIH.
¿
OVomodoaÎTt fiat cognitio per (pedes particularium fenfuu,quæ generale
fentiendi uirtutem íp eci fi cant,¿é determinan r, 3^ quomodo hæc pafsío Cet
licet imprefsíonis fpecíerum fit adió ín Íenfu,atq5 quo modo intelligent!;.!
eft plena formis íntelligíbilíbus,licet fituña fimplex forma,cognofciSjfi at
tendis quo modo udus in fe complicat ommü uífibílíu formas,et quôd
ideo eas qñ fibi præfenûtur cognofcar ex fuá natura,per formam fiiam ín íe omnííi
wTibiliuformascÓplícañtc Sic detnteHedu cuius forma eft fimplícitas úitcllígibb
liúformam,qnas ex^ppría natura cognofcínqn ntide illí prad’entantur, ÔT ita fúrfum
ad ¿ntelligentias afccdendo,quæ habent fimplicitatëformæ fubtiliore,36oía aident
etiam fine eo.quôd eis in phannfinatcpræiententur. Et demum quomodo omníaí
ín prírrfb inteljedn ica funt cognofciua¿3quodcognitio dat efte cognitis, fient omñíunr

De Dato Patris luminum

28+

ilium formarum caufatiuum exemplar feipfum exemplificando ♦ Et cur fenfus non
attíngí£inteBigtbilia,neqMntelIeclusíntelligentías,&fefuperiora.fciIícetcum nul
h cognitio pofsítínfimplicíus (e.Cognofcere enim5meafurareeftimenfura aurem3
eftfimplicior quâm menfurabilia:ficutunitas,menfura numeri * Et quia hæc omnia
coplici ce in beryllo & aenigmate continentur^ multi de hoc eleganter ferip ferunt,
breüitatis caüfa non extèndô.Ego autê finem libello faciensxdico cum Platone fd*
entiam breuifsimam effè,quê fine omni feriptura melius communicaretur , fi effent
petentes atq; diTpofiti.nios autem pucatPla£odiipofitos,qui tanta cupiunt auidita^
reimbui, quod fibi potius moriendum effe putent,quam carendum fcienta.Deinde
qüi à uitqs,et delidjs abftinent corporalibus,atcg ingenij habent aptitudinem.Dico
ego illa omnia fic efle,addens,quod cum hoc fitfidelis,atq5 Deodeüotus,â quoiïhi
minati crebris SCimportunis obtineatpredbus. Dat enim fapietitiam,firmafide
quantum fala ti fufñcít, petenti bus *Hís ifte(quanquam minus bene digeftus) libellus,dabit materiam cogitandt,fecretioracpinueniendi,0qalriora artingedi, inlau
dibusDeifadquemafpiratomnis anima)femper perfeuerandi: qui facit mirabilia
Îôlüs,&eft in æuum & fuper omne xuum benedidus»

Ubelli de Beryllo,finis.

NICOLAI

DECVSA
Card.adRcucrcnd.Patreni,dominum
Gerardum>Epifcopurn Soloncnfenbde Dato Pa*
tdslumintinijliber incipit.
Cap*

Í.

iam anteP.T.tiotafitingenij mei obfcuritas,tame exquirere
in eo lumed>^accta indagatione tentafti.* Dum enim inter 'herbarum colle&ionem,inmentem ueniret Apoftolica ledio, qua lacobus Apoftolus,omnedatumoptimum,æomne donum perfe
<ftum,defurfum eflè,à patre luminum infinuat: efflagitafti, út dr/
ca lenonis intelleâum,meam confcnberem conieduram /Scio
p a term'd quod àdodifsimis Theologis3memoiie traditum efi,pa
ternit a tem tuam fixe tenere,m e autem perparum fcrípturarumleditaíie, hinc rede
erubefcerem,fí (yncerítatem mentís tuæ ígnoraremXege itacp, accepta interpretaríone,queíentío*Fuít(ut opinor)beatifsímiApofl:oli inte tio,nos facili ma,ad omne
defíderatum perducere*Omnis eniiri íntelÍédualisípiritus,fcíreappet¿LNam intelIigere,uíta eft intelledus,atq? hocipfiim,eft effe eíus defideratum: no poteft autem
ad ^jppræhenfionem fapientiæ a(cendére,ignorans,fuo lumine.Qui enim indigens
eft,eo índigetquocaret.Oportetígítur utindígens,feíndig€tem cognoícat,atqi w
ad eum,a quo indigetia eíus fupplerí ualeat,auíde recurrat.Si ením fapíentíam,indí
gens ab eo poftulauerít,cuius thefauri funt plenitudo fapientiæ,&qui eos erogan­
do adauget,cuiufq^ tenacitas eft effufío largifsíma:non poterit fapiendam, quæ íe«
ípfamquærentium mentibus infundit,non attingere.Hoceft Îàpientifsimi Salomo
nísaltifsimumaocumentum,quí dum fapientiam laudare niteretur,ipfam metibus
quærentiumillabi oftenditPoftulare autê eft intenta fide quærere,fpeindubia adipiicendfiQui enim ardenti curfu,pergit ad ipfam quam ignorat, ei ut mater honorificata obuiabit.Aquo autem peti debeat fapientia, quæ eft lumefemítis>ó¿ lucerna
pedibus,ratio$£uitaanimae:Apoftolusomnem errorem excludere Uolens, oftendit,dicens:Omnedatum optimum
omnedonum perfedum,defurfum eft. Nam
fi omne id quod eft,in tantum fe bonft effe æftimaqut non aliud quam idipium feiri
per eilè^meliori quidem modo^uo hoc fuæ natura? patitur condicio,exoptet: tunc
omnis
B®!
HKi
|S||
Eji SSwSl

Libellus.

2?

©&nts uis illa,quæ fè efle cogttofcit ab optimo,op tíme fe eflè cognófcíc. Cognofcíc
tgítureflefuum,cuíusnullámuelletullo unquam tempore corruptionem aut mutatíonem,ín àliud eflè extra fpeciem propriam,fibí data non quidem ab alio aliquo;
quod non eft de furfum,fuper omníaín altitudine omnís optimitatis.Narnnoncre
iíit intelledus humanus,naturam fuá fibí potuíflé dari ab aliquo, cuius bonitas no
fit altifsima de furfum,fuper omnebonum.Neque quíefcerec aliquod ens, in data
naturaffl á diminuto 8í creato bono eíTettfed quia ab optimo & máximo magiftro;
quo nihil altius,íbrtícum eft eflè fuum,omne id quod eft,quiefcit in fpecifica natura
íua.utin optima ab optimo.Datum igitur naturale qualccSq^in omni eo quod eft;
eft optimum indicio omnium quæ funt,6¿ quæin eífefuo, uti optimo quietantur.
Defurfum igitur eft,ab omnipotentia infinita,quae habet artem atq; íapientiám ta/
Iem>utfit fufficientifsima uirtus formatiua omnium Quoniam autem nô omnis na
tura data,gradum pofsibilis perfedionisÎpecieifuæ,aC'tuattingit,ièd quælibetindi
uidualis centradlo fpeciei,ab ultima perfedione adiuitatis potentiae(prætercf? in
uno Domino noftro lefu Chrifto)abefle dinofciturttunc intelledus, cuius potería
ambit omne,quodno eft creatoreius,ad hoc,utad appr^henfionemaduetur,opus
habeqdono gratiae creantis.Rationalis enim cteatura,difcretiuum in fe habet rationislumenjfed eft ut oculus nydicoracis debilemulturn;atqi^multis umbris obtene
bratumdn hocfenfibilicorporeAduatur igitur,affladone fpiritus diuini uerbi,&5
tenebra:eius illuminantur, verbo enimdoaoris,illuminatur difcipulus: quâdo uis
ipfa rationalis difcipuli,dono illuminatae rationis magiftri,fed per uerbale fpírítum
fiigerentís,adadumpafsimedücítur.Sedhaecomnisaduansíllamínatío,qu5E donum eft,defurfum defeendiqà patre omnium donorum,quæ dona funt lumina,ftú
thèophaniæ.Salomon ením,fecúdám naturam animæ,datum à Deó optimum fuie
confecutusjnon tamen eratanima eius,fecundum hoc datum,melior anima homi­
nis alteriusîfed fecundum donum illumínationis,eft forcitus animam, cuíus uisiritelledualísjad actualem appræhenfionem,fupcr omnes kïdæorum reges, qui eum
praécefleranr5afcenderat.Hocautem donum fàpientiæ poftulando.de iittfuni à pa*
treluminum,inipfum defeedit. Videmus quidem uirtutem feminis, datum â patre
luminum,fcilicetSoleinon poni in adum,nifi donecurabeodeni.Non enim educi
tur depotêtia femínísarbotinifí Soledonante4cuius etiam eft datum, ut uis illa, fez
mini ínfít.Exeludere itacp Apoftolus errores uoluiqtâm eorum, qui Deum caufami
mali affirmarunt,quam eorum,quifua præfumptione fe erexerunt,quafi aliquis ho’
tno ex fe,pofsit etiam peruenire adappræhêfionem fàpientiæ, fin e do no granar, feu
attradionepatris:qualefuitpeccatum præfumptuoflisimum rationalis fpiritus feÍjarati Luciferi,qui fua uíafcendere nifus eftsadfimilitudínemaltifsímííatq? rations
is incorporati fpiritus parentum,qui fomero fenfibilis efus ligni, adperfedionem
fcientiæDeorum,peruenirefperabant(Nam hic docemur,nécp hanc adualitatcrri
a. nobis,neqj ab ínfetíOrifenfíbili uegetatione,aduenire poflè, ut appræhendamus
f«píentiá,qusc eft lux Uíüa,& gloríela quíes defíderíj noftrt fpiritusîfed à patre atqÿ
datore formarum,cuius folum eft perficere. Aliorii etiam errores eneruat,qui pofi>
pofitopatrelumin0,fubfidia poftularuntà Minerua,ApolfineJoue,&cætcris dtjs.
Quoniam cum omnium gentilium pofitio aflèreret,non eflè creatorem, nifi dnurrt
Deum deorum interminumrab ipfo folo oftendit > omne perfediuum donum poftulandum,non ab his drjs,quatnUis ob fuas uirtutes deificatis » Nam eorum qui ni­
hil âfc habent,quod non receperint ab omnium patre, non eflèt donandi facultas;
cum nihil quod fuum fit habeanuOmneenim donum,cuíuícunc# minifterio parti­
cipetur,patris eftjjCuius eft omne quod eft,a quo defeendere neceflè eft. Poftulant
igitur omnes noftri interceflbres,qui poftefsionem fàpientiæ adepti íunt.uf lumen
donetur â patre luminum,non donant ipfi,fed ille tantùm, qui eft dator
donum;
Hoc quidem uidetur Apoftolus uelle,qui ad aísiduam orationem,cum fidefirmifift
ma,abiqj omni hæfitatione nos allicit,certitudine aflèquendi (perata : quoniam pa/
ter nofter,dataffluenter^ nô improperauHæcficdidafintde Apoftoli fèntenria;
Cap;

28á

De Dato Patris luminum

Cap,
IL
VncampIiiïs admiramur,mirabile lumep,quodlatet in Apoftoli uerbis^
& uc idipfum quaïitercuncÿ patefcatj enucleare tentabo pro modulo,uer
borum proprietatem. Ait enimîOmnédatum optimum, & omne donum
perfedum,& reliqua*Videtur enim ex hoc omnis creatura, quodammo*,
do Deus efle.Solusenim Deus,eft maxime bonus,feu oçtimusJDatum igitur opto*
mum fi eft creatura,quoniâ omnis creatura eft bona ualde,uidetur Deus datus effe,
Nihilenimdarepoteft,quodpotentiæiuae,noniubijcituh Oportet enim,in poten­
tia datoris id elfe,quoddatunin potentia autem boni,bonum eft,fed optimum non
eftjnifiunumXimpleXyimpartibiletquia optimum.Non poteft igitur dare nifi fei/
})fum. Optimum eft futjpfiusdifFufiuum/ednon partialiter,cum optimSnon pofi*
k efle,nifi Optimumjeft enim omne id,quod efle poteft* Quarë fuû efle,eft fija opti
mitas,ac áéternitas.Comunícat igitur fe,indimínút¿ Videtur igitur,quod ide ipfum
fit Deus & creatura,fecundum modum datoris,Deusffecuridum mods dati,creatu­
ra. No n eri t igitur nifi unum,quod fecund ummodi diuerfitate,uariafortiturnomina.Erit igitur idipfum aeternum,fecùndüm modúm datórís,S¿ temporale, fectidum,
modum dati,eritq3 idipfum facftor & factu,& icade reliquisJridubiehic dicendi mo
dus,prgcifione caret,fed intelligëntiàm ueritatis inquítamus^Aíünt Philofophiffor
máefle¿ quae dat efletei.Hocdi<ftu,praecifionecaret,nam non eft res, cüi forma dat
efle,cum nihil fit nifi per formâ. Non eft igitur res,a forma efle capiens, effet ením¡,
antecfj eifehfed forma datefferei,hoceft forma,eft ipfum efle,in omnirequgeft,ut
efledatum rei,fitforma ipfa dans effe.Deus autem eftabfoluta effendi forma,hoc
eft Apoftolicum documentum hocloco:quoniam omne efle omnium,eft datiï à pa
tr e,forma aute,dat effe. Deus igitur eft uniuerfalis eflendi forma,quia datomnibus
eife.Sedquia forma dat efle rei cuicuq; particularijioc eft didlu, forma eft ipfum rei
eífe:hincbeus,quí dat ipfum efle,tedt¿ dator formarum a plçrifqj nominatùr.Non
eft igitur Deus forma terræ,aquæ,aeris,áufaetherís,aut alteriuscuiüícunq^fed fortnæ terræ,aùt aeris,forma abfoluta.Non eft igitur terra Deus,aut aliquid aliud : fed
ierra eft terra,Se aer efta'ér,S<æther fethér,&homohomo,qùodlibet performa fuá.
Nam forma cuiuslibet,eftdefcenfus â forma uniuèriàli,urforma tefræ,fitformacius.
& no alteriUSÿfîfita de reliqùis.Mirabili fiibtilitatejbocnobis Apoftolus exprimit/
per hoc quod dicit,datum optimum dcfcèndere: quafi diceret, dator formarum, nft
aliud âfeipfo don at,fed donum futi eft optimum,atqj eft ipfa fua optimitasabfolu*
ra, ac os ünftieríálitermaxímá fed no poteft recipi,ut datur,quia rece p tío dati, fit defcenfiue.Recipitur igitur infinitumtinir e,& uníüerfale particulariter,^ abfolutum.
contrade.Talis autem receptio,cum fit cadens,à ueritate fe comunicantis; ad fimilitudinem & imagine uergit,ut non fituefitasdatoris/edfimilitùdo.Quarenôn po
teftirt aliôânifi aliterrecipi.Facies enim tua^qualitatem fuperficialisdifpofitionis,
de fe multiplicans,recipitur ín ípecúlo uarie,fecundum quod fpeculS,quod eft rece
ptio^uaiiütnfueriuín uno quidem clarius,qúía ípécularís receptio,clarior;in alio ob
fcutiiiSjfedin nullo unquam,uti eft facies ipfa,in alio enim,aliter recipi necefle erit* ■.
Solum eft fpecülum unG fine macula,fcilicet Deus ipfe,in quo recipitur uti eft:quia.
non eft illud fpeculu aliud,ab aliquo quod eft,fed eft idipfam, quod ¿ft in omni eo,
quod eft,quia eft uniuer falis forma eflendi. Varia paradigmata,nos ad huius iam di.
di appfæhènfiônem,adiuuant. Nam lumen eft forma quaedam uniuerfalis,omnis
efléuífibilísífcílícetíomnís coloristcolor enim > eft contracta receptio lucis, Ôf non
permifcetur lux rebus,fed recipitùrdeiceniîuè,fècundùm gradum aliquem defeen*,.
fionis.TerminattoIucts in peripicuo,eft color,fecundum unum modu ruber,fecun.
dum aliu cçfiüS.Et omne effe coloris,datur per lutem defcendente ¿ ut lux fi t omne.
id,quod eft in omnib. coloribus,cuius natura eft,feipfem puriter diffundere,ex bo/
nicate fuâ.Et quamuis feipfam puriter communicando doñet,támen ex uaria rece/
ptione defcenfiua eius,uarietas colorum exurgí t,nec eft color lux,fed eft lux,fic ie<
cep.ta côntradê.Et tali quadam fimilitudine^ut fe habet forma lycisaad forma coloium:

N

Libellus.

287

rum;fic Deus lux infinita,ut forma uníuerfalís eftendi,íe habetad formas creatura­
rum. Sic forma fubftantíalisSocratis,eftformaunafimplex,impartíbílís,cota in to­
to, de qualibet parte,per quam Socrates,S¿ omne quod eft Socratís.Quód enim ma
nus Socratis,eft ipfius Socratis,&nÔ alteriustà forma habet Socratis.Sed quia ma­
nus ipfa,recipit formam Socratis,non in eafimplicitate ÔC uniuerfalitate,qua eft for
ma Socratis,fed in defcenfu particulari,fcilicet ut membrum tale, non eft manus So
cratis Socrates,ita decæteris membris. Animanoftra eft uis diferetiua uníuerfalís;
addifcernendum,& eft una 0¿ fimplex,totain toto, dC in omnibus organisât om­
nis ufs diferetiua ín oculo,fit data ab anima,qua: feipfam uifui donat; fedoculus no
recípitanímam,niíicumdefcenfu,quíanonrecípítipfam,utuirtutemuníuerfalédíícretiuam:propter hoc non difeernit,ínter audíbilia & guftabílía oculus, fed recipit
contracfte,uímuniuerfalem,utuífibilíadifcemat.Noneftoculus,u¿densfeu difeer/
nens anima,licet omne id,quod in ipfo difeernit,fit data animar,ita de auditu,cæterís.Forma fubftantíalís,uniuerfaliter dat elle fubftantialc,hoc eífe del ccnfiuè recípítur:fcíficet,quantífícatíué,qualífícatíué,refpe(ftiué,acftíu¿,pafsiué,fítualíter,habítualiter,localiter,& temporaliter. Vnitas enim fimplex, nouem modis recipitur,ut
fic denar io omnia numerentur.Sed quia per quanticateni non puré fubftantialner,
feddefcenfiuè&contradione tali recipiturmon eft quantitas fubftaria, licet omne
efle quantitatis,fit datum â fubftantia,uc omne id quod eft in quantitate,nc> fit aliud
áfubftantía,8¿ quantitas fitfubftantiar quantitas.Et ita decæteris accidentibus. Ex
hisie nofter poterit iuuare intelledus,Apoftolicale&ionemfubintrare aliquan­
tulum,ut uidere queat,quomodo Deus eft uníuerfalís effendi forma, omnium fortharum,quam forma: fpecificæ,in defcenfu non uniuerfaliter de abTolute, uti ipfa eft
&ffe dat, recipiunt, fed coñtra<ftionefpecifica.Angelinítasením,fecundum defeenfum illum,qui angelinitas diaturtuniuerfalcm eftendi formam,recipit. Humanitas
fecundum illum defcenfum,quihumanitas dicituriuniuerfalem eftendi formam,c3
trahít.Leoníníras fecundam illa defcenfumtabfolutam forma participat. Et quam/
uis fic Deus fit omnia in omnibus^non eft tamen humanitas Deustlicet pofterfand
¿ntelledUjHermetis Trífmegíftí didum admitti, Deam omnium rent nominibus,
ÔÉres omnes Dei nomine nominari,fic quod homo nominari poflet,Deus huma­
natus,^ hic mundus,Deus fenfibílis,utÓ¿ Plato uoluit. Et quoniam ipfo eft finis
operis fui,qui propter femetipfum omnia operatus efhfe dedit miidum fenfibilem;
ut fenfibilis mundus,fit propter ipfum,ut receptio ipfius defcenfiua,quæ infenftbi/
lem gradum diuergit,bonitatem ipfius fenfibiliterattingat,&luceat lux infinita fen
fi bilibus fenfibiliter,fic uiuentibus uitaliter,rationalibus rationaliter,^ intelligend
bus intelledhialiter.Et hæc fie de hoc diâa fint.
Cap. III.
Mplius aduerto,quâm caute Apoftolus exprímít,omnem creaturam,in da­
tore ætetnam,atq5 ipfam çternitatem efle Omnipotentia enim datoris,coin!
cídít cum ipfa æternfrateîfemper enim omnipotens,potuit dare. Fuit figitur
omnedatiï inaeternirate,apud patretmaquo dum recipiturdefcendit.Sem*
per enim de aeternaliter dator dedit,fed non recipiebatur,nifi in defcenfu ab æternitate.Defcenfus autem talis,eft contradio aeternitatis induratíonem,ínítium.habed
tem.Hoc facile capitur,fi confideratur,quomodo ab aeterna ratione, defeendit plu­
ralitas rerum.Sed pluralitas,numerus eft,& hoc ipfum eft creatoris creare,quod eft
ratíonís,ratíocínar¿ íéunumerare.Numerus ueró defeendens, principium habet,fcí
licetunítatemjfed non habetfmem,cumnon fitdabilis numerus,ultra quem alius;
dabilis,non exíftarNumerus ígítur,eft æternitas princípíata,S¿ abfoluta ratio, æter
nítas abfoluta.Ratío ením,cauTa eft,ó¿abíoluta ratio,fe negat príncípíatam feucau

A

fatam,cum fit caula abfoluta. Defeendit igitur creatura de æternicate,in qua fem­
per fuit. Sed quia data æternitas, non fuit nifi contrade recepta : hinc æcernitas
fine principio, príncípíatiue recepta exiftit. Mundus igitur habet principium,
de in ipfo aeternitas eft omne effeeius» Sed quia non eft recepta scternitas,nifi

288

*

Dc Dato Patris luminum

principiatiue in defcenfii mùhdittunc mundus non eft aeternitas abfoluta, fed aeter­
nitas pfincipiàtiuè côtra&a. Aeternitas igi tus mudi,principiara eft,& afternus mun­
dus fadus eft.Neqj eft alius mundus,qui apud patrem eft æterrius,ÔÉ alius, qui per
défeenfum â pa tre eft f adustfed ídem ipfe mundus,fine principio, & príncipíatiuc
per defcenfum,in effe proprio íuo receptus,qui & apud patrem ñon eft tranfmuta»
bili s,fed perpetua ftabilitate,atqj ín fumma claritate,abfqueomni uicifsitudine ob^
timbra tionis3idem ipfe,quod S¿ pater perfiftes.Sed(ut tu)in defeenfu â patre, in effe
proprio rcceptus,eft tranfmutabílís,3¿ in uicifsitudine obumbra tionis,inftabiliter
nuquánsiquaíí mundus fitDeus tranfmutabilis,inuicifsitudineobumbrat(onis,6C
mudus íntranfmutabilís>5¿ abfq^omni uicifsitudine obumbrationis,fitDeusæter
rius.HæfuntÎntelligibileslocutiones^abfquèomniniôdapræcifîonéîïicecinmodo»
communicandi intelligentiam^quæ de Deo mundo concipitur, fint ad præcfffo»
nem accedentes.Præcifiûs tamen lóquítLK3d¿ ineffabili Deo,qui ipfum iiip erom^
nem áffirmationemó£negationenyupefomnempofitíónem¿¿áblanonem,fuper
omnem oppoíitíonem,tranffnucatíonem,ó¿íncranfmutationemjinaccefsíbilemluí
çem ÎnteHîgentie,inlîabitârèaffi'rmat,&dehoqalibi diffufius.Et quoniam ficloqufi
deDéo íneftabílí,eft loqui loquela, quæ eft fuper omnem loquelam:&filentium¿
ibi fimile éft lo qui,Non eft hæc loquela de hoc mundo,fed eft regni æterni : hinc u£
in hoc mündo,ínteníg entías communícamus3tuncApoftolusDeo patri conueníre negatjtranfmútationém QC uícífsítudinem obumbrationis : quia eft aeternúmto
men an quo ñon funt tenebræ ullæ«,
Cap. inr, *
.
.
Vnc reftañut ponderemus Apoftoficom didum,ubi inquit, Deum 3 effe
Deum patrem luminum ¿non ait,ipfum lumen efle,fed patrem luminumx
nec dicit,ipfum tenebras effe^quem patrem luminum affirmat,fed ipfe
eft fons luminum.Nos ea quae ad noftram notitiam perueniunt,eife affir
mamus,quæ uero nullo modo nobisappaien^ea effè non appfæhendimus. Sunt
igitur omnia,apparitio nes,fiue lumina quædanî. Sed quia unus eft pater,& fons lu­
minum: tunc omnia funt appárítiones,uñíus Dei,qui etfi fit unus,non potefttam^
nifi in uarietate apparere « Quomodo enim infinita uírtus,aliter quâm in uarietate,
apparere poteftdraabet do Aorintelle&umadeptum,potentem,ÔÉpfadicumtnoiB

N

poteft ille apparere,nifi in uarietate multarum rationum ; Defcendunt igitur,uana
íumíná rationalia fyllugiftica,ab intell edu tali,qui eft pater luminum,ut fic fe mans
feftetEft unitas fimplex,principium numeri,maximæ &iricompræhenfibilis uírtra
tíSjCuius uirtutís apparítío,no nifi ín uarietaceñumerorum,depmhendítur4 Eft pura
dutrt uírtus incompræhenfibilis,quç folum ín quantitatibus, ab ípfofimplicifsímo
pundó defcendentíbus,quafi luminibus uarqs notíficatur.Eft prgfentíahtas fímpH
cifsima,uirtusincompr2ehenfibilis,quæ folum ín temporali fucceisione^depræhera
di poteft.Omma autem fecundum numerum,ín unitate : omnia fecundum quanti­
tatem,in pundoiomnia fecundum temporalem íucceísíonem,in Nuncpræfentiæ:
omnia fecundum omneid quod (unt,fuerunt,aut erunt,aut eftè poffunt,in infini
ta uirtute omnipotentiae, Abfolute enim Deus nofter, eft infinita uírtus, penitus ia
aclu,quædum ex natura bonitatis,feuultmanifeftare : facit à fe uaria lumina,qug
theôpfianiçdicutur,defcendere.In quibus omnibus luminibus,notas facit diuitias,
luminis gloriçfaç.Sed h£Cgeneratío,qug fic uoluntarie fit,non habens cauíám,niá
bonitatis eíusifitínuerbo uerítatís>Verbum uerítatís,ars eft abfoluta,quç lumen di
ci po teft,omnis ratíonis.ln hoc lumine, quod eft uerbum,et filius primogenitus,eft
fuprema apparitio patris.Omnes apparitiones defcendentes, pater luminiï genuit*
utin fumma uirtute,etunítionísfortítndíneapparicíonum uoluntaríe>complícarera
tur omnia apparentia,alia luminafquafi in abftrada filiatione,omnis filiatio , qualitercuncp explicabilisjet ínuniuérfalifsimat arte,omne per artem quantum cune# ex»
plicabile:8C in abfoluta ratione feu difefetione,omne lume qualitercScp difcernensÿ
aut difeernibildGenuitautemnos ín úerbo ilío,£t€rng artis &apparicionte>ut dumi
íwmeñ

Libellus.

289

lindenofenfíonts ehs, quod eft uerbS infinitum, ín defeenfu recipimus, modo quo
huíufmodí in defeefu à nobis recipi poteft,fimus initium aliquod creatur^ eius.Re­
ceptio igitur oftenfíonís patris in tier bojindefcefupraeftat initium creaturae.Per hoc
enim fumus initium aliquod creaturae eiustquia uerbum ueritatis, in quo nos genuit,
noftromodo recipimus. Sacis fupràoftêfum eft , receptionem in defeenfu, facere ut
sete; nale lumen,atque uniuerfale fiat initium,creaturæ particularistic fíe crea tura,ha
bens prímicíak aliquod initium,in uerbo ueritatís.Sumtis igitur nos genus Deúquía
ípfenosgenuít.Sed ín uno filio,qui eft uerbuueritatís,nos omncsgenuit,(n quo nos
fecit initium aliquod habere creature fuseífícutin humanitatis uerbo autarte,omnes
homines fic generati funt,ut recipiant per generationem humanitatis,quod fint ini/
tium aliquod,effèndi homines particulares. Sic in generatioe uniuerfalis ueritatis,
omne id quod uereeft, ita genitum eft,ut fit initium aliquod creatur^ generatis. Va­
de omnia quæcunq? funt,in tantum funt,in quantum uera funtFalfum enim,no eft»
Quare in aeterna generatione ueritatis,ipfa æternaliter genita funt,8¿ ut fic.func ipfa
æterna uírtus uericarts,àqua ipfa recípíunt3dum apparent in fucceflione temporali,
quod fintinitiumaliquodjcreaturægenerantis patrisiut arboris ramus, quem miti*
umcepiffe uideo inarbore: prioriter fuit in feminegenitus,non ramus, fed femen.
In ueritate enim rationis feminis, fuit ueritas rami. Vericas igitur feminis,eft ueritas
rami.Veritas igitur uirtutisjniciu capiteflèndi aliquid,puta rama, qui eft quafi crea/
tura feminis,ex cuius uirtute prodit.Veritas igitur rami, quæin ueritate feminis,fem
per cum femine fuit genita,nunc apparet, oftendens fua apparitione, uirtutem femi­
nis patris fui. Sic plane indemus, quomodo filius ín díuínís, eft ofte nfio uera patris,
fecundum omnipotentiam abfolntam,& lumen infinitum. Sed omnis creatura, eft
oftenfio, participans oftenfionem filq, uarie 3d contrade, SCaiiæ creaturae obfcuci/
us, alix clarius ofteiidunt, eum fecundum uarietatem theophaniarum,feuappari/
tionumDei,
Cap. V.

Dhuc unum nonomittendumíubíungam,deípfisíllumtnatíonum donis.
Nam dona ipfa uaria funt,unius diuini perficientis fpiricus. Deus enim, qui
eftípfe piirtffimusacftus,fi¿ infinita perfetftio, non accipitur indefcenfuuti
eftjfedpotenrialiter. Non enim capitur in defeenfu generationis, perfecftio
hominis à patre,fedhomo in poretia,in femine parris, necp arbor recipitur in frudu,
defcendenteabea,fed arbor in pocentia,infemine. Sicut igitur pater in uerbo u erica/,
tis,generat omníadta in fpiritu,procedente á patre & filio, perficiuntur cunda. Re/
plet enim fpiritus,hoc eft ad perfecftum deduci corbem terrarum, &Í omnia etiâ, quæ
nocís fcientiam habent, omnia funt in patre paternalíter, in filio omnia filialiter, in
fpiritufandoomnia perfedionaliter. In patre habent omnia effentiarn, in filio po­
tentia,in fpiritufmtfto operationê.Deus pater, eft omniainomnibjDeus filius,po/
teft omnia in omnib:Deus fpirituflan(ftus,operaturomniain otainib. Ab effe autem
&poffe,proceditoperaa.Operaturaucefptritus,perfe(ftionemipfiuseffe, inentibperfedionem uitæ,in uiuentibus,perfedionem notitiae,in inrelligentibus.Hæc ®m/
nía operatur unus fpírícus.quí eft Deus benedidus,ut omnis creatura, per perfedio
nem propinquius afeendae, quantum naturæ fuæ patitur conditio, ad deification?,
hoceft,ad quietis terminum. Qtnetatur autem effeumbrofumôÉ corporeum,inuitalí, uitale ín íntelledualí, intellecftuale in ueritate, quæ Deus eft:ut fic omnia entia
corporea,per medium eorum que uíuunt,2¿illa per intellediialia,refluant ad princi
pium.lntelledhialia autem font, per quæinferiora fluunt â Deo, ÓC refluutad ipfum.
Vnde eft natura ipfa imelleduabs/ecundum receptionem in defeenfu,uariè gradua
taificut in numero, ípíe fimplex numeralis defeenfus,denario completur. Denarius
autem defcenfus, eft initium compofiti numeri, QC finis íimplícís, eft altera unitas.
DecmMgHur funtgradus, íntelledualís naturae, ÔC primusabftratftior ate^ clarior,
multum in atftu appræhendendi Deum, ultimus immerfus umbra corporeæ, qui &C
humanus dicitur, minimetnacftu, fed ín uirtuali potentia multum. Btquonimin/
T
celleclua/

A

290-

De Dato Patris luminum

telle dualis nofter ípirítus3noh attingit quietem3nifi intelleduali natura èum apprç>
hendat, adquemappræhendendum, efle recepit intelleduale: tune ut de uirtute po/
tentiæfuæ » adadum pergere queat,fpírítus perficiens, ipfimulta lumina præftat»
Omnia enimquæcunq? creata funt,lumina quædam ei funt, ad aduandam uirtutem
íntelledualem3ut ¿alumine fícfibidonato,adfontemlumínumpergat,Vídét homo
liarías creaturas efle, in ipfa uarietate illuminatur, ut ad eflentiale lumecreatura/
rum pergat.Nam dum uid et aliam creatura,fine uitali motu effe,aliam uiuere,atque
aliam rauocinari:ftacim illuminatur, eflentiam abfolutam creaturarum, nonfic efles
aut uiuere,aut ratiocinari» Si enim uita efletde eflentia creaturæjnon uiuens, creatu/
ra non eflet¿Sí ratiocinari,efle de eflentia creaturglapis,auc arbor,creatura nonefleu
Nihil igitur omnium, quæ apprehenduntur in uarietate creaturarum, de eiTentia
efle intelligit.Cumigitur omnis creaturaffit aliquid contrade: eflentia omnium, no
eft a liquid omnium, fed nihil omnium incontrade»Sicuides,ueritatemformarura.
Eflentia igitur,nihiltaliur^ eft. Aliquæ funt creaturae magne, aliae paruae,aliasfupe/
riores,aliæinferiôres, aliqu æ fuerunt, aliquæ erunt, aliquæhic,aliquæ alibi,
ita de
omni nominabili uarietate.Non eft igitur eflentia aut quanta,autmagna, autparua,
aut inloco,aut fuprâ,aut infd,aut in tempore præterito,aut futuro,& ita de reliquis*
Vides res mulcas in elemetatiuo genere,multas ínuegetatíuo, mulcafqUn fenfiduo
genere conueníre:S¿ tamen genera illa,efle uaria.Non eft igitur eflentia,aliquid eo/
rum.Multas quoque uides fpecies diuerfas,fubgeneribus, ut iri genere animalitatis
fpeciem humanam,leonin3,equínam4bouinam,afíníná,& ita de cæceris.No eft igi­
tur eiTentia generis animalitaus3aliqua fpecies omnium,fed nulla fpecies eorum. Vi
des homines uarios, alium fuiffe, aliumfierfalium iuuenem, alium fenê, alium Alemannum,alium Gallum, alium mafculum, alium foemellam, alium magnum,alium
paruum,alium cæcum>alium uidentem,alium furdum, alium audientem,alium albu¿
ahunigrum,
ita de omnib.altjs:quiajn omnibus, quæ fubconfiderationecadere
poffunt, eft uarietas . Noneft igitur omne fenfibfle3uifibile,tangibile,& fic de alqs,
de eflentia hominis. Humanitas igitur, nihiîeorumeft, quæ in quocuque homine
poflunt appræhendi.Sed humanitas,eft eflentia fimpliciflima,quægenericameflen
tía fpecifícerec!pít:ínquafuntucínfímpíicÍLiirtiite,omníaí!la,qu2eínuarietateho/
minum,indiuidualiter participantur. Humanitas igitur, pater luminum hominum
nariorum eft,ôi eadem eflentia Platonis ,in humanitate,eft fuper omnem fenfibilem
temporalem habitudinem,^ in Platone, in habitudine fenfibili & temporali. Èt
ita quidem de omnibus. Vnde eflentíg fenfibili um,funt infenfíbiliter ínfpecíebus,S¿
eírentíaefpecif(c£,abfq3 fpecificatione funt in generibus,& ipfæ effentiæ generic»,
abfq? generali cate,funt ia abfoluta eflentia,quæ eft Deus benedidus» Sunt & alia lu
mina,quæ infunduntur per diuinamilluminatione,qducuntintenedualepotentia,
ad perfedionëîficuteft lumen fidei,per qd illuminatur intelledus,üt fuper rationem
afcendat,ad appræhenfionem uerítatís.Éc quia intelledus,hoc lumine ducitur,ut cre
dat fe polle attingere uerttatem,quam tamen adiutorio rationis, quæ eft quafi inftru
mentum eius, attingene nequit, fic infirmitatemfeu cæcitatem, ®b quam baculo
rationis innitebatur, quodam conatu fibi diuinitùs indito linquit, 6¿ per ft incedere
pofle: in uerbo fidei fortifica tus, ducíturíndubíaípe,aflequendipromífíum,exfta/
bili fide,quodamorofo curfu,feftinanter appræhendit. Et hæc eft illuminatio Apo/
ftoli,qui abfqj hæfitattone3credentem poftulantem fapíentiam,conftcuturum annunciat Habetquidem uirtus noftra ¿nrelledualis,lucísdíuítías ín effabiles,ín poten
da,quas nos habere cum fine in potentia ignoramus,qnoufq? per lumen intelledua/
le in adu exiftens,nobis pandantur,et modus eliciendi in adum,oftendatur.Sicut in
agello pauperisjfuncdùiitiæin potentía,quasfífciuerítibí efle,&modo debito que®
fi ueric,reperienNam ibi eft lana,& panis,et uinum,Ô£cadies}& lac,6< mel,S¿ cæteras
quæoptatîôi non uidet oculo,fed ipfa ratio,illi lumen reuelatíonís præbet,ut feiatií
laibíefle,
quomodo per ouiculam lanam, per buculam quoque lac, per uitemui/
num,per frumentum intern panem elicit. Et uarq experti agticolke3dlumen do drí«
næad

Libellus.

291

naeadbene excolendam agrum, manifeftant.In quorum lumine pergit fide, & fic
confequitur frudum uítae fenfibilís. Tali quoque fimilitudinejinpotetiaintelledua
Iis agri/unt omnia illa,quæ uitam præftant intelledualerrk dummodo rede colatur,
&uirtutes eius, debitis exercitationibus SCmodis exprimantur, & pro eius cultura,
uariæ nobis illumininationes tradita reperiuntur,per eos, qui huic intelleduali cuL
curae, ualde diligenter ínuígílarunt. Sicuti uiri uirtutibusdediti^uiumbrasmundi
huius linquentes,Si mentali luci incumbentes,per quos dator luminum,nobis reuelauit thefaurum ab frondi tum, Si modum cuftodiendi agrum,S¿ leges Si pr£cepta,at
queextirpandi herbas noxias,non facientes frudum uitx,frd impedientes Si morti
ficantes foecundítatem,6¿ excolendi atque plantandi arborem uicx,in ipfo, 8C Philo
tophi,Moyfes,Prophetae,ÓÉuírí Apoftolící.Sed uerbum omnium illorum, lumê eft
receptum,in defcenfu uerbíabfolutí,2¿ non fuit ipfum uerbum, quod eft ipfum lume
infinitum patris, quouiqj uerbum ipfum, abfqj contradíone,fe fenfíbilíter in domi/
no noftro lefuChrifto,oftenderet.lnhoc enimuerboueritatis, geniti fumus fiItj lu/
cistquoniam diuitias gloriæ,regni aeterni, in nobis ac intra nos eife reuelauit, & in/
celledualem immortalitatem alfrqtii docuit,per mortificationem mundi fenfibi/
tis, ÔCfeipfum nobis manifedum fecit:ut in fuolumine, quiuerbum caro fadutn
cftjpaternum lumen uitae noftrae>appraehendamus. Quoniam ipfe paternum lumen,
illuminans omnem hominem,et adiples lumine fuo»id quod nobis deeft,ad affequeti
dum quietis uitam deledabíliísímam3ínípfo, 6¿per ipfum, qui eft in faecula bene/
diduSjAmen.
Deo gratias,

LibrijdeDatoPatrisluminum, Finis,

Libellus Rcucrcndiiï. Patris Domini Nico
laide Cufa,præsbyteri Cardinalis, ti. fandi Petri ad uincula3ckquæ*
rendo Deum. Anno Domini, M. CCCC. XLV*
Moguntix compilatus,incipit felicíten
Efíderíotuo pro uirilifatisfadurus,fraterin Chrifto merito uenerande,nuncid quod uulgdín Epiphaníjsnífus fum explanare, circa
nominis Dei rationem, breuiter clare inferiptis repetere attentabo,
ut meditatio utriul^noftruincitetur,intelleduali afcenfujfenfim
deluceinlucêtransformeturinteriorhomo,quouf<$tnagnitioneni
cl ara,per lumen gloriæ intret in gaudium Domini fui ♦ Primo qui/
dem frater optime, bene attendifti Paulum qui ad tertium ufep coelum, ad arcanorS.
cofpedionem,fe raptum fatetur, dum his uiris qui Athenis tunc, ín nominatiísimój
ftudio Philofophiæ uacabant,ueritatem prsedicaret,in Ariopago,in thematepræmi<
fiffè,Deum ignotum,cui aram,gentiles ipfi confccrauerant,uelle ipfis euagelizareJ
Et dum ad huius rei explicationem pergeret, præmifiq quomodo Deus in uno hon
mine,omnes creaífrt,0¿ definitum tempus, in hoc mundo indulfiffet, ut Deum qux/
rerent,fi forte ipfam poífent attradare&inuenire:adiiciens, qjuis non longe abfitá
quocjj,quonia in Ípíb íúm5,uiuimus,etmouemur.Deínde redargues idololatriâxfub
iungit, incogitationehominis,nihilfimileeife pofte. Admiror ego, quoties adus
Apoftolorum lego, hunc proceffum. Voluit enim patefacere Paulus Philofophis,
ignorum Deum, quem poftea nullo intelledu humano, concipi pofte affirmatJn
hoc igitur patefit Deus: quia fcitur, omnem intelledum, ad ipfius figurationem ÔC
conceptum,minorem.Sed ipfum nominat Deum, feu ©táp Grxce. Si igitur homo,
ad hocingreffus eft hunc mundum, ut Deum quærat,6£inuento adhæreat,SCadhge/
rendo quiefcat,&cum quærere ipfum non poffït homo,6¿ attradare in hoc mundo
fenfíbilí corporali,cum Deus potius fpírítus fit quàm corpus,^ non poflic in ab*
ftradionc intelleduali attingi,cum nihil fimile Deo concipere quea t,ut ait.quomo*
T»
do

-292

De Quærcndo Deum

do ígíturquxrí poteft,utíntieniatur Certé nifi hic mundus ferinret quxrentf in ua*
num miffus effet homo admundum, ob finem quaerendi ipfum. Oportetigítur hunc
mundum prseftareadmíniculum quaerenti, & oportet fcíre quçrentem, quod nec in
mundo,nec in omni eo,quod homo concípít,eftquíc$fímíle ei. Nuncuideamus, an
nobis nomen &tóc feu Deus, adminiculo m præftet ad ifta, Non eft enim nomen ip/
Turn ®sosnomenDeisqui excellit omnem conceptumnd enim quod concipi nequit,
ineffabile remanet. Enari enim,eft conceptum intrinfecum,ad extra fari, uocalibus
àut alrjs figuralibus fignis:cuius igitur fimilitudo non concipitur,nomen ignoratur*
Non eft igitur ©wj nomen Dei,nifi utquæritur ab homine in hoc mundo.Quærens
igitur Deum,attente confideret,quomodo in hoc nomine edi, uia quædam qupreti
dicomplicetur,in qua Deus inuenitur, utpoftitattredari, ©tü<r dicitur,a^wfWiue
6U),quod eft uideo,currojcurrere igitur debet, quaerens per uifum, ut ad omnia uidentem ©tóp, percingere poffit. Gerit igitur fimilitudinem uiæ,per quam quçrens in*
cedere debet.Oportec igitur,ut naturam fenfibílís uífionís,anteocuiumuíflonís in/
telledualis, dilatemus,
fcalam afcenfus, ex ea fabricemus. Vifio noftra,ex quo^
damfpiritu lucido & claro,de fummitate cerebri,in organum oculidefcêdente, & ob
ietfto colorato in ipfum,fpecies fimihtudinis eius multiplicate, concurrenteluce ex
trinfeca generatur In regione igitur uifibiliumjnonificolorreperitur. Vifusautem
de regione uifibililum non eft, fed fuprâ omnia uifibilia conftitutus. Non habet igi»
tur Uifus colorem:quia non eft de regione colorum. Et ut poffit uidere omnem colo/
rem, non eft contradus ad aliquem :S£ ut indicium fuum fit uerum& liberum^ non
plus habet de uno colore,quam dealíotetut pote tía fua,fit ad omnes coloreSjpernut
Ium colorem eft reftridus: impermixtus enim eft uifus per colores, ut uera fit uifio
eius.Exprimento autem coprobamus, per mediumcoloratum» utuitrum aut lapide
trâfparentê,aut aliud,uifum decipi. Adeo igitur uifus eft purus,abftp omne macula
uifibilium,quod omnia uifibilia,in eius comparatione tenebræ quædam furtt, & cor
poralís quodammodo crafsitudo,in comparatione ad fpirítum uífíonis. Sed dumui
fibilium mundum intuemur per íntelledum,æ qimimus ,an notitia uifus in eorepe
riatur: omnis ille colon's mundus uifum ignorabit, cum nihil non coloratum attin/
gat Etfi dixerimus,uifum eñe, non efle coloratum ; dum de hoc mundus uifibili®
figuram fimílitudinis, facere noluerit, non reperiet, in omni conceptufuo fimileui/
fui,cum futus conceptiiSjflnecoloreeffe non pofsit. Et cum infra ambitUm regionis
fue,ipfum non reperiat,necp fimile & configurabile en non poteft attingereipfum»
imo necpoteft attingere, uifum effe aliquid,cum extra colorem nonattingataliqd»
Íédiudícetomne non coloratum, non effe aliquid. Nullum igiturnomen,omnium
hominum, quænominari poliunt,in ea regione, uifui conuenit. Nec enim albedintSF
"nomen, nec nigredinis,necomnium mixtorum colorum:quoni5necalbedinis,etnci
albedinis copulatius, nec nigredinis et non nigredinis copulatiue.Siueigitur omnia
nomina regionis/ingulariter notet difiuncftiu e, flue contrariorum colorum nomina
copulatiueffiue omnium nominum nominabilium,copulationemrefpiciat:nihilat/
.tingitde nomine & eflentia uifus.Quod fi dixerit quis, cum color non fitdíícrecu^
cognitus áfe,fed âcaufa altíorí, ícilícet á uifu,etrogauerit omnia uifibilia,an hoc
etiam uerum fit,ôf quomodo concipiant caufamillam:refpondebunt,prepofitum tí
lum,qui dedit eis hoc nomen,uti eft uifus, effe quid optimum atq^ pulcherrimum,fe
Cundum omne id, quod concipi poteft. Et etiam dum ad conceptum fe parant illius
Optimi.atc£ pulcherrimi,ad colorem redeunnfine quo, coceptS fabricare nequeunt*
Quapropter diefft,ipfum pulchriorem effe, cjj colorem album,etiam quecunc^: quia
non fitcolor albus,in aliqua regione coloris adeo pulcherquin pofsit effe pulchrior,
atcpadeo lucidus &refplendens,quinetiam poffiteffe lucidiori fplendidior.Vnde
uiubilia omnia,non affererent regem fnu,aliquem colore regionis, qui acftu eft inter
uifibil i a regionisifed diceret,ipfum effe ultimum potetip pulchritudinisjucidiffimk
at($perfecftífsímícolorís.Taliafrater,atC£etíápÍuraahaíímilía,uerífsímaatC£certíf~
fima cofpicis, Afcende igitur,de uifu ad auditum, per cofimikm habitudine, & etiâ

Liber.

293

ad gtffin,odoratu,atqjtadum.Deinde ad fenfum cômune,qui eft pofitus fuper onv
neienfumdcut auditus, pofitus eft fuper audibijia,guftus fuper guftibilia, olfadus
fuper odorabili a,tadusfup tâgibilia.Deïde uerô altius ad it elle du perge,qui eft fup
cia itdligbilia,qu£ etiâ funt fup oía rationabilia.Rationabilia autê,pïtelledû apprg
hêdatur,fednonreperit in regione ratíonabílíG,ítelIedus,cúHelled9f¿üutocii!us,ec
rationabila ut colores. Etfi iiis extëdere te in tua cofideratiôe, ut bene apprçhcdas,
quoodo ïtelled^ ut uift liber f. iudexuer^ Si fimplex,oimrationu,in q nô eft pmix
tío fpeciera rationu,ut fit ciará íudiciu íntuítiuu ratíonft,ín uarietate regioisrattonu.
lùdicat emïtelledsbâc rationëneceiïàriâ,hâcpofsibilê,hâccôtingêrë,hancimpoffibilêfoâcdemôftraciuâ,hâcfophifticam & apparente,hâctopicâ,Ôiita de religs: ut
uifusiudicathuccoJorêalba,hâCnon alba fed nigru,hune pb albucf?nigriï,Ô£ita de
cæteris.Ecnon actingitinomni regiôe raciona,intelled^îfed du ipm fuftregë,prçpo
fitDbôÉ iudicëuolueritfigurarexmadus feu uniuerfitas rationu,ipfum termina feu ulci
tnitatëperfeâioisjdiciteflè.Sed intelleduales naturç,pariïormtter nô poffunt nega
re,rege fibi preponi.Ec uti uifibiles naturæ,fuu rege fibi prgpofi tu, aflerac ultimita/
' te ois uifibilispfediôisîficintelledualesnaturg3q funt naturç ueri,affirmât,regê fuS
eeulcimitatcoîs perfedtôisïtuitiuçoïm,tehucnominât ©tq/,feuDeu:qftfpeculatio
nëfeuintuitionëipfâ,infuocôplemëtopfediôis,oiauidëdLNihiltamê cotai regiÔe
tntefiedualiu uirtütñ repe rit,cui fimilis fit rex ipfe, neqj cadit in omni regiôe (huile
duali, côcepi? fim.Uitudiniseius:ied eft fuprâomne, q>côcipit & intelligtt, ctn? no/
me no eft intelligibik,licet fit nome,omnia int’eïl igi bilia nominâs etdiicernes.Etei
us natura;eftinteUedualëomnêfapiëtiâ,per infinita altitudine,fimplicítate,uírtute,
potêtia,pluchritudine,et bonitate antecedësica omne intelledualë natura inhabitas
fit eius côparadôe umbra?& uacuitas potetix,craiTities,& paruiras fapictiæ,et fie de
infinitis fimdib.modis Poteris ita cucurrere in hac ui-a, per quâinuenif Deus, fuper
otaneuifu, auditu,guftu^ad^odorata^ffatu, fenfum, ratione,6¿íntelledá.lnuenít
quidé nullu horGjíed fuper omnia ípfííDeu Deoru eHe,6¿rcgcregCíomníS.Rexeni
míidí íntellecftuahs,eftrex regn, S¿ domíns>domínáuS inuníuerfo.náeftrexíntelleclualis naturæ,quæ eft regnu babes in rationali.Quæ quidê rationalis,regnat in fen.
iualqôÉfenfualiSjin mudo fénfibíliu,cui reges prefuntîuif^audit^guftuSjtacft?,odo
rat9*Oësiftireges, funt difcernëtes (peculates, feu théorisâtes, ufqr ad rege regu,ÔC
domina dominâtiu,qui eftípfa fpeculatío, & ípfe®t¿r,feu De^, in îua poteftateoës
regès habês,âquo habëtoës reges,id q>habët, porëtatu, pulchritudine,emítate,amœ
nitate, Igticiâ ,uitâ, ôi omnebonii.Vnde in regno fûmiatq? maximi regís, omnis de
cor uífibílíG formara,uaríetas colora, ^pportio grata, refpledentía carbncularís, gra=
minea uirídítas,fuigor aurí,S¿ quicquiduífumdeleftat,0¿ in quo uifus, qfi ín theíau/
ro regni fuí,quíefcedo dele&et : in curia magni regís pro nihílohabetur,cú fíntde ín
fímis ftrametís curia.Sic quidê uocu omníu côcordans refonâtia,atqj dulcís illa hap
mohia in regno,auditus omnia ínftrumétora,ínenarrabílís uaríetas, melodía illa au
reorum organorurn,Syrenici,philomenicicp cantus,& alie omnes exquífitg díuírie
regís regni auditusjfceces quædâ font, pauimento adhérentes, in curia maximi atc^
optimi regís rega.Sic quidem omne dulce,ftipticum,& guftui gratum, tantorum
Paradifiacorum pomorum,fruduñ fapidiísimorum,& unarum Engaddi,uini Cy
príci,mellís A tici,frumenti & olei, & omne quod lndia,6£eundus hic mundus, ne/
mora S£aquçrefedionipræftant,&guftuiofferunt;paruimomentifunt,inaulaini>
potetifsimí principis orbis JMeqj odores unguentorum, thuris & myrrhæ, mufcí»8¿
omne redoles regna odoratus inhabitanstpreciofi aliquid habet, in ipfo magno re/
gis altifsimipalacio.Minusadhucomneid,quodl£uitatefuatadudeledat. Regi se
nim tadus,latum uidetur,atep per orbem extenfumregnuLedpixaliquod pudú qui
dem peneinfenfibile eft,refpedu regni,principantis uniuerfcuMagnus uidetur rex
ipfe, qui his iam didis regibus imperat, cuius ipfi uafalli funt, qui eft fenfus com­
munis, ín potentatu fuo, omnem iam didorum complicans poteftatem, fed (eruus
empticius,& infimus quidam minifter,in regno regis omnia uidentis, & contineo/
T î
ns;

294

De Quærendo Deum

tis. Per íncoparabile altitudinem intelledualís natura, regnúm fuprá omnia iamdi/
da,fortítaeft,a cuius uirtute dependet regna omnia prænomina ta, &pf£narrata,S¿
quibus ¡domínanter 'prae eft* Sed intelkicftualisnaturæ reges , de familia funt maxímí ducis, gaudent afcribímílítí^eius, neqj ¿líúd optant, quam pofte'adipi ici,
gradum quçmcunc^ in aula dominatoris,in quo pofsintintuitione intelleduah refi/
ci,abeo quietó dicitur.Etommaquæinuniuerfis praenarratis regnis funt, nihil
cùrant,ficut& nihil funt, in comparatione boni, quodcognofcunt in principe fuo,
id quo omnia iuntin complemento & infe, díuíné,
fuper quam optime, quæ in
altjs regibm o folum ímperfedé & extrâ fe, &in umbra feu imagtne,'fed diftantia iti
côparabili &C iproportioabdfi corrada repe ríucur» Color ígitur,quíín tiífíbili regnó
per uífum fentítiir,non uidet, fed tanto eft uifibilis* Non habetuíta, &motum uíta*,
lem,nec& perfeccioné habet>fcilicet ftírpeae uegetatíonís, àut fubfiftentiWbrmç : fed
íenfus,quí funt in regno íenfuscommutiís,utífantfenfus particulares habét natura
intra fedeafíbilis mundí forma coplícádí, in uítalitate,8¿ cognitive feníibílís fpiritqs
Nô igitur minus in regno fenfùu,^ in regno fenfibilimfed id omne,qd eft in regno
fenfibilia explicaré, eftuígoroííorí módo,coplícit¿ & «italta,atq2 pfedíorí modo,
in regno fenfun.Quiefcic em fenfibilia regnn,íipfis*Sícea qderegno-fefus funt,muí
to clariori atcppatedíori modo fut,ín regno,ubi funtítelledualíter. Color. n.ín ee
ítelleáuali regníítelkdaaliSííncorruptíbílé'naturá.habésídifert perfeccione,à colo
re fenfíbíiísmudi,ficut perpetuó á corruptibili, & uita Mkdualís amorté, & lux ab
Umbra. Sed i regno Cdáipotetis, ubi regnñeftrex,ubíoía q ín dmmKregnisrexipe,
úbi colornon eft color fenfíbilis,aut iárelledudís, feddiuínalís, imo Deus ipfe, ubi
oñima mota
uíta carentiaín fenfíbílimundo,^ omníaúítam uegetatíuam,ratio/ '
nalemautimelleâaalem habentia,funtipfadiuína'uita,quæ eft ipfa immortalitas*
quam folus inhabitat Deus,&in ipib omnia ipfedbi eftIgtitia omnium gaudiorum*
quæ oculis, auribus,guftu,tadu>odoraru, fenfu, usta, motu, ratione, 3C intelligentia
hauriuntur,laetitia infinita,díuína ÔC ínexprefsibilís,S¿ quies omnis lætitiæ & deledá
tíónis.Quia ipfe eft
Deus,fpeculatío,& curfus qui omnia uidet, in omnibus eft,
per omnia dilcurrit,adipfum o.mnia refpidunt, utad regem, ad iuflum eius, omnia
mouentûr 8¿ dsfcurrunt, & omnis curfus ad finem quietis, eft ad ipfiim. Igitur omne,®í!off:qui eft principium effluxus, medííí in quo niouemur, 8¿ finis refluxus. Hac
igitur uia,frater mi, ftude diligentifsima ipeculatione, quaerere Deum: quoniam non
poteftnô reperíri, fi rede quæritur#qui ubicpeftJBt tunc rede quaeritur,fecudum nó
men fuft in finem,ut fecunda nomen eius,fit ÔC laus eius, ufq? ad fines potential, ter/
reaenacuræ noftræ.Sediamamplius,ad fecundam quæftionis particulam,nos conuer
tenteSjUÍdeamus,quonam modo ducemur, ad (calaré afcenfum,theoriae didæ, cum
ad ignotum penitus, non moneamur,
ut idipfum inquiramus, ad uifum refpicia»
mus.Primo quidem ad hoc, ut uifus depræhendat uifibile difcreté: lumen duplex co
currit. Namnoneftípirítus uifionis, qui nomen imponit colorib* fed fpiritus patris
eius,qui in eo eft, Spiritus enim qui per opticas uenas, in oculum á cerebro defcedit,
offenditur obüiatíonefpecieí obíecftí,ó£ confuía fenfatio exoritur. Admiratur ui rt?
animalis de fenfatione»8£ intendit ut difcernat.Non igitur difcernit fpiritus^qui in oculo eft,fed ínípfo,fpíritus altior operatur difcretionem.Hoc quidem in nobis quo*
tidiano experimento uerum experimur* Praetereuntes enim, quotum fpecies in ocu/
itim multiplicata: funt,fæpé ñon depræhendimus, duattenti ad alia,non aduertímus,
pluribusloquétibus nobis,illum tantum intelligimus> ubi nóftraeft attentio.Hoc
quide nobis id uerum oftendit,quonia lumine akíorí,ípfíus fcilicet rationis, fpiritus
qui in fenfu eft,attingit acftiuitatisfuæ operationem.Cum igitur oculus dicit,hoc efle
rubrum,hocelTecgiium:non loquitur oculus, fed in ipfo loquitur fpíritus patris fui»
hic fcilicetfpiritus animaiis,cuius eft hic oculus* Neq? adhuc propterea color uifibi»
Iis eft,etiâ fi aflïftit attentiojuídereuolétísjoportet enim, quod alio lumineipfum uift
bileíllumínátísjuífibílefiábln umbra enim et tenebris,uifibile nô habet aptitudineut
ufdeatjadaptatfo eius fit p lumen,quod ipfum ¿numínat.SícatígituruífíbíIe,noñ eft
aptura?

Liber

2Ȕ

aptSutuideaturmífiínlumíne,quoniam per fe,non poteft feíngerereín oculuthínc
opus habet ut illumineturiquoniâ lumê illius eft naturæ,quod per fe ingeritur in o cu
ium.Tunc igitur Uífibile feíngerere poteft in oculum, quâdo eft in lumine, cuius uis
cft,ftipfum ingerendfColoraute in lumine,nô eft ut in alio > fed utín principio foot
quoniânô eftcolor,níf¿ termins lucís ídíaphano, ut in iride experimur: fecGduením
quod radius Solis in nube aquoià,aliter St alicer termínatur,alíus 6¿ alius generatur
color. Vnde manífeftum»eft, colorem ín fuo principio, fcilicet ín luce,efle uífibilem:
quoníáluxextrínteca,&fpírítus uifíu?, in claricate communícat.Hínc lux ílla,qu2E il
luminat uífibíleadcoparem lucem, fe ingerit, & adducit colorís ipeciê uifuiobie
¿úm.Exhís frater,para tibí curfumquærendi,quomodo ígnotusDeus præftat orhne
id,per quod ad ípfum mouemur.Nam etfiiam clare tibí coftet, fpiritum anima!is,in
¿pirita oculi difccrnere,& lumen facere uifibile,aptum ut uideaturmon tamen uifus,
uel fpiritum ipfum,uel lumen depræhendit.Lumen enim illud,non eft de regione co
lorurrijCum non fit coloratum Jn omni igitur regione,ubi oculus principatur^no reperitur.lgnotum eft igitur lumen illud oculo,& tamen eft delecftabile uifui.Sicut igi/
tur ratio difcretiua eft, quæ inoculo dífcernít uifibíliaftta intelledualís ípírícuseft,
qui in ratione intelligit,& díuínus (piritas eft,qui illuminae intelledum. Lumen autë
dífcretíuum anímale in oculo,aure}linguainartbus,Ô£ neruo, in quo ta dus uigerieft
lume unum,uarié receptum,in uarrjs organis, ut fecundum uarietatem organorum,
uanédifeernat ea,quæ funt fenftbilis mundi.Et lumen ipfum eft principium, medift,
8C finis fenfuuj quoniam non funt fe tifus, nifi ad finem diferetíonís fenfibiíia,necg
funt ab alio,q^ ab dio fpirítu,necp ín alio mouenrnnln ipfo etíam^uíuurit Cenias om/
.nestufta enímuifus,eftuídere,& auris uita,eft audire,& quanto hæc uíta eft perfedi/
or,tanto eft dífcreríor. Vi fus enim qui perfedius dífcernít uífibile, petfedíor eft,ita
de audita Vita igitur perfedio3lætitiâ 8C quies, quicquid defidérant omnes (en/
fus: irt fpírítu dií cretino eft, & ab illo habent omne id,quod habent, ÔC dum inficiun­
tur organa,deficit ín ipfis uíta,ín adiuitate:non deficit ín fpírítu dífcretíuOj â quo
illa uitâïiublata macula apt ínfírmítate,recipíuc.Pari qbíde modo, de ítelledu ídípíS
c5cípe»quí lumen eft rationis difcretiuç,& ab illo te eleua ínDeum,quí lumêeft intel
kdus.Etdu fie curris3per id qd ínuifu cópertñ eft, cóperíes, quomodo Deus nofter
tn fæcula benedidusji ta eft omne id, qd eft î quolibet qd eft,l icut lumê diferetiuu in
fenfib. ÔC intelleduale in rationibus,ac qd íp fe eft â quo creatura habet id quod eft,Ô£
uftarn,ó¿ motum:&in lumine ipfius eft omnis cognitio noftra,ut nos nô fimus illi,q
cjgnofcims>,fed potius ipiè in nobis.Et cSad cognitione ipfius afcêdimus,quamuis
ípíe fit ignotus nobis,nô nifi in lumine eius, quod fe ingerit in fpiritumnoftrum, mo
uemur.ut in lumine fuo ad ipfum pergamus. Sicut igitur abípfodepéndet éíTejítaóÉ
cognofei: quemadmodum à luce corporea, dependet eflè coloris, ita & ab ipfa lucc
dípendet cognitio colorÎs,utpræmifimus.Âduertendum igitur, quoniam mirabilis
Deus in operibus fuis,creauir lucem,quæ íímplícítatefua, excellitcætera corporalia,
ut ÛLmed’Xï,inter fpiritualem naturam etcorporalem:perquam corporalis hic mun/
dus,tanqnàm per Tuum fimplex,afeendat in fpiritualem mundn.Défertènirti figuras
in udum,ut fie ad rationem & intelledumdorma fenfi bilis madi afcêdat,8< per intelleda,in D’o finemattingât.Ica quide Q¡¿ in efle prodtjt mudas ipfe, ut corporalis hic
mundus, pardcipationelucis hoc fit,quod eft.Ettanto res corporales, ín gen eré cor/
poreOjptrfeâiores cenfeantur: quantó plus lucís participan^ ut grada tím in elemen
ris experimur. Sic quide creatura,quæ fpiritum uitæhaber,tanto eftperfecftior,quâtô
plus luminis uitæ,participahSic creatura uitæ intelledualís, tanto perfédior, quâco
plus intelledualís luminis uitæ,participat.Ç)eus autë eft ímpartícípabílís,0¿ infinita
íux,lucens in omnib»utí lux difcretiua ín feníibus,Varía aute,ímpartícipabilís
im
pmniícibdís lucís termínano,uaríam oftendítcreaturámtí lucís corporalis termítia
do i.ïaraa,iü díaphano,uaríu oftendítcolóremjícetípermífcíbilís remaneat luxipfa*
Sx his ftater no ambigo,clare te pergere poflè,utappræhêdas:quod ficut color non
eft uiíibüís3nífí medio luminis,hoc eft quidem dícére,quod ficut color non poteft afr
T 4
cendere,

296

De Quæfendo Deum

cendere ad quieteài,&ad finefuum, nifi ¿n lumine priùclptj fuúítá quidem noftra nà
tura íntelledualís, non poteft ad foehcitatem quietis attingere, nifi ín lamine prfnd*
píj fuiíteftedaahs.Et fiait uíf$n5difcernit,fedtneo‘dífcerhít fpíiít? difcretiu^Hta
ínnoftroítelledu,illuminato diuíno lamine principe fui, ¿óaptitudíneutintrárepbf
fallió nos intelligem«?,aut uita intelledualiuíuenvp nos/edínnobísuíuetDeus,
uíta ínfi níta.Ec bgc eft illa felicitas cterna.ubí ín uní tare ftridiísíma,ita ín nobís uiuít
æterna ítelledualís uítajomne conceptu,creaturarum uiuentíu,inexpreffíbíb laeci tí&
p rsecel lens, fi cutin fenfibus noftrís perfédiífimís,uíuít ratio dífcretíuá, ín ratione
clanfsim3,uiuít intelledus . Iam pala nobis éft,quod ad ignotum Deum attrahimur,
permotum luminis gratíateíufc, qui alíte'rdeprxhendí nequit, nifi feipfum offendat,
& q quart uult,&f quærenribjumë dare,fine quo ipfum qugrere nequeat, uulc qugri,
uukà appnaehendijqa unit quærentibaperire,ôifeipfum manífeftare. Quaeritur ígitur,cum defiderío appræhëdendi, æ tunc quæritur theorice,c6 curfu, ducere curren
rem ad quietem morus,quando cum maximo deííderío quzrítun Vnde non aliter re*
de ambulatur ad l apiendam attingendam, nífíperdefideríum maximum quæratun
Et dum fic quæritur, perredâ uiam quærïtur, ubííndubíéinuenietur, per oftenfionë
fuiipfius.Neq? eft alia uía ulla data nobis,cfí illa, net# alia in omní dodrina fandorum
qui fapíentíam attigerunt, nobís rdida eft. Propterea illíquifuperbí, qüíprxfum/
ptuofíquí fibíipfis funt (apiernes,quí fuerunt ín fuo íngeníocSrídences>quí fe Omi­
tes putabant efle altífsimo,ín afeenfu fuperboquí fe erexerunt adfcientíamDeorií;
hi omnes erraLierunt.Quoní am hKaieSjpraécluferant fibi uíamad fapíentíam,quan/
do non putabant aliam efle, quám íilam,quant ftio ihtdledu mcníurabant,ÓCdefe/
1 ceruntínuaníratibus fuis, Ôdigmim fcientiæ ámplexi funt,lígnumuítsnonap/
præhenderuG No igitur fuit PhiiofophorQ finis, quíDeft norihodoráuétünt, alíus:
qj perire in uanicatib fids Sed illi qui dixèrutit,non pofle áítíngcre fapíentíam, Ôf ui
tam tm elí edualem perenne^nifi daretur dono gratir,acquod tâta effet bonítasDd
eundis potenti s, quod exaudiret invocantes nomen fuumflalui fadi funnFadi funt
igitur humiles, fe confitentes ignorantes, ôf pitamfuam, ut defíd erantes fapíentíani
ætemâjinfhcuerutjt Et hæc eft uita ftudtoforum, in defiderio alterius uitæ pergentia,
quæ á fandis cornend a cur.Neqa alia eft fandorum fpphetar@,aut eorum, qui gratií
lurritnís dkiinfíii liac uíta fortíci funt tradítíorcj? quod accedere uolës,ad vitam intel/
ÎèdualëjÔf diuiriâ fapienuâ immortale, prima credere habet,quomâ Deus eft, QC ipíedaroromniu opumora, in cuius timore eft uiuendn,&amore pergendum, à quo
cu omni humi Htate,eft uita ipfa immortalis petëda, 0£ omnia quae ad ipfam ordinat,
utafleqm ualeat,cum fumma relígíone,0¿finceríflimo cultu,ampledëda. Vides nSc
frarerjquâcunqjuitcutênoniuftificarenosjutrneritôhoc excelléffimíídonSaflequa
mur, niecB cultum,neqj fege,neqi difciplinam : fed uírtuofítas uitr, obferuanda man/
decora.deuorínfenfíbdis «mortificatio carnis, côtemptusmudi,& caetera huiufmo/
di,cÔcomitant rede, quærentem diuinâuitâ, 6¿ æternâ fapíentíam î quæ fino adfint
qu«renti,non eu cflein uira.fed extra ipfam, man,ifeftum eft. Signa autem,quib que
piâ nô mdeuio,fed in uia effeîexopertb.concomitantibus, redepergentem,haimre
poffumus.Quienim fummo defiderio appétit, æternâ fapientiâ appræhedere, nihit
ei prçponit mamoretillâ offendere timet,omnia eius côparadone nihil effe affirmat,
illa oía,ut nihiluhabet,
fpernít ut placeatfapiëtiæ amata^oê ftudiu fimadajptatîfciês nô poiTe placere eí,fí alteri corruptibilfprudeti» mudúaur fenfibdi ddeCra
tioni ínhaíérít.Hínc omnia linques, expedite in feruore amoris fefttnat: ficut cervus
fontem aquafSdeíideratJta anima illa Dea. TSc quidem non ex operib. quæ fecers/
mus,meremur incoparabilë thefaurum^gloriæî fed diligentes fe diligit, quia charítas
6famoreft,& donat feipfum aním^uteo optimo bono,in æuafruatur. Vides nunc
fnteqad quid in hunc mundftíntraftfiut ín exordio prçmiiïmus,fcilicet,utDeftqug
tas. Vides quod oto? dicit quærëttb.quomodo ipfum quærerepotes uia quadâ, quæ
p ceipfum fi trita fuerit,tua erituia,ttbic^notiorjin qua deledaberís,obeíus amoeni/
tatëjSC fcecudítatcm früdh^qui circa ipfam repedent. Exerceas te igff> multiplica/

Liber.

297

tí s a At‘L& théortós afcefiohib»8¿ pafcua ínueníes adaSgetiá,^ cofortantsa te ín i tí
nere,& te Indies magís,magifcp ín défidérío ínflámantía. Nam nofter fpiritus intel/
le Aualís, uirtute íghís ín fe habet:miiïus eft enim à Deo in terri» non ob aliud,nifi uc
ardeàtjÔÉ crefcat in flimâ.Tflc crefcit,quàdo excitatur admírátíone:quafí utí uëntus»
infufflansinigne,excitatpotëtiâad aAum.Appræhenfionec[dëoperuDei»admirà
mur de çterna Capientia, incitamurcpuetito extrínfeco opera, & creaturaru ta uariaz
rum»uirtiitùm& operational ut deiiderium noftra, crefcat in amo recreate» ris, ÔC ad
ihtuiciohëfapientieillius,quæ onima thi r abili ter ordinauitDiim ènim aduercimus?
ad grana mínima fihapis, ôi eius uírtutem, S£ potenti'i eius» oculo intellectus intuo
murmeftígíam reperímus,ut excitemur,ín admira tío ne Dei noftrí.Nam cûê tarn par/
unfit corp o re,uis tamen eius éft fíne termino, i n eo granuló eft arbor magna, ca fo ¿
lrjs ÔÉ ramufeulís, ÔC alia grana multa,íh quib, fimilíter eade eft uírtui, fuprà omnetri
numera.lcaquídeuídeo ín intelleAa uirtute grani finapis, (¡explican a Au deberer,
no fuffîccre hunc fenfibilê munda, ímó nec decem, imo nec mi He, imo nec tot mun/
dos,quot numerari poftent. Quis non admirabitur hæc reuoluens, dum addit intdleAum horniniSjOinnem hanc poteftatê grani ambire,6¿ apprghederehocuem,atq5
fic excellere initia apprçhëfione, capacítate omnem omnis fenfíbíl¿smundi,0£noi»
huius uriiuSjfed infinitorfi mundorudBt ita ambit uis noftra inceIleAiua,omne naturi
torpofarale,S<menfurabile.Quanta eft igitur magnitudo in intelle Au lidftroffi igi­
tur pún AaliS magnitudo intelle Aualis (piritas,ambit per infinitum capacior» omne
pofihbilêmagnitudinëjfeniibilem Ôf corporale: magnus eft tunc Domínusí6¿
laudabilis,cuius magnitudo p infinitum ex celletior eft, magnitudine intelleAuali£
et cu hoc cum tatitus fit,omnia coparatione eius nihil funt,et in ipfo»dihil pofftint ali
udeffe/$ ipfeDeusjin faecula benediAus Deinde qüíde perfímílesafcénfiis,de uir
tute grani rriiitj, afcedere poteris,pariformitèr de uirtute omnia femina uegetabilim
aialia:& nullius feminis uirttis» minor èft uirtute feminis finapis, $¿ infinitafunt
femina talia. O quantus eft Deus nofter» qui eft a Aus omnis potehtiæ : quo ni â eft fi/
his omnis potenciæ:nonpotenuæcÔtraAæ,adgrafiûfinapis,autmifii,autgranifru!«
meet ,aut Àdæ patrísnoñrí,aut aliortí, ita in infinitum : fed quia in ípfis omníb. eft
úírtus ÔC potentia ímmefurabilis,fecundagenus fuucotraAa,tunc ín Deo» abfqjco
traAioüe,eftpoténtíaabfoluta,qugeft&aAus infinitus, (^hs non duceretur,ínftüi
pore admiratíonis,De( uírtutem fiç quærêsfquis no ínflamaretür ín ardore maxima»
timendi S¿ amñdí cun AipotentemÍQuís eft, qui fiad minimae fcintiilæ ignis poten/
tiâ,refpicit,deD^o non admiretur, fuper omne quod dícfpoteft, fi potentiafcíntillaé
eft tanta?quodcumfitinaAu,quia eduAa eft fcintilla in potentia, motu ferri, de fi/
lice ut fit a Au: in eins potentiaeft,omnía refoluerein fuá natura,^ ígne ín poten/
tía ubicSqj tile eft in hoc mudo, etfi efíent infiniti ni udi, in a Au ponere. Ó quanta èft
potëtia Det noftri,qui eft ignis,igne cÔfumensç'&f du frater, ad natura & cçdittones,
ignis,quæ funtt4,aduertis(quëadmoda iIIediuinorualtiiïïmuscontëplator,Dionÿ
fins, inangelica fecithierarchia)mirabilëuiâ habes, Dea qaærçdi&inueniëdi, Ibiui/
de,é¿ miraberis. Deinde fí ad fapiëti âmagiftertj noftri, adhuc uta alia qu«rís»aduer~
te.Nâoculo intelleAusappræhendis»in ligno pamo>atqj in hoc Iapide minutifsimo,
fiue in ære,aut auri mafia, uel granó finapis, aut milij : omnes artificiales corporeas
formas in potetia efte Jn quolibet enim non dubitas circula,triangul0>tetragonumj{
fphæram,cubum^ôÉ quícquíd Geometría nominat ínexíftereifígurafcç effe omníurh
animalium^omnififruAunjOmniuflorum/rondiunMrborum.&formarutn omniiï»
Hmilirúdínûcp,quæ in hoc mundo funt,S¿ ín infinitis mundis elfepoifent.Si igiturár
tifex ille magnus effet, quífeíret educerede lignó partio,faciem aliqua aut regis» aut
reginae,aut formicam,uel camelo mtquanti magifterq eft, qui omneidefficère poteft
aAü^quod èftinomm potentia^Deusigitu^quipoteftomniaeflrtcerejihfimilitudi
heformarum omnium,quein hoc mwndo,et in infinitis mundis eftepoffent,dequo
libet mmatifeimocorpijfculo: mirabilis fubtilitatisexiftit. Sed adhuc mirabilioris
potentia: &£ fdenhæ eft» qui ipfumgranuna milqcreaUít» fiCín ipfohánc uírtutem
T s
coL

zjg

De ucnationc Sapientiae.

eoHocau’e Btftupendí magifterq eft illa fapíentía, quæ omnes formas p ofsibiîesia
ín fímiíttudíneaccídecalí,(ed i n uerítare eiïèn ti ali, fcit excitare. Etadhtic
fcç e? orntiem intelledum, in enarrabilis ftupor eft, quod no folum fcit de Iapidibus
adwe unios homines» fed 6¿ de nihilo homines, Ô£uocareeaadefle,quænon
quæ funt. Et cum certa fit,omnes arces creatas, non attingerenifi ali/
c®d ia aliquo,aliquid fcilicet finiilitudinis nonabfqj defecftu, in aliquo fcilicet crea/
da jX in materia xris,ftatuam fimilem qualitercuc^ homini: quis efthic magifter»qui
¡íioíifimílítudinem cum defedu»féd eflentíamueram,fínealiqua materiaexqua»in
die producítíTalibus quidem ítíneribus,pérgítur ad Deum,cum admirationeuehe
menti»&Tardebit tuncfpiritus,defiderio inueniendi indeficienter, ÔL amoré langue/
bit,quoufc£falutare ultimumfibioftendatunEtdenicp adhucuía, intra te quaerendi
Deum,qua eftablationisterminatorum.Namcum artifex quæritinmaflaligni fa/
de reg*s:abiicit oía aliter terminata» cp facies ipfadntuetur eniminlignofaciem,qu5
quærit oculo,per fidei conceptum praefentialiter uideri. Eft enim oculo faciesjfutu/
ra,quæ mcnti»in’côceptu îtelle<ftuali,per fidé præfens exiftit.Du igitur Deu cocipis
efle melius,quam concipi poflitiomnia abiicis qug terminatur,& cdtrada iunt Abq
cis corpus, dicens Deum non efle corpus, fcilicet terminatum quantate,loco, figu/
ra,íttu: Abiicis fenfus,qui terminati funt,non uides per montem,non in terra abicodíta,no í folareclaritate30¿ ita de auditu,&cçteris fenfib.ocs enim illi terminatifunt*
in potentia & uirtutemon funtigiturDeus.Abqcis fenfum communem,phantafiam
imaginationem : nam non excedunt naturam corporalem, non enim imaginatio
attingit,ûôn corporeum. Abiicis rationem, nam ipfa (sepe deficit, non omnia attin/
git.Velles fcire,cur hoc eft homo,cur illud lapis,QComnium operum Dei,nullamra/
tionem attingis. Parua eft igitur uirtus rationis t hinc Deus noneft ratio. Abiicis iratellèâummâ ôÉ ipfe intelledus, terminatus eft in uirtute,licet omnia ambiat, quídditatem tamen ínfuapurirate,reícuíuícuncpnonpoteftperfedeattíngere, &quicquid áttingit,uidet perfediorí modo attingibile. Non eft igitur Deus intelledus*
Sed dum qiiæris ultra,nonreperis tn tequie^ Deo fimile,fed affirmas, Deum fupra
hæc omina ut caufam»principium, atqj lumen uitæ,animæ tux imellediuæ. Gaude­
bis eum reperiftè,ultra omnem tuiintimitatem,tanÇ fontem boni,â quo tibi effluit^
omneíd quodhabes.Adipíúmte couertis, intra te indies'profundiùs intrando, lin­
quendo omnia quae funtad extra,ut inueniaris in uia illa,qua reperitur Deus, ut cuna
poft hæc,in ueritate appræhedere queas.Quod tibi et mihi» ipfe côcedar,qui feipfum
dihgentib.fe largiter donat»in fæcula benedidus. Arnen*
Libri»DequærendoDeum, Finis.

Reuercndiifimi domini, Nicolai de Cufa,
Cardinalis fandi Petri ad uincula, in librum de uenatíone Sa*
pientiæ» Prologus.

4o D<mw«

Ropofitum eft, meas fapientiæ uenationés, quasufe# ad hanc fenedam, mentís íntuituueríoresputaui,rummariénotatas, pofteris re­
linquere,cum nefciam»fi forte longius Sí melius cogitandi tempus^
co ncedatur.Sexagefimum enim primum tranfegi annum. Conferí/
pfi dudum conceptum»de quaerendo Deum,profeci poft hoc, ite
rumfígnauiconíeduras.Nuncuerocumín Diogenis Laertq,deiii
tis philofophorulibro, uarias PhilofophorumlegiiFem fapientiæuenationes:con/
citatus,ingenium totum contuli,tâm gratæ fpeculationi,qua nihildulcius homini po
teftaduenire.Et quaedilígentífsíma meditationerepperi (licetparua fint) utacutio/
res moneantur,ad melius mentem profundanda,peccator homo,timide» uerecndecg
pandam» hoccp ordineprocedam. Sollicitamur appetitu,naturgnoftrg indito,ad no
iblum feientiâ, fed fàpientiam, feu fapidam feientiâ habendattv Circa huius ratione,
primo pauca præmitcâ, deinde uolenti philofophari (quod uenationê fapiëcieuoco)
"regio/

Liber

299

regiones,Sí fa illis loca quaedam defcribam,in campofeg dücâ, quos prædà qua quae
tunqappnme puto refertos.

Sapientiam,paftum elfe intelleiius?

Cap.

Ï-

Ntelledualis note naturarum uiuat, necesario pafcítunSedalto, quám inte!
Íigibilís uitæ cibo,nequaquam refid potefttquemadmodum omne uíuens,fimílí
abo uitæ fuæ,pafdtur.Nam cum uitalís fpíritus,fít deîeâabiliter mouens,qui mo
tussita, dicitur:túne uis ipfa fpirits» uirejnifí reñaurctur, naturali fuá refiáíone,
expirât Sídefícit.Pythagoridaiebantetskmfpírimmín uapore feminis,corpus in s'tQi.^
corporeeiuSjpoteiitialta fubftere.Qwd QtStoíci,qui &Zenomj,approbates,fub
fia *tíam frudíferifeminis, ¿n fpirítuuaporabili, eífe dixerunt, qui dum in grano aut Aliena
in abo (emine expirauib non frudificattiguemenimuidemusdeficcrc &C expirare, placita
11ebulum dus defecerit. Vnde & cœkftia cum moneantur, fpiritus ueteres appella
banuM fapicns SalomomSi leftis filius Sirach, Solem (piritum affirmabant, ideo Sí sJo
...
Solempafci dicebant,uapore Oceani, Si Lunam fimiliter uapore aliorum flumi/
á3W',<;
num»refícíaffirmabant»S<Plánetas,qüosd¿uíaauita pollere putabant,Ôi deos alios,
uaporibus deledari credentes, thure Si odoriferis placabant* Hisenim/pirituni
mtæ æchereffeti coeleftis purgatifsimi ignis naturae, inefieaffirentestuapor em odo
ris fuauifsimq obtulerunt Quoniam autem animalia omnia, naturalem mentem, fi/
xamcp memoriam pabuli fui>fimilitadinif<> fux fenfum habent,ea quæ funt eiutem
fpecíes íentíentesíaiebat Plato : hoc ex idea neceffario efle, cum praeter illas nihil
maneatJExquo elíciasjdeasnonefl'eficabíndíuíduísíeparatas/icutextrínfecaex^ .
emplarla. Nam natur.-M'ndim'dui5çum ipfa idea unitur» à qua habet omnia naturaliter.
Dicebat Laertius: Platonem affirmare, ideam unum Sí multa, ftareôi moueri. In eo Lf|{ri®’
- enim quod eft ipedes incorruptibilis,eft ¿nceliígíbíh's Sí una Jneo uero,quodmultis
unte mdiuiduis. multa dícebatSícfixamiftabilemcp in eo, quod inafterabilis &C in/
telligibtbsnneo uerd quod conjungitur mobiltbusfmoucri dixit. Ptodus,latius ex
pianat,quomodo principia efléntíalía,funt ínm'níeca,Sí non cxtriiikcajSiquomodo
• per conudtumillum, quo indiuiduumldeæ te (ungitur, per ipfam ¿deam intelligi«
bilem,diuinitad connecteur, ut fecundum luam capacitatemjoptimo modo fit,quo
efle Si conferuari poteft. Referteftam Laertius, Platonem dicere: Ideas principium
Si initium efle eorum,quæ natura confiftunt,uthuiufmodi fint qualia funt,quæ fi be
né intcWgantuterk non tantum aduerfanrur nerita tí, quantum malí interpretes íp
fíuSjfuggcflerunt. Epicharmus etiam dixit, omnia quæ uiuunt, notione Sí fapientíá
partícípare.GalÜna enim, non parir uiuêtes, fed oua prias mctiba t,8¿ calore animat*
Hæc aurem.fapíeritia,ut fefe haber,natura nouít fob, quippe qua: ab ea eruditur. Ac
rurfumaittNihil profedo mirum(fl ita loquar)& placere eas fíbí,áímatuo.foueri9S¿
uideri praeclara. Nam Si canis, cani uidetur efle animal pulcherrimum,& bos boni,
Sí afino afimis,fuf¿p item fuí,uidetur uenuftate præftare.Ecce fi animal omne,habet
cognatam intelligentiam eorum,quæ ad neceffitatem conferuationis fuæ,in ie,SC iii
fuá prole,cumiir mortale,iunt neceffaria, ôihinc induftriam habet,uenâdi pabulum
(uum, Si lumen, opportunum,Si organa uenatiom te apta,ut animalia, quæ node
uenantur lucem oculis congenitam,cognofcitcpinuentum Sí digitftibíqjuntetícf
liitaintelledualisnoftra,qs nequaquamcarebiLQuareintelledus,dotatus eftâna/ ,
tura.Logica. ut illa mediante dífcurrac,óí fuam factat uenationem. Eft enim(ut Arf g^^enftoteks dicebat)Logicaexaâiisimum inftrumentum,ad uenationem tàm ueri quâm
uerifimilís. Vndeduminuenít,cognolcít, Sí aníde ampteeftitur. Sapientia ígicureft,
qui¿ quæritur,quia pafeít intdleúumtímmortalís eftenim cibusqmmortaliter igitur
pafeit. Illa autem in uarqs rationibus lucet,quæ ipfam uarié participant In uarijs enim
«;adonibus,quçritfapientiælumen, utindefugat Sipafcatur. Quemaumodumin
uarijs fenfibilibusïin quibus aliquando uita pafeebamr, ratíonatibíliter quçrtc ferifi/
bilis uita paftü;íta6¿ ínfetifibílibmotíoníb.ratíone applicata, íntelkdb íntellígíbíle
cíbuaenatur. Vndeinuno cíbo melius, ín alio refictejfed difficilius id?quod pre
do flus

I

ue uenatione lapientiæ

joo

ciofius reperftur.Et quia homo mafori induftria indiget,ut fuá anímaíítatem bene nu
tríat,quámalíudanimai,habetc£opus,ütadhoc Logica fua naturalizo uenatíoe cor
poralís cibi utaturtnon eft ad intelleduale ita deditus
attêtus» ficut illa natura ex/
pofcitHæc occupatio,dum nimia eft,áSpeculations iàpientiæ alienat. Quare Philo
fophia,carní cotraria,eam mortificare fcribítúr.Etiam inter Phílofophos magna dif
ferentíareperítur,6<hocmaxíméeuenít: quia unius intelledus, eft melior uena tor»
quia exercitatus,& Logica ípft pr óptíor,S¿ ea utitur exquifité»fcit^unus melius, ín
qua regione,fapientia quæ quæritur,cftius repedatur,quomodo detineatur. Nihil
enim funt phílofophhnifi uenatóres fapientie,quam quífqpín lumine Logice fibico
gnatæ,fuo modo inueftigat.

Tfates.
Lacriiitf.

Aristóteles.

Quo principio, ratio nes Îapientiæ pérquiííui.
Cap. IL
Icitínter fapientes primus,Thales illeMilefius, Deum antiquifsimffjquia
ingenitus eft,mundum pulcherrímum:quía à Deo fadus, quæuerbadum
in Laertio leger em, fumme mihi placuereJnfpicio mundum pulcherrimi»
miro ordine unitum,in quo fumma fummi Deibonitas/apientia» pulchritudoqj relucet.Moueor ad quaerendum,huius tam admirandi operis,artífice,ÔÎ intra
me dico, cum ignotum per ignotius non poÎïît icin',capere me oportet aliquod
certi(simum,ab omnibus uenatoribus indubitatum 6¿ præiùppofitum, 6¿ in luce
íHiuSjignorumqusererek Verumením» ueroconfonat. Cumhæcfollicïtèintráme
auidà mens querereuíncidít phíloíophorum aflertío, qua & Ariftoteles, in Phyfioru
principio aflumit,quæeft:quodimpofsibile fíerí,nóf¿t?&adipfam conuerfús»íntro
¡pexí regiones fapientiæ»hocqualicunc^difcurfu.

D

Cap. IIL
Quo dífcurfu.ratío ucnatur.
Vm impofsibilefíeri no fiat,nihil fadum eft autfíet, quínpotuítautpoísít
fierí.Quod ante eft,&no eftfadnnec creatum, no potuit neep poteft fieri»
ÏMpofiibile
neqj creari,Prçcedir ením ídpoflTe fieri, QC eft gternum,cum fítnec fadSnec
fieri, pofsibílt
creatum,nec pofli't fieri aliud. Omne aurem quod eft fadum autfíet,cum fi
fia*
ne poíFe fíerí,nec fit fadum, nec fieri, habet principium unum abfolutum, quod eft
principium
caufajpfius poflefieri.Etid eft illud æternum,quod pofle fieri antece
eft abfo hito principia^ incótrah¿bíle,quíaeftomne id,quod eftepoteft^ ip
fa quod fitjdepofle fieri ,pducit, qa ipfupofle fieri,fitadu oeq? fit*Omne autquod
fadum effiexpofie fieri,aut eft id quod fieri poteft,aut eft poft illud, &C ntinquàmeft
id quod fieri poteft, fed fequit & imitatur ípfum fieri pofle, efi non fadu » nec â fe eft
fadu quodnec ab alio.Na cuoëfadû, procédât pofle fíerúquomodo fieret ipfá pof/
fefieriifed cum fitpoft id,quod eft omne,quod eflepoteft,fcilicetæternum,habetin«
tftim.Tamen non poteft defi cere, pofle fierúfí ením deficeret,hoc fieri pollet. Non
tgiturpofle tied deficeret, Pofle fieri igitur initia turn,in æuum manet,& perpetuum
eft Etcum non fit fadum,Stamen initia turn :ipfum dicimus creatum,cum nihil prse
fupponat ex quo fit,dempto eius creatore. Omnia igitur quæ poftípfum funt,aerea
tore,deípfo pofle fieri, produda fiint. Quæ autem fada íunt, id quod fieri poflunt:
h«c c(£leftia ftUntelligib ilia nominantur. Quæ autem funt, fed non id, quod fieri
poflunt:nunquam fixa funt5& deficiunt.Imicanturigitur perpetua,&non attingent
unquâmilla. Temporalia ígíturfunt,6¿ terrena,fenfibiliacpuocantur. Cum igitur
me convierto,ad cotem piandum æternum,uideo ípfum adum f¿mplicitet;3^ inipfo,
mente intueor omnia, utincaufa abfoluta côplicitè. Cumin æuüm Sí perpetuum in/
tueor,íntelledualíter uideo, ípfum poflèfieri, æ in ípfo natura omnium & Angulo­
rum,ut fecundum perfedâ explicationem, prædeftinationis diuinæ men cis, fieri dc«
bennCum in temporeintueonomnia in fuccefsione explicari,perfedionem perpetis
oramZmicâdofenfibflitençôpiæhendo.lmitanturenimfenfibdiaJpfaintelligibflia.
Quare in pofle fieri creato,omnia creata,funt prgdetermínata,ut hicmfídus pulcher»
uti eftfíeretjdequo infra plenius. Quomodo autem hoc concipi pofsit,qualecun/
cp exemplumflicet remotum fubiungam.

C

joi

Libellus/
Quo modo intellectus exemplo artis Logicç/e iuuari

Cap. tï H.

Locnctim
INtelleduS magiftri, quit creare ártem fyllógifticam, ipfe,pofle fieri huius artis? Mixtum,
pricedit,quæ ars in ipfo èft,ut in caufa.Ponic igitur ÓC firmatpofle fíerí3huíus artis.Nâ qu£ ars illa réquírit,fieri poffunttut furit nomen & uerbum, & própofícíó
nesexillis,S¿ exíllísfyllógiímus, qui fit ex tribus propofítíoníb. qüarUdug prgmiÉtuntur,¿xquib.tertíaJcóncíufiofe-qa(tur.Requfrítur etiam, quódfubíeda & prg*
dicata,omnía tríum propofí tíoiiá ¿ nón habeât nifi tres terminos. 1 deó necefle eft,tv
num ínpremíffís bis refumi3quí dicitur medium. Aut igitur hoceft,quando ¿nprimá
prgmiffa,quaedícíturmaíor 3illefitfübíedum>S¿ínminoriprsemífla, praedicam-Aut
ubi in ambobus praedicatum,aut fubieda Etita oriuntur tres figuræ.Cuiuslibet figa
ræ,etiam uarij modi oriuntur, ex uaria Ôf utili cobinationepropofirionum, inutilib*
cobinátíonibreiedísjfícutfuht trium negatiuarum,^ trium particularium,& aliarS
fecundum figuram inutilium.Et primum,ex crib* affírmaciuis uníuerfaíib.nominát
Barbará,imprima figura.SecundS ex uníuerfalíb. maiori negatíaasetmfnori affirmai
tiua,ôf conclufíone negatiaatnomínant Celarent,& itá confequenter.Et hx funt fpe
pifíese formae fyllogifticæ,tn ratione fundatae^ permanentes,quas necefle eft omne
iyllogifmum,qui fenfibdi termone exprimitur, imitari. Et ita pofle fieri huius artís¿
explicatur Hanc autem artem íniientor magífter,obedíenti tradit difcípúlo,8¿ man/
datjUt fecundum omnes fib? propófitos modos, fyllogizet. Sícfortefeálíquopadó
habet rùundi artificium-Nâ eius magifter,gloriofus Deus,uolens côftituere mundS
pulchrumtpofle fieri ípfius, 8í in ¿pfo coplící te, omnía ad illi Us mundi côfticutionc,
creauitneceflWa.Requirebat autem pulchritudo mundi,ta ilia qüæeflent, qua quæ
uíuerent, atq? etiam quæ S¿inteílígerent, atqj etíám3quod horum tríum,uaria! efCent fpecies, feu modi pulchtícudínísjquf funtdmtnæ mentis pradicæ predetermina
tærationes,ÔC utiles pulchræcombinatipnes,ad mundi confticutïoriem opportunae*
Hoc diuinu opificia,Deus obedient! fcilicet natur e,ipfi pofle fieri cocreatg,tradiditt
ut poifefierimundijiecundum iam dídas predeterminaras intelkdus rationes ex/
plicaret,puta: pofle fieri hominis,fecundum rationem hominis prædetermihatam^
explicaret.Etíta de eundis,ficut iyllogízans ad praedetermíñatas rationes, quæ Bar
hará ÔC Celarent nominantur,fyllogízando reípícír.

Quomodo exemplo Geometrico proficit;

Cap. V;

- •.
Mathenia
Idetur autem naturam imitari Geohieter/dum circulum figurat. Nâ ad prat tícum.
determinatam circuli refpicit rationem, fecunda quam ftudet operari,quâ
tum Hoc poflefieri,fenfibilis fubiedipermittit: unum ením aptíüs eft, alio.
Nec aliud eft hæc ratio,quàm æquidiftantia centri circuli, à círcunferentía:
’quæeftuera circuli ratio feucaufa, non recípiensmagís nec minus. Sed nullus circii/
lus,adeo perfeefte fieri poteft, quod rationem illam,præcifeartingat.Nam pofle fieri
fenfibilem circulum , eft poft illam intelligibilem rationem
flabilem , quam uc
imagoueritatemfequítur,6¿imitatur pofle fieri circulum in fenfibílí materia, quæ
cum fituariàbilis, neqiïacjj erit circulus, qui deicribituromne id,quod fenfibilis cii>
culus fieri poteftjcum omni poflibili dato,poífitfierí ucríorS¿ perfecftíor Óf didto in
telligibili fimilior. Sicdum uult Geometer angula retftumf igurare,ad intelligibile
eiusrefpicitrationem, quxeft id,quodrecftus inteliigibih’seflepoteft,quamnuflus
renfibibs,præci(epoteft imitari. Necad aliam refpicit fpeciem, quando acutum uel
obtufum angulum facit, quám fpeciem redi, quo acutus eft minor, obtufus ma/
ioracutus enim? femper poteft efle redo fimilior, ita & obtufus, ÔC fi alter ipfo/
rum,eflèt minime talis, ita quod minus efl’e non poflet,redus eflèt. Quaré in ratio*
ne redi complicantur,cum fint redi, quando id funt quod fieri poffunt. Sic nec na*
tura,refpicn ad aliam fpeciem quam humanam,quando autmafculumaut fceminatri
producit •'celiis ratio hominis, no fit mafculus necfoemina, quæ fenfibilib.conuem
utit:fpecieseaím3mediueftínfeuníensíáfeneladdexterá,ueladfiniftra,declinátíá
Videsi

jo2

De dato Patris luminum

Vides ingenue ífta fie e fle, quando aduertisjintelligibilia nihil eorum auteflè aut ha
here,qux in fenfibdtbus reperiutur.Noenim habent autcoloreaut fíguram,qux fen
íibilí uifu attinguntur, aut durítiemfeu leuitacemjfiue aliquod tale,quod tachifetv
titurJta nec quantítate,nec fexn,necalíquid,quodfenrusapprahédit:ínaem omnías
ínrelbgíbilia fequuntur,ficuttêporalia,perpetua.Sic nihil intelltgibiîiujeftinæterni
cate, quæ omneíntelligibíle antecedít,fícut xternum,perpetuum.Omniaautempræ^
ciíá 6¿ permanentia,pulchríorafuntímperfe<ftís ÓdfluídisJícintelllgíbília^ulchriG
ra fenfibflíb.quxíntantum funt pulchra,ínquátumintellígíbíles fpecies feu pulchri®
tudínes,ínípíis relucent.
DííucídatfOjípííus pofle fieri.
Cap. VI»
Rít qui haec legerit (nondubium ) occupatus, ut poffefieri concipiat, & hoc
ideó difficile,quoniam pofîe fieri non terminatur,nifi in fuo principio. Quomodo igitur formari poflet conceptus d e eo,quod íncerminabíleíne tame pe
nirus aberres,rudi quodam exemplo faccurram Efto intelligamusjuceaeter/
num Deum appellari,mundum uerô, elle penitus ínuífibílem, qui per uifum índicas
tur no efle,cum nihil uifus efle iudícet,nífi per ípfum uídeatur. Diíponatatitemlux»
«elle mundum uífíbílem facere.Et quía poífe fieri uífibilem mundum,eft color,ípfíus
lucís fímílítudo(nam colorís hypoftafís,lux eft)creat igitur lux colorem,!n quo om­
ne quod iridert poteft,coplícatur.Sícut enim iublato colore, nihil uidetur : ita d luce
per colorem,omneuifibileuttale,depotenuaada(ftum perducitur-Vnde quiauarie
color in coloratis refpondet,in certis,luci propinquior color apparet,ut albus colors
& illa funt magis uifibiha,& ut talia,nobiliora: nullum tamen coloratum,participat
adeô perfeefté colore aliquê,quin perfetftius participari poflit,6¿ non eft ttrminusjp
fius poflè fieri, nifi in caafacoloris. Aliqua ftabílíter& perpetuo, manenteiuídem
coloris.-ut coeleftía, alia ínftabíbterS¿temporalíter:utterreftría,8¿ quæ huiuscorrup
tíbilis mundi funt.Color igitur,eft pofle fieri uifibile,omne enim quod uidetur,quia
coloratu eft,uidetur. Etdifcreteabomni aliocolorato, uidetur Q¿dífcernítur, prop­
ter dii cretum
fingularem fuumcolorem. Et quia fenfus uifus, qui fpirituslucidus
eflqlucem diferetiuam 8¿cognofcítíuam participat, 8C nequaquam eft colotatussut
de omni colore íudícet; ígúur-color, non eft poflè fieri ipfius,Sic & intelledus,luci
dior eft uifmdifcernit enim fubtílífsíme,qux inuífíbilía funt,puta, inrelhgibilia ani/
fibilibusabftracfta.Quare nec color,pofle fieri,ípfíus intellectos exiftitfledpoflftfe
ri lucidum & pulchrum mundum, ¿¿ cunda quæ ín ipfo funt,etiam ipfum colorem»
eft fimplicius colore, qui dicitur xternx lucis fimilitudo» in fua potentia pafsiuaom­
nia lucida,quxfunt,q uíuut,fcntíút,6¿ítelhgut,utífeméparticipalislucís6¿pulchrío
coplícás Qpod lucidum femen animale,huius feminis par ticipatio,aliqualiter ofto
dit,cum fit pofle fieri animalis quod eft,uiuit,fentit,&fuo modo intelligit, quam uir
tutem non haberet,nifi illiuspoflefieri mundi, didi feminis feminum, fimiliiudk
nem participaret,0¿ imago elfet. Vnum femen feminum exiftehtium,uiuentium5fea
tientiumj & íntellígentíumxft partícípabilís Dei fimilitudo, quam pofle fieri nom«7
namus,de qua,lux aeterna,hunc pulcfiru & lucidum mundu produxit,& cunda qua:
fiuntconftituit.Nam cftfic æternæ lucís, partícípabilís fímílítudo:bona eífiquodcots
ftat in fuiipfius larga diffuftone:magnaeft, quiauirtusnunquamtermtnabilisiuera»
delecftabilis,çerfed:ac^ eft, 8^ per omnia laudabilísimas opera laudabilia gloriola
funt,uti infra narrabimus.
Quodunacftcau£à,fpfîus poflefieri omnia»
ÇaP* VII.
D in quo meæ quiefeut uenatíoníí conieduræ, hoc eftjquod non eft nifiuna om
níumcaufa creatrix, pofle fieri omnium, & quod illa omne poíTefieri procédât,
{iteg ípfius terminus,quæ nec eft nomina b ilis, nec partícípabilís, fed eíus fímílítu
do,ifi omnibus participatur. Et quiauaria participantia funtia omnibus, quae
fecundum eandem fpeciemfimílítudínis,participant ípfius caufæfimilitudinemjeft
deueníreadunun^quodeftmaxímétale^eftprímümfeuprincípíunMutprxcípu!
um, illius fpecificæ participationis, & in ordine ad alia eiufdem fpiciei, maxime tale

E

I

Liber.

joj

8¿per fe talejcuius fpedfícafti fímilítudínem,alía illius ordinis participant Sicutlu/
cem dicimus primæ caufæ fímílítudínem,quaein maxime lucido, puta Sole primó g¿
principaliter refplendet,uc in per fe lucidotínaltjs ueró lucidis,ut in participantibus
Solaremlucem.Caufaautem Sedan's lucis,nihil commune habet,cum luce Solis,fed
eft omnium caufaddeo nihil omnium.Quç uerô rationis difcurfuuenantis fecerim,
nuncreuelabo,ut tam prædida, eg quxfequuntur, capias
índices. Certum eft, pri»
rnum principium no efle fadumxum nihil à feípfo,fed à priori fe,fíat. Quod autem.
no*n eft fadurn,net# refolui,auc interire poteftj&hoc aeternum dícimusEtquiapofte fieri,no poteft feipfum in adumproducerefnam producere, ex a du eft) implicat
igitur dícere,potentíam paffíuamfeípfam in adum producere Quare ante potencia^
eftadus.Noneft igitur poflefieri,æternumprincÎpium.Rede dicebat, quidam do/
dor fandus:affirmare potentiam paíTíuam temper ftiíffe,hxrefís eft,(equitur igitur r
.
primamcaufam.Afferitautem magnus Díonyfiusjníxcap.dedíuínís nominibus,
primum illud aeternum,inflexibile,inalterabile,immixtum,immateriale, fímplícífsímum, non indigens,inaugmentabile,immortale,no iadum/emp er ens.Hae c
om
níafimi lia,qui fe#itaeffeuidet,qintelligít,primuípfumpoffefíeri,poffeínter¿re Nâ
flextbíle,akerabíle,materiale,augmentabile,minorabile, fa díbile qcuncp fi mi/
tía paffíuá dicunt potentiam, SC nequacg poffe fieri preceduntddeô, de æterno prin/
çipio neganda funt. Capio autem hæc duo, fcilicet inaugmentabile& im minora bL
ie,& cam illis ad uenationem propero & dico»naugmdabile,maius efle néquiLmaximum igitur eft Jmmínorabíle,minds eflenon poteft,minimum igitur eft. Vnde eu
fit maximum pari ter&minimum,nullo utiqt eft minus,quia maximum,neqs maius,
quia minímum:fed omniumjfiue magnorum flue paruorum,for malis feu exempla/
ris,prçcififsima caufa menfura.Quemadmodum in libello de Beryllo, in ænigma Liberté
te anguli oftendí, angulum maximum neceflariô pariter & minimum,omniuman/
gulorum qui fieri poffenqformalem adæquatifsimamcaufam.NecfolG eft caufafor/
malis,ímóS¿ effícíens,atm fínalísmt ipte Dionyfius, ubi de pulchro feribit> oftendiu
Nam pulchritudo,quæ eft idquod effè poteft, inaugmentabilis
imminorabilis: cri
fit maxima pariter S¿ mínima,eftadus poflefíerí omnis pulchri, omnia pulchraeffi
ciens,fibi quantum capacitas recipit coformans,ô£ ad fe conuertens.Sic de bono,qd
eft id quod effe poteft,^ de uero, de perfedo, cundís quæ in creaturis laudamus.
Qpæuidemusin Deo Deum effe aeternum, quando id funt, quod effè poffunt. Et
ideo Deum omnium caufam effícíentem3formalem,$¿ finalemlaudamus.Patet iam
maxím¿ notandum,quomodopoffefierí,nonpoteft terminari,per aliquid,quod ip/
fam fequítur feu fieri poteft, fed ídem eft eius prïcipium SCfínís¿ de quo infra, latius»
Quomodo Plato ÓóArííloteles^uenaríoncm fecerunt.
Cap; VIH;
Lato uenator miro modo circufpedus, cofíderabat, fuperíorain inferiorib. PUaelTeparticípatíuéjínferíora uerô in fuperíoríb.excellenter.Ideo cum uíderet, Exalíenís;
multa nominari bona,ex particípatíoneboní,0¿fícíaftajó¿honefta:attende
bat illa,nomen participati for ti rí, Óó fe conuertit,ad uídendG per fe bonu Se íu
ftum,acquod fi participatis funt bona &íufta,utít^ per fe talía,funt máxime talía,ó¿
caufæaliorum.Ètinhoc,Peripatêticorum príncepsacutifsímus Aríftoteles, conten Aríjbfdri
tít,qui fíe ín naturalib.multa participatione calida uídens,ad per fe calidum deueníre
oportereaffi'rmabat>quod fitmaxime tale,&caula caloris ín omníb. eft,utí ígnís.Et
hac uía,ad primam, Se per fe caufam, omníucaufarum peruenerunt, fíe ad ens entíff,
uitamuíuentíum,accpintelledum íntellegentíum.Plato autem,uníuerfalem omníu ’Phu;
caufam,per afcëfum de bono partícípato,ad per fe bonuuenatus eft,hocmodo:Cofiderabat enim omnia entía,ate# etiam nondu adu encía^fed tantum potentia, partid
patione unius boni, bona dici: procefliis enim de potentia ín adum, omne adu
exiftens,non caret boni particípatíóe. Máxime igitur tale, fcilicet unumper fe bonfr,1
ab omnibus defideratur.Omne enim eligibileffub ratione boni eft eligibile. Termi/
nusigitur eligibilisædefiderabilis,cumfitbonum:eritper fe bonfr omniucaufa,eût
oía ad fuá caufam couerfa^ípfam appela qua habet3quícgd habet» Affirmabar ígú
tur

P

304

De ucnatione fàpientiæ

tut principium primum,Deum per fe unum,&bonum>& principia aliorum,fdlicet
entis,uitae,intelledus,et talium:nominabatperfeens,perfeuitâ5perfeintelledums
8£ principia caufascp efle, ipfius efle^uiuere,^ intelligere. Etho s,conditorios Deo s
Proclusnominat,quonï participatione, omnia quç funt, exiftunt,quçuiuut,uiui5t,fî€
quæíncellígSc intelligut * Et quo nía omnia quae uíuunt,S¿ intelligùnt, nifi eflent,nec
uiuerenqnec incelligerenttideô caufam entium uoca uit.Poft primum Deum dèoriï,
quem unum bonum(ut dixi)affírmabat:fecündum Deumflcilicet conditorem inteh
ledum,hunc Proclusjouem omnium regem & principalem ,credidit. Pofiiit fic coe
leñes,mundanos,
alios uarios,8¿ aeternos deos, prout hæc extenseProclus,
fex libris de theologia Platonis,expre(sit.Omnibus tamen prçpofuit Deu deorum,
caufam uniuerfalem omnium. Et ita illa, quæ Deo bono attribuimus,quænonfunt
nifi ratipne,&nequaquam re differentia : ipfe uidetur Deos atterere diuerfos, pro/
pter diUerfam attributorum rationem, motus quod nihil intelligibile,nifi adu fit,cS
eñe neceflaríójper intelligibileparticipetur . Ideo omne quod intelligitur efle affir/
mabat/icutihtelligibilemhominemo&leoaemjôé cuida quæ à materia uidit abftra*
da 8¿ abfoluta:intelledualiter efle afleruit,modo quo fupràçonitun Sed cum ipfo,
in hoc no confentiunt Peripateticfiqui ens rationis,uiderunt a noftro intelleduconftitui,realeens non attingere.Necinhoc,quod unum aut bonum fit antiquius ente,
concordanttfed unum,Ô6ens,âfbonum,dicuntconuertùVnde cum caufa entis fitpri
ma caufa,0¿ conditor omnium intelledus: illi qui dicut, quod unñ,6f ens,8¿bonum,
conuercuntur,etiam fatentur,caufam unius,entis,boni,effe eandem.Tame Ari
Hoteles,qui ut Anaxagoras, primam caufam intelledum, qui eft principium motus,
afleritmon ei attribuit totius uniuerfi adminiftrationê,fed coeîeftium tantùm,coele/
ftiauerOjhgcterrenadicitgubernare. Epicurus uero,totamDeofoli,finecuiufciiqj
adminiculo,uniuerfi tribuicadminiftrationem. Seddiuina noftri Theologi reuelati*
onefuperna didicerunt,primam caufam (cumomnium aflertionefit tricaufalis, fci*
licet efficiens,formalis,finalistquæ per Platonem unum & bonum, per Ariftote/
lemjtelledus et ens entiu,nominatur)effe fie unâ quod trina,& ita trinâ 9 unâ.Quç
cum fitcaufa efficiens,uocatur iuxta Platonem,unitas:$£ cum fit caufa formalis, iux
ca Ariftotelementítasícumueró fitcauía fínalís,íuxca iirrofqj bonitas.Verum quo*
modo hæc facratiffïma trínítas,ín unitate,quæ i n tellígi bíl e omne, omnemqj quatíta
tem continuam diícretam, numerum omnem & alteritatem antecedit, hic in æni/
gmate,per fidelem uideri pofsit,inferius ut Deus dederit,annotabo.

in

Aríftotdes»
Anaxn¿oifct$t
HhcQÎOÿ.

AfifatclcS.

Quomodo facræ literæ,& Phílofophí,idem uariè
nominarunt.
Cap. IX.
Z"“*y I quiscum his taliter prçmifsis,primo ad Genefïm mundi,per fandum Moy/
fen,dudumante Phdofophos defcriptam, feconvertit :fuprâdeprindpijs,
í
quæ dida funt ibi repedet. Ait enim; In principio,creaùit Deus coelum ter
ram,deí'ndelucem:pér hoc innuens,pofle fieri mundum, qui coelo &C terra co
tinetur,inprincipio creatum.Nâ poftea id quod adu fadum eft,coelum fcilicecfïrma
piimyfwsi mentum
quod terra fadffTcilicetarida, et quod lux BdS eft, fcilicetSolfiuxta Di
onyfium)exprefsit:omnia enim in pofle fieri,confufe complicite creata,quæ po/
ftea fada QC explicata leguntur. Vnde quando ait, Deum dixitte>fiat lux, &fada eft
lux:ad naturam pofle fieri,hæcdicit. Vidit enim,in pofle fieri lucem,& illam bonam
ÔCneceffariam, ad uifibilis mundi pulchritudinem, âf ipfi nacuræ lucis, in pofle fieri
dixitjUt fieret lux adu.âi fada eft lux,pofle fieri lucís.Imperio uerbí creatoris, natu*
rali ter fada eft lux. Hic motus, quo poflè ut adu fiat,mouetur,naturalis dicitur : eft
ením â natura,quç eft diuini præceptï inftrumentum,in ipfo pofle fieri creatus,ut na
ruraliterdekdabflicer,omní labore fatígacíóccp exclufis,adu fiat,q> fieripoteft.
Verbum autem Dei,ad quod natura refpícít, ut fiant omnia, Deus eft ; nihil enim eft
Exah'erus, Dd,quod non ipfe Deus Hoc autem uerbum,Platonici coditorem intelledum apPwiw.
rdanc5quem SC unigenitum dicunt,atque dominum uniuerforum,uc Proclus aedile
. Deumemm unum appellant,ideo conditore intelledum unigenitum.Quídam
primam

?oy

Liber*

primam intelligentiantappellant Anaxagoras autem,ipfum mentem nominat Sto
ici uerbum,quod 6¿ Deum afferunt,ut in Laertio legitur ♦ Et hi optime fecuti fune
Dauid prophetamini dixitiVerbo Domini,coeli firmati funt.Et alibi d¿xít,6¿fada
funumadauit, & creata funt* Ad hæc,quid Philofophi fenferint, de hisprinciprjs,at/
tende. Anaxagoras mentem5motusprincioium, dicit accefsifTe ad materiam, in qua Anaxagoras,
omnia erant in confufo3&fingula difcreiecompofuiffe. Sic Plato Deum & m aterí-am,duo dicit rerum principia. Ariftoteles,refoluítomníaínadum potentiam.Py Ar¡Pote!e^
thagoraSiprincipia monadi S¿ dualitatí afsímílattdualítatí uti indefinitam materiam,
monadi audori aiebat fubiedâ.Stoici,Deum(quem Sementem QC louem nominat) lcl*
opificem dicunt,immenfi huius operis , quibus uifum eft, duo eflèrerum omnium
príncípía:fac/ens,g¿ patiens,& quod patitur, fine qualitate fubftantiam feu mat eri/
sm,quod autem facit uerbum,quodS¿De3 effe dicunt.Epicurus autem dicebat,im- .
perio Dei o mnia ex materia5quam atomorum infinitatem credidit. Nec in Laertio *^t6Ui us’
lati us, Quæ fi bene confirieras,nihil nifi id,quod praedicitur intendunt,fcilicetDe/
um,quipurifsimusadus , ex poffefieri omnia facere: fed poffe fieri ,effe Dei creaturam,exprefsiùs dixit Moyfes.Thales autem non diffèntit,quando aittmundum ef=
fefaduramDei,quemantiquiisimumconfitetur. Eft igitur & Deus 6£ ipfius pofle
fieri mundi,principium &creator,qui mundum qui fadus eft,præcefsit,in quomun
dus fuit ipfum pofle fieri , quem fadum Moyfes dixit: cum nihil a diu fadum quod
fierinonpotuit.Sic & Plato mundum genitum,fiue fadum tenet. Dicit ením confianter:omnefenfibile,ab antiquiori principio,neceffaríó efle,non ante ipfiusmuti
di pofle,conflare tempustquia cum conderetur,fímu!6¿ tempus adfuit. Ariftoteles Arifictclcs^
uero poflefieri,negat initium habere,ficnecmotum,nec tempus fada credit,dece/
ptus hac ratione,mundum fadum potuifle fieri,& pofle fieri,non fit adu fine motu,
fic nec motum,nec tempus/adum conci udit.Si attendiffet,ante pofle fieri, adu e ter
num:pofle fieri ab eo,quod ipfum præcedit,principiatum nonnegaffet.Succefsioe/
nim,qu« in motu eft,cuius menfura eft tempus,de fe fatetur tempus,motum 6¿qug
mouentur,non efle æternatcum aeternitas fit adu fimul id,quod efle poteftJdeo antefucceisionemjcaditenim fuccefsio,abæterno.QuarePlatomeliùsuidens,redèa-1
iebatjtempus imaginem fempiternitímitatur ením fempiternum, & ftquítur pofle fí
erí.Quomodo ením fieret fuccefsio,nifi fieri poflète’Anaxagoras initia rerum & të, naxa£0Wí*
poris,finem pofuinlnterrogatus enim,fi marealiquando futurum eflet,ubierantmo
tes Lampfacenúrefpondít imo, nifi tempus deficerer.Credebat igiturtempus aliqua ..
do finiri* Sic 8C Stoici,qui mundum corruptibilemaffirmabanc3melius cum nobis,re-stOict'
uelata per fidem ueritate,concordant.

Quomo do fapienteSjpoíTe fleri nominarunt.

Cap.

X.

HalesMíIefiusjafsímilabataquájipfí poflè fíerúquando uidit ex eius uapore aerem, ex illius iubcilitateignemjatc^exaquægrofsitieterramfieri, Exaltecundacp umentia ex ipfa nutriri,ideóSC fieri: exrjs enim ex quibus funtui/ nis.
uentia , ex illis nutriuntur. Sed quod aqua non fit pofle fieri mundifico/
imniumjicetin ea multum reluceahex hocuidetur.Deus enímutípfered¿aít,eftan
tiquifsimumiante igitur omne fadum,aut creatum. Aqua igitur cum fitjpoft ipfum
fadaeft:ipfamigitur,poflefieriantecedit. Zeno uerb Stoicus,Deum aie bat,ignis Zcnat
fubftantiam,per aerem in aquam conuertifle.Et quemadmodum femen,in foetu con
tineturííta
ferendi rationem,in humore refedifle, materia fcilicet ad operandum,
aptifsime parata,à qua cætera poft hæc gignerentur. Oportet ut intefligas, noftrum
principium, fcilicet pofle fierua quam,
eunda elementa, S< quæ fada funt, præ/
cedere,flue fint,fiue uiuant>autintelIigant.Neq? hic humor,de quo Zeno,eft pura a
qua,etiam fi aqueus:cum enim detur,aqua una purior & fimpliqor alia: omnis dabi/
lis aqua; purior efle poteft,fimpliciorcp.Non igitur uni elemento, fed omnibus inui
ccmcompofitis,poflè fieri fenfibilia,corporaliacp attribui debet.Sic enim et Stoicos
fenfiflèjtraditLaertiusAnZenonis Citiei «itande fenfibiliôf corruptibili mundo lo/ Laenis
y
quens

T

De uenatióne Sapientiæ
queras,afomundum fa dum,quad o ignis fubftantia per aërem,uerfa fuerat in humo/
remoline crafsíor ipfius pars effeda fuit terra. Porro fubtílior,ín áerem ceftít,eacp
'magis ac magis ext enuatajin ignem euafit, ¿¿ex his permixtis,exorta effeanímalía,
^¿arbores, é¿alía genera,mundanæcreaturg.Patet fatis,íftos ÔC eorum fequaces,de
hoc fenfibíli terreftricp mundo locatos effe,ac quod ín ípfo,non reperíantur fímplí*
cía elementa,led permixta,ut unum exáltelo,exomnibus cunda etiam uíuentía,fíe
rípoffent.Sí ením elementum fímplex &purumeffd,cum id effet quod fieri poffet,
DioRÿfws. non c(pec potentia ad aliud;fícutí Díonyfíusjn’coeleftí Hierarcbía, ígnem inaltera
bíkm afieritlmo alíbúlibro de díuínís nominibus,ín cap. demalo, affirmat, nihil (è/
eundum naturam é¿ fubftantíam corrumpíjicet aliqua,fecundum alia,eis accidentia,
£tQ‘“* .. corrumpantur.Stoici uero partes huís terreni mundi,corruptibilesaffirmarunt. Hic
Pmpateûfi. Concluferunr,liunc mundum & genitum,S¿ corruptibilem.Perípatetící uero reftaurari ipfum per circulationem aftruüriti ideo nunquàm pofle deficere* motu circulari
femper perleiierantejngenitumb? effe dicunt. Hoc tamen certifsimum,uniuerfum
mundum,nunquam deficere pone. Intellígibilia ením, qug funt principales eius par
tes,id funt,quod fieri poflunt,ut fupra diximus.

De tribus regionibus,decem campis fapientiæ.

Cap. XI,

Exfenten Y T^Tautem propofitum noftrum explicemus, dícímus,quód tres font regió/
U / nes fopíeniíae.Príma:ín quaipfareperuur,uti eft «ternalíter.Secudadnquá
W reperitur,in perpetua fimilitudine. Tertia,in qua in temporali fluxu fimili
tudinisjlucetaremocis. Decemuérô puto campos,uenationi fapíentiae^
plurimum aptos.Primum,nomino dodam ignorantiam.Secundum, Pofleft. Ter*
rium,non aHud.Quaríum,lircis.Quíntum,Iaudís.Sextum,unítatis. Septimum,«quai/
litatis. Odauum>connexíonís.Nonum,termíní. Decimum,ordinis*

De primo campo,doctæ fcílícet ígnórantíg

Cap. XII;

Nprimum intrans aduerto,quomodo iocômprælienfibilis,incompræhenfibiîï/
ter capitur.Refert Eufebius Pamphili,Indum Athenas aduentafle,quem Socra/
tes conUeilit,an Deo ignoraro,fciri aliquid poffet. Qui admirans quæftionem*
tefponditîquomodo hoc fíeretc’non ením uoluitlndus,nihil feíri, fednecDeutn
penitus ígnorarúomriia enim quia funt, S¿ Deum, quia eft atteftantur. Imopotius,
quia Deus eft,omnia funt.(cilicet3quiaomne qpod feit, melius perfediusqj feiri po*
left,nihil utí feíbde eft fcitur.Hincficutquia eft Dei,eftcaufa feientigomnium,quia
funuita quia Deus quid fit,uti fcibilis eft,ignoratur, quidditas etiam omnium,uefei/
^oícUs, bilis eft,ignoratur,quam ait Ariftoteles,femper qusefitam:quemadmodum
ipfe*
Prociw. cam in prima qtiæric Philofophia,fed no inuenit. Vifum eft Proclo,quomodo quid
fit id,quod eft principaliter omnium r¿pertudíffícillímn*noneflealíud,quámanum
plura,unum in eftentia,plura in potentia. Sed per hoc non icitur,quod unum plura
Cxiftat,de quo infra latió s:fieríenim tión poteflqquodíd feiatur, qiiod poffe fieri anteceditDeus igitur cum prçcedat>non poteft fiericompræhenfibilis.Et cum quid fit
poffè fieri,nonfitcompr«heofibile,ficutneceiuscaufa, ipfumpræcedens î nullíu»
quíddítas(caufís ígnoratísfoti feí bilis eft,adu compraehendítur. Qiianto ígiturquí»
melíús fcíuerít,hoc feírí non poflè:tantô dodíor. Nam íí dodíor eft, de magnitud/*
ne claritatis Solis,negans ipfam uifuKompræhenfibiIem,quâmaffirmansJ&de ma/
gnitudine maris, negans ipfam quacuncg menfura liquidorum menfurabíle, quàm
affîrmartsmtfcg dodíor eft,negans magnitudinem abfoîutam incontradam >ad cla­
ritatem SoliSjUel amplitudinem marisjautalteriuscuiuicuncÿjô^penitùsintermina
tam & infinitam, menfura menti s,quæ ad mentem concrada eft, menfurabíle quàm
Ulri Je Do* affirmans,S¿ hanc partem,in libellis dodae ignorantiæfprout potui) explicui. Mira
res:íntelledus fciredefiderat,non tamen hoc naturale defiderium eius,ad (ciendum
quiddicatem Dei fui,eft ei cognatum,fed ad fciëdumÜeum fuâ tàm magnum, quod

I

magni*

Liben

$07

magnitadíníseius nullus eft finís,binc omni concepta 8¿ ícíbilí maiorem.Non ením
conternaretur de feípfo imelledlus,fi fimihtudo effet,tà'm parui S¿ imperfedíí creato*
rís,qui maior elle poffet perfeáíoriómni ením fcibïli ÔC comprarhenfi biii,infiniræ
fid incorhpræhenfibilis perteâionis,utiqj maior ¿ft. Hunc Deum fuum omnis creatu
ra,& huius fe afferit fímilítudiuem,& nequaquam eo mínorís.Contentátur ením q/
mníS creatura fua fpecíe, tanquam per feáífsima,ut Epicharmus dicebat: quia ipfam
infinta pulchritudinis,Dei fuí,fcít fimítadínem.& donum pèrfeâum Jdeo Mofes
fcrípfúJDeum üid ífle cundía quæ fecerat,&erant ualde bona* Quare merito quief/
cir,quæhbet res in fua fpeciejqoæ eft ab optimo bona ualde. Adhuc attende,quotnó
do Detis pofle fieri excedens,pr£cedit omne, quod pbreft fieri.Nihil igitur poteft fi
eri pèrÎectiûsjqüod non prxcedatflBft igitur omne id,quodefle poteft, omne perfe*
(ftibile perfedlhmqj. Quare eft ipfum perfe$um,qùod & perfecftio,omnium perfe/
tftorurà ÔÉberfedh bilium Gaudet igitur intellèôus, fe talem cibum perficiente nun
quàm conflimptibilem habere,per quem uidet fe immortaliter perpetueep pafei, de/
iedUbilifsimei^uiuerejfemperqjinfapientiaperfici,crdccre,augeriq3polle- Vnis
plus gaudet,qui inuenit infinitum & innumerabilem > incompi aiienfibilem atq? in/
cxhauribilem theïâurum,quàm ille qui repetit finitum,numerabilem, compi æhe nfíbilémép.Hoc ille magnus Leo Papa uidens^itjn fermone, ubi Deum ineffabilem LeûPdP^
laudatdicénsiSentiamusin nobis bonum efle, quod uïn ci murffMemo ad cognitio/
?’
nem ueritàtis magis propinquaqquàm qui intelligitin rebus diurnis, etiam fi mult a
jprofïciât,fëmpër fi bi fùpereflè, quod quærat. Vides nunc ucnarores Pbiloibpbosj
qui hífífünt, rerum qtaditates(ign0rataquidditateDei)uenari3&fquiDeiquiddi/ ’
tatem, femper fci bilem,facere fcitam nifi funt»fecifle labores inutilesiquoniam cam­
pum dorftæ ignorante, nonintraruncSolus autem Plato, aliquid plus alrjs Philo* Waíc*
fo ph is uídens, dicebat, fe mirari, fi DeuS inuenirí?0¿ plus mirarúfí ínuéntus poffet
jprópahrí.
De fecundo campo, PoíTcft.
Cap. XIII.
NteÜe¿íus intrans in campum pofleft, hoc eft ubi pofle eft adía, iienaturdbam Poiïc**
fufficientifsimum.Deus ením,quern Thales Mdefíus>anriquíísímum rede affu>
mabátxqüíá non faeftus feu genitus,antiquior eft,omni nominabih. Nam ante ali
quid 8¿ nihiljcffabile ineffabile,att$ pofle fieri &C faeftum Noh igitur poteft,fie/
ri,quod aeternum no fit adu. Licet ¿nim humanitas fir id,quod humanitas requis it,
non ramen eft á&u id,quod fieri poteftxft ením poft fieri pofle,fub omnipotenti po
reflate creatoris ipfius pofle fieii-Nihfligitur omnium,quar fe uuntur pofle fieri,an
quàm a pofle fieri aliud quàm eft,ábfóluítur. Solus Deus, eft Pofleft q na eft adiu,
quod effepoteft.Nón eft igitur Deas qúaerédduSjinaliocampo^quám PoffefffNam
quocüntÿ demonftrato,hoc Deus noñeftiquíá hoc poteft fien ahud. Non eft Deus
paruus,qdia pàruu,poteft eflémaíus:n¿($ magnos, quia magnum poteft effeminus:
led ante omnia,qua aliter fieri poflimt,Ôfante omnia,quæ differ uht. Eft ením ante
differentiam ômnëm,ante differentiam ácftus 6f potentia, ante differendam poflèfi»
tri
pofle facere,ante differentiam lucis S¿ tenebrarutemó ame differentiam effè
non effe,aliquid mhifante differentiam indifferentiae dC differentia, æqualûa/
lis&Sinæqual tatís,6¿itadecunáis*Vridefirefpícisad cundía, quæ poft ipfum funt:
omnia flint ab inuicem differentia, arqué etiam ad iriuicem concordantia, in genere
entis,autfpecie, numero differentia. Ipfeautem Deus,eft ante omnem differentiam
differenteôf concofdante,quía PoffeÎLEtcumfirantédifferentiâ unius ÔC alteri/
¿¡sinon eftplus unum.quàm aliud,cum ante differentiam parili
magni, non rriaior
tini & minor alterflnec uni squaliori alteri inæquàlior-. Sunt iri hoc campo,dele/
¿labilifsimæuenationeà:quiapofleft,ëftacftuomné poffe.Omhe igitur quod fcqiii
tur pofle fieri,ut fiat aduinon eft adu,hifi ut imiteturacftum pofleft,qui éft a días æ/
rerrtusíriorifadusjecimdúm qüem,omnem quod a^úfic.neceffe eft fieri- Nam eft
pofléfieriíSóeffeaâudifferant,Si 2Etemitas,qüæDeùs eft,illam differentiam prxeedatírefpíciiiníEternítatem^hqüa poifefied^ aâueffe 3 non differunt,omnia oùæ
y à
fatftâ

1

|o8

De u enati otic Sapientiæ

facía úát>8£ fieri poffimtadta.&ifâipfam çrernitatemeffeuides.Vndeoiiinequoà
facftum eft aut fiet ,pofie fieri creatum, neceflarióíéquitur etiam acftumeíus, qüí eft
ærernicas.Iterum unum 8¿ eius potentia differunt» Nam unum,ut eft principium ñft
meri,eft poft fíerüquía eft multiplica bile, &C non eft adu,quod efie poteft. Vnumuê
rô,potenda1iter eft omnisnumerus. Differt ¿gíturjinum & eius potentia. Refpícé
igirüritiPofleft,anteillamdifferentiam,&uides,inæteniitate>unutn áíeiuspocetv
tiam,antedifferentiam, effeaduæternitatem» Omnem igitur numertim,quíexpo>
tea tía unitatis,poft poflè fieri,aduconftituí poteftíadu uídes elle íeternítatem, Ô5 ii
lum atftutn acternum,adus numerí,qui ficain fiet fequírur,ut imago uéritatem. Nam’
ficut monas ín aeternitate eft:íta unum, quod omnía aâu,quæ unum fieri poflûnt, fie
duo in æternitate,funt ita duo,quôd omnia qua duo fieri poflunt,! ta de ornnibusu
Vides igitur,quôdduo adUjpoftpoftèfieri, imitantur adum ipforumduoriim,inæternitate. Sed proportio ipforum duorum,poft pofle fieri, ad duo illa,ouæfunt áé/
remitas,eft ficutnumerabilis ad innumerabile,feufinitum ad infinitum. Pater, qiioz
¡modo Philofophi,qu(hunc campum nonintrauerunt?dedeledabílífsímisuenatídmbus,nondeguftaiunt. Id aurem quod eos terruit ne hunc campum intrarent,fuit
quia pr«fuppofuerunt,etiam Déifiait a lia, qug poffe fieri tequcmcur,circa different
tiamoppofttorum quaerendum.Nam ance differentiam cdCradidorieoppo’fftorucfr4
non putabant Deum reperíri. Volentes igícutuenatíonem£iusíncludí,intráarnbij*
tum principrj illius,quodlibeteft uelnon eftfipfum qui etiam illo principioantiqui/
Or>8£ qui ambitum illius principij excellit, non quæfiuerunt, in campo Pofieft,ubf
1dí4<?¿«í it poffe efle,0¿ adlu efie, non differunt. De Poíftft alibi in Dialogo eius,plura fcripfi*
ppffcftt
Hæc igitur nunc fic dida3tantafufficiant.

Detcrtíó campo,fcilícet ñon aííüd.Cap.
Aripiíífx.

Xlllt

Riftoteles Socratem ad definitiones primum,ingenium contuliiïe,inMetâ
pbyficafuafcribit. DefiniripenimjfcirefacicExprimitenimdefinitigene/
ricamconcordandam^differentiamfpecificam,quamuocabulumfuo (i>
JL Jk gnifícato,complicat. Videtur igiturquæfirüm in definitione fua,éo modo
quo cogñofcípoteft. Oportet igitur intefiedum, qui uenaturid^qiiod ipfum poifè
fieri præcediqattendereiquomodo etiam aliud prxcedít.Noñenimipfum,quodpof
fe fieri antecedit,poteft fieriah'ud:quia ahud,eft poft ipfum; Etqiiia hoc fíe fe habet*
nonpoteft per alios terminos definiri, feu per genus & differentias, fpecificarí fed
determinarijquçquidemprçcedit.Oportetigiturjquôdipfumfitfuijpfiusdefinitiq,
Et hoc etiam clarumjexantehabiciSjquando prçcedit differentiam defimtionis,&dé
finiti.Nec hoc folum,fed etiam iieceflèeft,per ipfum omnia definirficimiefie ñeque
ant,nifi per ipfum fint,& definiantur. Optimè haéc uiditDionyfius, (heap deperfe
áo & Uno,in libio díuinorum nominüm,díceñs. Nec^eft unütn illud,omnium eau
fa,unum ex plúríbus,fed ante üñumomne,omnem multitudinem,uniüsq? omnis ac
multitudinis definitum. Camputñ autem,Ubi eft uenatio iocundifsima eius,quod
fe ôÉomnia definírmoñiino non aliudiípfüm enim non aliud,(e & omnia definit.Ná
cuínterrogo quid eft non aliud>conueriieti(sime refpondetur, non aliud eft non álü
ùd, quâm non aliud.Et cum quæro,quid eft igitur aliudtbenè refpondeturfipfum a>
liud, efienoti aliud,quàm aliud, Et fic mundus eft non aliud,quâm mundus, ó¿ ita de
omnibus,que nominari pofiunt. Vides nunc, æternûm illud antiquifsimumÿin ed
campo>dulci(sma uenatione,quaeri pofle. Nam cum fitfuijpfius, & omnium abord
definitiomon reperitur ín alio aliquo clarius,quâm m non alíud.'Á ttingis enim in eo
câ m po, anti qui fs imum trinum & unum, qui eft furjpfius definitio. Nam non aliud,
eft non aliud,quàm non aliud. Mirarur dehoc fecreto intelledus, qiiando attente
0duertír,trínítatem,fínequaDeusfeípfumnó definit» effeunitattimquiadefinitio,
definftum.Detis igitur trinus & unus cftdefinirio, fe & omnia definiens.Reperidgitur intelIedus,Deum no effe aliud ab alio: quia ipfum aliud definit. Subîàto enim
eo,quodcffñonahudJñonmanécaiiud.Oportetentmalíadfieffedebet,effenóná>
...
'
~
.
liud
m

Liber.

509

líud^quámaliud^líoquíeíTetalíud quâm aliud , &ita noneffet aliud: igitur cum fit
anteñlíudjionpoteftfierialíud,£¿eftacftuomne,quodfimplícitereffe poteft. Ad»
uertasautem,quomodononalíud,nonfígníficattantúmficutidem. Sedcum ídem
fit non aliud,quám ídem: non aliud ¡ ipfum & omnía quæ nominari poffunt, præcedít.Ideo & fi Deus nominetur non aliud, quíaipfe eft non aliud, ab alio quocuncg:
propterea tamen,nóneft ídem cum aliquo. Sicut enim non eft aliud àcœlotita non
eft idem cum coelo.Habetígíturómnia,ut.non alia quâm funt, quia Deus ipfadefi/
nítAz ab ípfo non aliud,habent non aliud in fpecíe generare, fed fíbí fimíle efficeret
Bonítasígiturboníficat,albumalbificat,8¿ítadeomnibus. Venatores Philofophí,
hunc campum non íntrarunt,ín quo folo,negatio non opponitur affirmatíoni.Nam
non aliud,non opponitur adalíud.cum ipfum definiat praecedat.Extra hunc cam­
pum, negatio affftmatíoníopponiturnitímmortalemortali,incorruptibíle corrupti
bílí,8¿ ita de omnibus,folum non aliud excipitur. Quçrere igitur Eteum,in alrjs cam
pis,ubinonrepericur, uacua uenatio eibnon enim eft Deus,qui alicui opponitur;cu
fit ante omnem oppofitoru differentiamdmperfediori igitur modoJDeus nomina
wranimal,cuinonanimalopponitur , &immortalis,cuirnortaleopponitur: quâm
non aliud,cui nec aliud, nec nihil opponitur,cum etiam ipfum nihil praecedat,
de
fmiar.Eft enim nihil nonaliud,quàm nihil. Subtílifsimeaiebat,diuinus Dionyfius,
Deum effein omnibus omm'a,in nihilo nihil.Scripfi autem latiùs de nô aliud,in dia- díh¿í *de
logo quadrilocutorio,Romsc,anno tranfadoddeo nunc de hoc fatis.
nonaliud.

De quarto campo,fcilicec lucis.
Cap. XV.
Olo nunc intrare campum lucis
in data luce,quærere lumen fapientiæ* Ueciiii.
Eft enim ut ait Prophetaîfignaïum fupernos lumê uultus feu notitie Dei,
& in illa fîtlætaualdèjiocundaq} uenatio. Dico autem,quoniam omnis
uídensniuem, albam eam affirmat. Huicaffertionicontradicere,delirare
eft.Sic quæ omnis inteiligensuera dici nuera effemegare nequit. Cumauteid quod
omnia defínít,defínitío fiuutiqj definitio,qug fe et omnia definit,eft bona ualdé,ma
gnacp eft haec definitio, uera & pulchra eft, fapientifica eft, dcledabiliseft,claraeft,
çtquaeftjôC fuffîciens • Hæc enim omnia & his fimilia,de definitione illa, uerifsime
dici,omnis fatetur intellecftus. Suncígítur illa,ín definitionedefinitio,& in defini/
to definitum.
Cum igitur definio,mundum non aliud effe,quàm mundum:hæc
omniaquæpræmiffuideo índefín¿tíoneillá3defínítíonem effe,quæ de his omnibus
uerífícatur,8¿ in mundo definito, mundum effe.Bonitas igitur,magnitudo4uericasÿ
pulchritudo,fapientía,perfecftio,claritas,&fufficientia in mundodefinito, mundus
funt,in terra definíta.'terra.Sícut in Deo definito : Deus, S¿ ficut ín no alío,funt non
aliud,fic in alio,aliud. Quando igitur in Sole,qui eft quid aliud funt Sohtuncfunt
quid aliudffcilicet Sol) didum.Sicut igiturinDeo, nonfuntaliud,quàm nonaliud
fimpliciterffic in Sole non funt aliud,quâm non aliud fie díáum. Bonitas igitur So
liston eft ipfum non aliud fímplícíter, fed ipfum nonaliud Solare, quoniam in So/
le Sol eft,ita in omnibus.Hic uenatur mteiledus,admirabilem atc$ fapidifsimam fei
entíam,quando certíísíme intuetur, hæc omnia in æterno fímplícífsímo Deo ipfum
t)eum,fe omnia definientem, hinc in omni definito,definitum. Exquofcit,
quod nihil omniu quæ funt,penitus poteft effe expers boni,mali,ueri,pulchri^ fic
confequenter de fingulisprçmifsis.Et quia níhíl omnium, eft expers fufficientig,fuf
ficientífsíméomníaconditafunt, cum quodlibet tantum habeat fufficientts&quan/
turn fíbí fuffícít.Síc nihil omnium, expers eft fapiëriæ 8¿ claritatis feu lucí s ,fed quod
libet tantum habetde rjs,quantum fuxnaturæfuftïcit, ut fit non aliud quâm eft, me­
liori modo quo cfle poteft.O mirabilis fapientía Dei,quæ cunda quæ fecít4uídícbo
na ualdé.Peruenire igitur, per omnem uenationem,ui eg ad admirationem illius æ/
temæ fapientiæ,eft propé accedere. Quomam ut ait Sapiensdpfa eft uapor,uirtutis
maieftacis DetHuius fuauifsimum nouum, totam íntelleduale capacitatem reff
cientem odorem,admiratur uenator,ó¿ ¿nflammaturínenarrabilí defiderio,in odore
illo currendi,ut capiat,quam prope effe non dubitat. Hac fpegaudiofa,confortatur

V

310

De uenationc Sapicntiæ

& augetñr cuífüs u<enàto’rïs:retàrdatu'r tamen, ob aggrauans corpus ¿qbod círcattr
fert.Et fapientiam uelocifsimam, quâ attingit a fine , ufcp ad finem, compræhendere
'nequièns,cupitdiiroluià corpore, Villi’arniciuXqnænedit ipfum ád corpus,qtise
maior fecundum naturam eífeneqiúc,renunciar : & mori non perttméfcít,ut cibum
immortalem,Dei fcilicet fapierttîam,compræh endat& deguftet. Neqj eíl pttfsibi/
le,quenquàmuenatôrum,aliter ad eius comprxhenfionemperuenire,uthxcn9siti
carnata docuítDeí fapíentia,quam nemo nifidignus3apprxhendit. Dignus autem
non eft omnis ille,qui ipfam ignorat,omnibus, uitæ etiam proprix praefcrendam^ôi
ita ardeat cius ámore,qu¿d fe & omnia perdat,utipfam lucretur»
De eodem»
Cap. XVI»
Audet íhtelledlus,in hacuenationelætifsima. Nam¡hxcü¿natio:bona,ma/
g
> gna,uera,fapi da,pulchra,deletftabilis,per feda, clara ,æquà &C fufficiens eft»
Videt enim cum bonum definitur:ipfa omnia prædiâa, magnum, uerum,
X^J&cæteraefle ipfum bonum.Er dum magnum definitur, in ipfo bonum,ue
rum,ó¿ cætera efte ipfum magnum.Et ita in quolibet ipforum,omnia funt ipfum»Et
quia in non alto,funt ipfum non aliudtnoneft ibibonum, aliud à magno,& uero>8£
cæteris,necmagnum,aliudàbono,ô£uero,S£cæteris:nam nonaliud,ipfaomnia3fa
ci telle non aliud;fic aliud,ipfa omnia,facit aliud» Bonum enim ín alio,eft aliud,ita
magna,uerum» Cum igitur quodlibet iit aliudmon erit bonum tunc nonaliud,a
magno,nec auero,fed ficut in ipfo non alio,non aliud:ita in ipfo alio,aliud» Vnde
cum Sol fit aliud,non eft cius bonitas non aliud, quàm eius magnitudo, aut uericas,
reliqua,fed quodlibet illorum,cum fit Solare,eft aliud ab alio. Solaris enim boni/
tas ad Solem cotradta,non eft illa abfoluta bonitas,quæ non aliud i ideo eft alia ama
gmtudíneSoIari»g¿ uerítate Solari S¿alqs:nonenimin alio alíud,quod Sol dicitur,
cflentilla ípfum alíud,fi noneflet quodlíbetipforum,alíud» Sol ením alioeftbonus»
8¿alio magnus,
alio uerus,8¿ íta de fin gulis illis» Quare aliud, citra fímplícítaz
tem ípfíus non ahustnoncaret(refpedu ípfíus non alitis)compofirione» Magisau>
tem compofitum eft ipfum aliud,in quo non aliud minus relucet: ut magis compofitum in alio fefibili,quam íntelligíbilñNequeín bonitate Solari,in qua magnitudo;
neritas , & extera non funt ipfa bonítas:magnítudo eft non aliud , fedaliudauenz
tate,
quodlibet à quolibet aliud,cum fint inSolari bonitate, quæ eft alia, ipfa fci>
licet Solarisbonitas. Necefle eft igitur, Solarem bonitatem, cadere in compofitio/
nem:cum àfimplícítateípfíus, nonalius feu Dei, in Solarem alteritatem,contrahaz
tur»Bonítas igitur,magnitudo,uerítas, cætera qux in compofíto compofítu funt:
alia & compofíta eíTe,neceífe eft» Sícut ¿n fímplíciísimo Deo > non alia, fed íncompofítéjfimpIexipfeDeus exíftunt,fícut caufataíncaufa4caufafunt. Omníaautém,
quæ íntelledlus concipere poteíhaut funt non alíud,aut aliud» In non alíud, cumí^
pfumfít id,quod eíle poteft fimpíí cífsímum & perfeáífsímum: non cadír uaríetas.E
deo ín aliud,omnem cadere uaríetatem, uídet. Varietas igitur,modorumeífendíi/
pfiusalius,alia
alia fortitur nomina.Bonitas igitur,magnitudo,ueritas,&icætera,
'fecundum alíutnmodumcombínationís,conftítuunt id quod uocatur eile,fecudutn
alium,id quod uocaturuiuercjfecundum alium , id quod uocaturintelligere, &ica
deomnibus*Nec ilia omnia,quæ funt,uiuunt, &intelliguntaliud funt:quam ipfiua
non alius,quod omnia definit,uaria receptio.Ex qua fequitur uaria eius
relucentia,in uno clarius,in alio obfeurius. Clarius 8>C dtp
rabilius,in intellecftualibus,obfcurius
corru
p tibilius, in ÎènftbilibuSjôf inhisg
differenter ♦

B

De

ju

Liber,
Deeodem

Cap. XVII.

Efert Proclus>in primo libro Theologia* Platónis:Socratem,qui uicesPIa
tonís tenet ín Alcíbíade^dicere^ntelleátuám animam, cum intrâ fe confpícít,Dcum & omniá fpeculári J3acnimqúse port ipfam funt,umbras effe aiúí-wcím.
uídet intelligibiliiim,quæ ueró ante ípfam,ait in profundo,claufis quodSmodo ocuííSjConfpícGomnía enim in nobis animaliter efle,dícit*Ecce ditffnum Ph
tonís íudícium.lta quidem arbitror utipfe,omnia in omnibus,fcilicet fuo effe modo*
In íntelledú ¿gitur hoftr o,fecundum ípfíus effendi modum,funt qmnia.JNam bonitasjmagnítudojUerícaSiÓÉ omnia illa decem,ínomníbus fune omnia i in Deo Deus^
ín íntelledu intelledus,ín fenfu fenfus.St igitur quæ in Deo Deus, in mtelleâu in/
telledus,8£ in omnibus omnia:uticçomniainintelledu, intelledus funt* Inrelle/
dualiterigiturfont ibiomniadeunotionaliterfiuecognofcibiliter* Ecquia inteffo
dus eftbónus>magnus,ucrusJpulcherífapíens,fi¿ cætera decem, cum feíntuetunfe
talem utdíxi elle uidet,Ôf contenratur maximè»cum uídeatfe perfedum
fuffícien
tem.Et quoniam illaeft íntelledualiter,perfuam bonitatem inrelledualem i potens
eft intelligere, bonita tem abfolutam,fi¿ bonitatem contradam. Sic per magnitud!/
nem,fie per uerítatém,fíc per fapientiamintelledualem Tuam,notiones facit fapieti
rise abfôlutæ>ab omnibus,ÔÉ ad omnia contradas, ordinemcp rerum in f apíentía in/
tuetur,ÔC ordinata contemplatur* Vnde cum cognitio,fit afsimilatio: reppérit omnia
infeipfo,utinfpeculouiuo,uita inrelleduali,qui infeipfumrefpiCiens,cunda in ftipfo áfsímíIátaúídet*Et hæcafsimilatio,eft imago uiua creatoris omnium.Cum aut
fitùiûa&intelledualisDei imago,quiDeus,noneftaIíudabaÍiquoíideóciimín fe
íntrat»& fcitfe talem effe ¿magínem,quale eft fuum exemplar, ipfum in fefpeculaf*
Hunc ¿nim indubie Deum fuum cognofcít,cuíus eft fimilitudo* In bonitate enim
fua nótíonali,cognofcit eius bonitatem,cuius eft imago,maiorem quam concipere
autcogítarepofsít.Sícíncuendoínfuammagiíítudinem,omnia intelledualiterairi
bientem:cognofcir,exemplaremDei fui magnitudinem, ambitum fuum, qui illius
eft i mago,excedere : quia illius non eft finis,i ta d e reliquis cudis. Vid et ¿tía m fupr à
fe,ínrelligéntías lucidíores,diuinitatís capadores,&poft íe^fenfibílem cognitioni
magis tciiebrofam,díuínitatis minus capacem. Quantum fuffiçientiæhabeatin/
relledúalísuenatío, quando intrâ fe pergit, non ceffans feipfam profundaretoften/
duntTheologorum,Phffofopborum>&Mathematicorum inuenra,nobis pereo*
rum feripta multipliciter referata^Qúo áutem modoDioñyfius ¿n campo lucís,nena bîcnyfiitsè
tíoriem fecerit utiqj eledam, in libro ípfíus, de díuínís riomínibusjeperítur*

R

Decampo quínto,fcilícetÍaudísDei,

Cap.

XVIIL

Vmhuncluciscampum peragraíTemjftatim fe campus íaudisDef,ameenif
fimus ofteridít* Nam cum harcqux ín campo lucís uenatus fui,de quibus
decem prædida,fcílicet,bonítatem,magnitudinem ,ucrítatem,&relíqua in
mentís efcáríoreconderam:repperí illa omnia & plura, in laudis Dei cam)O plantata.Et dixi, cum hic floridus laçtuscp câpùs,non producat, nifi illa decem ££
imilia:funtigimripfa,decemlaudes DetEc intrâ me confpiciens,attendi,quomo/
do intelledus,affirmans definitionem fc &omnia definientem effe bonam, magna,
ueram^reliquadaudem eius exprimere cbnatur.Laudauit enim illam definitione,
quae Deus efttquíáboná eft,quia magna,quia uera,& ita confequenter. Qtii d igitur
funt illa decemmifi laus Dei.quid laudatur per illa,nifi laus illa,quæ Deus elk'iNon
nehæc omnialaudanturibonitaslaudatuhmagnitudo laudatur,neritas laudatur,
Angula fequentiaçHæc igitur decem, & alia quæ per omnê intelledum uigetem lau
dantur,in Dei laudem fumuntur bene de ipfó dicuntur ; quia ipfe eft fqns.laudis;
Sunt igitur omnia,ex Dei laudibus QC benedidiontbusdd quod funt- Ideó Prophe/
taDauid,ad omnia refpiciens Dei opefa^cariebatiLaudateDominum de coelisdau/.
dateeqm in excelfis. Et fingulariterenumeratahgelos , coelos,terram;a(jiiam,8(c.
Cunda creata,quae laudant Dcuminibil enim funtomnia, nifi decora Dei,íocünda;
V 4.
q'ue

G

Í

V;

ji 2

De ucnatione Sapicntiæ

q'uelaudatío.NamátteftanteDíonyfio:diuína;fólaparHcípatíonenofcuntur,quO*
, modo ením in íuo principio,& Tua Cede fint,nullus intelledus attingfti Porro fine
fuperfubftantiale illud occultum,lucem,8¿ uítam,ftue uerbum appellamusuiil intel/
lígimus aliud, quàmexeo in nos emanantes participationes at(^uirtutes,quibusaf/
, fumamur in Deum,ôiquænobis uelfubftantiam>ud uitam,uel (àpientiamlargiantur.Hæc Dionyííus. Merito igitur quælibetDei fadura,Deum laudat,quia bonus:
quia ipfa fe fa tetur,bonam laudabilem i pííus donOjfícmagnarr^fícueram,^ relí
qua. In campo laudis,fecerunt fuas deuotifsimas uenationes,omnes Prophetae feu
uidentes,0¿ eleuatoresintel!edlus,quodatteftáturfacrxlíteraE:,óófcripta fandorum,'
|n qUibus omnia ad laudem Dei referuntur.Dum enim Dionyíius,de díuínis trada/
ret nominibus, nomina illa,Dei laudesappdlauit» & Deum per ipfam (audans,in ez
ilis laudem ipfa expo fatetur in cap.de Epientia,laudatur intelledus âdatio,æ dicit:
quod ex fubftantqsomnibuSjlaiidatur.Depraehendit igitur in hoc laudis campo^fa
pidifsimam Í dentiam,con fiftere in laude Det quae omnia exfuis laudibus,adfui lau*
dem conftituit.Sicut enim hymni laudum uarfj> uarias continentharmonicas combi
nationestficquxlibec fpedes,humana fcilicet, leonina, aquilina, itadeomnibus*
eft fpedalis quidam hymnus,exlaudibus Dei,S< in laudem eius conditus.Codi hymi
nfmagts feftiui ÔC foecundi funt laudibus, quàm terreares.Sol enim mirabilis eft lau
dum Dei combinarlo, & quilibet hymnus ,in hoc pulcher fingularist quia habet
in fua fingularitate aliquid, quo ali) hymni carent. Ideo Deo eundi accepti, qui o/
m nia quæ creauir,participatione laudis fua?,bona díxít,eíscp benedixit. ExhiselP
cui,hominem iriuum quendamôdntellïgenremjaudtirn Dei hymnum^opt/mecom
poficum,plUs eundis uifibilibus,de Dei laudibus habere,ut Deum prae cæteris,inz
definenterlaudet.Et inhocfoloconfiftereuitamfuam,utid reddatDeo?quod utef*
fet accepit,laudes fcilicet,tunc ad finem properet^ immortalium laudum, feclicifsi
ma praemia,confequetur.

De eodem.

Cap.

XIX,

Mniaigitur s fiioeftelaudant Deum,poftquam quodlíbecadeóeft perle-

v.!

B

ft dum & fufficiens,quod nulla ex parte laude careat,uticç fuum laudatopífP
Bcem,a quo folumhoc haber,quód laudatur.Naturaliter igitur, omnia creata Deum laudant,^ cum crea tura Iaudatur,non ipfa laudatur, quç feipfam
nonfecitfed in ipfa conditor eius. Idololatria igitur,qua €rcatur3e,diujn&laudes d3
cur:infaniaeft,infirma?,ca:cæ,ôffedudæmentis; Nam ctim colitur pro Deo,illudi
quod fuanatura,fnumlaudatfadorem:utK$ iafanire eft. Ne<$ eft quicquâm, quod
alium cognofcat Deum,quam illum,quem ut conditorem laudat,quo nihil feit præz
ftantius.bcit igitur omnis creatura,8f quantum íibí íuftkít,cognofcír conditorem ftr
um omnipotentem,ipfum laudat,auditqjôû'ntelligiùierbumeiusiæt obedit.Si enim
dixerit lapidi quod uiuatnitic^ audit, incdligitjSf obedit. Mortui enim audient uet>
bum Dei, g¿uíuent.Sícut Lazarus quatriduanus, Qc alij mortui a udi u er unt>& nixe*
runr.ut hæc fciuntChríftíaní.Ex quo cet tum eft, hominem quihabetlíberumarbí/
trium,quando à laudibus Dei ceífat,S¿ Dei uerbum non audit, quod in ipfo conz
fpicientiaeiusloquitur , necuultintdligere&fobedire ,ut beneagatiinexcufabilis
' eft,cum à propria natura repræhendatur.S^ indignus eft fpcietatefelicium,Deum
perpetue laudantium.Venatus film pmerea in hoc campo, indicibilem eiTe fancfto/
rum fpirituum.perpetuam iocundifsimamqjDomini laudationem, qui quantum a/
mant,tantum clamant,
quanto plus laudant, tanto ÓÍ ipfi maiorem laudem aliequuntur,6¿ adïnfmitêlaudabilem.propiùs acceduntdicec nunquam,ad eius æquali
tatem pertingant.Sicutenim fimbile tempus,non poteft unquâm ita augeri,quódfi­
at íimile infinibili perpetuoííta nec initiatum perpetuum, poteft unquam xquarí,úv
principiato æterno^Sicnecperpetuarebellium fpirituum damnatio, unquam tenv
poralis fini bilis qp fiet.Qualem autem laudem,homines perfe di,laudatores Dei coi)
fequanruriobferuantwfemper feruatadocetjquæ eos ad Dei, & fandorumconfor/
ft

tiuin

Liben
Hum exaitat,&díuints profequiturlaudibus* Perfe&i aútemjnexcelfís Dcum lau/
dantj&quæhanc laudem poflùnt impedire, abíjcíuntiuti eft amor fuí,S¿ mundi hip
ius,8¿ relegant feípfos, habituantes fe ín reiígíone,hunc impeditiuum,fui & mudí a/
morem,mortificantedmitantes magíftrum uerítátís,Dei uerbum incarna tum:quí iti
Dei laudem ^omnium terribíliumterríbilifsímum, mortem fcilicet turpífsímam,uoI’untaríeuerb'o fi^exemplojdócuít fubeundam.Quem infiniti martyres fecutí,morte
tsitam adepti funt immortalem,& hodie religíofí quam plurimi , mundo mortui, hià
Dei laudibus uacantesmerfedí Dei laudatores eífe, contendunt.
Decoded.
Cap. XX
AndaüítProphetajpfalleré Dei laudes,in pfalteríodecachordo * Hoce/ tíílw^

M

go attend ens,decem laudis chordas tant uni fumpfi,uidelicet.Bbbitatern
magnitudíncnijueritatéjacalias praenominatas. Pfalterium autem,opus
eft intelligentiæ,ut homo habeat inftrumentum,in quo dulces ôfdelecfta
biles tangat modos. Illos enim modos,quo in fe habet intelligtbilher,facit audibiles
fenfifyiles. Et cum fint in intelledu modi ilii, habentes íntelteáüm,delectantur
aure,& fenfi bili ter audire in fono,quod i nfenfibilt ter habent in anima. Vnde fi coti
cordantuocesjcum harmonicis uitalibusanimxnumeris, laudantpfallentemffidiP
fenttunCjUituperartt. Triafuntneceffaria,ftpfalhdebetpfalterium,exduobus,ícilí/
cetuafe ÔC chordis compofttum,a t^pfaltes : hoceft íntellígentia,natura,6¿íubíe>
(ftum.Pfaltes intelligentiatchordæ,natura,quæ mtelligentia monetur* 8¿ uas naturae
conueníensjfubíedumdnhomtnemícrocofmohaecjutínmaiorímundofunt- Eft iti
ipfo íntelhgentía,eftnaturahumana,óícorpuseíconueníens- Itaeft homo uiuutii
pfalterium,tnfe omnia habens, ad pfalledum Deo laudës,quas in feipfo cognofcirs
in pialtcrio enim & cithara,in cymbalis iubilationiS^ benè fonantíbusromnis fpí>
ritus laudat Dominum.Hæc omnia iuftrurhenta in fe uiua, habet fpiritus nofter in/
tellecftualis. Mirandum aurem eft,unde hotno uigens intellecftu,naturaliter habet leíenciam laudis,& laudabilium,^uituperabilium nifienim illi naturae, hæc fcientia'
neceiï aria effet,ad fui pa feentíam & conferüatíonem ,nó haberet plus homo ipfa mu
quàm afínus.Diuína ením prouidentíajícut non deficit in ncceflàrqsiita non abun/l
dat,ín fuperfluiSiEtqaoniamexquibusfumus,exillishutrimur&pafcimur, omnO
uiuen§,quærit cibum fuum,quemdum inuenit cognofcit ,& hoc exconformitateci
bi ad id,unde eft.Quare cum homo/ecundúm intelledhialem anímam,laudabilía na
turalíter cognofcatA7 ample<ftatur}delicíeturq5inillís,tanquámincíbo naturae fug
conformiíhmcfcíbfeexhis naturaliter effe,quæobconformitatem naturalem,ad fun
urn efle,laudar S¿ ample&icun Habet igitur intelledus ín fe, dono díuítiseproüíden//
tiæ,omnem fibineceffuíam fcíentiam principiorum,perquæüenatur fuænaturaco
formar^ ineffabile eft hoc indicium. Et quoniam principia fuafunt laudabilia,»/
tí funt illa decem fæpé'dida, & ípfehomo exhis piíncípíatus, eft ut bus Dei fuurrt
lauder creatorem : non eft penitus homo Dei fui ignorans , quemfcitlaudabíkm,
ûf gloríofum ín fæcula. Neque eft ei alia fcíentia neceílaría : quia feit tantùm,
quamúm fufficit fibíadhoc , ut faciat illa, propter quit creatus eff Laudando igítur Deum,quia bonus,utique bonitatem fc!thudabilem,itauerítatern,S< fapíentL
am , âf id genus reliqua . Et quamuis ignoret quid illa fint, ñon tamen habet o>
nimmodam eorum ignorantiam , quando coghofcitilla effelaudabilía>6¿ in laude
Dei complicari,^ iri tantum laudi Dei conuenientia, quod homo fine illis non ca/
pit t nec Deum k nec quicquàm laudari poffe * Scit etiam homo , quod ipfum oportetliberumarbïtnümfuum, per laudabilia determinaré , ut fit ex eh(ftione,fp
cur à natura laudabilis . Bonitas, uirtus , neritas > honeftas, xquitas,
exterá
talia . laudabilia font,poffuntcp eligi perlibertim arbitrium,aut eorum contraria. Si
eligunturitotns homo,tamexnaturtalibus,quam arbttrij eledlione laudabilis, per/
fecfte Deum laudat.Si nero uitia,etlaudabilibusaduerfa,eligit:non eft laudabilis/ed
fibí,Deocpcontraríus.Qi_JcmodotunclaudareDeuñiporerít,láudicotrariusProfidt autem eontinueffemper laudans Deufficut cidiarcedus citharizando^ fit Deo
V $
femp^’

U+

De ucnationc Sapientiae

femper fimtlior.Et hic finis hominiWeo'fcilicet fimiîiorem fieri,ut rede Plato dice
bac-Nam quâtb plus Deamlaudatitàritô ipfepeogracior.Igicur&ipfelaudabilior,
¿owiex diujnxcp laudabilitati fimíliór. Red¿ fâpiens Socrates comperit, nihil nos certes
fcire,quàm ea qux laudabilia funt,& mónúit,ad illa caecerisdimifsís^anquám íbper
IahWm. fluís ó£íncertis,folum noftrum ftudium conuefti.Laüdabilibus enim moribus fuafic
ínfudandum,quorum éx nobis fcíéntíám haurire poflùmus,ôf exconfuetudine3pa
fidentem habitum acquirèrè,ÔC ica continuèfieri meliores»
De fexto campo,fcííícet unitatis.
r
Cap. XXj.

WtoVT.

Aí{g«jtin«í.

Vrclius AuguftinuSjdum fapientit üenari niteretur, intibello de ordine feri
bit,omnium philofophorum confiderationem,circa unum uerfari. Pofti/
pfum dodifsimus Boetius,de unitate &C uno feribens,fimiliter uenationem
fapientisr ibi faciendam fado declarante Platonem,hi fteutí funt,quiunum,
primff & æternffaiïèrit principia» Ante quêPythagoras illeSamius.qui coda in pro
pr ferace numeri inueftigâstmonadéoïm affirmabat principio, ante.n.oem mulritudi x
ncjunitas.Volumusigithuc unitatiscap0uenationisgratia,meteperluftrare.Vni<
cas em ecfi ipfam non aliudpræcedat,camen propèipfumuidetur. Vnû.n.âfidem,ui
fUt»
^en¿ur ipfum non aliud,plus exteris participare. Voluit Plato,unum eflèxternumj
n‘hfle£Umuídit,niíi poftunum.Eftenímantefínem infinitatem, utdicúDiony/
Prwlw. flus, qui ín hoc Platonem ímitatur,quando(ut refert Proclus) pote primum principi
um»pofuítfinitum S¿ infinítum5príncípia: quoniam exiliis » omne exíftens mixtum
eft,à finito cíTentíam,ab infinito,uirtutem feu potentiam habens. Et cum unum íit¿
quod elle poteft&penitûs fimplex,âù’mmultiplica bile: omnia in ft complica» eut/
detur,quae remoto ípfo,nequaquam manent. Omnia enim in tantum funt,in quan*
tumunum funt.Compledicur autem tàm ea,quç funt adu,quàm ea quæ poflunt fie
XrWrfrr. tfCapacius eft igitur unum,quàm ens,quod non eft,nift adu fit:licet Ariftotdes di
* cat,eus de unum conuerti.ld autem quod Platonem mouebat, unum cundís præfe/
rendum,Ô£ fateri omnium princípíum,erat:quía cum principiatum nihil â ft habeas
fed omnia à Rio príncípío,oportet quod principio pofiro,omma principiara fint pofira.Sedcum pofi'to ente,quodeft utiep aliquid,non ponatur potentia ens,pofira uft
ta,non ponatur ens uíta carens^ pofito intelledu,non ponatur ens non incelliges,
ÔC cum efle,uiuere,& intelligere,reperiantur in mundotnoq eritmundi principium
ant ens»aut uíta,aut intelledus» fed id quod illa in fe complicat ,& qux illa efle pof/
funt,S¿hoc dicebat unum. Verificatur enim unum,de potential deadu,utunapo
tencia,unus adus,fic de ente,uíta,fi¿ ¿ntelledu. Neque poteft efle multitudo.quaé
nonparticipet unitate. Nam fi effet,fimile effet difsimile, in non participare unitae
tem,omnia multa íímíliá,forent & fimiliter diisimilia, ex eadem ratione, quia nort
participarent unitate. Ceflarent igitur omnia multa & plura, SC numerus omnis,QC
p^«cM<áw. quæunum dici poifunt,uno fubhto;uthxc ínParmenide Platonis»mira fubtílícaté
oftenduncur. Nonpoteftigiturunumeflefadumxumipfumantecedat. Nec^po*
teftcorrSpi,nec alterari,nec multiplicari,cum procédât poflefieri, Si fit omne quod
efle poteft. Verumfut ait Dionyfius)unum quod eft,multiplicari dicitur, multas ex
fe producens fubftâtias, manet tamen unum,quod Deus & multiplicatione unus,&
procedendo confondus. Omníá ígítur quæ fieri poflunt, participationeinuariabi/
lis Qe ímmultíplicabílisunítatíSjfíerí poflunt,& fiunt adu. Et quia non poteft efle ni
fi una unitas,quae(ut dicit Díonyííusjeft fenfu émínentíor,& mentiincomprstheiv
fibilis,S< antecedens ipfam,ideo illa eft unum,quod omnia unit,utquodlibetintan/
tùm fit, inquantùmeft unum. Non eft etiam nifi unum aeternum, ante poflefieri.
Hinc non eft illa pofitio uera,quod ante pofle fieri, fint dq participantes unum,tanquàm dtainam fpeciem. Nam cum unumaternutfi, fit ímmultípíicabile, quia ante
pofle multiplicati : non poflunt dij multi efle,in tino ut primo atetno Deo, quafi in
diuinafpecic uniti, nam fi effentdij3muliiéiTcnt ♦ Varíe igitur dfoinamnaturam.in
sqer/

A

Liber;

jïf

Remítate participarent,quod eft impofsibileicum æteriîum,& aeternitas imiplicifsi
ma,fitpenitus ínpartícípabílís. Superuacuos igitur fecit Proclus labores, in fex Ii/
bris de Theologia Platonis,nolens inueftigare ex coníeduris incertis , Deorum íl*
Iorum aeternorum differentias, ÔC ordinem ad unum Deum deorurrneum non fit nifi
Deus unus,æternus, qui ad omnia ( propter quæ ipfe deos ponit ) fufficientifsimus
eftjhuius totius mundi adminiftrator.Videntur Philoíbphí uenatores , in omni eo/
tum difcurfu,ex hocfenfibili mundo, & qs quæ illi neceftariafuaquí id fit,quod eft
optimo modo quo fieri potelr.de Deo,dedijs,de codo>&eius motu,ó¿ fato,intelli/
genújs,fpirítibus,6¿ídeis,atqueipfanaturaínquírere, quafi hæc omnia fintneceffa
ría,huic mundo terreno,^ hícmundus,fit omnium operumillorum finís;. Sic Arí¡ftoteles Deum ut Plato, fua prouídentía codos adminiftrare pofuít: coelos uerô ob
hunc mundum efle QC mouerí,per ¿ntellígentíaSjUt generationes* 0¿ cunda ad huíus
mündíconferuationem neceííaria,ordinem motum coeli fequentía,naturaliter fi­
ant g¿contineantur,non attendentes, tot innumerabiles ftellas, hac terra habitabili
maiores,& totíntellígentiasmon effe conditas* ad finem huius terreni mundijed ad
laudem creatoris,utfupràtadum eft. VnuseftigiturDcusomnipotenSjCundlaad
fui laudem creans^ optima prouídentía gubernans , ut rede Epicurus dicebatíquí
licet non negaret Deos effe, tamen id quodde ipfisdicitur&fcribitur,penitus aueri
tate dixit alienum. Hoc attendendum,neminem unquam affirmafle plures Deos:
qui unum multi tudíní Deorum,Deum fcilicec,non præferret. Venationes in hoc u/
■
nitaris càmpo3iàpidas facit,quifut fecit Auguftinusnn libro de trinicatejunitacem fee
cundam»defeæqualicatem generantem, & amorem connedentem,ab unitate 8¿ æ/
qualitate procedentem»uidec fie in çternitate,qu6d fiint ipfe fimplicifsima æternicas: Liber Je
Doña ig¡w~‘
de quoalibfindoda ignorantia,&de uifuDei}& alijs multis libellis, ea qua: conci/
pere potui,annotaui>

Deeodem.

Cap.

XXII.

y^vi.

^Ampum unitatis Plato diligenterperluftrans, repperitunum* quod omni/
um caufa , ante potentiam &adum , ex potentia egredientem , quo depipfum unum ut fit caufa omnium,nihil omnium eft, noneft plura, ut ficcaufa
plurium. Vndeomnia de eo negans, ipfum ante omnia ineffabiliter uidit.
Quomodo autem uenationem fuam per logicam, de Vno feceritdibér Parmenidis parmetMcK
Oftendit.Ec Proclus,fecundo librodeTheoIogía ípfius, epilogar 6¿dícíuquí Plato pwlusmcredítjnnegationibus remanet.Nam additio ad ununwniusexcellentiam contra
hit
minuit^ per ipfem potius non unum,quam unum oftedicur. Dionyfius,qui Dbnyfind
fut dicuntJPlatonem imitatunín campo unitatisJïmilem uenationem fecit,
nega
tiones,quæfuntpriuationes, fed excellenter prsegnantes ,ueriores dicit affirmatio*
mbus. Proclus Uero qui Origenem allegat,poft Dionyfium uenit.Dionyfium feque
do unum &bonum,licct ita Plato primum nomíuauerít , deprimo negat,quod pe/
hitus eft ineffabile.Hos mirandos uenatoresffequendoslaudandosqjeffe,cum arbi­
trer ad ipforum nobis relftftam in feriptís diligentiam,ftudiofum remitto. Et quia in
campo unitatis,eft quoddam fingularepratum >ubi fingularifsima præda reperitur:
pratum illud., nuncuenationis gratia, uifiternus. Nominatur autem fingularicas.
Nam cum unum non fit aliud,quam imum, fingulare uidetur.quia in feindiuifum,1
ab alio diuifum. Singulare enim cuncfta compleditur,cuncftaenim fingulafunc,
& quodlibet implurificabile. Singula igitur,cum omnia ÔC implurificabiliafinttoftenduntiCfle unum maxime tale,quod omnium fingularium caufa. Et quod per efe
fentiam eft fingulareumplurificabile, eft enim id, quod effe poteft,& omnium fin­
gularium fingularitas. Vndeficutfimplicitas,omnium fímplícíum eft perfefim/
plex,quofimpiiciuseffenequit:itafingularitas, omnium fingulariumeft per fefin/
gularis,quofingularius effe nequit. Singularitasigitur unius & boni, maxima eft:
cum omne fingidare>neceffe fit unum & bonum effe, & ita ín fingularitacc unius &S
boni;

De uenatione Sapientiæ
boni, co mplícarí.Sícutfíngularítás fpeciei fíngtilarior,quám fuorum índiuídaorum»
&C fingularicas mundi fingularior,quàm fingulorum omnium- Vnde ficut fingularif
fimus Deus,eft maxime implutuficabihs : i ta poft Deum, mundí fingularitas,maxi>
me implarificabilis,etdeindefpecierum,poftindiuiduorum3quorum nullum eft pits
rificabile-Gaudet igicur unu quodc&de fua fingularitate,quæ tanta in ipfo eft, quôd
non eft pluriftcabilis,ficut nec in Deo,nec mundo,nec a ngelis.ln hoc enim bmnia fe
gaudent,fimilituditiem Dei participare. Et quando deouo fit pullus,licet lingularitas ouiceilet,non tameipfa fingularitas,cum itafinguîare fit pullus, ficut ouum, nec
alia fingularitare unum,quàm alitid.Sed unaeft omnium lingularium caufa,quæomniafingulaiïfattquænequeeft totum,neque pars meque fpecies, neque indiuidu/
um3neque hoc,neque illud,neque omne nominabiîe,fed eft fingulorum,fînguïanffimacaufa.Síngulareícum firab æterna caufa fingularifatunwunquàm in non fingii
lare,refoluipoceft. A quo enim refolueretur?abæterna caufa fingularifatumt' Hinc
finguîarebonummunquàmdefinir:cumomnefingulare,fitbonum, Sícfingulare
ens,nunquamceiïat id eifercum omneens acftu,finguîare fit. Et fingulare cor pusâ
quantumcunquediuidatur/empermanetfïngulare corpus.Ita & línea,SCftiperfîci'
es,8¿ totum fingulare,non eft diuifibile,nífi ín Angulares partesana:erant ín ííngularitatè totius compræhenfæ. Omnís ígíturuaríetas,non eft circa fingulare,fed circa
accidens ad fingulare, quod facit tale
tale fingulare. Quod fi uarietas non eft tu
tah',fedaut qualitate auc quantitate, manetfemperfingulareeodemmodoíutin coz/
nï^vis. leftíbus corporibus conftat.Síc dícebatDíonyríus,fecundúm naturam & fubftanti­
am,nihil corruptíbile,(ed quæillis accidunt. Incorruptibilis igitur fingularitas eft,
quæ omnia formatée conferuat. Et omnia iuæfingularitatis caufam,ut omnium fin?
gularifsimum bonum, fufficiens Sd perfedum,naturalífsímodefiderío appetunt. Ad
rjcere tibi uolounum,quoduideofuper alia mirabile ,tn quo omnia fimul Deifiml?
litudinem gerere probabís.Díonyfiusredledícebatíde Deo, fimul oppofita debere
affirmari & negari. Ita fi teaduniuerfa conuertis,pariformítercomperíes. Nam
cftfiiit fingularia,funt pariter fímilia,quía fingularia:& dtfimilia,quia fingulariame?
quefimilia, quia Angularia meque difsimilia,quiafingularia.Sic de eodem ÔCdiuer?
' fo,æquali & inæquali,fingulari, & plurali,uno multis, pari & imparí, differentia
SCconcordantia , S¿fímílibus:licethocabfurdumuídeaturPhilofophis, principio
quodlíbet eft uel non eftfetiam intheologicis)inhærentibus. Adhuc attende, pofle
fieri eflefingulareJdeo omne quod fa<ftumeft,atit fit, quia depoflè fieri fíqfínguh/
re eft. Imítacíua igitur fíngularitas eft,ipfum poffe fieri,in cuius lingulari potentia,
omnia fngularírercomplicantur,6ó de ipfa explicantur. Nec aliud eft fíngularitas,
r. quam æternæ lucís fimilitudo.Singulari tas enim díferetío eft, lucís autem eft, dífeer
rrfü?'SW nefe & fin gula nía re. Supra de his,atque ín libello, querp de figura mundi,nuperrime

De fe primo campo, fcilicet æqualiratiâ.

AequAlitas

Cap. XXIIL

Ampum æquahtatis,negationibus refertum,fubíntremus. Certa eft,nihiî
utieft a(ftu, multiplicabile. Aequalitas enim, quæ id eft quod eflè poteft,eft
Otante aliud ô£inæquale3non reperícur nifi ín regioneæternitatis. Aequali
tas uerô,quæpoteft fieri æqualior,pofTe fierifequitur.Vndeæqualitas,qug
eftaduídquodeflepoteftjimmultíplicabilis eft.Jpfam enim in æternitate,æterna gi
gnit unitas.Non poffunt igitur plura eflè præctlê æqualiamon enim tunc plura effet
fedipfumæqtiale.Sicut enim bonitas, magnitudo, ueritas,pulchritudo,ÔCreliqua,
quæ in aeternitate funtipfa æternitas,funtetiam ita æqualia,quod æqualitas quç æter
ni tas,ideó non funt plura,ficut nec plura æ terna efle pofiut, cum æ ternum fit ipfum
Pofleft,fcilicet id,quodfimpliciter eflepoteft,Sdta omniaæternamonfunt plura g/
terna,ficutæternabonitas,æternamagnitudo,æternaueritas,eterna pulchritudo,e?
ternaæqu31itas,nonfunrpluraæterna , fie nec plura æqualia quia fie iuntxquaha,
quôd iplà squalitas fimplicifsima3quæ omnem pluralitatem amecediulic nec aquahias

C

Dber.

3Í7

Iítas,caíufcunqja&úexífteritís ,èft multiplicabilis» Præcifio enimquçindiaifibilï
co nfiftit,ficut numerus, no eft multiplícabilís,fícut nec quaternarius,aut quinarius^
Vnde non piurificatur humanitas jiti pluribus honiimbus,íícutnecunícas,fíi pluriz
bus untsmec ipfa humanitasjpotcft à pluribus hominibus j quibus dat nomen quod
finthomiriesaarqLialiter participari. Homines enim funt.ex participatione
plicabilis humanitaciSjfic inaequali participatione,qux fací t eos efle plur es. Et ficut
humanitas uti eft,eftímmuhíplicabihsííta6¿ hic homojôfcuncfta Omne etiamcom-poficam,ex partibus inæqualibus eft compofitum.Sic nec numerus compolitus,po~
feft eflè compotitus, nifi expari & impari,& cantus harmonicus, exgraui&f acuto*
Patet omhia aequalia,quæ non funt ipfa abfoluta aequalitas,aequaliora fieri pofle. Et
hoc pofle fieri omnium, non definitur nec deter niinamr, nifi per ipfam squalitatem^
pofle fieri precedente m,qoar <oíá eft non aliud ab óthni ,cuntftis inter feinsequaliter
inæqualibusdiceî iiuUum omnium fitæqüalitatis eXpers, per quam quodhbet eft ids
quod eft ¿equáliter,quía nec plui dee mulus,penitus non aliud jquaffi idquod eft.
Nam xqualitasjeftuerburn illud ipfius nón alius,fcilicet Dei creatoris, ïê Sí omnia
d'cenris&definíentis’.Omniafgiturinteríeináequalia^qualítatemquafí cuiuslibet
effendi formam parucípant,&inhocxquálíafünt:óf quia ifl am inæqual iter par cici
pantiinæqüalia lunbConcordant igirurpariter,6i differunt omnia. QuadcuncpfpC/
¿ï'eSjftcut eft uniras,uniens infe omnia iuæ fpecieitita& æquahtasdnxqualirer uniz
ca jormans fimiliter Somnium nexus.Et quia de ac qualitate,alias Roma: late ftripfi^
hæciicfuftiaâift.
• .

Deoiftauo campo,fcilicet nexm

'■

*

' .

Cap. XXIIIÏ.

,

,

y

’ Km» \ H fe

NVncin campo nexus uedatiohehfacfentes,artendimus,anteomnem dial
fronem, nexum conftitui.Hunc igttur indiuifibdemuidcmus aternftatem
idefle,quod elf e poteft,pofle fieri precedentem 11edifsime ab p etna tint/
ta te,& eiusicqualit!ate,procedente. Sicut n.diuifio,procedit a pluralitate
ínéqualítateificamorofus nexus,ab unitate8¿ æqualitate;Q.uf cum fíncame pki
ralítaterhinindiuiíibih f mpl?cifsimaxteinitate,ericfiiniliurôZipfGrumnexusçver
nus-Sunt igiturunitas,&' ab ipfagenita çquahrasjàtq? utiufcp ,h existante po.flc fieri,
Ôipluralitatemdiuifiuam , fimplex çtetmtas. Aeterna enim uni tas .çterni ¿pfíus g*
qualitas , æi’ernusq'ueutriufquenexus : nonfuntpíura düiíía æterna,fedipfa æter/
liñas inplurifícabihs > &' penitus indíuifibilís -, Ôf ínalterabilís r
Et licet unirás?
generans, non fit equa litas ab ea genira,nec nexus ab ea procedens: tamen non eft
aliud unitas,aliud pquali as,aliud nexus,cum fint:non aliud,quod aliud antecedit.bf
eut igitur arter na uni ras ¿quæ id eft .quod efle poteft, unite r ih fe. c mnia çc mplica t, SÇ
squalitas omnia e^ualiterrita SCnexns umuíc^jomnía in fe nctftitOmnia igitur qbg
funt i quia abhacçterna trinitate ( qu^fte nominatur, licet minus piopriè} id fune
quod funqúídco trinitatem imitaranquohbei enim uideounitatcm,entft?rt
triufep nexum,ut àdu fu id quod eft- Entitas que eflendi forma .çqüaittas eft unita/
tis* Vnitas enim uniens,dele générât, fuiequalitátem. Aequalitas Unitatis.non
eft nifi fpecies i eu forma eflendi,quç entifas dicitur:quia Grçcèjentitas ab uno deri/
uauir * Non eft igituraliud Omne exiftens nifi unitaseius çqualitàs, qup & em
titas,8¿utriufqj nexus. Vnitasæftfluxibditatis cóftrídio:pqualftas,unítí^cóftrt(51:a
formatio.nexus,utríufq? anwroía connexio. Pofle fieri,nifi ab uhieme,á fua confü*
& fluxibilítáteconftríngeretur, non effet capax pulchritudinis, ftue fpeciei aut fot/
ttiç.Et quía cónftringitur per unítatem,omnía ad fi óem operamemiideâ
geiierá tur fo rma,ab ipfa un i i a t e,quañftalís conftr í&ío,r e qui
tit fea meretur,Qiiareexhis procedit,ucríufque
uextréamorofusí

118

De uenationc Sapientiae
Dé codem.

Cap¿ XX V»

Hwviïï. -^-Amuídes» amorem, qui nexus eft unitatis entitatís, naturalifsímum efle:pro/>
cedit ením , ex unitate ÔCæqualttate, quæ funt eius principium naturalifsímum,
Ab eis ením fpiratur nexus , in quOdefideriofifsime cónneduntur » Nihíl ígí/
tur illius amoris experstfinê qtionec quícquamperfifterec. Omnía igitur pene»*
trac,ínuifíbílis connexionis fpirítus» Omnes mundi par tes inter fe,hoc i pirita con/
feruantunfr cotí mundo cónnetftuntur , Hic eft fpíritus ,aúímám CorpórtConne/
&ens,quo expiratOjtefíat uiuíficatioJntellédualís natura nunquam priuabitur fpíritu tah cónnexíonisicu ípfa fit fpírítualís riaturæ. Vnítás ením & entitâs íntelledua
lis naturx,íntelleá:Liales cum fint5tntelleíftuat¿ nexúconftrínguntur. Nexusueróa/
morís íncéllecftüalis nonpoteft deficcrejriecexpíraréxS íntelhgere, pafcaturimmor
tali fapientía.Nexús igitur naturalis»íntelleáualisnaturæ, ad lapiendam inclinaras
ípfam riaturam íntelledualem,nonfolum üt fit conftruat, íed énam ad id,quod naca
raliter àmaqutilIiconne^âturjadâptat.SpiritüsigicùrfapÊentiædn fpírítum ¿melle(ftasjñtdefideratum índefídérans,fecundúmferuoremdéfideríj, defcedit,6f cornier
Dîw/ï«4 titfpirituiritelligentiaeadfe,quí eiamorenedítur,ignisinfhrfutaitDionyfiusJquse
fibi única,iuxea firigulorutri âptiiudinem,àfstnfflat : &¿ in hoc amoris nexu, fcelícítatur íntelletftusjbí uiuícfaelicícer.Hóc pauci Philofophi cognouerunt. Principíamev
nim connexionis,fíne quo nihíl fubfiftíc,S< fíne quo omnis intellecftualís naturajee
licitare careret:non repetíuntur cognouífle. Sed quia ín illo defecerunt,ueram fapiencía non atríngerunt. Alibi multande hoc,iri uarijs etiam fermonibus dixi fcripft»
quæ fic recapitulate íuffida^

1

De eodem.

NrwtíVIW

Cap. XXVL

Vncuerdfubrjcíam , manudu&íonemunamMatbematfcam/utuídea^
trinitatem præmiiTam,cum fit unítas,íd efle quod effepoteftdícet omnem
iritelledum antecedat,no nífíincómprxhenfíbílitet comprehendatur*
per omnem humanam mentem,inqüá Deüs,tám antepoffé fieri,quam ítn
pofsibíle,fíc uídetur,quafi fit illud quodlibet, quod impofsibíle íeqüítur. Praemitto
autem,lineam redam , effe curua fimplicioretnicum aredla curua declinans, non fi*
ne concatio Siconuexo, concipi pofsit ¿ Deindèpræfuppono, primam figuram
re&ilineamjterminatumeffetriangulum, in quam omnes polygoniae, refoluuntur
ut ín priorem &rimphciorem,antequamrtullacft,in quam reíoluí pofsit. Cum au/
tem 1 inea fine longitudine non fiucunc lirieà,quç non eft ficlonga,qudd longitudo*
refpécSu ípfius quæ maior effenequit ,itnpérfeâa eft. Quare fi primum principium
figuraripofletjeifet perfedus triangulus i trium perfe&orum k terum: quemadme^

N

v dumi

Liber.

319

dum h une uidet in telle dus,in poffefïerifenfibilis tríanguÍGhoc modo. Sita,b,re/
<fta,S¿ fuper tino eíus pundo,puta C,defcríbere quartam circuli,cuius femídíamecer
íítc,b«Et trahe aliam femídiametrum c,d»& d,b,arcüs, fit quarta,cuius médítim fit fa
trahe cordam d»b,deinde continua c,d,0^c4b,in infinitum* fît fuper c,defcribe quar/
tam circuli maioris,quæ fit gih3cuiüsmedium í,S¿ trahe utpriùs chordamg,h3S¿tra>
heredam,círcumfcríptam afcuig,h,quæfitk,t,l. Certumeft,c,d,f,bifiguram trían/
gularemjiabere circa centrum angulum redum,6¿ circa arcum, duos angulos,quo­
rum quifquemaiorfemiredo, quantum cadit fupràchordam, & infra arcum,dean/
gulis* fît quia in maiori circulo feilicet c, g, i, h,anguli circa a reuní funt maiores,
quâm in minoricirculo(tninor enim eft angulus incidentiæ, fuper g,h3chordam ca/
dens,quâm fuprà chordam d,b)quare certum eft , angulos illos ex fem id ia metro
arcu, continue poffe fieri maiores, quando arcus eft maioris circuli. Si igitur effet
pofsibile,defignarearcum circuli maximi,qui maior efte non pofféftíllí anguli circa
arcum,neceífarioeíTent id, quod acuti anguli effe poffent,& ita forent redi. Quan/
do enim acutus angulus,maior effe non poteft,time eft redus Et quia a reus, cadens
fuper duas redas femidiametráles, conftítuitduos redos angulos; non eft pofsibi/
k,quin illé arcus fitlinea reda.Sic igitur triangulus c,k,l,ille, quem fic menreiutue/
oftutiq? cum c,k,fit femidiametef circuli,qui nô poteft effe máíbr ,eric & femidiame/
ter c,k,linea3quæmaiorefle non poteft.Sic&c,!.Arcus autem k,l,non poteft effe nii
nór. Nám arcus quadrantis,quomodo effet minor femidiametro circultferuntigi/
tur omnes illae lineæ, quælatera funt trianguli, æquales. Et quoniam quaelibet eft
maxima : ideo fiad quodlibet latus trianguli aliud, aut duo alia adderes, non fieret .
maius. QuodlibetigiturIatus,eftæqualecUilibet, ôiduobus, 6C omnibus fimuK
Deinde angulus extrinfecus,fcilicet k, c,a,aequatur duobus ¿ntrínfécís, fibi oppoft/
tis.Et quia a,c,k,eft utk,c,l:duo anguli redi,c,k, 1, &c,l,k3erunt ut k,c,L Et quia o/
mnis triangulus,habet tres angulo si aequales duobus redis, 0£ quilibecangulus ex
didis,æquatur duobus redis: æquatur igitur quilibet angulus>omnibus tribus. Sic
quilibet effet æqualis alteri,æqualis alfjs duobus, & æqualis omnibus tribus,effets
q'ue hic triangulus, omnium figurarum fîgurabilium complicatio, utprincípíum
refolutío, ut finis at^ue menfura præcififsïma. Conftatigítur,fí poffe fieri fie per/
ficeretur,quód penitus ad adu effe deduceretür,uteffet Poffeft, illa fie neceflario euenírent* Cernísimos autem fum, fi hæc qualícercunqué néceffaria uídeo3íncom>
parabilíter ueríus,ín Poffeft adu effe. Non ením poteft quícquám rationabiliter uíderí, quo ípfum Poffeft carea t; cum omnía compræhenfibiha, & omnem compræ/ .
henfíonem excedentia,perfedífsim¿ adu exíftat, beato Anfelmo ueraciter afferente, Deumeffe maius,quam concipi pofsít.Et clarius dicit fandus Thomas,in libello
de æternitate mundi,fíe inquiens. Cum enim ad omnipotentiam Dei pertineat, ut
omnium íntelledum & uirtutemexcedat: expreffe omnipotentiæderogat, qui dicit
aliquid poffe intelligi in creaturis, quod à Deo fieri non pofsit. Igitur in ipfo Pof­
feft adu æternOjUideo triangulum maximum,fie fe habere>utpræmittitur.Eft igitur
Poffeft,ante omnem quidditatem corpoream,quoniam in corporali quantitate, fine
difcretafiuecontinua,Poffeftnoneftreperibile : fed eft ante omne fenfíbile,
intelligibile, & omne finitum, In Omnibus enim illis quæ concipi poffunt, non re/
peritur trinitas, quæ unicas, fiue unitas quæ trinitas. Vidés etiampoffe fieri uni/
us naturæ , in eandem non terminari ; quia alterius naturæ eft Poffeft,
poffe fié
ri, puta, calefadibile fi id effe débet,quod effè poteftmon eritcalefadibile, fed tan­
tum calefaciens. Ligna pofllint plus & plus calefieri. Quando autem in tantum
funt calefada,quôd non poffunt plus calefieri : tunc oritur adu ignis , ex potentia,
qui non poteft plus calefieri, fed folum calefacit.
Et fi in uno calefadibili, citius
deueniturad calefaciens, quâm in alio,eft,quia unum citius uenit, ád terminum
fuæ caiefadibilitatis , quâm aliud ,
Et illud quod nunquam ita calefit 3 quin
pofsit plus calefieri, nunquâmuenit ad terminum, ut fiat ignis. Calefaciens, can­
tum in calefadibili, eft calefaciens in potentia ♦ Quando igitur de potentia ue-

s

PO

De uenationc Sapientiæ

uit in adutmnihil effentialiter noui oriturJdem enim,de unoeflendíínodo, tn^lium
peruenit.In omni ígíturcalefadiíbilí,cum fittgnis in potentia,licet inuno in propin­
quat in alio in remota:oftenditur in omni re huius mundi,ignem latitare,omniae/
nim áut calefeciens funt ignis,autcalefa(ftibile. Sed cum ignis nonfintfrigefadibi/
h's, licet ignis in adu,fit exciriguibilis uel fuff ocabilis ¡ideo in igné nô eft aqua in po
Diwyfas. tencia>& eft ínalterabilis,ut dicit Diony fins. Hæc eft ratio reguîæ dodæ ignorantiae»
®oaa ignora quod in recipientibus magis minus 3 nunquàm deueníturadmaxímum (implicit
ter,uel minimum (impliciter, licet bene ad a ci uni maximum ÔC minimum. Qu a ox
do enitn calefadibile, ad maximum fimpliciter peruenerit: non eft calefadibile fed
calefaciens.Eft enim calefaciens,maximum calefadibilis:fic frigefacies,maximum
frige fa dr ¡bilis,
naturaliter moyens,maximum mobilis:Ô£generaIiter innatura fa
ciens,maximumfadibilís.Noneft fadibilitas potentia faciens:fedinipía fadíbilíta
te,faciens eft in potentia.Fadibile enim nunquàm fit facíensxíed potentia facíensnn
termino fadíbilítatiSjínadumperuenít.Vndecalefadibile^nunquám fit calefacies
ignis :ficet'ignis»in potentia ínípfo calefadíbílí exíftens,ín termino calefadibílis,ííi
adum perueníat.Etíta intermino íntellígíbilíum,uídeturíntelledus agens.Termi/
ñus autem intelligíbílíum5eft adusi Sícintelligíbile in adu, eft intelledus (nadir#
8< fenfibile ín adu,eft fenfus in adu.Síc in termino íllumínabílíum,lumé illuminas,
ínterminocreabíliurrijcreator creans,quiíncreabilibuspoteftuideri. Sedada
non nifi in termino creabilium,qui eft terminus interminus,feuinfinitus. Magnae^
nim eft uenatio,per rete huius regulae fæpedidæ*
Ttfrwirtw,
SX.

De nono campo^ícílicet termini.

Cap.

XX VIL

Ampus prope nexum,quem terminum appello,plenus defideratis prædis
uenationí aptifsimus,maximus,Sf interminus eft : quia magnitudinis eius
non eft fínís.Nonením habet,nec principium,nec finem: fed principia^cdia,^ fines omnium terminabilium in fe habet,ficut radixomnipotentiæv
in fuauirtuteomnia continens,cunda explicat,uniuerfacpdeterminat* Confiftunt
fíngula ín fua præcifione,ut non fint aliud,quám id quod lunt.Sed interminus termi
nusjomníum fíníbílíum finís eft,Sfomnium prçcifionum,præcifio Scteim inus. Ter
minus qui eft omne,quod efle poteft,eft ante omnem terminum corn,qui fieri pof>
funt.Determinatigiturcunda,definitc^fingula.Eftenim terminus ipfius poflefie^
rijUticg interminus,omnia infe determinatè,quæ fierípofíúnt,anteliabens« Termi/
nus ígíturomníumrerum,0¿omníutnfcíentíarum. -Quid eft autem quod terminum
ponit,nifi mens & fapíentiaúnens enimfuf optime Anaxagoras uídebat) cofufam
. pofsibílitatem,determínat Sí difcernit,monetcp cunda,ut ad terminum fuum,quem
eís determínauitperueaíant. Hæc rerum exemplaríadefíníuít, quæ funt (ut optime
uidítDíonyfius,de díuínís fcribens nomínibusjrerum raciones, ínípfapræexiftm/
tes,fecundum quas,díuína fapíentía omnia prædeftinauit,ièuprædeterminauitaproduxítcp. Quid igitur aliud funt exemplaria illa, de quibus etiam fuprà habes,quâm
termini, determinantes omnia c* certum eft, omnium illarum diuinammentem eflè
terminum.Ipfa enim, illa in fe rationabiliter determinauit. Dumrefpicis ante poffe
fieri, 6¿humaníter confideras,Deum ab gterno concepifle,uelle creare:utiqj cumna
hil effet creatum necç cœliim,neq? terra,neq? angeli, nec aliud quicquàm, nonfue/
runtilla plus creabilia,quam alia quæ nihil commune cum filis habent, de quibus
nullum poflumus conceptum facere.Sed Deus ípfe,determínauit intra (uum conce/
ptum,quod mundum iftum, feu hanc quam uidemus pulchram creaturam,crearer*
Omnia igitur exdeterminationementis in feipfa , fuum terminumjic&ficeflendi,
receperuntEtfecundamfauncgcernum conceptum,creando poflè fleti,ipfum deter
minauit ad mundum 8¿eius partes,in aeternitate præconceptum.Non enim pofle fle
ri uagumSi indeterminatum,fed ad finem terminum,ut fieret mundus ifte,6£non
ali ud,creatum eft.Conceptus igitur ille,qui ÓÍ uerbum mentale feu lapientia dicitur:
terminus eíLcm'us non eft terminusmon enim præcefsitipfam mentem ditiinam,alia
menSj,

C

Liber*

j2i

mens,quæ ipfam determina ret,ad creandum hunc mundum* Sed quia ipfa mens ¿e/
terna ,libera ad creandum Sinon creandum ,uelfic uel aliter t fuam omnipotentiam
ut uoluit,intrà fe abæterno determínauínMens enim humana,quæ eft imago men­
tis abfolut«,humaníterlíbera,omnibus rehúsan fuo conceptu terminos ponít:quía
mens menfurans notionaliter cuncfta. Sic ponit termihum linèis,quas facit longas
uel breues,0¿ tot poní tpundales terminos in ipfis,ficut uult.Ec quicquid facere pro/
ponit,íntrá fe prius determínauít,& eft omnium operum fuorum terminus. Neque
cunda quæ facit,ipfam terminant,quin plura facere pofsit, eft fuo modo íntermi- ^r¿ÍMeft
nus termínus.De quoin libro de mente,fcripfímus.
fe>

Deeodem.

_ .
Terwwm
Alámigítureftjdiuínamfapientíam,ínhoccampolatere,8¿diÍígentíuena^ ix*
tionereperiri.Namhæc eftjquæpofuitterminummariôCaridæjSolijLunæ,
ftellís,6¿ motui eorum : legemqj determíname omni creaturae, quam praeteri
renonpoteft*Determínauítfpecíem,orbem,feulocumfingulis,pofuitterram in medio, quam grauemefle, QC ad centrum mundi moueri, determíname,ut fic
femper in medio fubfiftere,&neqj furfum,neq? lateraliterdeclinaret.Determinauit
omni creaturæ foam menfuram,(uumpondus}SC numerum* Et ita omnia mens di/
üina determíname fapientifsime, ita quod nihilcaret ratione, cur fic fit & non aliter,
&fíalitér>ómnía confufa. Mens igitur díuína, menfura & terminus omníurmqma
ratio & definido fui & omníum.Pofle igitur fieri, perfecftíonís 8¿ termini fpecíerum»
non terminatur ¿n i pits ,fed ín termino intermino ípíarum. Ideo non habent exem/
piaría,nifi mentem díuinam,per quam id funt, quod font, S¿ad ipfam terminantur*
Nam ipfa eft ratio,quæ maior,perfeeftiorqj effe non poteft,ideo & mens ipfa. Ratio
enim in tantum perfeefta,in quantum mens feu intelledus, in ipfarelucet.lnuarijs i/
gitur rationibus uariè lucet,in una perfediùs quàm inalia.Ratio igitur,quæ perfedi
or effe non poteft,cum fit omneid,quod elfe poteft, eft mens ipfaæterna. Omnium
igitur rerum rationes feu exemplaria , ad illam «ternam rationem refpicíunqín qua
terminantur perfedifsím¿,quía non funt ualidg neque perfects rationesmifi in qua
tu de ilia, quæ mes eft «terna participâqcuius participatione íd funt,quod fimt.Ex/
emplariuigitur uarietas, nô nifiexuaria rationü participarione,uarièrationêærer/
nam partícípantíbus.Omníaigitur quæfuis exemplaribus ípecífícédeterminantur,
contcntanturquia in fois fpeciebus,eorum poffe fierndeterminatur. In quibus fpe/
ciebas,«ternamrationem,diuinamqjmentem,omnium optimam creatricem,parti/
cipant.Species igitur, cum fit fpecifica determinatio , ipfius poffe fieritoftendit illa
eiufdem fpeciei,quorumpoffefieri fi fieret,in idem terminaretur * Sic omnes homi­
nes eiufdem funt fpectei > quia fifieret quilibet homo id, quod homo fieri poffet, cu­
iuslibet fieri poffe perfecftio,in ratione exemplarfifeu homine íntellígibílí,termina/
retur. Sicut deomnibuscirculis,quorum quifq? fi fieret ita perfetftus,ficut circulus
fieri pofletiin ratione illa exemplari,æquediftanciæ centri à circumferentia,termina/
retur,ideo cundlfieiufdem fpeciei Et qui hoc non attend erunt, fæpë decepti funt,ne
gantes eiufdem ipecieiefle quæ erant,& affirmantes quæ non erant*
Cap.

XXVI1L

P

Deeodem.

g
'B

Cap.

XXIX

Voníam mens noftra,non eft principium rerum,ut effentias earum deterAfcminetfhoc enim diuinæ mentis eft) fed principium eft fuarum operations,
I quas determínat,qu«S¿ín fua uirtute, cunda notionaliter complicar,frulira fe pleriqj uenatores fatigarunt, quaerentes rerum effentias apprschen/

dere,nihil enim appræhendit intelledus, quod in feípíb non reperit*
Eflentiæautem ÔC quidditates rerum,non funtin ipfo ipfe t fed tantum notiones rerum,quæ font rerum afsimilationes ¿C fimilitudines.Eft enim uirtus intelle<ftus,pof
fe fe omnibus rebus intelligibilibus afsimilare * fic funt in ipfo fpecies feu afsimila/
X
tioneg

De uenatione Sapientîæ
tiones reram,ob hoc dicitur locus fpecierum. Sed nequaquam eft eíftntía eflcntia/
rum.Superuacuè igitur in íntellígí fuo,quæritreruni eflentias,quæ íbí non funt.Sí/
cut enim uífus/n fua uirtute & potentia-, non habet nifi uifibiles fpecies feu formas,
& auditus áudíbilesííta 6¿íntelledas,ínfuau¿rtute&potentia,nonhabetnifiform*
íes fpecies. Deus uerô Solus, in fua uirtute & potentia caufali,continet omnium re­
rum eflentias,&eflentiales formas.Qtiapropter,lícetomnía ín üiíu fírit uífibi lícerrta
menpropterea uifus non poteft attingere íntellí giblía,qux uírtutem eílis procédant
excedunt,neq?dired¿ audibilia,quæin poteftate eíus non includuntur* Attingit
tamen aliquando illa indiredé,ínfígnís,8úfcrípturís uifi bilí busmequaquàm autem
díred¿,aut índírede íntellí gíbílía, cu m fit poft ¿Ua,& ínfufficíetís uirtutís apprafrétá
fíux adílla. Siciatenedus,eíléntiaíes rerum formas 5¿quíddítates,cum finí ante no/
I tíonalem fuam uírtutem,¿¿ ípfam excedànt:nequaquàm attingere poteft, ut íntellí/
I gat,lícetconíeduras dcípfís,pér ea quæ íntellí gít,facere pofsít.SoInsDtus, creator
¿X dator formarum,illarum eflentíalíum Ullás in feipfo intuetur : Deus enim proprie
nonintellígtúfed efléntiat,8< hoc eft3efîè terminum omnium. Nampoflc fieri intelIigens,no terminatur nifi inintelledujqui eft quodefle poteft. Ideo eiusintelligere,
non oritur ex rebus,fed res funt ex ipfo. Intelledus uerô nofter intelligit,quando fe
afsimílat omnibus:nihíl énim intelligeret,nífi fe íntellígíbílí afsímílarenut iritrà fe le
gat,quod íntellígít,fcilicet ín fuo uerbo feu concepta. Nei$ intelledus propriam fu
amqindditatem&eftenríamj íntrafe attingere poteft 3 nifi modo quo alia íntellí gít,
formando fí poteft,ípfius intellígi bílem aftimílatíonem:fícutnecuifus3uidft ft,ni/
fí cnim uifus fieretuífibilís,qtiomodo uíderet fe.Séd bene ex eo,quía homo uídet a/
lía,attíngít3quia eftín eo uífus:non tomen uídet uífum. Sichomo,ft ínrellígere ftí«
enssintelligit,quiaeftineo tiitelledus j nontamenintelIígensquídfit.Hxcfuprátap.e^^.w da funtubí recitatur refponfum Indí.Díuina enímeflentia,cum fit íncógníta;cófe/
■ lndi.wp.r-. queas eft,nullám rerum effentíam, cognitione pofle compræh end í.Et aduerte,quó
modo dixi fuprà,notiones rerum fequi res. Virtus igitut intellediua^d rerum no/
tío nes fe extendit,^ ideo fequicur rerum efftntias ♦ Sed eflentia illius uir tutis,prior.
eft uirtute fua,ó¿ effenttjs ignobilioribus fenfi tiuis,quæ poft ipfam fununon enim ef
ferma animæ intelledíux5eft fua uirtus 8£ potentia. Hoc quidem folum in Deo uedB
efle poteft,qui eft ante differentiam, adus & potentiae,ut fatis fuprà oftenfum nide/
tur.Non enimfcimus omnia,qu£per hominem (ciri poflunt.Tu enim non es Gramt
rnaticus,Rhetôr,Logicus3Phiiofophus,Mathematicus,Theologûs,Mœchanicus,
talia omnia:qux tamen cum fis homo,fieri potes. Pofle fieri hominem, licet in te
fit adu3modo tali uti eflè determinat&quædeterminatio eft eflentia tua: tamen pof
..
fefíerihomínís,nequaquam eft ín te pérfedum Scdeterminatum. Vndead hoc poC
T ccUsU feinfinitum
interminatum,refpicieiites Platonici (utProclus refert)dicehat,
; omnia ex finito feudecerminato,& infinito efle, finitum ad determinatam eflentia,
iñfinítumad potentiam^ poflefieri referentes.
Ord?X.

De decimo campo,fcilicet ordino.

Cap.

XXX,

*y~*^kOftquamDionyfius ille eundis acutior,Deum quxfiuit:repperit,tn ipfo co
ijhfaria coníunde uerífícari,príuatíonemcpexcellentíarrt effe.lnfubftantialis
enim dicituriOmniumfubftantia,omnem fubftantiamexcedens.Demumiti
JL cap.de ftpientia,ficdicit:Ad hæc quxrendum5quomodo nos Death fcimus,
quineqj incelligi bilis,neq^ fenfi bilis,nc<$ omnino quícquám íntellí gibilium eft.For
té id ucraciter dicetnus3nos Deum ex ípfius natura cogno feerg ( id quippe ignotum
eftíOmnemcp fuperatrationem ac ftnftim ) fed ex creaturarum omnium ordínatífsí/
ma díípofitíone,utab ipfo produda, fíf imagines quafd am 6ífímiÍítudines,diuínorum ípfius exemplarium prx.fe ferente: adíd quod orrinía tranfeendít,uía & ordine
pro uínbus fcandímus,ín omnium emínentífsíma príuatíone3atque ín omnium cau
fa Jdctrcó in omnibus Deus agnofeítur, Ô£ feorfum abomníbus, ÔÇ per feientiam
& ignorationem nofeítur Deus.Eft^ ípfius
íntellígentíajóí ratío3& notío, taz
f dus,

Liber.
<ftus,& fenfus,S¿opínío,6í imaginatío,&nomen,8íalia omnía:8¿ necg íntellí gí ttir,
flecad icitur,neqj nomínatur,ncq? eft aliquod iftorum, quæfunt3necp m aliqua crea/
turacognofcítur&ín omnibus omnia eft , & in nihilo nihil: &' exomnibus^omrii/
bus nofcítur>& ex nullo,neminí * Quippe &ifta de Deo adifsimédicímus>0¿ ex
fubftantijs omnibus celebratur &Jaudacur,iuxta omnium analogiam 8C rationem’,
quorum eft auâor. Etiam eft rurfus diuinifsimaDeicognitiofp^rignoranaam co
gaita,fecund um eam,quæ fuprà imeUedumeft}unionem:qqando intelledus ab en
tibus omnibus recedens,deinde & feipfum dim¡tténs,unítur fupevfplendcntibus râ/
drjs,inde & íllicímpcrfcrutabili profunditate fapientixillumin»rus« Etiam ex omni
busfquod quidem dixijnofcenda eftflpfa enim eft fecundùm eloquium,omnium fa/
ditia, & temper omnia concordans, & indiflolubtlis omnium concordia: & ordinis
caufa,& femper fines priorum connedens,principtjs fecundorum,& unam uniuerfi confpirationem harmoniam,pulchri faciens.Hæcmihi magna uifa fuht,& ma­
xime illiusdiuiniuiricompletam uenauonem continentia, ideoponendahocloco .
iudicauúPauius Apôftolus,eiufdem Dionyfrj magifter,differenti am inter ea quæ a P««lw*
Deo funt,& alia in hoc confiftereaiebauquod quæ adeo funt,ordinata efle dicebarRede alibi Dionyfius,Deum ordinem ordinatorum, conteflits eft. Jn termino tgi/
tur ordinabilium^udoruidetur ordinis.Nam cumhicmundus pulcher efle debuit,
fif partes eiús, non potuerunt efle præcisêfimiles fed wane, ut immenfa pukhritu/
do»ín ipfarumüa'ríetate perfediüs reluceret, quando omnia quanruncûqj ua« a.non
fuerunt pulchritudinis expertia,placuit creatori, uarierati correare orchnab dira tem
talem,quod ordo qui eft ipfa pulchritudo abfoluta > in eundis fimul reluce et, per
quem fuprema innffiorum,infimis fupremorum connexa,concorvanter in unam iiniuerfi fe pulchritudirierh confpirarent, per quem cunda de g* adu fuo conten a,ad
finem uniuerfi3paceôf quietefqua nihil pulchrius) fruerentur Contematur enim pes
infimus ih homine,ex eo quod infimus & pes, ficut oculus, ex eo quod oculus ¿ m
capite:quia uideht ad perfedionem hominis, & cius pulchritudinem, fe necèfïària
niembraji fie fuer ínt5& ficinfuo locata ordine,extra qùæloca,nec pulchra,nec ne
ceflaria,nec pulchritudinem totius corporis perfedam confpiciunt» nec ex ipfis copletam pulchritudinem contríbúnt,fedutfúntdeformia,omne corpus deforme red
dunt.Ordinata igitur èft in ipfts magnirudô3ut fit pülchra>ut ex ípfis & cæteris mem
bris,magnitudo corporis pulchra, refultet; Proportio igiturcuiuslibetmembriad
quod libet,ÔCad totum ; ordinata,éft abomnium ordinatore, hominem pulchrum
crean te. Et enim proportio illá3fíri¿ qua una,tqtíús
part.um eíus,ad tócüm telará
habitudo,nequaquam pulchra»ordinatifsimaqj uidereiur.

De eodem

Cap. XXXI.

Dhuc ut ordinem tn aeternitate uideasjConfidera. Cum eunda quæ de pofle Or^x;
fieri,utfintadu,ordinemprxfupponunt,quohocpoisibilefiertfiat utieg or
dosrterniiseftjquieftomneidjquodeflêpoteft.Si enim fadus eflerordo: uti
m que ordine de pofsibile fiert,adadum deuéniflèt,fic fuiflèuantequàm fuiiTet.
Ndn habet igitur initiumordo,nequefinem.Aetèrnuséft igitur ordo. Sed quomo­
do èft ordo, tn fimplicifsimo rerum princípío,nifi fit ipfum principium, tam prmci/
pium finé principio,quàm principium de princiqio , quàm etiam principium, ab u«
troqj procedens? fine enim illis non poteft ordo m principio uideri, cum deeflencia
ordinis,fitprinciptum,medium,&ifi'nis,quæftinfimplicitareæterniprinapti,quod
eft & ordo gternus negantur,ordo negatur>quo fublato,nihilmaneucum expers or
dinis&pulchntudinis/flenequeat. Efle enim, ordine ó¿puíchritudmecarens,
quomodo ad a$um,de pofledeùenifletÆtfi principium ordine caret, unde princi­
piat» ordinem habent? Adhuc úídeó>ex quo eft principium fíne principio,8¿ princw
pium de principio.^ principium ab utroque procedens:fic erit 6? principiatum, fineantíquíoríprincipíaro,3¿princípíatumabutroqueprocedens*PrincíHatumfine
aririquioriprincipio^ft eflentiaipnhcipiatuni de principiato 9 eftuirtus : principia/
X 2
tum
á

ai

31+

De ucnatione Sapientiæ

tùm ab utroq? procedetis,eft operatio^ Mia quidem í^omhíbusrépefiuntur,uc rani
cfta di (limini ordinem participent^ totus hic mundus,eft ex íntelle¿lualíbus,ex uí>
talibus,66 exiftentibus Jntelkdualis natura fuprema eft,ante fe non habens antiqui'
usprincipiatum.Vitalis natura media,habens antefeintellecftualém,quæ eft eius hÿ
poftafis Exiftèns uero natura procéditab utracpln prima complicanturfequentes,
nam intelligit,uiuic,66exiftir*Secunda,uiuit,06exiftit'Igiturinipfacomplicatur ter-*
tia,quæ tantum exiftitPrimæ^exiftereÔCuiuerc, 66 intelligere* Secundæ}extftere66
ínteHigerCjeft uiuere.Tertiæ,intelïigere 8¿ uiuere,eft efle. Qua: fit díuíni ordinis par
Dionypus, tícípatío,ínangelica hierarchía,S6qupíneccleíiaftíca híerarchia,diuínusDionyfius
deicribit.Quæue ordinis participatio fpccíerum,66 in qualibetfpecie, quis’ueincqg
leftíbus corporibus 66 temporalibus eorum, ate# animalium motibus,quæ'ueordi/
nis participatio,inomnibus quæ ab humana mente oriuntur,in uirtutibus,in régirai
níbus, 66 Reipublicæ 66 priuatæ gubernationibus,in moechanicis, ínliberah'bus fci
entíjs,6¿ quibus ordinatifsimis regulis & modis,omnia pulchre procedunt j rcperf /
untunconfcribuntur 0¿ communicantur:ftudiofusuidetfî6 admiratur. Interrogatus
Mawb puer Memnomex ordine quem interrogans feruauít,ad cundía Geometrica,t ecte re
fpondit, acfi fcietiam cum ordine cognatam habuiflet,ut Plato in libro Memnonis
refert.Qui enim in ordi nem fcit redi gere,quæ ftudet 66 inquirit > proficit N5 eft nec
orator,nec alius peritus>fi fernio eius ordtne caret,nec enim fe intelligit, nec intelli/
gitur,alienus ab ordine. Eft enim relucentia fapientiæ, ordo :fine quo ; nec pulchra*
Aw txwora nec clara effet,nec fapíenteroperaretur*Memoriaínordínemreda¿la,defacíIiremi
fi.w»
niíciturífícutín arte memoratiua in ordinelocorum fundata,paretXecftor ut memo
retur 66 capiatur,dicenda diftinguit, diftindacporditiat* Ira patet,ordinem multum
de luce fapientiæ,participare
De eodem*
Or¿oX

Cap. XXX IL

Ofuit igitur Ordinem in coelo,66 terra,66 cundís fumma fapietítíá,ttt 66ipfl
fapientia,feipfam meliori modo,quo creaturá capax fuerit,patefacereLOt
do enim exercitus,oftendit prudentiam campidu<ftoris,ordinatoris,plus cg
teris quæ agitEft igitur ordo uniuerfhprima 66 pretiofifsima imago,æterné
66 incorruptibilis tapientigiper quem tota miindi machina, pulcherrime 66 pacifice
perfiftic. Quàm pulchre copulam uniuerfi, Ô6 micocrofmum hominem in fupremo
fenfibilis naturæ,66 infimo íntellígíbilís locauíc : connedens in ipfo ut in medio,itt
feriora ternporaha,66fupenora perpetuadpfum in horizonte temporis 66 perpetui
colloca uimti ordo perfedíonís depoícébat* Experimur in nobis, qui cum aterí*
animalibus,conuenimus in fenfibus,ultra illa habere mentem,ordinem fcíentem 66
laudantem. Etinhocfcímus>noscapaccsordínatrícísomniumjmmortalisÍapfeív
tiæ,efîecp Deo cum íntellígentrjs connexos* Sicut enim inea parte,quaalíjs íungi>
mur animalibus,animalium naturam fortimorata in parte illa, qua i ntelligibih naturæiungimür,intelle(ftualempariicipatritisnaturam,ideo^permortalitatem3nima^
litatiSjrtonextingut fpír¿cum,íntellígentrjs pepettiís connexum. Quínimó ícimtis,
icimus mortalem naturam,foluta moriendipofsíbílírate,pernexumquomortalíné
díítur.pofle ad uitam immortalis fpírítus,refurgere, ín uirtute uerbí Del (per quoct
omnia faáta íunQín homine lefu Chrífto, incarnation quo humanitas , non folum
medium eft , connexionis inferioris&iuperiorisnaturæ > temporalis 66 perpetuas
fed Ô6 Dei creatoris^ætemæimmortalitatisjfi ípfí mediatori noftro conformes fue
rimus, quod fide fit 66 amore. Et quid pulchrius, admirabili ordine regenera tinnis,
quo ad hanc refurrecftíonem uitæ deuentum eft , quiinfanclifsimis Euangdrjsde/
feribiture’ Diximus aliqua, de campis uenationum fapient(æ,fed ibi fapienda incarnata^iam fuam,per quam mortuus peruenit ad refurredionem uitæ , quæeftquic/
quid quæritur,exemplo manifeftauit. Appetimus fapientiam,ut fimus immortales,
fed cum nulla fapientia, nos liberetab hac fehfibili 66 horrribili morte : uera erit fa/
pientia,perquamnecefsitasilla moriendiaUertaturinuirtutem^fiacnobiscertum

P

Liber*

pî

fier,Si iècurum,ad refurreâionèm uitæ,quod fbïum ui am lefu tenentibus,^ eius uír
cute, continget. Vltímum igitur ftudium íbi ponendum,ín hac fola uta,íecura eft ue/
natío,qúamcertífsíma fequetur immortalitatis poffefsíó.

Deuíuocabuíí.

Cap.

XXXHt

I cun&a,profunda meditatione ponderas:reperíes,uenatores ad uímuocabü
lí diligenter perfpexíffe, qua fl uocabulum fitpræcifa rerum figuratio. Sed
quç uocabula funt, per primum hominem, rebus impoííta : ex ratione quam
homoconcepit, non funt uocabulapræcifa, quintespofsitpræcifioritioca/
bulo nominari. Non ením ratio,quam homo concipít,eftratio eilentiærei,quæ o/
mnem rem antecedit -, Et fi quis huius rationis nomencognofceret, omnia propri e
no minarer^ omnium perfeâifs imam fcientiam haber et. Vnde ín fubftan tífica ra/
clone rerummoneft diffenfio5fed in uocabulis,ex uarrjs rationibus, uarie rebus attri /
butis,&in configuratione eflentiærei, quæ fimiliter uaria eft, omnis dífputantium
diuerfttas,quemadmodumPlatoinepiftolisadDionyfiumtyrannum, elegantíísí- Pfafo
mè fcribi^ueritatemjuocabulajorationcs/euuocabulorumdefinitiones^at^ ftnfi
biles figurationes,anteire:uti de circulo pido,e|us uocabulo, & oratione,atq? con/
ceptu exemplificat. Ideo Dionyfius Areopagita, potius ad intentionem,quam ad bionyfws.
nim uocabuli aduerti mandat : licetipfe in diuinis nominibus, quemadmodum ÔÉ
Plato multum fignificato nominis inhæreat. Nemo etiam attentior fuit Ariftotele, Aftftotdùï
uim uocabuli perquirere, quafi impofitor nominum omnium fuerit permisimus,id
quod fciuerít, ía uocabülis fuis exprimeretad illius fcíentíam ptrtingere,fic perfeâio
nemfcíbilíumadipifci.Ideo ín definitione,quæ eft uocabuli explicatio, fcientiælti/
cem affírmauít.Credo hæcin humana fcientia,fic fe habere, quam primó & excelled,
ter,primus Adam feu homo diâus , habuifte creditur. Ètideôfcientia,quæinui
uocabuli folídatur, gratífsima eft homini, quafi fuæ naturæ conformis. Oportet
autem uenatorem huius diuinæ fapientiæ,humana uocabula, fecundûm impofítíonem hominis de Deo negare. Vi ta enim, quæ ad omnia uiuentia extend iturmon
attingit ad Deum,qui eft omnis uitæ ca ufa, fic de omnibus uocabuhs.Diftin&iones
etiam,quæ per uenatores fiunt, qui uocabula interpretantur, funt diligenter atten/
dendæ. Puta uti fanâus Thomas,in commentants libri Dionyfi],dediuipis nomini tíwMs,
bus,tria innuit confideranda,circa exiftentium fubftantias. Primum eft fingulare ut
Plato,quod infeaâu compleditur, principia ultima fîCindiuidualia. Secundum
eft fpecies uelgenus,uc homo uel animal, in quibus comprehenduntur ultima prirt
cipia in aâu, Cingularia ueró in potentia. Homo enim dicitur, qui habet humani
tarèm,abfquepræciiioneindiuidualium principiorum. Tertium eft ipfa eilentia,ut
eft humanitas , in quo uocabulo folum compræhenduntur principia fpeciennihilenimindiuidualium principiorum,pettinetadrationem humanitatis, cum humani/
tas,præcifêfignificathoc,quo homo efthomo. Nullum indiuidualium principiorum,efthuiu!modi. Vndein nomine humanitatis, non concluditur, nequeaâu,
neque potentia aliquod indiuiduale principium. EtquO ad hoc,dicitur natura. Ec/
ce uidesdoâifsimumuirum,hacdiftinâione uocabuli, multa dilucidafle, quæ alis .
bi obfcura reperiuntur.Qiiantùm etiam Ariftoteles laborauerit j utdiftingueret uo­
cabula,Metaphyfica eius declarat. Vnde per uocabulorum diftindiones, multæ
uarietatesfcnbentiumconcordantur,inquibus multi doáifsímí feoccupaueruriú
Sed hæc noftra ínquifitio ineffabilis fapientiæ, quæ præceditimpofitorem uocabu­
lorum ,
omne nominabile potius ín fíletío éc uífu, quám in loquacitate auditu,
reperitur. Præfupponit uocabula illa humana, quibus utitur non effe præciià, nec
angelica, necdiuinaffedipfa fumitcum aliter non poffet coceptum exprimere, cum
aeternitatem peripfa uelitfigurare, præfuppofito tamen, quód illa non uelit aliguid
tale propter quod impofita funt fignificare , fed talium caufam, uérbùmcp nullius
temporis elle.

S

X

í

De

ptf

De uenatione Sapientiae
De capta præda.

Cap;

XXXIIII.-

Oftquâm decem campo s taliter peragraiifireftat nunc, quidcceperím colli/
gere.Magnam ütíqj uenatíoném feci,út magnam praedam reportarem.Nort
enim de aliquo magno,quod maius eflè potuit contentus,magnítudinis cati
fam,cum maior efle nequeat,perquifíui.Illa ením fí maior eflè poflet,fuo can
Fato maior fieret* ita pofterius,prius fieret priore. Neceflarium eft igitur, caufam
magnitudinis id efle,quod efle poteft.Nominemus autem pro nunc, caufam magni
Cudin/s, magnítüdínínem: Præcèdit igitur magnitudo pofle fieri,cum non pofsit
aliud fierfiquando eft omne id quod eflè poteft.Eft igitur magnitudo' aeternitas,qug
non habet principium, nec finem, cum non fitfaâaæo quod ante omne fadum,fic
pofle fieri, quod magnitudo præcedit. Et quia de Deo & omni creatura uerificatur¿
ut fupra in campo de laudibus reperitunapplicemus igitur ipfam ad fenfibil ía,6¿ in
teliigibilia,deindeetiamadlaudabilia , utuideamus fi poterimus , ipfam autfenfui
aut intellediii, captam oftendere. Pro quofigno lineam a bú dico, a b lineam ma
gnam^quia maior medietate eius,poffecp ipfam fieri maiorem,per eius expenfionem
feu augmentumdèd non fiet magnitudo,quæ cum fit,eft quod eflè poteftXinea fi fie
¿ret íta magna,quod maior effe non poflèt,effet id quod eflèpoteft;& non effet fada¿
Sied eflè tæ tenia, pofle fieri antecedcns:6€ non eflet linea,fed æterna magnitudo* Ita
uideo, omne quod fieri poteft maius,cum fit p oft pofle fieri, nunquam fieri id,quod
effe poteft.Sed quia magnitudo eft,quodeflè poteft, tflc necpotefteflemaior- Ideo
íjpfa nec eft mato r,nec mínor,omní magno QC omni pamo: fed omnium magnorum
paruorum,caufa bfficiens,formalist finalts,adæquatifsimacg menfura,ín omni
nus magis Soparais omnía,& fimul nullumommum, cum omnia magnat partía,
fíat poft pofle fiert,quod ipfaantecedit. Vndecum fuperfícíes,ó¿ corpus,& quanti­
tas contímia>S¿ difcreta (éu numerus,&æqualitas,&fenfus,& intelledus,0¿ coelum,
fi¿Sol, Somnia quæ fadta funt, non fint expertia magnitudinis: inipfís omnibus
Poffèftfqnam uoco magnitudínemjeft id,quod funt, & nullum omnium. Eft igitur
coniun<fteomnia,& nihil omníurmEft etiam uerum, quia magna magnitudine,ma/
gna funt,tunc non conuenitei » qfed pofle fieri præcedit, nomen illud magnitudo*
quod eft nomen forma: magnorum , cum id non fit forma,fed abfoluta formarum,
.
omnium cauft.NulIum igitur nomen,ex omnibus quæ nominari poflunr,tilico/
uenícílícet nomen eius,non fit aliud ab omni nominabili nomine , & in omni nomi*ne nominetur,quodinnominabile manet.

!

P

Deeodem

-CajL

¡

?

<

XXXV.

Onfequenter cum tiideam>bonum eflè magnn, poffecp fieri magis bonum,
quando datur unum bonum magis bonum alio:ideobonnm,quod eft itabo
num,quod magis bonum eo eflè non poteft,cum fit ipfum Poflèft,ex paula
ante praemifsis, eft caufa magnitudinis Ita pulchrum, quod non poteft effe
magis pulchrum,eft caufa magnitudinis. Et fic uerum, quod non poteft eflè magis
uerum,eft caufa magnitudinis. Ita faptens, quod non poteft eflemagis fapicns,eft
caufa magnitudinis,& ftcconfequeter,deomntbus decem laudabilibus.Etpari modo,magnum quod eft ita bonum,(juod non poteft eflemelius, eft cauft bonitatis.Ec
pulchrum,quod eft ita bonum,quod non poteft efle melius,eft caufa b,onitatís,8¿ fic
confequencer. Video igitur Poflèft, caufam bonitatis,magnitudims3pulchricudi/
nís,uerítatis,fapíenti2e,ddedatíonss,perfecftíonís, claritatis, æquitatis,
iuffictenriæ.Etterminusipfius poffefieri,nouem ipforum, oftendit Poflèft, caufam decimi.'
Nam terminuspoflefien.magntcudinis ipfiusbonitatis, pulchrítudints,uer¿tatís 3ó¿
reliquorumtofteoditPoflèft,caufam magnitudinis. Et terminus pofle fieri bonita/
ris ipfius magnitudinis4pufchritudinis,ueritatis,& aliorum oftendit Poflèft,caufam
bqnitatis. S(c confequenter femper nouem > offendunt Poflèft, caufam decimi.
Cum

C

!
I
!
<

!

v

$27

Liben

Cum ígkur «ideam caufam omátumlaudabílíum Poffeft,omttiacp decem laudabi/
lia,participatione laudis laudabilia : Pofleft dico laudem» quæ id eft,quod eflepo/
teftj quia fons 0£ caufa laudabilium. Ideo nonineptêPoffeft laudem laudo, cum
magnus Propheta Moyfts dicat, in cantico fuo,laús mea Dominus. Et quia uideo
Deum eflentialem caufam omnium laudabilium: ideo etiam uideo ficu tDionyfius oionyfui^
fiiprà alIegatusæiTcntias & fubfiftenuas omnium quæ fadla flint aut fient » participa­
tione laudabilium id eflè,quod funt.Hoc igitur eft quod uenacione ccepi, Deum me
dm elle ilium , qui eftperómnía laudabilia laudabilis, non ut participans laudem,
fed utipfa abfoluta laus, per feipfam laudabilis, 8C omnium laudabilium caufat& ided prior atque maior omni laudabili,quia omnium laudabilium terminus, & PoC
feft.omniacp Det opera laudabilia» quia participatione laudabilium, perquæDeus
ut caufa,& omnelaudabile,ut caufatum laudatur,conftituuntur. Er fcio,quod Deus
meus maior omni Iaude,per nullum laudabile,uti laudabilis eft,laudari poteft.Et o/
mniconanti ipfum melius melius laudare,illi reuelar feipfum, ucuideat ipfum ef/
fdaudabilem,gloriofum,& fuperexaltatum in fæcula. Non folum in bon itate, qua
1 e omnibus communicat, aut magnitudine,quàm omnibus tribuit,aut pulchritudi/
ne,quam omnibus largitur,fiufc in ueritate,qua nihil caret,(tue fa píen cia, quæ omnia
ordinat,fíne deíedatíone, qua omnia in feípfís delícíantur,fíue perfeccione, de qua
eunda gloriantur,fine claritate,quæ omnia iHuftrat,ííue æquitate,quæ omnia puri/
ficaqfiue fufficientia,qua omnia quiefeunt S¿ contencantur, aut altjs díuínís partiet/
pationibusjfedipfum Deum deorum in Zion laudant, in reuelaco futjpfius lùmifté
ipfum contemplantes.
De eodem.

Cap.

XXXVI.

lrecfte confideras.ueritas, uerum, & uerifimile,funtomnia, quæ mentís ocu­
lo uídentur Veritas eft omne id quod eñe poteft, neque augmentabas,ne/
queminorabiliSjfedæternaliter permanens. Verum eftæternæueritatis per­
petua fimilirudOjintelIedualíter participata- Et quia unum uerum,eft uerius
& clarius alio,uerum quod non poteft efle uerius, éft abfoluta ææterna ueritas.A/
<ftus ením uerificabiljs,eft æterna ueritas,acftu fe cuncfta uerificans-Verifimile ue
rô,eft ipfius íntellígíbílís ueri,temporalis fimilitudo. Sic fenfibile, eft neri fi mil itu/
do:quia íntellígíbílís imago, utreâè dicebar Díonyfius, quod æ Platopríusuíderat. Intelledus igitur uerus eft,ficut & bonus, & magnus, & íta de reliquis decem:
quia eft illorum mtelledlualis participatio. Et ultra hoc,eft etiam intelligendo ue/
rus, quando eft rei intellecftæadæquatus.Res ením íntelligíbilís» tuncuere íntelligí
tm:quando intelligibilités eíus,eft ita depurata ab omní extraneo,quod adu eft uera í ntellígi bilí $ fpecies, feu ratio reí:3¿ tunc intelledus in adu uerus eft,quia intelle/
dus eft idem cumintelledo. Corruptibile non intelligitur,nifi pet incorrupcibi/
lemeius fpeciem. Abftrahítením intelledus, defenfibílí intelligfbilemfpeciem.
Nô enim fpecies feu ratio íntellígíbílís calídi,eft calída,aut frigidi frígida,íta de cundisífed eft ab omní alterabilítateabfoluta, ut formam reí, fícut exemplar eius ue/
rum>uerè repræfentet.Et quia folum illa incorporea æ immaterialis reí fpecíesjeu ra
tío,eft adu íntellígíbílís, á¿ ínaduíntelledum transformabilísxpatetíntelledumo-

S

QC

mní temporali Ó¿corruptíbilí,altíorem &puríorem,& naturaliterperpetuu. Quod
&clarífsimé percipis, quando uides, quod depurata ab omni corruptibili materia,
quænoh índigentabftradíone,citius íntellíguntur. Sicut fecundum Proclum eft unum ablolutum per fe íntelligíbíle,8¿ intelleâui conforme, fícut lux uífuíjCt fic alia,peí fe nota,qug/unt principia ín Mathematicis»
ÔC alíjs fcientqs.Sunt ením eíus ipfius fpecies»
feu íntellígíbílís ratio;

X

4

De

■

ps

De ucnatione Sapientis
De declaratione.

xxxvn.

Dwyfai

Cap,

Epetamunum fæpiisimê diclum , quoniam eft totíus tienatíonís noftrært
tío.Et eft, quód faeftum cum fequatur pofle fieri > nunquam eftitafadum*
quod poffe fieri , fit i neo penitus terminatum. Namôffipoffefieriffècura
d urn quód eft a duff t term inatum,tamê non fímplicíter:utinPlatone,poffe fieri hominem,eft terminatum^nôn tamen poffefieri hominem, eft penitus in Pia
tone terminatu,fed tantôm ille terminandi modus, qui dicitur Platonicus,Ôfreftant
alij etiam perfeftiores^innumerabiles modi.Neq? etiam in Platone, pofle fieri bomi
nis,eft terminatum.Multa ením homo.fieri poteft,fcilícet Muficus, Geometer,Mœ
chanicus,qualia Plato non fuit. Vndepoffefieri,non determinatur fimpliciteyiifii
Poffeft,fuó principio pariter & fine, Dionyfioatteftante.Sicenimnumerustermi/
natur ínmonade, fuo principio pariter & fine. Principiumenimomnisnumeri,eft
monas , ita & finis eius eft monastadu tamen terminatur poffefieriin mundo, quo
adujperfedius & maius noneft.Sic dicitregula,inrecipientibus maius, non deueni
turad maximum fimpliciter,(ed bene ad a cftumaximum. Sicutin quantitatCjquæ
maius recipit ,nôndeuenitur ad maximam quantitatem, qua maior effe non poffet:
quia hoc maximum,quo maius effe non poteft,quantitatem præcedit. Bené tamers
deueni;tur,adquantitatemadumaximam5 ut eft quantitasuníuerfí. Fadumau/
tem,fempereft Angulare implurificabile, ficut omne indiuiduum, fed non eft fem­
per incorruptibile, nifi fitprimum * Quod enim imitatur primum,cumid fit quod
eft participatione primi,corruptibileeft : non enim poteft eius incorruptibilemfin/
gularitatem,quæeft ímmultíplicabilís,participaré. Etquôd prima,quorSeffenoa
dependet â participatione alicuius prius facftiffint incorraptibiliatideo eft, quia pof/
fe fieri,eft ípfis fpecificedeterminatum»Ob hocintelligibilia & coeleftia, funt incor/
ruptibiIia:ficutfuntintelleftualesnaturx,Sf Sol,Luna,Qtftellg. Quod aute,Sol»
6C Luna^Ôi ftellæ fint prima faóta : Moyíes clare in Genefi refert, illa a Deo fa<fta,tit
femperluceant.Sémper ígitür & fíne intermifsione,uifibili mundo,hoc eft neceflaríumffí non debet deficere,uifibilitas eius.Ideo quae fatfta funt,utluceantfemper,fic
manere neceffe eft.Quare non funt facfta,poft aliquod prius facftum, cuius participa
tioneid fint,quod funt. Ita poffefieri Solem, Lunam, & ftellastinipfis indiuiduis,qu£
uidemus,eftterminatum. Índíuíduaueró fenfibilis natur#, imitantur intelligibilia
exemplaria,& ut dicit Dionyfius, funt ipforum imagines, quæ etfi fecundum fuam
fingularitatem,nonfintimitabiliaitamencum finteorum ímagínes,quorum partícípacíone^'d funt quod funt,S¿ cumfenfibílía,non poffint intelligibilia praecise imi/
taríjUaríabíliterÓótemporalíter, illa quæperpetua funt,participant. Quarefecun/
dum hociperpetua effe nequeunt»
Rememoratio.
Cap. XXXVlIL
Vncutperiteratamdidorum rememorationem ¿ clarius quæ nolo pro­
mam, adtjcio.Certum eft,quôdpoflè fieri,refertur ad aliquid,quod ipfum
praécedit.Etideô quia praecedit pofle fieriffieri nequit • Neq? faâum eft,
cum nihil fíe facftum,quod non potuit fieri.Fadum igitur >fequitur poffe
fieri. Cum autem id,ad quod fe pofle fieri refert, 6¿ quod pr#fupponit,tpfijm praxedat>neceíTarío æternum eft» Vnde cum aeternum non poísitfierí, neceffe erit,quód
faltem æternum non fit aliud ab eo ,quod in poflefieri affirmatur» Aeternum igitur^
non eftaliud ab omni eo quod fit, licet non fiat» Eft igitur principium Sf finis,ipfius
pofle fieri.Hinc quod facftum eft,infa(ftibilisæternieftrepræfentatio(Patetpofle fíe
ri mundum,fe referre ad mundum archetypum3ïnæterna mente Dei. Et quia sterniras eft nec plurífícabílís,necmultíplicabilís,nec aliquam pofsíbilítatemfigníficans,
cum poffe fieri præcedatiideô ficut rtecintélligíbilís à necfenfibilis, ita nec píen ere/
præfentabilis,necimaginabilis,necâfsimilabilis» Quare non terminatur pofle fieri
ultimate,in alíquoquodfequíturipfum,fedeíustermínussípfumantecedit. Video
igitur omnia quæ fieri poffuntjuon habere nifi fimplex illud exemplar>quodnon eft
aliud

Liber »
iîiad ab omni quod fieri poteft, cum fit adus omnís pofle* Quodcp cum fit acftuso/
mnis pofle,0¿ non pofsit eflè aliud, nec maius nec minus, nec aliter,nec alio modo:
. tunc nô aliud ab aliquo,nec maius,nec minus aliquo,nec aliter,necalio modo* Ide&
■ eft omnium quæ funt,uiuuníg¿intellígunc,caufa,exemplar,menfura,modus, 6¿ór>
do,& nihil in omnibus & fingulis eft reperibile,quod ab eo ut à caufa,non fit & pro­
cedat. Et quia omnia.non funt nifi illius folius reprgefentatiojomnia ad ipfum funt
conuer fa,omnia ipfum defiderant,predicant,laudant,glorificant,S¿ clamant,ipfuni
; hoc effe infinitum bonum, in omnibus relucens, cuius participatione id funt,quod
funt. Ex omnibus igitur quæ adu funt,colligo ipfum qui eft terminus interminus,
nullo termino aut adu cuiufcunqjintellecftus capi poflè^ cum intelledus ÔC omnia,
fint imago & fimilitudo eius * Video enim omnia quæfúnt acftu, imaginem illius fui
exemplaris praeferre,in cuius comparatione nec adu funt, nec perfe da imago ipfi»
us funt,cum omnis omnium imago,pfcrfediorprxcifiorqs effe pofsit* Video tamen
in termino3ad quem imaginis perfedío & prxeifio terminatur,ipfum a remotis per
infinitum.Sicacftumuitæ uideo,illius nobiliorem imaginem efte* Sed cum uita pof>
fit effe perfedior & purior,fíne mixtura QL umbratin termino fimplícítatís 0¿præci
fioniSjâ remotis uideo uitam çternam, omnis uitæ exemplar,quæ eft uita uera,uitam
omnem faciens, ad quam fe habet omnis'haec uita minus, quàm pieftus ignis ad ue/
tum. Deinde adum íntelledus confpício,quae eft fimilitudo quædam,diuini 0¿ æz
cerní fui exemplaris,huius uíuae S¿ intellígentís fímilítudinís terminum, qui oftendít
prxcífamDeífímilítudínem , perinfinttumdiftareuídeo,abomníaduinte!ledus»
Et dico,ex quo omne quod effe,Sí effe 6¿ muere, & effe uiuere & intelligere poteft»
non eft adeo præcifa æterniexemplaris imago , ut fimilitudo eius depofcitttunc ui/
deo Deum in excefftiffuper omnia quæ funt autfieri poffunt, tam in exceflxiipfius
effe,quàm ipfius uiuere ¿¿intelligereomnium:quoniam maior eftomni,quodefle,
aut üiuei e,aut intelligere poteft,^ tanto his omnibus prxeifior perfedtorqj, quatio
to ueritas praecellit fuam imaginem & fímilítudínem. Eftenim ueritas hypoftafis,
iuæ imaginis & fimflitudinis,à quibus non eft aliud : ab ipfa ením funt res exempla­
ir in tantùm fubfiftentes , 0¿uar¿etatem participantes fui exemplaris., in quantum
funt ipfum imitantes S¿ repræfentates.Nec haec omnia quæfic uideo,6¿ nequaquam
effitu dici aut fer ibi poffunt, ficuciuideo , funtadbréuiuspermereducibiliajquàin
quód terminus pofle fiefioia,eft pofle facere oía. Sicut terminus pofle fieri determínatííieft poffe facere determinatmut terminus poffefieri calidu , eft poflefacere cali
du* í gnis*n.q dicit terminuspoffefieri calidu,poteft facerecalida.Et ita pofle fieri lu/
cidu,termina cur in pofle facere lucida,uti Sol dicit in fenfibi!ibus,Sd intelligibilibus
diuinus intelledus,feuuerb3,oêmïtelledu illuminas. Et terminus poffe fieri perfe/
$3,eft poffe facere pefeda,ó¿ terminus poflempueri,eft pofle mouere. Quare defi/
deratû,quod oïadefiderât, qa terminus defideralibiliu:eft oís defídeitj cauíafi¿ term!
nus omnium eligibílíum,eft omnís eledionís caufa.Ex quo patet,cum terminus o/
mnis poffefieri, fit omnipotens, omnia potens facerenunc & ipfe ipfum poffe fieri^
poteft facere.Etita eftillius terminusxuiuseft príncípíum,0¿noneftpoffefieri,ante omnipotentem.Sicut in omnibus quæ fada funt poffe fieri,prioriter uideturffcili/
cet,tam poffe fieri fimpliciter,cuius initium 0¿ finis eft omnipotens,quàm pofle fie/
ri contra eft um,ad id quod fit,in quo terminatur ipfum poffefieri, quando fit adu ta«
le,quod tale fieri potuit.Echæc determinatio,eft creatoris ipfius pofle fieri,qui curri
fit omnipotens,folus determínarehabet,quód poffe fieri, ficaut ííc fiat. Et quia poC*
fefierinon terminatur,nifiper omnipotentem: omnis determinatio ipfius pofle fie/
rifln eo quod fit,non eft determinatio ipfius pofle fieri, quin omnipotensdeeo facere pofsit quicquid noluerit, fcdeftdeternti/
natio ipfius poffe fieri,fingulariter ad hoc coa
traâa,qux eft ipfius,quod fíe facftum

efflatura

fubftâtia^
ÉpiídU

jjo

'

De uenationc Sapientiæ
Epiloga tío.

Cap.

XXXIX;

Vía nihil fa&um eft,quod ñon potut tfieri, & nihil feípíum facere poteílJ
fcquitunquÓd triplex eft pofle,fcílícet,pofle facere,poflé fieri,& pofle fa!
da. Ante poífe faáff,pofle fi eríjante pofle fierfipoflé fácere.Pricipiñ &ter
X minus pofle fíérí,eft pofle facereîpoflefaâum,per poflèfaceré,de pofle ft
- eri, eft faeftum. Pofle fa cere, cum fit ante pofle fieri,nec eft fa(ftum,nec
fieri poteft aliud.Eft igitur omne,quod elle poteft. Non poteft igitur efle maius* 6C
hoc uocamus maximummec minus, Ôflioc uocamusminimumtnec poteft efle aliud.
Omnium igitureft caufa efficiens,formalis íéu exemplaris,
finalis,cum fit r ermiz
nus & finis poflefieri,ÔC ideó poflefacUSiintigitur in ipfo pofle facere omnia, qu^
poflunt fi éri,& quæ fa&a funqprioriter ut in cania eft iciete,formati, & finali,& pof
fe facere in omnibus,ut abfoluta caufa, incaufatis. Sed pofle fieri,eft in omnibus
quæfadafunt,ídquodfadumefttnam nihilfàdum eftadu,nifiid qùod fieri potuit*
fed alioeflendimodó,ímperfedtori modoinpotentia, & perfeeffiori in adu. Non
igittir poflefieri, Ôipoffefadum > in eflentia funt difterentiaded pofle facere, licet
non fitaliud,tamen cum fit caufaeflendæ, non eft eflentia, eflentia enim,eft ípfíus
caufatum. Quoniam autem pofle fieri, non eft pofle faeftum: non eft pofle fiertde
pofle fieri fadum,fed ante pofle fieri,nihil eft nifi pofle facere. De nihilo igitur didi
tur pofle fieri, fadlum. Sic dicimus pofle facere, prsreedere nihil,fed non pofle fieri.
Denihilo igitur pofle fieri,cum fit per pofle faceré produâum,& non heftumjerea
tum dicimus* Cum autem ipfum abiolutum pofle facere, nominemus omnipotent
tem:dícimus omnipotentem æternuro,ñec fadumnec creatum, quinecamiíM/
lari,autaliter fieri poteft,quàm eftquia ante nihil & pofle fieri ¿
omniàde ipfo ne­
garnos,quç nomínabilia funtiquoníam illa pofle fieri fequuñtur.Nominabfle ením*
pofle fieri jfcílíce t quod nominetur,præfupponit ¿ Nec pofle fieri terminatur,nifi ín
pofle facere,ideó non annihilabitur : hoc enim fi fieret, fieri poflet, quomodo tunc
pofle fieri,annihilaretur£ Èft igitur perpetuum , cum habeat initium, & annihilari
non pofsit, fed terminuseius^fit eius initium. Quoniam autem eorum quæfieri
poflunt,aliqua fimtprima^aliqua poft prim apprima imitantia, in primis^umeo^
rumpofle fieri fitacompletum:idedfunt,fícut poflefierfiperpetuaJrifequetibus,pofle fieri non eft completum& perfedum» nifi fecundum imitationem com*
pletitideo illanonfunt perpetua^M imitantur illa, quæ perpetua funt; Iduerdquod
perpetuum S¿ ftabile noneft¿fed mutaturjipftabik & temporale eft.Hsec fintde prae
infertis,breuiter repetita. Verum quó irtarte huius generalis uenationisfapiendr,
per partícula ría firmius folidemur:applicemus hanc formam uenationisjadalíquoá
fenfibile,& fit calidi tas; Et dicamtis triplex eft pofle, fcilice t pofle facerecafidum,
poflefieri calidum,ôipoflefacftum calidum. Etprócedamuscóntraá^modoquo
füprà abfolute,6¿ dicamusîpoffefàdïum calidum,, habet ante ft,poflefieri calidum,
fed poflefieri calidum,nori poteft fé facere acflucaíídum - Igitur ante pofle fient caz
iidum, eft pofle facere calidum^ Et qriia poflefacerecalidum, præceditpofle fieri
calidum*, tunceft omne td, quodcalidumeffepoteft, Ôfita nec magis, nec minus,
rteC aliud effe poteft ♦ Eft igiturqub ad omnia calida, creator ípfíus poflefiericafi/
durri, S¿ de pofle fieri * omne calidum in aâumt producit : eftqj omnium calidorum
caufa efficiens,formalis^ finalisteft Sf íri omnibus calídísjUt caufa in cauíato; ó/
mnia calida inipfo,utcaufatnmiri caufa :&erit refpedu calidorum > fine principio
6C fine, & nequaquam eflentia calidorum, fedcaufa efleritiæ, & innominabile,
per omnia nomina calidorum:^ pofle fieri calidum,eft initiatum, & fine fine,& ali/
qua calida funfiinquibuscompletur pofle fiéri,6¿ durant femper. Aliqua fequusv
tur ilh,6C inflabilia funt * calor iti ipfis deficit. Et quamúís quídam illud calidum,
quod eft omnequod calidum efle poteft, nominent hunc fenfibilem ignem arden/
rem,non eft tamen ille ,cum omnis calor, cuiufcurique fenfibilís ignis ‘t non fit finis
omnis pofle fieri calidum, cum omnis caljdúas fenfibilís, maior efie pofsit : fed

a
1

I

Liber.
fd quod dicimus ígnem i eft igneum fecundtim PîatoSëm , àut ighïtûm? non tan/
tùm ignitum, quantum ígníri poflet.Prircedit igitur per fe ignis, omne ^gnibíle
gnítúm,quorum eft caufa , & eft ante omnem fenfibílem ignem, penitus ínuifibilís
ônncognitus.Quare prímse caufaefímílítudofutDionyfius latéhocexplanat) quod
ilk fandus uídit,quí aiebat,quód Deus effet ignis coniümens. Ante autem hunc fen
fibilem ignem,eft motus lux. Nam per motum,ignibile ignitur,ô£ lux ipfum coru
comitatunSicut de lucido,ficut de calido,deluce fícutde ígnex&qiiód ncc Sol,
necaliquodfenfibilefitluxjquæcaufalucidorumjièdipfaomniaiîntlucida,^ non
¿pía iux.Sícetíam de frígido,humid ó cundis,qua: fecünd à m maíus minus par
ticipantur.Omnís enimmuhítudínis 3unítaseftpríncípíum,uc Proclus dicit,etom^í Pradw.'
um talíum máxime tale , utuult Aríftoteles;& eundorum per participationem tab- Arista;
Um,per fe tale:g¿omnium per fetalium, per fefímplex,utPlatonící:S¿ omnium qug p¿íííomf^
per fecum addito,perfefíne áddícó,caufaeft. Er hoc per fe,eft caufa caiifariim o/
mnítim, 6¿fíngularurn,utflludfuprá , obuarías partípantiumdíuerfítates, omni/,
um pnncípiumnomínatur,íícetomné homínabile antecedat. lila dicfta funt Pía to­
il 'eorum ¿¿Peripateticorum , quæ oportet fane inteHígi, quo ad principium & cau/
fam. Nam non eft nifi unum cautele principium,quod Pofleft nomino ,ad quód omnepoíTefíerí/ermínatunlicetprimuminordine, uocétur etiam aliorum principi/
um, quæipfum fequuntur,
uoceturmaxímetale ; cuiusparticipationealia tali#
(iintjtamenhon maxime fimpliciter,fed maxime tale Poteriis etíamex his,penad or
dínem príorícatis&pofterítarís. Nam per fe, omnia participantia praecedítífícut
per fe calida, puta ignitum,aerem calidum, aquam calid a m,$¿ terram calidam, o/
mne pofle fieri calidum ante cedit. Et ideo nec ignis, humidus aut frigidus,aut cerre/
us,feuficcus,fieri poteft,illa enim præcedit.Et quia aqua eft per fefrigida fipfa eft aa
te terram,quæ frigida fieri poteft:ita non eft poft aerem, quia aer,fimiliter frigidus
fieripoteft.Sicaer eft ante terram,quia per fe humidus, 8¿ terra poteft fierihumidat
£¿nón eftpoft aquam,quç fimiliter húmida fieri poteft.Sicterra eft ínter elementa ul
timum,ôf ignis primum. Aer aero &aqua fimul,medium tenent,& unum non eft
prius alio in ordine, fed fimul cum alio. Ideo ficut aqua connecftitur terrae , fine
medioiica &acr arid» terræ, licet maior fit amicitia, ignis cum aere,
aquae cum
terra. Et quia aqua in aerem , & aér in aquam conuertitur, úaríé mifceiipof/
funt, ÔC ignis calorem participare , 8¿ ¿n terra folidari: ea quæ généranttfr , ex i fa
Iis efle oportet. Et confequenter i quia luce terra, aqua, act, ignis , Lüna ,
ftellx participant : erit petfelux omnium lucidorum caufa ,quamquidem Soient
nominant, quia ínter fenfibilla lucida, eft maximè lucidus ♦ Hinc omnium luce
participantium, in eo quód fenfíbilíter lucida, caufa dicitur. Sed Cum non fitlux;
iedlucidum , ut priùs diâumeft : hinc lux , ípfíus caute,fi¿ omnium lucidorum»
tiíhilenímeftomníumtalíum. Quare Sol maxime lucidus:necficcus, necfrigf-i
gidus , nec humidus, neccalidus, nec Lunaris, nec Venerialis, nec Mercurialis J
nec iouialis, nec Saturninus, nec natur» cuiuicunque ftell», aut ulliusuifibilis»!
fed omnis lucis,fíne elementaos, fiue mineralis,fiueuegetabilis,fiue fenfibilís,prin­
cipium. Sicper fe fapicntia,quaeeft luxintelh'gtbifis‘’eitanteomne, quod particeps
effepoteftlucis illius,fiue uoceturfenfus , fiueimaginatio,fiueaeftimatio,fiuera«
tío,fiueanima intelle<ftiua,fiueintelligentia, aut alio'quocunque nomine nomi/
netur. Eceftprior omnibus fenfibilibus , intelligibilibus, ÔC omni difcretione
ordine,quorum omnium eft caufa.Eft autem Sol fenfibilis,quia wfibilisipræce/
dit igitur tpfumfenfus. Sed quia luxperfeuifibiiis ,eft uifibilium materialiscatïfo? & quia uifus inadu, eft uifibile ia adu : idebuifuseftuifibilium formaliscaut*
fa ", quia pofle iiidcrt, pofleuidere caufa eft. Et ita patet, quomodo lux fénfibíbilisjcumIuceintelligibili,co nediturinuifu:ficutextrema 9(cilicetfupremuminfe/
notis
corporalis natur», cum inferiori fupetioriscognofcitiuienaturae. Laudant
non immerito eundi, magnum Platonem,quideSoleadfapíentíam, per fimilitudo
hem afcendúJta magnumDíonyfíum¿ qui de igneadDeum^ ÔC de Solead crea>
tórem^

De apice theoriæ

i

torem,per proprietatum fimilitudines,quas enarrat afcendít.Ita 8¿ Gregorius Theo
logusdn femonibus Theologicis,contra Eunomianos, faciendum fuadet î quia in
fpeculo SCçni gmatejn. hbe mundo(ut diuinus Paulus refert)afcendere oportet,ubi
partim fcimus,& partim prophetamus, Per hæcarbitror mearum uenationum rude,
& non plene depuratum conceptum,quantum mihi pofcíbíle fuit,explicaffe,omnia
fubmittensmeliùshæcalcafapienti.

Libri de uenatio ne SapîentijjRP.Nicolai de Cufa3CardinalisT.San&i Petri ad
uincula,ad lefa Chrifti fapientiæ Gloriam & honorem,finis» j

Dialogus de Apice thcoriæ.R>P. Nicolai
de GuíaCardínalís.Interlocutores : Petrus canonicus. Decanus ecclefiæ
Beacæ Mariae Aquenfis,Leodienfisdiocoefis,& Nicolaus de
Cufa, CARDINALIS»
Ideo te quadam profunda meditatione, aliquot dies raptum, adeo
quôd timui tibi moleftior fieri, fi te quæftionibus de occurrentibus
pulfaretn.Nunc cum te minus intentum,Qç quafi magni aliquid inueniffesJaetumreperiamfignofcesfpero, fi .ultra folitum te interroga*
uero. cardinali s.Gaudebo. Ñam de tua tam longa taciturnitas
te,fæp ¿admiratus fum : maxime qui iam annis qua tuo rdecim meati
difti,multa publice &priuate, de ftudiofis inuentionibus loquetem,
&C plura quæ feripfi oputcula collegifti. Vtiqj poftquam nunc dono Dei,g< meo mi/
nifterio,diuinum adeptus facratifsimi facerdottj locurmtempusuentt,ut loqui &itis
terrogare incip ias.p et rvs . Verecundorob imperitianutamen pietate tua confer-*
catus,peto quid id noni eft,quodhis Pafchalibusdiebus,in meditatioriemucnitjcre
didi te perfecifle omnem fpeculationem,iam in totuarijs tuis tuis codicibus,explana
tam.. cardinalis. Si A poftolus Paulus, in tertium coelum raptus > nondum
compradiendit,incompraehenfibilem:nemo unquam ípfo, qui maior eft Omnicom/
præheniïone,fariabitur, quinfemperinftec,utmeliuscompraehendat. peTRvs*
Quid quaeris? cardinalis. Redéaís.
petrvS.
Ego re interrogo , & tu
mederideSjCum peto,quid quærasîtu dicis,rede ais,qui nihil aio,fed quæro. car
Din alis» Cum díceres quid quaeris, reefte díxíftitquíaquídquaro ♦ Quiconque
quærit.qiïid quærit.Si enimnec aliquidfeu quid quaereret,utiqj non quæreret.Egoi/
gitur,ficut omnesñudiófi, quæro quid: quia fcireualdè cupio, quod fit ipium quid
feu quidditas 5 quæ tantopere quaeritur, p E T R v s. Putafiié quôd reperiri poisit?
cardinalis Vtiqj. Nam motus qui omnibus ftudiofis àdeft, noneftfruftrà*
P E T r vs. Si haâenus nemo repperit, quid ultrâcundos,tu conprisC’ c a R D iz
N A LI s* Puto milito s qualítercunqj uídííTe , 8¿ inferíptis uífionem reliqui fie»
Nam quidditas, quæ Temper quæ fi ta eft, ÔÉquæritur, S£ quaeretur, fi eiïètpenitus
ignota , quomodo quaereretur,quando etiam reperta maneret incognita? Ideoaie/
b.at quidam fapiens,ipfam ab omnibus ( licet â remotis ) uideri. Cum igiturannfe
multis, uiderim ipfam ultra omnem potentiam cognitiuam, ante omnem uaricta/
tem Ôdoppofitionem, quærioporteremonattendi 5.quíddítatem infe fubfiftentem,
effe omnium fubftantiaruminuariabilem fubfiftentiam » ideo nec multiplicabilem
nec pluriftcabilem,& hinenon aliam aliam,aliorum entium quidditatem» fed ean
dem omnium'hypoftafim. Deinde uidi ,neceiïàriô fatendum , ipfamrerum.by/
poftafimfeu fubfíftentiá,poífeeffe.Etquia poteft elle: utiquefine poftè ipfo,no po/
teft eífeíquomodo.n.finepoíTepoteft.lded pofle ipfum,fi ne quo nihil quicqj poteft,
eftquo nihil fubfiftecius effe poteft.. Quareeft ipfum quidqficft, feu quidditasipfa,
fine

H

Dialogus.
fine qua non poteft effequicquam,& circa hanc theoriam,in his feftiuitatibus tierfatus fum,cum ingentideledatione. P e t r vs.Quïa fine poffe, nihil quicquam po
teft utí ais,Ôiuerum te dicere uideo,ÔC fine quiddita te utiqj non eft quicquâ? bene
uideo,pofc ipfum, quidditatem dici poffe.Sed miror,cum iam ante de Poff eft mul­
ta dfxiîïès’>& co in dialogo explanaues,cur ilia non fufftciuntvc ardínalis.VE
debis infra,poffe ipfu}quo nihil potentius,nec priusmec melius,effe poteft :longe
aptius nominare illud,finequo nihil quicquam poteft efie,nec uiuere, nec intelligere,quamPofleft,aut aliud quodcunq? uocabulumSiue enim nominari poteft: yti/
cp poffe ipfum, quo nihil perfedius effe poteft,melius ipfum nominabit,nec aliudi
clarius,uerius,aut facilius nomendabile credo.p B TR vs. Quomodo ais facilius,
quâdb nihil difficílíusarbítror,re femperqu»fita,8¿ nunquam plenê ínueta^CA RD*
Y critas, quanto clarior,tanto facilior. Putaba ego aliquandojpfam in obfcuro me* ....
iius feperiri.Magnse pptétiæ ueritas eft,in qua poffe ipfô ualdelucet : clamitat enim tÆ<r íe
in plateis,ficut in libello deldiota legifti,ualdc certè fe undicp facilem repertu,oftedit.Quis puer aut adjolefcens poffe ipfum ignorat,qqando quifep dicit,fe poffe cor
medere,poffe currere,autloquiç’Nec eft quifquâm mentem habens,adeo ignarusl
quinefeiat,fine magiftro nihil effe,quin poffit ee3&.quod fine poffe, nihil quicquâ
poteftjfiue effe,fiue Habere,facere autpati* Quis adolefccns interrogatus, fi polfet
portare lapide,& refppnfofado quod poffet,ultra interrogatus,an fine poffe pofr
fet.qui non diceret nequaquam nam afrifardam indicaret atep fuperflùam interro*
gatíoúem; qüaíí nemo fanp mentis,dubium de hoc faceret,quicquam facere aut fi­
eri pofltjfine pofleipfo.Præfupponitenim omnis potens,poffe ipfum adçbneceÇ*
farium,quód penitus nihil effepofsit,eo non præfuppofito.Sienim aliquid poteft
effe hoiQ,uticp ípfo poíle,níhil notius* Si aliquid facile effe poteft,utiqff pfó poffe,
nihil facilius.bi aliquid certum éfíé poteft3poífe ipfo nihil certius.Sic nec prius,nec
fortius,nec folídíus,nec fubftantiaíius, nec gloríofius,8¿ ita de eundis. Carens an­
te ípfo ppíftí nec poteft effe,nec bonff,nec aliud quodcunqj,effe poteft. P E t,r v s.
NinilcertiushisuideOj&putqneminemlaterepoffe horum ueritatem.c ard.So/
Ium inter te 8C me,differentiam facit á ttentio.Nam fi te interrogarem, quid uideres
in ómnibus poftérís Adp,quí fuériint,funt,S¿ erunt,etiam fi effent infinitiznonne fi
attenderes,ftatimrefponderes,tenonnifi paternum pofleprimi parentis,in omnfbusuiderei petrvS, Ita eft penitds.c A r d,Et fi fubiungerem,quid ín leoníbus,8¿
aquilis,6C eundis animalium fpeciebus,uideres:ndnne eodem modo refpoderes?
pe TRV S.Certetio aliter c a R.Quid in omnibus caufa tís 8¿ principiatisfp E trv sJ
Dicerem,me non nifi poffe caufix primæ,& primi principe uidere.Ç A r d*Eí quid¿
fi ulterius â te fcifcitarer,cum poffe oïm talium plurimorum, fit penitus inexplica<
bileiunde poffe tal e,hanc habeat uirtutem^nonne mox refpondere$,quod à poffe
ipfo àbfuluto,&in contrado penitus omnfpotente5quq nihil potentius?necfentiri,’
nec in imaginationem cadére,necintenigipoteftí/cum hoc fit poffe omnis poffe,
quo nihil prius effe poteft,nec perfettosjqiio non exiftente,nihil penitus manere
potefkP ETR V s.Itaprofedo dicerem.c a RD.Hiticpofieipfum,cft omnium quidditasÔC hypoftafis>incuiuspoteftàte,tâméacHJç funt,quâm ea quç non iunc,ne/
cellario continentuundnne hçc omninofic affirmanda,dícéresc'p etr vs. Omni­
no dicerem.c a rd.Poffeigitur ipfum,per quofdam fandos, lux nominaturmon
fenfíbilís,aut ratíonalís,fitieíntell(gíbílís,fedlux oïm,qùxlucere poliunt, quoniam
ipfo poffe,nihil lucidius effe poteft,necclarius,nec pulchrius.Refpicias igitur ad Iq
cem fenfibilem,fine qua non poteft elle fenfibilis uifio,8£ attende,quomodo in om[
hi colore,in omni uífibilí;nüÍlá eft alia hypoftafis, quâm lux,uarie in uarfjs effen*
di modis colorum,apparens,ac quód luce fiibtra da,nec color, nec uifibile, nec uifus,rhanerepoteft.Clarítasuéróiucís,utínfe eft,uifiuam potentiam excellit .Non
igitur uidetufuti èftifedin uifibilibus fe manifeftac,in uno clarius,in alio oblcurius.
Et quanto uifibile magis clare lucem repræfentat:tanto nobilius & pulchrius. Lux
herbjbmnium uifibilium tlari t à terti & pulchntudin€tn,complicat,S¿ excellit. Necy
Y
íux

^4

De Apice theôrîæ

lux feín uiTibilíbús thanifeftàt,ut fe uífibílem oftendatíímóut potius fe fnuifibítehí:
manífeftet,qiiando ín uífibilíbus,eíusclarítas capí nequi t. Quod enim claritate lu>
cís,inuífibflíbusínuifibílemuídet:ueríusípfamuídet»Capis ne ífta?petrvs ,Ec*
facilius capio,quoà tepluríes bæcaudiuix a r n.Transfer ígiturhaec fenfibílía,ad
íntelligibHia,piicaipoflekios,ad pofle fimplícíter,feu pofle ípfum abfolutn,ÔCeflè
coloris,ad elle fimplex.Nam íta fe habet effe fimplex,(ola mente uifibile,ad mente¿
Gcuteffe colorfoadí'enfum uífus.Etíntrofpícías,qiiíduídeatmesínuar¿js entibus,
quænihilfonqnifi quod eflepoffunt,& hoc fold haberepoffant^d ab ipfopofleha
bentíS¿ non uidebis uaria entia,nifi apparitionis ipfius pofle,uarios modos iQtiiddítatem autem,non poffe uaríam efle:quia eft pone ipfum, uarie apparens. Nec io
fjs quæautfuQt,autuiuunt,autintelIigunr:quicquamaliuduideripoteft,quâpoffe
ipfum,cuius pofle efle,pofle uiuere,& poffe íncellígere,funt manífeftahones.Quicl
enim aliud in omni potentia uideri pot eft,quàm polfe omnis potentiae? non tamë
in omnibus potentijs,aut effendi auc cognofcendi,pofleipfii ffti eft,capí poteft per
fetftifsímc,tedínillísapparet,inunopotenttúsquám in aliot potentius quidem in
¿ntdlecftuali poffe,qua fenfibitequantd ínrellecftus potentior eft fenfojfed in fe poC
te ípfum,fuprá omnem potentiam cognítíuam,medio tamen intellígibílís pofle,ui
detur ueríus,quando uideturexcellere,omnemuím capacitatis íntelligtbílís pofle
eíus,quod¿ntelle(ftuscapícacíntelligít.Qaádoigitmens in pofle fucÇuidet pofle
ípfum,ob fuam excellentiam capí non poiteîtuncuifu fuprà fuam capacítatemuí^
det,fícutpuer,uidetquantitatemlapídís maiorem ,quàm fortitudo fuæ potentia^
portare poflet.Poffe igitur uiderementis,excelic poffe compræheodere. Vnde Gm
plexuifio mentis,noneft uifio compræhenfiua tied de compræhenfiua fe eleuat*
ad uídendum incompræhenfibile.Vtidum uídet¿unum maius alio,œmpræhcifli/
uetfe eleuat,ut uîdear illud,quo non poteft effe matus, & b oc quidem eft finitum*
maius omnimenfurabiIi,feucompræbenfibili.Brhocpoffeuideremêtis,fupra om­
nem comprachenflbflê uírtutcmá potentiamteft pofle fopremum mentís,in quo
pofle ípfum máxime fe manífeftat,6C eft intermínawm,cítrá pofle ípfumtnam eft
pofle uidere,ac poffe ípfum tantum ac ordinatum,utmens præuidere poffít, quot>
íum tendiLSicutuiator,prçuidetterminum motus,utad desiderátum termina gre£
fus dirigere poflît.Mens igit,nífí quíetís,d¿ defíderíj,ac lætitiæ fuæ,fceIicitatiÎŒ termínurmáremotis uidere pofl’enquomodo curreret,ut compræhendat^Aponofoá
redeadmonebatjfic per nos efle currendum,ut comprehendamus. Collige igitutf
hæc,ut uideas,omnia ad hoc ordinata,ut mesad pofleipfum, quod uidet a remotis,
currere poflitA' incompræhenfibile,quâoptimo poteft modo,côpræhendat: quia
poffe ipfum, e ft folum potens,cum apparuerítín gloría màieftatis,iatiare metis deftderium.Eftenimilludquid,quod quaeritur.Vides ne quæ díxiíPBTR vs. Video
hæcuera quæ dixifti,licet excellant c apa ci ta tem.Nâ quid aliud fa tiare poffet mentisdefideríum,quám poffe ipfum,poffe omnis poffe,fine quo nihil quicquam pol
teft.Si enim aliud poflet effe,quàm poíte ípfurmquomodo fine pofle poffe t?& fifi
nepoffenon poffet,utit#àpofîeip(b,haberet quod poflet.Non fathtur mens,nif<
id compræhendat,quonihilmelius effèpoteft>& hoc non poteft efle,nifi poffe ip?
fum,poffefcilicetomnis poffè.I<e(fteigituides,folum poffeipfumboc quid,quod
quaeritur per omnem mentem,efle principium mentalis defideríj ,quia eft quo nihil
prius efle poteft,&finem eiufdem mentalis defideríj, cum nihil ultra pofle ipfum^
defiderari pofficx a RD.Optimè uides nunc Petre,quantum tibi confert, coñfuetip
do colloqutae leduraopufculorum meorum,ut me facile intelligas, de poffe ipfo
non dubito,quæcunCjj uideo,& tu mox mente appofita uídebís. Ñam cii poffeip^
fum,omnisquæftiodepoteftprçfupponat:nulladubitatio moneri de ipfo poteft*
nulla enim ad ipfirm poffe,pertingit,Qui enim quaereret,an poffe ipfum fit: ftatim
dumaduertit,uidetquæftionem impertinentem3quando fine poffe,de ipfo pofle*
quæri non pofletMinus quæri poteft,an poffe ipfum,fit hoc uel ilíudjca poíteefle,
& poffe cite hoc fî^illudjpofle ipfum præfupponantÆt íta pofle ipfumjOmnc que
poteft

Dialogus.

w .

potefl fíen’ dubítatíonem-,anteced.ereconftat.Níhil igitur certius eo:quando dubi
ii.n,non poteft nifipræfiïpponere ipfom,nec quicquá fufficíentíus aut perfecftíus
eo,excogí tari poteft,fie ad ípfum non poteft quicquam addi,nec ab eo fepararftaut
mínuí.pe TRvs. Soham quæfo nunc dicito,an íam ciarías aliquid quâ ante, de pri­
mo uelis rendare,namfepèabunde (licet non quantum dici poteft) mulca díxiftú
c ardîn A.Hanc nunc facilitatem tibi pandere propono,prius non aperte cornu*
nicatam,quamfecretifsimamarbítror,putaíomnem præcifionem fpeculatiuam,fo­
lum in pofle ipfo,& eius apparitione ponenda,aç quod omnes qui rede uiderunt,
hoc conati font exp rim ere. Qui enim unum tantum affirmabant,ad pofle ipfum re*
fpiciebant.Quiunum& multadixeruntiadpoffeipfum,&eius multos apparitio/
nis effendi modos,refpexerunt.Qui nihil nouí pofle fieri díxerunúad pofle ipfum,
omnis pofle efleaut fieri,refpexerunc. Qui nero mundi & rerum nouitatem affir­
mant,ad ipfius pofle apparitionem,mente conuercerunt.Quafi fi quis ad poffe uniracis,uifum mentis conuerteretfllieutiqj,in omni numero pluralitate,non uideret nifi pofle ipfum unitatis,quo nihil potentius,&T uideret omnem num erum,non
nifiapparitionem,ipfiuspoffeunicatis innumerabilis
infinibilis .Numeri enim
ñihil funt,nifi fpecíalés modi apparitionis,ipfius poffe unitatis,Et melius hoc pofle
apparet,in impari ternario,quam quaternario,^ melius in perfedis certis numeris,
quam afos.Sic genera,&fpecies,Q¿ quçqj talia,referenda funt,ad modos effendi ap
paritioniSjipfius poffe. Qiii dicunt eífe piares formas,quæ dant effe,ad pofle ipftini
quo nihil fufficíentíus,relpexerunt.Ec qui piares dicant fpeciftcas formastad fpeci
ficos effendi modos apparítionis,ípfíuspofle,attendut. Qui dixerunt,Deû fontem
idearum,piares efle ideas,hoc dicere noluerunt,quod dicimus,fcilicet Deu pofle
ipfom,quod uarrjs & fpecie differentibus effendi modis,apparet.Qui negant ideas
& tales tormas:ad poffe ipfarefpexerunt,quod-folum eftidipfam,quodpofle om­
nis poffe.Qui nihilpofle interiredicuntiad poffe ipfum æternû & incorruptibile,
refpicítmt,Q£iimortemalíquideffedícunt,8íres interire putañead modos efleiv
di apparitionis,ip(ius pofle,iiifum connectant.Qui dicant Deum patrem omnipo­
tentem,creatorem cozli ÔÉterræ: id(quod nos dicimus)dicunt, fcilicet,poffe ipfum
quo nihileftpotentius,creare coelum,& terram,ÔÉomnia^erfuam apparitionem,
nam in omnibus quæ font,aut efle poflunt,non poteft quicquam aliud uideri,quâ
poffe ipfum.Sicut in omnibns facftis & faciendis,pofle primi facientis,& in omni­
bus motis et mouedis,poffe primi motoris. Talíbus igit refolutioníbus,uides cada
facilia,omñem differentiam,tranfire in concordandam Velis igiturmiPetreual >
dè mihi dtkcfte,mentis oculum,acuta intentione,ad hocfecretum cónuertere,ó¿ cu
ifta refold tío ne,nóftr a fcripta,8¿ alia quçcuqp legis,fubíntrare,6¿ maxime te exercita
re,in libellis fermonibus noftrís,fingulariter de dato lumíne^qui benè intelledus serums»
fecundum præmiflà,ídem continet,quod íftelibellus.Item de leona, fíue uífu Deft ^rdeD^ts
de quærendo Deum,libellos ín memoria tua recondas,ut ín hísThelogícísmie¿
lias habítuerís:6¿ illis memoriale apicis theorig(quod nucquâbreuifsimè fubrjcio) er e
magno affe&ucÓíugas.Erís(fpero)uald¿acceptus omnipotetis Dei côtëplator,& t
promefoterfacradndefinenterorabís.

Pex theoriæ,eft pofleípfum,poíTe omnis pofle,finequo nihil quifquam po-1.
teftcontemplari:quomodoením ííne pone,poffet?
D poffe nihil addi poteft,cum fic poffe omnis poffe.Non eft igitur poffe ipfu H;
poffè effèjfeu pofle uiuere,pofleïntelïigere,ôi ita de omni pofle,cum quoeü*
qj additofficet pofle ipfum,fit pofleipfius poffe efle3&ipfius pofíeuíuere,S¿ ipfius
poffe intelligere;
On eft nifi quod effe poteibeffe igitur,non addit ad poffe effe. Sic homo ,no 111
addit aliquid>ad pofle efle homine,nec homo iuuenis,addit aliquid, ad pof­
fe eff-e hominem iuaenem,uel hominem magnum Et quia poffe cum addito,zdpoí
feípfum nihil additjacutecoiitemplansjnihfl uidet quám pofle ipfum>
Y ¿
Nihil

A
A
N

De Apice thcoriæ
KTIhiTpotefteflepriusípfopofíetquomodoenímfínepofle,pofíetíficnihilip
J xl fo poífe,poteftéífe melius,potentius, perfedlíus,fimplícíus, clariusSnotíus,
ueríus,fiiffi ciencias, fortius,ftabilíus,facilius,0¿ íta óonfequenter.Et quia pofíe ipía
omne pofíe cS addito antecedítinon poteft nec efle,neC nomínarí/nec] fentíri, hec
tmagínarí,nec íntelfígííomnía ením talla,id quod per pofíeípfiim fignífícatur, prae­
cedit, licet fît hypoftafisomníum,fícut lux colorum.
V. qQ Offe cum addítoiímago eft ípfius pofle,quo nihil fimplícíus. lía pofíe efle, eft
I imago ípfíus pofletÔCpoífeuíuere,imago ípfíus pofíe:&pofíe íntellígere,imá
go ipííus pofle.Veríor tamen imago eius eft,pofíe uiuere,6¿ adhuc ueríor,podé íntellígeredn omnibus igíturuídetcotemplator pofíe ípfum,íícut ín imagine,uíde/
tur uerítas.Etficut ¿mago,eft apparitio uerícatísííta omnía,non funt nifi apparitiones,ípfius pofle*
VI. O leutpofle mentís Aríftotelís.fe ín libris eíus manífeñát,no quod oftendatft pof
O fe mentís perfede,licet unus liber perfectius quám àlius,& líbrí non funtádalí/
um finem editi,nifi ut mens fe oftendat,nec mens ad edendum libros, fuit neceffitá
ta,quia libera mens ÔÉ nobili s,fe uoluitmanifeftareiita pofle ipium,in omnibus re/
bus.Mens uero eft ut líberíntelledualís,ín fèipfo omnibus,intentionem fcríben
tís,uídens*
VII* í
Vamuís ínlíbrís Aríftotelís,nohcontíneatur,nífipoflementís eiusitamehoc
V^Xignorantes,non uídent.lta quamuís in uníuerfo no contineatur,nifi pofíe ¿p>
fumnamen mente carentes,hoc uiderenequeunt.Sed uíua lux intelledualís,quáí
mens dícíturjín fe contemplatur pofle ipfum,fie omnia propter mente,6¿ mes prop
teruiderepoflèipfum*
VlIL T) OiTe eligere,infe complicatpofle efle,pofleuiuere,& poflê íntellígéré,0¿ eft
I pofle libere uoluntatismequaquam â corpore dependens ,ficut dependet,pof*
(e concupifcentiæ defiderij artimalis.Hinc nô (equitur,corporis infirmitatem: nun­
quam enim antiquaturautdeficiqficutconcup^Tcentia S£ fenfus,ín amiquis,fedfe
per manet,& dominatur fenfibus.Non enim femper finit oculum in(piçete,quandoinclinaturtfed auertit,neuideàtuanitatèm& fcandalu,itarie comedat efuriens,
SC íta dealqs.Vídet igitur mens laudabilia & fcandalofa,uírtutes
uítía, qu&rtoti
uídet fenfus,8¿ cogere poteft fenfus,fiare fuo iudício,&non proprio defíderío.Ec
ín hocexperímur,pofle ípfum,ín poflementís,potenter ÔC íncortuptíbílíter,appare
re,ó¿ habere feparatum efíe,ácorpore.De quo minus mira tur,qui uírtutes certata
herbarum, à corporibus herbarum feparatas, in aqua uitæ efle experitur: quando
eandem uídet operationem aquae uitae, quam habuit herba, antequam in ipfa mer­
geretur.
,IX
Væ mens uídet,íntellígíbília furtt,et feníí bilibus priora.Vídet ígíturmens/fe.
y /Et quoniam uídet,poífi fuum,non efle pofle omnis pofle5 cum fint multa ei
impofsibiliathinc fe non eflepofle ipfum,fed ípfius pofle, imaginem uidet. In fu»
itaqj pofle,cum uideat pofle ipfum,non fit nifi fuüm pofle eflhtüïic uideqfeefle
modum apparitionis ipfiuSpoflè,Ô£ hocipfqm in omnibus qu£ funt,fimiliter Uidet.
Sunt igitur omnia qUæ mens uidet,modi apparítíónis,ípfius incorruptibilis pofle.
X' T7 Sie corporis,licet fit ignobilifsimum&infimum,fola mente uidetur. Id enim
|"\ quod fenfus uidet,accidens eft,quod non eft, fed adeft.Hoc quide efle corpo­
ris,quod non eft,nifi pofle efle corporis,nullo fenfu attingitur,cum non fitnec qua
le,nec quantum,íta non eft diuifibile,nec corruptibile. Dumenim diutdo pomum,
nondiuido corpusjeft enim pars pomi ita corpus,ficut integrum pomum. Corpus
autem efilongum,latu,6C profundumtfine quibus non eft corpus,nec perfecta dimenfio.Eflecorporis,eft efle perfedç dímenííonís. Corporalis longitudo, non eft
feparata à latitudine ¿¿profunditate,ficut nec latitudo,a longitudine&profuiiditate,ficnecprofundítas,álongitudíneó¿ latítudínetnec funt partes corporis, cum
pars non fit totum.Longitudo enim corporis,corpus eft,fic8datitudo,at<$ profuti
ditaS.Neçp longitudo ípfius eífe córporalís?qug eft corpus, eft aliud corpus ,quam
latitudo

Dialogus.
latitudo ípfíus effe corporis,aut profunditas,fed quçlibet barttfti Jdem corp|| indi
uifibfle ÔC immulciplicabileflicet longitudo,non fit latitudo,aut profunditas, eft ta­
men principium latitudinis,# ïogitudo cum lacítudíne,princípium profunditatis.
Sic uídet mens,pofle ípíumjn efle corporis unítríno,íncorrnptíbíÍíterapparére.Et
quoniam fie uidet ín efle corporis ínfimo,uídet .# in omni alio effe,nobiliori ; nobi­
liori # potentíprí modo apparere,# ín feipfo clarius,cp in ¿fíe fehfitiuo, aut uítalí,
autcorporeo.Quomodo autem pofle ipfum unitrínum, clare appareat in mente,
memorante,intelligente,#uoíente:mens beatí Auguftíni uídit # reuelauit.
Ñoperationefeueffedione,certifsimemesuidec 3poffeipfum,apparerein pof xi;
fe facete facientis,# in pofle fieri fa ¿ti bilís,e t ín pofle connexionis utriufcg.Nec
funt tría pofle,fed ide pofle eftfacíentís,facftibílis,#connexionis. Sic ín feníatío/
ne,uifione,guftationei imaginatione, tntelledione,uolïtionc,ele(ftione,cÔternpIatione,# cundís bonis et ftudiofisoperibusiuidet unitrinum poflè,relucendam ipiius pofle,quo nihil operofius^aut perfedius • Vitiofa autem opera,quia poffeipz
fum,in ipfis non relucettinania,mala,# mortua,lucem mentis obtenebrantia # infícíentíajmens experitur.
On poteft efle aliud fiibftatiale,aut quid dita tiuiim principium, fiue formale, XII1 > flue materiale,quam pofle ipfum. Et qui de uarrjs formis #formalítatíbus?
Ídeís acfpeciebùs locuti funt: adpofle ipfum nonrefoexerunt,quomodo inuarrjs
generalibus# fpecialibus eflendi modis,fe ut uultoftendinEt ubi non relucet illa,
carent hypoftafi:uti inane,defecftus, error, uitium, infirmi tas,mors, corruptio , #ta/
lía,illa carententícateiquiacarent ípfius poffé apparitione.
Ér poffè ipfum,Denistrinus #unus,cuíusnómeomnipótens,feupofle ómnís xilt
potentiæ,apud quem pmijia pófsibiliá,# tiihr I impofsíbile,# qui fortitudo for
tiuma# uírtus uírtutum,fignífícatur. Cuíus perfeâifsïma apparitio,qua nulla po­
teft effe perfe¿iíor,Chriftus eft,nois ad claramcdtèmplatïonem ipfius pofle, uerbo
# exemplo,perducens.Et h ec eft fœlicitas,quæ folum fatiat,fupremum mentís de¿
fiderium.Pauca hate fola funt,quæ fufficere poflunt.

1

P

Dialogi de Apice theoriXfinis*

DIALOGVS DE DEO

abicondito, duorum interlocutorum,quo»
rum unus Gentilis,alter Chriftianus. Editus à Dô.Nicôlao
de Cufa» Cardinale Sán&i Petri ad
Vincula*
GENTILIS/

táeó fedéuoíifsímeproftratüm,# fundere amoris lachrymas,no
quidem faifas,fed cordialesjquæro quis esfcH R i s T.Chríftíahu¿
fum.GENT.QuidadorasíchriST.Deum.GENT.Quis eftDeus
qüemadórase*christ. Ignoró, ge n T.Quomodo ram ferió adoras,quód ignoras f c H R i s t. Quia ignoro,adoro, gent. Mírum,uidéo hominem affici adíd,quodlgnotat. c H r i ¿T.Mírabí*
litiseftbornítiemaffícíadid,quodfefeíreputat.GENT.Curfioc¿
Chris T.Quía minus feít hoc,quód fe ícíre putat, quâm id quod fe feít feíre,ignora­
re. gen TiDeclara qiiæfo. Christian. Quicunque putat fe aliquid fcíré,quum
nihil (ciri pofsit, amens mihi uidetur. ge Ñt. Videris mihi, penitus ratione ca­
rere , qui dicis nihil fciri pofíe. ChríSTíánvs* Ego per fcíentíam iritelligo,ap¿
præhenfionem ueritatis ♦ Qui dicit fe fcircjucritatem ft dicit appræhendifle^

Y

J

GEÑf¿

3)8

De Deo abícondito

GEN>.Etidem ego credo.c hr i st.Quomodo igitur poteft neritas apprsèhend^
nifiíperfeípía?Neq tuncappræhenditur,quumeffetappræhendens prius,et poft
appræhenfum.gent,Nonintelligoillud,quodueritasnÔpoffit,nifiper femetipfam3appræhendi. c H ri s t. Putas quod aliter appræhenfîbïlis fit,et in alio?GE n t*
Puto.g H ri s t* Aperte erras,nam extra ueritatem,noh eft ueri tas,extra circularita®
tem,non eft circulus,extra humanitate,non eft homo. Non reperitur igitur neritas,
“■extratîcrïta tem,nec aliter3nec in aliô.G è N T. Quomodo ergo mihi notum eft,quid
homo,quidlapis,&ita de fingulís,quæ fcio?CH RiST.Nihil horum fcís,fed te putaá
fcire. Sí ením te ínterrogauero de quidditate eíus,quodte fcíre putas, affirmabis;
quod ipfam ueritatem homínis,aut lapidis, exprimere nô poterís.Sed quodícís,ho
mínem non effeIapidem,hoc nô euenít exfcíentía,qua fois hominem*, & lapidem,
&C differèntiam,ted euenit ex accidenti,ex diuerfitate operationum figurara,qug
dum dífcernis,diuerfa nomina imponís.Motus ením in ratione dífcretíua, nomina
ímponít.G e N T.Eftf ne una an plures uerítates?christ. Non eft nífi una,nam no
eft nifi una unítas,& coíncídít neritas cum unítate:quum uerum fit unam effe unita
te.Sicut igitur in numero,non reperitur nifi unitas unatita in multis,nifi neritas una.
Et hinc qui unitatem non attingit,numerum temper ignorabit : 8¿ qui ueritatem in
unitate non attingit,nihil uere fcire poteft.Etquamuis putat feuere fcire,tamen uertus fcírí ipíum,quod te fcire putat,de facili experitur. Verius enim uideripoteft uiil
bile,quâm per te uídeatunueríus enim,per acutiores oculos uideretur. Non ergo â
teuiderur,uti uifibileeft in ueri ta te,i ta de auditu,^ cæteris tenfibus.Sed quit omne
id quod fcitur,no ea fcientia qua fcírí poteft,fcíaturmonfcítur in ueritate, fed aliter,
&alio modo. Aliter autem,& alio modo,â modo quo eft ipfa ueritas,non iciturue
rítas.Hínc amens eft,qui fealiquid in ueritate fcire putat,& ueritatem ignorat. Non
ne amens indicaretur ille cæcus,qui fe putaret fcire differentias colorum, quando
colorem ignoraret? gent. Quis hominum igitur eft fciens,fi nihil fcírí poteft?
CHRIS t.Hîc centendus eft fciens,qui fcit te ignoratem, & hic ueneratur ueritatem,
qui icit, fi ne illate nihil apprehendere poffe, fiue effe, fiue uiuere,fiue intelligere.
gen t.Hoc forteeftjquod te in adorationem attraxit, defideríum ící licet effendi in
uerítate.c h r i s t.Hoc ípfum quod dicis.CoIo enim Deum,non quem tua .gentili®
tas,falfo tefcireputat,0¿nominat, fedípfumDeum,quieftipfa ueritasineffabilis.
gent. Rogo te frater, quum Deum qui eft neritas,colas,&nos non intendamus
Deum colere, qui non eft Deus in ueritatetquæ eft differentia internos ôi nos?
christ. Muí tac funt, fed in hoc,una
maxímatquía nos ueritatem ipfam abfolu/
tam,imp erm ixtam,æternam,ineffabilemçpçplimusîuosuerô,non ipfam uti eft ab­
foluta infejtedutíeftínoperíbus&iísjcolítísxhon unitatem abfolutam, fed unita/
tem in numero
multitudine, errantes, quoniam incommunicabilis eft uefitas
(quçDeus eft)akcri.GE n T.Rogo tefrater,ad«hocut meducas,uttedeDeo tuo intelligerequeam:refpondemíhí,quídfcísdeDeo,quemadoras? chRis r. Scio,
omne id quod fcio,non effe Deum,& omne id quod conci pio,non effe fimili ei,fed
quia ipfe exuperat.G e N T.Igitur nihil eftDeus.CHRiST. Nihil non eft,quia hoc ip
fum nihil,nomen habet nihili. geNt. Si non eft nihil, eft ergo aliquid, christ.
Nec aliquid eft, nam aliquid non eft omne: Deus autem non eft potius aliquid,
quâm omne» gent. Mira affirmas,Deum quem adoras,nec elle nihiljjiec effe ali*
quid,quæ nulla ratio capit.CH Ri sr.Deus eft fupra nihil,& aliquidiquia ipfi obedit
nihil,utfiataliquid.Ethoc eft omnípotetía eiustqua quide potentia, omne id quod
eft,aut non eft,excedit,ut ita ei obedia t,id quod non eft,ficut id quod eft.Facit enim
non efle,ire in effe ; elle,ire in non effe. Nihil igitur efteorum, quæ fub eo funt,ÔC
quæ pnfcuenit omnipotentia eius.Et ob hoc,non poteft potius dici hoc Ç illud;qu(i
ab ipfo fint omnia.G e NT.Poft ne nominari? christ. Paruum eft,quod nomina/
tuncuius magnitudo concipi nequit,ineffabilis remanet.GEN T. Eft ergo ineffabi/
lis ? Christian vs. Non eft ineffabilis,ted fupra omnia effabilis,quum fit om/
nium nominabilium caufa*Qui igitur altjs nomen dat,quomodo ipfe fine nomine»

Dialogus*

30

N T-Eff igitur effabilis, et ineffabilis.c hri s t. Neq? hoc Nam non eft radix ccft
tradidionis,Deus:fedeftipfafimplicitas,ante omnem radicem.Hinc neq? hoc dici
debet,quod fit effabilis,et ineffabilis.GE n r.Quid igit dices de eo^c H í<ú r.Quod
nec# nommatur,neq? non nominatur,nec# nominatur,et non nominaturffed omnia quæ dici poffunt,difiundiuè et copulacíué,per confeníum uel contradiction?;
íHí non conuenítmt,propter excellentiam infinitatis eius,ut fit unum principium;
ante omnem cogitationem,deeoformabiIem.GEN r.Sic igitur Deo non contientret eflè.c h R15 r.Redèdicis. gen r.Eft ergo nihil.c h r î sr.Non eft nihil,necç n5
(rft,necp eft,etnoneft:fed eft fons et origo omnium prmcipiorum>efiendi et non effendi.Ge N T.EftDeus fons principiorum, effendi et non effendiVcHRisr. Non;
GENT.Iamftatimhocdixifti.CHRisT.Verum dixi,quando dixüet nunc uerum dfco,quando nego.Quoniam fi funtquæcunq} principia effendi,et non effendi :Deus illa prasuenít.Sed non effe,non habet principium no effendi,fed effendi’indiget
ením non effe,príncípío,utfit.íta igitur eft principium non effendi,quia non elle,
fine ipfo non eft.G E N r.Eft ne Deus ueritasic H r i s T.Non,fed omne præuenit tie*
ritatem.GEN T.Eftaliud aueritateiCHRj ST.Non,quoniam akerietas ei conueni
re nequfttfed eft ante omne id,quod ueritas pernos concipitur,et nominatur, in in»
fini turn excellêter gent. Nohne nominatis Deum,Deui c hr i s t Nominamus.
gen T.Vel uerum dicitis,uel falfum £ c h Ris r. Nec# akeru,necp ambo.Ncn enirri
dicimus uerum,quod hoc fit nomen eiustnec dicimus falfum,quiahocnon eft fal/
film,quod fit nomen eíus Neqj dicímusuerum et falfum:quú eius fimplicítas,oniUta tarn nominabilia,quâm non nominabilia,antecedat.GENT. Cur nominatis ip/
fum Deum,cuiusnomenignoratis^c HRiST.Ob fimilicudineperfcdionis.GeN rDeclara quçfcnCH RiST.Deus dicitur,à o^Wjid eft uideo. Nam ipfe Deus eft in
noftra regione,utuifusinregionecoloris.Color enim non aliter atcingítur,quarri
iiífu,et ad hoc^ut omnem colorem liberé attingere pofsit,centrum uifus, fine colo­
re eft. In regioneigiturcoloris,non reperiturmlusiquia fine coloreeft.Vndeftcundum regionem coloris,potius uifus eft nihil,quâ aliquidma regio coloris,extrâ fu/
am regionem,non attingit efte,fed affirmat omne quod eft,in iua regione elle, ibi/
non reperit uifum. Vifus igitur fine colore exiftens,innominabilis eft,in regione cô
loris,quum nullum nomen colorum,illirefpondear. Vifus, autem, omni colori no­
men dedit,per difcrctioncVnde âuifu,dependet omnis nominatio,in regione co/
lorisded eius nome,a quo omne nomen,in regione coloris,porius nihil effe quâ ali
quid depræhenditur.Eo igitur modo,Deus fe habet ad omnia,ficut uifus ad uifibilia genT.Placetmihiid,quoddixifti,et planeíntellígo,ínregíoneomníGcreaturaru,non repperiri Deum,riec nomen eius.Et quod Deus potius aufugiat, omnerri
conceptum,quâm affirmetur aliquidtquum in regione creaturarfi,aon habens co/
ditionem creatur^nonreperiatur.Etin regione compofitorumino repedatur nifi
compofitum.Ecomnianomina,quar nominanturffunt compofitorumjcompofittï
autem,ex fe no eft,fed ab eo,quod antecedit omne cómpofitum. Et licet regio coni
pofitorum,& omnia compofita, peripfum fint,id quodfunt: tamen
quum non fitcompoficum,in regionecompofitorum,eftincognitum.SitigiturDeus,quieftab oculis,om/
nium fapientum mundi abfcondicus,
fii fircula benedi&us.
Amèn-

PRIMI TOMI
FINÍS.

T O MVS SECVNDVS,

NICOLAI
DE
CVS A CARDINALIS, IN Q.VO QVID CONTÍNE&
tur,proxirnè fcqucns pagina
indicabit*

Series eorüm quæ continentur in
Secundo Tomo i
•.

De Annunciatione»
2» Excitationum lib>
3< De Æqualitate»
4. De Catholica concordantia?
Epiftolarnm líU
é* DePacefídet
7> Cribratíonum Alchorahi?
8* DeNouifsimodíct

i

NICOLAI DE CVfa, de Annünciàtione glorioiiisimæ
Virginis María?, deuotus Dialogus. In*
terlocutores:
AVTHOR,

CHRISTIANVS, MARIA.

IA Dialogi,deuotus quids cum Maria foquitu r Chriftianus,infefto Annunciationiseius,cui nomen deuq
to: Chriftianus. Volens igitur hanc feftiuitatem dígne
peragere, intrauitcubiculQ futim, & proftratus humi,
primo foam culpam dicebat• & poft netum 6<lacbry/
mas^quadam intima deudtione, & feruenti defiderio,
cogitabat,fi poifet debite memorareea,quæ hoc die fe
fto memoranda eran t:Ô£ occurrebat, hoc illi non eife
pofsibile,qma idiota erat & ignorans. Et demum cofu
giebatadbratíonemauteí daretur fapientia/apparuitqs
illi uirgo gloriofa,&cerriiusjiadic pauimcnto,ipfa au/
tem côfortabateum,dicês:Nôii timere,egó fom mater humili?,mater mifericordie,
mater tüa,& omnium iiæredu regni,cohæredumfilij. Et tetigit eum tadu grariæ
fortítudíniSj& refumpfit f£irítum,¿¿ confor ta tus,fe parûm S? timide erexit,dicens;
CHRISTIANV «.Recede a me,mater regís cœlorumtquia peccator egofum,homo
omnium homínfifordídiísímus,domus liæc tota immSda eft,propter peccata mea.
maria. Quia te immundum cognofcis,gratia non cares, fîC quantô te ímmtindíorem effbreipicisjtantô te melius cognofcis.Ego autê mater fum omniuqui feipfos
cognofçunc.Illi etenim font fdtj illuminari omuí fcientía : ego (um María illumh
natrix.Vnde cum íllís participo lumen,qui feípfos cognoícunt,fedefto cofolatus.
Nam qiium tibí peccata tua foeda fint ó¿immiinda:íígnum eft,quod dignus es, mâi
me uififeris,quæficut myrrha eletfta,præbeo fuauitacem odoris. Cui enim peccata/
fua,fohtfoEtoresdííplicentifs¿mí:hícíanuseft,habes fanum odoratum,hic habet lui
eidos bculos,qui fuam intuetur uílitátem,&í meretur ipfe, ut me fibi repræfentcm,
quæ fom mater pulchrae dílecftíonís,6¿eum ut ma ter diliga &pafcam.Sed quia toto
corde flagítaftí, tibi darífápíentiae gratiam,ut digne pofsis meam recolere kftiuitatemxecce ego adfom mater gratiae,ut tuis petitionibus fatisfaciâ. Erecfttis itaqs pau*
lifper Chriftianus,ad matrem gratiae exorfus eft, c h r ï s t.O mater gmiæ,dignum
effet,quia ad meum mifertim tugurium dignata es defcedere,ut te aliqua digna lau­
de & falutationeredpere.Sed quis ego fum,quialiquidtaleproferre ualeam, quod
excedit omnem ualorem,quibus telaudibusefteram uirgo,quia quem coeli capere
non poterant,tuo gremio cÓtuliftí.Regína es ccelorum,mater angelorum
horni
num,iubilus Prophetar5,& quicquid dici poteftttu excellis in eo, quod mater Dei
es
hominis.Qiiomodo agam,falte pro meo debito ? nam ut ce decet,impo (sibile
eft aggredi. Contendere cani en debeo,ut in me non fit def eAus ullus, quin oh per­
agam. Ad hæc Maria.Pater omnium codeftis,qui te creauit & cucfta,te inftruit quo^
modo me ut fiftj fui matre falutes. Nâ nihil gratius fieri poteft, cfü ut fiaqquod 'Deus
ordínáuit,ut fcilicet angelica faliitatione utaris,quando humanar,ad fàluundâ Chri
fti matrem,deficiunt laudes. Conforta tus eft itaqj fpiritus pêrfonædeuotfïq&dixit:
Aue Ma ria, gratia plena,Dominus tecumf Ad hæcMaria,quafi in lætiria fpiritus SC
claritate,fuprà modum arriiiqdeuotæperfonæ,dicens, mari A.Angelus^mihieam
ipfam (alutationê angeliceprotulit,& quanto ipfam audio magis angelice proferri,
tanto magis gaudio adimpleor.Dum enim mihi mémoriatantægratiæ,deuotepræ
féntaturùntcrno gaudio perfundor.Ad hæcc h Ris t.Dic quæfo Maria.quo modo
Aa 2
ad hod

?44

De Annunciations

àdhoeperuenire poffirmut angelíce 4 me faIuterís?M ARi À. Angelus fpíritus èft íft
teHe<ftualis,quantoigítur aliquis fpirítualísmagís.eft,etmínus carnálisjtanto ine,o
fpirítus eft intellecftualior3S¿ minus diftradus,fedcolledior et feruentíorjtantoq?
magís angelisauCogita igitutjUt dum me falutas,nunquam te fatí» me augelíformíterfalutaffe, et Temper iterando,contende interiori feruentía fpirítus, uelle mefa
lutarejetficgrateperges.AvT.Deuotus Chríftíanus,refiimpfitaltíorígradufalutationem,&uidirmaiori laeti tía inflammari Mariam,quæ eum amorofíorí intuitu
fpiciens,aiebat:Fili,ficperfeuera,ettenondeferamutmaterfouere&nutrire,utfi®
particeps hæreditatis filiorum Dei3& cohæredu filq met Chris T.Videtur Maria*
quod in bac falutatione,fit feftiuitatis hodiernçincipieda memoria.M A R i A.Id reifté
tibíindetunquia hæceftomnium feft¿uítatumearum,príncípium.CHRiST.Prímo
me mouet id,quod Lucas fecretarius tuus,de teferibit, quomodo tu fuifti turbata»
in fermone falutatíonís iftiustS?fi turbata,quomodo deleâaris?M A Ría. Angelus
hanc turbationem uidens ex timbre prouenire,dicébat:ne timeas Maria.Non efiíni
turbabar,tancg in re ingrata Ôidifplicentiîfedcelfitudo annünciationis terruit me*
Non timebam,quia angelus mihi loquebatur,quafi ex nouítate(nonením fuit noluummihihoc,nec^hæfitabam,Qbipfumangelumuirtutis
fortitudinis Dei,qui
" I mihi fuit famíliarís)fed turbata fui,tit oculus turbatur,quando lucidiffimusradius in
'ciditrnípfum.NíhilenímlucedeleíftabíIíus eftuifur,qui tamen ab excellentia tur=*
bat nimiæ lucis,adeô utlachrymetur. c h re s t. Domina cur cogitabas,qualis effet
tfta falutatioftibi enim non defuit omnis intdligentfa:atteftante angelo,qui dixit»
te plenam gratia, m a R i A.Non cogitabam,quafi non intelligens falutationem,ned
interrogatu angelum,ut mihi exponereufed quafi ftupida,cogitabam circa falutatione,qualis fcilicet illa effet,quat mihi ancillæ ÓC famuîç,de codo ¿ntímabatur.Ndnne fi humili feruo,propter (pern annunciarent, quomodo ipfe, in regem eleeftus e£
fet,ob rei magnitudinem ftupore fufhinderetur?& dimífsis offices fenfuum,anima
fein cogitationem c0ntrahcret,circaannunciationemeledionis}cogitans qualis il
lacflet? christ. Redé erat domina admirandum de fakitatione,& eius qualitate.Nam ea Dei fortitudo,de coelo annunciabat,uerbis angelicis,non humanis. EC
feenim vírginemínplenítudinegratiaf,cumqua Dominus,8¿ quæ çum fit Uíjgo»
í habeatbenedícftionem foecundítatís,ínter mulieresífuit nouum,quod Deus fecit
, fup er terra. Vf enim omnibus habí tantibiis in terra,Væ er at de terra:! ta Auedecoe^
lo.Omnes fílq írar,ó¿ uícíofi,ó¿ fiibdiu peccatis de terrât plenitudo gratiæ,de cedo*
Omnes fub poteftate tenebrarum,de terratDominus autem omnium tecum,de cœlo.Omnes uirgines(te domina exceptaJcaruerunrbenedi&ionefoecunditatis.Om-.
nes fub poteftate tenebrarumfte una dempta)iubmiifa funtino quod ceciderint ont
nes,fed quia cadere potuerunt.Non ab reigit mirandum &cogitandum.Sed,quíá
angelus dixit. Ne timeas María,inuenifti enim gratia apud Dominum,fcire uellem
O Maria,anneefflagitafti âDeo,ut in te hæc miranda fierent?m a r i AdPoftcp De»
us,qui ante fecula,me filrj fui matrem elegir,8¿ ea mihi fecundum fuam mifericordi
am,dignatus eft dare ornamenta,quæ decethabere matrem fapientiæ patrismo eft
paffus,uc mihi quicquamgratiæ et benedicftionisdeeífet.Deditítac^ mihi fapientíz
am,8í íntellígentíam,fuper omnes homines &angelos,quæ mater eftedebui íápíentí£,rationis,&uerbúCdgnoui igítur,Deum per fuam míferícordíam promífifie»
íe daturum femen,in quo omnes gentes benedícerencur.Inquo autem tempore,fe­
men illud iureiurando Abrahgfuifiet ¿pmíffum,míhí & omnibns fuit abfeonditum»
fimul & modus. Vidiafflidionem populi Dei,qui non potuit fíne ¿pmiffb femine»
benedidionem fempiternamconfequi. OrabamDominum,ut dignaretur mittere
illum quem miffurus erat,qui tamen cu in ípírítu mecum effet,fe premo defiderio,
optabam eum in carne uideri,ut tolleret ¿mudo peccata. Cogitabam etiam,Ocjjfe
lix eritpuerperà regis,cuius regni no erit finisiO nobilis,O Ç cafta,O ii hanc ui
: dere ualerem,O fi dii famulari,fi inferuirepoffem?& dum fie conteplarer ,0¿ in me
non effet nifi DomintiSjde cuius aduentu meditabar iannunciabir angelus,me in>
’
uenifte

,

Dialogus*
úeniflc hac gratiam,ut fcilicet ego uídere deb erem,íalutare Dei mei.Et addidifiEcce cocípíes,S¿ paries filia,
uocabis nomen eius lefum:S¿ hic erit magnus,ÔC filius
altífsímí uocabitur,quod Dominus Deus,dabit illi fedem Dauíd,patris eíus,g¿ reg
nabit in domo Iacob,in æ'tèrnum,ÔC regni eius non erit finis.c hr i s t.O Ç exube­
rante gratiam,felicifsima uirgo,inuenifti,ut tibi hoc daretur uidere ex tuo uírgínéd
titero,quodoptafti3utefles tu mater pueri,quæ folum optabas,te humillimam accii
lam fore eius matris.Hæc uèrba angeli, exponunt falutationem, de qua ftupebas.
Quando enim te uirginem3inter mulieres benedi&am,annuntiabat,œnondum ad
recelant,te uirginem in utero concepturam puerumtbene de qualitate falutationis
fuítcogítandum.Sedeamfoluít,dum dixit,te puerum conceptqrâ.Dic quæibdul
cífsima uirgOjCur dixit angelus,ea quæfequunturîhic erítmagnus,0¿ filius altífsímí
uocabitur- maria. Ego Mefíiampromíflúm,talem eflè credidi,&ínfpiritucon­
cepi, qualem Angelus hic mihi annunciabat,me concepturam, ipfum fimpliciter magnum, non fecundum aliquod particulare donum, fcilicet magnum, fecun­
dum íapíéntíam3ut fuit Salomon, qui habuit magnitudinem fapientiæ, interre­
ges Ifrael,necB magnum fecundum pulchritudinem, ut fuit Abfalon » aut forti tudinem jUt fuit bampfon, aut prophetiam, ut fuít Helias, & ita de fingulisîfed magnufimplicíter,omní magnitudine perfeólíonis S¿ gratiæ,ut fit ípfe magnitudo,om­
nium magnorum.Conceperam enim fpírítu,utfilíum nô nifi akiisimi,ut poflet fie
efle magnus.Concepi ígítur,authorem omnium & regem altífsímum,aluisímífíli
um,ut regnaret ínfede Dauíd,et domo lacob in gternum,cuiusregní non erít finís;
Nullaením fandior fedes quà m Dauíd,nullus populus fandior,cg duodecim tri­
bus Ifrael,quaè funt in domo lacob.Vnde regnum eius, fandiitas, & íuftítía,in eter«
num.Etquia hçcomnia cogitauerâ,quemadmodumSCprophetæ,illa deipfb prædixerantihincangelus,quimihílefum annunctabat,né ex nomine illo, quafi alium
quendam hominem communem intelligerem,cum pl ures homines hoc nom en h a
buiffent,addidit ita,quomodo lefus annGciatus,no eflèt quafi particularis ialuator
mbellis,utlofue,inconfilrjsutlefus8yrach,fedipfa falutatio,quæpèr me,in Meflia
fuitconcêpta.CHRi ST.Dicquæfouirginum beatifsima,quarereplicafli angel o,di
cendotquomódofíetíftud,quía uírumnon Cógnoícd^M a Ri A.Angelusmihí dixé
rat,quomodo filius altífsímíuocarí deberet,6c íedes patris eíus Dauíd ípfi darí ,ícilicet quóniodo alterius,quâm meus filius efle deberet,quæ ipfum in meo utero ge­
nerare deberem,hinc non concepi lege naturali,ufualiuè natura,alíteríd fieri poífe
quàm per uirum:Et cum illum non cognofcerém, Interrogabam, quomodo filium
alteri parerem,fine eius,cui ipfum parerem,conitimftione.Ad hoc angelus farisfaci
endo,refpondit;Spiritus fandus fuperueníetín te,&uírtusaltífsímí obumbrabit
tibúídeoqj quod nafeetur ex te fandum,uocabítur filius Dei.XH R i s t.O María
¿lluinatríx3expiana mihihæc altífsíma3díuiní præconis angelí, uerba. mari a.Dí*.
lucida íunt Chríftíane hæcuerba.Nam cum mihi dicere uellenquomodo filius al tif
fimi3quem concipere debili, lícetDauíd patereius nominaretur,non elfet nifi Dei
filius,& non hominis cuíufdamaltífsímí,díxít,modüm efle in conceptu meo3ab ar
te fpiritus3&uirtutis Dei. Si enim filius patris,eft filius,prop ter uírtutem formati/
uampatrís,quaecapíturínuteromulíerís:fícerítfilíusDeí,ubínullaalía uírtus inrilisformatiüacoextiti^præterDeiuirtutem.SicexfpiritufandOjnonnifi faucium,
et exuirtutealtífsímí Dei patris3non nifi Dei filius coticípítut.VndecG fandus fpirítuSjamor fit Ql nexusîtunc charítas,qu¿ eft fpirítus fandus,iuperuenies in me ope
rata eft,&in eíus operatíone,uírtus altífsímí eft mihi obumbrata,quafi fpirítus fan/
dus fit deferens,uírtutem feu uerbum Dei.Quando in me uerbum Dei,humanam
induit naturam,mihí obumbrauítiquia ín me abfconià uírtus Dei,lucem fuam car/
neo uelamíne texit.Obumbrauítígítürfemihíuirtusaltifsimí,cum fcilicet fe condi
dítín me,Dei filius.Vnde ficutuox,defertuerbum mentis ad auditum,^ auditoris
intellecftus,uírtutem uerbí recíbít,et ¿n fe coñcípít,uóx aütem fit coadiuuans quafí
déferehs,5¿non concipítur,fea mentaleuerbumaobumbrát hómlnís intelledium?
Áa 5
utfic

34«

De Annuncîationc

ut ficcóncipiatuntalí quadam fimil<tudine,uirtus Déífeuuérbiím,per fpiritümfuJ
peruenientem delatum,eft folum inmeincarnatum.c hri s T*O María gratiofifsf/
ma domina,fcribit Lucas,angelum adiecifle hæc uerba:Et ecce Elizabeth cognata
tua,SC ipfa concepit filium in fënedute fua,SC hie menfís eft fextus illi,quæ uocauw
fterilis;quia non erit impoffibile apud Deungomneuerbum*Rogo mater pijísima
cur ifta adiunxit^Non enim locutus eñ angelus,nifi neceflaria,maxime ad te,prude
tifsimamDeieledamfponfam.MARa A.Sciuitangelus,me nullofuo uerbo hæfita
re,quo ad id quod dixitffed folum circa modum^quo res fieri poteft,quæ prius fada
non erat* Vnde quia femen illud benedidum Abrahæ,qui eft pater feminis fadus,
quia credidit Deo in fjs qux fecundum naturam,feu ufum communem,fieri nequiuerunt,non potuit concípí,nífí in fideliffimathincut quantum in eo fuit,accelera tío
fieret conceptioni s,quam cito fieri optabat,furftmo ftudio hæc adiecit,ut circa mo>
dum me ipfam quietaretNam ínquírereapudDeíí?quomodo operetur,apud quiz
nihil eft impoisibilcjeft inconueniensjquia id quod uult,necefle eft effè,non obftâteufo,naturarcontrario.Adduxitexemplumincognata*SicinSara fuit fides con/
firmata,quando angelus eam inftruxit,Deo nihil effe difficile,Nam ipfe,qui eft pu
ra neceflicas,nonañríngíturadmLodum,utíicautfic agauex defedu enim eft, qui
modus requiritur.Hinc ubi poffîbile8Cimpoffibile,quæ funt de mudo, ubi regnat
modus,non habet locum,fed pura uoluntas,eft abfoluta neceffitasdbi de modo in
quirere,eft fuperuacuffVffdeficfublata eft ame omnis modi hæfitatio.Et ob hoc
cum iam in me nihil nififides firmiisima effet,confentiens refpondi: EcceancilU
Domini,fiat mihifecundumuerbum tuum.Optabam enim ego,quæ eram ancilla
Domiaf,utidfieret,quodmihiannunciatumfuit,ut fcilicet fierem mater Doming
quae eram ancilla.c h r e s t i A n v s.O admirabile commercium,creator generis hu
mani,de fua ancilla inter creaturas,nafci dignatus eft. mar i A.Natus ante fæcula
Dominus creator omnium ,denuô in me conceptus eft,8¿ exme nafci dignatus fi»
lías hominis,uthomo natus,denuo concipitur,ut&renaftaturfiliusDei.CHRiSK
O fplendor omnis lucis intelligentiæ,hæc clare explana, mari A.Poft hæc fuo loco
explanando,fi ardenter tnftabis.Sed cum fic integra fide optarem impleri uerbunt
angeli,eomomentoconcepiinutero filium Dei,Ô£ angelus expleto officio,à me
difceffit.CHRi STIAN v S.Recitat Lucas, quo modo tu exurgens, abijfti cum fcftina
.tionein montanaludeç,in duitatem Iuda,ô£ quomodo intrando domüZachariæ,
(alutafti EIïfabech.M a R i A.Elizabeth fuit cognata mea,quæ in utero ,maximu pro
phetarum internatosmulierum^geftabatVndecummihiangelus hoc nuncíaflet¿
uífus eft me ad ipfam mittere*Bt ut ego ab ipfo angelo intellexi ipfam cocepiffe,
pro meo gaudíonta æquum fuít,ut ipfà me fciret fœcundatum pro fuo, et quum
cffem iuuenis, pro meo officio,uifum eft ut citó grauidam, annoíam cognatam ui/
fitarem,et ei feruítía ítnpSderem.nec ftatim officium ancillae poftponerem propter
inaternitatem,fedadaugerem potiusperhumilitatem,per quam Deo placueram.
Et (le cumfeftinacione montana tranfiui,utfieri folet inter amicos,qui fe ftudentob
1 fequio mutuo afficere: et intrando domu Zachariæ,ea qua potui humilitate,et ani­
mi affedu,falutaui Elifabeth cognata,illi congratulata,quod iam in ætate ^pgreffæ,
tantae excellentiae admirandus côceptiis.c h r í s T.Praeco foannes,fixlicitate adau/
geret,et multa attulit bona,hæc mea uifitatio,grandçuæ matri. Nam ^ppheta,in ute­
ro fenilis parentis fenfit,in meo Dominum futim adueniilead fe,cuius ipfe futurus
erat præco,et puero paruo impleto fpirituiâncfto,et inlatebris uteri geftienre,pariterimpletaeftElifabethmatereiusxita ut ipfa peçuejiirej,confitendoquæme nar­
rante audire debuit.Exclamauit enim uoce magna,quafi impetu diuini fpiritus,ul­
tra aires ¿nflamata,etdixít.Vnde mihi hoc,ut mater Domini meí,ueníat ad rnecCo
fitebatur enim me matrem Domini futquam confeíftonem,nífí fpirítu fando reple
ta fuífiet,nequaqp ^mere poruiffetCum ipfa effet anus,et ego adoldcentula,et uir
gotquo modo me aliter fenfiffetpuerperam Domini fuiVcuius partus, ad feruidum
SfuDominime^mirabilipeipronifioaefuit côceptus,depatre Zacharia fene,et

Dialogus*

$47

ipfaprouedæætatis fterili ? Cognata adiecít:Ecce ením,ut uox fàlutationis tuap
fada eft in auribus meis,exultauit in gaudio infans in utero meo,ut iic non folum fi
lium3fedetfeplenam fando fpirítu oftenderet,quandoipfefilius exultauitih ucerOíethocipíáfenfit3quodfíerinequ¿uit,fíneadimpletíonefpirícusDominí*Sandír
ficatus eft loannes tunc inutero3prophetansfigno,faluatorem adefte,ut fic ipfead
hocin utero matris,propheta altiflîmi uocaretur,à cuius adúentu,fpírítum tâtæex*
ulcatíonís haberet Vnde continuo Elifabeth pariter fpirítu fando plena,me beqedidam inter mulieres exclamauít,quía fciuituirginem,et addidit hecuerba ultra ea
quæ angelus mihi dixiuBenedidus frudus uentris tui. Ipfa enim eodem fpiritudo
ifta fuit,frudum quem geftabam,efle illum benedidum frudum,quem olim Deus
promifit,& quem ego tandem côcepûc h r i s t,O fanda Elifabeth, uideo matrem
Dominiadteuenifle3utexultantepuero propheta in utero tuo,ipfeparsuetris tui*
prophetaret frudum benedidi uentris eius,ultra omnes benedidu*Et ficut uirgo af
fecuta fuit omnem benedidione,ultm omnes mulieres,quia fimul uirgo et mater?
ita et filius eiuSjinter omnes filios benedidus,uenit ad Ioannem,utfuurn præcone
éum conftitueretiuenit María ad Elifabeth,ut fe matrem benedidâ, benedidi furdus audiret*O(quantigaudij dies eftíñaESedO uirgo felicifsíma3ut Lucas fcribit,
addiditEliiàbeth hæc uerba?Et beata quæcredídíftí,quoniam omnia perficientur
tn te,quædidafunttibiàDomino*Dicquæ(bMaria,curifta dixcrftC’M ar i a. Ego
hihíladhocadmírandummyfteríumcÓtuIi 3nífífide.EtquiainmenuIla alia poteft
caufa,tantæ gratiæ,reperiri3redèmeexfidefolum 3totumhocDeidonum confecti
tarn,dixit Elifabeth JBc qua uia poteft creatura aliquid à Deo confequí,nifi fide^Ne
moením ex fe quiccf? poteft, et nihil eft quod Deus non poffit,quí folus ueraxÓ¿
fidelis eft in promíflis:quíaípfe eft ueritas*Hæc eft enim omnis iuftitia noftra,qui
éx nobis iuftificari non ualemus,fcilicet Deo credere,qui potens eft, omnia quæ eft
x(t perficere* Nihil enim uincit hue mundu,et omnes leges natura, nifi fides *Qhoi^odo poteft ille decipi, qui ueritati credit, cui nihil eft impoísíbde,nec difficile^
ÇHRiST.Decantafti canticiiniôMaria3quodquæfoexplanes 3ut ficlæte huius fefti tfii memoriam perficiamafi te in hoc etiam audiuero, mari A.Exclamatio Elifabeth3quæob fidem me beatam dixième íncítauít,ut decantare Magnificat anima
mea Dominum*Hoc enim decantaui,quod anima Deo plena,didauit Nam anima
mea,ex quadam exuberantia fpiritualislætitiæ,prorupit in canticum laudis tut illfl
magnífícar£,quí fe mihi cum fit maximus in filia dedit,
fpiritus meus,qui eft hita
feu motio animæ,exultauit3nonifiinDeo falutarímeo.Spirítusemeftuíta anímgi
quíiiituita abfoluta,quíDeus eft:0¿nonpoteftuitafpus,nífiinDeo exultare,q eft
iubilus èius,amor,uica ôidefideriiï*CH Risr* Die uirgo,eft ne aliud anima fpus£
M A R i A, Anima eft quæ animat & uiuifîcat corpus,cuius fût omnia opera uitæ,quæ
Uidenturincôrpore:fedipfaanimahabecinfe potentiam ,fe á corpore auocandí*
adDeiím conuertendí,ó¿ tunc in fpiritumtranfit.Vnde ficut ignis circa ígníbile
fe excedit,utípfum ígníat,S¿ ad hoc ut feorfum ad iphæram fuam fe moneat, fe unit
ín pyramidèmmagnæpotentiæîfic anima,animando corpus,fe corpori uíuíficandocommunicat3Ôü'neapartemultàmcorporeænaturæ efle uidetur? ut ¿gnisinlígno,multàmcraflænaturæ.Seddumfe feparatôc depurat, in fpírítum fortiífimunr
(urfum tendentê,qui eft fpiritus charitatís,ferefoluít. Et eft hic fpírítus,acutíes ípfa
rationis intelledus animæ*Quoniam autem anima,fecundum anímalítatc,íe ex­
pandit per organa,& fecundum rationem eft altior>& fecundum intelledu adhuc
purior,& cum nihil ametur nifi præcedêtefide:eft amor ípfa acutíes intelledus feu
fidei,quæeftinteIIed:a*CHRis T*Profequere uirgo prudentiflíma cantícu.Curita
exultauítfpiritus tuus3ínDeofalutarítuo?M a iu A*Quía refpexíthumílítate ancift
læfuæ,undemaximèmeusexultauitipiritus,quia Dominus refpexít humilitatem
anctlIæfuæ.AncilIaenim3quæfenofcitancillarti,humilis eft? quia non fe nifi id efle
cognofcit,quod eft.Hec operaturomnia,quæ ancillæ funt.Omnia autem quæancillæ furitjUt ancillæ3foïum hue tendSt^ut Domino placeanuQuod fi Dominus re/
‘
Aa

9 <8

De Annunciatione

fpícít,acceptandohumilítatemancillgfii2e:nonpoteftancíllanífi maxime ín fpirituj
exultare.lllaenim,id habet qaod petit ch Ri s T* Video, Deo nihil acceptius^
humilitatem,& hocdepræhendo,ex tua do¿lrína.Qnía fi in te no refpexit ad innu­
meras uirtutes tuas,quæ es gratia plena,fed ad humilitatem,^ mater meruifti fieri3
cum effes uirgo,propter humilitatem:tunc omni Chríftíano3uídeo humilitatemef
fe neceiïariam.M A Rï a.Noh immeritô.Nam ut Dominum,quatenus Dominus eft
decet altitudo 8¿ fublimítasu'ta feruum,quatenus feruus eft,decet humilitas,&om/
nis creatura ferüa>& fiffusDeusDomínus.CHju s r.Doceigítur me illam, glorio fe
luírgo. maRi A/Vía eft,uttenofcas.Nemo ením poteft effe nifi humílís5qui advertir,
‘fe nihil quanttun ex fe,effe,haec omnía quæ habet,non efte fua,fed eius, qui ad be
neplacítum reuocatíonís conceflít,& ad finem ut ei feruíatur.Cogíta igitur, quanta
maiora bona Domini tui poílidestquod tanto maiorem reddere teneris villicatio/
nis tuçrationem^Et fac fçpédifcufsionem,quomodo his donis fis ufus, quomodo
uitæ dono,fenilium^ intelledhrs,quo modo dono omnium rerum, quo modo fe/
milia,uxoris,pueris,quomodo officio.Etfi hoc unum habes, quod nunquam tibi ui
deaturutparuitatêtuâ quantum exte eft fuffí cíen ter recol ueris,6¿ omnibus tibi ad
gloriam conceffis,te non effe ufum ficuti debuift i:Et fi te per te inutilem feruum re­
putas,tunc tua humilitas,qua ancillaris Deo grata efttquia hunc Deus refpicit,qui
îe nihil reputando,ad ipfum confugi t.c h ri 5 i\DicMaria,quæ funt figna humilita
tis.M a ria. Omnia equo animo ferre.Qui enim iniurias patienter fert,(è non repu­
tat aliquid eftescuí quæuis iniuria inferri poffit,quafi fit infra id omne,cui iniuria in/
ferri queatjfed infirmitatem ita fert ut ianitatem,& paupertatem ficut divitias,^ ui
lia officia ita lætè peragit,ficut non uilia.Quapropter exercitatio eft conueniens,ut
difcas iniurias patienterferre/fcuilibus offïcqsfçpè te exerceas.Etfingularíus expe
rimentumefthumilitatis,quodquisamat,fehumiliari& contemni tibi enim cenat
fi dio humilitatis,quæ (çpeproueritate,fein hac uirtute offerte hr i st.Quomo­
do fit anima ancilla Deic’MA R i A.Poft humilitate fequitur feruitifr, cum devotione*
Nam deuotio eft beneuola promptitude,qua mens afficitur in Dei fçruitiotturic fe
Deo devovet,omnes uirtutes luas & uires,ordinatadDeicultum.Etquâdo feníualítás obtemperat,fine ulla reludatione,ipfi rationijtuncuincit ancilla,Deo auxi
Iiante,maximecum quadam dulcedine ipirituali,et ardore defiderrj,per omnia fenfibilia ínconfolabiliiagítením amor Dei in anima,liquefadionem duri cordis,fruiti
onem,fiue deledationem,languorem 3¿feruorem,á gradus fimiles funt infpiritiu
Sed ancillaris eft illa propriécÇ anima in (eruiendo habet,ut meliori & magis grato
modOíDominoíeruiatettantuseftferuorjUtcontínue ftudeat melius feruirejqui
nunefj fe iudicat,quicqj pro debito fuffîcienter feciffê.c H R i s T.Pergeuirgo glorío*
fa,cur dixíftííecce ením ex hoc beatam me dicet omnes generationes^M A R i AQtsia
• Deus refpexit humilitatem ancillæ fuæ,quia fecit mihi magna,qui potens eft,ut fe­
cundum potentiamfuam,qusEfolaeñabfolut¿potetía,cuíníhílrefiftere poteffime
faceret ©tsroK^.Omnes generationes me beatam dicent,& non folum Elizabeth
cognataffunt omnes generationes,cum ego fim mater,filtj hominis SiDei.Et pro/
pterea elegit me uirginem,ut ipfe non fitalicuiustfed uniuerfaliter filius hominis,fi
cut uirgo indeterminata ad uirum,potens eft uniuerfaliter à uiro concipere. Ita par­
tus uirginis,eft filius hominis,non huius,aut huius,ut fe nominat meus filiustut fit
fie minus,alius aut diuerfus,ab omni partu alio quocunq^Non enim ha bet lefus adium patrem quàm tutquia pater eius eft Deus,qui eft pater omníum.Et ¿ta eft leius
frater omnium,fed ipfeeft‘primogenitus patris,ÔC tanto verior,quanto ipfe non ha
bet alium patrem,fecundum quemcuncp modum paternitatis, quemadmodum &C
nos.Sic Adam,non habuitalium patrem,Ç Deum creatorem,fed terrenus fuit-Vn
de non fuit hic filius hominis: quia Adam,id eft terrenus uocatur. Igitur ex terra,
quia terrenus,et hinc AdamJefusuerô,cum fit filius hominis,non potuerit talis
effe nifi Adam facftus fuiflet homotconftat, Adam creatum ex terra hominem, ut lefus ex uirgine,filia Ada?,crearctqr homo, Sicut igitur Adam propter Chriftum,ita
no$,

Dialogus;

$49

'hos omnes^qutex Adam fumus.Tantdautem excellentior Chriftus, quâm Adam:
quanto initium Adæex terra humilius,cui'i n ordine, ínfufus fuit fpiritus uitæ,ut fie­
ret homo.Sedlefus nonfic,feduirtus altiffimifuit,quæ affumpfitnaturam humani
tatis in uirgine.Ita Adam eftde terra,Chriftus de coelo,utorigo utrtufqj padit.Chri
ftusigitur,eftcomplementumomnisgenerationisexAdam,etfinis.Hinc beata me
dicent Omnes generationes. Adhuc autem dico tibi,quod filius meus,eft pater bene
didionis omnis.Nam ipfe efficit omnes filiosDei.Omnes igitur filq Dei, in ipfo co
i equuntur benedidionem.Quare ipfe eft omnium regenerator,& ita pater regene/
rationis.Adhucipfecft fides omniumtquia ipfe eft filius Abrahæ,in quo omnes fi/
deles fuerunt,& omnes fideles uti Abraham,in femine eius,quod eft Chriftus lefus
benedidionem confequuntur. Vnde ipfe difcipulos,& eos qui faciunt uoluntateni
patris,dicit matrem & fratres. Ipfe igitur eftfilius,nos eius mater fratres.c h ri s t.
Tu regina mifericordiae,efto nobis uera mater,&benedidus filius tuus,ut creatio
ne,ficetiam omnidiredione,fitnobismifericors pater .a vthor .Hoc dido,difpa
ruit regina mifericordiae,&recedens,repleuitdeuotum famulum íuumáomní fpe,fi
de,et charitatci
Dialogi de Annunciation^
finis;

EXCITATION VM
cx Sermonibus Rcucrcndifs. Patris
Nicolai de Cufa Cardinalis , Li*
ber Primus,
EX SERMONE, TV Q.VÏS ES.
V quis esc’ Refponditeislefus:principiumqui& loquor lio/
biSjIoannis.B.Propofitumeft pro exercitatione intelledus de
principio,Dei dono quædam tangere.Eft autem principium ifi
GræcOjfœminini genens,& in hoc loco áccufatiüí cafus. Hinc Príwipíw^
Auguftinus exponit,principium qui ftUoquortiobisme credi
te,ur non perdamini in peccatis ueftris.Pritaum igitur inueftigemus,fieft principium. Platofprout Proclus,in commenta/
rqs Parmenidisfcribit)afferuit, hunc mundum exfenioricau-Pkitó
fa in effe prodtjfle.Nam partibile,non poteft per fe fubfiftere,quod ením per fe fub
fiftit,hoc eft quod effe poteft. Partibile autem, cum poffit partiri, poteft non elle.
Vnde cum quantum eft de fe poffit partiri, QC non effe: patet, quod non eft perfe
fubfíftens.fiueáv^vzróffrtfc// *
Item uifibile agens,a git per uirtutem muifibilemmt
ignis per calorem,& nix per frigiditatem.Etita generaliter agens,feu generans, eft
inuifibile.Sed in per fe fubfiftente,idem eft agens & adum, generans & genitum*
Non eft ergo uifibile. Item fi diuifibile effet per fe fubfiftens, fimul exifteret, Qd
non exifteret: ficut fi calidum perfehoc effet, quod eft,tunc fe calefaceret,& ita ef­
fet calídum,S¿ non calidum.Quomodo ením fe calefaceret, fi non effet calídum?0¿
quomodo effet adu calidum, quando fe calefaceret t Sic
per fe motum,effe ne/
quit Sicut igitur omnis motus,eft à caufa immobili : fic omne partíbile,á caula ímpartíbíli. Corporalis autem ¿fte uifibilis mundus,utique partibilis eft naturæ,cùm
corpus fit diuifibile.Eft igitur afeniori impartibili caufa.Hoc exprimitSaluator no
fter,quando dicebatîQuis ueftrumcogitans.poreftadticere ad ftaturam fuam cu<
...........................
Aa s
bittó

iso

Excitationum

i bitum dnum<LucsM2 .Qui ením eft â caufa,ille non poteft adúcete, ut efle fuum fir

I maiusffedille dat incrementa,qui dedit 0¿ effe,fcilïcet Deus-Sic Paulus ait.i. Connu

I.Necp qui plantateft aliquid,autqui rigarfedqui incrementum dat Deus.Patetex
hi s, quod foluminfinitumet £ternum,eft wfoTrostfayfiue perfe fubfîftenstcum illud
folum fit impartibiîe, ÔC cui nihil adtjci poteft. Omni autem fíníto,addi uel fubtra/
hi pofle3non repugnat,Non eft igitur finitum ¿v0v^¿sc$2p»fíue per fe fubfiftens,fed á
caufa feniore.Quod autem non fit nífí una omnium caufa,feu unum principíumsdi
co fecundum dodrínam Chrífti patere,quí ait,unum eflè neceffárium.PluraIítas,quá
Prodwx. A alteritas eft turbatíua,non necefíaria* Proclus ubi fupra hoc tali oftenditratione»
Sí ením eífentplura principía,uticp íneo uno fimílía effent,quía principia* Vno ígit
partidparentíparticípatumutiq^priuseftparticipantíbus.Non igitur plura efleac
príncipía,fed unum antemultítudínem. Etiam fí di ceres,plura principia fine partidpatíoneunius,fermo ille feipfiim ínterímeret.Namilla plura,effet uticp fimílía ineo,
quia non participarent unoîôf etiam in eo diflímilía,qúia non participarent uno.Si?
milia ením funt,qug uno partícípanLDiíTímilía igítur,quseunononparticípant.Pa
let igitur,non eifepoffîbile,quod plura fíntprincipíaJÉadem ratione paterno plura
efleentía ab uno deferta.Quando ením non participarent unojoret fí muí 0¿ fond*
fecudSíde fimílía&díffimífia.EthxceftZenonisfubtilís hÿpothefïs,qui aiebaà
Sí plura (tint entia,fimíle eft dífsímile* Qua hypothefim, Proclus ut prçmifî,expia?
nat.VndefubtílíterconfíderantGnoneftnífí unum neceflarium ,quo deferto ratio
iwenicb. concludit,nihil efle pofleCum igitur ad neceflitatem efléndi refpícímus, Parmenk
dem uerum dixifle uidemus.fcilicettno effe nifi unum,quemadmodum &C Chriftus^
unum dixit neceflarium Jn multis igitur,non uidetur nifi turbatio et deformis ihfinitas,feu interminatio,nífí unum in multítudineuídeatur. Arbitror ante Chriftw,ip
fum unum nominaffe neceflarium,quia omnia necefsitantur ,feu uniuntur, leu ccm«
ftringuntur uno,utfint.Etdum funt,ne defluant innihil.Quædam autem utfím,uni
uncunQuædam uerô magis uniuntur,ut fint uíuant. AdhuCftridíus uniutur quæ?
dam,ut finí,uíuant,Sf íntellígant-Experímurením, animam magis unitam quá corpusínam ipfaínuítamfuam unit fuum corpusab fefa(ftum,ettenetipfum nedeflo
at Videmus etiam,ab unione uirtutem generari, nám quanto unio eft ftríciíor/a®?
to uirtusfortíonVnde quanto effentia eft magis unita,tanto maíórís uírtutís Jdeom
finita 6¿fímplícíter maxima unio,quæ eftunitas, eft infiniti uigoris.Ec ideo tee
unitas,quaeunum abfolutu nominatur,nifi a deflet pofíibílítatí eftendi,non effet pof
«ibilitas»fiue materia effendi* Vnde ens in potentia,non eft ensnamen ut in pote®tía uidetur,non uidetur abfqj participatione unitatis,cumnonfitnihiI.EftautemMfail,aut penitus defluxum,autnequaquam ut efle poffit,neceffïtatumfiueconftridn.
Etita ante ens in potential adtjciens;uidetur unum,fine quo neutrum efle poteft»
HocunSneceffariu uocatur Deus,ut dicebatur IfraelitAudi IfraeI,Deus tuus un»
eft,0¿ eft pater lefu,ut ipfe ait ad Iudços:pater meus quem uos Deum dicitis .De quo
AduunM‘Ille eft ipfa unitas, quae & ante unum,per fe fcilicet unum; licet melius fit
omni nominabilí,8¿
infra dicetur Etnon poflumus negar e,quin feia
telligatîcumrneliusfitfeintelIigere.Etideôrationemfuijfeu definitione, feuzé^
defe generat,quç definitio eft ratio,in qua fe unu neceflariu intelligit,6c omnia qug
unitatecôftringunt,&fieripoflunt.Et Aóy¡¡§eft fubftatialeuerbii,feu ratio definid
patriSjfe definientis,in fe omne definibile cdpIicans.Cu nihil fine ratione unius ne?
ceflarrj, definiri poflit.Sicigitur Chriftus aiebat:patre in feuita habere,ita deditetfi
fio,in fe uitâhabere Habereaut,in diuinis eft effe-Etigiturfilius uita uiuificans,ficut
pater, eiufdefcilicer natur», & eflènti&.Et ne hæfites,filiu eflè principium,aduertr3
principium eflè æternu» cum fit principiu,& quod omnia quaeuidetur inæternitate»
funt ceternítas.Tue uides,quod non poteft efle principio in aeternitate fine principiatoín»ternítate»Vídereautempríncípíat0inaeternítate,eftuidere ipfum in prind
pío. VndeprincipiatS,eftprincipiumprincipiatum.Etfcias,quod aeternitas noneft
côfiderâda,quafi qtiædâ extenfa duratiotfed uti tota fimúl eflèntia5qu£ principis»
..................
Quando

Liber

1,

551

Quando igitur æternitas confideratur principium,non eft aliud dicereprincipíuni
princípíati,cp aeternitasæternijieugternitàs principiati.Neqj aliud effe poteft gternitas,quâmæternum.Non enim poteft æternitas prior effe duratione æterno. Aeternam enim,æternitaticoxternum.Sic & príncipiatum, coaeternum principio* Si
ením principium eft principiad principium,^ hoc eft idem, ac fi diceretur,æterni/
tas eft æterniæternitas:patet clare, príncipiatum æternum.Vides igitur principíuni
fine príncipío,6¿ principium depríncipío.Cum aútem uídeas principium,tàm fine
príncípío,quám de principio in gternicatejuides etiá illius principi] quod uides finé
principio, fi¿ príncipíj de príncipio,utriufcp principi]' príncipiatum,principi» fcilicet,principié de principio,^ utríufcp principia tu : una effe aeternitatis fubftantiâ,id
tftunam effe aeternitatis effèntiam,quam forte Plato uocat unum.Nec uidetur hoc
incredibile. Nam uídemus in natura temporali,principium finepríncípío,fcilícet
paternitatemetpríncipiatum príncípíumfilíatíonís,et príncipiatum utriufcp,fcíl¿cet nexum amorís á principio utriufq? procedentem.Et quod fícut principium ge*
nerationís fine príncipío,eft temporalejfíc et principium de príncipio,eft tempora
lis principium amoris nexus,ab utroqj procedensxprima enim amicitia,ièu primus
naturalísamorísnexus,eftpatrísetfdi].Sicutigíturíftain tempore uídemus:ica et
uertffïmè in æternitate efle,non immerito credimus,quum tempus fe habeat ad gter
nitatem,ficut imago ad exemplar,et ea quæ in tem pore,fimiliter fe habet ad ea,quac
in æternitatc.Exhis patet,uerbum quodloquebatur ludæis ut in themate,eflè prin­
cipium de principio,etnonrecepiflenomen principi] à mundo creatoffedantequS
mundus fieretjin aeternitate ídípfum fuiffêptincipium,et poft mundi conftitutíone
ín tempore locatum fuiffè.
Diceresuutbat audiente,quando dicis,príncíptj effe
principium.HocenimnullusPhilofophoru admittit, ne procedatur fie ín ínfiníttF¿
er fublata fit omnis ueritatisinquifitio,quando ad primum principium pertingi no
poffetDicononeffeinconueniens principi] effeprincipium in aeternitate. Nam 0
cut albedo,eft albi albedoificfi album effet albedo,non uariaretur neritas,fi dicereÊ
albedo albedinis albedo.In aeternitate autem fic eft,quod «ternum eft æternitas ,et
príncipiatum príncípíum.Ideo non plus inconuenienter dicitur principium princi
pi]',quam principium príncípíatí.Neqj tranfire in infinitum hdcimpediuqutim hoc
fit in infinito adu. Aeternitas enim,quæ eft tota fimul,nó eft nifi infinitas a<ftu.SedL
ubi contradum,non eft idem cum abfoluto: ibi uerum eft,Sí id quod Philofophí di
eunt,(cilicet,quod termini non fit terminus,ut humanitatis non i it humanitas :quia
nunéjj deueniretur ad principium,quum infinitum nequeat pertranfiri. Hanc trini/
tatem(quâ Chriftiani credum)utíc# ut Platonici fateant oportet,qui plures ponunt Plat-Mis*
ttinitateSjCtideo ante omnes unamæternanuficutante omne temporale æ ternum,
utante hominem temporale æternum.Dicunt autem et Peripatetici ídem depríma Peribit ieU
caufa,quam tricaufalem fatenttir.SicIiidai,Deoæterno tribunut unum, intellecftu
étfpír¿tum5et8arraceni,firnílíterxternoDeotríbuantunum,íntelledum et anima s*rroii&
ut patet ex libris eorum.De quibus alias didum eft.
Adhuc forte de thematis intellecftuhæfitas,quomodo uerbum eft principium Dico effe(ut audtfti) effenttale
per fefubfiftens principium deprincipio.Etfua æternitas, quæ eft et eíus effentia,
eftÀo^oifeuratioæterna æternitatis,et omnium quæ in æternirate complicantur.
Neq? eft quicqj pofllbibîle fierficuius no fit æterna eftendi ratio.Omnia quæ per fe
lion fubfîftuntjCum non finefurjpfius caufa,nec^ à cafuctfortuna,quænon funt ni­
fi caufie per accidens,et non per fç,et eflentiales:oportct quod à caufa fint ,quæ eft
per fe fubfiftens eftendi rerum ratio,ficuti abfolututn unfiexemplar,quod eft per (è
ratio æterna,eft câ oís fimilitudinis.Sicutenim ro circuli,eftgterna,et periêfubfiftcs
atq^abfoliitatqueadmodiSnon eft contrahibiliSjaurfenfibiliterdefîgnabilis.Sed ois
circulus non poteft fine illa nec efle,nec íntelligí,et eft intelledluale æterna exSplar,
omníucírculorff qualítercunqsfenfibílífi:ítauníuerfalíter,omne quod eftepoteft»
tn ipfa effendi omnifi ratione,eft gternaliter,ut in ueritate exemplari, eft id,qcfeft
per ipfam fut effendi rationem; Vade fi adyertísdisec uerba Euangelii, ubi ait lefiis:
. .....................
principium

Excitationuni
principium qui loquor uobís/unt ipfà lux intelIígentíxXoquítur enim uerbim
caro fáftum, hoc fcilicet uerbum, quod & Deus,quiprincípíS loquitur fenfibilíteu
. &r non eft difficile hoc capere,ícílícet,quód gterna eflendi ratio,tn tjs quæ per ipfum
ffunt fenfíbilíterjoqúatur fenfibiliterXoqui eft reuelare feu manifeftare.Omne igi­
tur fubfiftens,quijm fit ab eo,èft quod per féfubfiftít,quod€ft ratio fubftâdæ eius»
& locutio eft fuijpfius reuelatiOjfiue manifeftatio.Sicut quum omnecalefadum^ fit
tale origi naliter ab eo,quod per fe calidum,fcilicet igne:tunc ignis in omnibus cale
facftis loquitur,feufeipfum reuelat,licet uarie/ecundum calefacftorum uarietatems
propinquiusin pura flamma qg fumofa,8¿ purius in Carbone ignito,^ calidis cineribus.Sí'c ÁÓyesjn omnibus intellectualibus loquitur,íé reuelans puríusín Seraphícís fpiritibus,quâm angelicis,et puri us in angelis, quâm hominibus, et puríusín ho
minibus,quorum conuerfatio eft in coelis,quam quorum in terra.Sedin Chn'fto, fii
prâ omnem gradum,in quo Kayas nô loquebatur ut in al io,fed utin puritateprincv
pfj. Sieur fi ignis non in alio calefa(fto,fereuelaret;fedin purifsimaflamma,quæin
tpfb igne,indiflolubili unione fubfifteret. Diceres,cu ftatim Chríftus de patrefuo
loquatur,ut habet Euangeliumtmira eft,quomodo fe dicat principium,qui fatetur
fe uIium.Dico,quod no effet propria íocucío,fi íe príncípíatum diceret. Ñam cum
p ríncipíum,nih il fit princípiatítin natura diuina.ubi pater omnia dat filio, paterno
eft aliud à filio.Et filius non poteft proprie dici principiatum, cum principiatum fît
aliud âprincipio.Sedficutpatereftprincipiumjita dat filio efle principia Eft igitur
príncípiumdepríncípio,ficutIumendelumine,S¿DeusdeDeo. Adhuc forre cogí
tas,an ^GuTrósá^coniictiist uerbo,6£uidetur quód ficSequitur enim ín Euágelío:
Tune fetetis quia ego fiim.Solum autem quod perfefubfiftenseft,ueraciterdtoere
poteft,ego fum. Dico,quód humanae locutiones,non funt præcifæ in diuims/ed ficutChriftus de diuinis humaniter locutus eft,quoniamno nifi humaniter capi po£
ftint per hominesdta oportetnos prçfupponere has Euangelicas locutiones,humai
nomodo omnibusprædofiores,natnuerbaDei,deft loquitur. Principium enim,
cum non fit ab alio,perfe fubfiftere dicimusxcS nihil effe concipere ualeamus, fi ip­
fum non conciperemus efle.Primum enim quod fe offert conceptui,eft ens,deinde
ens talè.Et licet principium entis,nihil entium fiqcumprincipiu nihil fit principiari:
tamennifi concipiamusprincipiumeff e,nullum de ipfo formarepoflumus conce/
ptum.Plato uero,qui uidit unum ens,unam eflendi potetiam,unum coelum, unam
terram,quafi unum in his omnibus paflum,& contradum,^ akeratSuidens : feparans æ tolles omnia ab uno,uidit unum in fe & abfolutum.Etutfic uidetur: nec eft
ens,nec non ens,nec eft,nec fubfiftiqnec eft fubfiftes,necper fe fubfiftes,nec princi
pium,imo nec tinum,imo neceffetapta locutio,unum eft unum:c<5 copula ili a,Eft,
non pofsit uní conuenire.Nec fine copu!a,dicendo fic,unum unum,effet apta loca
tioîcum omnis locutio,quæ fine alteri rate aut duali tate non eft,pferibilis,non coûte
niatuni.Vnde fi attedis,ttinc principium omnium nominabiliumfcum nihilpofsit
principíatorum effe)eft ínnomínabile.Et ideo etiam non nominari principium,(ed
cfleprinciptj (nnominabilis,innominabile principium, omne qualitercunqj innominabileantecedens*Sicutmeliustuuides,contradi(ftoria negari ab ipfo,utneqj
, íiqneqf no¡fit,ne$ fit & non fîunecp fit uel non fitffed omnes iftæ locutiones,ipfum
non attingat,qui ottinia dicibilia anteceditEtiicet hoc fie fit,6¿ per fe fubfiftere ipii
non conueniatjCum per fe fubfiftere,fine dualíta te diuifione,non intelligatur, ÔC
unum fit ante omnem afteritatemttamen nulli ueriûs conuenitperfe fubfiftere,
quâm ei quod eft omnium fubfiftentium caufa,cum nullum caufarorum,eius refpe
¿tuper fefubfiftat,aut fit,quícquíd fitCui enim omnia uocabula aliquid fignifican
tia,ueriûs conueníre poííentfquám ei,a quo omnia habent,et quód fine,quodno
minen turî'Quæ ueríor fubftantiaÿquàm illa,quæ omní fubftantiædat effe fubftan/,
tíale: licet melior omnifubftântia nominabili? Vidit PIato,qUomodo per (e enSj
ante omnia entia alia & alia exiíiít,íta per fe homo,& animal,&ita decæteris#
Nonne hæ c omni^quæ p er fe fubfiftere uidir»non in alio « fed in fe uidit notionali*

5H
tétfficettem esquíe iiife uidit no tionalí tesqua fi in principió noíiohaiínm feu entíum rationis, quæ funt fímilítudsnes realium entium : uidit fuprà fe efte eflèntialitcr,ín conditore entium, fiait ín fe notíonalúer,ín côditore nodo num. Vade hie in
fe uníuerfalís intelledus,qui eft aut conditor aut afsímílator,conditor eft eftentiâs,
afsímílator íntellígens.Conditor in fe omnia uídeqhoc eft fe omnium uídet conditiuum,fiueformatiuu exemplar. Vnde eíus intelligere,eft creare. Aísímílator íntel/
Íedus^quí eft conditoris fimílítudo,in fe omnia uídetthoc eft, omnium uídet notió
nale,fiuefíguratiuum exemplar,3¿ eíus intenígere,eftaísimílare,Vndefícut condi­
tor íntelledus,eft forma formarum,fiue fpecies fpecíerum,fiue locus formabilium
fpecierumtfic intelledus nofterffigura figurarum,fiue afsimilatio afsímilabílíG, fea
locus figurabilíu.m fpecierum,feuafsimiTationG Adhuc ut circa hæc exerciteris, at/»
tentèconfidera,Chriftum díxífle: AnteÇ Abrahâ fieret,ego fumJBtalibnante mun>
di conftitutionem,& anteÇ mudus fieret,ante omnia.Nam per fe, eft ante omné
fieri,quo modo enim per fe fubfiftere uídet,poft pofsíbíle fieriíquís deduxi flet pof
fibílefíerí ín efíRnónne qui adu eftíRede igitur ante omne pofsíbíle fieri, uidetur
per fe adu fubfiftens.Sed quomodo poteft uideri,ante omnepoffibilefierftnonne
futurum,femp erante fuit futurumtfgítur pofle fieri,femper eft præfens,per fe fubfíl
ftentí.Vndecum id quod fit,fît temporalejtunc pofléfíeií temporaliter j eft phefèns
per fefubfiftentí æternaliter.Id aute quod uidetur aeternaliter,apud per fe fubfiftes,
eftutícp æternumîante autem aeternum nihil eft.Eft igitur fimilicer per fe fubfiftens*
Quod igiturfitin tempore,eft per fe in æternitate fubfiftes. Sicut cum dicimus, noé
aliquid faduros:utiq; hoc aliquid>antecj? fiat alijs uifibile,in nobis eft,& in nobis ui
demus,& id fit in temporauifibiliter,quodeftin uerbo feu conceptu mentis menta
liter,& in alrjs omnibus ¿miífíbílíter.Palam omnia efte ab æterno,ín çterno funtotti
nía,ipfum æternum per fe fubfiftens,» quo funt quçcuncp fada funt.Omnia tempo
ralia,fiintabintêporaliçterno:fîc omnia nominabilia,ab innominabili, ôfiia deorrt
nibus. Ante omnia fecula,æternumîante ante,non eft anteiabfolutum ante,æternitas efhantecjj miïdus fieret,uidetur ante,& per nibil ante ante.Inmfo igitur ante,artrecj mundus fíeretjuídetur mundus non fadus,ideô per fe fubfiftens. Mundus igiî
qui uidetur anteó? fieret,eft ipfum ante per fe fubfiftens, S¿ ipfum ante,eft mundus
per fe fubfiftens. vnde mundus perfefubfiftens,eft ipfum ante,antecg mundüs fié/
ret. Ab ante igitur,fcilicet per fe fubfîftenti,fada flint omnia quç fada funt. Sicut fil
dicit, anteefj domus fí er e t:d o mus utiq? quæ fieri debuit,iâ eft nominata ante,qu5dei
dicitur antecj? domus fieret.Omne igitur quod fadum eft,fieri potuit,8d ante nomi­
natum eft.Fuit igitur ante in uerbo cj? fíeret,utí íbi,fiatlux,S¿ fada eft lux. Lux quae
fiebar,îâantec[?ficret5cratin uerbojquia nomen eius lux erat. Nec aliud nomen lux
fada habuit,quàm habuit anteq? fierettfed antecjj fada eft lux,quia erat lux,quæ fié
ri debuit,erat per fe fubfiftens. Ante igitur omnefadum,eftipfum pçr fe fubfiftens;
ficut ante temporalia,æternum.Proclus autem dicit,primo hoc nomen (wSwrascciop)
conuenire tantum ut caufæ per fe fubfiftentium,ut hominis per fe fubfiftentis, quia
ceternusítamen dicit ipfum unum,regem fcilicet omnium,filie Deum deorum.Spe
cies cnim,6¿alia quæ ponit æterna,SCideó per fe fubfiftere; in primo,ut in caufa
íontecomplicarí,0¿explícata in aeternitate aflerit, uti in mundo fenfibili, tempora­
liter et fènfibiliter,ita in æternali,aeternaliter íntelledualítenEt ficut negat unum»
quod aflerit omnia utomnia caufa,non fubfiftereper fe,fed efte melius,ante otn/
neperfe fubfiftens:fic etiam de omnibus. Nam fic ait unum no efte,fed efle ante om
nia quæfunt:& non efle in loco uel tempere,fed ante omnia localia
temporalia*
íta de omnibus,quoniam ante omnê affirmationem et negationem JBt tn hoc rede
diciuquia ante ÔC melius oibus de quib.fieripdflunt,locuciones affirmatiuç uel ne/
gatiuæ.Sed quod plura pofsínt efte ipfi coæterna,tribus fuis hypoftafibus exceptis,
nô benedíxítícií idem fíteternñ çternitas,qu£ plurificari nequit, ficut nec urtum^
ideó uti unG ¿mpartícipabíle,ne fit minus unum ex multi plicabile. Vnde circa gter/
nitatem, quam quídam duratíoncm fuccefsíuam3Ií€ct infinitam putarunt,uídentuí
..............
plutei

V4

Excitationuin

plures errafie.Sed qui principium confiderat,seternítatem,& ín ipfe ut principio S£
caufa elfe omnia ipfum unum príncípíumdlleuídet ubi ueritas,QC quícquid Parme­
nides concludit uía rationis5fcílícet,omnia de ípíq negando,8¿ quod non plus und
oppofitoriimquámalcerum,uelambodeeoaftirmandai8¿ quod non funt mulca
feu plura per fe fubfiftentia.Nam aut non participarentuno,á time in hoc eilem fimilia^et icerum ideo non finiilía,quia uño nô participarent îaiït fi participarent uno,
cune per fenonfubfifterent,fed per unum,quo participarent» Non erunt igit plura
per fe fubfiftentia.Quare plura,quæ fada à per fe fubfiftentí id funt,quod funuPartiapâcergo Uno,cum plura fine uno quo participet,elfe nequeant,fequeretur enim
concradidoria fimul efie üera,utpraémíftítur.Díxí autem fuperiùs^perie fubfiftenti
nullum nomen conueníre,quoniam innomínabile,índícibíle,& ineffabile eft.Etfâ
ei unum propriènon conueñi tinos tamen(quoñíam non po fiunt eíle muí ta per fe
fubfíftentía)facímus deeocoñcéptum,utdeünOjÓ¿unumeftquó ipfum nominamus,fecundum conceptum noftrum,6¿ dicimus, unam efie uniuerfi cauiàm,in fe
omnium rerum ipecies complicantem, fuperomneni contradi ¿lionera,politione,
o ppofittonem,affirmationemQCnegationem exaltatam:quoníamilla indicíbile
non atcíngunt,fedinter effabilíajUerum à falfodíuidunnSermo autem circa unum
**** non elhquía indeterminabile. Quare Plato, fimul mentiri dicebat,affirmationes
negationes,in unofiôft ergo unum omni fenfui, omni rationi,ôpinioni,ô£ fcientiæ,
omnibus nominibus incompradienfîbile.Deo tamen,qui eft omnium caufè^ùnS
bonum ^jpríus conueníre dícímus:quia unum 0¿ bonum,eft ab omníbns defide
rabile,ficut ab ómnibus fagabile,nihil & maíum.Deum autem dídmus unum,quo
melius cogitari nequit,& non intrat in noftram cogitationem, aliquid melius efie
eo, quod abomnibusnobis defideratun Hinc un30¿bonum ipfum Deü dicimus,
ncc ina funt ln ipfo diuerfa,fed funt ipfum urium. Quod autem unum Produs nominarmccp ipfum Deum unum,ut cognitum nominamus,quia ante omnem cogni
tionem,uuumeftdeliderabile.NoneftigiturDeicompræhenfioquaficognofcibilium?quibus cognitis>nomina imponatur : fed iatelledus incognitum defiderans,
&compræhendere non potens }ponit denominationem unius,diuinando aliquo
pado hypoftafim eius,ex indeficienti omnium unius defiderio.Quod autemDeus
non accedatur intelledualiter, Proclusaiebat^ideoquiatunc folum intelledualíá
natura ferretur ad ipfum.Nam non intelleduales ipfam non appeterent,fed cum ip
fe fit,cuius gratia omnia id funt,quod funnab omnibus naturaliter defiderari debet,
uti eft ipfum unum bonum,quod omnia appetunt, omnia entia penetrat. Ad/
huc attende.Multitudo ab uno deferta effe nequit,ut patuit.Vnum igitur eft hypoilafis eius.Sednon unum participatum & coordinatumipfi myltirudinu qiioniam
tale ín fe,non fubfiftít,fedin a 1 io/cilicet multitudine.Omne autem in alio,eft ab eo
quodinfemaminfeeftprioriterquaminaliojinquonon eft mfi aliter. Ali ter ante
¿
præfupponitin fe.Hypoftafis igitur quod in alio,eftab eo quod in fe.Sic hypolhz
fis coordinad ab exaltato,etpartícipabílís ab imparticipabili.Omne igitquodin co
fiderationem cadit,aut eft unum exaltatum,autcoordinacum mulcicudini.Coordinatum uero non habet hypoftafim,nifiab exaltato,Vnum igitur exaltatum, eft hy/
poftafis omnium hypoftafeum,quo non exilíente nihil eft,Si quo exilíente omnia
id funt quodfunt,&quo exilíente S£nonexíftente,omnía exiftunt & non exiftat.
Entia igitur cum efie defiderent,cum fit bonum: unum defiderant, fine quo efleaequeunt,quid autem fit quod defiderâticaperenequeunncum quodlibet entium fit
unum,participationeunitatisparticipabilis,quaehabet hypoftafim fuam,ab impar
tíc¿pabílí.Parcicipabilísautem,noneft capai ímpartícípabilís:ficut capabilis,noa
eft capax íncapabilís,6¿ caufata caufæ,& quod eft fecundae,no eft capax eius quod
eft primae Et licet non fic capaxinon eft tapien penitus ignorans eius,quod tantope
ré defiderat,fed certifsime fcit i,pfi5 efie,quod defiderat.Ec íntelledualís natura, qux
ipfiim efieicit&incomprçhenfibilem:tantô fereperit perfediorem,quanto fcit ip
firm magis incomprehenfibilêjnçomprçhcnfîbilis enim,hac fcíentía ignorande ac­
ceditur.

Liber

î.

jn

’¿editur.Parmenides hæc attêdens,ad ipfum un# exaltatu rerpícietís,unu ens efie dï
ceba L Vidit enim in imo ente,omnêmultitudinecÔplicari.Et ea multitudinis caufa
fit unitas,fine qùa effenequitiideoad uirtuale unitatis caufatn refpícíes,enS una
tuliqomne multitudine in uno coftderans.Zeno in multitudine entium,no tridens
1
nifi una ens participatu,dicebatmo effe multa quæ entia^it em multa,ab uno defer
ta no firntjpropter un# igitur fubfiftut.Non funt igit multa quæ entía,nifi uno ente
'participet.VnQ igitur eft hypoftafis.EtZeno nô uoluít idem dicere,quod P^Tfneni
desinam no refpexitad una exaltatu ficut Parmenides,fed participatu.Meliilus aut McIufWa1
áccefíítadaifertioneParmenidis,multitudinequidein uno fecund#caufârefpiciës3
un# aut in fola m altitudine,ialuare nô potens. Vnum guide fecunda fe ante multítu
diñe eft:multitudo uero,omnino ex uno eft quod eft.Sed qui cofiderat,omnë unita
te habere aliquam fíbí coniundâ multitudine,^ quod omnis multitudo,ab aliqua
fibic5uenientiunitatec0tinetur:uidetun#fimul& multa entia,in unitate multa,&
in multitudine un#,fine quo nec effet ordo,nec fpecies,nec quiccfj, fed. confufio 0¿
difformitas.Nec refert,fi eo modo quo de unitate didu eft,dicas de aequalitate, uti
înprçcedctifermonehabes:nam æqiialitaseftunificâs,& poteft dici unionis caufa,
ficut unarie bonitas,Si iuftitía,et talia. Adhuc attende,quomodo quidam dicunt de
dualitate,qui fit imitas fimul multitudo:quoniâ hoc uerû eo modofficutic^ quod
cftcaufa imíonís,fecudiitn caufameftuníj,ficdualitas fecuducaufam eft multitudo:
dualitasem,ubiqjmatereftmultitudinis. Dualicasautnoeftdefertaabunojomne
errim off poft and eft,uño partícipat,oía pofteriora priorib. participât,Ôf non econ
uerfo.Dualitas non eft prima unitas,oía antecedens,Sí exal tata fuprâ omniaffed eft
■participata unitas.Habet enim ab unitate qd? eft unitas fic eft aliqualiter unitas
er dualitas.Et ita uidet unitas eíTemultítudoifed eft unitas,tanqj uno participans,
multitudo,tanqj caufa multitudinis.Sic intelligo id quod guida dixerunt: dualitate
neq? unitate,neqi mulcitudinem.Plato autepoftunii, pofuitduo principia, fcilícet: pto;
finitum 0¿ infinit#3pata ficut numerus poft una eft,ex finito & iafinitoSi enim uni
tare unmeri, à numero feparatam,côfideras:monas eft,Sí non eft num erus,fed prill
cipium numeri.Si multitudinem ab unitate defertam3confideras:ínfínítas qtiçdami
eñ.Numerus igitur ex imítate Sí multitudine,tancg finito Sí ¿nfíníto,coiiftítuíuide
tur,ficdeomni ente.Capit autem infinitatem pro interminato Sí confufo, apto ta/
men terminari 6¿ finiri.Fmitum ueró pro forma ‘finiente QC terminante infinitatem;
Et fi quis fubtilius aduertit,non eft Melifsi pofitio ita abfurda,ficut Ariftodes eam
redarguitiNihil enim in omni confideratione uidetur,cg ínfínitas,fcilicet:infinítas fi
níenSjSí infinitas finí bilis. 1 nfinitas finiens,eft finis cuius non eft finis, 6< eft princi­
pium per fefubfiftcs,omnem finem coplicans,& eftDeus ante omne ens.Et infini
tas fínibilis,eft carecía omnis terminí,8í definitíonísfinibílís fine infinito,eteft poft
'omne ens.Quando igitur infinitum primu,finitfecundu:oritur ens finitum,ab infi
nito principto,fcilicetaprimo>quodeftpluicg ens,cum ipfum procédât,no à fecun/
do,cum fit poft ens. In primo infinito,funt omnia definibilia actu. In fecundoffunc
omnia definibilia„in refpedu omnipotentiæ primi. V ti dicimustper omnipotente
de nihilo omnia poffe creari,non quod in nihilo,fintomniain potetiatnifi referatur
potentia ad omnipotentia,ubi coincidit poffe facere,cum poffe fieri, quafi cocipias
omnipotentis formae ipfum nihil,effe materiam,quá ut noluerit formet>Sed formae
non omnipotentis QC finiteuirtutis,non effe nihil materiam,fed magis formabilemi
leu minus refiftentcmt eft pofsibilitas effendi,hoc quod forma formare poteft,
spta Si obediens,ut mereatur tale formam.Hoc dicebatPlato,quod formæ daretur
fecundum merita materiæ.Refumendoitaqj quæ tatfta funt,principium eifeunitrt*
num,Sí ipfum pternum manifeftum.Dico,hunc mundum ab unitrino principio,id
effe quod eft,nec font multa principia ut patuit,non multa, non poffuntnifiummi
concipi. Ante igitur hunc mundum 6¿ multa5principium quod eft non multa : ficut
ante ens non enS)Si ante mtelledum non intelle<ftus,& generaliter ante omne effa
bile ineffabile Negatio ígítnr?principium omnium affirmationum: principiffenim
.
nihil

Excitationum
nihil eft príncípíatorum.Sed cum omne caufatum,uerius fit in fua caufa^'in fe ip(cogitur affirm a tío,melius eftinnegatione,cum negatio fit eius princípium^Princi
pium igitur,eft ante maximum & minimum pariter,omnium affirmationum,pur^
non ens entís prtncipinm.Sic uidetaranteens,quod per medium coincidentia: ma
ximi&minimi,uidmirfuperexaltaturmpræcedit enim ens, quod pariter eft mini*,
me Ôd maxime eris,fiue fic non ens,quod maxime ens.Non eft principia entis s nul­
la tequsens, fed no ens modo dúftorcum enim uídeo ad principium entis,quod no
eft pr* icípíatum ipfum,uidéo minime ens efte, cu uídeo ad principia entis, in quo
eft melius príncipíatum cjj in íe,uídeo ipfum maxime ens « Sed quia idem principium,eftfiiper omnia oppofita et effabihajnefíabílíteríuídeo ipfum ante maximum
pariter minimum,omnibus quædicipofluntfuprâpofitum.Quare confequeiiter omnia,quæ de ente aft írmátur,paríformíter de principio negâtur,modo prçmïfi*
jfo.Omnís autem creatura3ens aliquod eft,nónmulta. Igitur omnium principium»
omnia complicatîficut negatiua prçgnans dicitur,affirmationis fcílícet, ut non efte
dicit fic non effe,ut pereflefignificaturjed melius efle.Principiu igit ineffabile,nec
principium nomínatur,necmulta,necnónmulta,necunümjnecalío nomine quo*
cunc^tfed ante omnia illa,eft innominabiliter . Omne enim nominabile,aut figura*
bile,feu defignabile,prgfupponit alteritatem & multitudinem,&non eft principia*
Omnis enim multitudinisjunitas principium.Multa non poflunt efle æterna,cum
æterniï fit æternitas,ut prgmittítur.Príncípium aut æternum,imrnultiplicabile,pffïi
cípíum non eft alterabíle,nec partícípabile,quia gternítas-Nihil igitur in hoc mun­
do eft3eiusfimtlitudiuemhabens,cumnonfit defignabile, nec imaginabile. Mun*
dus autem, eft infigurabilis figura,& índefignabilís defignatioxmundus fenfibilis®
eft infenfibílís mundi figura,8? temporalis mundus æterniôd intemporalis figura*
Figuraiis mundus,eft ueri infigurabilis mundi imago .Dum uídeo per contradi*
¿loria principium,omnia ínipfo uideoJEftè enim non effe,omnia ambihcff om­
ne quod dici,aut cogitarepoteft,auteft,aut non eíhPrincípium igitur, quod eft ati
teconttadi(ftionem,omniacompiicat,quæcontradidio ambit, principium uidetur
in oppofitorum æqualitate.Abfoluta aqualitas effendi,8< non effendi ,noneft participabiiisicumparticipanSjfitaliudaparticipato.Aequalitas ígítur,inalio ñon ni­
fi aliter participabilis,non eft æqualitas, quæ principia ffiperexaltatum,füperæqua
le & inaequale. Nihil igitur ex omnibus3æqualiter poteft effe nô effe.Quareduo
contrádídoría,no poflunt æque decode uerífícaii.Om oís igiterea tura, impartici/»
pabileprincipin in alteritate participatjficut æqualitas impar tí cípabilís,in fimilitiidine. Siiriilitudo aequalitatis,eu non fit aequali tas,fed eius fimilitudo,nÔpotéfteflè
nec maxima,qua maior effe nequit,nec minima jquà minor effe neqüítiquía no effer
fimiIitudo3feuautnihil,autæqualitas.ParticipabilisigitureftæquaIitas ínfimílítu#
díne,qu¿ alia etuaría effe poteft,maior aut mínor.Creatura cum nihil fit»6¿ tota efle
fua habeat à caufatin principió eftueritas.Principiff enim,ueritas eft omnium crea*
turarum.Mündus igiturifte, que Magifternofter dicit conftitutS,quando ait: ante
mundi conftitutionem,non eft ueri tas,fed eius principin eftueritas.Obhoc in mu­
do conftituto,nihilprçcïfeuerum rèperituf,nullaeftprecifaæqualitas aut inæqualitaSjfeufimilitudo fiue dífsimílítudó.Mundus eñím, ueritatís prgcíííonem capere
nequítjUtdefpírítuueritatisfupercosléftíSjMagifter nofter affirmat . In principio
igitur,quod eft ueritas,funt omniajpfa æterna uefitas:quia mundus conftitutus
per æternSmundum,fiue principium conftitutus3hÔ eft inuerítate,fed fallibilitate
uaríetatís pofitúsificnonínbonOiquodfoiíDeOjfíuéconftítuentí mundo conuenit,fed in maligno pofítus eft.Poflet quis dicere,mundum omnia compledi, quoni
am uidetur ante eius conftitutionem.Et uidetur conftitutus mundus ante confti­
tutionem* In principio Verbum efat,& mundus conftitutus^ per ipfum eft confti/
tutus,ficut uerbum ante defigna tídñem,ó¿ uêrbüm defignatum. Quando enim intellediusjiurjpfius uerbfi mentale,in quo feíriteflígít,üúlt manifeftarejhoc facit per
clocutionem3fiuefcripturam,feu aliam fenfibílem defígnatíonem* Verbum igi­
tur

Liber

I.

tur ante defignatîonetn, mentale eft?defignatS uerô> induit fenîibilc fpecíemj S¿ fie
infenfibile, conftitutum eft fenfibile, Sefibile auté» ád infenfibile nullam habet pro/
portionem.Sic fe habet aliquo modo mundas conftitutus,àd confli tuentem. Patet
igitur,principium uniuerforum,non efle nec# aliud,nee# idem refpedu creaturarum
fuarumí ficut uerbum indefignatum, eft nec# aliud, nec# idem ad fuum defignatum»
Primum enim principium, eft ante omnem alteritatem & identitatem, ficut natura
incolora ta,nec# alba, nec# nigra dicitur : non ut illis priuetur ut materia, fed per emi­
nentiam, quoniam eft ipforumcaufa. Sic negamus uocem& filentiumde animat
quoniam non eft nec uox nec filentium modo, quo lignum, fed modo quo caufa ni/
hilcauiati.Caufatenim animaiftainanimali.Itaomniadeunoprincipionegamus*
quæ ab ipfo procedunt. Etnoneft principium unum, dans omnibus hypoftafim,ali
udautidem: fedfuperexaltatum per eminentiam, ¿C in omnibus periplum co nfti/
tutis. Creator non eft idem cum fua creatura, ficutnec caufa cum caufato, fed nort
adeô longe abeft,quod fit quid alterum.Oportet enim ípfíus & ere a turar,quæ nume­
rum conftituereat,effe aliquod principiumt cum omnis multitudinis uriitasfitprin/
cipium, ÔC ita primum principium, non effer primum principium « Et hoc Paulus
Apoftolus exprefsit, cum diceret : Deum non longe à nobis abeffe, cum ín ipíb fu/
musôÉ mouemur* Quemadmodum etiam primffsimam monadem, dicimusinnu/
meratam,non tanquam fubmiffam materiam numeris,
interminatam, fed ut in fe
omnes numeros ¿fpecies numerorum complicantem
producentem,quae nort
eft aliud aut idem,cum quacurtc# fpecie numeri*. Sic de uno principio,quantum no/
ftra capacitas nobis fuffragatur, conceptum facimus fimilitudinariumqualitercun/
c#,licet ualdê infrâ præcifionem: quoniam eft unum principium immuítipíicátum*
omnem multitudinem complicans & explicansffeu producens, cui fi addis aliquod
quodcunque, puta dicendo unum ens, non manet unum fimpliciter, &tranfitirt
multitudinem,multaque entia,habet ab uno primo principio,quod funtmulta ab eri
ter, quod fint entiaJEt ita omnis multitudo eft ab uno, ut multitudo eft, contratftà
multitudo, contracftionem habet ab uno contrado : ficut multa entía ab uno ente»
Ens ab uno habet quicquid eftmno enim fublato, nihil remanet. Et fi redle attendis,
additioad unum, non eft additio ad unum fuperexaltatum, fed eft modus effendi*
quodeft ens entium unius participalis & contrahibilisad uarietatemificut de aequa­
litate imparticipabili,& fimilitudine eius participabili, prædixi. Sic entitas,eft tini/
uerfalíseflendímodus, partidpabilis unitatis, & uita modus eft eflendifpecialioi?
perfecftior,unitatis participalis. Etintelleduseft adhuc perfecftior modus. Sed
abfolucae unitatis, contrahibilis unitas, fimilitudo eft ÔC ima go,quæ non eft nifi de/
fígnabilítas fíuéreuelatio eius: utí defígnabilísíndíuífibilitaspuncftí, fe habet a din/
díuífíbile fimpliciter índefígnabile,fcilicetunum abfolutum.Patet, quod unum ens*
fe habet ad fimplicíterunum, ficut multa :& ad multitudinem entium, ficut monas.
In unitate entis, uidetur unum entíalítercóntraAS;& hoc fíne mul itudine, non eft
pofsibile.Vnum ueró principium,eft fuper omné multitudinem exaltatum etexpaC
fum.Vnum ens,in fe omnem colligit,entium multitudinemtcum nulla entium multi
tudo,effe pofsit defería ab uno ente, ¿ explicatur in multitudine unitas entis. Sic de
uita uiuentium, &intellechi intelligentium, & omnibus : quoniam omnis multitu­
do, participat uno, & ad monadem fuam uni tur. Multitudo autem unitatum mona/
dialium,in primifsimo unum complicatur. PutaruntPíatonici,unum principium pri
mífsímumDeumeffe,6¿omníuregem,0€ alios effe Deos,unitatem primo inter om­
nia etiam participâtesinam primiffimo Deo, unitierfale prouídentiam afcripferünt,
fedalqsDtjspartialem.Quemadmodum legimus, angelos præpofitos regnis, ôf eis
datum nocere terræ 8¿ mari.Putarunt etiâ,Deos moechanicis artib. prseefleuit Vulca
num,fabrili arti.Fatebantur autem omnes Deos,fiue íntellígctiales,fíue codeftiales,
fiue mundíalesmihíl habere»nifi fíbí datum à primifsimo Deo omnium rege, que Io/
uemappellauerunt antiqui, qui omnin rex erat fuo tempore nominacifsimus.Hine
louis dicebant omnia plena,omnia ad unum reducentestquia multitudo principutri
Bb
mala.

318

Excitationum

mala, fi eftdeferta áb ahítate, üñítas autem, dat omni regno fubfiftentíath, 8¿ díuífió
defolationem jut nos docet princeps omníum,rex nofter Mefsías.lftí uttcp fí efleng
Divellent nouí S¿ recentes ácread, qui antemundí conftítudonem non tuiflènt,Ô£
propter mundum eírent:6¿ cum mundus fit propter Deum, nos cum Paulo dicimus»
quod nullus eft Deus nifi unus. Nam 8¿ fi funt qui dicantur Define in coelo fine tn
terraffi quidem Díj funtmulti,ÔCdomini multi) nobis tameunusDeus paterexquo
omnía,& nos in illo,Et unus Dominus leftis Chriftusj per quem omnia, nos per
ipfum. Et hic eft de quo in themate fcilicetprincipium, qui Eloquitur, cui data eft
omnis poteftas,qux in coelo&interra,cui omnes illi Di) creari,dequib. dicuntprac
dicftijfiueuirtutes, fiuepoteftates fubfunqcumfituerbumDeiuiui,per quodfunC
omnia,in quo funt omnes thefauri fcientixabfconditi; per quem folum, ficut in efle»
et-ad feculam temporale peruenimus,ad intemporale efle, et perpetuam uitam*redu
ci poten mus,peruiam quá opere & fermonéoftendírpríncípíumj&Unomnib.prín?,
cipatumtenensjkfus Chriftus,femper benedidus. Amen.
t
Ex fermonejn principio eratiierbum.

Eum quia omnis boni & perkdíonís,uírtutís6f uerítatís,eftorígo,ánufld
dependens, & à quo omnia xipfum fummum bonum efleneceft ecft. Sum
mum autem in fua fupelladuitate,nihil fecum compadtur:afroqui (iimmita
tisradonem,penítusperderet.QuareunicusDeus,0¿ ea^pterfimpliciisi/
«nus.SummumnihslancecedítjpartespnusfunttótOjS^earumunio, exaltioris uir/
tutis potentia dependet» Conftat ergo fummum boñum, folum perfedifsimum ede
unicum & fimplicifsimum,cuius efte,quia fummum à nullo depêdens î ideo proprie
Deus, foluseft. Quare inter alia Hebraica nomina,
nuncupa tur,id eft
qui eftifcut alibi, fum qui fum. Hoc autem diuinum efle quia fummum,per fe 8C pro­
pter fe,necefle eft eflê.E:cum nihil fuíípfiuscaufafít,alíoquíefl¿tantec^effet,quod
implicat: ideo æternaîicer
incommutabiliter eft, & in omni principio erat. Nam
clarum eft, perfecftífsímo, unico, fimpliciisimo efle diuino,nihil deeflerquia p erfecftif
fíméeft,uihflqj conuenire,nifi quod fumino bono concordat. Quod enim â fummita
tebonicadit3perfe(ftifsimo eflenon conuenit, Patet nunc,quod fummum bonum
efle,fumma durado fiue £ternitas,fumma uirtus, (limma maieftas,fumma gloria,fum
ma iuftida,(umma uerítas, unus Deus fimplexfunt,extra r^uem nihil fummum eft,
nihilcp infinitum» Quarenec mundus æternus,necquicquam infinitas potentiaeue!
íüfrtutft.Hinc hic Deus tam ímméfus,abomníbuscreaturísínomínabilis Jnexpref?
fibilis^quod ad plenum incognofcibilis manet» Nominatur humanis diuerfis nocí*
■ busjdfuerfis linguis diuerfarum narionumdicet nomen eius fit unum, fummum,in/
finícumííneff’abde,ó¿ incognitum. Afcendens intelledlus creatus, ad appraehenden*
. dam tâm fummi boni uirtutermreperiteum folum iuftifsimum protriforem. Hincip
fi apudludxos
nomen dedit» Repperit dominatoremuniuerfficunda præuiden*
tem,díxitr
«Repperítpotentifsímumdíxít
.Reppericmanfuetifsimum»
dixitî’,3ÿ
cetera-. Eciuxta Hebraeorum traditionem, ralíumnominutn
xxfto funtjunum¡tamen fancftiftimum,cuíüsínterptecationem, humanus intelledus
appræhendere nequit,â Deo datum, quod eft
eft quatuor litera
rum,eft ineffâbfte, id eft per intelledum ínconceptíbile Ñecn apnd ludæos nifi prae­
cedenti íeíunío,femel in anno noce profertur, quoduocatur H^n^ Et ubi in Bíblíjs»
Hebrseorû fcilicet,ponitur hoc nomen,ibi nos habemus Dominus » Quod quidem
randifsimtim&altifsimiimdiuinnmnomenjquianonfecandum aliquampardea?
larêuirtutem extrinfeca ficut reliqua,fed fecundum omnipotentiam 0¿ proprietates
jntnnfecas,finerefpediiad excra,Deumfignificat. Ideo Rabi Moyfes, inlibrodire?
¿iíonísperplexorum dicit,quod omnia nomina diuina, deriuata funt ab operibus dé
uinis,praeter
quod eft appropriatum akífstmo creatori,quod fignifi/
catdiuinâeflenttam, cum proprietatibusintrinfecis,&maximimyftertj eft. Habenc
itidem Græci3 unius Dei diuerfa nomina, puta3
ioxta potentiam,

D

iuxca

Liber

L

jf?

iuxta dominatione,& proprie uocaturetos.Et hoc nomen,ficut8£Grçca,à Chaldea
ortumderiuarionem capiens, à Then quod fignifîcatbonum, nomen accepit. Et
I^adnê:à ®fcó<r,Deus deriuatur.Et Tartaríce Birteng,id eft unus Deus bonus.Et Ale/
mânicè ein Got,id eft ein gut,ita in lingua Sclauorum boeg,a bonitate.Et in Turcia,
^¡Sarracenia, Allauua iber,idcft,iuftus Deus mago?.Et in Chaldça ÔC Indica,Efgt
abhir, id eft creator uniuerfi appellatur. Ita unus Deus, fecundü attributa diuerfa, à
diuerfis gentibus,aliter & aliter nomen forti tur,licet fitunus inomnibus,
per om
nía.HicauteDeus fummx uigorofitatis, nihilimperfedi,parui SCminuti infuaeffcntiahabens:ocium neceffe eft abhorreat. Aliter iummeociofusDeus effer, 0¿fic
fumma foelicitas, effet in pigritia ac ocio,quod eft impofsibile. Et quoniâ hoc fic eft»
quod apud diuinam effentiam,impofsibile eft ocium reperiri : confequens eft, eum
(ummæ a&iuitatis exiftere.ln omni autê a cftione perfeda, tria correlatiua neceffario
réperiunturtquonía nihil in feipfum agit, fed in agibilediftincftum ab eo,
tertium
furgit ex agence ÔÉagibili, quod eft agere. Erunt hæc correlatiua, in effentiadiuina
tres perfonæ.QuareDeum trinuuocamus.Eft enim Deus deificans,generans,iufti*
ficans,amans>cum cæceris perfedionib.que patrem uocamus.EftDeus deificabitis,
generabilis,iuftificabilis,amabilis,0c ita de reliquis: ÔC hunc filium à patreproceden
tem,nominamus.Eft poftea deificare,deificantis &d eificabilis>id eft patris Ôôfilrj,et
fic iuftificare, generare,
amare amantis &C amabilis:& hunc fpiritum fancftum»ab
utrocp ,pcedentc,nomíname.Huius îmenfæ, ineffabilis, ac incoceptibilis díuínactrínitatisxhumanus intelletftus,per has fuprà feriptas rationesdirmam fidem apprghen
dic,ac índubitatá,& autftoritatibus eorum, qui diuino fpiritulocutifunt,fe iuuat.Ex
ueterienim teftamento,iuxcà Hebraicam ueritatem, huius fimplicilimæ trinitatis ià
crcamentum Ja^emanifeftatur.Principium enim facrarum literatura,dicit;In príñeí
piocreauit’O'^
Etlofueultimo:Nôpoteris feruireDomino,quiatiVVPtf fantfti
ípfe.AcHíeremiae.xxxiíí Peruertíftís uerba Elohim uiueciu Domini exercíuñ,Deí
ueftrí.EcínPfamo.xlix.Des deorftDñsloquut? eft,dicit Hebraice: TVMV
‘quía indíuífa funt opera trinitatis,tresperfonæ,uuus Deus creauít terram. Verum
ludaeijuolentestrtnitatemeuadcrcjdicunc, per trinitatem quæ ineorum libris expri­
mitur,tres proprietates intellígí debere, fcilicet diuinam fapientiam , bonitatem,
& potent(am,per quas proprietates dicunt om nía creata.Et hoc Nicolaus de Lira de
ftruic in libello quodam contra ludgos,pluribus oftendens audoritanb.ueteris teftamenti trinitatem. Ego etiam aliquando dífputando: depræhendi, Capientes ludæos,
ad credenda trinitatem inducibiles,et hoc non eft eis difficile perfuadere. Sed quod
filius in díuínís,fit incarnatusthoc eft inquo funt indurati,nec rationes, nec prophe/
tías audire uolunt. Sunt aliafacra documenta, huius indubitate fandifsimaetrinita»
tis,qugnucadducere sbreuitatiscaufafuperfedeo.Nuncad (acrÏEuangeltjihtelletftiï
afcendamus.In principio eratuerbujiftud nos filium,ín díuínís niïcupamus, & apud
Grçcâliteram diciturVerbum quidem non pro fenfibili, fed in/
telktftuali capitur. Cum enim ineffentia Dei, fitneceffario Deus fe intelligens, fiue
fe concipiens, qui dicitur Deus paterjtunceft eius uerbum, feu fuiipfius conceptus,
filius eius, à patre in aeternitate geriitus. Erat itaqj in principio, ante omne tempus in
ipfa æternitate, ucl in ipfo principio fummo, id eft in Deo patre, hoc fantftifsimum
uerbum, procedens à patre, ab eius fubftantia Si natura : quoniam TVW Deus
pater, dixit Domino n-W , fiue ut nunc habent libri,
, id eft Deo filio»
fede à dextris meis-Tecum enim principium, indieuirtutis tuæ, in fplendoribus fan­
diorum ex utero, id eft expropria fubftantia ante Luciferum, in principio mudi crea­
tum,genui te.Hoc clarius habet Chaldaeorum ueritas,quæ di ci t: dixit Dominus uer
bofuo. Loqui enim Dei eft uerbum genuiffe,fecundum Gregóríum. Semel autem
loquutuseftDeus ; quia aliud Verbum præter unigenitum, nori habet. Loquitur
enim Deus, ôf illud ipfum non reperit. Loquitur autem Deus uerbum :quia nullum
tempus congruit Deo,nec praeteritum, nec futurum. Firmianus Ladiandus ait, De/
us procedentem de ore fuo uocakm fpiricutrijquê non utero, fed mente concepera tí
Bb *
inexco/

3<ío

Excitationum

inexcogitabili quadammentís fuguírtiite ac potentía'ín effigiem, quæproprio fenfu
&íapíentia uigeat,conpræhendit. VndeinPfalmoxliitj.Erudauit cormeutniier^
bum bonum,dico ego opera mea regí.Conteftans uidelicet nulli opera Dei effe,nifi
foil filio:qui eft uerbum Deí,fi¿ quern regnare in perpetuum,necefleeft.Meliùs Grat
d hoyov dicunt,quâm nos uerbum fiuefermonem* hoyosenim fermonem fígníficat»
& rationem:quia ille eft S¿uox,&.'fapíentia Dei. Quis dígne fari poffet, illam inefe
bilem natiuitatem, qua de »terno natus eft,&nafcitur coacternusÆt quod genitus»
ante fecula genitus eftîftcquod pofterior non eft geni to re?Ho centm uerbum quod
ín principio erat(ut ait Bafilius) non eft nec humanum, nec angelicum, fed eft internalís Dei íocutío.Híc Dei filius, eft fimul cum patre,una fapientia,& iubftantia»
qualis enim pater, talis filius* O mira natiuítas,ubí generans foam effentiam,natu/
ram3petfecftíonem,uírtutem3gloríam,infinítatem,óí omnipotentiam, dat generato*.
Confubftantíalís eft enim patri filius:, quia tres períbnae, unus Deus, quícquídDeó
conuenit, omnibus perfonis æqualic er conuenit, quamquam alius pater>alius filius»
alius fpirimffantftus.Non tamen alterius efièntiæ eft pater, nec aliud eft pater,aliud
filíus,alíud fpírítuftandus. Quia patris&fílrjS¿fpirítuffandi una eft eflentía, co/
aequalis gloría,coaeterna maieftas. Cum icacp filius íugíter ín pa tre fit, per eflèneiam:
ideo dicitur fecundum Orígenem,
uerbum erat apud Deum.Necfuitinprinci/
pio5inquoeratuerbum,aliqua feparatio uerbi,S£ Deiuerbum proferentis, quiaDe/
us erat uerbum.Quare nihil minus in filio, quam in patre,quia Deus de Deo,lûmes?
delumine*Generatíonem hanc inenarrabilem, fumma ueritas,fi non plena luce,aliquali tamen radiolo, in paganitatis tenebris conftícútís, aliquantulum ^périmait
apud Fírmíanum La dantium, in de faifa fapientia, plurima exemplaconfcribtmtur* Refert quidem Hermetem Trifmegiftum, in eo libro, quiA^<r «nAà^id eft
fermo perfedus dicitur,hts ufum uerbis:Kvpocr, «ce? ’t&vwxvrw
ov ew xctAi/
¿¿w^tvTifop hmicrep Top êtop.id eft,Dominus, Si omnium fador, quem Deum nomi/
nare indemur,fecundum fecit Deum, Et fequitur, quia hunc fecit primum, folum,ô£
unum;bonus ei uifus cft,S£ pknifsimus omnium bonorum, gauifus eft, 8C nimis di/
lexitjuelut partum fuum. SimilferSy billa Erithræa, in carminis fui príncipío,fíh'urti
Deíiducem & imperatorem omnium prcdicatjdicens^rti/TjT-fo^o^KTts^ .i .omnium
nutritorem conditoremq^,qui dulcem fpiritum omnibus depofuít, &C ducem Deum
omnium fedt.Et alia Sybilia. Hunc oportet cognofci,ipfum fcito tuum Deum,qui
eft filius Dei* Hunc filium ineffabilem, Hermes dicit. Quum autem huius caufaeuo/
luntas boni,quæ Deum prouexiGcuius nomen non poteft ore hominum fari.Et poftea ad filia m.fuum,Hermes loquitunEft enimOfili,fecretus quidam fermo fapíeá
tix,de (olo Domino omnium præfciente omnia Deo, quem dicere, fuper hominem
-eft*Zeno,Ao^w fiue uerbum,naturæ dífpofítorem,at¿# opificemuniuerfitatisappe?
ïat.Quem etfatum,& necefsitatem rerum,animum louis nuncupat,ea fcilicetcoïuetudine,qua folent Ionem pro Deo accipere,fed nihilobftantuerba, quum fenten
ti a congruat uerítatí.Eft ením fpírítus Dei,quem ille animum louis nomínauit.Nam
Trifmegiftus,quí ueritatem pene uníuerfam (nefeio quomodo ) inueftigauituirtu/
tern maieftatemcp uerbi, (æpè deícripfit. Et alía Sybilla: ompia uerbo agens* Refert
Àuguftinus libro, vij, Confefsionum, apud Platonicos fe Euangeltjnoftríprincipíuniínuenifle* In principio erat uerbum, 6¿ uerbum erat apud Deum,
Deus erat
uerbum. HoceratinprincipioapudDeum,0£omniaperipfumfadafunt. Quod
dubium non eft,quía eaíllísfententía placebatyex noftrísínfuos libros illud tranftu/
Üiïe: omnia ením ab uno principio dependent, uohmtas íncreata omnipotens, una
æqualis potentiæinfinitæ,ficutuoluitcuncftaperfecit. Sed quia uolentíspatris ac
loquentís uoluntas,fermo fíne uerbum,filius exíftítthínc per ipfum uerbum5cim<fta
faeftafunt: dixít ením faefta funt, mandauitóí creara funudíxtt fíat lux, & fada eft
lux. Verbo ením Dei codí forman funuVnde pfalmus. xlviq Deus deorum Domi/
nus loqinirus eft, fiue Deus Deus Dominus loquurus eft, ¿Vuocauit terram Hic
enimdicit
locutus eft,oftendensindiuiia efïè opera trinitati s,conñjngens

Liber

I.

3<5i

tungenscum flW,ôftendens per filium Dei terram creatam.Summa ídeommeníurabilís bonitas uolens,no folii intra fe ab æterno producere;m‘ultíplicauít e tía
creando in tempore, extra fe fuam bonitatem. Sed non potuit Dens optimus, ad
imaginem alicuius extrinfeci,creaireomnia,necadaliumfinem, nifiadfummum,
fciiicet feipfum eunda creare. Quare ad imaginem diuinitaris,et ad Deum, eunda
per ipfum fada funt. Quomodo autem eunda fluant á Dèo in eflèfao, longum
effet & impofsibile mihi enarrare. Sed ut aliquantulum intelligamus,affumamus
didumcuiufdam philofophantis, in quodam libello fuo, deforma prima, fciiicet,
quod quemadmodum arcificiatum fluit a mente artificisificfcilicetimaginando De*
um fummumartificem, eunda quae fuerunt, fiint et erunt, ab aeterno in mente habuifle, SCiuxtâ uoluntatem fuam per omnipotentiam in effe temporale pofiiiffe,
abfq? medio uel iuuamine extrinfeco:omnipotentia enim,nullius adiutorio indiget*
Certe fi artifex, formam domus aut arca: in mente concipiens, eam per uoluntatem
uelitin efleproducere, quia ineo potentia non conuertitur cum uoluntate, fient in
Deo omnípotetitííoportetmedía multa habere,pu ta ligna,fecurím,
id genus pluz
rima, ad introducendam formam præconceptam, qua medía,ín DeononíuntneceflSría.FíuítcnímqJbrmaDeioís forma,ab efle diuino omne eífe,á bonítatediuína
omnis bonitas,& à uerítate diuina omnia ueritas. Et talem ftuxum creationem uo/
camus. Er quia unus Deus eft trinus: fluunt triplices creaturae à Deo»fpíricuales tantùm,corporales tantum, mixta. Spirituales funt angelí,íntelligentia. Corpora
íes,funt uegetatíua,fenfitíuajÓ¿ elementatíua, Mixta natura»tanquâ ab titrât# proce/
dens, eft homo. Et quia trinitas eft ín unitate, fequíturinnaturafpirúualicrinicatem
efle,fcilicettres ordines,quilibet ordo,trinitatem compledítur. Sunt ením nouera
chorílta in natura¡coelefti,corporalí,etnatura elementar í,fenficiua et uegetatíua,íma
go trinitatis confiftítííta ¿C in natura mixta. Ordinem autem rerum,& monarchias
has,pulcherrimum effet contemplarí,quomo do fapíentífsímus cunda quæ fecerat,
fecit ualde bona. Et per has contemplationes, fandifsimus Dionyfius, ad Hi erar*
chias afcendic.Sedquia trinitasinunitateeft, geri t inrr aie omne creatum in fuo effe,
imaginem trinitatis,per hoc quod habet effe, uirtutem, QC operatione, per hoc quod
eft ex potêtia,obiedo,6< adu,per hoc quod eft ex fuis innatis córrela tiuis. Sicut eni
diuina bonitas,eft exbonificante patre, bonífícabílífílío, bonificare fpiritu fan/
do,itabonitas eflluxa,hoc ueftigium trinitatisintra fegerit,utnullabonitascreata,
efle pofsit fine bonificante,bonificabili, & bonificare Jta quidem de amore,efle,ue/
rítate,cæteris omnibus,à Deo effluxis.O fi hic contemplator alíquís afeenderet,
quàm dulcem fpeculatíonem ínueníretí Profedô nullus infidelis>nullusfuperbus,
auarus,ímpudíctis,íncañus,autalrjsfordídis peccatis inuolutus,hanc dulcedinem ap
praehendere pocerit,nec quifquam ita durus, fi in hanc contemplandi uiam intraue/
rit,quí non mollefcat. Aduertat hic unufquifqj,quod Deus propter fe eunda crea/
uit,ut omnis creatura fuum optimum finem haberet. Creauit autem ultimo Deus
hominem,tanquàm in quo complementa,Sf creaturarum perfedio confifteret : ho/
minis autem perfedio, in Deo eft. Sicicacg omnis creatura,per hominem in Deum
ordinata eft. Quare ineffabilis pietatis Deus, hominem ín fine creauit,6¿ donis or/
nauú,libero arbitrio & rationexutper rationem ortum fuum, et fui conditorem intel
ligeree,per liberum arbitrium amaret,ac príncípíofibi á Deo data naturaliter bo­
na,ac in Deum ordinata, fur fu m erigeret, ac per uirtutem,obedienciam,&: charlea/
tem multiplicaretmoralíter. PofuítDeushomínemínParadífouoIuptatis îpofuit
animam mundífsímam, in corpore terreo,aptifsimo, flexibili obedient!. Dedit
ei poteftatem totius Paradifí, totius corporis, ut omnium fenfuum,corporalium,&
fpiritualiumuti poflet.Præcepit,ne comederet de ligno pofico in medio Paradifi,ne
fciiicet per liberum arbitrium abutereturratíone,8í fua principia deordinaret,perfiïperbiam in terram uertens inferius,quæ in obebientia fuerunt furfum plantata. Poft
quám ením inuidia diaboli,parens ¿Ileprimus Adam fciiicet,fpefedudus inanicect
dir.tuncfineuerbo fadum eft nihil,id eft peccatum» Nihil enim entitatis, peccatum
Bb 5
habet,

$¿2.

excitationum

habet,alioqut effigiem trinitatis & bonitatis gereret Co nfeftim autém poft pecca «
mm, poft deordinationem principiorum, tanquàm exui &Cperegrinus faduseft de
Para difo,quoniam rebellio orta eft in corpore contràanimâ.Hanc auteni radici pec
cati,proptertiaturæhumanæ naturam3 à primis parentib. centrada, omnes ex Adâ
per propagationem cradudi, contraxerunt & contrahunt O perfidifsima diaboli
muidla, per quam mors intrauit in orbem. O quam magnum peccatum,quod om/
nes pofteros à fine priuaffet,nifi Saluatormifericorditer fuccurriffet. Hic autem nue
quàm breuiisime aperiam,caufam cuiufdam piæ difeordiæ, ante falutarem fententia
incarnationis uerbíDeúHorno creatus 8¿ ordinatus eft ad ftlutem & ad optimum fi
nemupeccatum deordínauit,íuñítíacondemnauítadpotnam,miferícordía Domini
neritasiuftitiæ, fíbíobuíauerunt. Fadumeftitacppium beHum,coràm fandifsi/
ma trinitatejquga^nVKdiciturpdeft dtj uel índices. ínter Deum ÔChominem diuíni
tas,ador,homo reus, caufa crimenlæfæmateftatis, aduocatíDei, neritas SCíuftítía,
Veritas hominis,pax ôf mifericordia. Allegabat neritas contra hominem, crimínísmagni
tudinem, dicens fceleratifsimum homine, maieftatis honorífícenciam,ó¿diuíníraté
blafphemaíTe:quia exíftímauitDeum medacem, diabolum ueracem. Deus dixerat,
quacunqj die comederitis de ligno icientiæ boni mali, morieminfSubintulit día,
bolus mendax, nequaquam moriemini. Difcrediditueritatiaffirmanti,8£credidiC
falfitati neganti,plus credidit diabolo promittenti mendaciter:icit enim(inquit) De
us,quacunq>die comederitis,fimiles ei eritís.ODeus,nónneodíftíoperantes iniqui
tatem t Perdas itaqj omnes, qui loquuntur mendaciff, fint extra regnum tuu,tale$
ueneficíjímpudícíjhomicídxjídolis feruientes, & omnes quíamát & faciunt meda/
cium.Et quia comí fit crimen læiæ maieftatis,tranfeat hxc fententia ínpoíierost quia
tu es Deus zelotes,indicans ¡peccatu patrum in filios Jterum fecundo allegabat ued
cas,Dei fentenríam,dicensíDomíne,díxíftí,noneftDeus quafi homo ut mentiatur,
neqj ut filius hominis,ut mutetur.Dixifti Domine,quacunep die homo prçiïaricatus
MTer* > fuerit,moriatar,moríatur ergo in sternum. Mifericordta contra, defendendohomâ
dia 3CO1^ n^nirebatur attenuare peccatu per magnifîcentiâ bonitatis^ dixinNon decet fum/
mâ bomtacem perdere homine. Nâ clemetifsime Deus,tu creafti hominem ad te,8C
hoc opus tuum Deus, uanum effet SCuacun SCimperfedummificonfequereturfi/
nem,quem ei deputaftt uia bonitate Deus. Cocludic allegatio ueritatis, in angelis,g
nullo ímpelíete,peccauerunc&cecíderutit:homo autem deceptus,&fuggeftione efi
calliditate Sathanæimpulfus &delnfus, r em edium habeat. NunquidD omine irafceris in fine? Memorare obfecro,quæ fit humana iubftantiamoti enim uane confti
tuifti filios hominum Allegauit neritas Domine,quod tu non potes eflemendax,SC
hoc ego fcíotquía tu es, quo níhílueríus. Memorare ergo, ut adimpleatur infiuradu,
quod iurafti ad Abraham famulum tuu,fcilicet,in femine tuo benedicetur omnes gcres.Benedidlus ergo Deus Iirael,qui facit redemptiones plæbis fuse.SeruabisDomt
ne promifia,8¿ Dauid non fruftraberis ueriratem tuâ, no prophanabis teftamentum
tuum,8¿ quæ procedit de labijs tuis,nô facies írríta.Díxífti Domíne:fí autem dereli/
querint filtj eius legem meam, & ín ¿udíctjs meis non ambulauerint, fi iuftitias meas
prophanauerínt,é¿mádatamea non cuftodierinuuifitabo in uirga iniquitates eorff,
in uerberib.peccata eorum, mifericordiam autem meam no difpergam ab eo, necp
nocebo ín neritatemea. Et ideo Domine,ficut tu dixiftitin æternumjferuabis illi mi
Íerícordiamtuam. Hocdecretum Domine,quodeftpietatis,immobiliterperfiftet,
ftabitjpropofitum tun Deos,quo praedeftinafti conformes fieri imaginifiltj rui, fla­
bit teftametS,quod difpofuifti eledis tuis,ficutdixiftiilurani Dauid (eruo meo,ufc¡>
in æ terna,pr separabo fedem tua. Dixifti Dopiine per Hi eremâ : Repente loquar ad**
uerfus gente, & regnum, ut eradicem,
dífperga,8¿ ener ta. Si pœnitentiagens illa
egerit,à malo fuoiagam
ego poenitentiamfuper malo,quod cogitauifacere. Pceluftitia.
nitet mali fui genus humanum, ufqjquô obliuifceris in finem? luftitia contra horni/
nem,peccatum aggrauando dixit,quomodo peccato hominis laefiflet iieritateJnfur
rcxilfec contra mifericordiam, paci contumeliasirrogafiet, contempfiffetiuftitiam,
nam

nam neritas rógauerat hominem faluandnm,mifericordí a prædefti'nandum,ut con
formis fieret imagini filtj Dei, iuftitia meritum offerebat per gratiam in præfeno’,paxpræmium per gloriam in futuro,tu autem credídíftí mendacio ô Adam.Ecce
nonfolum homo moritur,fed ut aqua labitur, non poenitenti,mifericordianon
praebeatur Domine. Sed Adam pro poenitentia ufas eftblafphemía3proconfefi
fionecontumelia. Dum enim Deus deambularet ad auram poftmeridiemmocauit Adam ad poenitentiam dicenstquis tibi indicauit quod nudus efles, nifi quod de
ligno,de quo preceperam tibi ne comederes,comediftííDixít Adarmmulier quam
dedifti mihi faciam, dedit mihi & comedi, quafi diceret, tibi debet culpa imputarijqui uxorem dedifti mihi.Propterea iuftus Dominus,& iuftitias dilexic,æquitatemuidituultus eius. Tu mandafti mandata tua cuftodirinímís.Ideoíudícaillum
Domine fecundum multitudinem ímpíetatis,S¿ expelle eum, quoniam irritauit te Pietis.
Domine.
Pietas autem uidens,contraueritatem ÔCiuftitiam,non pofiehabe^
ri argumenta pro hominetfe pofuit ad orandum, pro reconciliatione hominis. AI/
legabathonorem deitatis duplicem,pietatis ÔÉhonéftatis. Honorem pietatis alie/
gabat,orans ac dicens : Propter temetipfum Deus,cui proprium eft mifereri Tem­
per parcere,inclina aurem tuam ÔC audi :aperi oculos tuos, & uíde defala tío nem
homínis,quemínpríncípioadtuam imaginem & fimilitudinem creafti. Auerca/
tur obfecro ira‘8£ furor tuus,à plafmatione tua. Item allegabat poteftatem hono­
ris dicens:Iurafti terram promifsionis,ideft gloriam dare patribus noftris. Da ergo
ptjfsimeDomine,alioquidetrahetur perdæmones,& Aegyptios potentiæ tuæ,
dicent : Non poterat eos introducere ín terram promifsionís,propterea dirai*
áteos ire ín perditionem. Sit ergo pax in tuf tute tua Domine,ad honorem poteftatistuæ.Intelletftts allegationibus utríufque partís,facftum eft filentium in coelo,
quafimedia hora.Quia una hora eft decurfus totius temporis, medium horæ,eft
tempus ante incarnationem. Altera medietas poft,ut fcriptum eft : cum medium filentium tenerent omnia,
nox in fuo curfa medium iter haberet>quafi pro me­
dia hora â peccato hominis,ufqueChriftum,in quo filentium fiebat, expecftaba tur
confoederatio ueritatis 8¿ mifericordiæ, pacis & iuftitiæ, Dei hominis : tunc tracftabatur in arcano diuiniconcilij,quomodo confopiripoffet querela inter Deum
&hominem. Agebatur inter illos,qui teftimonium da tin coelo,paterjuerbum^dd
fpiricusfancftus: QC cogitabatur cui illorum commíttereturiudícíum,íntermiferí«
cordiam pueritatem,iuftitiam & pacem,Deum hominem. Pater propter fami­
liaritatem ueritatis fufpeftus : quia potens es Domine 3SC neritas incircuitu tuo.
Etiam iuftitia eft ei familiaris : quia iuftus eft, iuftitiam dilexit. Spiritus lantftus etiam iufpecftus: quia declinaret in partem mifericordiæ & pacis : fcitur enim,
quod dulcís benignus eft fpiritus fapientiæ. Per confenfum partium clama­
tum eft:Deus indicium tuum regi da,Si iuftitiam tuam filíoregís.Etfatftum eft,
ut pater mifericordiarum,omne indicium daret filio, quiahicfafpecftus efienon
potefttquia licet Deus,tamen oculi eius in pauperem reípíciunt. Ipíe arguet in æquitate,pro manfuetis terras
hic eft Dei filius, quem Joannes in Apocalypfi ui/
ditfedentemínfedeindiciaría,habentemIridem reconciliationis in c(rcuitu,quia
di&umeft: Ponam arcum meum in nubibus coeli,ÔC erit fignum foederis inter me
8¿uos. Dífcufsís meritis caufæ,prottilic definitiuam,ut iuxta allegationem pie­
tatis , homo faluaretur,& ut immobilis fententia fit conditoris , moriatur unus
pro populo,8¿ non tota gens pereat. Homo itaque & noti alius moriatur : quia di/
dum eft,quacunquehora peccauerit homo, moriatur. Sed cuius hominis mors,
poterit fententiæ huic Catisfacere winter natos enim mulierum, nullus idoneus inuenitur : quia angelus non redimet, fed homo. Quo modo ergo homo inuolu/
tus miferia, corruptus culpa, redimet i quum redimere,fit perditam innocentiam
& gloriam,íufto precio digno recuperare C fi ergo nec angelus, nec homo, nec
aliqua inferior creatura ualet: ualetDeus tantum. Necefiè itaque, ut Deus fit hoBb 4
mo

Excitationum
mo: Deus propter allegationem pietatis: hortio propter fententiam conditoris.
Sic mifericordia & neritas obuiaueiunt fibi, dum inunam confcederationisgrati*
am conuenerunc > ut homo per mifericordiam liberetur, & propter itiftitiam, fen/
tenriæ conditoris íatísfaciat. Vult autem iufticia,ut qui pecauit fa ffsfadat. Homo
peccauit}fatisfaciarhomo. Voluit homo effe Deus: peccauit ergo tantum, quan/
turn eft Deus : ideó homo Deus fatisfaciat. Et quia homouokiit effefapiensut
Deusjfdius eft fapientia patrisddeo congruit utnô pater,nô fpirítus fandus,fedfilí>
patris fadus homo, fatisfaciat. Fiatitaque filius Dei, propter iuftitiam/iliushqminis, propter pacem. Hie afeende, ad contemplandum bonitatem huius diuiniiu/
dicis, qui ut tibi pacem daret, fententiam talem dedit, propter quam neceffefuit,ut
feipfum exinaniret, & formam ferui acciperer. O pietas patris infinita : quia pro/
prio filio fuo non pepercit, fed pro nobis omnibus tradidit illum. Hic fummi regis
filius,quando fuæfapientiæ placuit,ad exeeutionem fuæ fententiæ, in medio mundi,
in media hora temporis, poftquàm nox tranfiuic,definu patris defeendit. Fecit au/
tem fuum aduentum ante praeconííari,&prxdícere omni nationi,quoniam falua/
tormundi ueniet, dator uitx, S< regenerator ^illuminator. Sed tenebrae eum non
apprehenderunt. Expeda bant eum fedentes in tenebris,QCumbra mortis,claman*
tes : Domíne diírumpe codos, uení Domine, &C noli tardare:relaxafacínora plebis
tuæ,ueni ad liberandum nos Domíne Deus uirtutum. Memento beneplaciti tui,
uifíta nos in falutari tuo.Multí funt ínuenti uiri fandí propheta,teftimonium dâ/
tes de aduentu eíus,alíj de loco BechleemtEt tu Bethleem terra luda, nequaquam mi/
ntma es in principibus luda. Exteenimexíetdux, quí regat populum meumIfraeí.
Alrj de mirabili concepcíone:Ecceuirgo concipiet,& parietfílíum. Alqdeglorio
fa natiuitate eius: Paruulus natus eft nobis, filius datus eft nobis. Alij de præci/
fo tempore : Adhuc Ixx. hebdomades: Et neritas de terra orta eft,id eft Deus qui
eft uetitas,terrenum corpus accepit,ut terrenis,uiam falutis aperiret. Exultentccdi,
nubes iufticiam induant,aperiatur terra, S¿ germinet fal nato rem. Et Daniel: Eccein
nubibus coeli, & filius hominis ueniens. Ergo regi noftro, iudici noftro, miferatori
noftro;pro camclementimiferationeinnos,gratiasagamusperennes,femperincon
praehenfibilis benefícíj memores,quem cum æterno Patre,patre mifericordiarum ÔC
totius coníbla tionis,cum I ptritu fando fuper dulci & benigno,decet omnis honor,
&gloria}infaeculorumfæcula. Amen.

j

¡

De eo quod feríptum eft,Vita erat lux hominum.

Romiferam tibi Petre, aliqua de «qualitate confcribere, ad exercitationem
intelledus tuiueritatis auidi, ad capacita tem apti,utfermones^ Theolo/
gicos fubintrares: fed me legationis Apoftolicæ occupatio, citius & lima/
tins adimplere, non permifit. Sufcipe igitur grate, quod Deus miniftrauiu
quodTheplogus loannesEuangeliftajin his uerbis, uita erat lux hominum, pr opa*
huit. Deum patrem per confubftantiale fuum uerbum, id eft filium,omnibus de*
d tiTe effe. Et quod ipfum effe omnium,eft ín uerbo ihie filio fuo, quia uita erat:& lu/
men rationis hominís,quia cratlux,quae & uerbum.Hæcdixit,utintelligeremus,pec
uerbum Deinostamineffeprodiiite,quaminilkiminarimratione. Poftfubiun/
gens,nos poffe illuminari per didam ueram lucem, ufquequó perducamur adap*
prathenfíonem ípfius lucis fubftantialis, nos fic illuminantis : & tunc beati & feli/
ces erimus*Nam quum intelligere noftrum,fítnobíliffímum uiuere: fi poterit intelle*
dus intelligere lucem fuæ intelligente, que eft uerbum Dei, tunc attingit fuum
principium, quod eft aeternum, QC eius filium, per quemdudus eft ad principium.
Et hocintelligere,efttnfe:quum intelledum &¿ntdlígens,non fintalia&diuer/
fa. Erit igitur intelledus tunc cum unitate lucis,quæ uerbum Dei non ficut uerbum
Dei patris cum Deo patre, feu filius cum patre, in unitate fubftanti«, quia intelle/
dus?

P

*
j

Liber

I.

creatus, non poteft increato Deo, in unitate fubftantiæ uniri. Sed homo bene uni/
tur homini, in unitate fubftantiæ humanae: ideó uerbum caro fadum eft, ut ho­
mo, mediante homine, qui uerbum & filius Dei eft, Deo patri,in regno uitæ æter?
na,infeparabiliter uniretur. Hocmyfteriummaximum»mediatorisftfaluatorisno
ftri lefu Chrifti > propalatum eft in fcripturis utriufque Teftamenti : nullibi tamen
apertiûs, quàm in Euangelio loannis Theologi, cuius modus licet fit inexprefsi/
bilis, & incompræhenfibilis, tamen in figura S<C aenigmate compræhenfibilium,de*
fcribitur. Volentes autem cum fide intrare in Euangelium, à modum myfterrj,
qualitercunque fecundum humani ingenti uires concipere: neceff e eft,ut habeant
exercitatum intelledum,maxime circa abftradiones,animx noftroe uires. Qua: igi/
tur nunc circa hoc occurrunt, quâmbreuifsimètibipandam. Legtftí in Beryllo no- Li&er
ftro,quomodo intelledt^ uult cognofci.Dico nue hoc uerum effe,£d â ft 5dab alqs,ô£ ryllo.
hoc non eft aliud, nifi quàm quod feSd alia unit cognofcere: quum in cognofcen*
do, fi tuita eius & laeti tía* Docuit autem me Magifter,qui eft uerbum Deúuíd ere ÔÉ
cognofcere,ídemeffe,aitením: Beatimundocorde,quoniam ipfiDeumuidebunt.
Etalibi: Hæc eft uita ærerna,cognofcere ce Deum. EtiterumtQuiuidetpatrem.
Vbiuidere,cognofcereeft,&cognofcere uídere. Loquamur igitur de nifione, quae vi/k,
cum cognitione hominis coincidit-Etpro ulteriori tngjeffu ad intentu premitozquod
alteritas,non poteft effe forma:akerare enim,eft potius deformare quâm formare.Id
igitur quod uidetur in altjs, poteft etiam fine alteritate in ft uideri,quu alteritas non
dederit ei effe. Vifus autem, qui uidet uiftbile, femo ta omni alteritate in ftiuidet fe
non effe aliud àuifibili. Se igitur refertur tàm ad uifum quâm uifibile,inter quæ non
cadit alteritas eiftntiæffed eft identitas. Poteft autem aliquid omni alteritate femora
uideri. Id autem quod fic uidetur, omni caret materia; fubiedum enim alterationis,
no eft nihil,nec forma dans effe,fed id quod poteft formarfquod 4'aw fiue materiam
dicimus. Intelledus àutem,dum aider intelledum in alio
alio intellígibili, 8¿ fu?
biedlumalteritatismateriam,quia perintelleduminftuidet: ideo uidecfeabomni
materia ftparatum,& uidet quomodo indiligentia, eft per fe íntellígibilís, ob carea?
tiâ materíse,8¿ omnia quæ non carent materia,non efte per fe intelligibilia/ed opor/
tere ipfa abftrahi à materia, fi intelligi debent. Ideó naturalia funt minus intelligibi/
lia:quum habeant materiam, alteritati ualde fubiedam, ut patet in qualitatibus acftí J
uisôd pafsiuis, à quibus fi abftrahitur materia, non funt amplius entia naturalia.
Mathematicalia autem, funt magis intelligibilia, quia materia non eft tantas alteritatifubiecfta: qualitatibus ením adtíuís ÔC pafsiuis non fubiicitur,fedquantitati>1icet
ínfenfibíli ♦ Sic enim homo, non uidetur ab omni materiali QC fenfibili, quantift/
catiuaSdqualificatiua contradlione abfolutus: fed ens, feu unum abfolutum, uide<*
ri poteft,ab omni quantitati QC qualitate,etiam intelligiibili feparatum. Videtur au/’
tem hic homo qui Plato, fid alius homo, qui Socrates. Videtur igitur homo fe/
paratus, ab ifta alteritate indiuiduali. Ethæc uifio, noneft fenfibilis: fed eft abfo/
luta a fenfibili, per remotionem contractionis indiuidualis. Et non uidetur homo,
fic ab omni materia naturali feparatus, fed folum indiuiduali, remanente commua
ni, puta eft homo, quem fic uideo, abfolutus ab hac carnefid hisofsibus,noti
tamen à carne & ofsibus , alioqui non effet naturalis homo . Et ideo homo
quem ficuideo, eft uniuerfalis,feparatus ab indiuiduis, Sdcognofcitur tali uifi*
one homo, peruirtutem cognofcitiuam, altiorem fenfitiua , inferiorem tamen
parte intellectual organo coniundtam,quæ etiâ in brutis inuenitur,
dicitur ima
ginatiua.Videmus enim canes, hominem in genere, ÔC hunc hominem cognofcere,
Sicuidet homo,hanc figura,& figura ab indiuiduali contradfionefeparatajn,nô ca/
men ab omni materia:quoniânon uidet figuram,nifi quanta,quantitas ante materia
iupponit.Et hæc uifio,fi t mediante ratione,quxparum ad organum eft contrata. Vi
Bb
5
decui

&-

Excitationum
detur etiam Platonis & Ariftotelis intellecHus, in eorum libris,&intelleciusfcpara/
tus ab omni coatradíone & materia,fíue quantífícítíua,fiuequalífícatíua: &bæcui
fiOjfir per fuprcmam animæ fêparâtam fimplicitatem, quae intelledus, fiuemem
dicitur. Omne aurem id, quod uideturín alto aliter, uídeturperid, quodeftíníe.
■¿dem, cam anima riideniís. Videt autem homo,fenfum effe alium ínuífu, alium
in auditu, et ita de reliquis,
Îênfum ftcin alijs aliter exiftencem,in fe uidet fíne illa
alterícate,e{Te ídem cum anima rationali Etita uídet fenfumín alijs, perfenfumia
fe, qui eft communis, & à contradíone indiuídualí abfolutus. Sic redítudínem
in alqs 8¿ alijs redis, per redttudinem ín fe. Ita formam ín formatis, per formam Ííi
fe : íuftítiam i a ¿uftís, per íuft ftia ín fe: & generaliter extrínfecum cognofcíbilc»
per ínrrínfecum confubftátíale. Et hæc uta patet, quomodo íntellígíbile extrínfc/
cum, fit ín adu períntrínfecum,acfíínreneduale pr£fuppofitumfeuprincipium8
de fe generaret fuit piius uerbum, rationem feu notitiam: illa effet confubftanrialis
fimilitudo eius, quia effet ratio intelledualisnaturæ, ficutintelledualepræfuppofítum,ín qua figura,fubftantiæ fuæ principium feu praefuppofitum clarificatur .Alio
qui fine ratione tali, remaneret fi bi ôi omnibus praefuppofitum íncognítum.Ex qtá/
bus procedit utríufcp amor,feu uolíítasmam amor fequítur cognitionem,6CcognieS
Nihil enim,incognidr,amatum.Er relucet in operefuo rationali, fcdicet fyllogiftico,
di maxime in primo modo , primæ figurae, puta,anima unit offendere omnem
hominemmortalem,8< ratiocinaturfic: Omne animal rationale, eft mortale. Om/
nishomo, eft animal rationale. Ergo omnis homo, eft animal mortale. Prima
propofirio, eftprincipium fiue praduppofitum. Secunda ex faecutiditate primae
generata, eft eius fœcunditatisratio fiuenotio. Ex quibus fequítur intenta cotv
clufio. Sicutprima eft, uniuerfalis affirmatiua, ficfecunda, fíe tertia,6f noneftplus
aur minus una uniuerfalis,quamalia. Vniuerfalitas igitur in ipfis eftjgqualis fine
alteritate. Sic etiam non plus continet in fubftantia, prima, quám fecunda, autter/
ria. Nam prima, omne animal rationale compledí tur,iic fecunda,fic tertia. Noa
enim fecunda, quæ de homine loquitur, minus complediturrquum fidius homo fit
animal rationale. Sunt igitur illæ propofitiones tres æquales ín uniuerialitate,eflèii
tía,atque uirtute. Hinc non funt tresuniuerfalitates, nec tres fiibftantiaefeu efferitiæjiue uirtutes : propter enim omnimodam æqualitatemmon eft alteritas fubftan/
trie in ipfis, fecundum omnem noftram appræhenfionem ,quî aliud rationale ani»*’
malnoncognofcimus, quam hominem. Prima tamen propofitioeftprima, 8¿fíc
perfefubfiitens, fic&C fecunda fecunda, S¿ tertia tertia : ita quod una non eft alia.
Tamen fecunda totamnaturam, fubftantíam, & fœcunditatem primae explicat,ficutfigura fubffantiæeius, itaquodfi prima diceretur patenfccunda diceretur fili/
us, quia æqualis natura:Ôffubftantiæ, in nullo minor aut inaequalis, defoecundírate primæ genita. Ita tertia, quxeftconclufioutriufquepropofitionis,pariformi/
ter fe habet * Prima memoriae fimilatur3 quum fit principium praefuppofitum, ori­
gine præcedensîfecunda ínrelledaí,quumfic explicatio notionalisprimae:tertiauoluntati, quum procedatex intentione primæ&fecundæ, uti finis defideratus. In
unitate igitur effentise huius fyllogiimi, trium enuntiationum per omnia aequaliumt
relucetunitaseiTentialis animae intellediux, tanquàmin opere fuo logico fine rati/
onali. Nam per regulam prxmííTam, anima rationalis fe uidet infyllogifmo, ut in
ilio opere rationali in alteritate operis, uidet fe fine illa alteritate, m femper uifionem fui infe, uidet fe in opece. Etita habes, quomodo anima pergit perfe ad om>

nía , alia , Qi nihil reperit aliud , tnomni uarietate intelligibile, nifi quod in fè
reperit, ut omnia fint fua fimilitudo. Et in ugrius omnia uidet, quàm funt in
alijs ad extra . Et quanto plus egreditur adTaíiaVut ipfa cognofcatjtanto plus
in fe ingreditur, ut fecognofcat* Et ita dum par proprium intelligibile , alia
intelligibilia menfurare 0¿ attingere fatagit î per alia intelligibilia, fuum pro­
prium íntellígíbilí , fiue feipfam menfurac* Anima igitur,ueritatem quam ui/
det

Liber

I.

quàtri uidet in alijs,per feüidet,8¿ eft nótíonalís ípía uerítai cogriofcibítíum* Quo/
níaní anima íntelleáiua, uera noció eft}uifione intuí tina per fe luftr at ómnía, & cried
fùràtjâÉ indicar pernotíónalemuerítatem,ueritatem ín alijs,per eam,quam ín alijs
competir alítehad feréuertítur,utearh qúam ín alijs aliter uídít> in fé intueatur,fíne
alteritate ueracíter,& fubftantíálítér, ut in fe quafi ín fpeculo uerítacís, notíotialíter
omnía perfpícíat,8¿ fe rerum omnium notionem íntelligat. Anima uidet terminum,
ín omnibus terminatis* Et quum termini non fit terminus : Uidet fe terminum no/
Ciónalem interminum, fine alteritate, & hic uidet fe non efte quantam,nec díuiftbí*
lem,ideo nec corruptibilem* Eft igitur anima interminabilis, rationalis terminus,
per confequens omnia ut uulti terminat,faciendo terminum breuem,aut longum,
propinquum, aut diftantem á príncípío.Et fie facit longas líneas, breues, SC breues
¡ongas:& menfurasfacit longitudinis, latitudinis, & profunditatis, temporis,8£
Omnis co minui.Et fácít figuras qûæque talia qua fine rationali terminatore fieri
nonpoflunt* Ettermínosímponícfeünomína¿termínatís, 8¿artes Suficiencias fa/
cïc.Hæc omnia explicat, ex propria uirtute notionali, SC de omnibus per fé iudicat:
ficutdeíuftítíacaufarum, per notíonalem fuam íuftítiam, quæeftcorifübftantialis
fibi,quia eft ratio iuftitix,per quant iudicatf uftum SC iniuftum. Anima dum fe uidec
intrâfe habere notionem mundi omnis , omnes omntu mundi notiones complican*
cem :uidet fein feelleuerbum,feu Conceptumnotíonalemuníuerforum,S£ríómétt
omnium hominum, per quod de Omninomine notionem facit, & uidet omnia no/
nn na fuum nomen explicare, quum nomina non fine; nifi reru n notiones* Et hoc
eft, quia ipfa etiam (è uidet omnibus nominibus nominari. Adhuc anima, uidet
fecfle intemporaletempusjnam percipit tempus ¿(Te,ín ¿ffe tranfinutabílí, á quod
non fit tranfmutatío,ni(í ín tempore.Percipit igitur tempus e fle in temporalibus ali*
ter SC aliter,SC tuncuidet tempus in fe, femota omni alteritate effe intemporale * Vn/
de quum uideat numerum in uartjs numeratis : uidet etiam humerum innumerable
lem, omnia numerantem infe. Etita uidet tempus in fe, SC numerum in fe,non efte
aiiaSC diuerfa. Et quum uideat tempus contraâüm in temporalibus, & in feabfo/
lutum âcontracftioneîu'det tempus non elfe ætermftatem, quæ nori eft contrahibi/
lis,riec partícipabílís. Videt SC infe non effe æternitatem: quum fit tempus,licet in*
temporaliter. Videt igitur fe fuper temporalia, ín horizonte arternitatis, tempora/
liter corruptibilemmon tamen eft fimplícíréríncorruptíbíiís,quíaíncorruptíbílitas¿
omnem alteritatem antecedit* Vnde uidet anima feconíuntftam,continuo SC tem/
porali* In hoc enim funt eius operationes fuccefsiuæS^ temporales, quas per orga/
na corruptibilia facitiut eft fentire,ímagínarí,memorarí,8¿ fimiles. Et uidet fe abfd
lutam á continuo, in opere intellecftus ab organo feparati: quia dum íntellígít, fubiiointellígítjÓC ita inter temporale SC æternum, fe reperit* Videtauterii animam uni/
us, plus continuo SC tempori (iuefuccefsioniconiuncftarri, carditis peruenire ad intellecfti.im:aliam cicius,qu(aminuseftimmerfa continuo, quæcitius ferefoluit, ha/
bens aptiora organa ad operationem, Sfprxcífíus attingit* Ex quo uidet, animant
noftram indigere organisé fuccefsione temporali,ob fuamimperfedionem,utdè
potentia ad adum perueniac. Quare intelligenræperfediores, quæ fiunt in acftu¿
non habentes necefsicatem difeurfus, utad adfim perueniant:magisacceduntad
aeternitatem, SCplus fèparatæ funt â temporali fuccefsione. Quomodo autem fc
habeat uifio temporis,ica cofidera. Hebræi temporis initium dicunt praeteritum, cui
fuccedit praeteris,fequitur futuru.Sírefpicís ad pr£terítum,urí eft tempus prçteritu:
nídesipfumin pratentieffe praeteritum,
in futuro fore præteritum.Si refpicisad
præfens:uides ipfíí in pretérito fuiffepræfe$,S£in futuro forepræfens.Si refpíícis ad
futurum uidesipfum in pretérito fuiffe futurum,6¿ín præfentieffe futuruni,Q¿ ín fu/
turo fore futurum. Et hæc anima in fe uidét, quæ eft intemporale tempus. Videt
igítw fe,intemporale umtrínum tempus,prætetitum, præfens, ÔCfuturum. Tèm/
piïïi autem præteritum, quod femper eft SC erit prætéritum, peifetftum rempuseft:
,$C tçmpus præfens,quod temper fuit SC erit prxfenè, perfedium tempus efhficÔÆ
futa/

$6%

Excitationum

futurum,quod Temper Fuit & eft futurum,perfecftum tempus eft.Etnon funt tria per
fecfta tempora, fed unum perfedum tempus, perfecftum in praeterito, perfedum in
præfenti»& perfedum in futuro. Hoc tempus nunquam deficere poterit. Præteri*
rum ut præteritum,non deficit: quoniam Temper eft SC eric praeteritum, Sic nec prae/
fens,nec futurum, Nihil ígíturnouí in illo tempore intemporali, ubi nihil eftpræte/
ritum»quod non fit prxfens & futurum. Licet enim pretérita in præteritis defecerint
& futura in futuris nondum fint,fed folum prgfentia in præ(enti:tamen fécus de tem
pore praeterito futuro, utprædkftum eft. Anima igitur,quæeft intemporale tem/
pus,in fua eifentia uidet praeteritum, præfens, & futurum : & nominat praeteritum
memoriam,præfens íntelledum,futurum uoluntatem. Nam ín naturaintelletftuali»
praefuppofitum feu quia eft, eft origo de fegenerans, fui fcilicet præfuppoitti fiue
quia eft,intelledum,feu quid eft. Ad quæ,fequítur intentus finis, qui voluntas feu de
ledatiodicitur. Omnia igiturinquíaeft, funt: & uocatür illeeffendimodus,me/
moría íntelledualis. Omnia in quid eft,funt : uocatur ille modus eflend i,intelle»
¿lus,quoniamutibi funt,ín fua ratione funt &íntellíguntur. Omniaíníntentofíne
funt: uocatur ílleeffendímodus, uoluntasfeu defiderium, Hæcconfideratio
temporis intemporalis, mani feftat animam efleæternitatis fímílitudínem, atque
quod omnia intuetur per fe»tanquâm per fímílitudínem aeternitatis,tendens adæcer
nitatem uitæ,quam folum appetitjficutintelledualis imago, uitæ feu quieris aeterne,
ad fuam uerica tem cuius eft imago/inequanon poteft habere quietem, quietis enim
imago,in quiete tantum quíeícir* Quod igitur anima in fe reperit,deperfedionee£
fentiæ fuæ,effe fcilicet unitrínítatem temporis intemporalis» Q¿ generationem íccuií
deprimo tempori (accedentis, ÔC procefsionem tertrj ab utrocp, & æqualitatem na/
turæjin tribus hypoftafi bus,intemporalis temporisé inexiftentiam unius hypofta
fis in alia, ita de reliquis: ad fuum principium, quod eft aeternum tranflumit, ut in
fe tanquâm in fpeculo & çnigmate,faum príncípíum»alíquatenus pofsit intueri. Et
hic intelledus animae, quoin feíntellígít mundum notionaliter complicari»quafi in
uníuerfalí lumine ratíonís,lucis æternç,quae eft caufa eius ó¿omníum;ad hoc tantum
ordinatus eft, ut dum in fe omnia complicare notionaliterfiueafsimilatiueintelli/
git, & foam notionem non efle rationem, feucaufam rerum, utrealiceridfint quod
funt, ad caufæ fuæ S¿ omnium ínquífiríonem medio fui, ín feíe conuertat, 6¿dícat:ín
caufamei,quæinmecaufatorelucec,urfimnotionalismundi complicatío,eftneccffarío eflentíalis omnium caufabílíum eterna complicatio, adæquatifsimê omni­
um ÔC fingulorum ratio, effendi pariter 0¿ cognofcendí : in cuius uníuerfalís caufæ
ftmílítudíne,participio eius dono íntelledualeeffè,quodconfíftít ínuníuerfalíef­
fendi cognofcendí fímilí tudíne, uníuerfalís caufa. In me enim relucet,uníuerfalítatís omnípotentixípfíus caufæ, uírtus rationalisât dum me intueor, ut eius ima
gtnem,ipfum pofsim contemplando,per mei ípfius tranfcenfum, propius accedere.
Vt enim mein omnibus uideam, alteritatem ab omnibus feparo : ut autem caufam
meamuidere queâ, meut caufatum, & imaginem linquere oportet, alloqui rationis
meæuiuamrationem, non attingam. Adhocautemutanimamundumhunc,0¿
feipfam linquat,quæ ad uifionem Dei, &fuærationis anhelat» tendit dodrina
Chrifti filq Dei, qui promittit nobis hac uia,oftenfionem patris fuí,creatorísomnium,prouthæcin Euangelio explicatur. Adhuc autem, quia quidam dixerunt
animam harmoniam» dicamus etiam de hoc * Harmonia, quæ uidetur de multis
harmonicis cocordanctjs in fe,uidetur efle anima.Et primo uidetur confonatia,dein
de ratio eius,& ex his uidetur fequideledatio.Confonatia harmonica,uidetur quafi
quia eft,&præfuppofitum,Ô£ ípfa»fuíipfí s> numerum feu rationem generat,in qua,fc
utin figurafubftanciæ fuæ,inteUigit feu intueturtex quibus oritur ddedatío.Vt illius
harmonicæ côfonantiae*quç dicitur </ixà 7t&<r&v ;ratio eft habitudo dtipla,in qua pro/
portione, </lià 5T«<râiv(fi effet intellecftusJfecognofceretfiC uíderet,ín adæquatifsima
QC confubftantíalí ratíonefuí, ficut quæ eft figura fubftanciæ eius, in quacognoftit
fe,quid

Liber

L

j69

'fe^aid fit! Nam cum interrogatur, harmonía
fa quo cogttofckurídíci de*
bet, quod in habitudine dupla : in illa enim fe</U«7iww cognofcit, utí in conceptu
feuratíonali uerbo fuo. Ideó ft c/Wmaw effet íntelleduspradícus,fi¿uelletfem/
ftrumentís Muficís fenfibilem facerethoc faceret,medio rationis propriæ ÔCconfub/
ftantialis, in qua fe cognofcit, fcilicet medio habitudinis duplae,Et uti de flià. mv
didum èft,ita uniuerfaliter de harmonia, abfoluta ab omni contradiorie, <AtàncccréüV
JhxTrwTi&C </¡xáa£ír¿rí¿fú)y, prout tnfe uidetur:in qua eft harmonica concordantia,
memoriaxratio concordantiæ,intellëdus, ex quibus deledatio, quaeuoluntas.Om/
nem igitur fenfibilem harmoniam in alteritate, anima perattingit, ficut per intrin/
fecum attingi turcxtrinfecitSic uniuerfaliter, de omni tàm Mathematica quam a lia
fcientia»dicendum:per uerbum enim, per quod fe attingit, etiam omnia attingit» Ac
fi circulus Mathematfcahs eiTec memoria, fe attingens in ratione ilia, fcilicet, quia a
habet centrum æquediftans Circunferentiæ: in hacrationecognofceretfe, ó¿om~
nes formabiles circulos, quos etiam per hanc tationem foimaret hue ferreos, fiue
æreos, fiue magnos, fiue partios. In hoc (ut ín amigante ) anima uidet in sternilate,principium creationis æternum,per rationemiuæ noti dæ, omnia creabilia crea/
re. Sicut fi entitas effet principium creationis, tunc per rationem enti tatis fuæ, om/
nia entia crearet, prout hoc exprimitur, per altiloquum Thcologumloannem de
feu rationali uerbo principrj, per quod affcrit omnia fada elfe. Et cum at/
tendit, quomodo ratio quidditatis ends, eft ó¿ ratio omnium formabilium entium,
ac qtiod ratio illa eft ante alteritatem, fcilicet ubi uníuerfaleóí particulare, non fune
alia QC diuerfa, fed coíncídúnntunc uides ipfam rerum ra tío nem, fi c effe uní tie rfa/
lem, quod eft ££ particularis omnium. Ómneenim quaíitercuncp formabile, noti
éft extra illam rationem formabile, ¿¿non eft in ratione, nifi ratio. Concipe igi<
tur rationem formabilium, ôcformabileidem: tuncuides, quomodo eadem ratio,1
eft omnium formabilium ratio. Quia ficut uniuerfaliter eft omnium, pariter &C
fingulorum formabilium radoxitaeft uniuerfaliteromne,pariter Sdquodlibetfor?
nubile, cum in ipfo fint idem. Creatura autem, quæ exit ab illa ratione, non fic fc
habere poteft, quod ratio & formabilitaseiusfintidem, tunc enim non effer creaturaifcd uerbumereatods. Sed cum fit fecundum rationem formabilitatem pro/
priam exiens > non eft uerbum, fed eius fimilitudo, in eo ipfo, quod fecundum pro/
priam rationem & formabilitatem ( quæ in uerbo funt uerbum ) exit. Sicut ÍÍ
Grammaticaabfoluta effetintelledus,quifeinfuapræcifa rationefeudefinitione,
cognofccra: in illa etiam omnia quæ fcid,autextriníec¿dící, uel elocutione ¿)ferr<
poHcntcognofceret, quia ratio, illa uniuerfaliter particulariter omnia talia,quali
tercunqj fcíbilía dicibilia,compiedereturiita quod nihil dici poffet Grammatice,
¿juin fecundum illam rationemóó dicibilitatcm, qux in ratione Grammaticae,erant
¿tós ratio, exierint ad fenfibilem mundff,ficut erant in ratione, feu uerbo Grammati
cx* Dico, ficut erant in uerbo zquoniamnonpoifent aliterexire,falicetperalteri/
tatem, quæ non eft forma effendi, fed ficut erant in yerbó uerbum, quemadmodum
prolatum uerbum eft, quia conformatur interno, fiuementali. Exiuitenim de uer/
no interno taliter, quodficuterat internum,ficeftÔC prolatum uerbum. Spiritu»
autem, fine quo non poteft fieri prolatio,procedit â patre uerbí & uerbo, & eft con/
tubftantialiseis, quia coæternus : prxcedit enim creaturam, ficut uoluntas extrinfecam locutionem, ut caufa ípfius locutionis, quæ eft rricaufalis,efficiens, formalis,1
& finalis, de quo alibi. Et ficut de arte Grammatica didumdhita tcçleuesadab*
folutum magifterium, in quo omnis ars 8C fcíentía complicantur, &z parí moda
uMeas, rationem rnagftierij illius fe habere, ut de rationê Grammaticæaudiftt Sí«
militer S¿ de fpirítu , fine quo non eft internus motus,
confequenter exprefe
sio magífterq ¿n creaturís,tám mcellígibílíbus quám fenfibílibus» Dices * Cum
magnus Auguftínus dicat , animam , trinitatis imaginem habere , memora
am a in qua abdita incelligentia generatur¿ QC procedit ex his uolüûtas t quomodo
hoc ’

po

Excitationum

hoc uideri debeat ? Dico memoriam intelledualem , principium efle notionum,
fed non apparet nifi cognofcatur. Sicut non appare», te memoriam habere pri/
mi principii, quodlibet eft uel non eft, nifi in lumine rationis manifeftecur. Cum
enim rationi manifeftatur, ftatím uídetur temper fuifte uerutñ , ita ín memoria
fínfle repetitur, fed non apparuiíTe > nifi ratione maniíeftante . Vnde memoria
quæ principium , de fe generat fui inteíledum , ficut memoria de primo prin/
cipio aliquod de fe generat fui notionem : hoc eft quod dicitur , animam effe locum , flue complicicationem fpecierum ♦ Intelledíua autem memoria, eft
a materia feparata, 8¿ ob immunitatem talem, poteft refledi fuper fpecies intelligibiles, & eas intelligere. Et quia quodintellígítur, cognofcítur utconueníens
intelligent! : ideo confequítur uoluntas ♦ Proprietas autem , confequens ani­
mam,inquantúm eft fpeci erum íntellígibilíum retentiua ^Memoria di cítur.llla ucro,
perquam ad ípecíes íntellígibiles conuertítur cognófcendojntellígentía dicitur*
Sedilia, perquam adeas ínteiledas afficitur, Voluntas nominatur* Quare qui dice/
bant, noftrum fcire efferemínífcí: fi hanc additam memoriam intelleduatemuide»
re potuerunt, non male dixerunt* Adhuc dico. Nonne fi memoriam in te uides,qu5
in altjs &alijs memorabilibus uidifti: comperis animam effe memoriam C ficdein/
telledu, ín intelle dis ñ¿ in fe,& uoluntate,in uoluntate affedís & ín feíVides fic ani
mam eifememoriam Jntelledum, Ôiuoluntatem in fe. Sí autem memoriam uides in
fua ratione, in quafe cognofcit, tunc etiamuides,quodin eadem ratione,omnia me­
morabilia cognofcinpalâqd nihil cognofcibile, nifi memoretur. Si igitur memoria
fe ipfiim cognofcit, &C folum memorabílefitcognofcíbíle;utíc# dum in fe omne me/
monbile cognofcitjomne cognofcibile cognofcit. Reuelat igitur intelledus>abfo/
luta memori am:cn nihil fit intelledus,nifi memorise intelledus,et uoluntas nihil eft,
nifi memoriæ & intelledus fimul uoluntastquod enim ín memoria & in intelledu fi
muí,non repetitur, necp in uoluntate efte poteft. At dices: Apparet te nunc aliter di/
cere quam fupra,ubi quia eft attribuifti memoriæ,& quid eft intelledui. QuiaeftaU
tem citais uídetur,qu am quid eft: quomodo ígíturnuncaís,quodí^telledusreuelet
memoriamt' Dico, quod quia eftcitiusuideturzfednonintelligiturnifi per intelledum eius. Priusuideturin memoria, fcd ut ibi uídetur quia eft, eft Sinon quid eft*
v Dícíturautemíntelledualítxeroccultum,quámdíunonuídeturínfuaratione,in qua
folum íntellígítur: omne enim extra lucem intelligentiae, quid fit ignotatur* Et cum
anima intelledíua, inintelligere uiuat: quàmdiu aliquid non íntellígít,infeillud
non reperit uitaliter, fed eft ei abfconditum : ficut fenfibile, uifui (quamdiutd
quod auditur, tantum percipitur) manet abfconditum, quoufájuídeat. Opor/
tet autem te attentum effe, ne te uarietas modi dicendi impediat. Nam intellectalemmemoriam,fæpedodores nominantintelledum, utcum dicunt: intelledum,
fuæ intelligentiæ conceptum, fiueuerbum, defe generare. Intelligasintelledqm
pro patre (quæ memoria intelledualís eft) capi. Intelledus etiam capitur, Ut
eft alicuius intelledus, fcilicet memoriæ: ficut filius alicuius filius, fcilicetpatrfs.
Et ita intelledus , eft uerbum memoriae intelledualís , qui Aoyos Græcê dicitur*
Dices, nonne uerbum feíntellígítfific, inuerbo figitur fcu Ac^wde fegenito,
fe intelligit. Ita erit uerbum^ uerbum generans in inunitum. Dico,ficutmemo»
ría fe intelligit in uerbo fuo , fie ÔC uerbum fe intelligit in memoria, non quod
memoria fit uerbum uerbü ficut S£ filius, fe in patre filium intelligit, non ut à fe ge­
nito , fed ut in fuo principio. Memoria igitur, fe&omnia intelligit, in uerbo I
fe genito * Verbum uero fe & omnia intelligit in gignente ; quia uerbum fea
ratio intelledualís genita , in fe omnia complicans, ficut pater in fuo filio , fe
nofcit patrem, SCfftius in patre fuo, fenofcit filium . Miraris, quomodo fenofcit
uerbum , fine fuiipfius conceptu , feu uerbo de fe genito, cum intelligere , non
fit fine concipere . Sed cum aduertis , quod concipere eft comune ad gene/
rantem
genitum (pater enim generans, non poteftfeut patrem cognofcere,
nifi in conceptu geniti fui : & filius non poteft fe filium cognofcere, nifi in conce­
ptu

Liber

L

37Í

ptu generantis fui patris) cocipere non dicit generare in filio,fictit dicit ih patre, fed?
generan.Vndepacernon habetafflio, quod’fe cognofcit: licet fine filio, nohfeccU
gnofcit patrem.Cum autem fitnatiiraliter intelligens,naturaliter de fe eum generat,
fine quo nec fe,nec quiccp íntellígeretnec íntellígí poflèt. Genera t igitur de fua inteL
leduali fubftantia,confubftantiale uerbum,in quo fe 06 omnia intelligit. Verbum igi
tur iUud^eft fine quo,nec pater?riec fílíus,nec fpirítus fandus,nec angeli,nec animar;
necullæ intelleduales naturæ, quiccg intelligere poflunuáomnibusintell^endbus fuffícít,uc íntclIiganc»Ecnon habet opus uerbum, quod fibí 06 omnib.fuffidt,id
fuiipfius uerbum generec, cum fitomne uerbum quod generari poteft, «quale Mi/
cet genitori,patri secerno ^ infinito. Cognofdtígícur uerbum in fe omnia, quia uetz
bum patris, tn quó pater, S¿fe 6C omnia cognofcit, quia pater uerbi: ficut uerbu fe 06
omnia cognofcit,quia uerbum patris. Dico autem, ex præmifsis fatis coftare, qúod
loqueas,fi intelligit uerbum quod profert, ipfum fenfibileperbumcattrinfecum in/
teliigit,per mfenhbile intrinfecum,et èft ipfum intrinfecuuerbeqex iùâ intelligentia
genitum, fcilicet rationalis intelligentixconceptusjn quo intelledus fe 6¿ fermons
cxtdnfecum,intelligit. Puta,efto quod intelledus lo queatis, fit abfoluta aequalitas,
uerbum ^qualitatis r.ationale,in quo fe concepit,eft conceptus fimplex immateria
liSjCui ttecquiccji addi,uel áquo nec quicquam fubtrahi poteftftn eo coceptu feu uer/
bo3fUamquidditatemintuetur«qualitas»Et per hocuerbum, omnem extrinfecuni
aequalitatis fermonem fuum intelligit,omnia aequalitatis opera facit. Et quamuis
nullum nomen nominabile, pofsit conuenire primo principio,cumipfumomnem
alteritatem antecedat,nomina uero omníaaddífcretíonem unius,ab alio fine import
tandeó difcretipó¿nomen,nonperueniunt ad principíu,alterítatem antecedens/Ia
men ft «qualitas capitur, pro abfoluto inalterabih',omnern alteritàtèm praecedente
in efle 06 poíTe,íta quod nec eft,nec elfe poteft aliud,autredperc mutationem quart
tamc6cp,fiue in plus fine in minus,fine aliter,cum ilia quæ ant. did aut nominad,auC
condpi poilunc,fint poft ipfamttunc eft aequalitas,home primi aeterni principi]» Ad
damus igitur qb noftram infirmiratem,quod fit intelledualís æqualitas,licet plus fit
ininfinita quàm intelledualís, dicamus, ipfum perfedífsímum príndpifí, quod
eft aequalitas,feutícjíntellígere,6¿ea quæ operatur» Hocenimad omnem facio rem
rationalem, nemo dubitat fpedare, domi ficator enim fe intelligit eftè taleth, 06 fdt
quid operatunNifienim creator,creaturç fe fciret creatori, 06 quid crearet , nô eflet
creatura plus creatura, cj? non creatura» Et cœlum non effet plus coelum, quam noni
coelüjôi ita de omnibus.Si igitur aequalitas abfoluta, eft ide quod creator coeli 06 terz
ræitunc fe fdteffe aequalitatem,& fdt omnia quae facít»NecefTe erit uticg, quod uer*_
bumcognofcentia fuæ,m quo fe cognofcit,fit fuiipfius aequalitas: non enim poteft
aequali tas,per uerbum feu conceptum fuiipfius alium formare,cj «qualitatis. Ratio
igitur aequalitatis, per quam fe cognofcit, quânos nitimur exprimere per inalter abi/
le,non eft nifi definitio,feu figura fubftantiæeius.Qnare fíe eius aequali cas,eft aequa
litatis acqualitas.Sequitur igitur,quod una eft aequali tds,qugeft aequalitas,06 arquait*
tatis aequalitas Eft igitur aequalitas defe generans uerbum,quod eft eius aequalitas,^
quibus procedit nexus, qui eft aequalitas : quem nexum, fpiritum charitatis dicimus»; l
Quoniam ex «qualitate generante, 06 aequalitate genita, non poteft procedere, nifi
áequalítas,quí nexus feu amor dicitur,ac fi diceretur : abfoluta aequalitas eft charitas»
Eft igitur cnaritas íntellédualis,de fegenerans conceptum eftentiæ fua:,qui nonpo
teft efle, nifi char/tas charitatis,à quibus utiqj „ nonpoteft nifi charitas,qu«eft utri/
ufq? nexus procedere. Non poffunt autem effe tres «qualitatestquoniam fi una effet
una, 06 alia alta,ydq: alia ante alteritatem non e fiet,ubi folum aequalitasefte poteft.
Vnde impofsibife eft, plura omnino efle aequalia, cum plura ene non pofsint, nífí
finí alia & aíia,S< difunda in elfentíjs. Non erunt igitur piares æqualitates,fed ante
omnem pluralitatem, erit aequalitas generans » Verbum, æqualicas genita, 06 æ/
qualitas,ab utraqj procedens» Et quamuis generans non fit genita,nec procedes, no
tamen eft gquatas generans > alia ^qualitas quam aequalitas genita
gqualitas
pró¿

372

Excitationum

fitocedens.Numerus igitur, quo nos numeramus æqualitatem generantem,«qui/
lítatem genitam>8£ «qualitatem procedentem,cum ficante alteritatem: noneftnu/
merus per nos íntellígibilis, cum non uideamus numerum, fine alteritate in numera/
tis,m fi refpexerimus ad numerum in fe, ante alia numerabilia, ubi tria Hint ante tria.
Tria enim di cimus,quç per tria numeramus,&numerum dicimus tria,per quem tria
numera mus,numerus nô depedet à numeratis. Vnde numerus in fequôadjnos, nô
eft nifi anima,ut foperiùs didum eft.Numerus in æq ualitate abfoluta,non eft nifi
qualitas genera ns3genital procedes, qua in æqualitate font numerus qui «qualitas:
& non tria numero «qualia,fed tres «qualitatis fubfiftenti«>uel hypoftafes. Vid em?
enim primo neceflarium effe,utaffirmeiTius,primo perfedífsimü principio,ante alte
rítatem, «ternum effe, ideo nequac£ carere fcientia fui, ôifuoruoperu.Etobhoc
neceflarío affirmamus, ipfum unitrinu, (licet omne noftrum conceptum excedat)
ante alteritatem S¿ numerabilia.principium unum eflè trinum.Patet ex his,æqualita
rem omnia uerbo feu ratione fua,creare.Ideo omnia intantùm font, inquantùm «qua
litatis rationem participant. Quod aute nulla duo reperiantur omnino «qualia» hec
ideô eft, quia duo æqualitateaequaliter participarenequeunt. Nihil igitur eft expers
æqualitatis,cumratioaequalitatis,fitformaeflendi,finequanonpoteftquicÇiubfî/
ftere.Quidditas igitur omnium quç funt,eft gqualitas,per quam omne quod eft,nec
eft plus nec minus, fed id quod fubfiftit, quae eft omnibus «qualis effendi ratio. Hinc
quíddítas,non poteft recipere magis nec minus,quia aequalitas. Nihil igitur omnia
quæ funt,eft multiplicabile.quia omnia intantùm funt, in quâttim aequalitatis ratio/
nem participant,quam plura,æqualiter participare nequeunt Entitasigitur immulti*
plícab¿h's,xqualítaseft,ítafubftátía,&anímalítas,&humanitas,&omne genus, Ô£
omnis fpecies, omne iñdíuídunJndíuídualitas enim, eft ímmultiplícabílís aequa*
litas. Neq? eft quiccguerum, nifiinquantuparticipat «qualitatisunitatemfeutatio*
nem,ficnec iuftu,nec ftudiofum,necbonum,necperfedum. Omnis fcientia &ars,iti
‘æqualicatefundatur.Regulæ foris,aut Gramaticales,aut aliaequæcuncp,non font ni/
fi participationes rationis aequalitatis. Reducere enim diuerfitatem motuoaftrora
In «qualitatem,eft fcientia Aftronomiæ Reducere diuerfitatem connexions Gram*
matílíuín regula, eft fcientia Grammaticç,ita de omníb. Neqj aliquod nomen habet
quicÇ ueríracís, in fignificàtione, nifi ín gqualítate, fígníficantis & fígnifícatí. Sic 8¿
ars quæcûq^,fundatur ín «qualitate,ut pídoria, in «qualitate fígni & fígnatí, imagi/
nis &exemplaris,ficMedicina,ad «qualitatem complexionis refpicit.luftitia,inre/
gula çqualitatis,quod tibi uis fieri,alteri fac,fundatur,Sublata «qualitate, ce flat tem
perantia,& omnis uírtus:quoníam in medio,quod eft «qualitas confrftit.Sine «qua­
litate,non intelligitur ueritas,quae eft adæquatio reí,S¿ intelledus. Non eft nec «ita,
nec effe,nec tempus,necmotus,neccontinuû,fineæqualitatemÔ enim eft motus,nifi
quietis continuatio,^ quid quies,nifi aequalitas? Sic de Nunc, quoniam tempus nô
eft,nifi ipfius Nunc cotinuatio. EtquidNSc, nifi «qualitas,quç nec poteft cite mai/
or,nec minorcSic linearon eft nifi pundi euolutio. Quid pundii, nifi æqualitasS’SC
itauides,penitas nihil pofle fubfiftere,nifi in «qualitate.In omnibus enim qug funh
quatenus font,relucet aequalitatis ratio. Et non eft illa ratio multiplicabilis, aut alte*
rabílís,aut corruptíbílísicum fit omnium eftendi ratio adgquata,quçno effet adgqua
tarado,fi non effet abfofotç «qualitatis ratío.Vna eft igitur omnium ratio,fiue meti
fura adgquata,fcilicet çqualitas,qu« «qualitatis ratio,nec eft maior nec minor, omni
bus menforabilibus. Sicut una ratio circuli, eft omnium circulorudabilium, prgcifa
ratio
adçquata,cur nec plus nec mine funt quam circuli, fiue circuli fuerint inter fe
æqles, fiue initiales quoad quatitatê, & cçteraaccidetia>Côcordia5&pax,âCordo,
squalitas funt, per qug omnia & funt& conferuatur.Sic pulchritudo,harmonia, de
leda tío & amor,ó¿ id genus talia, gqualí tas font. Non potes uidere plura inçqualia,
fíne pqualitateíin hocením concordant,quod ¿ngquaíía.Concordíaautem & fimili/
tudo, quid aliud flintquàm gqualítasCTíc ££ deledatío Óí amícitía,^ fímílefímili ap
plaudibob çqualitatem.Et quamuis unitas, uídeatur pacer ^qualitatis, quoniâ çqua*
litas

Liber

I,

fitas eft fernélfümpta unitás,ur alibi habes j came «qualitas abfoluta complicat imi*
tatem.Id ením eft iequale,quod uno modo fehabet.ln unitate enim,non ni fi «quali/
tas uidetur.Sic bonum,cum iit furjpfius diffufifstmum, no i ha bet hoc nifi ab æquali
tate,& aequaliter ab omnibus appetitur ob aequalitattm.Omnia funtafeipfis ihdiui
fibilia,propterindiuifibikmcuiuslibetadfea!quak ’t^tem. Et quodlibe^eft modus.
quidam,parcicipatiorjis æqualitads. Sicut fi diceretu^quanutarempartidpare abfo/i
lutam magnitudinem, & lineam quantam» effetalem modum participationis magnitudinis,fctlicetfecundumlongimdinem,&Tuperficiem»fecundumlatitudmemJ
S¿ corpus,fecundum profunditatem,^ figuram » fecundum fupérfíciemexteríoreni
terminantem,^ circulum/ccundum figuram arcularem>ô£ fphæram, fecundum fi/
guram fphæricam,ôf cübuoq fecundum figuram cubicam,ôf ita de infinitis talibus,
uan ¿ magnitudinem medio quantttatispamcipâtibus, quæ quidem magmtudo,nor*
eft nifi aequalitatis participatio. Quare fimih ter homo, non eft mû quidam modus
participatiomsanimalitacisj&ficleo&equus.^animahtasjeftparticipatio æquali
tatis. Aequalitas uerô,æqualiter omnem effendi modum, fiue demenralemjiue uegetabilemjfiueanimalem/iuerationalem^fiue intelkdhialcm complicar, fed in alija
particípaturaliter,cum præcifio fit ímpofsíbílis Aequalitas igitur,omnibus gqualíter àdeft,fèdftion «qualiter recipítur.Sicut Solaris radius ín prato.omníbus herbis æ/
qualiter adeftífed non aequaliter recipitur ,ut herbae non fint,mtfiuaitj modi, recep*
horiis uígorisradtj folaris,quiperipfas participatur. Nonné fubláta xqualitate3nt/
hilinteiligitur, nthiluidetur, nihil fubfiftitnihil durattquamocnim complexio an
qualior,tanto fanioqperfeftor,S¿durabíítor. Aequalitas ipfa eftæternà durariój
Aequalitas quæ uica,eft aeterna uitadntellígeredatelledHis eft tiíacre. Vita inæquaq
lítate cónfifttt.Si igitur anima omnia luftrans, uidet fubLra aequalitate nihil rema«¡
neretconcludit omnia ex ipfa,per ípfam,& ín ipfa efle. Sí tuum ¿n his exercita tier i sj
ííitellé<fturri,& non ad uocabula,fed ad mentemapplícaueris :muka præcüiuslemper,priùs tibi abfeondita penetrabis.Nam id quod de trinitate,in fantftis fcripruris ec
docftoribus,ipfas explanantibus,legis^qualis parentalis filius, talis fpirituffàndus,
ÔC quod filius fit «qualitas patri, éífimilker fpírícuflan&us, QC quód alía eft perfona
patrís,alia filtpaha fpiritus fancftúurícp dum ad dida de aequalitate reípícis.melíúsfi^
fírmíúsfidecapiesJdetiam quod eft omnium díffícílíumdifficíllímum,quomodo
fciliceteríttrínitas,anreomnemakeritatem:meliúsuídebis,dum atrêd es, quomodo
tres «quales perfon«,non funt «quales per accideris,í¿d per efleatíam » cum fint (i/
ne alteritate aequa1 es. Sic no funt,nifi eadem immqkiplicabflis aequalitas, quae corn
non accidatperfonis,aut participetur ab eis.tunc eft td»quod quælibet perfona efled
tíalíter.EtñulIapoteftefleakeriras,ubínoneftalíud,quámímmukiplicábiltsxqua/
liras.Vnde quando legi tur ,quod alia eft perfonapitris, alia filij, alia fpirftuflanâi*
non poteft iritelligi,quod fjc alia per alteritatem, quam quidem trinitas illa praecedit*
Et fiid»per quod alia eft perfona patris ,alh fiIq,alia fpirituifandH} uidere uolumtiss
non reperíemus nífí «qualít item,qux eft ante alteritatem. Vnde cum d ico,aequali­
tas quæpatereft pater, «qualitas quæfilius eft filins , 8¿aequalitas qu« fpínrufián/
dus eft fpirituffànftusîunum dico,non tamen dixi, nifi de una mulriplicabilio-qualitate.Namnoneft uerum,quod çqualitas de qua primo dixi,cum dicerem, «qualitas
qu« pater eft paterifit alia, aut non fit illa » de qua fecundo dixi, «quali as qu« filius’
eft filius,& de qua tertio dixGçqaalitas quçfpiiicuflànâus eft fpiritufiàntftus.Et quo
níam has propofinones,antealterítarem lieras uideo, ubi pâter non eft alud quam
«qualkas,ficnecfílius,fícnecfpírituflaniftus;ídeó idem eft ac fi dicerem, «qualitas
quæ pater eft pater, fícut«qualitas quia patereft pater* Tunc uideo illam neram,æ*
qualitas qui pa ter eft pater,& illamjæqualitas quia parer eft filius : non uideo prio/
d «qualem, aut «que lieram Et ex hoc affirmo,patrem non effe filium, nec fpin tum
fanÀum licetfinteademæqualitasjanteomnêrrialreritatern, Ôf adjuuóconceptum
ex «qualitate,quam de tempore,ÔÉ anima, SCfyllogífmo protmífí. Conuértas igitur
teadfacratifstmumEuangeliunijCum exercitato m præniifsisintélleiftu, ¿¿cpnliite

1

Cc

tfh

37+

Excitationum

ra quomodo Toannes Euangelifta,fcripfitEuangelium ad áftruendam fiderft,quód
] ei us eft filius Dei, ut credentes in nomine eius,uitam habeant.E t quia audiuit,Chri
ftum dicentem ad Deum patrem : Clarifica me tu pater apud temetipfumj claritate
quam habui apud te prius quàm mundus fieret. Et illud : Si cognouifletís me,6¿ pa
trem meum atiqj cognouiffetis.Er iterum:Qui uidetme,uidetpatrem.Etalibi:Qug cunq'ue b abet pa terquea fimt,æ omnia mea, tua fimt,& tua, mea funt. Er ego ium
in patre,Q¿ pacer in me. Dixit etiamtEgo lux in mundum ueni,ut omnis qui credit
ia me,in tenebris non maneat. Et alibi:Exiui à ^trejCtueni in mundum Et iter um»
Sermonem quem audiftis,non eft meus, fed eius qui mifit me patris. Et ad patrem
dixit.’Sermo cuus»uertcas.DixitetíaJfeuíá,uencate,áfuíam,g¿quód nemo ad patrem
uenírec, nifi per ipfum. Etquód pater dedíteípoteftatem ornáis carnis, ut daret
eisuitam.Ethocquod dedicei, maius omnibus elle : quod omnia pofuit in po/
teftateeius
quod dedítei omne indicium facere , quia filius hominis eft. Dixit
fe filium Dei,S¿ quod pater in eo manens faceret opera, qui QC ea fecitopera,qux ne
mo ante eum fecit: 8¿ quod opera eius, teftim onium perhiberent deeo, quod Deus
pacer mifit eum>& quód ípfe effet uúa refurredio,& panis uiuus,dans uitam aecer
nam,S¿ calía mulca,quæ loannes audiuit ÔC fcripfit, quorum omnium refolationem*
faciens loannes, praemifitTheologiam ante nartationemillorum,oftendens, quo/
modo hoc totum uideri pofsit uerum , dicens : In principio erat uerbum. Nam in
principio,antequam quic^uàm Deus pater faceret, oportebat illud efte, fine quo ni
hil fadum eft. Sed nihil à fapicmi fsimo Deo patre,^creator e omnium,fiue Aoyta
id eft rationeffitte uerbo,fadum eft.Erar igitur in principïo,antequàm quícquám fa/
ceret,
& non erat nifiapud Deum. Et quia non erat aliud,hinc etiam noti
crac fic apud Deum»quafi alíudtíed erat idem Deus uerbum. Vnde patet, quod ne/
ceffe fuit,Deum patrem creatorem, habere uerbum rationale,non alterum,fed con
fubftantiale fi’ijpfias,fcilicet confubftantiale uerbúm,few rationem,fiue notionem,
in qua effet fuqpfius,^omnium creabilium cognitio.Et quia hoc uerbum eratconfubftanualejæeiufdemriaturæcumpatrefeu creatore, âquo erat, ficut notitia reía
ren'deó filius, genitus enim eiufdem natur# cum genera nteffilius éft ». Et hoc declarat illud , quod Chríftus dicebat ad patremjclarifica me ea claritate, quam habui
apud te, pdufquam mundus fieret, fcilicet ut clarum fiat, me tuumconfubftan/
tialem filium eiiè. Hoc ut aitEuangehfta,eratin principio apud Deum : quoniam
Deus,uerbum fieeratapud Deurin>quódDeus.Etficconcludit,hóyoy ante omnem
creaturam,fiuffeapud Deum.Purus enim intelledus, nunquam eft finefuqpfius no
titia : fic aeternus Deus pater,nunquam finefilio confubftanciali. SequitunOmnia
per ipfum fada funt. Quoniam intelledualís operatio, omnia per rationem, qua
uerbum eius eftffadt prout fupràdidum eft,eandem efferationem, qua creator feâ£
alia,cognofcit
creat,prouc de circulo exemplum pofui. Et ita fada funt omnia,
quód fineeo fadum eft nihil. Quoniarnhocuerbum, eftpræcififsima rationalis
definitio & determinatío>omnium creabilium& íntelligibilium,ítaquódfi aliquid
; à Deo fadum effet,aut fieret fi ne Aornon effet illud rationaliter fadum, &hoc
; deDeo fapíentifsímo dicbblafphetnia effet. Quemadmodum igitur imperio fapiIenttfsímí regís , quod fermons feu uerbo promitur, omniaregia fiunt, quífermo
non eft nifi ratiofnon enim participat rationem, ferme fapíentifsimí tegis, fed eft i/
pfaratio &uericas)ficuerboDomini>cce!i firmatifunt,& filentionihil. Quoniam
autem in uerbo confubftamiali, neceffario erant omnia creabilia,utinuiuifica con­
cludente ratio ne,ratio autem uiua uita eftndeo omneid, quod per ipfum fadum eft,
in ipfo uerbo , quod uita eft , uita erar. Quare & in ipfo uerbo , uerbum . Ra­
tio enim omnís rei,uiuit uita «terna : per rationem enim^per quam circuluseftcircu/
lusjfemper fuit & erit circulus, circulus fine defedu.Qu# igitur crea turæ fad# funt,
etiam fi infe non uiuatit: in ipfo uerbo tamen, cum fitit uerbum quod Deus , a>
ternaliter uixerunc. Et hæc uita, non erat tantum uerbum Dei, quod creat o/
muía ; fed etiam , per quod dirigit luce fua hominem , lumine rationis pollen/
tem

Liber

37 j

L

temVerbum enim Dei,eñ lucerna pedum,ad aeternam uitam tendentium* Et crac
lux ín tenebris ignorantiae lucens, ÔC tenebrae ipfam lucem (quæ uerbum (eu fermo
Dei,quo Deus multifariam multiset modis fua quidem natura 3 fed fupra noflrâjn
Prophetis loquutuseft)noncompræhehderunt* FuicdeindepoftomnesProphe/
cas,homo minus à Deo, cui nomen erat loannes* Hicuenitin teftïmomumvt refiimonium perhiberet,de lumine lucís uerbi DeUuc exorto*Non erat Loannes ille uer­
bum,quod luxjfid uenit utdeluminelucis,teftimonium perhiberet.Erat autem lux
uera,ipfum uerbum,quæ lux,illuminat omnem hominem ratione uigentem,in hunc
mundum uenientem.ln mundo erat Acj^feu fermo ille, & mundus per ipfum fa/
duseft.quia Deus pater dixit,&faâa funt omnia t Etmundus eum noricognouiu
In propria loca patris fui fcilicet terræ fanda uenit,8<fui eum,tanquam Dei uerbum
non receperunuQuotquot autem exipfis ,& omnibus gentibus receperunt eum,8C
eiutuerboDei,aDeomifld, obediuerunt, dedit illis poteftatem, quamuisefient
homines,ut fierent filrj Dei per grattam,ficutipfe erat per naturam*Et illi qui ipfum
receperunt,in fpiritu ipfius,filij Dei generati funt: non generatione illa,qua ex Í an/
guinibus & uoluntate carnis,& uoluntate uiri, fecundum hunc mundum, homines
nafcuntursfed generationecœleftbêxDeo,quifpirituseftjnfoiritu nati funt* Hoc
igitur uerbum,quod hæcomnia poteft & operatur,eft
(eufilius Dei* Quod
quidem uerbum,eft caro fadum:quia filius Dei,fadus eft filius hominis: Ethabitauit inter nos,&uidimus gloriam eius,gloriam claritatis,rion quafi alicuius filtj ado/
ptionisDei, uri multi uifi funt, fed tanquàm unigeniti Dei patris * à patré omnia
quæ patris funt,habentis,uerbum fcilicet, plenum omni gratia & ueritate* Hæc eft
fumma Euangelrj,fecundum intelledum loannis altiloqui Tfieologi*Et hanc expia
nando ampliat,Qt probat teftimonioDei patris,loannis Bapriftg, Apoftolorum,mi
raculoru,dodrina 8£ aflertíone ípfius uerbi ueritatisvoluntaria oblatione,ad turpif
fímamufquemortem,profaluteomníum fideííum,Q¿ refurrédíonéamortuís Qui­
bus omnibus, mariifeftifsimèoftendit, lefum efte filium Dei, qui uerba patris íui¿
quiueraxeft, loquutus eft, Q¿ eius opera fecit,cuius uerba funt flabiliora quàm cœ«
Ium ÔC terra,promiifamaxima, fcilicet refurredionis ad immortalem uita, quam
folus Deus pofsidet,cuius poffefsionis hæres eft ípfe Chríftus, credentes in eum
corde
opere,cohæredes. Et fiunt hæc omnia in homine, per fpiritum fandum,a
patre & filio procedentem,qui eft fpiritus fili),qui èft charitas Dei. Qiiædùmdif/
iundíturpercordafídelíam , facíteos Deo gratos, propter inhabitantem fpiritum
fandum, Qc unit eos nexu indiftolübíli,Chrifto capi ti,hæredi, pofleífori immor/
talítatis,ut in unitate corporis Chriftí, fpirituChriftí uegetati, côhæredes fint regni
immortalicatisjôôuitææternæpoflefloresfoelícífsimi. HæceftfummaEuangèlij,in
uarrjs fermónibus noftrís in infra pofítis,uari¿ explanati, fecundum datam gratiam
magis obfcurê dum inciperem ín adoleícentía,& eflem diaconus, clarius dum ad facerdo|iumafcendifTem, adhuc ut uidetur perfedius , quando Pontificis officio, iri
frica Brixinenfiecclefiapræfui ¿ & legatione Apoftolica in Germania, & alibi furi/
dus fut DabitDeus,ütadhucproficiam, tnea quæfupereft&âdhuc
* réftàt ætate>& demum facie ad faciem iteritatem,in actcr/
na laetitia,ampledánquod ut íta conceda t Dc/
us,tu diledifsimefrater ora.

Excitationum ex fermónibusReucrendíTs,Patrís Nico-laide Cufa,primi libri,finis*

Cc

i

Excita/

Excitationum ex fermonibus Reucrendiíl.
Patris, Nicolai de Cuía Cardinalis Liber Secuhdus»
Ex iermone: Tu es Petruè.
Vô funt,per quæ fapíentía magíftrí pellit ignorantiam , àb (niellé*
du difci p ulqfcili cet uerbum, St ueritas : inftruit per uerbum, & iti
'Verbtufh.
uerbo,ueritas pafdt intelledum. Ob hoc fuitChriftus, uerbum S¿
"Veritas.
&tíeíle&w
neritas îuçrbum creatoris, & neritas omnium fci bilium» Verbum
creatoris feu patris folûm, eft potens momentane¿tranfmutare,pé
.
. nj'tûs ígnorantem9inpenítds dodum. Et non caperetur uerbum íii
inteliedu,ntlieffet ueritasmamquicquidintelledusapperit,ueritas eft* Etfipâfd/
tur fallada,non tamen nifi fob fpede ueritatis,unde ueritas, eft uftaintelledusEft 1/
gitur uerbum,neritas
uita,ille,qui de Perro píícatore fecit fummumTheologüm¿
quem fandus Díonyfíus, appellat fummumuerticem omnium Theologorum. Eft
enim Chriftus manna ab ¡conditum. Venit enimde coelo manna,uti Chriftus, Ôt habetinfefnauitatem,ftuefuauempafcendam intelledus,circa fuam humanitatem efc
diuiniratem indignis abfconditam,quam ffquisdeguftarer,ille diceret ad altos: Gip
ftarccV uidetejquoniam fuauiseftDomfnus,beatus uir,qui íperatineo.Hancdulcé
dinem deguftauit Petrus, qui in Canonica fua aperiujuod Chriftus non poteft de/
guftan\nifi depofita omni malitiajdolOjSfft mutatione, inuidia,^ dctradionemam
(ucdefeparet)illa omnia,funt contraria ueritati.Vnde oportet euacuàre omnia abanima,quæcontrariàncur ueritati, Qt tunceuacuatur omnis animalitas, ÔC quicqtiid
ex terreno Adam contraximus,8c erimus quafi modo geniti infantes, rationabiles,
fine dolo,& concupftcemus lac illud uer i tari s,fi fáltem ipfum déguftabímus aliquaft
(do.Sí déguftabímus(utipfeait)reperiemus,quoniamdulciseftDominus. Quare
i^dpisbYceie
dulcedinem,non pofturpus,nifi femper concupifcere.Et ita accedimus ad lapi
demùiuum, ab hominibus quidem reproba tum,fcilicet ab illis,qui ex carne
(an­
guine funt,(ed à Deo eledum & honorificatum. E‘ttuntnofipfi,tanquàmlapidéà
uiuijfuperædi ficabimur in domos fp/rituales, in facerdotium fandum, offerre fpiri/
tuales hoftias , acceptables Deo per lefum Chriftum. SubiungitPetrus, proptei
quod continet fcríp cur a : Ecceponamin 2jon lapidem fummum, angularem.ele/
dum,preciofum,6£ qui crediderit in eum noh confundetur.Nóbis autem honor cre
dentibusjnon credentibus autem,lapis quem reprobauenint edificantes,hic factus
itft in caput anguIij&flapísoffenííOnis/ápetra’fcandalfíjs qui offènduntuerbo,neé
crednntjin quo Sf poft ti funt. Vide quam admirabilis eft ifte Theologus, qiii nobif
¡aperituertutes illiuslapidis, qui Chriftus eft. Nam quámclinóguirtutemnolueris
Í habere lapidem ilkim,habet,fi credidèris,non confunderis.Et noneft uirtus,quæ ap
peti pofsit per intelledum, extrahunc lapidem,quicquid impendis ei, ré’cïpiesîfia
morem}amorem,fi honorem, honorem, fi mifenc0tdiam5mifericordiam,fipieta>
tem,pietatem.Sic fi offendis,oftenderis/imaledicis,malediceris, fin inhonoras, in-/
honoraberis,fi accufas,accufaberis>fifpernis, (perneris, fi ¿udícas,indicaberis,& fic
de altjs.Nam lapis eft uiuus,& eft ueritas.Hinceo modo uera fitreftexio, quomodo
3utaccedís,autimpíngís,ftcutexpoí£ítuerítas. Eft enim lapis cahdidus,fpecularis>
quiafpeculum fine macula: QC uíuus, hinc prout nite éi repræfentas,fic tibi refpoii/
det*
Sicutfifenfibilefpeculum, elfetredum&uiuumttunceomodoterefpiceiet}quomodoru tefepræfentares.Sic diligentes,dílígit,8¿míferícordesmifericordi
am coníequtintur.Quícquíd das,dabitur tibí,accipies retributionem centuplam^
quia ín poífeísíone feuregno uitar/it retributio* Id quod tu das alicui indigenti pro/
pter ípfum>ípfí dastquicquid enim feceritis minimo eius,propter ipfum, ipfi faci risi
quicquidfacitis filio regis, propter regem 3 regi facitis» Imo quicquid cani regis fa/
citis

Liber

11.

p8

citis propter regeneregi facitis,fed rex non retribuet,nifi utrexXecundamregnum
fuumiíta D eus rexhgam , fecundum regnum fuum, quodeft regnum iteritatis,
perpetuæuitae. Adhuc circa lapidem illum , plura occurratitjdulciïsimèfpeculanda.
Nam uirtus ineft lapidibus»
Alius enim lapis, reddit hominem omnibus amoro/
fum,alius uidoriofum,aiius fanum cuftodit, alius pellit morbum,alius phantafma/
ta,aliusfpiritummalignum,alinsdirigitnaLitas per utam ad intenrum3S¿ funt indici
biles uirtutes lapidum. Reperiuncur in lapidibus uirtutes coeli imagines herbarum,
arborum3hominum,pifcium,leonum ,0¿ cancrorum animalium, curti mirabilifsimis
uírtutibus. Vndeualórlapidum precioforum , exceditualorem auri,iri infinitum,
paruusDiamas,multumualetauri. Confidera igitur,quomodo in lapide preciofo,'
eft materia,quæ eft dura S¿ difficulter refolubilis3tadui grata, 8¿tranfparensjlucída,
uarie terminata » dC terminus eft color oculo gracifsimus. Deindeeft uis in lapide,
quaeeftfuperomnem fenfum,quamexoperibusexperimur. Confidera igitur,fi ef/
fet calculus paruus}cididus,feulucídus,qüí haberet infecompíicíc¿5omriem omni­
um lapidum precioforum uirtutemtille cercecalculus,quamdiu uirtus eiushon effet
cognita,pro nihilo haberetur,
quafi petra fcándali fpernercrur. Sed fi quis crede/
ret alicui maximo g¿do¿íífsímo magiftro, qtii oftenderec calculum, &C annunciates:
úirtutem eiusnllepoftquam crederet sréperiret ita effe , & talis poneret lapidem ife
Ium,fu per ómnes la pides ínZíon.Síc dicitur Chriftus perfimilitudinemlapis, qui
reprobatus i faeftus eft in caput anguli: Ille autem qtii oftendit primo calculum, fuit
loannesBàptifta, ÔC oftend it ipfum, ex reueladonepatr is»
oftendítipfum,utfaq
cerdos maximus,completio façerdôtfj Veteris teftamed. Ille qui oftenditipfutti,]
poftea exrciielatione pa tris,fuit Petrus faíerdos, in quo eft complicatio facerdottj I
Notii teftamentfiut ex Euangelio hodierno* Vnde attende, quod ficut lapis candí J
dus,expurifsimis guttulis elemetaribusjn terra uirtuteccelefti codgulatur, ita quoti
Iapis prccíofüs,incomparabiliter excedit matrem,6£ non habet alium patrem, quâni
utrtutemcGeleftemtficChriftus,ex purifsimisguttulis, uirginis gloriofæ,uirtüteab
tifsimi exiftit comparus,& habetcalculus ille,materiam ex cerra uirginea,& de co¿
Io candorem, feuanimam lucidam feu rationalem: quia lux ratio, de ccclo lucidifsimo.Codum Iucídifsímum,eftfapíentiá feu ratio aeternalper quam omnia facfta funt:
níhílénim eft,cuius ratio ut effet,non exiftat. Habet uirtiKem,quia candor ille ani/
mæ rationalis,eft in luce originis fuæ,&ita hypdftadce fuftentantur in uirtute, quae
eft caufa omnis uirtutis,&ita eft uirtus diuina. Siccp habetcorpus,anima,ó¿ deitas,
optime figurari in calculo.Vnde non eft hic calculus nominabilis, quia omniumlapídum npmiúibus nomi nari deberet,fecundum uirtütem eius, quæ eft omnium uir?
tutem complicatio. Sed qui accipit eum, reperit in eo lapide,nomen fcnprum,non
eft tamen illud alteri communicabiledicutPaulusiquandoin tertium cœlum raptus
decepit calculum,bénéficiait quod rècipit, rionautem potuit hoc fieri, nifi reperit
fetnomen eius inferiptum in eo,quod recipit,nomen enini eft omnibus rebus inferi/
ptum, 6¿quícuncp naturaliter accipit quamcuncp rem, illefeperic nomeneius inre;
quia nomen eft notitia. Intelledus fi accipit, cqgriofcit feu incelligft. Simul igitur
cum re recipitnomen, alloqui non accipiqnifi fimul nomen uideac in rc,quam accipie. Accepit igitur Paulas calculum, S¿ uidec ndmeri, fed non potuit r cuela re:quia
non eft pofsibile,quod reueletunnifi recipienti calculum. At fi aliquem frudhim incognitum prius deguftafTet Paulus,cuius fapor omnemfaporem comphcaretznon
poifet Paulus,tibi faporem quem deguftafTet reuelarc,per omne nomen tibi cogni­
tum,quia nullumipfumnominarec,fedpoftquamdeguftaffesfrudum illum,ture*
fjerires in guftti,nomen non dicibile alrjs. Sic Joannes in Apocalypfi,mannaab/ Mctfuifa'
conditumuidic cum calculo candido, dari uiceriti.. Etlüdæi nefciuerunt,quidef/
fetmanna,nec alteralteridicerepotuit faporeeius, Hinc nominarunt
yci, hoc
eft,quid eft hoct'omnem enim faporem in uno fapore complicatum repererunt, 8C
fecundum defideria cuiufqu€,reperiebacur fapor. Sic Chriftus, qua fide capitur,ea
Cc $
faz

378

Excitationum

fatíatjSí’ quifrg experitur fecundum menfuram fidei,fe alfëqui defideria, in Chrifto
iefu Domino noftro,fcmper benedi&o.
Ex fermone alio, fuper Tu es Pernis.

ToteSaf

TL

*1 Ón diceret Chriftus : Su per cathedram Moyfi, iederunt fcrib» SCPharif/
I fæi,quædicuntfacitemifiuerítaseftetalligata Cathedræ.Nonenim efta>

1
Iius,qui ex cathedra praecidit, quàm Chriftus,qui audiendus eft. Nec di*
JL
ceret, quæ faciunt facerenoÏKe,nifi illa duo ftarent fimul, fcilicet uerítas do
drinXjÔÉperuerfitas uitç.Quàm firma igitur eft ecçlefiæ ædificatioiquia nemo deci
. pi poteft,etiatn per malum prxfidenrermMandat Chriftus, quôdipfos prælatos au>
dire debeamus,quia eos audiendo,Chriftum audímus.Quiuos(ínquít)audít,meau
dú.Sí igitur ex praecepto Chrifti,obedire debeo prxlato c¿ præpofito,etiam
Aa>,ut dicit Petrus Apoftolus : non poflurn igitur decipi,quando ádimpleo'* præce*
pcaChriftú

Ex fermone:Simile eft regnum coelorum,homini negotiatori,
quaerenti bonas margaritas.
Portet Euangelizantem regnuDei,infeduohabere. Primo fci1icef,qtiod
Bipfe fciret,illa quæ funt fuprà omnem creaturam, quia quæ fcimusjoquiJmur. Et deinde quod illa humaniter nobis exprimeret, quia alioqui non in
telligeretur.Hoc autem aliter fieri non potuit, nifi per eum qui uenitdere/
gno coelorum,^ affumpfit organa humana,& locutus eft ut horno.De ineffabili uei/
ró non poteft homo loqui,nifi per fimilitudinem.Loquutio enim de ineffabili,eft Í1militudo exprimens id,quod uti eft,exprimi nequit. Et ideo Chriftus,multas ponit Í1
militudines regni coelorum, quoniam nulla fufficit. Vocatur autem regnum ccelo?
tum : nam coeli enarrant gloriam Dei.Sunt autem coeli ,intelledlu ales fpir i tus,feci c &
nim Deus coelos in intelledu,id eft,inregione intelletiuali. Nam in illis coelis intel?
leâuali bus,eft unus rex, qui in omnibus præfidet,fi cut una uis regis eft, ut regis, in
omni loco regni,ficut una uis animç utuificantis,in omnibus uiuis membris anima­
lis. Et una lux,in multis illumínatis,ó¿ una facies,in multis fpeculis. Vocaturaurem
regnum cælorum,regnum ueritatis,quia uerítas non poteft effe,nifi una:quod enirrt
eftaliud&diuerfum, noneft uerum. Vnde propterea non eft nifiunum regnum,
quod uocatur uericas, & illud eft in multis coelis i regnum enim, eft unitas multicii/
diniscoelorum.
Ex eodem.
Nemo quærit margaritas, nifi quia bonæ fint Jd igitur quod in margaritis quært,
Mítrgítriw» tur,eft bonum . Et quia bonum in omnibus quæriturîhinc bonum, quod nô eft in fe,
iedinalio,nunquâmiàtiacnegociatorem ,qui n5quamfatiatur,nifiinueniatbonum
illud unum. Puta negotiator margaritarum nunquâm ceflàt, nifi quando ínuenít il/
lam unicam bonâ,quæ quum talis fit,quod melior inueniri non pofsit, quando nec
melior effe poteftffdeô tunc eft in termino motus
ampliùs non quærit,nee quxre
repoteft,quia adeptuseft quæfitum.Quandoquæfitum adeft,quæri ampliùsnonpo
teft.Sed (í illa margarita,eft ita bona & precióla, ita quod melior efle non poteftîtiïc
eft incomparabilis, nifi negotiator quantumeunt# diues, uendat omnia quse habet,
& emat eam.
Ex eodem.
u^parït^
OmníaáDeohabemus,exnobísníhíl. Quando igitur omnia uendimus,fumus
RíPrtíwíír- in omnibus pauperes 3 nihil habentes,ut emamus unam illam margaritam,in qua
lmr> * habemus defideratum, ficut mcechaniti in arte. Sicut fi difcipulus uenderetomnia,
ut emere poflet fcientiam unam amagiftro,qui omnem haberet fciëtiam. Aut fi quis
omnia qug haberet,refolueret in pecuniam,utilla emere poffet agrum, in quo eft the
faurus abfconditus»omnium diuiciarum. Et ita confiderajqudd qui debet emere re­

B

l

gnum

gnum cœlorum3oportet quod uendat omnem liber tatem, & faciat fe ferüum eíus,à
quo debútemete mar garita, uel agrum thefaurí.Nihíl enim illí manebit,omnia fuñe
magíftrí aut mercatoris,qui uendítífi uíuis3uíta non eft tua,fed Domini tui,cui te uêdidifti. Vide quomodo uendendo 8¿ depauperando, acquiris diuitias,mortifican/
do5uífam.Síigíturuisímmórtalemuerítatemacuítamaflequííoportet,quódomnía
membra cua,non finí nifi inftrumenca ueritatís,lingua non loquatur nifi uerum,ma/
nus fíne dolo,ficpe$,ficoculi,iineconcupifcentiarei alienæ. Gonfidéra,quomodo
margaritageneracurexrorecœli , S¡C quomodo efficitur nobilis& magna,ex con/
quaffatíone.lta fanefia Margarita,fada eft nobilis, ex conquaílatíone pafsioniSiDi/
cit Euangelium,quod regnum coelo rum,eft fimile homini negotiacori,qu£renribo*
nas margaritas*
Confidera,quomodo margarita eft lapientia,quæ eft æterria, lucidaquæ tuta/
quàm marcefcit: in qua funt omnes thefauri abfcodici: fublata enim fapiecia,non eft'Mar^rit^
thefaurus. Beftiænon habentthefaurumauriuel margaritarunuquia abfqp diferetio sapünfa
ne rationali,non habet Cfte,nec fcitur,nec cognofeitur abfcp illa,ille thefáuíus. Si cut
color nô eft apud cæcum ánatiuícate,quíartecícítur,neccogaofcítur. Vndeille,qui
uendit omnia>& emit unam márgaritatmhabet in una margarita omnia fua, 0¿ plus
in centuplo. Nam ualor margaritæ, præualetintantùm,quod f¿ aliquis haberet om/
nesdenarios,adhucnonpofletemereillam,quiafemperplusualeret. Oportetigitur eum adhuc uendere omniatnon enim emitur,nífi tantúm detur, quantum habe/
tur,6C haberi poterit per ementem. Sicut ígíturomnía per fapientiamfacfta funt,ita
peripfamaomnedefiderabileattíngitur.Sicutdífcípulus,quí cortfumpfir torum paz
trímoníum,utacquírcret aliquam particularem fcientiam, habetin illa omnem theíaurum fuumtquia ex illa uíuít, S¿ extrahit quícquíd fibi fuerit opportunum,
pro/
fert noua S¿uetera-Et tamen non perit neqj minuitur thefaurus, feuars,uel Tapientiaiimdcontinueplus augetur. Hæcfapientia nonpoteft haberi, nifi quando ratio
ei deíponfaturinduit eam.

í

Exfermone:Filfj huius fæcultpmdeiitiores filíj lucís,
in generatio ne fua fu nr.
Vomodo filíj huíus feculí funt prudentíores,aftuti, uteft prudentia flue a/
>ftutiaanlrnafiutn>& ferpentíum. Nam quum aníniah'a,non habeat Meum CK/*

# ,

B

■ &Tuum: habent aftuciam utuiuant, œ illa eft aftu ría propria cuiuslibet,quædici confueuit,umbra intelledus,utprudentia formicae. Homo huius
fæculiadhuncfinem,uthabeatdiuidasuitaetemporalis,fefubrjcitom ­
nibus periculis,facit fe ferufi,obedit,uadit per mare,decipit. Filfj lucis feu æternita/
tisjpro aeterna uitaadipifcenda,non habent talem prudentiam aliquo modo.Sicur alij filíj fæculi,altj lucís fita alía prudentia fæculi,alia lu cis,& con tfariantur,ficut tene*
bræ &lux.Namprudentia lucis,eftut ponderofa & tenebrofa abijeíantur, & ponit
diuitias fuasin paupertate,quoad hoc faeculum3& in ijs quænonfunt temporalia,fi/
cut eft íuftítía,fides,uerítas,S¿ facit opera lucís,S¿non tenebrarum. Prudentia ucro
huius fxculi,oppofitomodo»&operalucisfugitj&facit opera tenebrarum. Opera
tenebrarum,funt luxuria,furta,deceptiones,odia. Opera lucis funr.iuftitia,uerítas,
charitas,amor,pietas,mifericordia,&huiufmoditaliaomnia*
Ex eodem.
Prudentia debet habere filius lucis.Nam de bénis non fuis,fedDomini fui,debet
fibi facere amicos. Quiscft igitur illiDomirtus fuus Ÿ eft illediues homo Chriftus, (iS,
rexregum,ín cuius manu omnes fines terræJHete conftituituillicum,nam plura comifittíbídebonís fuis,habetemm multosfilios illediues,quia omnes fumus eius,et
dedit omnibus filijs fuis terram iftam, ÔComne quod eftpro indiuifo, 0< docuit nos
quaerere panemnoftrum quotidianum* Deinde dedit tibi,quod præ exteris,maiori
luce rationis polles,ut fuper hunc communem panem > quieft nofter panis j uillicationem aliquam habeas.lfte panís,eft Deí filiorum fuorum:tu autem,habes uilli/
cationcm cfeditam,utpanem illum colligas &difpenfes,fecundum legem Domini»
Cc 4
quæ

jg

j8o
Tí*p«j-

Waw in

Excitationum

quæ eft charítas^Sí es auarus,8¿ colligis pane m Domitii tui, St non dirpenfasiecud
dùmlegem:expedabistormentum,quiatorroribusrraderï$.
Ex eodem,
Tempus,eft imago aeternitatis» DiTsipare tempus, eft difsipare bona Dei, quum
Deus fit xternítas 8t tempus eius imago, fluens ab eo. Tempus aíTímilacur Deo, QC
hinc nihil eft prsreiofius tempore, in quo relucet aeternitas, Aeternitas,eft ut linea re­
da infinita, feuut reditudo infinita»Tempus,ut curuitas feu ideuruatio, cadens â re
ditudine,quafi linea curua circumferentialis circuli i Etefto.quód fæcultim fit,ut u/
na illius cifculi reuolutio fuper rectam, unde non tangit, nili in pundo fiue Nunc.
Temporis fubfiftcntia,eftnunc®t€rnftatis.Duratioinfinita,afsimilaturIinex infini
tæ,quia eft reditudo infinita.Curuítas non poteft e(Te infinita,ut alibi habestquiare
cipír magís,0¿ minus Círcuktio,eft prima encuitas, cadens ab infinita QCasteniaredituâine.Ecideô eft duratio temporalis, cadensab aeterna. Et gerit æc er ni catis ima*
ginem,rotunditas circularís:quía principium ÔC finis coincidunt. Motus circularis^
eft fimilior xternitaci,â qua caditneceflarió:quía circularis;homo filius huius iaecu/
It,ut filius huius fxculi,eft finis mundi huius,ÔC omnis motus temporis eius,& fi/
lius huius fæculi,eft filius alterius fzculi,ficut tenebrae uertStur in lucem, Luxením¿
eft finis tenebrarum,Óf lux, ín luce unde ortum habuit, qutefcít, tanquàm m princi­
pio St fine*Totus hic mundus, eft propter microcofmum hominem,utillefit&ui/
uat,ô£efle eius
uita eft, ut homo interior, fiue femen diuinum excitetur, 8t uiuai
æternaliter.Écce eft aeternitas, â qua cadit tempus, illud ordina tur,ad uitam inrclle
dualem,quæ unitur æternitati.Sïc eft aeternitas,a. Ab ætcrnitate,defcendi edura
tío initiata íntelledualís,fed fíne fine.Deinde initiata,fed cum fine. Deinde ¡nitíata¿
cum fineÔf fine fine. Alibi ta men melius habes, quomodo æternitasprimô,deinde
íntellígentía,deinde mundus,deindehomo.Sicetiâefthô,deindemundus f deinde
íntelledus,deinde aeternitas.
*
Ex íérmonerSícueníet, quemadmodum uídíftís eum euneem.
Z"'*'"* I quis conciperet,uerbum internumíntelleduale,in charta aliqua ínícribi,S¿
deinde, poftquàm ibi recepiflTet corpus » ex materia chartae, qua fi lit erae i Ilie
fint extra chartam eleualç,ficut ex lapide eleuâcur arte magiftri-Déinde poft
A^-z quâm literæ il 1 æ funt perfedè éleuatæ > fepar entunica quôd non hæreanc mafceriæ,&fint tam2 literæ fubfiftentesfiib illis figuris,& quantitai e ficut exi radx funû
Ponaturígícurjquód ílladidío,quacínfehabetuerbumíntelleduale,ficíehabeat,
quod uerbum illud uiuum liberetur, non à literis in quibus eft, & quibus eft uerbum
ínfeparabileconiundum,fed liberetur a corporalitate,SCcontradioneliterarumsi/
tà quôd uerbum in literæ permanens,non fit reftrídum adrnodumlíterarum/edab
illa contradíone fit liberum,fi¿hocper mortem,per quam tranfítfigura huius mun­
di. Vnde 0¿fí tune uerbum íh litera, fit fine modo litérárum:poteft tamen elle modo#
quo uelit.Ectaleuerbum,quandouoÍuerít,babebitmodumefléndílíterarum,quíítt
Oculis eft inuiíibilísjuel propter paruícadí,atjt magnitudine, aut abícpcolofe uífibili#

Ex fermonc:Ego fum pañis úiuus.

Efíderíutn fapientía?,eft in omnibus hominibus:quía omnes homines na­
turaliter feiredefíderant. Eftquaedam uocatio, feumotio,feuattradio3no*
bis cognata, ut fit â Deo patre crearore data.Quare nifi fic traheremur,nS
quâm ad fapientiâ perueniremus.Habemus igitur quandâ cognata noti tíamfapientiæ,adquammouemur, fedipfamnondum appræhendimus,neq£ appræ/
henderepoflïimus, nifi infupremomagifterió,fcilícetinuerboparris, inChrifto
ïefu.Magifter Chriftus,eftuitam præftans,ficutmagifter,quiin aliqua ai te,dociles
inftruic. Nam quum ilie fit uiuens feuíciens,accedentem ad ipfum ilkminat fuo üer
bo.&facireijm uiuumfeuuidentem. Pater,eft magiftercreans incelledum,& côrv
creauitillidefiderium adfapietttianv Et tune qui docilts admagiftruni acceditutex
fapim-

D

Liber

IL

381

fapíentiá magiftrijiat Capiens & magiftenilleeum per úerbum futim, fcilícet Cfiri/
ftumuiuíficat, &cæcumtntelkdum docilis illuminat, ÔCficadaequat, uti magifter
in fcho lis,adaequat ftio (ntelledui,intelledum dífcí pulí. Sed non poflùmus ad magi
fteriumpertingere,inhoc mundo,quiafumus in fcholis,Sidiicipuh\ Et ideo qrian/
do eximusfcholas iftas»tr$sferemur ín magifteríum, ÔC erimus fimiks ei, Chriftifor
mes,& magiftri,atqj Capientes» Ethxceft refufeítatio, quâdo id apparet in re quod
nunc gerimus in fpe» Manna eft figura panis uíui, uídere eft uita ocuU8¿ non actingítíllud»quod eft in literis,nifiper doftrínam.Sícut magífter,facit uídere efie uiuum,
uita intelledualí.ut uídeat continentiam literàrum :fic fapíentía,fadt uidere pátrem
creatura: in creatura.
Ex fermo ne:In hoc eft clarífícatus parer meus3ut fru>
'¿tum plurimum afferatis.

^*-^Vandoïnnobis loquitur Chríftus, fitieseterná fapientiattuncillaloquix
Btur m ratione noftra.Nam Chríftus eft Capientia &ratío infinita. Prçcepta
S
Brationis,funtpræceptaæternsekgïs, quæeft fapientía patris. Et ficut ars,
non habet efle.nífí ín íntelkdu,& tunc manet, quâdo feruat præcepta ma
poteft aliter manere ars íntelledualís,nifi in Fernando præcepca i melle
dús.Manere ením dus,eft feruare id,propter quod conftúuítur ín effé.Ec hoc lerna
te, eft manere,6¿ hocmanere,eft amare. Quando íntelkdus, præcipitardutieruec
præcepta eíus,& feruat:manet,féru3re,obedíre,manere,amare,ídé Sí fícut Chríftus
fuit obedíens patrtufcj ad morteán,íta Sinos Chrifto: tune uti Chríftus manee ín di
ledionepatris,ita Sinos ín díkdíone Chrifti manebimus.

í

Ex fermoneiGaudíum meum ín ubbís fit,

N ufao eft duplex natura,sethereá & dementaris. Sic eft in hómíne, quoad anu
mam ôi corpus.Sed in Chrifto, quum fit uti uinuùt optimum* quo non poteft da
ri perfedius.tunc potentia íllíusjuda eft ínfínitatí.Sed infinitas, eft Deus.Quare habes,qubd Chríftus» quum fíe uti uís uiní uítís uera?, tunc eft Deus homo»
tunc ultra illa,uítís eft per Ce integra, & ín uírgúiea terra,recepit incrementum. Et
non eft nifi una terra facratæ uirginis, ôi una uítís, unus agrícola,pat ercoeleftís,
g¿ unus calor decoquens. Vnde ad habendum uinum, eft neceflaríum,quód babeas
Uitem ói terram feet undam, ôi calorem coeleftem feu Colarem, 6iagricolam. E¿
non eft pofsibile,quôd fi debeteiTe uerum uïnum,quôd aliquid alienae mixtures ha/
bea^quodetíamílíud non requirat uitemueram. Et non poteft effe, nífijuna uítís
perfeda: quia fi plures,tunc quaelibet pollet efie perfedior,addita perfedio ne alia­
rum. Et fic non eft nifi una uítis>unáterra,unus agrtcola,óí una influentia Colatis.
Terra uírgo, uitis Chriftusicalor Colaris fpirituflhndus : parer de codis agrícola;!!/
la uitis quædebet ferre frudum,non poteft nifi frudum gatidq ùtæ ferre,uinum
enim laetificat. Vndequumuiranonfitnifilsetiria,obhocdicimasætemamuitam
aeternam Irtítiam.Tunc illa uítís,eft arbor uuæ infinitae, ÔÉgaudiiæterm.Impofsibk'
leeft igitur,aliquem pofiè habere uítam^iífí ex arbore uitæeamhabear?qu£ eft Chri
ftusCemperbenc.didus.Amen.

I

*

Ex fermoneîQuifacít uoluntatem patris mef?
quieftincœlis.

N unis eftqaædamuisipifitualis j quamfinedecodlone Colaris influentiae, non
poteft explicare, quando ifte Cpidtus eft conceptus, tunc fecit in expreCsione Vwu^
uuaruni,quendam motum,per quemmuftum pur gator, 6¿denub naCcitur,utfiac
uinu. SícquidegénusquoddádíuinumfutaítPauhis in Adibus Apoftolorum)
nos fumus.Ethoc genus feufemen,in terra fertili gerimus, uri lignum femen fuum:
Óíinfpirírunoftro,recípímusCpiritum, utiuuamfpmtufuo, redpitCpirkumfola*
rem*, à fecundum operatione Ípíricus D¿i>íñ poftro fpírim,f acimus frudft multum
■Ce s
&C

Î

j8z

’

¿prîtër»

Dijfrrtta

M
'*

Excitationum

& d í cri num,ut fímus uitam habentes ín nobis, quando nofter fpiritus, & in fe geftâs
fpirítum uftse. Vnt influentia Solis,efficit in omnibus uitibusuuas,ita ut ex omnibus
pofsit ttinum exprimfifed aliud eft nobilius alio, & nullum uti aliud,quia aliter
litetjidem radíusrecípitur,unde unufti uinum debile, aliud forte. Etunum poteft
conuertere tertiam partemaquæadfe,aliudplus. Sed folum eftuinum sunumui/
num,quod fínemenfurapoteft,& eftfpiritus uitætioftrærationali$,quemomnisra
tío partícípatuaríe.Ethicfpírítus,eftratio abfoluta, quæ eft Deus>qu« folum in uí«
uo frudu.humanæ plantationis,eft frucftui unita,fecundum eflentiam non participa
tionem« Ecce quomodo hic homo eft Deus, & eft qmnis Ltiti ah ominis,&lætiua
abfoluta,qug eft rerum ratio.Eftomnipotens,ad conuertendum adfejSCmfe omnia
racionalia,quæfeapplicantünitioni:ficut uinum,quo fortius eflè nô poffet, omnem
aquam,quæ ei uníretur,tránflubftantíaretín uinum. Ita ex unione ad rationem infi/
nitam,quæeft ¿nnoftra naturadnChríftoIefu , cui aliterunírínonpoflemusíextri
naturam transferimur in filiationem Dei,qui fumus filtj hominum. Accipimus enim fpirítum Dei,in noftro fpiritu, per quem efficimur hæredes Dei 3 & coheredes
Chrifti In anima eft fpritus uitæ,qui uíuíficatfenfíbite€orpus,aním«unítum:íkut
tn uino eft fpiritus quidam, qui uiuificatomnem aquam fibiunitam. Et hic fpirituseftihe, qui omnia operatur, quæ funt uirtutis in uino. Vnde hic Ipiritus, habet
centrum farfum,& feparat fe ab aqua,quia defurfum eft. Et fi penitus poflet fepara/
rfnonpoiTet aliquo modo attingi aliquo fenfu, quia non eft de hoc mundo.Hic Ipv
ritus,quantô magis feparatusj tanto fimplicior ¿¿conformior fpiritui fuprcmo,qui
operatur omnia in omnibus,nam eft in omnibus ille fpiritus, ficut & fpiritus, qui m
uino. Vnde de omnibus frudibus, fit quodam modo uinum. Et extrahitur aqua ar/
densdepomis,deceruifia,quiaibieftfpiritus ille. Et ficut in omnibus talibus3eftui$
diuini fpirirus,omma uiuificantis.qui uocaturfpiritus uiuificans : itain omnibusra/
tionalibusfpiritibus,eftuisuetbiDei,feurationi$infinitx. Vndefpiritusrationa­
lis , non eft de hoc mundo,fed eft participatio diuiniuerbfi&inipfumuerbumfur/
fùm tendit,&in eo folum qiiiefcerepoteft^uitalætitiæfempiternæ,quia ibiattingit
fefii omnia.
Exeddem.
4 Inftruit nos Paulus,quod ille fpiritus,qui mortificat carnem, eft fpiritus qui nos ef
ficit filios Dei.Spiritus filiationis,eft fpiritus , qui producit frueftum optimumdicet
lignum fit diftortumfnam eft uitæ lígtiumjuítis, ôç ficus, frudum profertualde bo>
num.Sic&aos, in uafis fi&ilibus portamus thefaurum hæreditatis ætetnæiinfpirt
tu enim Dei ducimunut clamemus ad patrem,abba pa ter. Fatemur nos filios,quatv
do ipfum ut patrem inuocamus , utfpinWipfe, teftimonium reddit fpiritui no ftroÿ
quod fimus filtj Dcí,ó¿ hinch2éredesDei,& cohæredes Chrifti.

Ex fcrmonerTrífrítíaucftráuertetur ín gaudium. ,
*«r *yNnde ficut in uarijs fenfibus,participatur fpiritus díícretíutrs liaríeíficípírí
% f tus fanâusjnuartjs rationabilibus animabus. Et quia uisuifiua, non par/
V/ ticipatutmdiferetiuam,nifiuifibiliter, necauditiuanifiaudibílíterttunc
V
Chriftus eft, ac fi eflèt uis omnis díferetionís, in uno organorum, ficut de
ftellis ÔiSole.Nâ in Sole eft omnis uis luminis,q no eft nifi ín Luna lunáriter,ín 8a/
turno faturnaliter.Sed quauis no fit uis omnis díferetionís in ocufo,habes tamen in
oculo uimdiferetiuam,per qtul habes in te teftimonift.quod ucraciter fit aía ronalis*

Ex fermone : Am eri amen dico uobis» fi quid
petieritis patrem.
10 raattrta Ícnfibilíjfuít inuifibilis cibus í fíe ín Cbríftó fenfibíli: fpirftua/
lis ôf immortalis. In manna fuit qualitas uifibilis, deinde dulcedo fuit imiifi/
.
bilis,fuit cibuSjfolùm îcellediuali fide perceptibilis. Vnde Cbriftus eft panis
feu manna sbfc6dirtim,quod nemo fci’t,nifi qui ácapítitiam homo} ttifibdis,
dulcedo feu íapsentia patrís,ínmfíbíUs,S¿ín ¿lia pater ptæihtuium Paternofterzft
pater

Liber

II.

pater omnis efle iiitae 8¿ Intelledus. Ipfe præftat omnia, quæ Intfelledum pafeere
poflunt,ut æternali reír uiuat ín filio,feü arte3feq fapientiaeius.Sicut pater dodrínae»
præftat per medium magífteríj feu artis,infenfibílí uóce ,jdifcipulo pabulum docftri/
næ O'quantum eratgaudíum Apoftolis,quando petierunt innomine lefu, S¿ acre*
petunt,uídentes fe aíftquutos ene defideratum^certe plenum efatgaudíS,ficutquado daemoniaeís obediuerunt. Ac fi dífcipulidodrinae quifummp defiderio appe/
terent omnia ícire, inuenírent uerbum abbreuia tura,quo breuíter&citb,appreheñ
íibilem Aríftotelís aflequerentur ínteHigentíam,certé magnum gaudium haberent¿
fed adhuc maius,fi etiam fcíentiam Platoni s,adhuc etiamafí Hyppocratís.Sed ma/
Ximum,fi abfolute omnium ícibilíum artem ibi cfle,experirentur.Manifeftum eft au
tê,quod pater oía ín uerboíeu ratione creauir.In ratione igitur feu lefu,in quo díul*
naipià ratio habitat corporaliter, feu perfeefte ó¿fubftantíaliter: omnia credere, 8¿
fepare, petere debemus.Et ibi accipere,eft finis omnis inqutfitionis : quia ibi ici*
re,eftperfedifsimamomníumcaufam,cognofcere¿
Ex fermoncrFidcs autem Catholica hec eft.
. .
icut fu a ue & utile fe ingerit uoluntatí, & probitas poflèflôris diledíoní, fíe
qüód fuauitas æutilitas,faciunt fuum fubíecftum per íe appetibile: ficeuíden i
tía
ueritas,faciunt per fe credibilia, quia fidem
credulitatem ingerunt.!deô non eft meriti & uirtutís ea credere, fed cum improbabilia creduntur ex
tn’rtute ipfius credentis,non ex parte ipfius crediti fe ingerentis. Sicüt fe habet kl
eidum ad uifumzfic probabilead tncelledum,6¿ fuaue ÔCutilead affecftum.Sfcutte/
nebrofumad uifum:ítaimprobabileadintélle(ftüm.NÓuírtutíséftuidérclqcídam¿
quoniam nullomodo pugnat contra uiium,fed ffcmetíngerít:ítane(^probabíiecre/
dere. Quod enim ignisaridum lignum ignificat,noncftarduum,quiaignificabile»
fed bene fi uiride.Similiteramare deledabtle}utileuel fuaue» eftignire ignibde pro>
pinquum*
.
'
Ex eodem.
ProbabilitaSjCft tcnuisfpiritualislucis afperfio &debilis»ideb no firmat;ficuteuide
tía ueritatis for titer penetrat,fi git,ôdfirmac certitudinem in incelledluJdeb ex boema
nifeftum eft j quôd credere improbabilia, fortitudinis atqjuigofisnoftriinteUetftus,
eft, ficut amare damnofa & molefta,fortitudinisacuigoriseft noftri aftecftus. Necef
fariaeftluxfidei fortis,quæ tenebras irrumpat,multorumimprobabiliumadfidem
pertinemium,& ea lucida faciat.Etficpatet, fidem efle primam intelledus gratiam»
per quam ueftitur gloria,&fine qua gloria locum non habec.Et fie totüm hominem
oportet eífe religio (um,fi coiequiuelit gloriam,maxime caput, fcdicetintelletftum»
per fidem oportet efle religiofum. Sicut enim uoluncasjcontra feneceflario dimica^
bitjfi ad gloriam peruenirecontendítíitaó¿intellecftus,idemneceflárió faciet. Et de
operauonibusintelledus,folum credere,bellum facit. Credere,5C fufpicari Af opi/
narijUi ad intelledum accedunt,^ ipfe tnuoluntarieluicipit.non autemdetnonftra^
ta,fic3¿ probata,quia neceflàrio aflentic.Scientia autem,habet uoluntariamiiiqniii/
tïonem,à libris doloribus, ideó partím poteftefleftudiofá,&partimnón.Crede
re fundamentum religionis,habet cotra fe bellum difputatiuum, difluafiuümjCÔ; rd
didiorifljôf improbabiliratis,quæimprobabilitasdi cftèpugnatcotraration&quia
ubi ratio deficit/ides fupplet Omneaütè bellum,bellica uirtute agendum éftíquiá
fineuirtute,non peruenitur ad uiáoriam,quar'éfidesuírtus. CiiíÍí bet enim per ftia/
fionem creditur,Deo autem abfi$ fuafioneÔf probatíone,pér fidem creditur.
In hoc fidelis,Deum præ cæteris honorificat,quia ci citius ctedit.lntefletftUs quxrit ob fuam infirmitatem Julcimenta & media probationum» quafi adiutorio baculi
fe fuftentanSjde Una conclufioneinaliam ambulans. Qtii autem uirtute propria cre/
dit,fulcimento non eget, magis credit: ficut amans,qui uirtute propria amat,ma*
gis amat amatum,quàm ex qs quæapud amatura funt, alíoquí eflet amor curuus Sd
reflexus,fi illc&us foretab amato.Intcllecftus exquirens probationes,coparatúrue/
diroridignus exquirêti3aliter^ nô credêtûTalepignus,paganus exigit» antequam
credat

S

04

Excitationum

credat Sed Chríftíanus fcíes ex defeducreduiitatis,pignus extorqueri â Deo, noti
exigit pignus ut ei credat,quia pigrius fignum incredulitatis iudicatur.Baculi infir­
mum non fanantjficnecpignoraintelledum^ quare nec probum &ftudiofumfaz
dont. Fides non eft quaerenda ex fignís , (leur faciunt Îùdæimec fapientia uel arce/iz
ctitGraxfifed air cute. Certius ením uirtute,quam arte cognofeitur. Ars eft fient píz
dura, formam extrínlecam offendens, uirtus fícut odor Q¿ faporjntrínfeca propaz
lans.Lumen quanto Solí propinquius 5 tanto nobilius: quanto f radius
remotius,
tanto ígnobíliuS jica de calore ignis Sic fides»álumúie luminum Deo, defeendit per ,
gratiam:probabíliaJpérlumenremotum.lgitur nobiliusrecftumlumêDe», quàmà
creaturis reflexum. Quare omne datum optimum, & omne donum perfcâwsjdefurfum eftjdefcendensàpatreluminunv Igitur iUadatafupernaturam,fordo*.à iaz
rural;bus,quia $d beaticudinemtrahunt,hinc fide nihil certius* Eft ergo fides gratia
largitatis,& beneficentiae ratiotie , per gratuitum bonum. Et eft uírt us erigens, 6£
firmans mtelledium, faciens ilium flare per fe, & redé ambulare, per uiam faluraz
ris ueritatis, abfque fuftentatioiietid iuffukione baculorum, pro tegente ipfum ad
tierfus úcula difputantium^ firmamentum (upportans ipfum, aduerfùs impulftoz
nés
comisiones contraditftionmôf opiníonum,S¿aduerfúspropría:ínfirmicaus
ponderofitatisuigorem* Et eft lumen, uincens lumina naturalia fenfibilta, ¡pHus íntellécftus : ficut in fenfibus uieftts per fidem , in facramento akaris conflat, ubi
Deo dígne,fine omni pignorecredícur,6¿crediture* ex uirrure obedienuæ. Etficue
mrcHectus,• eft nobilior pars anima: i ita eius relígíofíras in Dei operibus, ÔÉ ipfes
honorificentia perfídém,eft prima. Etnulla eftcredubtas digna, fides uocarí,qu2c
plus exigit, Icilícecpignora. Cliríftianáautemquæ fuum intelledum obcdúwr
íüpprímít,credit,obedit,honorificattnon eft péruerfa generatio, fignum quereris,
fed gens cultui díuinodeditadnclínacó cápite,íd eft intelledlu, Deum adorat. Et fie
fides à fonte uícae defcendens,uiuificat caput hominis, id eft intelledum Juftus enim
exfídeuíuir*
.
?

Èx eodemfermonë.
Lumen diuinumáDeó defcertdens,eft fides,&nonà rébus. Erit una Fides uéra,

^íx*

ab uno Deo deícendensSícut uifioab unooculo,íri multa fedilatat ab extra,ó¿raz
dtj unios Sol s.mulcaillumínantííícimaefletiam fides communis credentibus,queadmodum articuli fidei,communes Chriftíánís omnibus. Omnes autem homines,
ad unum diuinum cukum obligati funt, erit ergo una fid es. Signum autem creduliz
tatis eft,quôdDeo impendas obfequfum &cuftum,examore redo QC puro,quoni
am ille eft gratuitus,non ex timore pœnaMut pudore,aut fpe remunerationis.ln fac
credente eft punís imus & fyncerifsimus amor,6< pufilsimus cultus.Eteft gratuitus
amor,quia gratis ímprndítur,quareremnneratíonedígnus,0£folúni remunerado 1/
bi locum habet,propter amorem praccdentem.Qin autem aliter diligit,fpe, c(morefl
remunerationís caula non proprieremuneratu^quiaainorjextraDeum aliquid tfte
quæri t,fed datur ei tunc merces,aon remunerado.

Ex eodem.

&

r

Sapientia incutit timorem,Sf pudorem, erubefcentíám,formídínem. Quando ez
nitn Deum credis omnia tua fcire&meliùs ce qualis es : times offendere, &. te atrenz
dens,erubefeis Si formidas* Si abf^ pudore 0¿ timore es,fi autem non credis omnia
éSuidere,i5.hgreti¿uses,quanquám tn articulis fidei,hoc nominminQwa omnium
duoru contrariorum,quorurn altero eft hærefïs,alterum fidei artidulum effe, tiecefie
eft.Qjare eft fidd arríe uluSîDeurn omnta uidere Ôimhil ei occultum effeÆx Dei bo
núace flue benignitate, oritur inculto gratiarum adío ,benedich'o,i j eftbonorum
Ímprecatio4audatío,id eft creatcns rn
cario, gíorífícatio, qux eft iII:üs prxdíz
cacio,publicatio,dtuulgatío,famarío>
efumieft clara, fubh mi s?la ta fama. Ex
benignitate fíue míferkordia Dei,ir* cuKUormnrur fpes neniar,& gratia,qùæ habet
fob fe deprecationem, pro malisleníedis d¿rolkridis»oratíonem pro bonis obtínep
dis^ffliaionem ut eft ieíymum^ alias macerations¿ facrificíu ut eleemofyna tam
fpíri*

Liber

IL

fpîrîtaaHs quàm corporalis» lam manifeftiimeft, quódqui credítDeum fummurà
bonum, 6¿ omnis boni creatorem,& totum uniuerfiïm,à fuftimo ufcgdeorfum,ténu
ifsïmum ueftigium illius bonitatis » in quadam umbra comparatiuè fe habere; eunj
purifsimèdiligitA amah
Ëx eodem.

Remandó*.. Fides eft habitus bonus, per bonitatem datam â Deo ,utperfidem
reftaurentur illæ ueritates obiediuæ, quas intelledus attingere non poteft. Fides
eft magna per magnítudínem,ídeó quanto maior, tanto melior Magis autem credit
Chriftianus deDeotquia credit Deum trinum & unum,incarnatum,paflum,a mor/
te in immortalitatem excita tum,aflumptum, omnium regnum habentem, & pote/
ftatem infuper, &feptemfacramenta, nam incarnatio oChuiufmódi, uidenturin/
credulo impofsibilia. Intelledus poteft habere habitumfidei & fcientiæ3ÔChabitumfídeí,ut3cquírathabítumfcíencí2e, utdícítEfaías:níficredíderítís,nonintelU/
geris. Et fie Catholicus plus poteft íntellígere deDco, quàm infidelis. Fideseft
uirtus cum iuftítía ¡quoniam íuftum eft ,* ueritates illas credere deDeo, quas intelle-»
dus attingere non poteft. Plura ponit fides Catholica deDeo uera , quàm alia fi/
des. Ergo uerior fides > cum fpe 8¿ charitate, caufat deledationem.Fides eft habC
tus,cum quo Catholicus creditdiftindeind!uinissutpræparetlumenincelledut:8£
intelledusintelligacclarèôfnoncoiifusê,adusdiuinar«m rationum,8¿ per hoc íncellígatagentem,fi<agibílem,0¿adion€m.Fídes Catholica dicitsDeum tantum ¿n fe
pofteâgere, quantùm eXtftere: quiaâpudDeum omnia pofsíbílía.Hoc fides inii/
delium, dicit impofsibile , quare trinitatem negat. Fides Catholica 9 eft medi/
Um intelledui, ut meliùs fit illuminatus ad attingendum Dei altitudinem. Sicut
aer, per lumen Solis eft illuminatus, utuirtus uifiua , pofsit uidere colorem ft>
guram. Fides , eft quies intelledus per credere, & eft fecundaría quies : quia
primaria eft per íntellígere. Altior tamen fides eft} quam íntellígere : quia plus
credit quàm íncelligat. Intellígere, eft cum labore & fuccefsíone, non auterri
fides. Fides habet illuftrationem ueritatis, animam eleuantis, Sí redífícatíojnem audorítatís , animam firmantis* Verumque per Chriftum eft, qui fpleti/
dor&ucrbimv
Ex eodem.

Relucet in crea turis ueftígíum tríaítatísl, in magnitudine creaturarum potentia
patris, ín difpofitione fapientia filtj > in ornatu bonicas fpírítus fandi. In quolibet
indiuiduo, eft uni tas, fpecies, utilitas. Et fimiliter,eflentia,uírtus¡ióperatici. Ili
Sole:eilentia?fplendor, & calor. In anima,memoria,intefte(ftusj&uoluntas.Iri tri­
bus hierarchies,trinitas. Et in qualibet híerarchía5tres ordines,trinitas in unitate.Ec
t rinitas ih omnibus creaturis generaliter, quia tres funt. Nomen eflentiale abftra/
dum, non trahitur ad accipiendum pro perfona, unde ¿Ha eft faifa, eflentia genu/
it eflentiam:fed concreta eflentialia bene,ut Deus de Deo.DuoDei principalia funt
nominaJcilicet qui eft,S¿ bonum.Per primum/igmficatur effe Dei, infini tum ab(b
lutum. Perfecundum, notatur efle díüínum,utcaufa:fecít enim Deus omnia pro/
pter bonitatem fuam. Per neutrum genus, exprimuntur fubftantialiatper mafcuh7
num,perfonaliaíperfcxmínínum,notíonalía.
Ex eodem.

Volentes ad Dei cognitionem accedere,oportet primó peccatorum tenebras abq
cére5S¿ arma lucis induere. Oportet rationes naturales ( quae funt ut lumen putridi
Íígnijin node lucentis, Si in die nihil)abtjcere. Oportet poftponere commutabile
bonum,adhaerere incommutabili. Tuhc accedit ad Dei cognitionem, aut per in/
fpiradonem,auc per ratiocinationem, aut per creaturas,quæ funt fpeculum creato/
ris in præfentijficut Deus,ueritatis fpeculum creaturarum in futuro.

Ex

0$
Ow/kr.

npr.¡

Excitationum

Ex eodem.
Secundum Díohyfí um,pèr emi nentiam cognofdtur Deus, ut cum in creatura in
ueiiiatur potentía:attribuenda eft Deo,fumma potentia. Quanquàmin Deo ex i/
pfo ÔC per ípfum,fint omnia,tamen incompræhenftbilis acréatura:ambulatenímfu
per pennas uentorum,id eft fuper intelligentias angelorum.
jn

Ex eodem,
idem funt,potentia,eífentía,uirtus,fapientia.Deus eft infinitus intantum.

Quod fi mundi effent infiniti,ipfe eosrepkret:quianon habet finem,nec eft finibilis
fal finiens omnia Jncircumfcriptibilis:quia non abeft alicui locomecullo capitur Io
co,omnia replens. Vbiqj praefens eft,& ante mundi co nftitutionem in fe fuit,ficut
hodie eft.Per naturam,ubiqj eft Deus.Per gratiam,cum bonis.Qui(inquit)manet in
me,& ego in eo,hic fert frudum multum.Per gloriam, fic eft in rationali ut ueritas,
inconcupifcibili ut bonitas ,in irafcibiliutpoteftas. Per unionem,fic fuit in utero
uírginís,unítus humana: natura:, in fepulchro carnt,in inferno animæ. Etinfeipfo,
Bernard. eft uta ¿¿úúíin mundo,ut rex in regno3ubique regnat imperat. Bernardus. In an/
gelo,ut decor inquantùm ueritas.â fapor inquantùm bonitas» In Ecclefia,ut pater/
familias in domo In eledis,ut liberator à malis,adiutor in bonis. In reprobis,ut ter/
ror & horror.lnfideli anima,ficut rex in regno,fons in ortis, luxin tenebris,carbun/
culus in annulo.
EwdlMí «K

Exeodem.
Diuina: dignitatis excellentia tanta eft, quôd mens de Deo cogitans,deficit,cum
fttincomprahenfibilis.Senfus non percipit,cum fit Ínuifíbílis:lingua ipíum non ex/
plicatjcum fit ineffabilistlocus eum non capit,cum fitincircumfcriptibilis: feriptura
éum non explicat,cum fit inaeftimabilistuirtus eum non attingit,cum fit inaccefsibi/
Iis.Et quia finiti ad infinitum nulla eft proportio, creatura eum ¿apere non poteft,fó
Ius omnipotens,folus omnifciens, folus feipfum cognofcens,in operatione quie/
tus,miraculorum operator.Omnis multitudo,ab uno príncipíatur.Omnís ordo,ha­
bet prius ÔCpofterius.Omne imperfedum,ab perfedo trahit originem. Omnis con/
nexíódíuerforum,caufamhabetfiiaeconferuatíoais,alíquod unumprimum,quod
hos Deum dicimus.EtquiahicDeus eft potentifsímus,fapíentífsí mus,& optimus:
poteft, fcir,&uulcíéfumm¿ communicare,hocautem eftalijsmaieftatis fuçplenitu
dinem dare.Ergo Deus pater,ab eterno filiumcoçqualem genuit,cui diuínítatis íuaé
eflentiam communícauít.Efaías:ái ego qui alijs generationem tribuo,ipfe fterilis e/
roc’Hæc perfedifsima generatio, ubi genitum penitus afsimilatur generanti. Etfic
patri attribuiturpotemia,filio fapientia. Et pater omnia in fapientiafeciffediciturj
id eft cum fapientia,quaeeft filius. Filius,eft aequalitatis genitae imago patris, homOj
eftimago imitationis creata,mundus, imago creata repræfentationis, quiafpecu/
Ium creatoris,ut inquit Apoftolustuidemus nunc per fpeculum. Mundus ad Det fi/
militudinem fadus eftiquia aliud exemplar quàm feípfum,nonhabuít.Propríécre
atura corporea,eft Dei ueftígíum:fptritualis ueró creatoris fimilitudo.Ezechiel: Tu
fignaculum fímílitüdínis.
Emanatio íridiuínis duplex eft:Vna per modum naturæ» & hæc eft generatio:
lia per modum uolnntatis, &hæc dicitur procefsio appropriate, proprie autem fpíratio.Ec eft fpirítus fandus amor,quare per modum uoluntatís, ab utroque procedit. A'patre,mediate & ¿mmeditate:mediate,quiaipfum filius fpirat,qui hochabetd
patré:lmmediatèàpatreeftfpiritusfandus,amoreflèntialïs,inqùantùmunusDeus
cum patie 8C filio.lpfi tres,quia unum in efientia, amore eifentiali fe diligunt,quiap
propriatur fpiritui fando. Et etiam amore perfonali,quia nexus patris & filij.Pater
& filius fé diligunt , amore ab eiis procedenre,qui eft fpirituftandus ♦ Dicitur amor
exemplar:quoniam amoris gratuiti» qui eft in nobis,fpirituflandus non folum cau*
fa efficiens eft, fed étiam exemplar átque finis. Amor in nobis efficienter à fpt ri­
tu fando,ín quantum ipfe eft Deus, áut exemplar. Chantas qua diligimus Deum
& pro-

Liber

11.

$87,

proximum,diciturfptrita{ranâusîficutamor,fiaefpiritufîàhâus> procedens ab
utrocpSed S¿ chancas quandoep fumítur formalícen per modum qualitatis âcquifiz
ræ>&: fie chantas dicitur,uirtutis habitus in anima, quo diligimus Deum ÔC próxima,
âd fecundùm hunc modarà,fpirituÎIàndus non dicitur Charítas.

Ex fermone:Gloría ín cxCelfís Deo,& in térra pax,
INtelledushominis,efttenebrofusfi<nocfearnus , íntellecftus angelicus, clarus tóietó
ut aurora,díuinus ut ipfe SoLquoniam illuminat omnem hominem, uenientem
mbúnemundum. Labor hominis, eft ad defcriptionem orbis. Angelicus,
adannunciandum faluacorem , quem glorificant in coelo » omnes fiiperccde»
fíes uírtutes, 8¿ in terra homines pacis. Pietas faluatoris eft , ut feipfum mundo
tnamfeftet.
Exeodem.
Natiuitas filrj Dei, eft proceflus intellectualis uerbi, à Deo patre,uel diu ini uer/ N<rt^dtw&
bi aeterna produeftio. Cum enim Deus benedieftus, fic principiumintelfeduaie,om/ ^oatre: ‘
nis creaturae,agens per intellecftum & uoltintatem (omnia enim quæcuncp uoluit fe­
cit )in ipfo eft intellecftuale feu mentale uerbum, in quo fe QCreliqua omnia intelligit.
Et de ratione uerbfeft quod fit alterius uerbum : quia dicitur refpecftiue, quafi uerbi
Joquentis,uerbum fcdicei,à quo dicitur,id eft dicendo producitur .Verbum diuinum
procedit ab aliquo,â qùo nimirum realicer diftinguitur, co quod nihil procedit à fe
«plowed Sinon procedit âcreaturac’er^o à Deo. Non autem procedit ab eífentía di
uina,cumilla non di ftingtia tur rea litera filio,cum unaqtiarcp perfonà, fit eflentia di­
urna. Igitur cum dicicur,uerbum procedit à Deo, Deus capilar perfonafiter,non prô
eífentia,fed perfona ici licet patris.Et quia uerbum Dei, non poteft elfe accidens di>
uinx mentis,ficut in nobis Sí angelíssproprér ipfius fimplicitarem,& immutabilita/
tem Dd,tiec tanquàm aliqua creata fubftanriajpfi inrrinfecêadiacens, tanquàm for
ma uel aliquo modo extrtnfeci, cum di a diuinæ perfedtoni repugnent, tnaxitn'équia
omne creatumeft finitum, ¿V non poíT-teííeinfinite repræfentatiïium. Cum èrgo
Deus in fuo Herbole
omni i compr&hendaniequitur, quôd uerbum eftfubftan*
ría increata.Res increata Sf i.nfíníta,nülla alia elle poteftqquâm Deus. Et quíá tatv
tûm unus eft.Deus,uerbum à Deo efientialiter ÔÎ réalitèr nón diftingiiitur, licet rea
liter perionahter à patre diftinguàtur. Omnis diftiodlio efiemíaliseftrealís,8¿ noti
econuerfd.Ei licer,eirentiadiuihà,fitquælibet perfonarum,& ecoriuerfo:tamehper
fouis ronuenit aliquid,quod non cpnueniteiïcntiæ,fcilicet generaré & fpirare. Se/
cundûni hoc form dfier aliquo modo conceditur ab ahquibos,eífentiám díftihgui à
perionís Èt ficindíüiaís,eft diftíndio formalisó¿perfonalís»S¿uerueft dicere,quod
piares res ín díüínís/cilícet tres perionæjunt una eflentia. Et quía fioc uerbum eft
iiftimtum.per feáióne efíentialf quia Deus,& infinitum ín repræfentando,quia unfe
uerfalifsime, &C carneo perféâifsimè Oí determinatíísímerepraefenrec, plufquam oz
muía uetba mentalia & uocalia,créataÔf creabilia,repræfénfarepoiïunt,proutdiui>
nx cognitioni perfedifsimecongruit.lgirurunicum cantum eft, quod primarie Dé*
umrepræfentar,fiuedíuinamefícntiam. Obíediiin namqjpfimariumdiuíni imelleíftus,eft i píe Deus. Ad quem fenlúm, I oarineS í-uangelifta dicere uidetur,uerbum erar apudDctim,eo modo quo dici confueuit,contemplatío illius apud ipíum,id eft ipfe eft obieeftum fuæ contemplation*s,fiue fui conceptus.
Exeodem.

Ôefpirituaîi Chriftitlatíüítate in nobis , dicendum. Qtioniam uerbum caro
fadum,habitauit in homiriibiisbonæ uoluntatis, quibus per uerbum pax data eft L
deó fdendüm,qUodtah'squotidianafpiritualisrtaciincas,quæmifsio inuifibilis fiIrj •tinn
Defidici confueuitmilid aliud eft,quàm procédas uerbLfiue genitæ fapiëtiæ,à Deo
patriad mentem rationalis creaturae, pro ipfius creaturae fpírí tualis gratuita illuferaz
stohe. Qtiatriquám ením ubique eft > & ín qualibet racionalicreacurapercflen/
tíam

388

Excitationum

tíam,Def uerbum SC diurna fapientia , fímul & cota trinítas,attfrifgens à fíne tffty ad
finem for titer,S¿ difpohensomnía (úauíter.non támen eft ubíqueper lumen gratuí
turn Cum in mente tenebroÍ3,lumen diufnum oritur ,fiuein mente minus illkimína
ta,maíus lumen oriturtcongtuè filius Dei nafci perhibetur. Hoc o pus licet à tota cri
íiicace fíat effe<ftiuè,cu opera trini tatis ílnt índíuifa: tamen íurefílío appropriate, cu
¿píe fit imago Dei,uerbum & fapientia,&candor lucís æternæ. Verbi eft ¿memem
illuminare,fapientia: Capientem facere,& foiritualte imaginis eft mentem cuiufq; il­
li cuius eft imagOjafsímilare SC reformare,SC candoris eft, mentem candidam , pura»
6¿ fandam facere, VndedeDei uerbofcriptum eft:in animas enim fandas fetranfr
firt,S¿ amicos SC prophetas conftituit. Et per talem fpiritualemnatiuitatem , filio
Dei nihil acquiriturffed illi in quibus naiciturjiltj Dei efficiuntur,per gratiam in prç
iènti,& gloriam ínfuturo.HochabeturínEuangelíOjquodficdeditnobis Deuspo
tefta tem,filios Dei fieri,non ex uolúntate carnis, nec ex fanguinibus nafcendo,fed
ex Deo,per ínfpíratíonem. Erigamus ergocontemplationem amorofam, ad Chri
fti natiuitatem,ut dum eius fuperadmirandam natiaitatem,mentepia SC pacifica re*
colimus,ilkiminationem,calorem, SC frudum íentíamus.
Éx fermone fecundo.fuper Gloria in excellis^
HVpoJfopS
Órijíi*

On eft Chriftus compofitus ex uerbo SC homine:quia tunc cum nullum to
tum fit fua pars, ueroum Dei quod Chriftus eft,noneflet deitas nec De/
us,fî£ pari rationenec homo,nec Chriftus fijiflet ab æterno,fèd potius De
us recens,nullum¿p tale fuppofitum ab æterno fuifte,credendum eft. Nec
obftatquodfcribitur:ficutanima rationalis &caro, unus eft homo, ita Deus & ho/
cnOjUnus eft Chriftustquía non exprimituromnimoda fimilitudo.Sed uult,quodfi­
cut perfona humana,in natura dupl¿ci,carnis3¿anímx fubfiftiufic perfona Chrifti,
in diuinitatis SC humanitatis gemina fubfiftat fubftantia * Concedí tamen debet,
quod Chriftus compofitus eft ex corporel anima : eftenimhomo, fimilísfpecíeí
nobifcum,qui fíe componimur* Sed hæc denominatio folum conuenítdíuíno fup/
pofito,per communicationem ídíomatum , ratione fcilícet unionis uerbí, cumhu<
mana natura.Eftnam^itamirabilis,profunda,atqueintima hæc fanda unio:quôd
diuína natura in Chrifto manens, fuppofitum communicat » SC ufurpatfibi omnem
denomínatíonemafiuc omne idioma, id eft proprietatem, quæ huma næ nature af/
fumptaíjin ratione fuppofiti aut perfonæ,conueniret.Sicutfunteftèhominem, efte fi
lium hominis,fícutfuntadiones,paísiones,motus,quænaturæhumanæ, concreti/
uè nata font competere,prout ipfa natura, eft effe ípecificum* Econuerfô,denomi*
nationes SC idiomata,quædiuino fuppofito , conueniunt ratione eiufdem unionis
ipfo homine,qui Deus eft, uerífsíma fide enuntiantur. Veruntamendiuína SChu­
mana idiomata, non eodem modo Chrifto conueniunt. Nam diuína de eo dicuntur
per fe*&fimplicfter,fed humana non per fe,fe fecundum quid, fcilícet ratione huma
næ natura* Hinc prôueniunt mirabiles illæ ioquudones,quas fides afterit/cilicec*
quôd immortalis moritur,ínuiííbilis, interris uifus eft: quôd Deus qui non muta/
cur,fatigatur ex itiner etimpafsibilis crucifigiturtôiab æterno genitus, hodie nafei/
tur:8¿quod homo corporeus,eft ubi que: temporalis,eft æternusîinfirmus,ôrnnipo<
tens .Imo tanta eft tamejj admiranda unio illa,ut Chriftum filium Dei,ad inferna de/
fcendiftedicamus,quando mortuus fuit. Et non fuit uerum dicere, quod fuit homo,
propter feparationemanimæâ corpore : non tamen fui tïèparatum uerbum3ab ani­
ma SC corpore, quia unio uerbi diuini ad corpus SC animam,nunquam fuit diftoluta:
imo Chriftus exeademratíone,íacuítínfepulchro s6ídefeenditabinferna. Ettunc
Chriftus ubique regnabatjn coelo SC in terra,iuxtà diuinam naturam. Hæceft fuper
admiranda unio, quam nullus nifi fide apprehendit, quam quia Adam per fetre ap­
prehendere ftuduit,cecidit* Sed quanquàm hæc profundifsima diuína myfteria, â
reculo in Deo abfcondíta}íam in fine fæculorum reuelata, fint penitus initltelligibi/
lia,non tamen incredibiliatquoniam teftimonia eius,credibilia faâa funt nímís.Prí
us

N

Liber

IL

$29

useanarrauft, ínfcrípturís populorum 8¿ príncipum > hoceft íuftorumS¿ patriar­
charum figuris,atque aenigmatibus 3 atque pratcónqs uarrjs fanâorum,quià fæculo
funt prophetarum eiustnobisea per Euangelíftas,ApoftoIos,6¿ docftores, Sifpáfto
res,quosuigilantesfupergregeminuenit, propalante, quos & add uxit,utuiderêc
hçc miranda in Bethlèemiubi cunda reuelauit.Chríftus fuit minimus homo cjtii un­
quam fuittquia ab inftanti conceptionis perfedusJBc fuit diutius in utero,quam ali­
quis homo,& qui plus niitrimeci accépit â matte quàm exteri,eo quôd ibi diutius fu
ir» 6¿ aminori quantitate augeri coepit. Et fic magis germanice iundus fuit matri»
quàm cæteriômdésiquia talisexconfubftantialitate oritur, de qua Chriftus plus ha
buit à María mátre fua,quàm exteri filrj,à íuís matribus»
Ex fermone:Intrantcs domum jnuenerunt puerum cum María marre Hus,

Eonoftro,oís creatura abfqjpræfumptione aliqua , exfeípfa pure & fim*
pliciter credere & obedire tenetur,tanquam infallibili fapientiæ,& pero*
bedíentiam concorditer adhaeret praeceptori » & confequítur finem fuum»
Nam Deus omnia creauitpropterfe» Et quoniam ipfa fapientia «temado
mum rationalis creaturae fibi ædificauit, in qua centralíter habitare delitiatur: tunc
ipfa rationalis creatura guftare poteft, per adhxfionem ad ipfam creatricem fapien
Ciam,refedionem illius Îupercoeliftisfapientiæ, panemôduinu. Hocautem fit,per
ipfam unitatem obedientise&charitatis, per quam ipfi rationales fpiritus»unum fune
cum Chrifto,per ipfum Deo patriifi cut filius eft unum cum patre» Ethxc quidem
unio» quando eft perpetua infallibilis in patria » dicitur triumphans. quando ad­
huc eft in terra peregrina , multis oppreifa tempeftatibus 0¿ periculis feparationis, dicitur militansjfife habet medio modo,dicitur dormiens. Vnde quanta fit ifta
connexiojomnium fpirituum cum Chrifto in patria, Ambrofius inepiftolis»elegaa Ambrofius»
teroftendit.
Huicecclefiæmilitanti, quæ fponfa immaculata dicitur ,promifla
eft tradudio ad regnum aeternum,ad unionem triumphantium, fi perfecerit per obe
dientiam,uiarnperegrinationis. Et ifta eft ecclefia macer noftra,quam ab initio uer/
bum Dei Sí patris fapientia,fibi deiponfauit, quod in paradifo fi gurabatur,dum ex
latereAdæ, Eua creata,matrimonium eftinfti tutum, cummandato obediendi fubfequente*
..
.
Ex eodem;
Vide in libro tuo deconcordantiaecclefiaftica, quomodo ficut in corpore huma/ o^g ec(^
tiOjita eft fpiritus anima»fícut ín cœlefti Deus, angelí QC homines, facramentaillumi
nantia & purgantia. Eft facer dotium paftoráleapurgatíuum & purgans, Eft fidelis Liber ¿¿con
populus,qui purgatur. Mirabilis eft hierarch ia in (aeramentis^ ufquead facramen- cordwtü cstum facramentorum. Nam ficut facie ad faciem, in patria Deusfecommunicat:ita ctefaftea.
(ubfpeciebushîc. Et hic ficut facramenta funt: ita quodlibet geftat imaginem tri
nitatis,quia eft facramentum tantum, eft res tantúm,S¿ res facramentum.Ordo facerdotn,perfacramentumcharaderizatur»fcilicet ordítíís,adfüperíora diuína. Et
ín hocíacerdotío, efthierarchiaordinata, âpontificatufummo, ufqueínlaícum».
Nam funt quídam fuperiorís ordinis,quidam ínferíorís,quídammedíj , ín quolí/
bet tres chorfificut ín angelís.Et habent feíacramenta,ut fpírítus:facerdotíum>utanimaj populus,ut corpus. Gregorius Nazíanzenus ¿ in Apologetíco,ínpríncípíó:
Sacerdotium in corpore ecclefíae,offícíum gerit,quodanima in corpore,8<ita conue
nit eis illuminare,uíuífícáre,regere.IIlumínare:quia lux mundi,ôi fal terræ.Eft præ
cerea ín primo choro,pontificum ordo híérárchícus: quia in uno epífeopatu per or
hem diffufo,propter unitatem ¿ eft differentia cum concordantia plurium in uno.Ec
neceíTario deuenitur ad primum maximum pontificem, qui in terra habet potefta/
tem fummac hierarchy, utfummusminifter ^fcilicet angelus fummus in cœlo.Fungitur autem totum facerdotíumdegatíone pro Chrífto,quiadíxít:ficutmifítrneuí/
uens pater,ita mi tío uos,fcilícet ficut angeli funt nuncq DeL Sacerdotium confide/
ratur duplícíceraaut quô ad ordinem, quem habet ad regimen ccdefi'æ, utí eft necefsí
Dd
tatisî

D

j 90

Excitationum

tatistaut quo ad uníonem,quía anima regit & unitcorpus*Qüó ad primurti,fuhtor/
dînes híerarchící,ufc^ ad pontificatum* Quó ad fecundum,lune pro unione,ut fit U/
nítas.Inecclefia>eft poteftas dífpenfatíuarelata,quæeftíurifdídlíonís. Etliæc pote­
ftas face»*dotalis,habetcathedramunam3fícuthabe£ unumepifcopátum,6¿ínilla ca
thedra,eft ordo hierarch ícus,qu ó ad praefidentes in illa. Habet cathedra Petri, pro/
mífsíonem ueritatís,6¿ non eft poteftas ligandi & foluendi, nifiadhaerenti Apoftolicæfedhnecpceniendus in ecclefia,nifi Apoftolicæfedi adhaerens* Omnes epifeo/
pfifunt ut anima populi, ex communi cónfenfu: ££ parochiani,in plebano:plebani,
¿n epiícopotepífcopijín Papa; QC per Papam, Pe tro, ÔC per Petr&qui eft Iapis & fua
damentum Ecclefiae,Chrifto,qui eft petra*

Ex ftrmonedbant Magi, quam uideranr ftellam
fequentes præuiam.

Redîtur peruniuerfummundum,Cbriftum Dei filium,déüírginé natum»
’ hoc credunt Indi,hoc Mahometan!,hoc Neftoriani,hoc Armeni,hoc laco
.binijhoc GrsxijhocGhriftiani occidetales,ut fumus nos,hoc Tartari nô in
ficiantur,imo communiter credunt,licet non aduertant. Etnulia eft hodie
mundi natio,qua?noncredatChriftum uerumMefsiam,quernexpetftabâtantiqui,
ueniftèiexceptis Iudæis,qui eum tantum credunt uenrurum.Eft enim omnium u’iuêtíum una rationis fides>uníus fummi cuntft íp o tentis Deí fanâifsimæ trímtads,ft
intelligerentjUtí nos credimus.Quia putât nos tres deos credere,noliram fidem cui/
pant* De incarnatione uerbi latífsíme creditur, non tamen íntellígen^uerbum Dd
efle filium Dei,u t Chríftía ni.
Ex eodem*
^íiitio.
Malefici Magifnon tj qui Chríftum funtfequvtí) ftellam feqmmtur. Eteftfteíh
quam íllí fequuntur,de quo ín Apocalypfi ; Tertius angelus tuba cecinit ,i8¿ cecidit
Relia de codo magno,araens taquám facula,& cecidit in tertiam partem fluminum,
ôC fontes a quarum. Et nomëftellæ abíynthium, 8í multi homines mortui funtSunt
multa & infinita fuperftítiofa, quse omñem animam lumine decepciuo diabolico fe
ducunt, extra uerum fundamentum fidei Chriftian# : qui autem â fundamento ca/
dit fid ei,perditionis filius eft. Vndetales fuperftitíofiexpellendifunt, Ôinonpati/
endi. ExDeuteronomioiSi furrexerit in medio tui propheta, auc qui fomniû feuídíC
fe dicat,Súprxdíxerít fignum atq; portentum,8¿ eueneritmon audias uerba proph e/
tiæ huius, aut fomniatoris, quia tentât uosDominus Deus uefte , ut palam fiat>u/
trum diligatiseum annon.ln toto corde ueftro,Dominum Deum ueftrum féquimi
ni,6¿ ipfum tímete,S¿mandata eius feruate* Propheta autem ille fieftor fomniorum,
interfideturiqaia loquutus eft, ut auerteret uos à Domino Deo ueftro* Si uis beari,
nonrefpicías infamas faifas. Deus enim odit omnes obferuantes uanicates* Secun/
dum leges,capite puniuntur,0¿ eorum bona publicantur.Homines aiiquidiabolica
petfuaiione,aut cafu, aliquid ueritatis comperiunt: fed poft hoc, quando ipfiincipi/
unt animum fuum illisimplicare,multæeueniuntdKmonumdeceptiones:aguntenim daemones hoc,ut fuggerant ad idiolatriam. Et quamquam nullam habeat diabo
lus poteftatem,operandi quicquam,nifiDei permifsione. tame operatur Dei permit
fione,fanando languidum>aut prædtcendofutura,ut audientes & uidentes proben­
tur. Ex illufione enim diaboli,ortum & fundamentum capit fuperftitio ldeoprimo
iciendumquod diabolus fenfcm exteriorem hominis, poteft illuderet immutare,
ficut homines coloribus neris, fic fpiritus maligni, figuris fidis illudere poffuntui/
Aigufinms. fum,ut ponit Auguftinus, in de CiuitateDefi Ad Geomanciam pertinet id, quod
queritur in fpeculo Aponínís5ínmanubrío,fi¿ lapidibus cerfis,in ungue pueri Arn>
Deuani- fpicium in extis animalium immolatorum , 6¿ínfpatulis* Augurium habet fpeciem
ratibus* Genethliacam,Aftrologicam* Fatum,habetauiumgarritum, fternütatíones,automeu:quod fit,quando homo exabrupto,ab homine prolatum, interprerarur ad foru
r «ni, Auguriam habet fub feChiromantiam âarmiipiciumj(oites ad facienda occule
ta,

chip's nit-

f

Liber

IL

391

tà.Quæ habent multa genera,in libris,taxillis , plumboKquefado,rota tadla,in in«
ueniendis thefauns,aut furtis experimenta ferri candentis, aquæferuentis3duelli ÔC
fimiiium.Quæomniaprohibita,exDeuteronomij.xviq.&xxvi.8olusDeus,6Can
geli,ÔChomines,exdiuinagratia,habentpoteftateïnfuperdæmones* Non autem rum jlo^
homo ex femiíi inquantùm Deus dederit. Quare illirufticij qui per characteres,8¿ minum,
certa üerba,S¿carminajOituncur dæmonium expeliere ,uírtüte diaradmim,errant. ac mulic
Et licet aliquando diabolus ceda t non cædendo,hoc tamen fíe ut feducác.Fatuí lunt rum.
incantatores, quiínungue,autuitro ¡ uolantfpirítumincluderexquiafpirítusnóíí
clauditur corpore. Fatui funt Aftrologi, cum fuis imaginâtiOnibws:quianihil cor­
porale agítínfpírítuale.
Qlm capiebant in nido matrem cum ouis, trahebant hoc ad fcecundítatem,$¿ex?
peumentaamoris.Præcepitnemater caperetur,Déutero.xxtj.Praecepit uafacoope
rirf propter Dñas Abundas. Sunt enim dæmones,quibus uctulæ offerat eículeta &£
poculenta,quæ mund mdo domum,non comedunt,imb feducunt.Prohibuitme air
indueret ueitem mulieris,8¿ econuérfo , propter idololatriam: quia mulieres,tieftes
uíriles, arma in honore Martis induebant» Et uiri muliebres,in honore Veneris.
Hoc feftum peragitur inter Chriftianosdn Carníípríuío* Cur fluite quæris à Sole
adíutoríum,per benedidiiones,& incantationes, & à noua Lunaieiunando dic primiluntj, ut te cuftodiat C Dominus fponfus tuus, eorum condítor.Et tu idololatra,
quid quæris in breuíbus, in charaderíbusjn nominibus diabolicis incognitisdDg/
us cuas unas effínhis omníbúsdiabolíca íedudioJamapparetutuetuia,puerum ra
piens.Iam apparetur puer,ÓC dicitur commuta tus puer,Sùdæmoneuanei cit Jam per
niictíturdíabolusocciderepuerum, quem forfan nimis diligis > ut tu tenter is,an ea­
propter a Deo uelis recedere, QC diabolo in fpecie uetularum, ut puero parcat,dim'/
nos honores impendere : O’ uetulæ maledidæ, in quibus omnes reliquiae idolatría:
remanieront.
\
Non licet cuiquàm propria audloritate,addere uel fubtraherein diuino cultu,ab
inftitutis abEcclefia.Eft fuperftitio,quando cultus latriæ5alteriquàmDeo attribui/
tur,at($ etiam idoIoIama.Sic!dololatria,eftpaâio cum daemonibusffacrífícía eis fa­
cia,confdiumab eis accepmm,quærerefalutem in chara&eribus,ligaturis,uerbis,et
in rjs qui medici damnant jquandó dæmones manifefteínuocantuf, maximèper
mortuo s,Necromantia dícítur.Sí résconfecratæ,ad aliud quam proprium ufum,ap
plicentur,eft Íuperftícíoíut aqua bénedída,qu3ebibítur contra infirmitatem,uelfpargitur ad fertilitatem,^ datur aliquarido brutis. Er de lumine cerei pafchalis,aquæ ba
ptifmatis.Abilinentiaàcapite,tnhonoremfanâæ Apolloniae,uel Blafq,luminis cq
fecrati,crux facfta de lignis palmarum , balnea inuigilia Natiuitatis,3f Carnifpriuij
contra febres5S¿ dentium dolorem,non comedere carnes, in die Natalis Domini co
tra febres , ueí ad honorandum fandum Nicolaum, pro diuitijs acquirendis,peten/
do eleemofynam,eundoadfandhimValentinum,contramorbum caducum,ponde
raudo puerum cum fdigine uel cera>portarecruceni circumquaqj per campum inue
re,contr à tempeftates, in certis oblatis fuper altare, ficutlapidibus in die fandliStephanij&fagittis fandiSebaftiani. DeuerbisrebusmixtiSjOriuntutfuperftitiones
uariæ» De odio & amore, & malefica operationediabolica,cumacu quæ tetigitue/
ítem mórtuíjde lignis furcæ,de lignis coniungendis contra febres,dehoftia non con
fecrata contra febres,contra idiericiam,de urina.de pullis,& id genus deliramenti^
Chryfoftomusfuper Matchçtim.Phariûeorum magnificandum fimbrias fuas ex
emplo,nunc multi aliqua nomina hebraica Angelorum confingunt,Ccribunt,6< al/
legant,quænon intelligentibus ea,metuenda uidentur. Eft canendum, ne aliquid
falfitatís cóntíneanc,quia tunc à Deo uero nonfunt.Neccredendum eft,uerbis illis
aliquam uírtücemíneífe,quam Deus nondedtt, ficut credunt quidam, fi portauerint
Euangelitimloannis, quod fubmergi capíué non pofsinc. Canendum etiam, ne fa*
eris uerbis aliqua uana fintcommixta,puta cbaraâerés figni crucis,aut fi fpes habea
tur ín modo dicendijfcribendi.aiH legendbQuac omnia uana funt, Sinon fynteccle
,
Dd z
fiafti>

Excitationum
fíañíca.Euangelía, S? orado Dominica, & reliquia portan poffunt : dufrimodohfc
htluanitatísfeímmífceatjquódíalimodOjautintalíuafejautadtalefaóhim.Ettunc
habeatur refpeclusadDeum * 6¿ non credatur præcifio,quôdficfcilicet,qubdha/
beant folûm mr tutem ilia uerb.a,& non alia diuina,2¿ non fcriptura fine uerba,fed figoificatio QC intelledus* De fortunío ó¿infortunío}cafualibus,fternutacione,ígnís
fakatione,calciatione> dierum obferuatione., Aegyptiacorum nefanda omnia illa*
Obferuaretempora,quô ad naturales aáuslícet,íntjs autem quæ influentiæ non fub
funcânon licet,fient faut elediones horarum,ad ilia uel ilia ffdem deinuentitfjs,ut eft
nidus auïs cum matre,quod fignat fœcunditatem in bonis,abundantiam,¿¿ de inuentíoneferri,autcíaui,autobolí3quódfiteufortuníum>&ínuentíonechefaurí,díf/
forrunium*8edeft nobis una fides Domini noftrí lefu Chrifti, hunc inquiramus3di/
miflonoftro lumine uenefico,8£inquiramus eum fuo lumine gratiæÆnoftrolumi/
né amoris :nam in nobis natus eft Chriftus * Sicut Sol fuper terram operaturdta
in nobis inhabitans Chriftus illuminat,calefacit,6< frudificat. Illuminati clarificat
nos,quo ad inceUedlumjpercontemplationem.Etaccenditfiue cafefacftnos,quoad
affedû per amorem Ó¿fruítíonem,qugduo,uim contempla tí uam in nobis refpicíunu
Et tertium,uim pradicam in nobis fruduofam facit,per dodrinam prudentiæ>& uir
tutum moralium,8¿ donorum fuorum exercitationem, ut camus, 6¿ frudum afferamus,6¿ frudus n offer manea t. A' principio, generatio praua ecclefiae malignantium
femper cucurrit cum eledis,ôéecclefiaprædeftinatorum< Vnde inueniuntur Libri
dediuinationeÔÔ præftigqs>ante díluuíumin lapídíbusinfculptí per Hermetem in/
uentúquíueneruntad Cham, S¿ filium eius Canaam, Zoroaftrem,6fadOftanem¿
Zamolfim1Petofyrím,6¿ poft Democrítum&Platonem:lícetZepherRazadáalí/
ter dicat.Et traduntur multi modi diurnandi ftincantandi, qui Chriftianofuntpr®
hibiti*
De fermone: Afferte Dómino gloriam 8C honorera,•

Eídfp >

TT^kOft Chnftum,immediate fandífsími Apoftolí S¿difcípulí,qüí eundem ín lp
ll^níuer fb mundo prædicauerunt.Et fuccefsiuè à principio mudi ufep ad Chrt
g
ftum,creuítEcclefíaínfandítate,uíqjadcaputfandífatís Chríftum* Eta
•'J*—
ChriftOjUfqjindiem iudicrj,decrefcetfanditas:quoniam Aiitichriftus,Chrí
fto contrarius,eftfonsomnismalitíaeÓ¿peccati*
Inhomíne, debemusDeí ítnagínem honorare. Sí imagini beatæuirginis honor
exhiberi mandatunmultó fortius imagini trinitatis,quæ inhomíne eft* Et honoran/
di funt homines,propter angelos, eis ad cuftodiam deputaios, & propter naturam
humanam,diuinitaticoniundam. Serui contemnendi non funuqualem cupis erga
ce Deum efte, talis efto ipfe,erga feruum tuum*

Ex fermone:Beati mundo corde, quoni am
ípfiDeumuídebunt.
jfaifittáo.

Eatitudo eft quid optímum,deleáabilifsímum 3S¿ fufficiehtifsimum.Etope/
LJ ratioperfeda,fecundumuírtutem peffcâam;cofiftitobieâiuéinfoIoDeo
forma liter in Dei unione^ fruitione * Deus enim eft cibus ueftis fan/ '
-^dorunijimcj omnis beatífica perfedio. Et hoc um effediuè, quia in fancy's
■ hoc efticic,quàm obiediuê,qu<a circa feipfum tâquàm obiedum uiuificum, tali mo
do eos afficit. VífíoS¿ fruitio,eft eorum cibus5potus St'ueftis Habsntctiam acciden
talem beantudinemfanifti, quia gaudent de gloría lingulorum, unquam propria^
quia charleas perfeda ibi eft.Quare proximi bonum,ficut proprium,eos beatificat.
Gaudent fe ibi effe,0¿ tormenta euafifïèjga udentde fuis gratíjs&meritís. Virgo
Maria, quia macer Domini. Apoftoli,quia Domitii & Dei di fcipiili. Gaudent uir/
gimes, martyres,do(ftores,de aureolis * Tune pro cidences ante confpedu Dei laiïdam,benedicunt & glorificanteum,infæcula fæculorum,orantes pro nobis,ut con^
fortes regni efficiamur. Quarenos qs fungamus hodie toto corde:qui noftram falu.......... .
.....
W

Liber

IL

pj

tem defiderant,qui nos precantes,audiunt & intélligun^ dicamus ad hanc Hierufa/.
lemtLauda Hierufalem Dominum.O' Domine,fac nos te ueré amargue tibí funga/
mur in aeternitate,medíante feruídífsímo amore íntírnífsíme. Domine qui díxífti eri
piam eum,glorificabo euní,longitudine dierum replebo eum, ÔÉ oftendam illi fatu/
tare meurmoftendenobismífericordiam tuam in hac uita, ut fimus mundo cordebe
ati,& in æcerna patrià,da nobisfalutâretuum,uttcDcum nerum uidere«aleamos;
qui es in aeternum benedieftus; Amen.

ExfcrmoncCompIeuitDeus die feptimo opus quod
fecerat, & requiems
N aeterna quidem prædeftinatïone, pater in diuinisabantiquoformauitin fua L GenefsdeainefFabilijhocgloriohfsimumuaSjreparationis humanæcôdictonis,miro et
ineffabili modo.EtMofes nobis hoc exprimens dicittln pr incipio,crea uit Deus
ccelum & terram,id eft cæleftem angelicam,Ô£ humanam terreftrem uitam,fimul
in uirgine Maria,quæ fuicaltífsíma dignitate ccelum,3¿ ínfima humilitate terraicœ
lum,purifsimauirginitate:& terra Jdecundifsïrtu maternitate* Eratautem hæc terra
uírgtnefoecundífsíma, infuísórogenítoribusinanís &fuacua âprincf^io3ÔÎ fuper
faciem abyfsí,eíus naturalis effluxus ab Adam,fuit tenebrae & nubecula.Et tunc fpL
ritus Domini, ferebatur fuper aquas, id eft fuper faciem omnis populfper abyflum
fignati.Fuit enim qusrdam tenebrofa obfcuritas originalis culpaferebaturfpiri
tus Domini,id eft amor & mifericordia fuper aquas ,id eft omnes gentes. Et tunc
Deus in fecreto concilio fuo dixit: fiaclux,has tenebras pellens & irradians, facta
eft lux,lux fcilicet mundi,quae erat uàîdèbônaiôÉ per hanclucem, diuifi tDeus diem
anode,Expulitenímprímoinhacluceuerbiíuí Deus , tenebrasomnes cabgmoii
peccatfcuius quidem peccati aucftor,ita feparatus aluce,(nnodem uerfus eft,id eft;
in fempfternas tenebras,ÔÉcarentiamueriliiminis,dimnae utfionis.
Ioannes,eft ftellaluciferîMaria,aurora:Chriftus,SoL Si Ioannes annunciatus,uigil luciferum uidens clamabauroram confpiciens tubicinat,Sol feipfum aperit. Se?
eundum Damafcenumfficut fterilis Anna,per üotum 6¿ repromifsionem, Samue/
lem peperit:ita ex loachím S¿ Anna,genita eft precibus Sírepromifsíonibus María,
& miraculose concepta,etiam fine peccato originali, fecundum obferuantiam eccle
fix hod ïe. Fuit tatúen fecundum communem curfum naturx concepta, Qc in utero
fandífícata,multó amplids>quam ioannes autHieremias. Quorum Ioannes,ex eo
qiíod dígito Chríftum monftrare debui^fandificatus eft,Et Hieremiasjquia clariori
prophetia aduétum explicauit,fanâificatus.Ergofortiori modo,quia futura mater.
Tanca en im puritatefiecundum obferuantiam ccclefiæ,qtix eius conceptionem celebra t).fuic,quod nunquam habuit,net# originale,nec# aduale peccatum.Brgb fati/
(ftifsíma ín utero,quod nulli nunquam altj,puro accidit creato homini. ,
Cunda opera noftra, per feptem funt diftributa. Id feptem horis,concentus fe ad sepietuilui
foetum difponittin feptem diebus,fe ad lineamenta aptat: in fepties feptem,ad rado
nalemanimam.in feptemmenfibus,adnatiuitatemunfeptem annis,ad facundiam:bis feptem,ad puericiamun quater feptem,ad adolefcentiam ;.fic in feptem xtatibus»
mundus creaturdn feptem diebus,feptímana:ín feptem planetis , innuentia. mfepz
tem aetatibus hominis,eius totalis uita, & feptem funt angeli Jn Apocalypfii& fep/
tem câdelabrà aureaià feptem dona fpirítus: quum feptimus angelus tuba canit,
conftimmatum eft myfterium,qtiia in feptima eft omnis quies.Primo gradu concern/
CQn^
piationis adueramuitalemrequiem,eftafcenfio, peropus generale primædieiuicæ
generalis, qux eft in omnibus corporalibus úíuentíbus,0¿ eft uegetatiua.Secundus
gradus , opus fecund® diei, uita fenfitíúa, Tertio gradu,afcehditur ad imaginati/
uam. Quartô,ad uitammemoratiuam,qu®eftcommunis docftís Ôdndocftis Quin­
to eleuacur afcendens,ad puram uoluntatem fupernorum. Sexto, oculo intelledus
puro ad uiuendum fummum dtfiderabilem & amatum. Et tunc feptima die 0¿ fèptf*
mo gradti,appræhèndithæcuifio3manfionem«eræueritatis. Dicnurautem&aliO
Dd ?
modo

I

j94

Excitationum

modo primus gradus, animatio. Secundus, tentes. Tertius,ars. Qparjtus,uirtuse
Qui ntus,tranquillitas. Sextusqngrefsio. Sep ri imis, contemplatio, S¿ppfluntetiam
ftc appellari. De corpore, per corpus jCircacorpus,adfeipfam, in ipfa, ad Deum,
apud Deum. Et fí c,pulchr¿de alio, pulchre per aliud, pulchre contra aliud, pul/
chre ad pulchrum,pulchreio pulchro,pulchre ad pulchricudinemj pulchre apud pul
chrítudínem.
Prima die fit uifio in tenía,tecunddm imaginem, tunc utitur mundo ut fpeculo*
Secunda in imaginatione,tecundùm imaginationem, 8¿ hac non mundojedmundi imagine utitur,ur fpeculo. Tertia fí:t uifio ín imagine fecundum rationem, quaa/
do ratio imaginis quaeritur,& cum admiratione inuenitur. Quarta in ratione fecun/
dum imaginationcm,quando per uifibiliu fimilitudines,ad inuífibílía rapitur. Quid
ra,in ratione fecundum rationem , quando e£ cognitis ad incognita, ratiocinando
progreditur.Sextadies eft fuper rationem,uidendo, in eleuatlone ea,quæ mentís ra/
donem transcendant,aut contra rationem exiftunt,ut fidei articuli funt.Et tunc teptimo uenit quies,quia raptus fiueextafístequítar,ínquaRachel,idcftratíó moritur
ÔC Beniamin,id eft perfedio contemplationis, generatur. Variatur autem afcenfus
snDeum, fecundum perfonas,6¿medium. Aliquifuntpcrftatumuiæ afeendentes,
uídent per fpeculum ín aenigmate feptem gradibus,ín ueftigío, in imagined» uc/
ftígío creaturarum,ín imagine anímx,in fide ínformíjnfide form ata,contempla/
done. Alii.præceruiam3aidentinfpeçuloiniumine quatuor modis.Prima,prophe­
tarum, Secunda Moyfi fa cíe ad faciem. Tertia loannis fuper pecftus dormientis.
Quarta in ftatu innocentiae Adaquando intelledus eius fuit purus, fine ænigmare
teprauíam. Eft uifio Ad addormientis fcilícetcxtafís.Eftraptus & uifio uirginisMa
riæ, haec uifio excellit omnes uifiones tripliciter, ex parte puritatis uírgínalís, ex
panemedíjímproponionalísTcílicetgratíaeípfifíngularíterattríbut^Óíexpartea^
morís Dei,qui eam plus omnibus dilexit,fî< improportionali charicate fibi iociauit*
Vifíó in patria,eft glorificatorum incorpore 6faníma,eftang€lorum»0¿uírgínís Ma
riïEifuper has omnes,eft Chriftí uífío.Prímb per gratiam compræhcnftonis,qu3 fu/
pràomnes comprxhendit creaturas* Secundo, gratia unionis deícarís,quaanima
Chriftí,natatam díuinam fibi unitam perfediûs cognofcít. Et ex parte deitatis, eft
ipfamct uifio,quæeft uifio totius trini tatis,refpeâu cuius, omnes aliae praedi¿1« Ufe
fi on es & cognitiones, funt ímperfedae.

"*
«

-

Ex fermOneiHoc facite in ineam commemorationem*

Omitius Deus infinitae bonitatis, qua ab aeterno in tea efletíá > abfqj oció
¿¿tor pore,bonifícame bonífícábile,8f amau/t amabile, & intellexit intelli
gibileihabtiit & bonificare, 8ú amare,intelligere, in unitate ecria^q trini
tas fimplic¿fsíma,unitas eft unifiima. Facile eft hoc credere,unicuft^uiuetí.Quoniam fi Deus eft bonus,abfi$ ocio:hinc in fua eífentía eft bonificans,quem
patrem appellamus,íneadem eífentía, eft huius relatíuum, ftílícet bonificabais
Deu8,quem filium dicimus. Etutriufty bonificare,quem (pírítum fandum appella/
miis. Placuit fu« bonitati effluenti,extra team euentíambonificare creare.Cre
auiritacg triplicem naturam , fpintualemtantum, corporalem tantum,êf mixtam.
Spiritualis tanrùmfüt paucis abfoluam)exfibertatearbitrrj,partimftetitreda humi
Ií,&fcharitatiuafubíedíone: partim per teperbiam, rebellionem, &blafphemfom
cecidit.Hominem autem,rôquâm mixtum ex corpore fpiritu, adímaginem fi/
militudinem fuæ fancftifsimæ trinitatis 8¿ eftendæ creauic, quem foris amoenitate
Paradifi decorauit>& intus plena rerum notítía,perfediísimé impleuir. Deditqufe
dem eíínrelledum>uolutatem,0¿ memoriam cum angelis, fentes corporeos cum
brutis. Etqnemadmudumhichomo effluxit>afummo bonoprincipiotitaad tem/
mum fiacm3qui
eum amiauit intelligently ratione 3 per quam fentes tebiuga-

D

rets

Liber

IL

59 y

ret tuoluntate, per quam in Deum amando intraret: memoria,per quam fe Habiliter
firm aret,Dedituim appecitiuam&concupifcibilem,per quas eum diledlione S€af«
fedionejneharicate erigeret. Dedit írafcíbilem, per quam Deo &fuo amato}con/
traria repellerer,cum fpe & audacia.
Concordiafenfuumuolíítatí rationi,originalis iuftitia,à fanâisuocatur. Hác iwpiñdori#autem primi procoplaftiparuipendentes,ordinemconcreatum in Deum tenderem, «*iw
peruertentesTeâ Deo, perpræcepti præuaricationem, feparantes, tancg imperialis
iuftifsimi mandati,per efum pomi tranfgreflbres,grauifsime in pcenam mandato an
nexam,puta,qua hora comederitismortemoriemini,inciderunt. Nonipfi tantum,
uerùmcundum humanum genus , quodeisui quadam produdiua,uel feminalirationelaciabat,concidit. O'fundaméntum omnis humilitatis :uideo quod non in co/
meírationíbusó¿ebrietatíbuseftuita,fedíncrucesó¿induere crucifixum.Quícquíd
enim alibiquaeritur, ibi folum inuenicui> Non enim mundi fator ÔÔ redemptor,
angelicamfumpfifti nàturam,quæ corpore carettut omnibus creaturis per affumpra
humanitatem,praeberes auxilium. Tua humanitatis eftfcala, perquam creatura in
Deum afcendit.Finiti ad infinitum nulla eft proportioned tuæhumanitatis.ad crea
turas,eft iymbolica concordantia. Ad te igitur per tui amorem afeendimus, & in te
tr ansformamur,8i¿ fic per te,ut tua humanitas Deo unita eftdpfi unimur,ÔC in te,qui
es caput noftrutn , fcilicet per noftrum aicenfum charitatis,^ tuum defcenfum uni/
mur per tuam infinitam pietatem &C gratiam, ficut Paulus ad Hebraeos : propter te
ae in te,omnia efledicit.Nihil ex nobis quantum exnobis, quia denihilo,fed omnia
perte.Tibi Deus data eftpoteftas in coelo g¿interra:quia Deus 8C homo, 8¿ mortis
uidlor.Quare quantum per Adæ culpam cecidimus,tu potentiísímepotuíftí reftaurarejta quidem per tuam mortem,translati fumus ad uitam,ficutpresbycer,tranffub
ftantiatpanem in corpus tuum in altari.
Statui uix,non competitChriftum aperte uidere, propter ueïamenænigmatis,ÔC
meritum fideu Non eft dare alium cibum fpiritualem communem 6¿íalutí ferum,
nifi corpus Chriftí uerum.Ideo ueraciteroportetipfuminhocfacramento efle,exi/
gente hocperfediionefacrificijjfacramenti unitiui ftuiatici r efediui,quæ dat efle tê
porenouíteftamentí,8¿ gratiae reuelatac,& ueritatis Chriftí. Corpus Chriftí ueruin
non diuidi poteft in partes.Eft enim ibi corpus,anima,&Deusutrobicpunu& fimplicifsimumfacramentum. Et totum corpus, eft ita fub tota fpecie,ficut fub quali/
betetus parte,fiue fitintegra,fiue dtuifa. Et per hoc,non eft ibi circumfcriptum,ut
occupans locum,ut habens fitum,utperceptibile, per aliquem fenfum corporeum
humanumjCed omnem latens fenfum,utfides habeat locum Emeritum. Et propter
hoc,utnondepræhendatur,accidentia habet omnem operadonem,quam etiam ha­
bebant prius ,hcet fint praeter fubiedum, quamdiu habentintrà fe corpus Cbrifti,
quod quidem eft,quamdiudurantin fuis proprietatibus naturahbus,ó¿ funt idoneas
ad cíbandum.Eleueturmensnoftraadhuiusfacratifsimiúcramentímírandasfuauí
tates, aliquantulum ruminandas,S¿dícamus: O' Domine,quantaeft dulcedo tuçbo
ni tatis,qui uis ut in efuuitæ,mortem tuam quotidie annuntiemus. Quid plus dare
potuiftt homini mortuo per efum, quam uitam per efumC O'uitaealímentum,cruci
affixum.Quis hoc donum Iargifsimom,mentecapere poteft,quod tu altifsimus, pi
<fsimus,nobilifsimus,te ipfum in alim£tum præftas ?Hoceft omnem plenitudinem
largitatis 6C diledionis modum excedere,ubi donatum,idem eft cum datore. Quae
eft alia tam grandis natio, quæ ita Deosfuos habeat appropinquantes fibi,ficut ue/
rus Deus ades nobis,fub alia quidem forma,in propria fubftantiaf O' cibtis qui uere
nutrínrefícitjfumme^ inpinguat, non carnem fed animam, nonuentrem fed men/
tem. O‘memorialenobihisimunwntimiscommendandum præcordijs, firmiter ani/
mo alligandum,& diligenter in cordis feruandum armario: In qua quidem comme/
moratione,adfuntnobis fuauicates,gaudiu,& lachrymg.lachrymemur,deuote gau/
dentes. Namcor ingenti perfufum gaudio,dulces per oculos ftillat guttas. Quum
meDomine ad tam altam confiderationem eleuo,cognofco, lumen mei intelledus
•
Dd 4
n*'

ytë

Excitationum

níhí) 'po.fie,(ed tçi és,ijuifoluà cuncfta potes.Curíofí decaufis qu^rrititjSf rationibus
¿¿figriis,ego perWem ad te accedo.Quid mirum,qubd in tâm fiibita prolatiôriçücr
bofum,trannùbftantiatio fît? Nonne fubito ex calore,femen quoddam,iri uíuá anú
maíia,quæ bómbices uocanCuf,uertitUr?Nónriéferpens uerbis íricantatur, & obtuz
rat aures>ik non audiat upcem incantantift,ne auditis uerbis néceflarib pareat£Nori
né tuDeus único tierbó omitía fecifti?dixit & facfta funt.Nonné uxor Loth,ex uifio
Ueuerfaeftitilapidem,feuftatuamfalisí Nonne fontés certi,ligna in.lapideSj&fdf/
rum in cuprum mutanti Quis miretur de tua potential Nonne ftomach.us nofter, ïii
fuam naturam,carnem ÔÔangumem,panem &uínum mutatíNonne uitrífícator3de
cinere filicis,pülçhrum uítrum educit? Nonane ex percufsionepyritis lapidis,fubiz
to ignis emaiiat?Quid de hoc mirandum eft,quod tu Deus &tiomo,non contracftus
¡cum tota quantitate,qua pependifti iri cruce, fis iri facramento? Nonne inmódico
grano ftnapis,eft maxima uirtus,magna arbor in potentíaéQuid de hoc miranda
jquod fpecíesfupér naturam,funt fíne (ubíecfto? Figura, quod Tacrametum uelaturri
úóbís fubfpeciebus dari deberet,fuit de Iacob,fub : :fauipecie,ubilfaacdeceptusfù
ír.Sic fenfus decipiuntur omnes,uifus,guftus,ta élus. Sed non inauditu fallebatur 1/
faac,qiria uocem quæ de interioribus ueriit>nouiuficfides,nonfaílítun Quid mí De
Us mirandum de fioc, quod facramentaliter corpus ^fanguís , fimtíndiuerbsíoci®
incegraliter? Nonnêunus fermo âmeprolatus^iritegraliter â pluribus æqué perfeélè audmir,SZ intelbgituréfcio enim,,quodDèo conuenit Ubiq?efle : homini ín una
loco tantum. Quid mirum/i Deo 0¿ hómíni,medio modo non ubiqj,& nonin uno
loco tamù m?fea in píuribuséNonne una défi nítio fpeciei, pliidbus indíuiduís aequ¿
CouenítíNorine uerbum totum ab aeterno,ín «ternum apud patrem, etiam totum
défcedít iri uterum uirgínísé&f qui cótus unus ubíc^,uenítín carnem,ut pafceret hoihmes,qui manebat integer apud pacre,utpafceret angelos. Nec minus miror, quod
totus fub qualibet parte hoftíx,dum diuídítur. Sicut enim in multis locis indiuifiuê
totaliter eftu'ta fub qualibet partehoftiæ, unus totus ChriftuSeft?Norineínfpecülo
eft fimfle,quod ca pitfiguram unam, etfi frangitur, fra gmentafimul totum capiunt?
Nonne in hornogeneis quçlibet pars, puta aqusc eft aqua, ita ficut tota ? Nonne qui
plus conegitdemanna,quodpluitindeferto,non plus quâmalius habuítéNonne áritma in paruo homine,eft ica.magna3ficutin magno,& eft tota in toto,6¿tota in qué
liber eius pa ite? Mirandum minus eft,quod licet quotídíe manducetur^nontameá
tninuRur,quia glorifica cum incorruptibile,poftrefijrre0lionem. Non corrumpitur:
qûia nonconuertítur ín naturam aliti,fed cibum ípirítualem fumens, ínipfumuérriz
tipper mentís exceíTum & amorem,. Nonne fí multa lumina,ab una candela accent/
dun tur,lumen tam en ca nd else non minuitur? Nonne de fonte aqua fluit, non mi/
nuituréquid mirum de fonte (àluatoriséQuid dehoc mirandum, quod hoc facramc
tum,alqsprodeftad falutem,alqs nocet ad indicium? Nonne ex eodem flore,api®
mel,& aranea fugituenenuméÔC una eftuníys medïcinà,ÔCalterius mors. Nonneiz
dem Sol diiïbluit,gladem>& congela t lutuméDe nullo Domine dubito,da ut uitam,
quam tupromífifti,aífequar per hoc facramentum.O'Domine,fi ifta uita, qupeeft in
concordantia animx QC corporis,plena mifertjs,propé mortem uícínam, nulla côparationçad «uíternftatémaccédens,dílígítur:quancó magis in te efle, qui es ¿eterna
üíta? Bugedígne ad hoc facra mentum accédentes,quía de fonce uicæ hauriunt. Vac
indigné,quia de fonteuitx,mortem bíbut Video Domine, quia hæc mitera uita,pic
ria fletibus,cum fu a lætitiâ,diuitrjs,ôé uoluptatibus omnes Homines decípít.Quuril
cogito,eos te perdere uítam aeternam,propter caducam & tranÎitoriam: totus íngeinífto ¿¿ tremo,h«c uíta,ad tuam eft ordinata, qui hac abutítür,ad te non iieníu Q’
quaeeftífta fallacia,quod maíorpars hominum^tíbí fnftéferuít, pertjf
uerítas,8¿ eft fuffocata per falfitatem. O' facerdos,cogita de
tua uíta,cogita de tua potcntía,cogíta de uerbís
& operíbusjcogíta de nobili­
tate officii
: ”■■■
.

Liber

IL

5 97

Ex fermo net Signum magnum app aruit in cedo,mulier arnica Sole.
Ría tanguntur, quæ ad contemplationem requiruntur ♦ Primo quies, qux
debeteffe non folumexterior, fed etiam incenor quies, â pafsronibas
phantafmatum euagationibusioporterenim mentem efle tranquilla. Qua/
re dicitur,uacate S¿uidete,quia ego fum Deus Jn pace fadus eft locus eius*
Anima enim quiefcendo,fapiens fit.Secundp debet contemplatio à pedibus Doma
ni fieri, á facrôfamfta humanitate,qua terrena tetigit » & ab illis afcendendum efti
ad contemplandam diuinitatem,quæ (Paulo tefte)eft caput Chrifti. Et per pedem
dextrum,intelligimusdiuinambonitatem, & per finiftrum,diuinam magnificenti/
arn,proutfenfibiles corporales creaturas?in hoc mundo inferiori gubernat ÔC ordînât:Et fie à terrenis incipiendum eft,in contemplatione. Tertio debet audire uer/
bum Domini,id eft,non debet contemplans inniti fenfui proprio, quin potius diui/
«æreuelatæ fidei, Multa enim fundad quæ infirma &angufta ratio non poteft per/
tingere,quæ folum oportet per fidem,tanquâm ex ore,reuelata credere.
Qui ad contemplatiuam uitam uult accedere,oportet fecundùm Bernarda,qubd
apud eum fit fæcuîaris uitæ abfconfio>carnis afflidio3cordis cottitioTrequens & pu­
ra confefsioJachrymæ.Etcumforâsemiflà fuerit omnis immunditia, furfum medita
tío Deí admirabilis eum extollan8(caftæ ueritatís infpcdio,oratio munda, íubilum
íaudís,ó(def¿deríum ardens inDeum.Sexfuntpræpârata aduitamcontéplatíuaim
exercitatio ín acftiua, póftfollicitudo,ítem mentis humilitas,mundítiacordis* Beati
ihquítmundocorde,quoníamipfí Deumutdebunu Et quia fummum bonum, non
nifi mentibus purgatifsimis cernitur,oportet quod oculus ualdè fit purgatus & fortis,quiinillamclaritatemfigitur. Quinrumeft,fertior charitatis. Sextum eft,mentis
ftabilítas.Sunt&alía, qüxpromóuent ád contemplationem,confideratio creaturartim,laudando créatore, qui omnia in numero ponde re & menfura creauit. Sunt e/
him quídam rádrj diuínítatís, in uarietate formarum.Bernardusz&creatórisueftígía;
in creatur» relucent.Inuífibilía Deúper ea quæ funt fa (fta , intelleâa confpícíuntur.
Secunda HugonaPotentía Dei, appræhenditur per immenfitate creaturarumîfapi
cntíadecór,benignitate utilitas oftcditíimmenfúas, in multitudine
magnitudine
attingitur* Decoran fltu,motu,6£fpecie,â(qaalitateîuttliras,in grato,apto,com/
modo,neceflarío. Eft enim mundus fenfíbílís, quafi líber, Deí dígito feríptus ,
fcoemodo,incipientes contemplantur. Sed perfedí> ín contemplatione creatoris
tantum perfiftunt, ficut uírgo beata * Per creaturas laudatur creator,ficut per artíficiátum artifex. Et ficutpulchritudo creaturæjauercit hominem per amorem eius,à
Deotita etiam reuertitur per creaturam in creatorem, cum modis intelligendi. Se/
tundam promouens ad contemplationem (utuultlfidorus, in de fummo bono ) eft
futjpfius cognitio.Bernardus.Quanto inmei cognitionem plus proficio, tanto ad
Deum propius accedo. Secundum interiorem hominem, tria in mente confidunt»
quæfimtDei imago,quantum ad proprietates naturales,quæ font memori a,intelledtus,&uoluntas Et haec imago trínitatís,ápotemía,fapíentía,&puríatefummaetri
riítatís cecidit,per peccatu in Adam, in oppofitam trinitatem,fcilicet infirmitatem;
cgcítatem,8¿ímmandítiam.Secundum Bernardum.Memoria erat ad fí mílítudíncm,
patris,íntellecftus filíj,uolutas fímílatur Spírítuífando,quí eft amor Homo,per me­
moriam reminífcítur,per íntelle&um intuetur, per uoluntatem am plecftí tur. Quatre/
re uís inuifibilia,per uiifibitía creata (nullibimelíus.quam ín imagine Deíícilícetí te,
reperíes.Syllogizatuíator,ex pulchris,pulchritudinem infinitam, ex amoenís,3mc¿
hitatem infinitam,ex luce,lucem ínfínítam,8¿: ex dulcí, dulcedine infinitam. Et cum
cunda quæ uiator imaginatur, 8c inintelleduuidethumanitas:tamendiftant,ab il/
la fuprema deitatis glorïa,quantûm fides à nerita te, tempus abæternitate.Sutâfconi
templatíuí,qui in Deum proximiori gradu pofsibili eleuantur,ad eum uidendum:et
illis mundus moritur,8¿ Deus uiuitQin mundo uiíiít,Deum non uidet: qui autem
mundo moritur,per fidem ardentem concupíícétíam,Deum quoda modo aider;
Auguftinus inquitíT ume faftidio font uniuerfa uana, huiementf & fola puritas pl aDd ÿ
tÊt

T

ÔC

398

Excitationum

cetjmenteminhurnilitatecuftodiqnt,neperelationecontemplationcm perdat. Çô
templado altíor de Deo trino Qc uno,&de Dei proprietatibus,«qualitate a ttríbii
torum,de potentia Dei,quomodo omnia creauit, & quomodo in ipíb»& per ípfum
fuerunt,& íunt omnía,& quomodo ubíqj eft & nullibicundís intendit,& omni/
bus dat efle,3C cunda coníeruat,g¿ de ordine fupercoelefti,6¿ elementarii de prin­
cipias amoroíís per concordandam uniuerfum tenentibus, & quomodo infinitus
Deusjncognofcibilis nobis & ineffabilis remaneat : licet hic cognofcaturper quia
eft,SC in patria fícut eft,nullibi tamen quid eft Deus,omnium creaturarum fupergre
ditur intelledum:ineftabilts,no nominatur. Eum di cimus eflentiam uel bonitatem,
fuprà omnia ifta eft, fecundum beatum Dionyfium.Tertiusgraduscontemplatio/
nís3modo præ magnitudine deüotionis furgit, modo pr« magnitudine admiratio/
nis,modo prçmagnitudine exulta tionis,ut lemetipfam mens hoisnôcapiat, iedfii/
pra fem et ipfam eleuata, in alienationem tranfeat. Flamma quae excreuit ultra huma
num modum,hominis mentem ut ceram refoluit,ut f«peftuporefupern« pulchri tu
dim's alienetur,magnitudine exultationis, quando deguftat intima fupern«fuauita
tis,S¿ in alienationem mentis,tripudij nimietate ducitur. Et quando hæc in nobis,
non fentimusj miniis diligimus,quoniam ex feruentidiledione,iftaeueniunt*

'PswM

Ex fermoneRemittuntur ei peccata multa,quoniam clilexitmulrtnTK

*T^ Eccatumjcft ficut putredo in pomo. Quia putredo aufert colorem, ualo«
1—rem,faporem,& odoremjfic peccatum,aufert decoremuitæ,odorem famae,
I
ualorem gradæ,faporem gloriæ.Eft ficutuulnüs in corpore,quod cum tftre

•*
cens fe tangi 6¿ premi permittit, poft triduum difficultenfic in peccatoribus»
Etfunt tres dies,fcilícetperpetratío,confuetudo,obftinatío , tunc fe tangí non per/
mittit.IuxtaidProuerbij:Peccator,cu in profunda peccatorum uenerit,contemnit»
Excoecauiteos malidaeorum , unde etiam odiohabuerunt,corripi,enteminporta.
ïgKîi gchn- Auguftinus. Quantum diftat ignis naturalis,ab í¿ne pido:tahtdminfernalisá
materialbciuus tanta eft uiolentia,quod omnes mundi a quae,eum ín modícononre
frigerarent.Hugo. Nutrimento ifteignis ut femperardeat non eger,ubi omnis fpei
,
falutis ablatio.
Cur Maria ingrefla,ad terram te (ecus pedes Dominiprofternis ploras?RefponM4W
dit Maria *quia gradarii quçro. Veni «grota ad medícum/íne quo íaluari non potui,
trix.
& ímpetraui>ut ofçularer pedes eius,& lachrymis rigare.Quomodo íntrafti? María
Deuotus,
refponditzlmperterrite. quia ualdé opus erat medico,ô< afcendí ufe# ad pedes Domi/
Dmíwí
ni mc*
1
triplici gradu. Cum eiTem in terra pecca to rumjngerebatfe timor
fupplictjjUÍdi premium fempiterníí38¿ amarecœpi,cogitaui â dextris,profpera mu/
di quæqj defpícere,cum temperantia,& à finíftrís,in aduerfispatientiam habere. Afeendi primum gradum,permundicôtemptum. Secundum,per meiabiedtonê. Ter
tíum, per humilem Chrifti amorem, Et ficcertífsime inueni quæfitum breuífsima
uiajPlâxi 6¿ emífi habenas lachrymarS,ut me euacuarêaqua,&ûime intrare pofïet
ignis dileíftioniSílígna compafsionís,& uicftimadeuotionis.Portauiunguentuprae
cíofum ,decorS,odorifèrutqu ia quæfiui,quod erat omni ualore præciofiùs,odore de
liciofiijSjdecoregratiofius.Eratdenardounguentum: quia ut arbor nardbparua QC
odorifera,humiliabame ad pedes magiftri mehutmeanardusjdaretodorefuu.lncur
uaui me ad pedes Domini, ut demu a fcenderetfricineraui me, ut redolerexmortificaui
me,utrefurgercffeuifletu compundiionis.cuafcendereprimum gradn,utmundarcr
in confpecftu tanti regis.FIeba in fecundo graducompatiendo,dSftaremadmonu/
m en tum, cu unguento lentficatiuo.Fleba in tertio gradu,quandoquæfitu poft refur
recftione inueni,tunc aia mea in balneo fletus,liquefacta eft. Flebâ in primo gradu,
qi?iameípfampeccatríceímmundácognouf,etoculimeideduxeruntexítusaquarff.
Flebam incolatum pr^fentis uitar.hei mihi}quiaincolatus meus prolongatus eft.Fle
bam,quia timebam infernum,plorans ploraui in node,id eft peccato ln fecundo fle
bam,quia fciui Chriftum incarnatum, ut me miferam liberaret, Ôiiftæ fuerunt mihi
lachry

Liber

11.

?99

lactaymxpanesdie ac npdïe.’flebam, quia compatiebar human» tiufena?- Fiebam,
exdeffderiOcQsleftispacrise.SuperfluminaBabylonisfedbcalcandOmundt tranfíto
ria,8< recordará fum ¿ion,pàtriæ cœleftis. Cur María dudum nonfleuífti>& tarh/.Dewotoí
díuexpedaftíc'María Quia fuperbiç elatio menopennific^AIti montes.fuperíús arídí fiíñt,&folum ñafies hutaídae.ínfeda eram terrériís , cor induratu habui,mens alijs uoluptarün.curís occupat»,exficcátá earn calore, phrenetica & fatua fui, Gia
ciatñ fuit mukitudipè peccatorum cor meüufc^ín hue die,caloris fobs iuftiti»,Chnftí Domini mehÇ'o'gicaqi ad Annam,de qua in libris Regnoruîquæ cum eflet amaro
aufthpjOrauitadppminufletisÍarg(ter3á^exaudita eft, Cogitata,per fletuEzechiâ
exaudítu.Vídí inquitlachrymas cuasj&Ç'cce fanauí ce.SicThpbias,fic Sara lachry/
m?s exaudiebantur,fie ludith^fícDauídiPofuíftí lachrymasrrtéas ín confpedu tuo*
Et fie perpendi, Dtum qui cogí non poteftdachrymís cogí, hític áccefsí,6¿ pldrauú
0' María,cum tac tuus fletus fuerit poenitentíalis, qualis & quantus fuerit oftende.
María. Amorpfüs, S¿ dolórofus,üt peccata abominando dífplícerent,propter Deí m<m¿
offenfam,cum tanta mentara córdíalís trífticíx,quod nunquam maiorem habui,nec
habere potuí.Et erat fímilis,lu(ftta unigeniti perditi, quia eratluâus perdit» animæ.
Nihil mihi in mundo tantûm difplicuiqquàm offendiflè Deum:quia cum afeendí ad
Deum,quem fuper omnia diligere propofta, eius offenfa fuper omnes ofFenfiones,
gratas mihi merito fuic.O' Maria,quid impetraftiVMaiia. Peccati dimifsionemjgra/ dmíü
tí» acquifítíonem,& beatíttidíném,&nouum fponfutn impetrata. Abluit enim gra aww.
tí a Dei,mediantibus lachrymis meis, dífsímílítudínem & maculam animae me»,tu/
Jit culpampóenam,^me fibigrátathrecreauiffponfam. O' María,quataámgra Dtwfai;
tíám cu inúeníftíjUtnon folum culpa,uerumetiâpœna tuorfí omnium peccatorStóL
lererur,utab inferno 6¿ pu rgatorí o Hberata^olàexpeiftaresïmediafègloriâ* O'quâ
ïa tua cotríto. Accefsifti audaefter ad pedes Domini Dei & hominis
ofculaca es:
die quare.Maríá.Ofculabar pedes eíus,in primo gradu afcenfus mei:ofctadbat ma< MrfrW
nus,in fecundo gradu,répare quo de cruce depofttusdn tertio, ofculabar os cóntem
piationis æ pœnirêtiç eiusjn deferto.Nimctotu apprçhedo facie ad faciem3me fibi
in gloria iungo, humili couerfione ofculata fupedes eius, pede dextra mifencordix.
¿)fternara o (culata fum,Sí porrexítmíhí Dominus in fumma amicitia pede mibi,ufque ad illa tepora horribile,fcílícet iuftitiæ& acritatis,& ordine natutsejn (ne eft ac,
cenfa profunda diledio,6£ ficipfe mei fadhis amator,charitatê&gratia infudit.Et di
tnifitmihi peccata multa,quia dilexi multStfuit n.anima meaife¿la,rubígínofd muL
tn per peccata,quâ magnus ignis cbaritatis,fubitôpurgàuitCôuerfafunc cudà qug
in me uacua fuertft,ad Dei ctilru:oculi lachrymarufonte, lauadis pedibus dederat,ca
pilli ter feront,ungue to unxi dcuotíonis cópúhdíohis,6¿ regenerata futa in fport
larnDci,quiera uih'Sjmifera^peccatn'x^ín me plantata eft chari(as,qu^quoad - ,, .?1
uixi,noñceflauitin altaferuídífsímé crefcere.O' Mar¿a4cQrtemuhSdflcxífleaítDo
minus^Maria^Quia fummnbonum,eo ipfo quia fummu,fummeeftdíligendu,6¿eo rtnrf’
tantjfummo bono, fumme eft FruedumJumme eft ei adhaerendum peramorêiSCin Dci^iusi
to quíefcendüm,tañcg ínfine.O'Maria,dícquomodointraftiÍnamorc^María Cha
‘
ritas Dei,difíufa fuit ín corde meó, per fpírítum fanda fuateft ením opus faddí fpí /
ritus.Habítaculum parauiDeo m¿o4&habítauítinme ,fua benígmfsírna gratia,^
ad amorem fui monebat me. Accendebat cor meum, excítanit dormíecem animam
meanijôf illuminatae tenebras méasJHabuí fpíritum fañáum,per quem amata»2£ fi*
ne quo amarenon potui, erigit ¿um affeeftum animas folus fpiritus, in Déicharita/
iem,quíafteáusabfq?fpírítú fanâo cUpídítasefí. Chantare anima mouecur ad fi/
nem,ad quem tendítjexcínáa fuít in me omnis cupiditas, ut crefcere poíTet charítas.
Mota eft anima mea ex charítatc,ad fruendum Deo propter eum,6¿cuncftis altjs pro
pter eum. Quat prius cupiditate mota fuit, ad fruendúm cunáis extra Deum, propter ipfa Qt non propter Deum : tunc primum folí Deó, amoris glutino hærebam,
quando cunda propter en fpernebâ* Mundi amorJDei pellit charitate,&coatrâ>De
um iweffie eft ut habeat,qui charitate habereftudet:qa Deas chantas eft,O'María/
AiK

400
ÎVÏMrh.

Deuotus*
Mofa

Denote*

ifrWM,

DíMOfWJfí

Excitationum

Audio terrena non pofle commífcerí Dei amori,fed haec omnia oportet obliuífci.Ec
quia anima,fineamore efíe non poteft,eft ínter créaturas pofita, ut aut furfum,profpícíendo amet,autdeorfum mouendo.Cómundí amorduícís fít3quíd teabeiusa/
more retraxítfMaria .Çuoculo inteHedusjCurida creata uana cófpejdflernJ&quód
om nís fuaui ta s,íucadítas,po tentía,&f opulentia qualítercuncp me aftïcicbâtmon fa­
ciebant,quia mutabilia,ín errore méefle coperú ÔC conuerfa foin Deu qu3efíuí,S¿ tnucni que amaui,in quo omnis plenitudo,in quo interiorhomo,omnedek(ftamenta
abfcp íenfíbílí fa pore,omnem pulchritudine, abit# colore,omnem dulcedinê,abfcp
qualirate,ofçuli5ôC amplexu,abfep taéîu,fentit. O'Maria. Quid in feendo gradeen
manus Chriftí ofculata efles,&circa eius fepulchrfl plâgeres,decharitaté fentíebasí
Maria. Créait in me uirtus alcifsimfreduxi in mente meam, beneficia Dei mei,& o/
pera manuu eius,quod mihi dédit & uíuere &íntellí gere,&quod propter me fa dus
eft homo,6fmortí pro me fe tradídít.Et ante omnia,hoc in mente habut ^memoria,
quód dedit mihi meus amatus amorem,quo eu amare,ut uinculo fortífsimq me í tbí
alligaret,óf Ííquefada eft anima mea. Flebá amarífsímé.praeterita.tcmpora mea,qua
do male arferat límofa concupiscencia mea,& Deum meum non cognofcebam ;Fleuí,me cot tempora perdídífse.Fleuí,me ínfelícifsímá muliere, e¿> quód Dominó nó
cognoui,quía Dominó offendi, flf roborata eft ín me chantas Dei mei* Quando trâf
curri ad cognitionêexus effentiæ,eius bonitatis,uírtutis,uerítarís>& gloriæ,ôf quars
do in fumma humilitate me totam defpexí>6¿ míhiuilíísímxcreaturae, Deum tot bo­
na ttíbuíffe cognoui ;fleuí gaudio ímmenfo, fendes Îiimmâ dulcedine & pi etate,me
fcílícet deípecftífsímá crea tura, íílí amorís nexibus alligarióf roborari. Roborata eft
ínme charítas,ut demu perficeretur* SenfiDeacharitatexquíacSínme effet charitass
folíus Dei beneplacita & prsecepta dilexí, nihílmudan* cogitatíonis,in cormeu ín*
trauir,cánda Deo placentia placebat,difplícentía difplicebâr. Tuncextota anima,
& omnibus uíríbus mets,Dendilextquando per charitate,ín anima mea habírauiV
Cognofco ó María,quód Dei opus eft charïtas,&fnon hominis,licetprxceptu habe
at homojde diligendo Deo, hoclícet ex fe non pofsitípoteft tame, ita quód nihil a>
qualiteruelfuprá Deódilígat,fi¿quód omnipofsíbilímodo feamoríapproximet,
&C habílítet,licet illa gradó amorís ex tota anima,mente,ófaíribus no temper quíf<$
acquírat.Da igit confolatríx,uíá ad amoré.Maria-Offer cor cótrítu, ce totu Deor
ipfe.n.impkt omneaíalbenedicftione.Sítín tedolordecÓmífsís.propofítubonñ de
futurójáudías diligerer qerbu Deítfícuc ego frequécer fedeba,ad pedes Domíni,au/
dies ei? fermons»Habeas boni operis prÔptitudinê;quia amor, ócíofuseffe nô nuit:
& hæc funt figna primi gradus amoris.Sed roborati gradus,feriiens confcientixexa/
minatio,in oîbus mortalibus &ueníalibus>concupiícétí£dímínutío,fenfiiíí fpírícua
líumuí talis exercitatio. Sicut corpus uiuc re probatur, perfenfus exteríorestíta anima,per exercitium íenfuum interior um,fludiofamadatorum obferúatío,díuinarutn
ueritatumanífeftatío.Sicutego María, uerbumDomini publice pradicaui.O'Ma/
ríadícmihí,Terúj graduscharítatísterttjofculi,figna.María. Moriebaríndíes>
pro Déo Íeíu meo ín corde, amorís ftímulis, nihíl míhi fapíebat mundus,cupiebam
diïïôlui, & efle cum Chrifto* Pettjdeferta, quia cunda míhi uilefcebant, defidetabam,pro Deo, aut proximo in Dei honore quotidie morí. Diligebam inimi­
cos ,8¿ eis pro Deo benefeci* Omnia aduerfantia gaudenter fafcepi,&’ patienter
fuftinui. Omnibus renunciauiChriftum fequendo, folùm Deum filiali timore tí*
mui,ne illum amatum perderem, profunda 8¿ íntima mentís fuípíría emifi, Quan*
do memoria amati mei, intima mentis tetigit: amor amorís nuncios fufpiriaemifitAlta fuerunt defideriameizquiaaltiisimumfolumuoloi. Languidae fuerunt cogita/
tíonesmexíquia ubi thefaurusmeusjíbí cor meum. Prae magnitudine amoris,om/
nía pr®teramatum,ínfaftídío contempfi. Languebam,quia eum iblum cupiebam,
quem nondum habebam,ut cupiebam. Amabam in primo gradu icalsE,primoofculo pedumiard ebam,in fecundo gradu, Siofculo manuum, languebam in tertio. A/
mant incipientes, ardent proficientes Janguent perfedi. Expedabam in tædio 8C
lan-

Libet*

H.

401

languore d'íffólatíóíiem, & eflè cum Chrífto. Datæ míhi fuerunt aîæ aïtífsímar con»
teaiplationis,& manna cozleftis dulcedinis triginta annis in d eferto. Rapiebar ftpdes in die inDeum,eleuato corpufculo aterra, per maxima defideria eflendi cum à/
mato. Bxpedlabaiii utrtiórerer pro amato, ÔC in amato, dim magna expecftaríonei
Cum enim amor tendit in rem amatam,nihil uelocius,nihil acutitis, nihíl penetraba
litis,nihil fúbtíliús:quia fuapte natura non quiefcit,donec fupernaturaliter penetrauerit totam profunditatem, & tranfierit amabilis totalitàtem quantum poteft, licet
intranfibilem.Etïdeo quando curfus huius amoris impeditur,uel qualítercuncp tar/
dattihtota mens turbatur,^attædiatur in expeâatione.Cecidi fepifsime ín extáti­
cas áffedíonesjínmentís excuflmquiápropteruehementifsimiim amorem mefjpfi
lis non fui,fed amati, ad quem fpiritum ita ardenter mi fi, ut in mentis excufTu cuma/
maroeffem,qui enim periedeamatihofibifedDeouiuic,quéamat,à quoamato di
rígírurjregítur,S¿ docetur. O'mulier, quando tibi data? funt alæduæ aquí lac magnæ, Deuoiítá
aftecftus intelledus, ut uolares in defertum contemplationis & poenitentia;, ubi
¿n arduis pofuifti nidum tuum,&f in petris, S¿ in praeruptis filicibus morabaris t quid
tecum habeas paupercuIac’María.Noneram paupercula,quæ fubfidio angelorum,
quotidíefeptiesadcontemplandumíllum,quemdtlexicanima mea,cleuábaLHabuí
aurum probatum>3¿ ferrum ignitum dudíle,
uinumconditum dulce, acutum,^
forte: quia dilexi fortiter,prudenter,perfeueranter. Habuiauès rapaces quæ raro
nifi cum prsedanturjterram contingunt.Habui ingentem maris nauem,quæ flatu fpi
ritus fanât,ducebatur» Habui mortis malleum, quo carnem mortificarem*Habui
fontem&puteümuiuentisaqaæ,quæmtindanoa€riconrrariuserarfrigidüsenini
erat in affate,& calidus in hyeme,& dus urna pendebatinfunebenetorro,quifor/
tis eft.Habui canem uenaticum nobilem,qui fpinas nonfentitdum quæiit. Érat do
mus mea,delacere bene codo, quænOri diífolnebatur tempeftatíbus, & imbribus,
pluuqs^Habui arbores fru(ftiferas,que habebat frudfus pietatis, flores honeftatis,
folia uerítatís^Habui ueftemnuptiaíem,mírabilísccxtt’rar3rnbrocolore,miílíúmflaí
grâtem amatorie,quam ignis fpírítus fandi texuerat,et ex Chriftí rubricauerat fan/
guiñe. O‘ María. Sinon habuiftiaHaquàmprædiâa , adhuc pauperrima eras:quia
hon eft requies amantis, nifi in amato.Maria. Fuit Temper mecum fponius animæ
meg*Subarrauít me Dominus in remifsíoriepeccatorum,0¿fahdí fpírítus itu'donis,
ôflæua eius Tub capite meo,Ôf dextra eius amplexata éft me. Copulabam meilli,8€
ftringebatmed arâifsimè, funis amoris, & indies arâms illi colligabar, catenis a/
moris.Purgauit meigneamoris,2cornauit,ÔCilluminauirtabernaculum animæ meç
in quo habitaret akifsítnus, dii editis meus* Exui’sit præteritas informitates meas i/
gne,utpurifsimus,locum fame aptñínuenírer* Cogítauiecreiiolui pulchritudinem
amati mei,quodcp tantus à me diligi uoluic, qui prior me dilexit quàm eum cognof/
cerem,êC exarfit ignis dilectionis eius éxuberantifsimèS^ tamen languebam, quia
non tantum eum ut uolebam diligebam,& creint ex languore amor.Et quanto hic amoris ignis plus creuit,tanto dulcior,& tantô clarioriuiiïone,fpiritualï Sfampkxuj
appræhendit me fponfus meus,&dum uellet fuo amore, coniolari animam meam,
fortius uulnift infligebat amoris • Et dum ofculabatur mc ofculo oris fui,mcl
lac
fobiinguaeius,6<fauus diftilians labiorum etus;prouocauerunt internum ddidert
um,crebriûs 8¿profundiús ofculandi en.O' mulier dic. Cum fepties in die à terrenis
tefurfumangelí,id eft profundifsimæ ô£fubttlifsimæ & ignitæaflèâiones 8¿ defide
ría eleua(Tent,uerfûs tuum amatmquæ fuerunt iftæ tam ardentes affedionesc1 Maria*
Cu me ad amatu totaliter conuertiffem,díxí amori meo, ut me ad aliquem gradu má
gni amoris dulciter eleuaret. Amor refpondiuCogiia amore amati tui,S¿ naturam il
lias omnibus incomparabile:qui finiti ad infinita nulla comparatio. Et cogita, quæ
amoris ínfmítí definiti conexio : quia creatutæad creatore nulla mirabilior, Anulla
altior.Ecce cum hæc intelle dus ôe. affeâus amorosê Cogitarent,S¿ í n memoria repo
nerent,afeendíad gradum primu.Reuerfa de hoc a ícenlo,non contera,dix i amorí,e*
küa me plus iterum ad fecundum gradatmEt dixit amor;Refpíce modo cundía fqb
¿oglér

402

Excitationum

codo pofita,qualia fint ín comparacione,ad amatum tuum. Et refpícíendo, illorum
cadiicícatem fugia66 per amorem fupernorum,eleuabqr in fecundum gradum,&qug
q'ue terrena & creata,Ôfcontempfi amare,& in cuñáis creatis,eum folum amaui. Et
iterum rogaui amorem,utfnerurfumeleuarec»ad tertium gradum,Et dixi tCogira gternitatemdilecfti tui, Ô£ quôd srternalíter eum pro amato pofsidebis, quanto arden/
tiori amore eum apprzhcndcris : tantoiuctmdiorimodo eum pofsidebis. Eteleua/
banCreuitín me perfeuerantía continua,utcótltinu¿inamorecrefcerem.Etiterum
cleuauit me amor,amore infeparabilí,quia non potui rimari aliquo tempore,boai£a
tem amati mei, qua muís femper contemplarer; Et iterum rogaui, ut eleuaret me a/
mor al tiorï gradu.Et dixûDeus amatus tuus , fubtilifsimus fpiritusaomnipotens,6€
omnium creatottanto profundiori amplexu iungituramanti>quantofpiritualior fa
dus fueriramans,66 quanto plus paífus fuerit amans pro amató, tanto plus amatus
retribuet & el euabar in defiderio,ut abfoluta ab hoc mortali corpore,prop ter ama­
tum,coronarer martyrio JEt iterum fextd rogaui amorem, ut me adhuc altius eleua*
ret in dulcedinem amoris. Et dixit míhítSentís ne in te amatum tuum i Et dixitifcn/
tio,fed parùm. Et dixít:muítipl¿caaftedum 66 intell edum,in conditionibus amati
tui.Ec feci:6¿afcendía66nonfintadhucamorefaturatus ^quia quantô píusafcendí,
tanto ¿nfatíabílius amor creuit Eccummultumadhucinfaciabiliterfameftercm,ro/
gauí amorem, ut me eleuaret adhuc ad amatum. Et feptïmo me cleuauit aldfsi/
me, ôC cum inccepiflèm ex maxima fame > auidifsimè dulcedinem mei amati parúm
deguftare,inflammatum eft defiderium meum ardendfsime ,66 quanto plus, tanto
magis famefeebam quamante. Et uulnerauitcor meum amatus meus,amoris fui i*
gne>6¿ langúebanvquia amatum non habebam totum, ut defiderabam. Et ligati
funt in me,omnes fenfus corporis meúquía anima circa amatum uacabat,poftuhns
ut uulnusinflicftum fanaret, cuíípfa alligata eft indiflblubilíter. Etreucrfaeftin/
tercisè anima mea ad opus fuum, ut membris motum præftaret, nec tamen ab ama­
to recefsit, 66 nullam uoluit anima admittere copfojationem, quia eunda illi mor/
tua fuerunt,Ô6 folum amatus, qui eam uulnerauit.illi umebar. Et f m;lis hic amor,
habenti maximam fitimacui etiam fi daretur quantacunque par s necftam ad biben/
dum» non minus,imo plus fitireta66 nunquam fatiaretnr, nifi totum mundi in fe ne
tftar haberet. Afeendific quotidie, & quanto plus 66 plus bibi, tanto plus 66 pfusfi/
tini* Circuiui uicos & plateas uulnerata,ut morer er ex amore, 6< mori non potui.
Et quanto plus quæiiuimori peramorem : tanto amor in meplusuiueban Roga­
bam amorem,ut meduceret ad mortem potius, quâm me tot uulneribus Ô6languori
bus conficeret. Et ecce amor plufquâm triginta annos me pauir, 66 demum languerefecit, cogitauit me uelle exaudire, quia illi fideliter feruiui. Etduxitme per totum
mundum in fpiritu,utuideremquomodo amatus meus , eft ita parum notus & ho­
noratus ín mundo.Duxit me per idololatras, blafphematores,fuperbo£ Duxirme
per omnia loca mundi,ad bella,ad fchifmata, ad hypocritas ¿ ad adulteros,ut tantum
dolorem conciperem,ex inhonoratione,ex uilipendio, 66 peccaro contra amatum,
ut moriendi defidmo mukùm cruciarer, 66 Ianguerem,& nec fic adhuc mori potui#
Duxit amor ad infernum,ut uiderem quot ibi eifent animae,ad imaginem Dei crea/
txj&xternalitermortuae, 66 in comparatione paucaefaluatae, & triftifsimeaffligebarmec tamen mor iebar.Et dixit amicus ad me, uis omnino in amore moriÆc dixi:
ut in te folum uiuam,hoc folum défídero Et dixit amicus ad amoremtdue amicam in
Hierufalem. Et duxit me ín Híerufalem, 66 ibi uidi duitatem fandam Hierufalem*
6¿ totfancftosDei amatorestuideuirginem gloriofifsimam Mariam, cum innume/
ris amidsDeimididulcem Chríftum nacumtuidiincruce leuatum. ErcSuidiflcm in
cruce meu amatu,inuafitme infirmitas ad morte, quia uidi iuftifsimum, pijfsimum,
dulcifsimSamatft 66amatore,opprobrioiifsimefofpefum36¿ mori iauolente.Etmor
tuustpofitus êin fepukhro.Ád quod medüxítamór duxmeus.Ecintraui fepulchrS
66 tetigit me mors amati mei^télo amoris fui, 66 continuo mortua fum cS amato in amore, Qc amor me íepcliuítcSámató ¿ 66 repete furrexit amatus,cu quo anima mea
unita»

Liber

II.

40?

iïhïta,fpfràcuïo odoris immortalis ¿íus reuix(t,&perduxit me fecum in æternam pátriammbí amatum meum,nunc in plena fatíecateaeternalíter pofsideo. Ad qúam bea
titudínem & fruítíonem,perducat uerus Deas
homo ChríftusIefus?íuos(ubicCí/
que locorum fíntjueros éc affeduoíiis amatores. Amen,

De íermone :Refp exit humilitatem
ancillae fuæ.

í fieri poflçtjCjuod árense puluís, 8¿ undæ,uôdaram guftæ,rofa,gemmæ,litiâ,
flammæ,sethera,cœlicolæ,níx,grando,íexus uter <^,uentorum pennæ,uolu/
erum,pecudum genus omne: linguae eunda forent, minime depromere poffeat,quæ fis & quanta uirgo, regina María.

S

Ex alio fermonc fupcr:Rcfpcxít humilitatem
ancillæ fuæ.
Ícítur de Adam,quôd fi folaEuapeccaiïèt, ño fuiffettransfufíofada:quía
pater, eft principium motiuugenerationis,6<principium transfufiuum in
pofteros.Ergo fi folus Adam peccafiet,contraxiifemus.Nec peccatu hoc
eft inanima per iiiam tradudioniSjquia non traducitur, nec in carne, quia
nOri èft capax uiftutis aut uitipftd eft ibi potennaliter refpedu animas in carne,ex di
üinæfenterttiaedirtridione.Scihcet,quandoanimacarni coniungitur, quôd tue ipfâ
careat iuftitia orig(nali,& diuiha gratia Ideo nihil profuit nobis,remifsio peccati ori­
ginalis Adæ,quià non ut naturale, totam naturam humanam concernens,futt remife
fum,fed utpérfoñale.Sicbaptizatí parentes,adhuc generat fdios, in originali pecca
to exiftentesîficut granum mundum àpalea,generat granum in fpica.&circumcifus
incircumcifum generat.Contrahicammapueti acame concupífcentiam»8¿ culpam
originalem;ficut optimum uinum, in putrido uafe inficitur, ÔC pulcher homo, in Iu/
tum cadens maculatur.Et per gratiam,concupifcenda, poena originalis peccati,non
extinguitur,nifi in beata uirgine,quæ habuit hoc fingulare fola. Sic habetur, natura
per perfonam corruptam,& corruptam naturam,dicrim corrumpere perfonam.Lt
bido transmittit peccatum ad porteros: & propter inobedientiam fpiritus Deo,fadaeftearo inobediens fpirituï.Quarelibido,quæremanetin carne, contra fpiritum
eftiquia omnes nafeimur fiftj iræTropter hoc, multíplices defecfttis incurrimtts,fcíH
cet mortis,amifsionisdiuinæ uifionis,&gloriæ* Vnde in non baptizatis,inquibus
non fuit pecca tum adualeperauerfionem, hoc peccatum opera tur p cenam damni,
non tamen fenfusmon enim dolent de hoc. Sunt fapiences fpiritus : ideo non dolem
quôd gloriam non habent,quia ici tint fe nunquàm habiles, per gratiam gratum faci
entem,fuiíre,fícutnequífquámfapiensdoletdehoc,quoduolarenefcít,quia alasncí
haber* Aliæ funt pœnxîputa ígnorancía,proníras ad peccandumdnfirmitas.Hæc be
atífsíma uírgo non ftnfiqfcíuíc camemqubd nifi Chrifto faluarori, pergraciam per
merita eius,incorporaremur,qui eft ipfa uera ueritas 8¿ uiatad patria nunquam quif­
quâm ueníret»
Sacra fcriptura,omnes fcíentias ípfoloqumíonís fuæ inore, tranfcendíttquía uno
eode •ncpfermone.dum narratgeftum3proditmyfterium.
Chaotaseftuinculum perfiráionisjecíidum Apoftolum.Quihabetcharitatem,
bmnes mor Res uírtutes habet
qui eamnonhaber,nul!am haber,&* creí cerne ea,
crefcunrcxreræuírcutes, quælibetinfua fpecíe.fictrtcrefcentemanu,crefcuncdígí/
ti, auriculari ra ven íempef rema nente minore alíjs. Sed differunt mukíplicíter,uírtusmfijíaó¿ acquifita. Primo uírtus ínfuG,cum fine cfíarftate effenonpofsiucum
peccato morraii non flat Sed bené afeusaequifita: nam propter unum acftum luxunæjCotushabitus caftirads, oon (i;'bitôcorrgmpitur,qiiïnadhüc ad ftudíofum ínclí/
netadumjmdereuerfuSjgrsiUuerdolet.Secundó uírtus infufa,ftatcum habitu uídofo.Deus poteftdare charitatem-.babenti adhuc habitu,maxima inclínatíonead
uícíum/ecus in acquífícatTerció «ircus ínfufaipatitur circa materiam propriam inor

D

MrtríiíJ

404

Excitationum

dinatas pafsíones,S¿ tentationesffednon acquifita,quaffubiugautt appetitum fenil
tium ratíoní,&tamen infufa eft adhuc cxcellentipr^quía dirigit in finem fuperíorem.
Excitationum ex fermoníbusReuerendífs.PatrísNíco*
laí de Cufa,Cardínal.Secundí líbrí,fínis.

Excitationum ex íermonibus Rcuercndifl.
Patris4 Nicolai de Cüíá Cardinalis Liber Tertius»
Ex fermone fecundo fuperíMaría optimam partem elegit.

Vrr&MW»

CStcmpíati0,

Er bum Detin nobis pofuitfui fimilitudinem, cum fit Aoy©-feúra/
tío,ín rationalifpiritu lucere uoluic : In quo pófuít defíderíum uerí*
tatísjdeííderium üitse,& legem xternam ,jper qüa m poteft intrarem
ueritatem ÔÉ liitam.Chriftus eft uerbum, quo deft ueritasjuita,& uia*
Appetimus àutem ueritatcmtChriftum igitur appetimus. Appeti*
mus uitam : Chriftum appetimus .
Quaerimus qua uia pertingamusiChriftus eft uíá,quiadeus eft charitas.Cbaritas eft uia ad ueram uitam.Omnes
hæc,in ratione noftra chara ¿1er i zata fentimus : quia nemo eft, qui non afficiatur ad
ueritatem,nemo eft,qui non optet immortalitatem, ñemo eft,qui non amet Sed ia
hoc mandOjígnoramus quid uetitas , quid uita,quid uía,Iex,feü charitasjunde Chri/
ñus ¿ntrauitín hunc mundum,ut nobis bxc Omnid offenderet.
t
Ex ièrmone.’Ne tiitieâs Zacharia,qti3 ni ani exaudita eftoratío tua.

V anquâmrton omnis uítá contemplatiua3qualibet àâiua fitmeliorjicuta*
$io praedicationis dodrinæ, qux defeendit a contemplatione> fimplid
contemplationi præfertuhnon tamen in alijs, operibus exterioribus, quæ
funtopéra tníferícordia^adiocontemplationi præfertur. Et fimpliciter
contêplatio adh'one melior eft,rameefi fecundum quid,agibilitaspro­
pter neceísita tem præfentis uitæ,præeligendà eft: ficut uinum fimpliciter meliuseft
aqua,tamen in cafu aqua eft praeeligenda. Et íímilírer contemplatíua uita,fimpliciter
maioris meri tí,quâm adiua:eó quod ípfa immediate ÔÉdireâé refpicit diledíoncm
Deí,a¿fíua autem proxím<*Bonícas autem,penes charitatematteditur.lgiturcxma/
¿orí charícate,quí exercet acftiuam quâm alter contemplat iuam, illi praefertur. Ope/
ratio adtiuæ uicæ,nuaquâm poteft effe dignior in fe,contemplatio ne. Primus effe*
dus fidei eft,timor JBuellit enim & extrahit cor ab immundis affeáíoníbus^Secudus
gradus eft,fpes eleuans mentem à peccatis euulfam5& adhucdepreff^m, per defide
rium ad fuperiora,& uniuerfas mundi uariitates* cœîeftium prçmiorum expedatio
ne,concemnícJncípíensfufptrarefurfumi&menteafpírare ad illud fubl ime gandí/
um,quod fpes interius repraefentauit. Quando igitur cor tuum amalo per timorem
euacuafti,imple affedhonefpirituali fpeitfpes enim facit tibifapere cocleftia,euacua«
ta limofitate peccatnper timorermSicuthomo inferioribus annexu&fit impurus:!/
ta fupertoríbusannexuSífitpurus. Imaginareergo fupracelocumcutifsimum,purif
fimumaquietifsimum:infraueróperículofífsímum,tmmundíísimum,türbulentifsí*
m3,teefte in medio.Quantô plus ad cocupifcetias defeendis infrârtanto inquieti*
or
impurior. Quantô ad codeftia defideria, per mediationeeontínuam,defíderíS
ípe afcenderísitantb ftabilior ôf purior. Tertio afeende per charitatë,ad uíuendS
¿ntrandum ínDeu,multis uígílíjsjabonbus,^ ftudijs, tranícende hos gradusin/
cípíentiuóí proficientia,demu cóplebís.Prseteritam uitadimittere}plangerepecca/
ta,non eft paruus labor : maíor eft labor, ¿nueteraram confuetudmem priorum uin*
cerCjínordínata affédíone deferere,peccata fin gula extínguete, totum animum^
per

O

Liber

III.

4Ot

per fpem ueniæ,ad cœleftia erigere, quâm ulterius aícendere adcharitatem, poft
multas afcenfiones prædidas, transformando naturam in aircutes quodammodo.
Tunc quoniam induit per affedum uirtutem, & eam ftbi confuetudinem facit, non
timore poenae , nec fpe remuneracionis, fed folo bonitatis affedu,in Deo deledarur,
Et eapropter,malitiamôc immunditiam perhorrefcit,& omnia uirtuticontraria.Ta
lis operatur bonum, boni deledatus affedu, & in nulla re impuritatem concipit. Ec
ficut eft affedus habituaras uirtutibus: ita per ardentem amorem,unitur Deo, & in
diuina fpeculationeeredus,eius ftudio femper ferueu
Dicitur magna cupientibustquid prodeft homini,fi uniuerfum mundum lucretur?
Dicitur rapacibus ó¿díuitíbus: Nolite iperare in incertum diuitiarum. EtdiuitiæÎt
affluant,nolite cor apponere. Dicituropesfuasnimis amanti busdormierunt fom/
num fuum,& nihil ínueneruc diuitiarum in manibus fuis. De elatis dicitarfi exalta­
tus fueris uc aquila,6£ fi inter fydera pofueris nido tuum,inde te detraha,dicic E)ominus. De cupidis dicitur : qui nolunt diuites fieri, inciduncin centationem ôdaqueum
defideria multa inutilia,quæ mergunt in interitum 8C perditionem Radix
omnium malorum eft cupiditas, quam quidam appetentes, erraueruntâ fide,
¿nferuerunt fe doloribus multis. Díciturhancuítamdíh'gentibus:dulcelumenó£
deledabile eftoculis, uídere Solem, fi annis multis uixerit homo , & his omni­
bus lætus fuerit, meminifle debet tencbrofi temporis j
dierum multorum♦ Di­
citur pigris: uadeô piger ad formicam,& confiderauiaseius,& diicefapientiam,
quæ quum non habeat ducém , nec præceptorem , nec principem, praeparat in
aflate cibum.
Afcendêdum eft primo ad cor. Secundo,cor purum. Tertio,cor purum 8¿ inflam­
matum. Peccatum mortale,triplici defcenfu complicuiflr.per auerfionem â Deo,per
fuperbiam, in qua eft formalis ratio peccati, per conuerfionem ad creaturam, per
deledacionem, per operationem contra legem Dei. Surge, triplici gradu. Primo,
auerte cor â creaturis,habeas firmifsimumpropofitum, etiamfimori milliesdebc
res, Deo feruíendí, & non creaturis fubiiciendi, dolendo de auerfione ; & talis gra/
dus uocaturcotritio,quandocordurumicamonitur, & conteritur,^ liquefit. Se/
eundo,quia Deum contennendo,per fuperbiam contempfifti: ideo necefle eft ut te
homini, Dei uícarío clanes habenti, fubdas humiliter,& ei tanquâm Chrifto Domtnoiudici, humilitercontrité&dolorofepeccata tua confitearis, & tunc fecundum
intentionem conpuntftionis, & humilem uerecundiam, peccata tibi inconfefsione
remitmntur*Tertid,ficut exhibuifti membra tua,arma diaboli per peccata jita facias
armaiuftitixjn fandlificatione, ut contraria contrary's cures, fa tisfaciendo>tunc rcdijfti ad cor.
.
..
'
Adtjcere aliquid regix imagini, piaculum eft. Tu nutrix Deum offendis, fobrie/
ratem fuffodis, zelotypi» accendis flammas: ne fis temulenta,garrula,lateiuame
nouam teftám femines mala:nutriasfobrí¿ínftruas in lege Dei, Pueri pubelcentes,
propter inclinationem ad libidinem, funt exercendi la boribus debitis,ne ficut terra
non arata,fpinas S€ tribulos germinenttaliquo exercitio temper uexandi funt, Ôf do
mandi laboribus honeftis. oituesadolefcens, uidefiitauirtute ficut ætatecreuifth
Sunt laudandainadoleiccntetaciturnitasjcontinentia,6c uerecundia. Laudandi fubie di,o hedientes, & o b tequio fi.
Ex fermonedcfuni quaeritis Nazarenum.
Vamquâm anima fuir feparata â corpore,remanfic tantum deitas unita utrlqfl
_ ^Non tamen per triduum no fuit.Et fic parekquod mors abforpra eft per nido*
riamfin morte Chrifti : mortem enim noftram, moriendo deftruxit, ÔC uitam refur/
gendo reparauit.
Vtdulcedinem huius myfterrjaliquantulum capiamus,
nosipfosexcitemus,
in hocdsluculofummæfeiiiuitatis,alloquamur Mariam Magdalenam^plenam trifti
ría chamare,& compaísíoue,âf dicamus: Dic nobis María, cur ce cum María Iofephjcolíocafti contra tepulchrum?Maria,Thcteurum cordis mei,quem milii abftuEe
Ierunt

.

in

O

c^Îb

40<f

Excitationum

Ierunt perfidi,deterere in morte nolui, quem Temper multum amaùt Sedebam ergo
omnium mulierum mceftifsima,triftifsrmeafflida,utfaltern locum confpicerë,ubi $
matum meum reconderent : accedere pafla non ium propius, ideo contra TepulchrS
(edebam, Defiderabam faltem, faluatoris mei fragranda, ego triftifsima,a longin/
quo refici,quae propius accedere non ualui.Nonuiuebam tuncegoaomnium infodi
cifsima:quia cor amati mei,in quo refidebat uita mea, uidi lancea perforatum. Quo/
modo tunc fuperuixiflet in me,alicuius fortitudinis fpírítus £ confternebam melaf/
fam in terram,ut refiduum fpírítus uitx,a me tolleretur, & fepelirercum amato, quae
prohibita fum accedere corpus,cum quo detegi, me uinculis diletteionis, inteperabi/
liter efle aterí dam. Sed diledus meus ín pace conftítutus,íam quum fabbatum ap/
propinquaflet, imrà præcordia mea non mortuus, fed plus uiuus, quia propter me,
ÔC me uidente mortuus dixit: forge, propera amica mea, uides quoniam cuftodibus
circunuallatus eftflocus depofitíonísmeae,ínuanum expedas,hortus conclufus eft,
non defpera,me non perdes. Et ego : O quate hoc Domíne confolamen, quia ui*
deo fontem uitæte Domínum,magnolapíd¿tegnatum & fígillatum,credo quod nuí
Ius te auferet inde. Vadam ergó:ut antequam prohibear à fabba to,parem unguenta,
corpus fancftifsimumlachrymislauem, & tunc mortuum inungam, ficutquon/
dam uiuum.O fons uitæjpræfla mihi,ut aliquod antidotum uitae inueniam,utcorpori
tuo tradam:quia mifera ego, tibi mortis quodammodo occafio, in prima undione
fuí,quando ludas exea re commotus, te tradere inftittiin Quid mihi infoelicius acci*
derepo tui t,ea hora qua tu propter me, trad i to ríe per ludam morti extasprxfentatus,
quæ faluari,merui à lebenígnifsíme lefuCTu qui folus cunda potes,da inuenire ali­
ud unguentum,huic contrarium, ut uiuifícemruícauíuentíum. Hoc animo dulcifsi/
me lel u,a te difoedo: di foedo inquam corpore,non anima,qua tecum tepulta quiefeo:
difcedo inquam cítíus,ut 0¿ cuftodes difcedant,qui quum neminem uiderient, etiam
abire ftacuenc,& tunc ego fubitô reuertar.Dic,quidinterea Maria egifttfMaria.Ce®
te antidotum nardi piftici odoriferi » ueri amoris recollegi, in uafe claro alabaftrino
cordis mei,& elautefignaculo forti,ne expiraretunguentum,fed in fe,per gyrum coa
Cinuum igniti odoriferi uaporis, fortius digereretur, per totum fandumTabbatum,
inflar mei amati in fepulchro conduite ut forte fi mihi locus accedendi daretur, calix
difsimum antidotum, aperto
uulnerato corpori, fubito infunderem, &me totam
uiuam ardentem, corpori mortuo circuuolueremJutfpirituuitæimmortalis3anima
díletftí mei excitaretur ad reditum,Si reuiuitecandum corpus fuum odoriferum,niti/
dum,& cum co nftrí ¿fura cordis mei calefactem lachrymis meis lotum. Eapropter»
quum tranfifletfabbatum,citius quo potui (non enim obdormiui,fed femper uigila
uítcormeum )folaíntrautenecmílítes quícuftodíae deputacierant,timuhnecCaluax
riæ locum, cadauanb. mortuorum horrendum, nodis caligine perhorrui:fed quum
tenebræ eflent,cum unguento monumentum accefsí,S¿ quum ad monumentum ire3
intra me díxi:O diem fauftum,fi mihi accideret propofitum,ut euigilarediledus me
us poflet, intra amplexus meos Í Quid dicam quum acceflero,cercè cumDauid6£
Prophetis alloquar eum, audiet demum, qui uenitde coelo in terram (ut cecinerunt
antiquiJclamorem patrum:mitteDomine,que miflîirus es. Quod fi uerbumcaro fa*
dum eft,pro falute populi,a d eiulatum & clamorem Adæ,defcenditdecœlis:crit
mihifpero pofsibile, dulcifsimis orationibus & deuotifsimis fletibus, quum me dilfc
gac,exorare eum,ut redeat anima deitati unita,ad corpus deitati unitum, quia iam in
inferno fatis ftetir,ut6¿ eos confolaretur, dCfaluaret fummabeatitudine,quamiam
confecuti funt. Hoc infinita: d ei ta t i, multó ut fpero facilius erit, quæ iam utriqt unita
eft,quam beatifsima incarna tiodicet ipfidiuinitati,nihil non folum impofsibile,imo
nec difficile fit.Et reducam ei ad memoriam,quomodo ipfe per Prophetam locutus
eft: Exaltabo te Do mine,quoniam fufcepifti me ufq? in finem. In quo ueraciter fate¿
tur fuam refurre&íonem,&dicam:Exurge gloría mea,exurge pfalterium
cithara»
Detrahe inferni fpoliacícó,
exurge lumen oculorum meorüm. Etfi propterme
mortuus es Domina
nqn dignaris me exaudire ; refpice faltem matrem tu?.m,6i
' fratre^

Liber

IIL

407

fratres tuos diïcipuîos 8¿ Apoñolós, 8¿ propter gemitum
miferiam pauperum,
exurge Domine.Quis dubitat de te fcríptum,exurgam diluculo?præcucurri traque
ut te excítem,ó¿egreflus tuus,iuxtà Ôææuaticínium j praeparatus fit quafi dilucu­
lum? Sed ego m¿íerríma4quum íam multa concepíflem, illi ín aures per piandum
uellè fignificare,ut excitarem eius pietatem &C potentiam, ut uiueret, qui p ræfti tia
aquilae renouare iuuentutem,Ô(S leoni refufci tare catulum per rugitum, âf Phoenici
uítam pér cinerum combuftionem^ de figulo qui ex luto fra di uafis facit aliud , 8£
delona quideuentre ceti illefus exíuít,S¿ de frumentigrario,quod in terram cecidit
ÔÉmuItürô frudum fecit,6£ de ceruo qui refurrtft cornua,
de Sampíbnéqui tulit
portas,8¿ delofeph edudo de carcere,6¿ totius dotftinus Aegypti confli cui turda te
rimacceisi,8£uidilapidemdepofitum.Etquis tuncpotuicfimilis cogitari dolor?to
ta fpe fruftrata fum,quia fublatum credidit perfidis amatum* Non inueni j quem
qu2efiuitanimamea.Dixi,Omiferrimamulieram,quanquam adhuc furir tenebrae,
tamen nimium tardé uem'fti,quia prgcefïerunt qui tulerant Dominum. O négligera
tía irrecuperabilis,cur abfcefsifti àfepultothefâuro,quenînunc alius effodit,ÔC ttbi
fubtraxit?Etquum hæccumeiulatunon parue» dicere, intellexi me non pofe pro­
ficere, quia Chriftusmeus íublatus,ea hora àmeno iniieniretuqquiaindignequæreremterantenimtnmeadhuc tenebrç,incredulitatisrefurrediortis,riecmihiadple
num fatísfaciebat,ueterís & noui teftamétí fcríptura.Sed cucurri tabicó ad Petruni
ApoftoldrumS^Êcclefiæ principem,qui Chrtftum plus alíjs dilexíqani ne mihi fuf>
iragium,quærendi præftare poil et. Accefsi etiam ad Ioannem,quem Chriftus firigulari amore dilexit,an ne Ch ri ft üs fórfati i lli in cœna,ueteris teftamenti fcripturas
aperuiÎïètjUt eorum adiutorio,inuenirem amatum * Succurrerunt fubitd Petrus ÔC
ïoannesj&loannes íuníor,citius Petro. At Petrus prior intrauit, OC poft eum Ioannes,& uiderunt me uerum dixiffe.Et quanquàm apertæ érant fcripturæ, quod eum
oportetrefurgere:nondum tamen intellexerant, quibus ad propria redeuntibus^
, remanfi ego folasutfletibus folarer animum,forisftans, quæintus nonreperiflem
amatum.Etquum plorans iterum meínclínaflem,utuiderem fepúíchrum,uídi angeloSjUbi ïofephÔÉNicodemus pofuerut Dominum. Quum ergo tu María intro/
ípiceres,uideres locum,ubi poíítus erat tuus amatusídíc nobis,quid díxífti?María.DíxíDeus meus,ut quid méderelíquíftí ín fíncm?nunquám te dereliqui.Opta
bam tecum mori,8¿ tu noluíftí ¿ Fac ut apud íepulcuram tuamDomine moríaftut
íbí faltem femper inueníar,ubi tu eras collocatus ♦ Reípicio Domíne circumquacp,
non eft qui confoletur rñé.Non quaero angelos Domíne,fed te creatorem angelorum.Quíd mittis ad confolandum creaturas,quum te folum quæram,te diligamC
nonpoteft eflè,quin diligentes te diligas.Quomodo diligis Domine, fi tantum me
affligis?Non quæro pulchros fpírítus^ mtniftros.Maria angelosuidíftíifed an ne D(uituf ’
uerbaabeisaudifti? Maria. Quandomeamorofeínftpulchrumínclínaui,uídiangfclos,& angelos audiui.Ecdixerunt:quidploras mulier?Iam feimus,quia lefum fal
Uatorem quæris,quaeris illum Nazarenum,pulchrum,fpeciofum,præfiltjs homi
num,quem kidæi tâm uiliter tradauerurit,udantes eius luminofam faciem,Ôi défiderabiîes oculos,per quos diiiinæfapieàtiie emicabat radius,eius manus areftifsíme
uincientes,tanquàmfurfuiflecatc^lacro^lapisiniuriofe cædentes,tn iâncftam faci­
em fpuéntes,regem gloriæ fpínis coronantes, fabiannantes, flagellantes, ut in eo
non appareret fpecies neqj decor,cum iniquis turpifsimajmorte deputantes.Quæris illimi o maria C Quibus refpondí : illam ipfum quæro ô angeli,illum quano ani­
mam,illum ipfum uítam meam,íllurh uulneratum
mortuum quæro, & quæro,&C
nufquámmíferaínuenío.TuleruntenímDomínum meum ,6£nefcío ubi pofae*
runt eum.Et refpícíens círcumquaq5,uídere uífa fum hortulanum. Cui ego infelix
defoJatameínterrogantfquid ploras.refpondi.Domíne ft fuftuliftí illum, dicito
mihi ubi pofuifti eum,ut ego ueniens tollam eum * O Maria, quum uíderes retro,
quem putabas hortulanum,& dixí fti Domíne, íuxtá uulgare Syrorum, fí fuftuíiítí eum dicito mihúquem eum efle,putabas íntellecfturum ípfum. María* Mííera,
Ec a
putabam

408
Deuotus.
MfirU»

DtuctttS,

JAurirf.

Excitationum

putabam omnem uiuentem,neceflltates et dolores meos tàm magnos,npft poíp:
non fcíre,et non uidere.Quum autem tibí dícerec.O mulier quid ploras: ubi fueràè
aures tuæ,quæ Domi num tuum non norunt^Maria. Alia eius erar dtfpofúío quàm
quondam Domini meúquiaillelongé aliter prius difpofitus mortalis, fecundum
humanitatem multa pailus,quam tunc ut apparuit mihi hortulanus .Nec permitte­
bat immenfum defiderinm,ut attenderem,nifi quando illi placuiddeo dixfifi tu fuftulifti cum,dicito mihi.Ët quando tibi dixit Maria.-cur nouiftiCMaria.Influebattuc
mihilumenconfolationisetgrati^amatus meus>ut caca uideremj&intelligerem,
etanimaduerterem,quodmenorceretquinominaret,et confiderarem tunc proferenre.Iam tunc fubíto radío fuo m«4Úuminauít,utuiderem quæ cæca dudCquçfiui.
Inardefcebam enim in quærendo,dti non tnuenire. Paflus eft inflammari ddiderifî»
ut ftudiofiûs quærerê,et maiori delecftatioatinuenire. Cecidi tunead terram,intellt
gens,quia ita diuina ordinatione fieri oportuerat,quod ucrbS incarnato Dominus
meus,6¿ defideratus meus,pro falute humani generis moreretur,et pro reparatione
humani generis,defcenderet ad inferos,et tertia die corpore ¡glorificato et incorruptibílí,íuxtáfcripturasrefurgeret,etredemptos in gloriam â mortuis refufcitatos,
in corpore et anima beatificaret,quos præcederet, ut pontifex maximus penetrans
cados.O Maria quantum tibi tunc gaudium exxitit. Maria. Nimirum immenfum,
quando i nue ni uitam meam immortalem, amplius quando uidi» uidoriofifTtmum
triumphatoremmortisetinferni,unicum defideriummeum,in corpore immorta­
litatis ftola praefulgentem,gloria et honore coronatu.Tune redé dixi,hæc eft dies,
quam fecitDominas,cxultemus et latemur in ea,in qua die,reftituta eft humanae
natura plena repara tío.O dulce Apoftolicum mandatum, mandauit mihiDomi/
nus,utnuncíarem Apoftolis. O quantam gratiam mihicontulit,ut hancexcellentem lætitiam,primo ipfis n undarem,qua decâtarent Alleluia,per omnes uicos Hit
rufalem.Non mihi mandauir,ut gloriofïfsimæ uirgini matri nunciarem, quæ fine
dubio ficut unica infidecum Chrifto fepultadta etrefurrexit,quæut infeparabihtetf
firma fide et claro intelledhj,adhæfit filio in mortetita et in refurreeftione. Sciuitita/
que ipfe,et merito fciuit,nec dignus erat alius nudus quam filius}hoc gaudium ma­
tri intimare. Nunciaui, cucurri hinc inde,prsrdicaui,uila aperufifed dura difcipulorumcorda,utpofterismaiorrefurredionisfides daretur, adhuc dikdus meus hæfitarepermifiu

T""\ Elecftatio intra nofipibs peruíaticí refedíonem3iuxtá quód competit fcilicet
l_ / tempori gratiæ,ftatui,uiæ,Ô£capacitati noftrae; iuxta tempus debéteflepura
& plenaria oblatio noftra,& nulla efr, nifi in cruce oblata . Hincin Sacramento,
non tantúm fígnífícatíuéffedueréeftChríftus. Nec debet fignificarediledionem
folum,6icommunionem:fedinflammareadmutuam charitatem,S¿ maxime uni/
re,membraunitaticapitis,aquo peruimamorisdiffufiuam, unitiuam,QC transfermatiuam,manat in nos,diledio mutua.Hinc in hoc Sacramento, continetur unum
corpus Chrifti,& caro immaculata,utfe nobis diffundens, Ôf nos inuicem uniens,
& in fe transformans,per ardentifsimamcharitatem, per quam fe nobis obtulit,S¿
reddidítíuíqs in finem mundinobífeum exiftat.Ecnon competit ftatuiuitæ, apercé
uidere,propteruelamen«nigmatis,ó¿merícumfideiNecconuenít,carnemChrifti
immaculatam dentibus atterere,propter horrorem crudelícatís,ó¿ immortalitatem
corporis,poft refurrecftionem.Ideo tradita eft,uelata facratifsimis fymbolis, & fimi
lítudiníbiiscongruís
exprefsiuisdcilícetfub patie tritíceo de multis granis, & ui­
no de multis uuis expreflb. Continetur fubqualibetfpecie poft coniecrationem*
totaliter,noncircumfcriptibiliter,fcd facramentaliter totus Chriftus. Nam fí ordo
facerdotah's,cum intentioneconfecrantis,& debita prolatione uerborum fupra de
bitam materiamconcurranctuncuerus Chriftus,corpus, Sí anima, S¿ Deus quia
indiuifibilis,eftfubqualibet parte totus,omnem latens fenfum,ut habeat fides me/
dtum.Etutnondepræhendaturahabcntacddentia omnem operationem. Non eft
acce/

AUDcr

ni.

409

accedendum ad fumptíonem facramentalem tantff, quia (¡fíe accedit, indicium fibi
manducatifedadrem fa cramenti,fcilicet fpiritualem efum, per fídem & cllaritatem,
&C ad rem & iacramentum,fcilicet corpus Chrifti myftícum. Resfarcmentí, eft cor­
pus Chrifti uerutn,quod corpus appræhenditur fpiritualiefu. Et quâmdiu homo eft
in carne,indigetrefedioneuitali,quaereficiattotum hominem,quæ folum eft in uer/
bo incarnato.Verbum uitæ:eft refedíofpírítusmcrbum íncarnatum,refedio homú
nís.Óportetquotidíe fpírírualíter ederet amorfè nutriri,hac dulci iiícalí refecffiôe,
in qua eft uia,ueritas, uitatalfter uitam non poteft quis habere, nifi p er hunc fpi ri/
tualem cibum uiuat. Et hoc non in fermento nequitiae, fed in azt'mis fyncericaris ÔC
ueritatis. Per dentes fpirituales, intelle&um fcilicet, memoriamefFedum,cib.ifte
eft dulciter maftfcandusôi glutiendus,utdigeratur homo in Chriftum, quia cibus
grandium eft, qui in fe co nuer tit digne manducantem» Omnis autem qui Chrifto
incorporari debet, abfque mortalipeccato utexiftat, necefle eft, licet (aeramenta/
Iis fumptio , uenialia tollat. Per fpiritualem diferetionem , ad facramentaleni
perceptionem , afeendendum eft , ut iam coincorporatus Chrifto , nutriatur
& crefcat.
Accidentianonfubfiftuntsuirtute naturalisfubietftqfeddiuinauoIuntate.Exquo
ehcias,tuamuoluntatem inomnibusdependeredebere âuoluntatediuina,per qua
tantum fubfiftat. Sicut accidentia,panis íuntíndícía,
tamen non eft, quia fubftâcia
traniïùbftantiatajita per uehementiam amoris,affe(ftus transformatur, ita ut fola ap­
parentia fithominisjcum exiftentia deitatis. Accedens digne,cognofcac fe uitam im­
mortalem, ex glorificato immortalicorporeconfequuturum, gratia uitalem ab ani'
ma,8¿ uitalem gloriam à dei ta te,corpori & animæ unita: Et accedentem ad efiim hu
ius agni,utrecondac ínuas fuum mana, quantum poteft capere gomor:oportctuas
nouum habere,à uetuftate totaliter depuratum, in quo non fit macula, Si tunc in ue/
rtiet omne deletftamentum, in hoc pane fuauifsimo, omne medicamentum infe ha/
benteiEc debet agnus ftimiiuxta mandatum,foccindis renibus,cum propofito refre
nandi malas concnpifcenciasi&calciatis pedibus,cum parato corde,currendi uiam
mandatorum Dei: armatos pedes habendo,ne offendamus,ad Iapidem uel fpinas &
tríbulos huius faeculfipedes noftroszfuftentaculum haberes in manibus,diuino adiutorio non noftrapratfumptione,nos committendo: federe falíam de latftuci sagre/
fiibus,cum amaritudine poenitentix,pafsionem Domini recolendo,er comedere fe
ftinanter,cum magno defiderio &fcruore,&fenfibilldeuotione>fihaberipoteft,
alias fuffícít propofitum non peccandi.
Ex fermonc: Verbum caro faihim eft.
Vmfancfto Auguftino, tertio Soliloquiorum,dicamus. O uerbu,per quod Vo-kw.
fadla funt omnia, fine quo faâum eft nihil,uerbum ante omnia, anteqd
nihil, uerbum creans omnia, fine quo nihil omnia» Verbum per quod à prin/
cipio dixiftnfiat lux,& fada eft lux.Dic nunc fiat lux,et fada lux,ut uideam
lumen, cognofcam, quicquid non eft lumen : quia fine te, mihi tenebrae lumen,
lumen tenebræponuntur.Et fic fine tua luce, adeft error, &adeftuanítas, non eft ne­
ritas,non eft diferetio, eft confufio: adeft ignorantia,noneft fcientia:adeft cæcitas,
non eft uia,neque uita.Dic fiat lux,utuideam lucem, &£ uitem tenebras, quæ te non
comprehendunt. Da ergo lumen in corde,uerbum in ore. Aperi fandiarum fecreta
fcripturarum,& profunda myfteriorum regni tufiôd cum Dionyfio oremasjDomi/
ne fande pater, qui es pater luminum, â quo omnis illuminatio in coelo
in terra
(illuminas enim, ut illuminando, lumina efficias,
in tui luminis claritatem, tene/
bras creaturarum attrahas, & in unitate tui luminis tecum unias, & in hunc finem
lefum tuum principale lumen, illuminans omnem hominem uenientem in hunc
mundum,nobis hodie mififti) per ipfum tuum unicum filium,nos illuminaredigneris.Et ut hoc fiat,matrem incarnati uerbi accedamus:quia uerbum caro fadum eft de
Ee 5
carne

C

410

Excitationum

carné eius,tunc quando i pía díxíttfiat mihi fecundum uerbum tuum,utipfa pío hô?
bis ad filium intercedat,ut mereamur exaudiftCognitio inuerbo,uocatur matutina:8d rerum ínproprío genere,uocaturuefper tina.
Orígenes ,fuper In prihcipio erat uerbum. Vox(inquit)altiuoli uolatílís, non ae­
rem corporeum uel æthera,uel totius fenfibilis mundi ambitum fuperuolitans, fed
omnem theotiam,ultra omnia quae funt& nônfurttjintimæTheologiæpennisjclai
rifsimæfupremæcp conteplatíonís obtutus,tranfcèhdéhs.th'co uero quæ funt, que
fiue humanum,fiueangelicum non omnino fugiunt fehfuniîquæ ueró non funt,
iioco,quæ profecftó omnis intelligentiæuires relínquunnSuperuolat Beatus Ioannes Theologus,non folùm quæ dici aut íntelligí poflunt: uerumetíam, quæfuperant omnem intelledum,fignificatione fuperuehitur» Extr^quæ omnia, ineffabili
mentís uolatu,in arcana unius omnium principij exaltatur, incomphehenfibilemcp
ipfius principtj
uerbffil ij unicam fuperftantialitatem pure dignofcens, Euange­
lium inchoat,In principio eratuerbum.
ne TdrMt
Petrus de Tarentafia,in principio tertij dicit, exemplum infertionts conueníre
Ex alieni^ incarnatíoní:hocdempto,quód non fint eíufdemnatur£>&fpecíei,ó¿ loco fítus in’ telligatur ordo,ut natura humaba intelligatur in ordine,in diuinam inferta»
Tims,
Sancftus Thomasjn compendio fuo,quod incipit Aeterni patris,dicit fimilitudl
nem unionis humanitatis cum diuinitate,tenere unionem accidentis cum fubftaritiatquia unitur accidens,fubfiftít ín fubftantía,et non perdit naturam fuam.Et fic
eft dehypoftafi,perfonalitateSúfuppofitofubíeá:í,lícetnatara humana non fit acci
densínuníoneddem quomodo eft perfona hypoftafis et fuppofitum,dicatur ratio­
ne complementad ellejutin lapide,qui fine anima rationali eft,poteft dici lapis fup
pofitum.Homo autem ex commixtione elementorum,non dicitur propter ratione
lem naturam,fuperuenientem quae cómpletiíta ín Chrífto,non eft fuppofitum hy/
poftafis uel perfona,nifi ex anima, corpore, S¿ diuinitate.

Clemens papa,in fermone decírcumcifíone,comparat ueftito Chriftum,dicens*
humanitatem pro uefte capiendam,turn quia ueftis ueftito conformaturtquia ueftis
in ueftito fuftcntatur,ó¿ ueftitus in uefte manifeftatunlta humanitas fuit in Chrifto
excellenter formata,in fuppofico uerbiDei fuftentata,per quam eft deitas manifeExfenten- ftatà. Videtur quod fimilitudo,quomodo coceptusintelleiftualis,induitartedicen/
üa.
di,fit apta.Creat intellectuale uerbum,adfui fímilítudínemlingua quam induit; ut
fi ínuentor linguæ Latinæ,creator diceretur,& illam quam fecit multis communem
affumit ut propriam,fe illa induens,ut fe alijs quibus communis eft manifeftet.
Pollet etiam dici exemplum in præmifsis.Sicut in attrahente,attracftum. Nam
yis atcracftiua Magnetis,in fe quiete fubfiftere facit ferri naturam, fic quod ferrum (1
ïn fe fubfifteretiinniteretur grauedini fuæ,& defcenderet. Sed nunc quum ín fe non
fubfiftat natura eius,quæ attracfta eft, fed in natura attrahentis magnetis,hinc ma/
net unitum ei . Omnia quæ funt, à uerbo funt, omnia per ipfum facfta funt,omnia
quœuiùuntjâ uerbo uiuunufed efte et uiuere,in uerbo non diftinguntunquia quod
facftum eft,in ipfo uita era t.Quæ habent lucem uitalem^fiueuiuam lucem,illam ha­
bent à uerbo,quia uita eratlux hominum.Nam quum dicat,uerbum illuminare oñi
nem hominem,uenientem in hunc mundumiloquitur de hoc mundo,regionis naturréhumanæ,in qua regione,reperitur participatio ueníentis lucis uiuentis,quæ
intelledus dicíturJEfieigitur,uiuere,Sé intelligere:ref)eríuntur in hoc mundo » Et
hinc, quum illa fint nona fe,fed d Deonunc non funt à Deo nifi ut â patre, Qi princi­
pio fontali ipfius efte,uiuere,Sí intelligere»Ee quia omnia quæ funt, fie funt âprin­
cipio,quod eft â nulloihmc hoc princípíum,eft ipia æternitas. Principium igitur eft
ipfa abfoluta necefsítas,quum rítsetemítas,Príncíp¿ataígíturabípfo,non necefsi/
tancipfumpríncípíum<Suntígiturpríncipíata,quía placetpríncípio,á5 ita ex bote principij,feipfum diffundentis fine fui immutatione & diuifione, font om­
nia* ConcepícigíturDeús id quod creauít»6¿ id quod cohcepit3uoluit Qui uuft,
aliquid

Liber

III.

411

aliquid uulttprocedit igitur «elle, anótente & uoIíto.Vndefí Deus pater uokiíc tfíc
praxoncepit id, quod uoluíc ♦ Præconcepit igitur Deus creaturam,præconceptus
plàcuit, ita in effe prodtjt. Habet igitur creatura omne id,quod habet à principio
paterno,fecundum quod abeopræconceptaeft ,
ei placuit. Præceffit igiturom/
nem creaturam,principium quod ipfumpræconcepit, ¿¿cui prstconceptus placuit.
Tempus autem,quum fitmenfura motus creaturarnm;non eftante creaturam. An/
teigitur omne tempus, principíumcreatur3eS¿conceptus,S¿ipfiusditecftio cxdtir,
Sedante omne tempus, eftfolumaeternitas, æternitas autemeftuna fimptex,quia
aliter non effet aeternitas, fi partes haberet ÔC diuiftbilis effet, tunc enim effet poft
príncipíum,ó¿ non ipfum:0ieffetquantitas& tempus, Principiumigitutprzxonce
p tu s,ÔC ditedío3eft una eílentía, quæ dicitur aeternitas Principium eft pater: prx/
conceptus eft uerbum, feu filius procedens à patreidiledioeftfpiritusfandius,
procedens à patre 2duerbo.Iftud ex Genefi, uidit Deus quod effet bonum, Ôd air: fa/
ciamus hominem ad imaginem noftram . Vidit antequam effet, in præconceptu fcilícet aeterno,& placuit. Exprefsio bonitatis,eft oftenfiouoluntatis, quia bo­
num de fe appetitur.

Ex fermone:Icfus autem emiffa uoce magna,expirauir.

Rimo quidem, in nomine lefus, intellecftum infideeteuabo. Non enim eft
opus, ut aliud intelligas fi faluari quxris,nifi ut credas,quomodo hic eft fal/
uator,hoceft lefus. Paulus, oportet accedentem credere. Omnium ho/Icfijg.
minum bonorum, & ideo uerorum, eftuna fencentia : animam noftram
effe immortalem ,atquehominem etíam,fi temporaliter moriatur refurredurum.Eft
omnium hominum aliafententia, uitam noftram ex fonte uitæeite, fcilicetexDco,
in quo omnis uita, quoniamnihil temporale eft ex fe. Eft omnium ratione uigen/
tium lententia, nihil perpetuum extemporaliter ortis, niíí per unionem ad immor/
tale,quoniam quidem Deus eft, qui foliis immortalitatem inhabitat. Solus ille homo
immortalis eft, qui Deo unitus eft. Ille autem homo,ín fua perfeccione fumma, to­
tius humanae naturæ complicat uirtutem : quum non fit nifi una humanitas integra
in quolibet,perfecftifsimeineo diuinitatemperfonaliter participans. Hic igitur ho­
mo,omnium eft falúa tor,qui ei ficut natura,ita & formata cbaritate,uniutur.Nechoc
quidem fenfum habentes, ludæi aut Gentiles negare poffunt ? Omnes enim media­
torem,pro unione fua cum Deo, neceffarium affirmant:in hoc autem excæcaci funt,
quoniam non credunt lefum hunc effè.Nos autem Ch riftiani ipfum tefum,paflum,
Chriftumeffe affirmamus, m quo falutem quxrimus. Non enim pofsibile eft,horni/
nem Deo non hypoftatice unitum,ea opera fecifle, quô adfenfibîtemappræhenfionem, tam clara ratione uiguiffè, tám fuperexcel ten ti in telledua I i claruíffe ¿odri­
na. Quomodo poterat ille non effe Deo unitus}quí quum homo effet, egit ut Deus,
quum effet Deusaegít ut homocHabemus igitur faluatorem,qui eft medir. tor om
nia adimplens, primogenitus creaturarum. Hic lefus, á mundi exordio,in faluatis
membris fuis, unicam uocem emifit, óígradatímcrefcentem, quoufque maxima
fieret in ipfo, quando expirautr.Ethæc quidem unica uox eft, non efte uitam,ni fi in
uerbo,in quo omnia fada funt Etficut mundus exiuit in effe per uerbum.ita quidem
in effe per uerbum conferuatur, ÔC reducitur ad principium. Hxc autem reuerfio
eft, ut inferiora per fuperiora reducantur ordine fuo , primitiae autem omnium
lefus. Non poffunt inferiora ad guftum fcelicitatis reuerti, nifi definant effe in
feriora feculenta fpurca,utfic fintfpíritualía2¿apta. Neceffe igitur eft,fiad guftum dulcedinis, fœlicitatis aeternæ reuerti uolumus,uc ad hoc in natura apti fimus.
Deinde, ut poft aptitudinem, caduca calcemus, S¿ temporalem uitam atque hunc
mundum nihilifaciamus.Deinde ueriratem uita?,infua puritate
iuftin*a,htnc tem/
poralí fenfibíli motioni praeferamus taliter enim impofstbileeft nos reuerti. Hæc
eft illa uox magna,in mentibus noftrisfonans, auribus noftris à Prophetis infinua/
Ee 4
ta,ut

P

412

Excitationum

ta,ut creatorem ütiíctfm ueneremur,utídolafpernarnus,utuírtutemcolamusí quia
funt conditiones ueritatis, uitæ per nos defideratæ, ut uicia,cum fine aueriïontsJ ui
ta,fugiamus>utadfaluatoremconfugiamas,inquo apti fimus, ut fenfibilem uitam
nihilífacíamus.Poftq^ hæc uox annis multis mfonuír,S¿ continuecreuitufc^inloannem,qui uox clamantis erat in deferto,^ digito fàluacoreoftenditîuoxilla magna in
carnata eft,6¿ poft multos gradus uo cis dodrinæ & miraculorum,omnium terribili *
um ren ibilifsimum, mortem fcilicet fenfibilem , propter ueritatemeligendam efle
oftendens,emiflauocemagna,expirauit.
Exfermone.Chríft íft «funden.Chriftus refurrexít.
Morí imttiOfUlitítíi

Vmahitasunítadíuinitat¿ínunaperfona,períIIamfuitímmortalís , ftdptf
unionem formalem, ad hominem Chriftum contradam,fuit mortalis, hoc
eft,quoduitafeu forma humanalis, potuit remanens in unitate immortali®
Dei,deferere hominem, hoc eft,ceíFauít elle unio animae & corporis. Hinc
homo fuit mortalis: quia feparatio a nimæ à corpore fuitpofsibfiis. Et ideo quando
humanitas fubfiftitadlu in homine, mortuo homine, deficithumanitashomhiis^
ue humanitas in cotrado efle numerali. Exemplum huius eft lux Solis,quæeftS£
forma ignis. Pone,quodlux Splisper radios fuos, in fpeculo ignem efficiat,qui
ardeattnftupa:luxilliusignisinftiipaceflat, quando ftupaconfumpta eft,fed noti
ceffatin Sole. Eft igitur lux illa ín Solehypoftauzata perpetua, quia in perpetuo
fuppofítaca, 6¿in hocignecontradèfuppofira, fecundum corruptibilitatem fuppoftticorruptibilis Reiurredio non fuitpofsibdis,nifi inChrifio,namadincorrup
tibilitatern non poteft quícquám refurgere, non fuppofitum aut non infertum ia
incorruptibili.
Ex fcrmohei Accepíftís in quo itatis.

H

"jrldetís enim in República huius mundq quoniam dolofa ftatefá, odíoía eft
%
& offendít.Quíením pifio re,a ut alterius generis mcechanicu fe profitetur»
%/
dolofaftatera ufus fuerit,pro uero triticeo pane, appârenterii & decepto
’
rium uendendojhic non iuftam fed dolofatn ftateramdeferens, Reipublítaé
no tantu nô ftruir,fed ipfam plurimnofFendic. Quapropter uifitâtur opera eorum,ut
reformencur.Hincinfacris Concilijs/æpifsimêdefmitumlegimuSjplacuitjUtquiÎqj
MoMdcW. fecundum Etymologiam nominis fui uiuanmonachus quidem, fecundumfuam dc
CdnoMiatf. riuationem,quafiunus folus &Í triftis,deflens dehda fua, Canonicus:quafi regula/
¿pifaos.
ris, qutferegulis fandorum aftrinxit: lea quidem Epi(copus,quafifuperintendens:
írcítócr. Presby ter3quafi fenior,& alijs uiam falutis prebens.Dico uos maximum aliquod ac
cepifle in ftatu ueftro,quia peculiares feruos Chrifti uos conftituftis, ut Deo qui fpi/
ritus eftpn fpiritu feruiatis. Hoc quidemeft, quia uitam fandorum profitemini, qui
ea quae huius mundi funtabdícarunt, ut ft totos Deo dedicarentzregularium etenim
^ta^muridoabftradaefledebequt ea quaefurfumfunt,faperepoisint. Neque cre/
datis, multum inter uos monachos diferrema m una fuit fandorum confideracio»
quod in abdicatione proprietatis rerum mundi, in mortificatione carnis, atque in
refignationelibertatisarbitrí^confiñeretíreceflúsdehocmundo^t Deoadhærere
ExlwJerao- ín fpirítu poflèt. Et hæc omnium religionumíubftantíaliá icitis exiftere,funt enim
Heuideîur c« illa,quæ ea quæ in mundo funt,mortificant. Omnia enim quæ ín mundo funt,in con
jade/híw p- cupiícentia carnis,incôcupifcentiaoculorum, Ô£fuperbiauitæconfiftut,hæc autS
r««C ftTX'tna ’ re^eSar€ mànifeftum eft. Religio igitur munda immaculata illa eft,quæfcít
tùZemLîhw huius mundi inquinamenta relegare. Regulæ igitur patrum,non aliud continent cj;
id cp ccmvbil boc ipfum, per quod mundo deferto, Deo adhæreatur,
hoc eft quod accepiftis.
tmk
Ais fortaflis: Non accepimus illam ftriditudinem uitæ, quam mortui mundo, quos
monachos dicimus: nam & propria pofsídere poflumus,S¿ alia quædam facere,
mortuis no conueniut.Refpondeo.Nemo negare poteft, nos Canonicos religioios
eflédebere,lícetínmodo ab alíís,quíftridíorib. regulis conftnngunturjdifFeramus.

Rcllgtyus

Nam

Liber

III.

4M

Nam ficutomnes mundi religionum diuerfitates,in prætadlis fiibílantíalíbus corv
ùeniunr,ita tamenquód una fit autremifsior aut ílriotior aliaiica quidem & Canoni
corum regula,quamuis laxiorem gradum in modo teneat, latitudinem tamen reli«
gionis nonegrediturjquoniam & fi nobis adminiftratio permifia fit reddituum ec/
clefiae,de quibus uiuimusmon tamen in illis ultra uidlus & ueftitusnecefsitatem,
quicquam iurisaccipimus.Et ob hoc donare,& teftarí,S¿alía facere quæ proprieta­
rio conueniunt,non ualemus.Parum igitur refertinter nos,S¿ Conuentuales regu­
lares, ubi uni adminiftratio concedituncum unicui eg noftrum non alia lege, quam
ibi uni pr'æfenti concedatur,fed folum in peculrjs g¿fucceísíónibusdífténmus.Deinde etfi ante facros ordines,ad matrimonium nobis conuolare concedatur: tamen
cum ordine,caftitatisuotumaduenit,propterregulas patrum,obediencia fatis aper
tèuouemus fuperioribus. Accepimus igitur uitam religiofam,quoniam fub ftipen/
dio uí cius & ueftitus,mortificat! in carne,per uitæ caftimoniam}ô£ in uoluntate per
obedi entiam, Deo nosferuue coftrinximus,utfaluemur:hoceft fratres iügum Domini,quodaccepiftis.Deindequomodo ineoquodaccepiftisftareualeatis^refpodeo,quod ftatis tunc,quando Domino,cui uos mancipaftis,fecundum ípfius Domt
ni conditionem feduló feruire laboratis.Nam cum Deus nihil huius mundi habear,
quia regnum eius non eft de hoc miidomeceffe eft,ut & uos omni iludió hunc mun
dum deterati^T une enim regnum ípfius ut beati aftequemini,quando eritis paupe
tes fpirítu,cuius quidem regni, tanto altiorem gradum adipifcemini:quantoplus
mundum iftum paruipendetis.Si enim etiam affluentibus diuitijs,cor nô appofue*
ritis,fi deledamenta carnis fpreuerítís,fi”omni arrogada femota,in humilitatis fubie
dlíone,uos ípfos fpernendo,uixeritis:ftareuidemini,ineo quod acccpiftis.Si confideraueritisDeum ueritatem effe dicen tem,Ego fum ueritas, & non dixi tego fum
confuetudo,ó¿ ipfum in ueritatecolueritis,ipfam ueritatem ampledendo :ftatis ira
eoquodaccepiftis.lta quidem de iufticia,pietate,conflantia,fortitudine, ÔC chánta­
te ipfa,idem intelligatis * Deus enim i pia uirtus eft abftradlifsima>cui nenio feruire
poteft uitiofus. Charitas quidem eftmon ergo ftat in eo quod accepit,qui charita­
tem non habet* Diligite alterutrum,fratres eftis tn Chnfto,qui charitas eft:in hod
cognofcite uos ftare}fidilexeritisinuicem.Non fint inter uos contentiones, neque
rixa?,quafi adhuc carnales ficis,nccp idolorum leruitus auaritia,interuos regnet.Sed
hoc agat unufquifcp alteri,quod finí uelit fieriifratres enim eftis,alter alterius oneri
portare,non indicet alter alterum.Nolite cum huc afeenderitis in templum, Pharifæi fiue diuifi uideri,tiofipfos iuftificantes : fed recordamini ludificati publicani, iri
confpedluDomini uos humiliantes. Non fitis acediofiineiusftruitiojCuiferuire
in hoc loco propofuiftis,fed diligentes & feduli, non ore tantum, fed corde & ani­
mo,nam te cotum uult Deus. In his fi fteteritis,ut decet Chrifti milites,id quod acce
piftis tenetis,deuírtutead uírtutemafcendítis,dehumana conuerfatione in ange
licam transferiminijde cæcitate ad uifum,de ignorantia ad fidentiam, de terrenis ad
cozleftia:hoc quidem eft (lare,in quo eft afeendere furfum continue. De ípfa falúadonc quæ promittitur flantibus,refpondeotquia cor hominis non eft capax felicita
ris ultimæ,quampromifit Deus diligentibusfe* Nam id quod maxime per omniâ
quæfuntdiligitur,eftipfumefiemihil enim ipfi efte tantum opponitur,quantum
nonefièJdueró quod maxime per ea quæuiuuntdiligitur,eftipfa uita, nihil enimi
horribilius mortenduerô quod maxime amatur per fptrítum intèlledlualem, eft in/
telligere,cui ignorantia mors eft.Sicutenim uitæ,tïiuere eft effe: íta
intelledlualibus fpiritibuSjintelligereeftefie. Aflequeris igitur in his omnibus,gradum maxi­
mum incorruptibilem in faluatione: in efie, æternitatem exiften tiæ: in uita,iminortalitatem uitæ:inintelkdu,appræhen(ïonemneram,omnis defiderij indefedli/
bilem.Etin hoc,ín ipfa intelleduali uifione,Deum uti eftuidebimus3ec
kfum Chriftum Dominum noftrum;ad quam uifionem,nos
perducat idem faluatorjn fæcula fæcülorumbenedidlus.
Ee 5
Inpara¿

Excitationum
&ci

^npara^cetie*
A E)hoc utmanududio uulgj fit clarior,exempIuprçmittatur.Habuftrexuny
/% filia adoptiuâ, quæ per deceptore eduAa, in infulam remota deportata cxti*

tú* Et qiïoniâ deceptor ille ipfam multis annis, fuis moribus enutriait:qued$
«a more ad ipfum ipfa concepít.Fecít i ta q? rex,per filium fuum unigeniïnundicp perquiri eam, qui cum eá in deferto ærumnoibreperiret 3r€uelauiteionginem
eius,3é adoptionem in filia fummi regis,Sé coherede fuâ,quodqj mifius éífctapacre»
ut eá reduceret.Qug cu uellet multa ínquírerede ueritate huíus7Óéfiliusreípoíidems
non potuíthoc eí facile perfuaderñut crederet elfe patriam melíorem,qucd pipiare
gína ¿Uíus fiereuSicut nec potuit ipfiperfuaderi,quod filii? aeterni regis,fine patre,de
matre natus fuiflet naturaliter,^iu utero ftetiffetnoue menfib.Namuifumfuitei,q?
rado hocnon attí ngerec,6¿ ob hoccredinon deberer Vnde ipfa diurefurauit,omnia
caaiÿ mendacia,fed multis miraculis 6é fignis,eam credula facere cœpicaliquanîuM
Verum deceptor ille, qua ntum po tuit perfuafit ei,ne crederet, ipfa níhilomínusfepe
audiens filium, Sé eum amabilifsimuconfpicies,illi credidit. Et quia comperit,quod
filiuseam ardentifsime amauit : ipfa eundem ualdè redamaüít. Sedpoftà ¿piafe: ua/
dit, ex loco Sé focietate deceptoris, multas infirmitates contraxifle, Sé quilles defe*
élus fcíret,filíus regis:optabat diligi, 6¿ tímuítfenun^diIígípoffe^Doluitígítur38C
non ceflauít gemere & plorare.Et ¿puís filius confolaretur earn,tame ipfarefpondít
fe non pode credere,quod ípfe earn pofíet amare, quia ipfa turpís Sé infirma faélaef­
fer. Filius autê nolens,quod ipfa tantum fe affligeret, cogitauit quomodoconfolare
tur eamiSé non repetir modum, mil quod defectus eíus ailumeret. Affumpíítígítur
defeeftus iuuêculæ,ur ipfa anímucaperet exfímílítudíne,8é fie cofol aretur ea.Difpo
íuícaute ut iuxta mandatum patris,ipfam ad regnum reduceret. Et cum ipfam per a/
quam ueheret,
ípfí regnum patris,arcç uiam ad ipfum, oftendereuinfequutus eft
deceptonut earn decineret.Fadumeft itaqj prælium magnum, in littoreaquç,ubi ira
regnG uia extitít.Etarmauítfefíliusarmís fuis,dé ínijt certamen cumdeceptore3utfi>
neret iuuëculam progredi ad patrem.Et dum in confíí&u funt,fubiuganit fílíusdece
ptorem, Sé eum ferreis catenis conftrínxít indiiïblubiliter. Sed dum côftringereîur
deceptor,afta iniquo letaliter uulnerauit filium regis, qui mox Cpoftcjj deceptor con
jftriiftus fuit,Sé míflus in ftagnum ignis) etiam mortem oppetijt.luuenculaillauidens
filium regís propter fe mortuum, çertifsima quod omnia uera eflenc, quæ per morte
probauit:remanficibi inmœftitia, Sé ædificauitinlocomortisdomunculam, Séar/
mafilij in ea fufpendir, ut nuncjj â memoria excideret fponfus fuus, qui eamufqpad
mortem dilexiu Vnde cumfícexíntimís ad Deum clamaret,aiebatdDíxítmíhífpon/
fus meus, qui non potuit menti ri, quomodo tu rex elfes ille,qui eum mififti, 8é pater
etus,acquod non haberet patrem alium^fj te Deum,fîé fecundum fimilitudinemna*
cura* noftræ,matrem uirginë. Si igitur tu, qui es Deus, hunc filium fineuírí lifemine
de uirginenafci,Sé eum pro memori uoluíftf.fac ut propeer me uiuat,quoniam in ua
num meeduxitdedeferto,fí eo nondebeo fruí.Pater motus propria bonitate, fiííj di
le éftone, Sé ereptae adolefcentulæcommiferationeî filium fufcitauiu Sicitaqp ftlius
a patrerefufeitatus efhcui adhaeret fponfa illa, fidelitatis mortis femper memoriam
agens .Pafcitur enim amor eíus cibo memoriæ mortis, ôéconferuatur incorrupta SC
cafta,hac (upremafidelitate.Sed fponfus ôé fi uiuat,tamen cum patre eft. Eturíípfe»
de patre* âéuirgine eft:i£aSéipfede fponfa uirginequamamat, co haeredes generat,
per fpiritum amoris fui, quem habet fponfa ecus, ficut ipfeâpatre qui eftmcœlis,
per fpiritum amoris patris, in hocmundo genitus eft de uirgine. Mittit autem illi
fponfa omnibus diebus, frudum uentrís, SC coheredes,in quibus ipfa fuccefDue adi
regnum afcendit: quos fecundum arma fponfi [ufiSé in fimilitudinem eius ornat, ut
fiiit patri fuo grati,
intromittantur in regnum uiéloriæ» arma & figaa wdoris de/
ferentes,Sé prote&ionis. Hinc morituris,ponit hoc fignum. ante confpedum filio/
rum . fadtcp id. quoufqj numerus eledlorum fuerit adimpletus, qui numerus eft uc
partes corporis fponfæ,in quo eft fpirítus fponfi,ut non fit fponfa nifi fponfi» Vt me
bra

uber

,

-

.41?

brafponfx,îtâ Ont ipfiusfponfæ,quod medíante ipfa fponlà, quse eft fponfi, fine tp>
fa etiatn fporifi.Hæc eft fimilitado Chrifti& Ëcclefïse fponfæ eíus. Ex hoc eXempîo
ánima deuot|,quæ es fponfa Chrifti,aduerteredebes:quomodo fponfus tuus Deus
homo,ápatremiflusin hunc mundum extitit,ut tibí ueritatem tux originis pande
retjSC te induceret,utcognofceres te elfe ín manu deceptoris, ut tibi fidê aperire:,
defiderium inflammaret,perú entendí ádregnum uitæ,adquod teadopcauitrexuicç?
Et quomodo ad hunc ipfum finem, ut cognoiceres, quantum te parer tuus in cœlis
dilexit,tpfum filium unigenitum fuum,tibi in fponfum dedit.Ec ut po fler efle fpon/
fus túus,S¿ ipfum amare pofles,eum deuírgínenafci,S¿fpeciofífsimum prçfifijs ho
minum effe uoliiit.Commifit eidem filio,utte tenerrime amaret, & p:r amorem tra­
heret,ut eum fequendo, ad patrem peruenires. Venit filius obediens patri per om/
nia,& teínftruxítde ucrítace,0¡f aperuitad quod adoptara fís.Ec quía fuítribi difficile
credere, fecit ft medicum tuum,^miniftrumamabihfsimum, ut diligere eum inci/
peres,per mirabiles citras credere.Er iadum eft,quod cum difficultate te incerit, uc
apprehenderes ipfum teamare. Dubitabas an fingeret, quia refpexifti temper con­
forma lenonis turpem,
unioculam, & infirmam : unde ut certa fores de amore,ob tui confolatio,nem,eafdem elegit infirmitates. Et quiaiam amore confinóla eflecce
uoluit filius obediens effe patri, &S te fune amoris, in fequelam trahere, iuxr.a
quod de te feriptum eratitrahe me poft te. Duxit itaque te, per lauacrum aqux,per
quod exuitur,ínfularís huius mundi amoris conftridio, fed deceptor infequutas eft
te,qui eft fpirítusmalígnus,odío Óóínuídía plenifsimus, ÔÉ detinuit te, ne polles fe/
quifponfum.Vnde ad hoc,ut fponfus obediens efletpatri,^experimento compro/
bares,omniaefleuera,quæ tibi euangeljzauit(qiiàmuisiciret,feàprincipemundî
deceptore fallace,8ó mendace,multa ufquead crucis mortem paffurum) in coflicht
eumadrjc, uicicmoriendo,fepro te, cum magno clamore Ôilachrymisofferendo.
Hecuoxin coelo audita fuit, iuxta quod fcriptumeft: audítii doce magnam in coelo,
dicentemmuncfada efifalus, & uírtus,regnum Dei noftri, &poteftas Chrifti eius.quiaproiedus eft accufatorfratrum nóftrorum.Nolí igitur anima Chnftianajio
diefl audieris uoeê eius, obdurare cor tua: pro te enim clamat, & exauditur pro fuá.
reuerentia. Attente confidera. Ad coflida propter te peruenic,fidehisime& coftæif
fimèpugnauit,uincedo morcu? eft. Accède qs ille fponfus tuus,quia fpeciofsimus
fapientifstmus, quomodo in eius memoria , mortis eíus anniuerfaríum eft agen/
dum Jndefinenter eft memoria mortisfln corde tuo rememoranda,quia alium fpon*
fum talem non reperies. Vide quomodo deflent caftæ mulieres, probos
diledos
fponfos fuos, ôf quomodo tmpudicæ, poft piandum de facili obliuifcuntur.Excria
te ad compafsionem,quando audies, Dominum tuum fponfum pati. Quæ ancilla,
fi uideretdominam fuam nobilem laborate, non incitaretur ad fimiliter laboran-»
dum£Confidera,fi non potuitChriftus propter te miflus, ad patrem reuerti, nifi pa/
ceretur : quod merito & tu pati debes, ut ad domttm feu regnum,ad quod noni es nata,ingrediaris. Quae uetecundia eft, dominum redire de bello, confoflum uulneri/
bus moi talibus,& militem íntadum uelíc conregnareei t Compatiendo conregriá/
bimus. Lacerare igitur debet miles Chrifti carnem fuam, hoc per mortificarlonemdefideríorum carnís.Namfífanusefle uelis,quí es infirmus, de hoc mundo,
oçorcetutputridascarnesabfcindas. Latro enimpatiturfibí obfeindt manus po/
tíus,quam uitam perdat. Patientiam igitur habere debet Chrifiianus.inomnibusaduerficaribus,quam nutrire debet, pane memorise patientiae Chrifti,
fcilicet mtribulationibus, in paupertate,in defpedu^
& eiufmodi pro Chrifto erumnofis
concufsionibus.

piftí ,

Ex

4i¿

Excitationum

Ex fermone;Voca gentes.
w- X~^Onfidera qualis erit index in iuftitia, quâdononuenietmâfueté,fed terribi
g
liter in terribili iudicio,ubi exigere uoluerit,an templuDei (quod eftís uos)
&
ítcferuatum mundum,ut debeteffe domus Dei, QCdeuotíonis,6¿ orationis,
fiue loquutionis hominis cum Deo,& Dei cum homíne.In te enim loquitur
Deus, 66tu ilii, cum intras intra te i nam ipfe eft centrum animæ,& regnum codorS
intrà nos.Ecfiutderit te efte nummularium,
ementem &uendentem animam in/
trate repereritíteeijcietáfe, QC ad tenebras exteriores- Non uult enim,quod in tem­
plo fuo reperiatur, nifi una & fua S£ regalis moneta, tenens ípfius imaginemScfu/
pericriptiohem.Exigec enim à te rationem horribilem, utoftendas numifmaunum
tibi datum, cum fuprafcriptione,dicensadte:cum homo fis ex nomine» fi hæc eft fuperfcriptio imaginis, oftende hanc imaginem fanam
non falfificatam, fcilicetq3
fis homo, & non habeas numos alios beftiales, falfos, & adulterinos,quoniamiu/
praicriptio dicit,quód fis homo: fed homo eft animal rationale. Vide quomodo fice/
data eft imago monetæ, quia ratio eft mixta, ô£tr an finit per commutationes num/
mulariorum,ementium & uendenríum,etnoapparetímago coeleftís ,fedterreftrís.
Exiget â te,an homo Chriftianus, ut oftendas numifma fi Chriftianus, fi religiofus,
oftende ntimifma.Si ordinis iandli Benedicfti,6¿ oftende. Ntimmularij,8£emetes^
uendentesfunt,qutaffe<ftionerndiuidunt, inuarios amores Sed Deus non uult nifi
animam integra,et unitam :una eft columba mea perfecfta. Amor Dei attrahit ut Ada
mas,fed non nifi purumferrum.Sollicitifut inquit Apoftolus) feruare unitatem fpiritus.In uinculo pacis.eft charitas, quæ conferuatuitâ
unitatem cuDeo,& ijs qui
Dei funt,fcilicet cu proximo,ficut circub circucingesdoliu uin^etfafcicubmerces,.
SermotCum clamore.
Vmclamore magno & lachrymis offerens,exauditus eft profuareuerentia, ad Hebræos quinto* Hinc fihodie uocem eius audieritis» nolite obdu/
rare corda ueftra. Reperiocharitatem,caufam mortis Chriftí. Nâ ita Deus
ddexitmunduDefcêditdeccelo,utnosafcêderefaceretincœlH.Hocautc
facfti eft,ordine optimo,arc# côgruecifsimo.Na eft homo ignoraret Deu,S¿ feipfum:
non fuit homo conuerfus ad finemfuum,quem ignorauit,necp experftauithxredita/
tem uitæ, fed in tenebris ignorantiæ ambulauit* Venitígíturuerbum illuminansde
coelo,induit carnem,utin fimilitudine carnis, poffet nos homines illuminare,ÔC
nobis refèrare abfcondita^euangelizareregnumfpirirusimmortale.Ommaigitur,
quæ ad Rabi et magiftruatc$Domin3etpræceptorem,inftruere& dirigereuolcnte,
ípecftareuíd€cur,adeufínéuteíusdo(ftrina capiatur,atfumpfit:&difcipulosfimplt/
ces,0¿noaddicftos auccapiftratos, aucftoricate alicui? dodrinæalien£,fimpliciterin
ftruxít.EtpaIáecpubIícé,homínisínitíu,8¿ poffe eius docuit*Cui?hæcfuitdodrinaz
qd hô àDeo fit,a quo habet fpiritu immortale,qui non eft de hoc mudo corruptibili,
fed de mudo intelleduali, ubi eft regnuDeí,& uita beata & æterna; qdqj hic fpiritus
habet poífe redire ad Deum,a quo per creatione exiuitji huic uitæ huius mundi,ut/
tam illam intelleftualem,prætulerir.Sed no ínuírrutepropiía,quoníáfpírítushomi
nis nunc£ fuit» antequàm eftèt incorpore terreo. Non enim redéuidít Plato ¡animas
prioriter firifle ante homine,terrena enim habitatio,quæ aggrauat fpiritu, non eíier,
eítunc naturalis,ande effet ípfítormentñet ínfernus-Ethíc fpiritus nofterjDeo per
creatíonemineffeprodies»in corpore creatur,ut exercitio aliquo,ad q3 excitatur me
díantecorpore,acquiratuitalesalas,afcendendi adregnuincelleftuale fcilicet Intel/
lecftuSC affeftu» Docuit edam, quomodo ad hoc, q> fpiritus nofter pofiecduci in re/
gnu uitæ, etiam fi alas haberet defiderrj ad i piam» adhuc deficeret, nifi Deus fpintui
hominis.uitadininauniuiffeuutficperdefcenfum infiniræ uitæ,ad fpirituhominis,
omnis fpiritushominis,participationeilliusconfortatus eftet.Qtiafi paralyticus il/
le,circa p obaricam pílcíná.quiiam cócepítfidem poffefanari,8¿paralyficurari, ici
licet polle de uita corruptibili QC debili, ad integram transferri, Qc in eo creuit ex fide
fpes,

C

Ckf.tctr»

Liber

Ill

417

fpeí,8¿ amor adipfam : fed non potuit (guía paralyticus ) íñ aquam faluatiónís,ubí
fpiritus coeleftís fuítffe mittere,Igitur quamdiu non habuit hominem qui eum mitte/
rer,remanfic paralyticus * Simile eft etiam de uulnerato in uia,qui per Samaritanum,
eftdudhis in Híerích unta, QC curatus eft.VndehaecfuíteuSgelízatío eius, fcilicet re­
gnum uitæ poffe ingredi t fed non nifi per ipfum, quia ipfe eft,in quo eft omnis fup/
pletio defeàuum,uia ÔC oftium,&cibus uitæ.Sed tenebra: hanc docftrinam non có¿
præhenderunt,quia exemplo pueri ín ínfula politi,non potuit ratio afcendere,uc at/
cingeret fuumprincipium>& noluerunt potius credere fibi,$ eiWnde cogitante eos
ducere ad hoc,utoftenfione miraculoru,ilíi crederetur* ÔC aliqui crediderunt ex fimplicioribus.Demum morte fua,hrmaUic uericatem*

’

Ex ièrmonè.Verbum caro Eidum eft.
Erbum dicitur auerberare,hoceftaerem uerberando,uerbum producere.I
deôindiuinis,ratio uerbijincludit generatiuam produeftionem, fecundum Di.w?rt¿n^
illudíErudauitcor meum uerbum bonum. Fixe aut em diuina natiuicas,eft
proceflus intellectual is uerbi à Deo patre.Eft enim Deus principium intel
f e&uale,omnis crearuræ,agens perintelledum
uoluntatem,omnia enim quaectiqs
uoluit,fecit.ldeo neceffeeihquodin ipfo fitmentale QC intellecftuale uerbum,! n quo
ÍE&cetera intelligat.Etquia uerbn refpecftiu^quafi alterius fcilicecuerberatis uerbÔ
dicitur,à quo fcilicet dicedo producitur,à quo etiâ realiter dt ftinguitunquia nihil pro
cedit à ft ipfo,nihil enim gignit feipfum Hoc uerbum,non procedit à creatura,ucno
tum eft:ergo aDeo.Et non ab eírentiadiuína:qiriatah'S realiter nondiftinguitur áffc
lio^quíaunaqcpperfonajefteííencía. Procedit ergo à Deo patre. Nam cumdicimus,
uerbum procedit âDeoîibi Deus capitur hypoftatice,pro perfona>&nonpro effert
ria.Hocautemdiuinumuerbum, nón poteft effe in Deo accidens,ficuteft in nobis
fi£ angelisxum in Deum propter eius immutabilitatem 8C fimnlicitacem, non cadac
accidens.Neceft aliqua creata fubftantia,tancg forma íntrínfeceadíacens, üelalíquomodo extrínfecé,hoc enim repugnat diuinç per fedio ni ,&eft impofibile:qnia Omne
creatumffinitum.Ideoinfinitum non poffet reprefentare* ficut Dei uerbum* Deu &C
cunAa creata,reprçfentat.Ideo eft res increata infinita* quæ eft Deus. Quaré uerbn,
quod eft in Deo omnium rerum principio, eft Deus. Et quia eft unus Deus,d Deo
no diftinguicurrealiter& eflèntialiter*quâmuis d patre díftínguaturperfonalíter QC
realiter. Omnis diftinâioeffèndalis ,eft realís,Sinon econuerfô. Eftfecundum
dodores , fomalis ffuemodalis díftíncftío , quoniam aliquid affirmatur 'deunoj
negatur de alio,licet unum non negetur de aliotita effenria díuína, díftinguítur áqua
libetpcrfona, quia aliquid affirmatur de quali bet,qd nondeeffentia,quia<fta eft ueraipater generat,et no illaieffentia generat.No min<? tame quxlibetperforiajçft effeti
tía diuina, econuerfô. Realís diftíndh’o, eft quando ínter fe unum negaturdealío.
Ethocduplicitenaut in aliqua re conueniunt,fie realís perfonalís diftíndtío,eft in d(
uínístquia licet paterno fit filius, eft tamen aliqua res quæeft filius, cu utcrq? fit unus
Deus Pater & filius funt unum,quamuisnon unus. Eftdiftintftio realís
effentia/
lis,fic quglibetpcrfona fi¿effentía*á qualibet creatura diftinguitur:prima,eft debilis:
fecunda,maior:tertía,maxima. Formalis perfonalís díftíncftíones, in diuinis funt
tamenreperibiles.'plures ñamares tndiuinisfunt unaeífentía,fcilicet tresperfo/
ne.Quætres res,quarumuna nulli alteri innititur,tanquam pars toti,uel forma fubié
tftojuelfuppofico alienoipfum fuppofitantùEthocdiuinum uerbum, eft infinitum
in perfedione eiTentialfiquia eftDeus.Etinfinituinreprçferitandoîquia uniuerfalif
fimeji&tnperfecffifsime plnfcj? oía creata,creabilia metalla 6¿uocaIiaUerbaJdeó
imicu uerbuTiiin diuinis ponere eft neceffarium, quod primarie diuínam éffentíani
reprefentat.Obiedlumnarnc^primariumdiuiniintelle<ftus,eft Deus,dequofecun<
dGloannêdidtunEruerbSem apud DeG. Sicut dici cohfueuit^cotemplatio iftis>,cft
apud ipm:ideftipfeeft obiecftu fuæ côteplatiots,flue fui cocepc?,ficut dicit imagine
tioffh'9,eft apud illa uel illa rê. Non aff t poteft Deus ferri extra fe p extafim,ficut co
tingit tn hominejueUngelo*alterirei plus contëplando incedere^ (ibiipfi; fed tanÇ

V

nulla

4is

Excitationum

nuîlo extra Ce egens,in feipfum per contemplationem 8¿ frufciónem reflecta*,& cS
infinita ddecftatí one,beatifice quietatur. Secundar ío tamen,hoc ídem uerbum, crea/
turas omnes perfedíísímé repratfentat, quarum idèæ ÔC exemplares raciones,funtín
mente diuina3quæeft Omnium caufa,eo modo, quoin mente artificis, asftu uel habí»
tu reluce somnis fpecíesartíficíjjCUiüsípfeeftfacftíúusÉthoc modo omnequodfa¿him eft ín ipfo üerbo, aeternaliter Uita ¿ration fcilicet réalíter, fed intellecftualitêr*
Inter gradus nempe uicaí,nica intelle<ftualis,fupremum locum dbtinet.Hiqc uerbum
Dei,dicitur imago Dei ínuíííbílís,cum fit atterna mental is eXprèfsio, in qua feDeus
ranquàm in imagine fiue naturali Îïmilitadine3conpræhendit.Eadem ratione dicitur
fplendor gloriæ,figura fobftàntiæDei patris,candor lucis aeternaticümtanqu¡imíntelle¿hialelumen,&tanquám conceptuales figura,á¿ coaeu^fpirítualíscandor,defo
mine DdpatrísJncelIedualiterípIendeat.Dicituretiam refpeducreaturarum, ex/'
empla r ideale, inqnamtum omnes creaturae, ab aeterno in eo relucebant. Dicituf ars
bemnquátum per ipfum operaturdex Dei, ínqácum ín ípfó íudicat:aípédus uel in/
trofpedus reriim,mcjjtum in ipfo omnia nudaQC aperta funt:neritas Dei,initum in ÿ
ipfo omnia uerafunt,quae Deus uerèappræhendit i fplendor animarum fandarum, *
inquamtumper ipfum, in animas fancftas,lumen. gratix uel gloriae ttansfonditur.Ec
fie patet, quod Uerbum per riiodum intelledus jâDeo patre, per modum naturalis
fimílítudínís,6¿ mentalis ¿maginis,procédït. Cum autem omne füppoficum uiuum
uitairttelleduali, uel animali, procedens áfúopofitouíúo uita íncellédualíuelani/
mali,per modum naturalis fimilitudinis,adminus fpecifice, autproprtjfsimefecun/
dum identitatem numeralem eflentiæ uel naturae, dicatur filius.dus á quo procedítt
liquet fecundum proprij(simum modum loquendi, uerbumDei, Dei filium dici*
Qnare eius procefsio, dicitur filiatiua . Hoc apud Prophe; am loquitur idemuer/
bum:Dominus dixit ad me, filius méus es tu, ego hodié genui te, id eft in aeternitate»
ubi nuquàm heri uel cras.Semper enim Deus uerbum gtgnit&intelligit, quia purus
adus/emper enimin aduQuarè femper uerbu.Nunqd ego qui alios parere facio,
«píe non paria, dicit DominusiAb.hoc patre & filio per modum uoluntatis,proce/
di t fpiritus fandus, eo modo quo hiens noftrá per fuum uerbum3fentit amorem fi/
ueuolícfonem,Cuminnobíá nihil fit uolitum,nifi cognitum.

Ëxfernlone:Aue<
Vm ftudec homo praecanere mortem, in uia mortis,non agit, nifi ut uitani
perdat. Nam induit fe homo pellicijs,Iaboratin terra,ut contra morte me/
dicamenta quaedam çhcïat, Creditdeledationes fenfibiles in uia mortis^
efleuitales, & ignoranter plus morti inuolutiur.Sicut lepus in rete,quanto
plus la borat (altando ut exeat,tanto ftridius conftringitur. Chriftus autem uenit,uc
nos doceret,non pofle mortem nifi morte euadere:quoniam uita eft, quæ per morte
attingitur Vnde omnem folicitudinem huius uitar,oftendit opera inuolutionis mor/
tis eft e,opera mortis,docuit adqcere,quç font fohcitudíhes,uc abundemus cum U
dura illarumadum nonfacimus alteri,quod uellemus fieri nobis.

D
O

Ex fermeneOpôrtuit pati Chriftum*

Portuit pati Chriftum,quia aliter nerita ti maximum teftímoníumferreno
potuitupfèenimad hoc natus foít,utteftímoníum perhiberetuertati* Ari/
felmus quxtittan aliqua neceftítas coegit, ut alcifstmus fi cfe humiliaret, QC
omnipotens ad faciendum aliquid, tantum laboraret. Refpondetwmnis ne
cefsítas
impofsibilitas eiusfubiacet uoluntatitquod uulr,neceifeeft effe: & quod
non unit,ímpofsíbíle eft efle.Sola igitur uoluntate,ôi quæ femperbonaeft,íta quod
fola bonitatehocfecit.Hæcomniahumanâ naturam,ut ad hocreftitueretur propter
q3 fada erat,neceffeeratfacere.Ec nec illa,nec quicquid Deus non eft,ad hoc potuit
fufficere.Nam homo ad hoc ad quod ínftítutus eft,non reftituitur, fi non ad fimilitu
dinem angelorujn quib.no eft peccatu prouehicw.q eft impofsibitéficíi, nifi omni

per/

Liber

419

III.

percepta remífsíone peccatorum,quænonfît3nifimediante integra fa tísfa&í one,
quam o porcet tale effe,uc peccator aut aliquis próillo,det alíquidDeode fuo, quod \
debitum non fit,quodexuperat omne,quod Deus non eft.Nam fi peccare/ft Dcum
inhonorare,& hoc homo facere non deberet, etiam fi necefle effet quicquidcft,qcí
Deus non eft3 períreiutícp uerítas immutabilis, & ratio aperta exigit, utqui peccat,
reddat Deo pro honore ablato aliquid maius,quam fit hoc, pro quo illum exhonorarenon debuit. Quod quia humana natura fola non habuit,quæ nec fine debita fa/
tisfaâione reconciliari poteratmeiuftina Dei in regno fuo, peccatum inordinatum
relinqueret,fubuenit bonitas Det Et eam ín fuam períbnam affumpfit filius Dei,ut
ineaperibtiaeffet ho mo Deus, qui haberet quod fuperaret,non folum omnem eft
fenciam quae Deus non eft,fed etiam omne debitum,quod peccatores foluere debet,
Ethoc cum nihilprofedeberetjfoluitproaltjs: pretiofiornamqjeftuita hominis,
quam omne illud,quod Deus non eft,& fuperacomne debitum.Si enim interfedio
illtus/uperat omnem multitudine ÔC magnitudinem peccatorum, quæ cogitari pof/
funt ; palam eft, quod uita cius magis bona eft, quam fine omnia peccata mala. Hanc
uitamillehomo,quiexdebitomorinondebuit, quia peccator non erat, fponte de/
dit de fuo ad honorem patris, cum eam fibi auferri propter iuftítíam permifit, ut ex/
emplu omnibus daret, iuftítíam non efle deferendam propter mortem, aliter fic ho­
mo ex Ad am,(ecundum naturalem originem,ad hanc uitam huius mundi omne de-*
fiderium futim dirigit. Nefcitenim appetere homo huius mundi, id quod eft contra
hunc mundum; ficut oculus nefeit appetereaudittim,fed appetit tantum perfetftionemfui adus,utuideatbene. Defiderium autem huius mundi, trahit hominem,ut
hic quietem qtmat.S ed quia homo nefeiebat, ft ad aliam uitam habere capacitatem^
hinc nec illam defiderare potuit.puic igitur homo a natiuitateignorans,fedad hoc,
ut fapiens fieret, altifs/mum finem attingeret. Sapientia fibi humanam induit na­
turam, & fadus eft Chriftus Dei lapientia, Deus &C homo, noftra fapientia,ut alte/
rius mundi defideriajnipfoexperiremun Et quia noftra natura caduca non potuit
furfum ferri, nifi defideria illa terrena, in ipfa noftra natura mortificata forent: hinc
Chriftus eft,(n quo eft plenitudo,replens omnes defecftus noftros. Oportebatigitur
in eo,qui adimplere uenitomnem defedumnoftrum, purgationemreperireomni/
umdefideriorum temporalium. Horum autem purgatio, eft per fenfibilem poenamAttende* Si concipis, omnium hominum Chriftum humanitatem habere,ipfum
effe hominem 3 non in latitudine fpeciei humanae, necpextrd,ftdut terminum fpeci/
ei perfeâifsimum : uides plane, quomodo tua humanitatis natura, in ipfo multo in­
timius eft,quam in fratre,filio,aut patre.Et quæ in præcifiori identitate,quæfaluanm
merali differentia,dabilis eft,omnem plenitudinem aflequittir Sed non poteft natura
humana, uitam alterius mundi confequimifi in fpiritu intellecftuaIi. Ét quia termi­
nus motus fpiritus, eft terminus amoris feu defidertjtideo fi per Chriftum, adDeum patrem fe conuertít uia r ecfta> finem attingere poterit- Siuerofeauertiqfaluationis finem amittit.
Exfermone;Séraphin duabus alis.

Oftquam anima credit, noneffeuitam nifiinuita trina 8¿una, 8¿ extra íL jMbíb
lam effe mortem :uult fugere mortem, quia timet abíbrberí amorce, ôfeleuat pennas,6¿ fic motus mitialis,eft à timore4- Deinde quum fe mouere inci
pit à morte, &uoUtuerfus uitam îdefiderat in uita quiefeere, &C continuo
quanto plus accedit per receffum amorte, tantôà uita
plus umificatur,
motus eius uiuacior
eftj&pennæ maiores.

P

■

Bx

420

Excitationum

Ex fermone.Paracletus autem fpirítus»
Vplícftér Deus eft in creatura: aut per eflèntiam,præfentiam,&f potenti"
am,et fie übiqpjaut gratuite et fpírí tualiter,dando dona gratiæ,fic eft hic*
Venítenímcumdono.Charítas(ínquít)Dei,dífFufa eft in cordibus no/
ftris per ipiritum fandum,qui datus eft nôbis*Per gratiam gratis datam»
nemo faluatur:fed per gratiam gratum facientem,fcilicetcharítatem>quía fine fpírítufando,non foluamur.Sí ením charítatem non babeo,nihíl fum.Hæc charítas,ani
mam per amorem Deo íungit dulciter,& uocatur amor fruitíuus>& imperat omni/
bus uiribus animæ et corporis,ut diledo feruíánt,ín Omni loco et tempore,Et dici/
tur amor diuinç concupífcentixquía concupífcít Deo íeruire, feu uocatur opera»
tiuus feu pradícus. Alíus eft gradusiperquem anima ftimulat amatum,ab omnibus
amarí,laudan,&benedicí:et tunc effluit charítas proxími,et appropriate ípíritui
. .. f
fondo,quamuis índíuífo fint opera trinitatis ádextrá,quía per modum doní proce
a^tUSdit.Spírítus fondus fondífícándo ueníc,quíafandus.Mifsío fpirítus fondí,eftpro
greftus amorís, á patre et filio àd crea turam,pro ipfius creaturæ fandificatíone»Solùm rationalis feu íntelledualís na tura,eft fa nd ifícabilís:quí a folum capax eft Def,
per intelle dum ét affedum,Nec aliud eft fanditas,quam gratum faciens gratia,aut
charítas,quam fpirítus fandus,fuo aduentu infundit» Et oritur primo meditatione
p eccatorunUígoreíudicis, meditatione pœnæ,& eft timor feruilís, &initium fa.. pientiæJDeinde cogitat bona creatoris, quæ dedit, & offenfom erubeícít,6¿ eft ini*
tl9^s>Pe1, quem fpirítus fandus mentem primo ingreditur * Et ubi cogitat non fua»
*
noti poenam,Îèd quæ funt Dei honoris & reuerentiæ:tunc erit filialis, QC eft donum
primum,Deindemenspia efficitur,fcilícetlíberalíterbcneuGlamítensDeOjproom
nibus quæ tribuit,rependere,proximo propterípíum,quícquídualet compaisio
nis,& eft fecundum donum.Sed quia huicdifcretio eft neceiforia,uenit donum fetentiæ,qug eft fupernaturalis diferetio in agibilibus.Et quia tali adueniunt,aduerfita
tes tentationum,fequicurdonumfortitudínís»Deíndedonumconfilíj,adferuenter
exeqiiendum ea,quæ illi confulta funt,& funtdona circaadiuam uitam * Deinde
fequitur donum intelledus,iacotemplatiua,perquod intelligat admirabilem Dei
potentiam,mírabílíaopera eíus,8¿deIegeeíus.Deíndedonumfapíentíac,ut gu>
ftet,quâm fuauís eft Domínus»Sunt quædam dona fpírí tus,cum quibus non cofer/
cur,gratia gratum fadenstut timor feruilís,fides informis» Quædam cum quibus
non femperxut donum linguarum,miraculorum,prophetiæ » Alia funt,in quibus
fanditas femper confertur,imo funt fandificatio creatura?:ut eft charitas,quaeDeo
hominem charum facit, fiue gratífícat»hoc eft fandífícare»Sícín infufione charitatis,
ipiritus fandus daturteft enim uirtus uirutum,& forma earum,dans efte meritoria:
quod fine ea nequácj haberent,nam fine charitate,homo nihil eft.Sola enim chart/
tas,diuíditínterfílíosDeí etperdítíonís»Etnóíd poteft,habitus exadibusfrequen
tatis acquifitusjcum humana exercitia,quantumcuncp conentur,nonpofsintinul
timum finem modo fu perna turali, quali modo charítas metem mouet,tamhic cf? in
patriaded eft habitus à Deo infufus,per fpiritu fandum appropriate^ inter dona
creata e&cellentífsímurn,quinímó participatio quædâ,doni íncrea tí, fait cet fpirítus
/ fandi, â quo immediate emanat in ípirítum rationalem,Sóíubiedíué in uolutatem,
luíuífícans ômnes uires animæ,8£ ín Deum dírígens.Sícut ením ipiritus fondus,eft
Î nexus
gluten índíílblubíle,quo pater filius fe nos diliguntific uirtus charíta

D

tís nexus quídam eft,quo formalíter nos Deo amorofe connedímur,atq? proximo
' ¿n Deo conglutínamur(6¿ hoc eft Deum in nobis manere^ nos in Deo)nÔ ut m &
: rates amidtiæ,quæ propter bonG honeftum,deledabile , feu utile homines nedût»
i propter communicationem politicam.Sed hæc eft aitífsíma,ín communicatione di
iiiína dC beatificæHabetordinem,quiaprimôferttirfupraièinDeîr propter ípfum :
qui enim confitebitur Deo,quando benefecerit eí,plus fe Ç Deum diligit, dC extra
charítatem eihSecundd fertur in fe,utfe diligat participem gloriæDeûTertium in
id quod eft iuxta fedut proximum,tanÇ beatícudínís fodum : qui aute proximum,
non

Liber

III.

421
if

tío propter Deum,fed feipfum dilígir3m charitateno eft.Quarto in id qcFeft infra fe
fcilicet in proprium corpus,ut illud nutriat9guberriet,caftiget,utbeatimdinis parti
ceps fiat,et non eft charítas, diligere carnem in defiderrjs. Quum igitur charítas fic
uitaanimxjomnepeccatumjquod eft contracharítatem, mortale eft*Contemptus
enim facit peccatum mortale, quia charitati obuiac.Etitaomnepec<:atum,eft contrafpiritumfantftumjdiffufioremodo.Sed funtaliqua peccata enumerata,quæ dicunturpríncípíalíterinfpírítumfanáum.Namaliquafuntín patrem,quæ fiunt ex
infirmitate,contra potentiam quæ attribuitur patri. Aliqua contra filium,ex ignora
íia,contrauerítatemfeufapientiam,quxattribuíturfilío.Álíquacontra bonitatem,
quxattríbuíturfpírítuífandoiEtílla quæ fiuntexmalítía,dicunturínfpiritum fan(ftum,tali fcilicet malitia,quæ contemnit etabíjcítea,per quæ peccatum uítarípofsít.Et quia miferícordia etíuftítía Dei,nos follícítant adfpem et timorermeñe defpe
¡rationeetprærumptione,peccaturÎnfpiritumfancftum*Duofe£enentex parte do/
norum.Deí:cognitiouerítatís,etauxíl¡uminteriorisgratiae.Contra quæ, impugna
¡tío uerítatís agnitæutliberius peccetur,etínuídía fraternæ gratia:, quando inuíde*
turquodgratía créfcitínmundo.Duo etiam funt¿n peccato,quænos retrahere debent,fcílícettadusturpitudo fiue deordinario,et delecftationis quæ in peccato ac
quíritúr,paruítas fiuebreuitas.Primum abtjcicurper impoenitentiam, hab'êdopropofitum non pcenítendí:fecundum,per obftinationem,nam firmat mentis propofi
tnm,ut peccatoinhæreac.Iftapeccacanonhabent excufationem,et propterea non
remíttuntur.Sedquia mifericordiaDei,poteft fuccurrere aliquibus,ut redeant ad
cbr,et contritionem recipiant de certis peccatis,de illis etiam fit remifsio.
Spiri/
tus fandus eft aqua,ignis,unguentum,et omnia illa quæ germinare, purgare5autfá
nare faciuntjgnisardens,crefcituento aduerfitatis,fic habens fpiritum fandum,
feruoremfentitincrefcere diuinædiledionisftn tríbulatíone(ínquir)d¿latafti mihi.
EtApoftolt gaudentes ibant áconfpeáuConcíltj,quoniam digni habiti fueran^
pro nomine lefu,contumeliam pati*
Ex ferm one: Parade tus autem fpirítus fan¿his,
Reauit Deus pater hominem,regenerauit Deus filius ípfum ,inftruit eum
Deus paracletus.Habemus efte quoddam naturaliter,ut in hoc mundo id ii
mus,quod fumus,et hoc â patre-Habemus poiïèfuprà hoc mortale elfe^ad
fpiritualeæternum peruenire,et hoc per regenerationem in filio,hoc efte fpi ¿i{iíi
rituale,in ipiritu attingimus,per fpiritum iandum. Spiritus iàndus, qui eft creator»
eft nexus patris et fílíj,fiue unitatis et æqtialitatis:ab unitate,aequalitas: ab unitate er
aequalitate,connexio.Hic igiturfpirítus,eftuís connexionis,omnium creaturarum,
et à Platonicis anima mundnabalijs fatum,ab alqsdifpofitiodiuina,rebus immobili
ter inhærens,uocatur*NamficutaD unitate, defeendit alteritas fiue pofiibilicas,etab
8-qualitate.quanihílmaíusautmínuseft,aíftus poffibilitatis fiue forma tira à con/
nexíone,delcendítmotus.Níhil enim poteft de posibilítate tn acftura ductnífi per Molliti
motum.In artificialibus íta uidemus,quomodo forma,per motum introducitur,Mo
tus igitur uniuerfitatís,defcendítabinfinita connexíone.Deus igitut eft omnipo*
tens,etípfaabfolutaneceftîtasjperquemeftpoffibílítas rerum,eft fapíentta infiní/
ta per quámeft dtfcretio et dífpofitioformahs.Eñ bonitas infinita,per quam eft attradío.Creat igitur,dífponít,et attrahit.Deftendftítaqi à fpírítu uniuerforum mo­
tus uníuerfitatis.Ethíc motus,uariépartícípatur:namalíter ín natura intcllccftuali,
aliter in rationali,alíter in fenfíbilfiQugdam ením participant hunc motum conexio
niSjin hunc finem,ut fint,qnædam ut uiuât,quædâ utincelligant. Spiritus Domini,
repleuit orbem terrarum,ut ait Propheta.Et Rurfus:Emitte fpiritum tuum,eccreabuntur.Nos autem homines,participamus hunc motum uniuerfitatis,non tantum
ut fimus, non tantum ut uiuarnus,fed ut fimus et uiuamus, et intellecftuahteripfum
elfeomnipûtentiæ,etipfam uitam fapientiææternæ,acipfam bonitatem,infontede
guftemus.Qiiies igitur infimarum creaturarum,fpirirum uniuerforum in umbra par
ticipantium eftiut hoc fine in hocmundo,quod func^Qutes autem animalium, eft ut
Ff
iiiuanc

rtr

42 2

Excitationum

in'uant fcnfibilitenquics mtellcdualíurn,ut uíuant in appræhenfione uttae,3¿eíre
intelledualis,fcilicetinappræhenfioneueri,uerum enim eft obiedum intelledus.
Habet autem fpírítus nofter,motum unum animalem,quo motu mouet corpus,UC
animaliter uiuat.Ethicmotus, tantum apparetin pueris etínfipíentíbus.Habetmo
tum ut Dei im.ago,in quo omnia fe facit,quia rerum fimilitudo,et hic motus appar­
iet in ufum rationis habencibusDt hos duos motus,habet fpírítus nofter, ex naturà
It fpírítus uniuerforumpartícípationejnfuo ordine5quoniâeft rationalis. Sed per
hos motus,non poteft attingere ad quietem.Nam quum iit motus eius ad ueram,
non attingit motu animali uerum,fed uitâ corruptibilem .Nec motu rationali, quo
motu fe faci t rerum fimilitudines,quum fimilitudo non fit ipfa ueritas,fed per infini
tum ab ipfa cadens. Vnde in his,omnis humanus motus eftquiefcens,fcilicet,uel in
uita fcnfibilihuiusfuppofitijuel in quadam immortali uica,fenfibili tamen. Et in
hoc fuit omnium ignorantia,quoniam rérum fenfibílítatemfeitfimílítudínem ueri
nemo exire potuit,et hinc, hunc mundum omnem fibi finem pofuerunt. Chriftus
autem qui ueritas effide alio fpírítualí quodam mundo et regno nos inftruxit,et illi
us capaces in feipfo effecit.Aperuitigitur Chriftus in nobis, quoniam fpiritus ille,
qui finem ponitextràDeum in mundo,eft malignus fpírítus,non habens requiem,
quoniam eius motus,non eft ad ueritatem,ubi tantum eft quiesintelledtisffedeft à
uerítatein fímilítudínarías phantafias.Vndehiomnes fpiritusjunt motum falfum
et erroneum habentes,quorum caputeftprincepsbuiusmundi,qui tamen non ha
íbetín uerítate,feu de Chriftí fpírítu»quícquá poteftatis.Sicut umbra non habet pO/
teftatem ínlucem,fed uenientelucecedir,etadnihilum redigitur potentia eius.Sut
igitur naturæ quædam intelleduales,quæfe inuoluerunt umbris ignorantiæ,et rno
uentur recedentes á boao,uero,et iufto. Altj uerô funt fpiritus,qui mouetur ad bo­
num,uerumduftum,et hocdepræhendimus,in motu noftrí fpírítus.Nam nofter (pi
ritus,licet à Deo creatus fit bonusjtamen motus eius ut (it rationalis,eí díüínum mo
tum altiorí gradu partícipansdiberíarbítríjeft.Sí igitur à bono fe auertít ín mota,
ad falfum ecmalumuunc huic motioni confenfum præbet.Motio igitur illa, cuí fie
Iconíenfum præbet,ab aliquo apparenti bono perfuadetur,hínc ad huncjmotGexcí
[tari dicimur,fedudíone motoris maligni. Qnarefpíritum malignum tentatorem,
nobís ífta fuggerere credimus. Vnde quemlibet hominem habere fpititum malig/
nüm>et etiam ipírítum bonum,dodores affirmant Sed is fpírítus malignus,genera­
liter ad mala inducit,etíubeftíufsíoníbus princípum ,qui concurrunt ín feducen/
do. Vnde quum ad pecca tum luxuriæ inclina tur,euexit motus à fpiritu fornicatio/
nis,et ita de reliquis.Omnis enim motus auerfionís á Deo,medio alicuius partícula
ris delídr,fub príncipe aliquo mundi,exiftinomnes autem mudí príncípes,fub uno*
Sícomnesuírtutes funtintelledualesfpiritusjetfuntuirtutes,quæ ad uírtutes mouent,et ínclínant.Er funt fpírítusuarij huius fummí príncípís,fcílícet fupremi fpírítranaturam bonam partícípantes,quíad ipfum funtconuerfi,etad ¿pftim conuer/
tum.Et qui funt auerfí,auertutíoperanturením omnes feparatí fpíritus,utí funt, fas
lícetauertendo âuirtuceakiffimi,quæ fpírítus fandus eft,quia funt auerfúautcon/
uertendo,quia funt conuerfi.Dícít autem Chriftus,quod angelí eorum fdlícet ho­
minum, femper aident faciem patrís.lí angelí denobís curam habent,et nos mírabí
li Audio cuftodiunt,et extremam diligentiam faciunt, ut nos præfentent akifsímo.
Nam utaitOrigenestexhocjfeDeo gratéferuirefciunt.In omni igitur rriotu adfînem,afcende ad quoddam contradum principium ípfíus,& ¿bí ínteHige,uírtutem
díuínam feu angelum præfidentem.Videsmotum alium in fpecie leonínatalíum in
lupina,alium ínouina,etita de omnibus fpecífícís naturís.Hanc ígítur tjírtuté, quS
in omnibus fpecífíceunitís,uides in diuerfitate exiftere,affi'rmat Dei uirtutem,fic co
tradioneparticipatam.Deiautemuirtus,aliquandoangelus uocatur,ut à Chriftianis.Philo ait,qui Platonicus fuit.etiam daemonia.quafi identifica animalia uocari.
Vnde alij funt fpírítus,qui motibus elementartbus præfunt:alij,quimotibus ftellari
busîalij,qui motibus fenfibilibus.Eft tamen unus díuínus fpírítus 3uarí¿ fic partícf/
patus

Liber

III.

4if

patas et multiplex,^ in organo unusfpíritus>inuaríjs cannis aut fiftulis receptus,
eft unus ín fe et multiplex in operationeífecundumuaríetatem recipientium fiftula
rum.Sicquídemomniaregna,’certísin fuo motu regíminís,fubfunt fpíritibustuC
de regno Perfarum,legitur ín Daníele.Ecclefía igitur uníueríalís, redori fubeft,fic
qu^ibetc0gregatio,uuereligioforum,fiue cíuíum.Sícutdiuinusfpiritus,eft amor
íiuecharítas feu connexio,ita omnes uírtutes feufpírítus tales,unionum funt con,
feruatores et pacis,Maligni autem fpiritus,funt qui fe â pace auerterut, et charleare,
et funt diuifionumfuggeftores.Cpnfidera igitur,quæ geruntur bella ínter fpírítus,
et quid malíeuenítex maligni uídoría.Quum ali) fint fpírítus,quorum motus eft à
Deo,alíj quorum ¿principe mundiîfæpèdecipitur homo, ípírituum dífcretíonem
ignorans,quando Sathan fe figuratín angelum lucís, lubemur igícur,uc confidere/
mus et probemus fpírítus,fi fíne aded.Sed nífí nos doceat fpírítus fandus, et nobís
fuggeratuerba uerítatís:dífcretíonem non attingemus,in fpírícu fando datur fpírítuum díícretío.Spírítus igitur Domini eft,per quem motus eft omnium, quae mo/
uentur,et in quo omnia quæ mouentunquoniam ipfe eft principia ,medium, ec fi'4
nis omnís motus,omnia con tin ens,omnia replens.
Quomodo nos parare debemus,ut nobis míttatür fpfís fandus? Díco,quoníami
fpíísíandüs éft ijírtús Dei,non mitteturnifiín uirtuteprgdítumfpírítumo eaímpój
reft uirtus effe infido,et non probo.Debetautem fpírítus probus,fecundum moral
fuum ad ünurri éfie,ád nerum,et ad bonum.Prímd quidem,ut nô moueat fe, nifi ad!
unum,qui eft ípfumeíTe,hoc eft adpatremjnon nifi aduerum, hoc eft fdíñmon nifi/
adbonum,hoc éft fpíritum fandum.Motus ením quieft ad unü,ueru,bonum:eft ín
quo poteft habitare pater,et filius,et fpírítus fandus. Qui Deu omnibus quæ funt
in mundo præfertjde mundo qui in díuífione multa,et in maligno pofitus eft,fe mo
uet ad patrem.Quiueritatem omnibus præfert,fe mouec de fallaci deceptione hu/
tus mundi,ad filium Dei.Qui bonum in fuapuritate eligit,omnem boni apparenti
am huius triundi relinquit,ec ad fpiritum fandum fe mouer,Qiií fpíritum fuum his
motibus habituar,ipfum ftudiofumfacitmam totus homoftudiofus erit, ít fpírítus
extra tiiim hanc,nonfinitfenfibiles motus effluere,fed fraeno et calcaribus, anima­
le corpus domat'Hic enim exornat domum fuam:p rudenda,fortitudine, iuftitia,et
temperantia,ut in ipfo poffint effe Theologicae uirtutes, fides, fpes, et charitas.Tunc
oportet aduertere,quomodo uerba Chrifti,funt ípíritus et uita.Oportet illa tenere,
et federe,et meditari,et cogitare,quod nifi fenfijalispræfentia abeat,quod non pote
ritínfpírícueflejoporcetíllumorarc^petere^pulfarejet pulfantiex bonitate,qui ui/
det in occulto, aperietur* Domus/ollicitépræparetur3purgetur,per immunditia:
peccatorum purgatíonermquíá noneftfpírítus,ficut porcus,etanimalitasdepona
turjquia animalis homo,non percipit ea,quæ Ípíritus funt.Sícütením aqua ec ignis
fe non compatiunturuta carnales at fpirituales delitiæ,ethoceft expeliere fpírítus
ímmundos.Poftpurgatíonem3opórtet domum ornare,uaríjs pídurís fandarum
medítatíonum.Et per orationis ínftantíam,oportet quod ínuítetur: quia non eft fi<
milis joculatori,quiuadit ad nuptias,no ínuícacus. Apoftolí orauemne pro fe et pro
aItjs.lnuítatuscítóuenit.Optauí(inquítfapiens)0¿datuseft míhi fenfus.Inuocauí,
etuenitinmefpiritusfapientiæ.Ettempeftiuèipfumdcbemus ínuocare,nonínul­
timis diebus.
Ex fermóneiDídre filiae Zíorí.
,
,
Dicite filiæZion.Eccerex tuus nenie tibi, Matthçiii.IScdZachariæ.s» diettuftExulta fatis filia Zíon,J ubila filia Híerufalem.Ecce rex tuus uenietti/
bi,iuftuset faluator,etipfepauper,etafeendens fuper afinam,et fupér pul
lum fílíum afine.Quadruplex eft eíus aduéntus*Prímus,in carne. Eft adue
tus ín nos duplex,fpíritnalíSjtifacraméntalís Eftaduencus eíus in nubibus.Ec ad«
uentus ad íudícíum.Venít in carnem,rex omnis terræ Deus,beatùs Qc folus potens
rexregumtutin fe compleretur,regnum omnium creaturarum .Nam quum effet
Creator omnípocenSjCt crcaffèt fibi regnum :ñón fuit regnum eíus perfedum,niíi
Fí *
termínáturti

<

.424

Excitationum

í terminatum ín ípfp.Rexítaqueípfe eftper naturam,quoníam ínípfo,ut ín comple
mento omnis poífibilis perfecftíonís creaturarum omnium, quíefcít omnis creatu/
ra,uc ín fine.Si Deus omnia quæ non habent rationem ,fubiecft rationi,ut oueset
boues,infuper et uniuerfa pecora campijtunchomo eftrex^fecundùm naturam no/ bili itatis rationis,fuper omnia bruta.Èadem ratione, quanto ratio eft perfecfttor in
homine aliquo,tanto ipfe fecundum naturamfutait Arífto teles) plus participatde
recftoratu.Hincdicicfepientiarperme reges regnant.Et alibi: Vçterræ, cuíus rexpii
ereft.Conftatígítur,quod angelí qui habent magis claram,et minus umbrae immer
fem,rationem:iuntpræpofiti hominibus.Sed non dubium,quin ipfa ratio abfoluta,
cuius partícípatíone,omnes redores naturales fubfiftunt: iit rex uniuerfitatis,omnisefléetuitæ» Sí igitur aliquo modo augeretur ratio, gradatim in hominibus,ut
unus effet rationalis, fecundum unum gradum3alíus fecundum maiorem,fecun­
dum rationem graduum participatio effet regímínís,ut uni regimen uillae, alteri cíuitatis,alq comicatus,alq prouinciædeberetunnon dubium,fi infinita ratio reperis
retur in homine,fine menfura,quin ille homo fecundum naturam,fine fine et term!
no rex eflec,huius potentia fe extenderet â fíne uiquead finem.Hac confideratione
uerbum feu ratio,incarnata in Chrifto Iefu,per fe nobis manifeftat: quomodo ipfe
frww* etiam fi poííet efle,quod non effet creator,effet nihilominus rex regum,et Domiiïus dominandum,propter excellentiam naturæ rationis,quæ in omnibus eft cau­
fa regnandi Et hoc habemus,quomodo ipfe eft rex nofter,at hinc nos miniftri et fer
uíeíus,fidigníutferuíeíus.Hinchocfentíredebemus,quodeftin Chrifto lefu,fci­
iicet,quod quum nos fimus fimpliciter ferui,ficut ipfe eft abfolutè rex:tunc non de­
bemus obedire fecadum quid,hoc eft in eo,in quo nobis uidetur:fed ufque ad mor­
tem,et turpiffîmam crucis morte.Scimus autem,quod uerus rex non præcipit quicquammalijfedordinatadfinem boni,omne imperium fuum. Qciareetfi hocuidea/
tur durum et afperum,dum eft in fieri,et dulciflimum in finetnemo dubitat,quin hoe
fit fa ciendum,quod ratio didatQuae funt igitur præcepta regís noftrí,funt præce/
pta rationis incontaminatædncontracftæ/cilicetiuftæjUeræjbonæ, perfe tftas,fortis j
Íapientís^etomníprouídaeratíonísífcilícetillumdíligerejquideditomneidquodha
■Pnwptu. bes,et pofíe ad appræhendendum id quod uís,uítam fciiicet uel mortem in manu
tua» Et hic nonne tibí potentifsimus, optimus, largiffimus,iuftifsimuscp uidetur?
>
quis eft igitur ill edpfeiure eft Dominus uírtucum,rex gloriar,pater et principium
rationiseffendi,uiuendi,etintelligendi.Diligeredebeo igitur uirtute tota ,integraâ
et abfolutaiqui princeps uirtutum eft, qui eft optimus, et per fe diligi bilis,á quo om
ne donum optimum.SecundojNemo haefitatquin fi difigi et amari debet Deus>
qui eft ueritas er iuftitiattunc nihil debeat ei prælerri.Qni igitur aliquid praefert ueri
tacifquumDeus fit uerítas)alíquídpraefertDeoHic contra fiium effe rationis eft,et
felpfum dat in mortem. Aliud præceptmn rationis eft,ut facias alteri, quod tibi uelis
fierúfíhocfecerís, Deum diligis et proximum.Iftis præceptis rationis,quis homo
non affirmaret obediendum?nec Iudxus,nec paganus negare poteft,fi homo eft,
et rationem habec-Rexnofter non aliud praecipit nifi ut id agas,quod fi non feceris,
teipfum ut condemnes necefle eftRexnofter non alia præcipit,fed addit id,quod
nemo ante eum potuit fcirejquia hemo habuit oculum,ut uideret ultra coelum ftellàtum,aut qui uideret incorporalia,nemo audiuit mortuos,fed ratio quæ in omni/
bus alrjs fuit,fecundum menfuram aliquam fuit,nullius ratio,potuit attingere furjpfins initiumîficut fi puer natus poneretur in infula.,fi hic puer íólitaríus,uí que adannos adolefcentiaedefuo initio cogitare deberet,nihil inuenire poffet.Etfi quis uena
ret,quifuiffetpateretgeneraffet filios,etilli narraret,quomodoftetitin utero clau/
fus nouem menfibus,et tandem ex utero natus,adhuc difficulter crederet, quia obft
fterec,quod fine ínípírationeetrefpiratíonehomo non uiueretffuíffetigíturfuffoca
tus. Vnde Chriftus uenít,et na rrauíc,decozlo fpírítus ríoftrí initíum,et fínem,et uitam,quæeftinregnopatrisfpiritusnoftri,promittenshocregnum,feruantibus prg
cepta:etcinoncredíderuntjdícencesíqúomodo poflet efle alia uita,quàm ífta ínhoe
munda,

Liber

III.

4if

mundo,qutf aideamus nos deficere,quam cito regionem mutamus ín terraíetenim
aqua fuffocamur,et ín ignecremamur.Chriftus aSt ínftítit ut crederët, er reperirent
hoc uerQ:quia quamuis eoru hominfl ratio,hoc no attingeret j:ame rado infinita, q
oía luftrat et penetrat,uidens itá pretérita ficut præfentia,ita futura ficut prxfentía,
hoc fciret,et teftimonium de hoc redderet,et nerum effet ceftímoníum,et hoc expe
riretur,qui caperet. Et quia non recipiebatur ¿odrina, per paruamet tenebrofam ra
tionem hominum,ficut fcriptum eft,lux in tenebris lucet,et tenebrae eam non com
præhenderunttaddidit multa fuper rationem miracula,ut faltem fie crederent teftimonio eius,quoniam ratio infinita hoc egit inuirtute (ua,quod rationes hominum
apprehendere nequiuerunt,et tamen nerum uiderunt.Voiui t eos cóuiacere, quod
non efíent éxcufatí, in non récípíendo à rege et principe rationum,nifi ea quæ ipff
laudarent in fua ratione,tt attíngerent.Et quia neque hoc fuffícíebat,quin hanc uí*
tam homines,uitæ fpírítus prseférrent:aiebat rexpqftimus:peccarum ignorantiam
intulit muridOjUt in maligno pofitus fit,ita quod ei dominatur, princeps mendactj
et tenebrarum.Bonusparror,ponit animam fuám pro ouibtis fin's. Er quum non
poffit negari,quin hoc fit teftimoniummaximum,de alia uita aeterna,fi ilia .da tur in
teftimonium,utuitaaeternaacquiratur:elegit mortem uoluntariam,ut in teftimo/
niolanguinis fui,firmaret fidem Euangeltj,feu bonæ annuntiationis, prxmij æterni.Et mortuus eft,ut nos uiuificaret,et ut nos crederemus ipfum efle,qui de cedo
defcendit,adannuricíandumcceleñía 5utnospertpfumaícenderemns.ÉIínc credere,eft fine quo nemo faîuus fit,eft per quod fperamus attingere euangelizata, per re
gemnoftrum,etfiinfideftcterimus,pereum qui fit in fecula benedidus,attinge­

mus.

Ex fermonezRemirtuntur ei peccata multa.
Dmiranda eft iftadodrina Chrifti.Vt ego confequar pafcentíam fpírítus
mei hominis,alium hominem pafcer e debeo .Qtiod tibi uis fieri,alteri faci.
to.Si tibi aliquid de iure faciendum effet ab aliquo,qui non habetut id effi
ciat,ab eo confequeris retriburionem,qui eftipfaiuftitia,fcilicecaDeo,qui
eft retri butor omniuni borioritm,ut nullum bonum fit irremuneratum.Non retrû
huic idftitia minus debito,quum fit iuftitia»ad effecftum,non ad hoc quod ago refpi
ciens,ut fit iuftitiaretributiua, fecundum conditionem fuæ excellentia?, cum qua
coinciditlargitas, benignitas,et mifericordia fuperogans,fcilicet foluendo centupium,pro corruptíbfliincorruptíbíle,pro plumbo aurumzpro temporali refedione,u»ramgcternam.Sumus nos homines omnesjnuno Chrifto homine fratres4qui
eft filius hominis,et uinculum unionis naturæ humana? cum diuina, creatrice omni.
um*Chriftus ením,fic omnem tollit remotionis differentiam,ut barbarus et Scytha
non fintin ípfo diuerfi,fed fratres.Si igitur ego mifericordiam oftendo fratri in Chri
fto:confequorínChrifto,quieftplenitudo gratiae,fecundum magnammifericordia
am eius,retributionem Jd enim quod proximus reftitüere nequit ,licet obligetur,il
lereftituetjin quoipfeproximuseftpotens,fciiicet Chriftus, inquo frarer,in Chri­
fto potens eftjCuinChrifto fua humanitas,quaeeft ipfa Chriftihumanitas,fit plena
omni gratia,et omnibus diuitrjs.Mea enim humanitas in Chrifto,eft in eo principio
fciiicet uerbo per quod creatus fum,unica,fie et cuiufcunque hominis.Ec hmc quod
cuicunque minimo fit,Chrifto fificum cuiufcuncp hominis,tam magni quàm parui
humanicas,fit fuo principio in Chrifto unita.Retribuit igitur untifquffque in Chri­
fto,non quafi inalio,fedutin fua humanitate,unita principio uitg.Et ita retribuit hu
manicas unita uitae,uitamdiuinam,quandoegomihi ipfam in homine feci d.ebitticem,eteft retributio uitae,fcilicetquando ipfa humanitas,eft uitx unita in Chrifto,
me hominem ad participationem affumiriut fiç ego homo in mea humamtace,quæ
eft in Chrifto leiuaffequar participationem uitædiuinae,quæ eft unica humanitati,
in Chrifto.Sicutego ineo quod fumhichomo,exparticibatione hiimanitatis,aflequutusfum uítam humanamullamaffequutus fum,per concra&io.nem fpeciei humanitatiSjUt per humanitatem ficcontraâam in fuo defcenfij et cafa,à plena fija ue
:
Èf 'i
rítate

A

•.

42^

\

Excitationum

rítate et perfcdioné,in uarrjs defedíbtis ínuolutam, fim hic faits homOjütliumsní/
tas ííc contracié fuppofitata,in boc índiuíduo,ubí partícípaturtlícet ípfa ín fe non Ó¿
diuífibilis>et con trahíbilís,uti eft eífentía fpecificé abfoluta:fed humanitas in Chri­
fto,non eft fíe contra dé fuppofita:fed in fumma altitudine fua permanens,ait entran
qùod dedit mihi pater,maius omnibus eft* Vt ipfe fit foîus altíflímus,fecundum na­
turam humani tatis,non cadens à ueritate,fed ei inhaerens dnhaeret enim puriisima
humanitas ueritatifuæeflenriæ,quæeftuerbumDei, per quod omnia fada funt»
Vnde licet omnes homines,per participationem humanitatis fint hominesftamen
in nullo homme,participat ipfa humanitas ficut ín alio,in uno clarius,ín alio obfcu
rifts In folo Chrifto uti eft in ueritate,in omnibus aliter,cum cáfu à ueritate puritatis
ctperfedionis.AiTequimur igittir obfciiram humanam uitam,et uaríé defeduo/
famrquia humanitatem,incafu à ueritate participamus.Sed ipfa humanitas Chrift^
quum fit in ueritate effentiæ fuæ,uni ta uerbo uitæ: illa poteft fe íllí,ubí fuit obfeure
participata,cumdefedibusmultis,inaltiorigraduueritatis elfentiæ et uitæuerbt,
in quo fubfíftít,partícipabilem facere,autcommunicare,utfic nos defeduofi homi­
nes,in eo quodChríftusfenobíspartícípabílemfactt,uítam díuínam aflequamur*
Sicut ignorans difcipulus,aftequitur perfedionem,quando eft uti magift er,parties
pationedodrinæmagiftrt Nam una quædam communis eft,fpecificaque natural
magíftrí et difcipuli,quæ quum fit per teda in magift ro,quoad magifteri um, & imperfeda in difcipuloîtuncperfeda perficit et ad fe uocat imperfedum,per fui participa ti one m,8¿ ita perfeda uita diuina>pafcendo ad feconuertÎtjCt pafcentía,eft par
tícipatío*
Ipfe creator etiam eft et iuftifrcator.Sicut enim requirit omnipotentiam ,nihíít
eleuatioadeíleifícetiametimprjad íuftifícationem translatio*, non minoris uirtiitís opus eftdnfinita enim bonitasffioc folum efficerepoteft,quum in nullius finitae
uirtutis potentia,hoc effe poffitQuomodo enim mortuus jfeipfum ad uitam refufei
tabít,quando uírtus uitæ ín ipfo cefiauítíSícetením nec ímpietas,feípfam a'd iuftrti*
ameriget3quumipfaiuftitia in impio,penitus fit excínda ♦ Eiufdem igitur hoc erit
efficere,cuius eft de nihilo aliquid,et de morte ad uitam cranfterre*Et hinchoc pabt»
ium ípírítus aflequuti funt decumbentes,ut conciperent Chriftum,tanquam remit
tentem peccata,íuñíficantet%reficientem,& faluantem fecundum uitam fpiritus»
,
Dixit lefus ad mulierem ,fides tua faluam te fecit, uadein pace,ut fic eos, hoc
1 ‘ * admirando dodrinç pabulo confortaret,(dlicetnonpoftenififidelemaftequifalu
temnet quod fides illa coincidit cu faluatore,ut id fit faluatoris,quod eft fidei ♦ Nam
Chríftus quum di ceret,remittuntur tibi peccata,ipfe erat qui remífít,ut redé intellígebant fimuldifcumbentes.Sednimc dicit, fidem eam faluam fecifte. Erat igitur
<
Chríftus fides,quæ eam faluam fecit,qui peccata dimífit, Chríftus igitur nonfafuat
nifi credatur ipfum effe faluatorem.Fides igitur, quæ accedit ad Chriftum,tanquam
ad faluatorem^hoc agit,ut Chríftus faluet, ut fic faluatio fit Chrifti et fidei, nontan«
quam duorum,ut alia fit fides,et alius fit Chríftus ,fed per coincidentiam, ut Chri/
frus fit fides quæ faluat* Tranfit enim in unitatem cum Chrifto,(piritas fidem ha­
bens Chrifti,at operatio faluatíonis,non fitChríftí ,quafi alicuius feparati à fpiritu
qui faluatur,nec fit fidei qaafî potentiæ,qa« non eft Chriftusxfed fit unius, qui eft
Chríftus faluator,6¿fides faluatuHic autem qui fic faluationem attingit, quia ipfe
petfideminChriftoChríftus per faluationem in ipfo iubeturirein pace per
. Chriftum,nam ipfe iamad finem uiçperuenit,in quo eft quies,ut non amplius ad pa
cem qua:rcndam,opus habeatambulare,fed eft in pace inuenta. Sicut difcipulus ig
norans,diûperquirens magiftrum,ipfum inueniens in pace eft, quando
ipfum quem quæfiuitinuenitifed nondum fimilis magiftro,
quare habito magiftro in pace ambula t,ícú
licet proficiendo*

fe»

Ex fermonèî De peccato.
N nôbis habemus cognofcentem fpiritum,qui exueritate eft,qui nos inftruit,
quando aliquid repræhenfibile egimus,contra kgém illam aeternam: nam cor
noftrum,fcilícet íntelleduale, nos repraehendit. Sed cum Deus maior fit coiy
deintellcdual^quia eft fons lucis cognitionis,ex cuius emanatione,anima nofira aftequuta ¿(Humen cognitionis: hinc Deus nouit omnia noftra intrinfeca.Iti
nobis igitur experimur,nos apud Deum judicari repræhenfibiles, aut non,ó¿ hoc
cognoi centes,in confpetftu eius fua daims,id eft difcutimus corda noftrajbienim
experimur,exrepraehcnfionccordis,rcpr2cbenfibilescoram Deo nos elletquod ft
non repræhenderit nos cor noftrum,fidudam habemus, Cum nemo poftit de Iere,
nifi cor fuum repræhendat,patet,quomodo contritio de peccato,ex lumine diuing
cognítíonísexorítunfedfi cor noftrum non repræhendit,non reperimur de quo
doleamus.Híncnonuidentesnosíntenebrascecíddre/cdínuerítate lucis ft ai e,tí
dutíam habemusadDeum ludicamus igitur(aitloamœs)nos tunc mandata cufto
dire,ôf quæ funt Deo placita facere.Quare hoc eft peccatum,tranfgredi mandatum
Jucís,6¿nón agere opera lucis,quæ funt opera uerítatis Deo plactca, quía ípfe-eft
lux nerita tís, fine omni tenebrofitate+Vndep¿ccatumeft,mlamen intelligent» xof
tendere.Ita Chríftus nos docettSí nonuenííTem»&loquutus eís non fu¡ftem pecca
tum non haberent,nunc autem excufationem non habent .Nam penitus ignorans
in aduali peccato excufationem habet,quia non offendit in lumen intelhgenttD
Lumen aùtem ihtelligentiæ,quod nos geftamus in fimilitudme lucis diumæ,quæ
eftipfà ueritasteft lumenrationiSjôHpfi rationi naturale,fine qua ratio noftra, non
eftperféda ratíó.Inillo lumine,uidemus quælegis funt,fcilícet datorem uitæ Deum,& in Deo fratrem,fcilícet proximum dílígendum,fícutíôédiligi optamus Sed
non uidemus in eo lumine potentiam fpiritus,quæ eft unio eius cum ipfa ruda tied
Ute,ubi eft fumma fœliciras Sed Chríftus,cuius rationalis inteliigentiaheft fummae
unita diuinæ ueritati,ut fplendor radio,ficut & Omnis rationalis fpintus,fuo modo
diftáriterutíimílitudofeu imago exemplari,ut aer illuminatus ipkndori radtj:ue<
nít,0¿nos ínftruxít,quomodo poflumus filiationem Deiaffeqiii.Ethoclumen,cft
lumen gratiae,quod intelligentia noftra per fidem íefu Chrifti confequitur ♦ Lurneri igitur diuinumintelligentiæ, fic per Chriftum qui ueniqexuberanter facftum
eft un Aio,nos omnia inftruens,qu» offenditur, quando Chrifto non creditur,
proximus non diligitur Qui igitur Chriftum non recipit, quamuis lumen rationis
habere uideatur,in quo uidet Deum colendum,ôf proximum diligendi! :ramen in
tenebris manetignorantiæ,cum nonrecipiatliimen gratiæ,quod ípirítnad filhtio
nem Dei uehit.Nunquam enim talis(agateuaniquæcuncp uelifjad quietem fpin*
tusintelIigcntiæ,quaEConfiftitinappræhenlione iimtacis uti eft,attingere potent,
cum in luminefuo naturali,omnis humanus fpiritus,impotens ficad ift.am uiGonc;
quae quidem impotentia,fuppleri folum poteft,tri uerbo incarnato Qui igitur ku
men fidei,filiationis Deí,no eñaflequutus,íneoeft peccatu manens,ch ia icchcita/
tem illam fupremam quam nec credit,nec fperat,aflequi nequit c ecundum ifta,p1a
ne icitur,peccatum mortale tunc per nos committi,quando mandata luminisintdligentiæitranfgredimur.Lumenenim talenosirittruit,iuftiim ordinem feruandum,
qui eft ut incommutabile bonum commutabili, honeftum ucib;Dei uolumas no*
ftræuoluritati,ratiofenfualitati,præponatur. Perueriio huius ordinis, quoniam *h
ipfum lumen intelligently nequit confentire,pecc?cum eft auerfionis à una, hinc
mortale.Vndelicetdicatur^onfenfumrationuefficeremortaleqn perueifitatefu/
ftiofdinisxtamenefthoc fané intelligendum, fecundum præmiila ,tcilicer quando
fùccumbitratio,uttuncdicaturconienure.Quæ uti ratio,nunquam confentit,fed
præualetmotusfpiritus tenebrarum,mundi.&Ccarnis,licetipfa reclamettquia tamç
poteft uincere ratio reclamans,qùamuiséiuis quædâuideatur inferri,hinc captiuty
tas ei imputatur.Et ideo quando fic fuccumbitjn feruitutem fpiritus tenebrarum

I

F f q.

redigitur

428

Excitationum

redígítur,tanto ftddh'us,quanto ín ea liberior fuit uis refiftendi. Sicut negîtgentiâ
inprælato,eft mortalepeccatum,quandopoteft auertere fubditumâ peccato ma
gao, & non facit Vocantur igitur motus illi fpiritus tenebrarum, tentaciones :quia
tentant potiûs,quàm aim rationi inferant,cuius potentia eft fuprâ omne id^ quod
eft huius mundi,ÔC eius principis.Cedere tentationi,ignominiofum eftpotenu uin
cere. Et non poteft imputarfinon potenti refi.ftere.Hmc in primis motibus, non/
dum rationis iudicio præftntatis,noii eft tranfgreffiojftd ubi repugnans,permittit
confentirefenfualitatem,ordoiuftitiæ in rupturam tranfit,&oritur peccatum,pro
ut præmittitur. Aliquando enim fine peruerfioneiuftitiæ,quia fcilicet commutaM*
le bonum,incommutabili non præfertunturbatio in ordinefit,& eft peccatunbfed
dignumueniatquia fineillo,ob naturæ fragilitatem,uixquifquam efie poteft. Pec­
catum mortale, ficut morbus incurabilis,reddit animam perpetuo inhabilem ad
hoc,quod fiat fponfà Chriftijcumoporteat fponfam Chrifti eiiefine macula. Ve*
nialepeccatum/acitanima ad tempus inhabileiTbquoufquepurgetur. Vnde eft ut
fcabiesfcuius funtdiuerfæfpeciesjquædam citó purgabiles,quædam morpheadce
ôiquædam quafi Icpræfimilitudinemhabentes.
Quômôdo rano diuina fit uita.
Ateorutiais amice optime,máxime profunditatis uolahtis a qu il æ, ícrijptii
ram Euangelicam?non poffe fufficienter explicari,licet quífque mudo fuo,
alíquid ab alio differenter attingerepófiít. Atque ideo ingrcffum facilem ib
ípfam,á mefruftra exigis, nifi & mea deleberis qualícunque conieduraj
quamutnunc fpiritus miniftratjgrate recipito Scis omnem illius fcriptiiræ fandae
cauíam,TheologumIoannem affirmare Chrifti notitiam,utoftendatur Dei fílíusrf
ín quo credentes uitam habent íempíternam.Ad hanc ipfam aflertionem,ornnes
qui rationis difcurfu gaudent perducere fatages:primum quid per Dei filium uelit
oftendit,fcilicet ipfum efieabfolutam rerum omnium rationem,feupatris lapienti
amtmhil enim omnium,finerationeefle poteft.Sicutienimin homine,alia eft ratio
oculi,alia auris,alia manus,ut nullum membrum abfque legitima ratione exi/
ftar,quæ quidem Angulorum membrorum rationes,in fimplici ipfa totius hominis
ratione comp!icantur,quæ eft ratio una omnium rationum; ita eft una fimpliciffi<
mauniuerfi ratio,infeomniummenbrorurnuniucrfirationes complicansjquaeeft
rario,finequa,nec uniuerfum,necquicquam uniuerfi,effepoteft.Hxc autem ratio
abfoluta Omnium quæuel uerbum,uel
uel fapíencía dicitur,extra principium non eft efTètemm principiara,fi extra principium eflet.Omne autem principia
rum^cumafe effe nequeat,fin e ratione non eft.Ét non eft fuijpfiusratio,quiaprincipiatumftmplicatem'mfurjpfiusracionem,pariter
principiatum exiftere.Hinc
abfoluta ratio,cUmfeneget principiatamffe in principio efie fatetur.Eft igitur in
abfoluto rerum principio,uerbum,A^w,feuratio rerum. Et hoc quidem non eftali
ud quam apud patrem uniueifi,quemomrtesDeumdicimus,efleipfam rerum ab/
folutam rationemmon eo modo,quod Uerbumquod eft apud Deum patrem,coïn­
cidât cum patre,quia apud ipfum eft. Alioqui enim fi coincidercqnon effer apudpa
trem,fedípfepater.Sicitaqueeftratío in principio
non comcidit cum patre,a/
pud quem eft,licetipfi omne id conueniat,ut rationi abfokitæ,quod patri conuenic
utpatrúSipatriconuenitprincipium ut patri,conuenit rationi ut rationi.Si patri
conucnicdeitas ut patri,conuenit deitas rationi ut rationi. Si 'conuenit patri xterni/
tas ut patrfconuenitftmiliterrationi ut rationi. Quapropter,cum abfoluta ratiofit
per quam Deus fecit flifarcula:erit Deus qui faecula fecit,ur pater (eculfierit ratio ab
ibluta,omniapatris habensípatrisíapientía,ratíofeufilius,uc ipfe Ttt filius aeternus
æterni patris,per ejuem fecit tiniuerfa.Sic itaque abfolma rerum ratio ,eft patris fili/
us:quia nihil nifi a patre,ÔÎ omnia quæ
pater,habet.Oportet enim abfolutam rationemadæquaripotentiæcreatiuæjCumnihdfinerationejnefle prodirepoffit.Sic
omnip utentia creatiua3perfedíflím¿ relucet in abfoluta ratione. Nam cum fine rati­
one nibj
5 poffî^ ybfoluta ratio fit omnium creabilium adæquaciflima .perfediísima

F

Liber

îîl.

4^

¿ti(síma,átqae ftiffidentiffimaratioimanifeftum eft,omnipotentiam cteatíuamjíá
perfeftiflîma fui relucentia, abfolutam generare rationem, omnium creabilium
complicatiuam.Aayôr igiturabfoluteprolatus,eftDeus,fiIiusDeipaCris:nonalius
in deitatis natura,quiàDeus erat uerbum, nec eadem quae Dei patris perfona,quià
licet fit in principio,quod eft omnipotentia creatina, non tamen ípíeDeus pa
ter,fed apud ipfum .Hæc autem omnium creabilium abfoluta ratio,eft omniamtui\
ïia omniumratío.Ómnía igitur utfuntinipfaratione,funt ipfa uita abfoluta uiihií
enim extra rationem uidere poteft.Ratio igitur eft uita, ,
Chriftus prædicauiqhunc mundum penitus effe derelinquendum,ob alium,et
uitam hanc fenfibilem,propterabam intellectualem Jn mundo incellecftuaííjnonre
peritur nifi ueritas,fcilicet obieâum ¿ntellecftus5ficut.ía coelo uifibili ,non nifi color
quieftobiecftum uifus.Oftenditaucem Deusfupremoteftimonio,hanc uitam efle
paruipendendam propter ueritacem,quæeft uita intelledus alterius mundijquoili
am adhocuenítinmundum,6¿mortuuseft,utteftímoníumín fanguine fixoperhi/
berettqui enim moritur pro ueritate,maius teftímonííí perhibere nequit. Sic mors
Chnftfcertifícauít nos ÔÉliberauit ab ignorantia,ab omni malo,fi recipimtisteftimoniumeius.Sinon,tuncnonhabemusexcufationem,quiamaius teftimonium
ferri nonpotuit.Deo qui eft ueritas,non poteft non credi.Sed dubium eft foldm^
an fpiritus fit ex Deo* vnde confiante,quodfilius Dei fit iHe qui loquitur
pro/
mittit gloriam æternamttunc non eft hæfitatiode proíhiíTís,8¿ omnia recipiuntut
quæ mandat, & non poteft eífe fides maior quam illa,ídfcóperfidemíllam,ómnia af
(equitur credens.Bxperiturautem qui accepit,quoniam Deus ueraxeft.Quod au
item quis accipiat uerba lefu,ut filtj Dei,inducitur ex ijs,quæ fupra horn ine m op eratus eft.Et ex ijs quæ mandauit,quæ talia funt, quæ fiante ueritate quæ Deus eft,illa .
mandata heceflafio probamur efle ex ueritate.Nam quiconque credit,lefum eflefi
liumDeidlle non poteft nifi mandata eius obfèrua re ¿fcilícet dileclíonem,quam
præcipit,^ pro illa promittituitam æternam.Si uis uitam ingredi,ferua mandata;
Qui non feruat mandata:fignum eft,quod adhuc non habet completa fidem,quod
mandans fit Deus,aut filius Dei» Fides autem eft neceflaria, fine qua nihiI3S^per
quam omnia.
Chriftus dicit,Deum(qui cius pater eft)effe ueracem
bonumddeo eft obie¿Ium rationalisfpiritus,qui non appetitnifi fcire uerum,S¿ habere bonum. Deus
igitureftutraanimærationalis.Videtigiturintrafeanima, id efle Deum fiiEqquod
ínfttíabílíterappetít.Etdumdífcurrítperomnía huius mundonón rep erit nifi fimi
iítudííiem aliquam eius,quod qu^rit,^ nifi linquat mundum,non pertingitad qu£
iirumxnamDeus quem quærit, exemplar eft,& abfolutus ab omni eo 3cuius eft ex­
emplar»

Exfermone:Conftitute diem folennem.
Eus creaiMthominem redum.Nam in primis parentibus,nattira ip(a,auer
fa eft â re&ítadíne,óí conuerfa eftdeorfum.Acipfa curuitas,ita contrada,
in auerfioneâ iuftitia reditudínistfeípfam in reditudtnem reducere nonc^to;
ualuinNon enim poteft curuum,nifi per potentiam altiorem, reduci in re
du, Deus dedit leges multas purgatorias,^ cóferuatorías,ó¿ non íolíí dedit leges,
per quas anima ad maiorem curuítatem non rueret, fed feípfam ad redícudinem,
quantum huma nicer poffet reduceret. Vt fic non folum capax fieret gratiæ aldoris:
fed etiam,ut fic anima in æqualitate& paritate uirtutum,corpus etiam minds infice
retmmn pafftoncs animæ,corpori influunt imprefsíones. Sícutiuidemus ex ira fre­
quenti,choleram augeri. Etiam uoIuitDeusperlegem,homines feminis Alitabar,abftinereácainíbusímmundís,
illis omnibus, quæ complexionem inficiunt,^
fanguinemâ fua puritate detrahunt.
Tam eft excellens uirginitas in altitudine gratiae,quod in ipfa coincidir foçcundi
;
tas-B cn.¿ eft ifta benediâa inter mulieres,quae cum fit uirgoâcft fummafœcunditas,

D

Ff s

qtise

4}o

Excitationum

quae tamen mulierin utero gèftans fœtum,eft uirgo pudicifsima. Vide, fteril^as no
eft ex benedidio ne* Virginitas ex eo non eft magis É)êo grata, quia non fcecunda:
fed uírginitas in fcecundita te,& fœcunditas in uirgínitate,Deo eft gravísima.
Ho«^
Hom o eft fexta dies,feü microcofmus. Deus in uerbo omnía creauít: uerbum
autem,eft uc ars infinitaicreatuta: autem funt participationes artis infinitae: ars au te
illa,uerbum feu mens gterna5eft lux infinita,feu íápientía.Quomodo autem lucem
iliamaeternam particípandó,omníacreata ineflegradatim prodierunt,Mofes de/
feribit,QC quomodo ultimo/cilicet fexto gradu,hominem ad imaginem & fimilitu
dinem fuam.Hominem autem furfum creauit ad fe:omniaenitn animalia, & omnia
creata,in homin&quafi ín fíne quiefeunt, homo autem, non nifi in die feptimo feti
fabbátOjquiefcií.Sabbatumautem Jeftlux quae non legitur creata* fed Deus bene/
dixit diei fep timo»Vnde folum in hac luce increata, quae fabbâtùm dicitur,eft quies
hominis:&non eft hominis lux benedida,nifi in (abbato*
Ars faunaArs diuina,eft lux infinita,quç lucet in omnibus,fícut lux lucet in colore uario*
Et eft omnis ars,for ma,feu ratio,ih qua omnia ab xterno ; Sicut uerbum mentis noftræ,ratio eft,quae complicat in rationali arte omnia artificíala, iupra tempus & dimfionem:artificiata artem explicant: ecclefia feudo mus in artifice eft abfqj diuifione
abfoluteiincontrado artificiato,cOntrade & compofite* Et afeende per gradus ia
arte,nam ais faperior^complicat inferiores,&ideo nobilior eft: fic ars infinitamaxima.Qyomodo autem per uerbum omnia crea ta fint,& quomodo opera trinitatis
fintdiuifa,exemplum a noftra artéQuia primo concipiturforma artis, concipi/
ensampleditur conceptum:dixit,& uidit quia bonum* Quomodo autem per creacuras,aicênditur ad artem infinitam^DicOjticui ex artificíalo ad artificem, quem ia
dicamus perfedum ex opere,Quomodo mundus,in uerbo DeodDico quod arche
typus mundus, ut in forma artis,Deus eftiut participatur,contrahitur, & ita exeunc
creaturaí,fícut in artificiato.kemde Sole,prout uirtus eiusconfideratur,ut eft in ra­
dice fon tali: tunc tantum eft urta magna folaris hirtus, in qua uirtute, funt omnia ui/
talia iinfibflicer. prout autem contrahitur uirtus participative,in hocuegetabilfe
tunc ftante uirtute Solis,in fua unitate fimplict incorruptibiliter,participatum ah/
ud nomen affêqüitur* Afeende igitur ad uerbum uitsr,quomodo omnia in ipfo uita»
de uitaínegreflo participarme alia uegetabílís, alia Íenfitíua,alía rationalis,alia
intelledualis»
Ex fermoneJn nomine lefu.

Fiáw» IT "TTEritasjnon aliter quám fide atringitur.Na fides eft neritas reuelata, qua* ini
% f humilitateapprghefionisrecipiturdicetconatu exnoftrisuiribus elicito*
\/ non attingatur»
’
Duo uidet Paulus in raptu uídífle ín tertio coelo,fcilicet intelleduali»
P^R. quiá dicit,nefeio an in carne an extra,quae tantum arbitratus eft fe feire: fcilicet Chriftum,& hunc crucifixum.Et quamuis Paulus in coelo intelleduali,fuper omnem rationem^ntuitus fit Chriftum : tamen non ipfum in hac uíta mor tali,no bis revelare
potuit,ut uidit:quia fenfibiliter fic capi nequit» Nec# uidit ut uifibilis eft,fed uti eft*
Quia fíe tárttúm fupra tertium caelum,omnes coelos,ad dexteram patris in gloria
eft,extra gloriam nonuifibilis.Sed tantum uidit in coelo inteíleduali,e¿im confiten
dum in gloria eflè,per omnem linguam. Aperit autem Paulus uifionem,qua in teli ctfta,duo fequüntur,genufíexio confefsio.
Poffeuídere eftfine termino>nec#oculus ui(u,necj?auris auditti,fatiatur* Vifio
igitutjper quam eft ipfamuideretidquod eft,eftadus. Pofle videre fine termino,ofrendit acftuabfolutam infinitam uifiortem,Deuefle:&hoc agit intelledus,no ocu
las.Etiradefenfibilibus omnibus,afeende ufep adfenfum commune,et de illo ufqj
ad rationem,ô£ de ratione ad íntelledum:8¿ fic qualitercSc# poteris uidere,quomo*
do hoc eft uerífsimS,quód fine uno purifsimo acftu,nihil efle poteft,licet ille adlus,
non fitutieft comprsehenfibilistquia femperplus poteft per intelleâucompræhcn
di.Qftenditipfum Chriftum,Deum>& Uerbum,feu nomen>feu aequalitatem patris»
Aequalis

Liber

III.

40

ÀçqualiseftDeo patri,fílíusíndíuinis.Quomódo potentia,omne id quod eft ,cft
abaduiÔÉpotentíaaduícommenfuratur^adus purífiímus& infinicus,efta<ftns in
finitæ potentiae feu uírtutís.Infinitas autem a cius,ô£infinitas potentia&eft una infinitas teri deitas.Filius igitur eft æqualis patri,8¿ eft ipfa aequalitas, feu neritas, peir
quam omníaidfunt,quodfunttomnia ením quçfunt,ínquantum funqnon funtmí
nùs,nec maius quám fun cAçqualitas igitur omnia eííendi¿eft «ericas efíe cuiuslibet
quod eft,ó¿ íta potentia patris,& abfoluta æqualitas.
Ex fcrmoneí Alleluia dies fancrifícatus»
qr Ótno creatus eft die texto,Sí eft completio creaturarum.Et ficut omnes di.
|M| cs aníe ftxtum,ofténdurit omñia creata,finem capere in homínérira homo
g] in fe finem non habehs,fed in die texto ad hoc creatus fuit,ut in fandhficaJL JL done 6£benedidhoneDei\qiueeft fupra omnem creaturam,quiefccrec in
àppfæhenfioneuitæ,& lucís aternæ,in die feptímo Sed homoàd hoc,ut de fexta
dÎetranfterreturïnreqüiem,iuÎTusin obediencia fiare,& expedare,ùt ille cum in
quietecoHocaret,quiipfumdeterrafiñxit,&íhipfum fpiraculum uitæ infpirauíu
fed homo cecidit.
Incarnatio üerbí,eft complementum & quies creationis.Nam in illo opere,quí
éícit potencia ínteípfa.Creata ením quácuriqj creaturajcuíufcunc^perfetftíonisi
perfedior potuit creari,quantum eràt expane poteritïæDçi.Sed quando creatura
in eàeft perfe(ftione,quod in Deo fuppofitatur,completa eft potentia creandi,quæ
eft Deusjquoniam tunc non eft medium,inter creaturam p¿creatorem,ó¿ eft unio
qua nulla ftricftioreife poreft,&hinc eft quies potent iæ in teipfa,Et quia homo eft
complicatiocréaturàrum,noriporuïrcreatura, aftùmiâ creatore,iri unitate fuppofi.
ii,in qua orcinis creatura,quietem in fua natura attingeret,nifi in humana natura af
fumpca.Et hoc modo dicimus4Chriftum primogenitum omniscreaturæ.non ”tecu>
dum diuinitatem tantum,fed ut Chriftum Deum &. hominem,non ex apparitione
temporisiquiauerbum æternum,inquo fuppofitatur creatura ,ante omne tempus
eft.Ec Chriftus fic^eft ante omnem creaturam,& apparitio,quæ nenie in tempore
quoad nos,non mutat primogenícuram quoad creatorem,cuius eft creatura. Sicut
in mente artificís,prius eft quod eft perfeâû,fcilicer domus ipfa3 quæ tame eft ulti­
ma ín exequutíone:íta quidem dícímus,omnia faefta propter ipfum,
quod ípfc fié
primus.Et ipfe quia unus,eft unus mundus,& propter ipfum,omnia quæ in mundo
fanud funt quod funt.
.
Confidera bene fubtftiter,quod apud Deum non eft tempus,
omnia quæ
ftintpræterita futura apud nos,apud ipfum funt præfentia,& non eft Adam ante
Chriftum,nec Chriftus ante Adam apudipium. Si igitur concipisomnes creatutasfimulutt font,temper in conipecftuDeitillaplurahtascreaturarumjira per incdUdumnoftrum pluraliter concepta,apud Deum in quadam unítateordinisexiftít.
ÈtficprimusChriftus,principium Sccapur.Sicutficonciperes,ajicuius regisfami/
miliamtotamfimul,quihaberetfilium,tuncad hoc,quod fit una cura unius regisi
ex multitudine,ordoeft:quia primus inter familiam eft filius, qui eft caput famihae
& princeps,deindemagiftercuriæ,deindecornites,8<ita deinceps .In hoc ordine^
nonrefpicicurad tempustquia filius,^ fi fit tempore cæterisiunior,eft tamen in fa­
milia prior.

’

. &,u ui-

Exfermonc; Ecce euangdizo.
LtquapartícípantÍucemíninfimogradu,uteIém¿nta,aÍiqaató uegetatiua

A

uita,aliquain fenfitiuajaliqua in rationali.Per gradus,exprimuntur hi dies.
Nam omnia fecit Deus fimul,dixit enim faaa funt:fed explicatio gradu
alis deferibitur per Mofen,in participatione lucis&diet
Ex

r
*

4p

Excitationum
Ex Termone: All élu ia dies íanftifícatus.

Ep tenarius numerus,eft humerus nature humanae, quoad foetum in utero»
& quo planetae influunt. Primo, in feptem horis femen colligitur, feptem
diebus ad partum putrefcít,feptíes feptém uíuífícatur, feptimo menfe perficiturjOatus feptem antiis,adlo curionem de infantia pergit, bis feptem ut fit
puer,ter feptem ut fitadolefcèrisjquater feptem ad complementumftaturæ,utfitia
uenís,feptíés feptem ut fit in complemento uirium S¿ uirílítatís.Nouies feptem ad
cafuni^quiefl annus «^qui eft annus fatalis,decies feptem ad debilitatem. Sicutiti
uterojper numerum menfiumftta extra uterum, per numerum fepteharium anno/
rum Et fic odlonarius femper eft reitera tío,poft complementum. Hic mundus fe/
ptem aetatibus,rotatur in odauam.Sunt anni quibus monarchia crefcit feptingen/
tf ut de Romana ÔC Babylonica:deinde decrefcitSuhtfeptem fpiritus Dei, quibus
mouetur fpiritus nofter,uri in Apocalypfi. furit feptem fpiritus mali♦ Et omnium
confommarioeftper feptem,SCrenouatioinodaua,ut iri harmonia,quia odaua
repetit primam,fed inuario modó.Eit quomodo Ecclefia regitur per diftindiones
fep ten a rías,ut in Apocalypfi, quando feptimus angelus tuba canit ,confumatur
myfteriutri.
Meníuratur tempus extriôtttfiderum,modoPaganorum & Aftrologorum.Ex
cognitisin tempore,menfuramus abfcondita.Et hoc modo poíTumus dicere,quod
ludæi méníurant,quíaponunt initium mundi.Exdiuinis menfuramus humana, 8C
hiemodus Chriftianorum.Paganiexaftris,ludaei ex geftís ín Biblia, Chríftíaníex
Chrifto.
Nulla ires habet nomen prectfum:nam in qualibet rereperitur efientia,uirtus, 3C
operárío.Per operationem,deuenimus in notitiam uirtutis: per notitiam uirtutis»
in notitiam eflèntiæ,fcilícet ad notitiam,quía eft eflentiæ â pofteriori. Et denomina
mus eflentiam,ex ratione uirtutis. Sic dicimus animam, ratíonetmquía repetimos
ín ea,uirtutem ratiocínandí.lta dicimus ipfam mentem, quia íntelligit. Sed quíddi*
tas animae,non eft nomiriabílísiquia ipfapraecedit ïd,quod ratio appræhendiuVn*
de anima eft aliquid,quod habet omnes íñas íam didas,& alias innumerabiles pe/
ncuirtutesjôi ignoratur per omnem rationem quidfioc fit,fic de Deo*

S

Exfemione : Dûs fantMcatus.

NwDfti
Pulchrum

Braham quæfiuit nomen Deí,8¿ dixit Deus ¿tur quaeris nomen meum»
quod eft admirabíleícur adrnírabile:quia,nonattítigítur.Nam haec eft om­
nium prudentium concors feritentía,quod noméri eius non eft nomínabu
le,quoniam admirabile eft nóniénéiuS, in uniuerfa terrâ : quid eléüata eft
magnificentia eius fuper coelos iritelléâuatés,quibeneenarrant gloria eius,& ope
ta eius arinunciat firmamentum.Sapiens,afcendit ín fpíritu furfum & deÓríum,fed
non reperit nomen eius Sed quid ait ipfe,uideatur ín litera: quia enarrat Uifionem
utri,cüm quô Déus, qui Deo fecum commorante, confortatus ait:ftultifsimus
fumuirorum^ fapientia hominum noneftmecum.Et poftquâm opera Dei ali­
qua eriarrauit,dícít:quodnomen eius eft,& quod hómen filtj eius fi nofti ¿omnís
termo Dei ignitusjetypeus eft,omnibus íperántibus ín fe* Quid igitur attingit om/
nis creatura de Deo C nam in operibus eius * attingit ipfum adriiirabilern,fed ipfum
non attingit,Vídeiibíreperíunturriomínacoloroni,nonne in regione uifus CNam
fublatouifuanoneft color. Apud c£cum,non eftcolorrin omni enim regione,quam
caecus attingere poteft,non reperit colore.Eft igitur color,in regione uifus:fed non
attingit omnis color uifiim,narrt uifus non eft coloratus. Eft igitur uifus, extra om­
nem regionem coloris, Et potius uifusindicatur in regione coloris nihil, quàm aliquid:quia nullum eft nomeri,aut nulla eft notitia iri rêgione coloris, nifi de colore,
nec feiret color dicere autnomiriarêiriô éolóraturri.Et fi qüæratur Deus, in regione
coloris:tuncnonreperitur,nifiqLuidoptimumcoloris,fcilicetubi eft omnís coloris
perfe tftio QC pulchritudojôf ita de omnibus alijs fenfibus. Sicut igitur ob hoc ocu/
lus

A

Liber

HL

4J5

fas in centró uifus, non habet colorem,ut (it omnís coloris principium,rnedium, SC
finis,$£ ita de afijs fenfibus: fic fenfus communis, nihil habet fenfuum particula/
rium. Intelledus nihil habet de omnibus5qux in regione rationis ÔC fenfus font,ut
fit fe habens ad ipíafficut oculus ad colores. Sic Deus,fe habet ad omnes creatu*
ras Jn regione igitur omnium creaturarum, non reperitur Deus, nec nomen eius,
nifi fecundum naturam illiusregionis,fcilicet fecundum perfeáfanem ultimam;
in illa regione pofsibilem.lntellecftualis autem perfecftio,eft ultima,illa Deum, pu­
rum in telleAum nominat,hoc eft ueritatem,6¿ purum afte<ftum,hoceft bonum,
'ita de relíquís.Sed non eft aliquod nomen tale Dei,ut ex præhabitis patet. Sccun/
dum igitur omnem creatum intelledum, Deus potitis nihil eft,cum non firdera/
tionemtellígíbílíum,quám aliquid,cum regio illa non attíngatnífi ¿ntellígibíle. Et
quia omne uerbum ab intelleduemanat, cum fitratio(uerbum enim, non eft nifi
intelledfasinrationeJhincDeusperintelledum nominaturin ratione, ut quia in*
tclledus attingit in fuo coelo,opera diuína,reperit fcilícetuirtutes,potentias, ÔÉ id
genus,& Deum fic nominat in rationetquia nihil reperit in regione fua, decauñ*
tis omaibus,acaufaprioriaItiusperfetftiuscn.Sicu{: fabrum,qui ex auro ÔÉ argento
fabricat,aurifabrum dicimus â digniori. Êcquamuisuifusnonattingatnificolo/
ratumpKtingit tamen lumen,fc ingerens in uiium non coloratum,non tamen at«
tingit definitius lumen,cum nonfit deregíone colorís.Ncícit enim quid fit lumen;
licet fit et delecftabile & gratífsímüm fuper omnia,cum fine illo lumine, nihil in fuai
regione attingere pofsit. Sicut ígíturlumen corporale, fe h abet ad ocufamcorpó*
ralem:itafpiritualelumen,adoculumipiritualem,fcihcet intelleftum. Non inge*
rit fe hoc lumen fpiritualementibus,& non appræhenditur definítíué, S¿ eft extra
regionem intellectualium appræbenfionum, ièd cale in quo ficut oculus attingit
omnia,quæ in regioneuifus funt,fic intellects omnia fuæ regionis intelligibilia^
Sic igitur patet, quod ficut oculo lumen corporale eft admirabile, ¡3¿ei ineffabi*
le,fedgratiisimum,finequo nec uidere poteft, nec quicquàm uifibde eft, ut fit Iu*
men ipfum,per quod & in quo fit omnís Uifiotfic lumen intelle&uale eft díuínum;
admirabile, & ineffabile feu innominabile, & gratífsímüm fuper omnia, per
quod,&inquofitinteHe(ftio» Et hoc eftlumen reuelationisS¿ gratiae. Nam ficut
lumen oculis reuelat colores,& ponit uifiim inacftu,qui erat in potentia: fic hocfa/
meneft lumenreuelationisô£gratiæ,reuelans intellecftui noftro intelligibilia♦ Et
hoc eft fortafsisquod omnes fapientes Prophetae QC Sancfti,nobis in ftripturis init*
nuant,quomodo reuelatione ipfius Dei folùm,appræhenfio eft pofsíbílís. Reuela
ínquítoculos meos,& confiderabo mirabilia,delegetua, quoniam ex nobis nihil
polfumus. Et hoc eft quod Salomonuídetür dicere,poftquám ignorantiam no/
ftram nominis Dcí QC filíj eíuspraemífit,dícít:omnís fermo Dei ignitus clypéus eft,
fperantibus in fe.Ne addas quicquàm uerbis eius,et ar guans, inueniariscp mendaxf
Docemurigiturabomnibusfancfti&fineilloluminenihd effein homine,quod pof
fit qui cquâm uitæ haberejn rëgionefua * Nam uidere,oculo eft uiuere:fic intelli*
gere, intellecftui eft uiuere. Non igitür uiuit ifttellecftus , quando hoc lumi/
ne caret. Quare hæc eft omnis omnium fapientum traditio , üt cognofca mus,nos ex noftra pradumptione,non poffé uiuere uita intelleduali;ut doce/
' mur per exempla angeli,Sl'hominis Adæ, qui hoc lumen,non ex gratia fed præ/
fumptione,fe habere ia dabant, uolentes fimilesreffe alti fsime, qui folus alionori
indiget
ad humiliationem deducamur, fcíentes omnem reuelatíónem,(éu ui*
tam dari gratuite,ut illam impetremus, ita Salomon cui Deus hæc reuelauít,fc¿lí¿
cet quôdiàpicmua habetur exgratiamon aliud docuit, de modo ipfam acquirendi;
nifi quod ipfa diligenterinquiratur per amorem,& petatur fícutg¿ ipfe petijt. Mit­
te mihi(inquit)fedium tuarum afsiftricem fapientiam. Debet quæri cum auídítate
maiori,quam qua pecunia quæritur,ô<f tunc dabitur : quia â Deo eft fijpíéntia,8¿ de
ore eius prudentia procedit.Nam omnis fapientia à Domino Deo eft. Emittefait
Prophetajkicem a acritatem tuâ,ipfà me deduxerunt &C adduxerunt in monte fact
• •
âufa,

4j4

Excitationum

¿him tuum,8¿ in tabernacula tua.Et fic fcimus,ex traditione facrarum literarum,reuelationes aliquas circa nomen Dei,ut de nomine wTptyytwwrto, Si alfjs diuinis
nominibus ♦ Et non eft nifi unum nomen,fiipra regionem inieliedualem,fcilice€
nw : quod no eft de regione intellectuali, quia nonintelligitur,ne(^ ipfum fignat
Deum fecundum aliquam rationem,fed ut omnis rationis & intelligentiæfontem»
S¿ principium » Alia funt nominadiuina,fëd deregioneintelîeduaii,quonim ali­
qua (une nobis explicata,per uigorofos intelledus, qui Endítate luminis reuela/
tionis,præcæteris claruerunt Aliafüntnomina,<àpientum,Chaldæorum>Græco*
rum, Aegyptiorum, Paganorum, nationum,Iinguarum: alía,uníuícuíufq¿deuoti
uiri,qui Deum uaríenominatDe nomine creaturarum,notitia, eft nominis caula»
Notítía,exintelIedueft;motusratíonís,ímponítnomina.NamficutIumen,eftcaui
ía colorumfnam color non eft,nífi terminus lucis ¿n díaphano)ita gratia diuina eft
caufa rerum.Non eft igitur nomen omnis rei,nifi terminus nominis Dei,nam crea»
tura,non eft quicquàm ex fe» T une patet, quód creatura ut eft ex fe,non habetnomen, nifi nihili nomen, S¿ ut eft exDeo, non habet nomen, nifi Dei nomen,ficut fi­
lius hominiSjhomp nominatur. Sed quia diuerfitas términátíoníslumínis gratïæ»
eft caula uaríatíonís creaturarum,ex unitate lucísttunccreatura fortítur nomen difcretfuum,per aliquam rationem,qua difeernitur una creatura ab alia- Vade non eft
creaturaíbinomínabiliSjUbí ndneftcreaturarum diuerfitas,fcilicet in lamine;nec
eft nomínabilis,ut eft extra illudlumen^quía extra ipfum níhil eíh neep eft nominan
bilis ex termíno,ubí fcilicet terminatur lux illa, quia neclux eft terminabilis,ín alfe
quo extra fe,quum nihil fit extra ípfaminec in fe terminatur, quum termini ñon fir
terminus» Vhde noneftcômpræhenfibilis aliqua creatura,uti eft» Quarenominatio eius,eft ex rationedependens, per operationem diuerfàm , S¿ de ilia fe ad uirtuz
tèm reí eleuante>& ipfam rem quam nonapprçhendit uti eft,fed ia operatione,qug
ab ípfa èmanattnoniinante fecundum rationem operis,aut aliam rationem diferetio
uam .Et leías ex hoc efle,quôd fecund üm uaríetatem mo tus rationis, eft uariatio no
niínís.Nómencuiuíc^reí,8¿uerum nomen,ineffabile eft; S£ omnia nomina ratio­
nis motuimpofita,funt explicantia irt aliqua fimilicudine,uerum nomen rei, quod
non attingimus in rationali regio ne.Ffemo enim poterit Íctre,quíd fit,autquod no
men eíus»nífi in lumine gloriae S¿ foelicitatis fiiæu!timæ.Et fic folùm (lie qui uicerit»
feiet nomen fuum>quoderíteí nouum,ÓCmanífeftabítureí,& erit talé,quod os hoz
minis nunquam nomínauít:8¿ damnati,nunquam ícíent nomen fuum, 0¿morietur
íntellecftus : quia uitam,quæ eft irttelligere, perdet ; & hic eft feriptus in librouitæ»
qui habet nomen,6¿ideo uiuit notitia eius,quem Deus éx nomine tíofcít.Sicut Mo
(en feriptum in libro uitæ, Deus dicit fenofeere ex nomine » Collige myfterium*
quomodo angeli,non habentnifî nominà,quaê fonant terminum lucis,fcificecMichael,quafi fortitudo Dei : Raphael, quafi medicina Dei» hoc eft ubi relucetin terz
mino fortitudinis lumen illud,aut ín termino faiutis 5 fecundum interpretationem
nominumillorum.Etnonreperiunturriomina efle íntelledualíum lpírícuum,nííi
quædam terminationeslucis diuinæ,Îecundum regionem mtelledhialem» fic etiam
dealíjs,in luaregione Quemadmodum ín Mathematicis,ex terminatione fiiperfi/
ciei,figura nomen fortítur, trígona, tetragona, hexagona, quia totangulis clauditunSicut etiam aurum,uariè terminatum in figuris,uarie nominatur: nam ñominatur calix,uel candelabrum,uel annulus,uel crater,uel quippiam fimilium. Sic etiam
diuinum lumen,licet fit unum,ex termino tamen uario, nominatur uarie.Ille autem
qui fcitquod candelabrum illud eft ex auro, nominet candelabrum aureum:S¿ qui
fcit colorem iridis,ex termino lucis Solaris efle, poteft nominaret definire co­
lorem iridis efle colorem Iucidumj6¿ hoc fecundum, eft propius exemplum. Si­
cut qui feíret unde effet crea tura,ille fecundum lioc,nomen imponeret Sed quamdiu ignoratur nomen Dei, à quo omniainecefle eft 5>C ignorare nomen creaturx, quod eft fimilitudo nominis Den Elicias ex hoc, quomodo homo in nomiz
ne fuo, quarere debet Deum,ut inueniat nomen futim iieruminam tollere de*

Liber

III.

Jbet omnes figuras-, quas figurat nomen fuum,& intra fe repèiriet lumen,ficut Diohyfius docet,per ablationes afceildere’Sicut facieres coclearinligno:id enim quod
uidit intelledus,per fidem inligno,antecfj effet in fenftt, factum eft præi ens fenfur.
Sic in hoc mundo,per ratíoném Deum quaerentes,tollimus omnia,ut Deu qui per
fidem nobis praeiens eft,antecp quaeratur ratione, fiat etiam præfens oculo intelledus.Sednon poffumus ad purum lumen impermixtum , per quemcûq? afcenfcm
óóabftrádíonemperúeníreffícutnó poteft ftatuanus in ligno formam,quam'priùs
uidit per conceptum in intelledu,per quamcuncp ablationem pertingere, quin re­
maneat femper aliquid de eo3quod auferre deberet,ÔC nodum abftulrr,utadpuruni
conceptum utieft,deueniat.Vndein hac uita,Deum non pofle uideri: Deus Mofi
oranti,ut eius faciem uideret,reuelauiLHabemusigitur,quomodo in lumine gra/
ttæjfeulumine reuelatojeu in luce fteliæ,fi diligenterambulanerimus & quæfiueri
musjpoterimusad aliquem locum perduci,ubi eft rex ludæorum, fed ipfum in pu/
rítate uti eft,non inuenimusffed ducit noslumen ad lefum,ut in puero regem attin
gamus-Nam fi legimus diuinum Dionyfium,has afcenfiones aperientem : tunc re- IE
mittimur ad Iefum,qui eft fplendor patris.ut medio fplendoris, quem in kfu nobis
fccundumhumanitatemcommunêrepcrimusjfaluemui : attingentes in puero re*
gemgloriæ,hoceft,attinigentesinhominepuero,nondum apparente rege in hoc
mundo,regem fæculi alterius.De nomine lefu nota, quôd omnis impofsibditas
defedusJmfirmitas&ignorantia,inlefu& innomine feu notitia eius,adimplen­
tur,finem capiunt, ehminatur.Nam fi ipfe lefus nobis innotefcit in nomine, quia
faluatorttunchæceftoftenfïOjUbi reperimus omne dcfideratum. Ducimur au tem
adlcfum/âquàm adeumjubi in noftra natura reperimus omnem fufficientiam,fcu
perfedionem,ad al j'tudínem dedudam Nam lumen quod in noftra natura , in le/
fu reperimus,non eft lumen refiadum,intelligentiam reftringens : ied eft oftenfio
lucisjn quo &ipfamlucem,fupra omnem poteftatem,iiínutem,atq5 omnes inha*
bitatores intelledualis regionis,appræhendimus. Non enim fplenaor eft abus, lefus quam patris,0c figura (ubftantiæ eius,8¿ ipfa lux in hypoftafi uiua & uera*Et ob'
hoc illuminationes leíu,quæ ab ipfout exëplari & magiftro proceflerunqnon funt
de regione mundi huius,fed de regione patris,& æterm‘tatis,perquæ dudi fumus,
utappræhendamus hoc nomen,ei competeretquta non effluxit in opere eius, nifi
faluatio. Ac quôd ea propter ipie fit faluator,&nome eius lefus. Et hoc eft nom en,
fiipra omne nomen cceleftium,terreftrium,Sf infernorum: necp eft aliud nomen, in
guo eft falus.Repcritur ¿giturlefus,medicina 8¿ medicus,ad quem pertingere poffamus in regione noftra,quia homo eft & creatura, in quo appræhendimus nos in
quiete,quia Deus eft.Ot ob hoc lefus dicitur3a fatuatione,quæeft creatoris: illius eiiim eft ialuare,cuius eft dare eile,& non effet faluator,fi eflet extra naturam noftra^
nobis imparticipabiiiSjCui adharrerenon poffemus. lefus igitur,eftnomen falnatorft,faiuantís nos ætcrnaliter,quoddicit»in fuauirtíKC eum cuius eft nomen,Deu effe
& hominem,creatorem & creaturam. Qui igitur ficit appræhêndere fapientiam,uti
Magi,6< illam diligêter inquirihdudtur lumine gratiæ ad 1 efum,ut ad mediatorem
perueniat,fine quo incapaxefletnatura quæretis,quefitægloriæ.NomenT^ct>fà^
dicitur ineffabile/orte quia non eft nifi unitas omnis uocis.Nam (i rede con¿
fideríiSjt. me non eft n'rr,mficol!edíóuocalíum, tn unítaten.vru\ Sunt quatuor
Hterae,S¿diciturTfcr^>^¿¿aT^,quafi quatuor literarum*Non tamen exprimitur idoitâ
per illaslirerfis, fed funt punda exprefsionis,quaefignantur,quatuoruocalium:lcili
cet ieoa*Btín Vaulitera,eft nota exprefsionísdeo:lícetipfafitu,nam o & u uoca/
Ies,coincidunt in radice uocalitatis.Hinc in Alphabeto Græco,noh repcritur u * Ec
in Alphabeto Hebraico,non teperituro.Etitahabes fecundum Latinos, in nomi<
nenw,non effe nifi uocalitatem omnemth enim, non eft litera» Ineffabile igitur
eft hoc nomen,quod omnem uocalitatem in fe complicat.Siue igitur adGræcam,
fiue ad Hebraicam,fiue Latinam linguam refpicias jnon aliud habet hoc nomen»
quâm quôd in fe complicat omnia,per que uocale uerbü formatur*Éft igitur forma
uerborucm

4$<í

Excitationum

uerborum.Vnde eft fórma,finé qua noti poteft uerbum trócate fierhfine enímwc»
Ii,non fît uerbum, Vndé eft uerbum Dei,fcilicet uerbum,per quod omne uerbum,et
iti quo OmñeUerbuntlefus autemuocaturHebraicePW>,« eft uerbum Defcum
S litera,quæ dicitur Sin* Et interpretatur Sin elocutio,quafi uerbu Dei elocutum.
Eft igitur
feuIefus,uerbumDei elocutum,Ver bum autem Dei elocutum,eft
in quó omnia funt fa&a;dixitenim,et fada funt.Quid igitur lefusjiift complement
tum uerbi elocuti,feu faluatio et perfedioî’Quod nota,et hinc os Domini nomina
uithocnomen Sed Deus loquitur per intelle<ftum,et intelledus per rationem, et
ratiopertenfum.Audiam(inquitPropheta)quidin me loquatur Dominus Deus»
De nomine ego,quomodoDeus dixit,ego Deus omnipotens,et ego fum,et ego
íum qui fum,et Chriftusdicit,ego firm «et a. Vnde ego, non conuenit nifi Deo et
Domino ïefuxquia alia fuppofita,non proprie fubfiftunt, quum hypoftafis eorum,
non fit aeternitas»
Ex fermone: Sedete, quoaduftj? induamini.

Vm ínhoc mundonón habeamus duitatem permanentem,fed fimus pe.
regrinantes:ad aliquid tendit noftra peregrinatio. Si igitur motus non ha­
bet in te finem,fed ih quietejmotus peregrinationis noftræ,petit finem isl
pace et quiete.Etquum pax et quies ftnt terminus motusmon er i t pax illa
in tempore,quum tempus non fit finis motus,fed concurrat cum motu,ut menfura
cum menfura to.Pax igitur eft ita finis temporis,ficut finis motus.Tendimus igitur
in noftra peregrinatione,qua ut homines ratione uigentes peregrina mtn,ad pa/
cem ftabdem et aeternam,ad illam autc non ambulamus,fi per uiam defidedj carnis
pergímus;quía finis huius motus,eft maior inftabilitas et corruptio . Hinc reftat,
quum in nobis motus rationalis, quod in uia defidertj (piritas fit ambulandum,
quum ipfe nofter fpírítús per fibí inditum defiderium, ad aeternum etimmortaEM?.
te feratur. Theologia Chriftiana dhquod fides formata charitateeftcognitio,cui
Cmduttia i coinciditcognüfci.EthæcTheolôgia,aliam nobis fubinfert,fcilicet coincidentiam
appropriatorumtnDeo:quiafiquisdiIigitDeum,ine dilígitura Deo,8¿ eft cognitus âDeo.Quare diligere etcognofcere,tn Deo unum funt-Qui igitur diligit De­
um,omne bonum co nfequiturtilleaDeo uiuíficatur,pacificatur,gloríficatur,etítá
de omnibus,quæ Deo attribui pofiuht,cum illa omnia,in Deo cum diledione unü
fint.Hancarbitrordodrinam, Chrifti fcilicet,diligeretecundum por etiam fpirítus,
qui poteft diligerefecundum naturam fuam,(upra hunc temporalem QC tranfitoriiim mundum,ftabilia etæterna,fcilicetueritatem et uirtqtes. Vult igitur Chriftus
per amorem uitæ,tecundum quod ipfam inrelledualiter participamus, nos ad appræhenfionem fceli citatis uehere,et omnem defedum noftrumdn feipfo fupplcre,
Ut fic nobis per gratiam eius nihildefit,(quamuis pufillus grex,et ex nobis infumci
entifsimi fimusjquin poflimus,eo mediante,finem defideriorum noftri fpiritus,co
præhendere.
Díledío fubinfert diledionem,utfitcoincidentia,amare cum ama
rí.Omnís itacp Chrifti termo,fiue modum teneat difciplinæ,fiue mandadíin uírtute
charitas eft. (J admiranda dodrína>ut fola diledíone feruiamus Deo patrí,quam
quídem feruítutem,magífter nobís â patre auerfis,uidens exnobis quantum ex no­
bis impoflibílem,ín fe ípfo gratiofépofsibilem fecít.Per gratiam igitur ,quam inip
focÓfequutiíumus,fol0amore,inlibertatefpíritus,feruírepoftumusDeo.Et quac
eft hxc feruítus í certe term'tus illa,eft fuprá coincidentiam oppofitorum: amare espritKdlif
tenim fie eft feruítus,quod non eft feruítus, fed libertaste eftferuíre,quod eft re[eruite
gnareiftc eftamans teruus,quod amícus,cuí omnía nota fiunt,funt etenim cines et
dóméftící Deijficferuíentes.O admiranda retributio,huíus feruítrj amorístnam tan
támáflequituramansínamarOjquantúmamat*SíteliberaIíteramoríeíus,ín totauir
tute fpirítus,dohas:tantúm afíequerís amari,quia etípteamor.Sí igitur tantaeftre/
tributio,quâtus eftamonamor tuus,eft mefura rètributionisamoris.Ait enim Chri
ftus,rémírtúntureípeccatamulta,quía dííexit multum,cui autem minus dimittitur,
minus diligitlrtioamortuuseft ipfa uita feu retributio tuatquia Deus eft charitas,ec
retributor

C

Liber

i

11 !♦

4|7

retributor abfolntèjta chantas tua,licet nonfit Deus,quia non abfoluta, (ed tuatefl:
tamen retributio, non abfoluta,fed tua .Ita quidem chantas tuà,eftuita tua * quia eft
participatio abfolutae charitatis &uitae,ut fecundum afcenfum tuumíncharitatem,
fitdefcenfuscharitatis in te.Eft enim amor,transformáronos amantium. Dílecftio
Deleft Deum ueníre Sí manere.Natnueníre Deí,cum manere coincidit\ Sed ueni- Vwr¿
re dicitur per amorem: quía nos uenímus ad ipium^peramoremiueníread eum orh/ Mam™
nes oneratos,eft eos rend,Sí uenimus propter ipfum pauperes,flentes,tríftes,défé- ín'“
(ftuoíiadípfum:adnos uenic adimpletio,áí plenitud o, folacíum. Venire enim ad
Deum,eft acquirere finem defidericnum.Per Theologiam enim coincidentiae oppofítorum,íntellígímus,hoc eflè Déum,quí eft iibiq? per cfléntíam, ad nos ueníre,
quod eft nos ad ipfum ire, Neque eft aliud ueniretn nos uitam,quâm nos in uiram
ire.Etquum ipfum ad nos ueníre,fit rios adipium ire,eft fpirítus nofter amans tem­
plum Dei ámati,& coelum empyreym eíus,á ípfe amatus,quies, caelum, & pax amantis fpirítus.
,
Paracletus eft confolator. Nam quumfpirítus nofter eft ingemifcens&ardens, spirit»^
ut ea inteliigat ôdcapiaqquæ fibí praetentata funt,fub fignis fenfibilibus : tunc con/
íblaturiquándo per receflum à fignis fenfibilibus rapitur fur fum,in abfolucionem,
tit fic attingat.
Dixit magiftequado & uenio ad uos. Namireab eis ad patrem,qui eft fpiritus:
eft ipfum ueníre ád eos in fpiritu» Quare ft hoc bene adverterent,non turbarentur,
et fi eum diligerent,gauderent. .
Spiritus Chrifti, ÓC omnium Chriftianorum,fpiritum Chrifti habentium, eft fpiri
tus qúi eft liber, no fubeft principi huius mundqquí eft fpirítus defideriorum carnís.Ét ficut fpirítus Chrifti, uícit múndum:íta omnis,èitis fpiritum habens Jn fpiri tu igitur Chrifti,præcipiturpoteftatibus tenebrarum, principibus huius mundi;
cedunt quafi uiâi.
,
Exfermone:Sedere quoadiisfjj. ,
.
icutfpirítus bonus ina'ére,transfert fluduantem nautam,ad quietis portum,
_■ >
ad quem fine eo peruemrenequitura nos,fine ipiricu alterius mundi,de hoc .
mundo adcœleftem pacem transferri,nonuaIemus.Et ficut nauta no curat,
dummodo periculum euadaqnauis deftruclionem : fic nec nos curare debe­
mus,fi fpiritu Domini,ad portum falutis ducamur,cum omni periculo corporis ♦ Et
quia finé fpíritunoritransferímur,hocagamus,utípírítum bonum habeamus, qui
nos ducat in terrani redam aeternae fœlicitatis,derefiduo non curantes, quomodo
ad eam perueniamus,autcumuno oculo,aut uno pede,uel qualítercuóp.Ñam meiy
cator nauta,qui tendit ad montem aureum,quem in confpechi habet: non curat ob
periculum,res fuas etjcere de naui,dummodo ad montem perueniar, ubi eft thefiiu
rusíriexhaúribilíSjOmnemdefedum âdimpIens-Spiritus,qui folum capax eft amo
ris,tunc periqquando eo caret quo uiuit: ficut corpus noftrum tunc pent, quando
non recipit fpírítum.Qqando enim fpirítus,anima le corpus uolés uíuífícare, fe Hu
naturali uiuificante natura, corpori participabilem reddit, ôf corpus ipfam non rea
pit:tunc perit corpus.Hoc quidem,quia peritinuita,in quafolum dele&abdùer eflè
poteft.NonuergítinnihíIum,íéd ín eflendimodo period eft cadit á uíta ♦ Venin ta*
men uidens fpirítus,uíuífica ns in fuá ratione corpas índífpofimm, pro recepríone
uitæ:quicquid habet donat,ut corpus curetur uiuificabile fiat. Et non poteft maz
tor efledíledío in homine uno,quàm dílecftío fpirítus ad corpus:quamuís fit rebel
lio in corpore fecundum carnem.Sic quamuis mundus in rebellione et maligno po
fitus fit,nonpotefttamëmaior díledío eflé,qu^mDeí eñadmundum,proquó om
nia quçcuncp habeqdonat.Omnia enim qux pater habet,fili] fimt:fih'us igitur,eft id
omnequod pater habet.Omnia autem tunc dátpater,ut mundus non pereat, quant
do amans dat amatum,quando pater dat filium.pater enim ut pater, quia nôn aliud
quam pater,paternitas in eo non eft aliud,quâm ipfépater,non habet nifi fil ium, fi¿
éutanians utamans^nori habet nifi amacuni.Et hinc Deus dedit filium fuum tmige
Gg
riúumí

S

4ji

Excitationum

nítumjUtdareexpnmatj patrem nihil retinuiiîê ut patrem, quód noti dederit né
mundus pereat.Non mifit filium,ut iudicetmundumdèd ut laluetur mundus per
eum,fie eft idém,daré et mittere.Et non mifit ut iudiceqnam iudicare habet condem
nauonemxomnía enim,immunda funt in cofpedueius* Vnde mifit ut faluatoremÿ
cuius eft falúa re, non ut condemnatorem* Et id eo qui cred it in eum, quum ille eum
recipiatihincet faluationem habebit, quia faluatorem recipit,hinc non iudicatur
feu condemna tur* Qui uerô non credítín’eumjíam ¿udícatus eft* Quafi nobis uelig
hanc Theologiam exprimere,quod condemnatio non eft exDeo ,qui eft faluatio^
uita,fi¿gaudíum,íedexeo,qui non recipit in fpiritu fidei filium unigenitum.Siclu/
men eft medium,per quod oculus attingit uifibile. Oculus igitur, qui recipit hoc
medium ,per illud peruenit ad quierem,quia oculus quietatur,in appræhenfioneuf
îibilis.Sed fi non recipit medium,non actingiunon quia lumen caufet hoc, fed quia
lumen non recipkur.Nam indicium quo ille indicatus eft,eft ex auerfione ípfíusíú
dicatirquia lumen quod in tenebris lucet,non recipit per amorem, fed plus inhæfit
amore,ipfis tenebris.Quando enim dodrinam Chriftí,quæ luxeft,nolumus intelíi
gere,ut bene agamustpræferentes tenebrasíucí,condemnatíonemconfequímur,ufi
in aiïècutione eius>quod plus diligimus,puta in allequutione tenebrarum,eft con*
demnatio fpiritus intelledualis.Vifus enim íntelledualís,fi in tenebras ignorantig
fua deledatione perducitur,condemnatur,quia eius uita eft apprghendereuerum*
Sicut fenfus uifiis,eft in tenebris condemnatusíquia id aftequi nequit,in quo foelici
taturaut quiefeit.
Opera mala,quia mala auertunt operatricem animam â bono,quum fe adid coti
uertat quod agit. Indiuifibilis etenim fpiritus.ftcundumimpetum intentionis,ad id
fertur quod agit.Quando autem uenic in mundum lux, hoc eft quando ín fpíríta
tuo,oriturlumen,perquoduidesquidagendum,tu magis eligis tenebras^ nolen/
do illud eligere,quodinlumineeligedumaipicis;tedein teipfo te iudicatumcomperis.Male itaqueagere,eftodirehoclumenvultusDomini,fuper nos fignatum,
quod nos inftniitnonitaagendutrbSi enim amaret lucem intelligenti«,quæin eum
nenie,ipfam reciperet.Ec quoniam lux illa eft,quæ oftendit male ada(quoniam indi
cauítilIafíerinondebere)male.agensnonuenítadDeumjne arguatur,et fie índica
tus eft.Condemnatio enim eft,ad Deum non uenire.Sed quia kix illa ueritatis,efÈ
ipfa ueritas,quæ Deus eft.tunc qui facit ueritatem,ad luce uenit,et hæc eft foelicitas.
Ét in hoc aperitur nobis,quomodo fpiritus nofter,quia in eo eft lumen diuinum,
ftudetoccultaremalaopera,et manifeftare bona.
Et quoniam ípírítusílle,eftídquodcótínet omniaxtuncomniainipfo , et eft uti
icientia uocis.Nam ficut quidditas uocis fignificatiuæ,eft intelledus uocisdta fpirftus Domini,eft quidditas abfoluta omnium creaturarum. Et ficutDeusnon eft at/
tingibilis in hoc mundo,quia eum hic mundus nec fcire nec uidere poteft,quoniam
eft fpiritus quem mundus capere nequitxfic quidditas rei, quæ eft fpiritum fpiritus
t)ei participans, non eft aliquo ftnfu,neque in hoc mundo fenfibili attingibilisiha/
betenim fe omnis fpiritus,ficutmotus quidam.Nam et motus aeris, quíuentusdt¿
citur,cum fit motus etfpirítualís,hoc eft inuifibilis/piritus dicitur.
Spiritus,eft uirtus,fiue potentia,feu poteftas.Et ut eft «ircus abfoluta,eft Deus,
per quem omnia creatafunt* Virtus igitur creariua,eft Deus. Vnde fi illam uirtu/
tem fp (ritualem,infimilitudinecorporea attingereuolumusitunc eft uirtus illa,quafi (gms in hoc mundo elementali,ut pulchre deducit Dionyfius, ignis conditiones
exprimens5quæuirmtisdiuinæ fimílítudínem,aliquantulum licet remotiffime,ex­
primere uidentur.Nam eft in fe inuífibílis,ñí folum in ignito uidetur,et eft inuifibift
ter per omnia corporalia feminatus,immixte per omnia incedens,abfolutus abonv
nibus cotradionibus impuritatis,irretetibilis, feperatiuus omnium,lucidus,fenfibili
ter incognitus,comunicatiuus:quia ignita ignificat,etno minoratur.Hæc uirtus fent
. fítíuaomníum,eftficutuirtuscalorísínfluentíali8 Solis,omnium terræ nafcentiumf
, exemplum uides in homine,aaríosfermones uno fpiritu ptoferentedn eodem fer'u
mone*

Liber

III.

«i>

monetarie per uarios recepto,et intellecfton*tâ quod unus plus de fpiritu feu intell edu participat‘quàm aliusJniiitrificatara.ubi fpiritu oris uaria uafa efficit - Et quia
eft una uirtus abfoluta feu omnípotentíaitunc quum ipfa non fit multiplicabilis ,uci
eft,pura,una?& abfolutadiincoriuntur pluracteata, ipfam participantia.Plurahtas
enim,eft explicatio unitatis.cadens à uirtute infinita unitatis» Sicut enim numerus,
explícatuírtutem unítatís,cadens ab interminabili uirtute unitatis,in terminata nu*
meralemftra pluralitas rerum,eft exiens ab una uirtute infini.a,a qua cadit fcilicet ab
eius unitate infinira,in finitam pluralitatem» Participatenim entium pluralitas, mo­
do quo poteft rheliori,ipfam unitatem infinitæ uirtutis.Quare pluralitas, quantum
poteft,nititurunitatem particípare.Vndecum ordo3fitipfapartidpatiounítatiSjín
pluralitate:tùncomniaquæàDeofunt,ordinacafunt. Imo ficut unitas eft id, quod
ordinem infert in pluralitateîfic uirtus diuina,quando confideratur ut creatnx(eft
uirtus ut ad Deu per tingat) qua fi ipfum affbcfanteSjpræfentantDeOjdum huc muti
dum exit.Sicetiam fpiritus maligniipræfuntmotibus uartjs côcupifcentiæ,qüa: qui •
dem concupifcentia principatum tenet,&includitomnesmotus mundanos.Vnde
dum maligni fpiritus aggrediuntur fpiritum noftrum,utfe ad extra moneat, eum
ducunnaut in regnum poteftatisauaritiæ,aut fuperbiæ,aut luxuriæ,d< his regnis
praffunt principes tenebrarum. Sunt et multacprouinciæmagnç,in quolibet regno*
îicutifuntmultæfpecies auaritiæ>multæfuperbiæ,6< multæ luxuriar,quibus fingu/
hríterpraffuntmaligni-VndeípírítusiÍlimaligní,perquotum dominia hic fpiritus
pergitjipfum concomitantur,fedudionibus,&blanditijs.& apparentes bonis,uç
exutum redire non potentem,ipfum principi tenebrarum præfentent.Et ciimho
fier intellecftus humanus,non polletfeobfiiam infirmitatem iuuare,ratione aut (en
fu,ut ad iteritatem quæDeus eft attingeret,cum Deus non fit ratione attingibdis»
nec neritas uri eft,fed imago ueritatisthinc remanfit homo ignorans, & inuolutus
umbris &feducfttonibus,&fub potcftatibusiliisaeris ÔC tenebrarum. Volens itaqj
Deus in homine,quafi in natura in qua mundus eft,mM¿xfá*W<^dícatur,uníre* fi<
nirc,& perficere uirthtem creatricem,& oftmdere potentiam fuam,à faeculis abfco
dítám ¿d,infirmitatem humanam eripere de poteftate principum tenebrarum
ad fummítatemuehere:defpexít tempora ignorantiæ,&mifit filium fuum, in quo
reftautauituniuerfa,inquo credentes,renafeimur fpiritu fando,lucem recipientes
fpih'tualémdnparticípatíone lucis fpiritus Cbriftucum quo uniti, filtj adoptionis
DefSdefurredionis uitæ,in ipfo emcimur,in hoc mundo per fidem,fpem & chad
tatem,recipíéntesficfpiritumfandum,quieft fpiritus translatíónís,ínquo,de hoc
niundo,ad reghum ætérnæ pacis,gloriola fruitione tranfferimur.Nosin effeperuenimus,per uírtutem patris creatoris,eft hoc effenatura. Deindeper uírtutem uer
biincarnatí3poífibíIkaterníiIíatíonísDeiaffequírrHir,ÓChoc eft effegratiæ. Vltimo
hancpoflibditatem fih'ationisaffequímur,peruírtutemfpíritusfancíi,6í hoc eftef
fegiortíE-CreacDeus hominem,quia patenadopta ^Filium,in filio:inftrtm,<n fpiritu
fando,ut regnum adipifcatur.Nofter igitur fpiritus,iam difeernere poteft,^ proba
re fpiritus fi ex Deo funt,fi fcilicet funt inftigates aut pellentes ad motum charicatis,
pacis,& ueritatis,aut fi funtalrj fpiritus,utficmotumfpiritualem acceptet,autrefu/
tct.Etuidet,quomodorenafcidebetinfpirituChrifti,et captiuare fuum intellecftu
in ipfius minifterium,utfitfpiritus ac uirtus Chriftí ineo operans 8¿ uíues,6¿ ipfum
ámortuis refufeitans,ad uitamque perducens,ficut Chriftum refu(citauit:ut fic
nofterfpirituSjperinhabitantemfpiritumChriftiin eo,& eius uírtutem: in unitate
ChriftfiadoptioncmfiliorurnDdaiTequi ualeat,regnaturus in iucundiffima uita*
cum Deo femper benedido:
Venari poffunt fpiritus,cxfpecifica differentia motuum: uti Philofbphi dixe
ruhtdeintelligentijSjtotfciliceteas effe,quot orbes:
tot orbes,quod uarietates
motuum in cœleftibus. Virtus enim illa quam morus explicat,potcftas feu fpiritus
dici poteft-Vnde quando in uaríjsíndiüíduis eiufdëm ipeciei,eundem inftincftutn
fpírítualem reperimus/pirícum quendamdicerepofflitnusjcuius uírtutem panici/
G g a
pantiíi

„440

Excitationum

p3ndndiuidua.EtficcœIum,feu regnum illius fpiritus, eft fpeçies ilh, quafí orbfô
cui præeft.Sicut in elementis,uariosôÉfpedficos motus feu înftincftüs eXperîmuf,
S¿in elementaris,mineralibus,iiegetabihbus,fenfsbilibusta &. comundmusyuartosfpiritus elle,Schíípíritus (tint intelJediiales,quia fecundum ordinem unum,re­
gulariter âi rationabiliter mouent,8¿ funcut inrelIí'gentÍK feparatæ, recftrices fpècié
run! feu erbium.Vnde (pedes humana Jeciindum animaíícatemjnclínatur inftíncftu animalítatís,ad motum defideri) carnis feu ammalíratis Sed quia homini prçeft
proprius Sf nobilis fpiritusituncin potentia illius fui proprtj fpiritus‘refifti£,& ex­
perimur in nobis dlumípirítum efle: quia refiftimus inclinationi carnis,perieiunU,
caftitatem,Ô£uirtures.VndeutaincIinationem,quæ eft fecundum animatatem,
fob principe huius mundi,habemus (pirirumquiefthber,altus,ôi nobilis, qui nulli
retftori fob eft, nifi fefubijdat per con (en fum. Niti cur ante princeps animahtatis,ip­
fum in feruicutem redigere,ÓÍ fibi fubqcereEt hunc fibi fubflcit, feruiendo per pec­
catum defiderifs animalitatis/Veriim fi hic fpiritushominisjfubtjdt fibi fpiritum animalítatís,utfc¿ltcetanímalítasípfi feruíac,adcomplendumfua fpíritualia defide^
ría,quæ fecundum naturam fpiritus Dei praefidentis, funt inftintftus optimfadui/
tam,ôf ueritatem fpiritualem:tuncabfolutusdecorporeanimalitatis,ad coelum re­
dit, cuipræeft magni conflit] angelus, feiiicet uirtus diuina,infinita,quia uirtus illa
infinita,erexithominem fecundum animahtatem deterrà,âitenebræ erant fuper fa
dem terrpdta ad hoc poteftas tenebrarum,eft fuper faciem terrenaeanimatatisifecf
infpirauitin ipfum,fptraculumuitae,utficnomo fecundum hoc fpïraculumuitæjii
imagme Sí fimilitudíne Dei, crearas uiueret. Vndefecundum fpiritum illum quemi’
habemus,qui fecundum Deum in nobis creatus eft: habemus naturam (eu inftinz
tftum diuinam, qua abfolutideanimatate, cuín nobis poteftas tenebrarum nihit
habeat,in regionem lucis transferimur,ubi eft ccelum lucis quæ Deus eft, in qud
non funt tenebræullæ Edicat fob principe tenebrarum,funt mulcæ poteftates te­
nebrarum,qui funtadmíníftratorij fpiritus ad motum defiderq,fecundum hucmuri
dum tenebrarum,qui motus etfi fmt ordinari fecundum hunc mundum,non tamis
fecundum mundum,de quo eft fpiritusinre11e<ftualis,qui capax eft amoris ueri S¿
bonf3& eiusdeguftationis in fonretfic funt muid fpírítusluds,qui & angeli dicurt*
tu^qaifontadminiftratorfyad participandum regnum lucis,cui præeftDeus gloriofus,creatoruniuerforum» Vndeftcurhomo,fecundum fenflbilemmundum,po-*
teftuarietentarijUtconducaturinferuitutem,fecundum principem tenebrarumjita
babeecuftodesQ(adminiftratores,(ibiinftindum lucis fuggerencei,
hoc ita ordinante ad eius falutem, qui omnium uitam
UUltj& nullius mortem. Cui fit gloria
in faecula, Arnen.
Exarationum tertó libri fini»*
EXCI-

Liber lili.
441
Excitationum ex fcrmonibus Rouerendifsimi Patris Nicolai de Cufa Cardin
naliSjLiberqmnus*
Ex Termone : Ego refufcícabo cos in nouiTsimo die,

Vi noluerit uenire ad uitæ fontem,qui eft paterjnam dicitur origo feu
dator uitæ,& nemo ludæorum de hoc hæfitabat.Qui hocdicit,negare
nequit,quin uita ad fe trahat uiuifîcabile,non in fe habeas uitam.Quo
modó enim perueniret non uiuens ad uitam,ní (î peruitam uiuifican/
temÆquia non uiuens,non habet in feuitalem motu: oportet quod
uita defcendat,aduiuificandum non uiuens,Cicut Chriftus dicit,uitam defeendiftê
de codo uitæ.Hic autem defcenfus,eft miflîo uitæ,ime filius patris uitexquia id quod
â patre uitæ mittitur,eft filius uitx.Receptio autem uitæ miiiæ in non uiuo,eft attra
dio non uiuiaduitam.Sicuenire aduitam,comcidft cum attradíone uitæ, per re/
gulam coincidentiæmiolenter enim regnum uitæ rapítur.Difcípulus, uim facit dodrínaeutinftruatur,qiHadilígenterfeadaptat,utmagífter illi eam infundat. Et fi/
cut dodrína magiftrí,míttitur per uerbum ad di(cipulum,et difcipult ignorantia trà
hitar per magiftrum ad intelligentiam,ut fic non uiuens feu ignorans intelledus,ue
niat ad cognitionem uerbi:ficpateruitæ,per uerbum uitæ,trahit omne id, quod ad
uitam uenire debet,8¿ diligens follícitatió uenire cupientis, feu impetus uenientiss
uim facit rapiendo uitamJta trahere,aeníre,&rapere,in Theologicam coincident!
am pergunt.
f
.
Chriftus eft,in quo eft abfeondita uita omnium uiuentium, ita quando de fide
translatio fieri debet,ad appræhenfionem:tunc uita,quæ fuit per fidem abfeondita,
fiCfpefolùm uiuarefurgítper reuelationem,ficut abfeonditum eft mortuum quo­
ad oculum,tunc quando reuelatür fit óculís uiuum,8¿ dicitur in reuelatíone re«
furgeredemortuisaduítam.Sic Chriftus,quireuelatoreft uitænoftræabfconditæ
per fidetn in Deo;quando nobis abfconditám uitam reuelat,nos refufcitat-Nemo
ením nouít patrem,nifi filius,6¿ cui noluerit filius rendare.
; Exftrmone:Exípfo per ípfum,
ldurí pauca de facratifsima trinitate,uía potíúsexercitationis ad admira/
tíonem,quám oftenfionís incompræhenfibih's Deí tríni Óóuníus.ad hunc
finem,ucadípfumhonorádum & glorificandum eleuemur, oremus pro

D

Deí grafía.
.
GenusDeí fumusjfpirítumhabetesad Deí imaginem formatum,qua(t femen »
ùitæ?quodfrudificare poteft uitam non fecundum carnem,fed fecundum eum De
um fcilicet cuius eft imago.Sed non poteft in adum prodire hoc femen ex feipfo,
fed ex fublimitate uirtutis Dei, Sicut in grano tríticí,eft thefaurus quídam uegetabi
lis uitæ in fidili uafe,puta dementato íllo,compofíto plurimum ex terratfed no po­
teft hie theíaurus prodireinacftum,uta(ftufit uitauegetabills,nifi exfublimioreuir
tute,Solis ícílícetEt tunc operatur illa fublimitas uirtutis Solis, in ponendo femen
uita: uegetabilisinadumtquando granum (bin terra abfeondic, et uasfidilemor*
tificat,utfic ei non obfituas illud,quin multum frudum facere poffit. Ita quidem in
nobis opus eftjfi femen uitæ fpiritus in adum,per fublimiratem uirtutis Dei,prodi
re debeat: quod nos hoc uasfidile;per humanitatem abfcohdamus in terra, un/
de origenem traxit, meditando; quomodo cinis de cinere fumus,ut fic penitus
non gl oriemur,et Deus dabit gratiam pracuenienrem ,icilicet imbrem humedan/
tem terram fenfibilitatis noftræ,ut fic moriatur duritia corticis,qux refiftit motui fpi
rirus.Deindedatgratiam aratum facientem,per uirtutemfublimen,quæ de poten/
tí a i n adum ponit uitam ípirftus,ut fic proferat frudum .Et ficut non nat per folem,
quinin grano frumentbuirtutemopereturuir^fenfibilisTedin agricola,qui non ap
plicatgfanumSolímodiscongtuísiítanónftatperuinutem Dei, quin influat no-

ü g í

bii

!?
»

<

442

Excitationum

tiobís omnia,quae funt neceflaria ad ponendam uitam (piritas in aâum, fi debitam
applicationemfecerimus.Regulaautdèbiræapplicationis,eft ChriftusDominus,
in quo ftatuit indicare mundum.Infequi enim ueftigia eius,eft ad perfedionem ue
ñire per ipfum,fine quo nemo aflequi poteft,frudiSuitae gloriofum.Sublimitasuhr
tutis,id efficit acftu in femine tuo diuino,quod eft alterius mfidi, quod tu mortificas
in hocmundo.Nam ficut exemplum feminis graniaperit,tuncad uitam fenfibílem
acquirendam?præcederedebet,mortificatio uirtucís elementatiuæ, quæ confiftiti®
quadam harmonica proportione elementorum in granojEt quando in animali de­
bet animalis uita nafci,oportet ut uegetabilis moriatur:S¿ fi debet intelledualis naÍcí,oportetquodanímalismoríatur.ecfícfidebetalíquide potería educi adacftum#
oportetmoripotcntiam,utampliusnonfit,fiacftus efle debet,Quare (i aliqnidalte
rius mundi aftequi intendimus,fecundum id quod in hoc mundo habemus,in quo
eft illud alterius mundi quafi thefeurus,in uafe fidili ¿oportet ut illud huius mundi
mortificetur,ut thefaurus extrahi poffit.Hincfiquisuoluerit fapiens efle, fecuduni
fapientiam alterius mundi,fcilicec quæeftabfcondita in fapíentía huius mundi,can/
quam in uafe fitftilitftultus fiat,fcilicet fecundum hunc mundum.Echoc eft mortificare,illud uas fiâile mundanæ fepientiæ,ut fíe per fublimítatem uirtutís Dei, fiait
fapiensinam fapíentía huías mundí,ftultítia eft apudDeum.Éxcomrario ergo cotí
traríum,fcíl¿cetexpaupertate6¿mortíficatíonedíuitíarum huius mundi, oriuntqy
díuítíae fpiritualesex mortificatione lætitiæ huius mundi,lætitiæ oriuntur alteri*
usmamhícfenfibílísmundus,eft fimilitudo feu figura mundi æternalis intellecteIis,quieftregnumDetEtpræterithæcfigura mundi, quia euacuatur fimilitudo 6C
imagOjdum ad uerutn p erfe dû peruenitur. Vita igitur iftius mundi, non eft uita,
fedimago S¿ umbra uerguitæjta de fapíentía,prudetia,& altjs.Quare oportet illas
fimih'tudinesmortificare,qnçinfegeftantfemêueritatisintelkduale,utficdimiiïsi
Umbra imagine,ad exemplar perucniatur.Et ficui laetitia huius mundi,eft imago
ÓÍ umbra,lætitiæ regni Deúfic triftitfehuius mundi,eft imago tríftítíat,regni princi­
pis renebrarum.Ex tjs contjcias,quâtùm gaudrj habent fandi,in regno Dei,ôf qua/
. . D. turn triftitiæ damnati. Ad oftenfionem gloriae magni Dei,omnia id funtquod funt,h Quare tu homo,omniaqug tibi adueniunt,auttibiaDeodonantur:cumtaleadmi
rationisbonitatisDei,fufcipedicendo:mihiDeas dedit efle,ut oftendat magnitu/
dinem bonitatis fuæ in me,qui nihilfuí,ut fuauírtuteomnípotentí idfim quodfum;
Fecítmehommem,utoftenderetínmeuírtJtem magnam, quando me eleuabitad
(bcietatem angelorum JFecit me debilem et infirmum,ut oftendatin me fuam uirta
tem,quando inmefublimia operabitur. Permittit me peccare, ut oftendat in me,
uirtutemmifericordiæ&gratiæiuæ,quando ad ipfum conuerfus fuero. Permitti#
me errare,ut oftendatin meuirtutem fapientiæfuse,qua me potens eft eleuare,ùî
admirabilelumen,cognitionis uerí
ueræ uiæ.Pcrmífit omnes homines peccare,
ut omnes indigerent gratia,ut offenderet diuinas gratiarum fuarum,in Chriffo lefia
faluatoreomnium.Dicpoftinnumera talia cum Paulo,permittit me infirmari,utin
habitet ¿n meuírtus Chriftí,quæ in infirmitate perfici tar: cum eflem primus peccatorum,mifericordiam confequuttusfum,utoffenderet Chriftus lefus omnem
entiam,ad informationem eorum,qui credituri funt illi,in uitam æternam.Et dum
ficafcenderis, clamabis, regi coelorum immortali
ínuífibílí, foli Deo honor
gloria, in faecula ferculorum. Arnen.
'Deus inhabitatlucem inacceisibilem.Vnde nemo ipfum nidi t,nec uidere potefik
lux iïiiccfâ*
^uxexcellit potentia uífus ¿ntelIedualis.Secundúm hocigitur,no poteft ui
derixqaia ínuífibílís.Nec poteft concipi aliquid fimile ei, nec in cor hominis trafiuik
Igitur nec nominari poteft,fed eft ineffabilis.Quare fecundum habitatione illa,qua
inhabitatlucem inaccefsibilê,quæ eft ipfa fua diuinitas benedida,nec eft nominabl
lis per unitate,nec per trinitatem : fed eius nome eft fuprâ omne nome nominabile,
fiue in coelo fiue in terra,licet fine eo nihil iit nominabile,quoniam ex ípfo,S¿per ipin ipfojomne nominabile nominacur.Et fic Deus^eft ¿pía abfoluta infinitas,
inatein

Liber

I HL

44J

inattingibilis. Alió modo cónfíderatur Deus,ut eft Deas nofter,& creator omnín;
exíftens ín mundo,ut caufa ín caufa to.Tuncquiá ex ¿pío, & per ipfum, SC in ípfo
funtomnía,canquam caufata ín caufajficut ex caúfatisad caufte trinitatem afcendímus, ut fine eofadum eft nihíl, fed omnia per ipfum, SC ipfe tricaufale principium ;
ÔÉ DeusUnitrinus,ut eflentia fua,eft caufa omniseflcSed quomodo hoc attingere
poísímus,utuídeamus Deum trinum SC unummon eft etiam hac uía aftenfus dé
caufatis ad caufam,nobis pofsibile capere,nec mihi pofsibile tradere, cum eflentia
feu quidditas,etiam fpecifica & contrada,fecundum fpeciem attingi nequeat,nifi
per quia eft.Sicut humanitatem uidere non uakmus, per appræheniionem quiddi
ratis éíusifedfolum quiaeftjápofteríori ab hominibus humanitatem participantia
bus.Sic aliquantulum ad quia eft diuinæ trinitatis,eleuari poflumus,in quadam ai
titudinenoftræ illuminationis, fide nos dtrigente,uc cum fpiritibus Seraphicis in
fpiritu éxiftentes,da memus,Sa ndus,fandas,findas J Dominus Deus Sabaoth*
Ducam uosficfiderquia creditis Deum eflë,& huné optimum, atq$ cteatoreni
omnium.Sic igitur uidetis ipfum ín excelfis,quia afeendendo per omnes creaturas*,
ufqj adSeraphim,adhuc ipfum nonuidetis,quia creaturaefub eofunt, ec ipfe fupra
Seraphim in excelfo folio.Et licet fit fupra,eft tamen intra omnia.Licec non inhabi­
tet in templis manufadis,quia eft omnium artifex:tamen non longe ab unoquocp
eft,quiainipfouiuimus,&mouemur,& fumus. Ec Paulus alibi dicit: ipfum fuper
omnes,in ómnibus effe.Et ita aides,quomodo ex ipfo,per ipfam,8¿ in ipfo funt
©mnía.Nullumtameiihórumeft,quaeattíngí autnominarí poflüntílícec fit omnia
in omnibus Sicuthumanitas,non eftaliquis hominum, SC tamen omnes homines
exipfajperipGmj&inipiafuntjidquodfontEtob hoc humanitas5nuUi hominum
longe abefle poteftjquia in ipfa omnes funt,uíuuñt,0¿ mouentur, fecundum quod
homines,ficutinDeo creato re,fecundum quod creaturae. Deinde uidemus,omnes
creaturas omne id habere,quod habent cx dono Der.nihil autem dat, quod non ha
bet.HabetigíturDeusomnía,quarreperíanturíncreaturá,non quod aliud habeat
qüâm fc ipfum,cum extra ípfatrí¿nihil efle poflk:fí¿ ita eius habere, eft efle. Quid­
quid igiturreperitur ín creaturís/epéritur in Deo,hoC eft dicere id eft Deus. Sed
pluráíitás,non eft nifi unitas fie paftíá¡5á ta. Quare omnia plura,quæ in creaturis re
pefiúntur,funtparticipatio uníuiiuírtutís infinitr,quæ fic uarie recepta reperitur ♦
Et uarie tas modorum receptionís»üariatnomínaiDeus igitur,eft uirtus infinita,uni
ca>8¿ ílmplícífsima:quae replet tótam domiim creationis eíus.Nos hanc uirtuterri
parcicipatam,iècundùm unum modum,nominamus efle,fecundum alium uiuere,
l ecuridurh alium intelligere,fecundam alium ueritatem, fecundum alium bonita/
tém.Itacp dicimuàDeumtens,bonum,uitam,intelligentiam,& ita de omnibus. Vn
de per illa omnia nomina,quæ ficDeo attribuimus: non aliud dicere intendimus^
quam Deum efle infinitam fimplicifsimam úirÉutem.Reperímus autem fecundum.
hominem tria,quae quidem funt naturalífsíma,5¿ fine quibus hic mundus nori pof
fetíubfiftere:fcilicetfoecunditatem,prolem,8¿amoremíéunexum.Nam cum non Fawiiïtâ
pofsithic mundus participare uirtutem diuinam,fcilicetæternitatem & ímmoftalitarem abfolutam,quam íblus Deüs inhabicat^hinc cadens ab æternitate abfoluta,
ipfam tnuarrjs modis participat,SC hícfenfibilís mundus,ipfam participat cum tem
pore SCmdtUjSCfíe cadít ín inftabílítatem SC corruptioriern.Tunc nifi hæc uirtus di
uina,quxficparticipati.ir,haberétiniuâeflenciafœcunditaterriâprolem,6<amorem:>
fie quodhgc tria fint ipfa fimplicifsniauirfüs,quç fuo modo à creatura participatur:
no poflet uirtus illa,efle omnípotes SC naturalistic quod potuiflet mfldus ifte,reple
ri eius maieftate,utfuiflethicmudus. Reperit igitur in participata eflentia müdi,fœ
cundítas,proIes,S<conexíoiquá trínitate,ín éffíuxu recepit.Crefcire inquit SC multi
plicamini.Etideo inipfocreatore,iir in fonte èftjEfaiç ultimombí probatur^pro hoc
quod altjs generatione t ríbuíqípfíi illa habcre.Hgcfoecundítas, proles, nexos,
eft ipfa fimplex efletia cuíufcunqs reí:8¿ fórtiuntur hçc tría üaria nomina.ín fuperíotíbus SC ínkrioribuSjin genenbus3fpecíebusaetindíuíduis.ín ómni enim quod eft¿
Gg 4
repérítuf

444

' Excitationum

repentur a qùô
kñfecündítaszper qúod,6¿ eft proíés:& tti qùô>& eft ftetós?
Repérít ín genere ánímalitatís fecffdítas,proles fecundum eandém,& nexus:qtiær
íimt (pía eflentía fimplex ánímalítatís,íta ín fpeciébus, Vnde ín eflentía fpecifíca
hiwnanííafístfoecundítas,proles,^nexus?fiintípfa humanitas;ó¿fcecundítas3 de to
ta eflentía genératprol-em,ó¿ eft fecunditas ín prole,SC proles ín fecunditate ,S< írt
amoris nexu,fecunditas cu prole,óí nexus ín rcecunditate & prole.Et ideó qui no
minatfecundítátem humanamflícet non nominee prolem,nec nexum,nominat ta
men eflentíam ípfam,quoníam ínfecfidícate funt proles &nexus.íneflentía per®
íynogijwwj., feái fyilogifmí,fttnttres propoficíonés maíor,minor,ó¿ conclufio,&¡ nón tres propófitíones,alíud quàm íyllogifmus.Etín maíórí,func minor & conclufio uírtualk
ter,Síeft ípfa fecüñdftas fyllogífmí:6¿ minor,proles fecunditatis, quia ex maíori;
1 explicating conduit o,eft nexus utríiifq?.Vnde ínminorí,eft maíor, & conclüfiot
Maior,quia eft explicatio uírtutís maiorís:0¿ conclufio,guia complicatur ín ípfa,fie
Síín concluftoné.Vnde fi pofltt concipi,quod maíor efetfyllogtfmus,&fic minor»
conclufiojalíqua eflethæc-fimihtudo,qnâuis remota.Síc eft exemplum ín perfe
WH¿ domagifterfeNam íneflentía perfedímagífterq,eftopefatío,ars,& deledatio,esc
operatione ars,ex operatione & arte deledatioJEtquía fabricando fabri £¿mus:operatío eft fecundítas,ars p roles,deledatio nexus, & eft propinquior fímilitudo^
temporalis magífterfj,ad etefnummagíftéríum creatíonís.Sicín eflentía exercittj»
Ahíw.
eft faciens fecftdítaS:íd qá* ftt,pfóíestg¿ facere ípfum,qd* procedit à fací ete, et co qd?
..
fit,nexus.Ifta confíderatiofecSdítatís óó prolis,reperítur in anima; memoria, eft te
cunditas,intelledus proles^uoluntas nexus,feu amor,uel deledatío.Síc in eflentía
intelledus,eft fecunditas íntéllígendí,ipíum intélledíuum, eft proles, ípfum íntek
lígíbife:&f communis nexus,qui eft intelligere,ípfius fecundae íntelledíuitatis,8£
intellígibílís prófis. Itadeamore feuuoluhtate,paríformíter,& ín omnibus quaé
funt,quæ aliter eflèhequeunt,ni(î ínparticipatione unitring eflentíe díuíng,ob qua
partidpationem,habent naturam:quæeft fecunditas,proles,& amOr,ínfimplícitai
te eflentiæ,fine quibus natura habereliopoflunt, necnaturaliur Sí perfede eflé>Ee
naturæ íntefleduales,hanc unítrinameflentíamjuo modo particípant,utíneís;fe<
cunditasjproles,amor fit íntelledualís,fícutín fpecie humana humanalis^&íii
herbis herbaliSjñí ínelementísekmentalís.Echacuía concórdanter cum feríptur»
diuína^uae nominat fecunditatem patrem,& filium prolem,amorem fpiritatà
fahdum,quántñdaturnobis,afcendentesin ínucftígationeunicring dining cfícntíg
proprius meó arbítratu3íuuamun

Ex fermonéíQuí manducar;

.

j^^Hríftus cum fit uita uiuificans,& uita noftra non pofsit fine cibo conférai
, fi
’ ríjipfe qui eft dator uitæ,eft æconferuator. Quare eft panis uitæ.Etquia ut
eft panis feu cibus uitæ,tunc non poteft attingi nififidetilludenim quôdui
^*—*8- uíficat/pírítus eft.Spírítus autem no poteft cognofci,unde ueniat aut quo
uadat,ut habetdodrína ChrífttNoripotcftígíturattingífcíentía.SedqüíaadfpH
tumuirae,nos uenire oponet,fi uitam aflequi intendimus, 0¿ non poflùmus (cientia
hoc effícemoportet quod uirtuteilla hoc fiaqquæ eft fuprà fcientiairqquæ eft fido*
Fides autem illa,quae attingere debet uitam fpirítus: oportet quod fit uidoríofa6¿
militans,in obiequium Chrifti,intellectum captiuans,ut fic fituidoriofa fides
uírtuofa.Vírtus autem non perficitur,nifi in aduerfitate.Quare oportet quod fides
illa}utpcrfic(aturuirtuofe,00 fit fortis,habeat díffículcates5b¿ tanto piares, quâtoma
gis efledebetutrtuoía.Sed fi fides cantæuirtûtisefle debet,ut attingat in fpiritu,uitam aeternam fpíritustoportet quodficuirtuofifsimajiinc 5c uidoriofífsíma. Qua*
re âfobuiantia,quæ uíncí debent,necefle eft apparentifsíma effe,
talía,qu» fita
oftenííone maxime oppugnent fidem,uti eft certitud o,quæ eft in fenftbus. Quoni«
am cum nihil fit in intelleau^quod priùs non fuerit in fenfu: maxime uírtutís fidei»
eft intelledum captiuare,ut id credat,cuius oppofitu oftendít fenfus. Vnde euenit»
quod Chríftusillis intelledualibusnoftris ipiritibusfe panem uitæ offert^qui per
\
uidoriam

Liber

445-

nu.

Bldoriamrenfibiliuni,reperfidem captíuatos reddunt, & indubie hoc uerum crc/.
riunt)qUodíénfiis negac Quod quidem ex hoc Tolo eueniqquia credit eum quem
hominemutdit,Deifiliumfinconfeqtientia huius fidei,omniacredit,quæ illeetiun*
ciatô£euangehzat3tanquamuerbisDei,apudquemnihil impofsibile. Sed quanto
aliquid fecundum hunc modum, impofsibiliùsttantô ad oftenfionem omnipotent
tiæ ôÉmagnægloriæ eius,apbd ípfum pofsibílítis. Ofteridit aurem, Euangelicum ci
bum habere uitæ eruditionem,quia uerbum uitæ æternæ;ôduftificatioiiem,ut unus
fit cibus uitÇjUerbi incarnati uti euangelizantis,& incarnati uthoftiæiuftificantis.
Verùm quiaad hoc,ut fide panis uitæ attíngatur,peruKftoríam apparentiæ,decon*
trario fenfíbilis mundíjUeceíTe fuítomni tempore hanc militiam eiïe,ut ficut hoc
pabulum nobis temper necefiariurn eft,ita Temper per fidem porenriisimam actin/
gipoiret.Obhocreceifurusdehocmundo,promifitfenobifcum efiè uelle,ufcp ad
fincm fæculi,modo quo nobis fiia talis præfeiitù,ad appræhcnfionem uitæ conferrer.Et quia iridic maximèconuenire appræhenfioni u iræ,ïta fe cibu uitæ fpirítus,oc­
cultare fubfpeciebus fenfíbílibus,cíbucorporalegeñanubus,fciiícetpanis uim,
quemadmodum cum ipfe corporaliter apparuittuerum cibum uite ipiritus gefsícoc
cultatu in cibato corpore ex pane &uino5fcilicet carne
Enguine* Hinc egredies
de hoc mundo,nobis reliquit Sacramentum,in quo ipE Chríftus latet Tub Í enfibili
bus fignis facramëtalibuSjqui eft cibus ínteUcdualísSícut dum corporaliter ambu
laretdbñ uitæ geftauífín carne & Tangerine occulta tu,ùt in illis cibis,in qùibus mot
Cale corpus aftèquiturjCefedione défi ciente corruptibilis manne,etiam fpïrïtus per
fidem,aftèquatur cibu incorruptibilis panis,deccelo defcehdèntis’utfides fit, quafi
fpiritum fuo ferùorein paneuiuumintjciens,utinuita uiuat,ficut ftomachus in fuo
feruore eft cibum depane corruptibilis mannçattrahens,ut reficiatur.Quapropter
uti ipfe erat qua fi à patre miflus,magifterin uerbo uicx,quod habuit,cibum uitæ mi
niftrans,& fe cibum offerenstfic mint Apoftolos dC difcipulos,arqj eorum fucceflb
reSjUft^ tn finem fæculfquemadmodu ipfe mííEis fuit aparre, ut
ipfi in uerbo
uitæ,cibG uitæ míníftrarent,& ípfum ut uitæ cibu,in corporalibus cibis oftèrrent.Eg
ita uídes,quomodo ín euangelízacíone miníftratur uitæ cibus,ficut in obhtíone.Ee
eft tanto perfedior enágelízatíotquaco ípfa rriagís fradífícat,¿£ fæpèin ipfa eftdulcíTsima oblado,myftíci corporis Chrifti’.
Cauíámínftítuuoniscangamus.Eceft
úna tadaínpriiKipíOjfcilícetjUtfic ita Chríftus nobífcum,ut perfídem,uitæ alímeñ
CumhaurireuaJeamüSjfcilícequt cum fît nebí feum ut hoftía iuftificans,quæ data eft
pro mundí uTta,modo quo attingi no poteft per fenfumíúítam exfortí fide,íñ obla/
done inuífibilís hoftiedn uífibílíbus fignis côtentÇjhaurireualeamus.Aliâ cáufa ínftítutíonís elicit,quæeft fingularíter notanda:fciUcet,quod Chríftus accepit pane;
gradas agens,fregit,deditcp diícipulís fuis, dicens : Accipite comedite, hoc eft
corpus meum,quod pro uobts tradetur,hoc facite in nieam comemoradonemiuo*
lens oftcndere,quod corpus fuum uerum tradendum.eratproillis,utfcilicetipfis ut
ram darct,ficut panis ille,quem fecit corpus ilium «fuit unus
díuifus,6¿ pro quolE
bet,&quifqjexeocomedens refedus,fc de calice. Vnde ficut Chríftus uita uiuifi/
cans^totiicorpusfidelium in unitaceuitæunit,utipfe fituita,S<fïdeles corpus: ficut
inftituithocSacramctumjUtin ipfo ipfe fit cibus uiræ,Ô£ participantes de uno pane,
unum corpus Cb ríJftí,de uno pane uítprefedi.Vnde uohric Chríftus,quod in memo
riam illam,quod ipfequi uita eft,pro fidelibus traditus eftrpahis cofecrari deberct5ct
tradi fidelibus. Ad fideleigitur requiritur,ut de corpore Chrifti participet, quod eft
infacramento panísiutfeficfateatürmemoriátradíríonis Chriftipro eo habere,
hocinunítatecorporísChdftimyft¿cí,iñquocorporeexi(lcdo,participat de pane
fidelia,et fimul cii illo corpore myftico in unitate Chrifti,qui in facramento participatur.Non ením fufíícit diledio proximi,nifi illa fitetia in Deo,nam res (aeramenti
eft denecefsitatefaluds,fcilicetutfis contínu¿inunitatecorporis Chrifti, âf capitis
fctlícetChríftí,alias no potes efte in qita.Deihde oportet ut huius unitatis (aeramen
•tfi recipias,ut ore oftendas,te credereincorporatioue tale,elle de neceí sítate falutís;

'

Gg i

Ex

Excitationum'
Exfcmione-.Memoríam fecit mirabilium*

*W"Ntrauimus omnes de exteriori muado,in domum Domini ad intra,cum cam*
I panarum pulía,accefsithus omnes ufqj ad altare* omnes ibi factamentum Deo
I patri obtulimusîomnes tti Chrifto immolati : omiies ad ípfius communionem
admiisi,& facramento Eucháriftíserefedii.Hæé quidem egimus íenfibíli motu,
uía fignfcfed quidhæcfignaftgriificent,quaifunt mirabilia,& cuius memoriam aganc,ÔC quis fit ipiritus,qui itib his lateat penfitemus: nam non aliud,quâm fidei no
itræ íígnificatíOiSícut enim fénfibíle fub fcnfibílibus fígnis,Chriftum pórtauímus:
ita quidem ipfum fpirituaíém fine fígnis,ín nóftro fpiricu portandam efie * credere
debemus. Debet autem fpiritus>in cuius medio Chríftus,qui lux mundi eft porta*
tur,(acer efie,uti iacerdo^geftans fignum uidoriae militiæ Chrifti, qu-e eft uidoria
fideijmundúm uíricens;debetc$Iuceré,utardentes candelaria amore puro, 8¿ lætttia fpirituali.Non enfin habitare poteftfènfibilis uita,nifi in laetítía,ficnecuíta fpiritualis,nifi in amore feu laetitia fpirítuaIí:6Cfigna huius laetitiac^fiint munditlæ,cantícúhy mni,affociatio,décor,infequi ueftigia Agni defiderâtium.Deindecuminecdefiam intratur,credere debemus,nos de hoc mundo ad coelum, feu Dei habitacu­
lum fandum & mundum ornatifsimum,plenum odoribus fandarum orationum,
cum laetitia pulfu campanarum intraturos, ufque ad altare, hoc eft ufque ipfum
Chríftumjquíefthoftía,altare,&íácrifícium:Óííbí nos oblaturos Deo patriChriftum,qüi in nobis eft,& nos ipfos in illo:SC quôd Deus pater hanc oblationem reci
píet,6£ nos ípfius in Chrifto Iefu,fuaecommunionis participes faciet,& aeterna uita
reficiet. Efcam autem fpeinoftrae haurire debemus, ex memoria,mirabilis inftitutionis huius facramenti. Nam huius íacramentí infticutio, ita fada eft per Chri/
ftum,quod panis in corpus Chrifti,óíuínum infanguinem conuertitarpro efca fpi
rituali,fub fpeciebus fcnfibílibus. Hoc eft enim omnium mirabiliumexcdlentifsimum * Fecit Deus omnia mirabiliter ,& nihilomnium eft,in quo (fi confideratio fi­
gatur) aliud quâm admiratio,finaliter reperiatur,ita quôd ficut Deus nofter occub
tus eft,ita fecit omnia
omnium entitatem occultam,ut nihil uti eft,fcireualea/
mus. Inter ea autem quæ fecit,funt aliqua de quibus uulgus fingulariter admit atur,
fcilícet quomodo femen fubito in bombyces conuertitur, fuperueníente calore :
quomodo uxor Loth, ín ftatuam fubito fituerfa:quomodo fontes, ligna,corium,fii
lapides uertant:quomodo ftomachus, panem in carnem ÔC uinuminfanguinem:
quomodo de cinere fit uitrum jquomodo ignis de pyrite, íubita percuísíone egre*
ditunquomodo ciconia in ouoî quomodo mons in oculo auiculae rquomodo in
qualibet parte fpeculi mundus,ficut in toto fpeculo fuittquomodo arbor in finapis
granotquomodo omnes homines fc Adamjquomodo Adamas trahitfcrrfi,0£ab/
foluit à grauedínetquomodo idem uifibile in multis oculis,& ide audibik, in mul­
tis auribus:8£ una anímalitas,ín multis anímalíbus:& una humanitas,in multis hominibus i & una candela,infinitas acccndfcfine fui dímínutíonexSí fons femper a/
quam mtniftratj& ex flore,apis mei fugit,aranea uenenum : Sol,foluit ceram, induratlutum. Multa funt horum mirabilia in mundo,& in teipfo habes confimilia:
una eft in te anima uiuificans corpus,tota in toto,^ in qualibet parte,widens ín oca
lo,in aure audiens,in ftomacho digerens & tranfmutans ♦ Sed mira bilifs imum eft,
quôd creatura, fcilícet patiis conuertitur in carnem Chrifti, hoc eft in totum Chri­
ftum,Deum S¿ hominem uiuum animatum,^ uinum in totum Chriftum,fcilicetin
fanguinem,&hincconcomitanter in totum Chriftum:ita quod in uirtute uerborum,pcrfacerdotemcum intentione prolatorum, Chrifto operante, talis tranflub*
ftantiatio fit panis in carnem Chrifti,quæ non eft fine fanguine,anima,& dei/
rate. Sicut ín nobis operatione aním-r noftrat, per calorem ftomachi, panis con­
uertitur in naturam fiibftantialem noftram, fcilícet in carnem,quænonftat in no­
bis, fine fanguine 8¿ anima. Sicut autem potentia uirtutisnoftræ,non eftnifi fe­
cundum menfuram in hoc corpore,cum calore naturali ftomachi, hanc opera­
tionem faciendi fcilícet panem uita carentem, in uitam tranflubftantiandi,
utfic

Liber

HH.

447

ütfitUlüâcarorénfibiiisiitainpotèntiàuirtutis Chrifti, qiiae íeft plehítüdo uírtutís,
omnium uirtucemparticipantíum,eftín uirtute fcilícet fpírícualtuerbí,fubftancíam
panis ab omni quantitate ÔÉaccidente feparatímíncelleAarn, in carnem Chrifti,pâ
ríformíter in fuá ueritate pura fubftantíali íntenedam3conuertendi,íta ut fub acci/
dtntibus,fítcorpus Chríftíuerunvotumía tota quacunque hoftia,8¿ ín qualibet
parte eíus.Et quoniam folo intelledu,qui denudat fubítátíam ab accidentibus,fub/
ftantía pura attíngíbílis eft,licet non uti eftîfic folà fide,quæ eft uírtus intellecftaalísj
hoc eft attingi bíte5et nullo fcnfii feu ratiocinatio ne. Hoc eft admirandum factamcn
tumjdans nobis efcatXijUt fimus firmi et roborati ín fpe,quam à Chrifto habemus,
fcilícet quod ad filiationem Dei,in ipfo trahfmutemunSi enim fubftantia panis et
uíníincorpusetfanguínemChrifti,perChriftum,medioíacerdotís poffunt tranfe
fubftantiari3abfque hoc quod Chrifto quicquam accrefcat,dum fit confecratio,
autdecrefcatjdumficfumptioifortiflimaroborationeinhacefca firmamur, ut fpera
re ualeamus,fubftantiam noftram corruptibilcm,perChriftum poffe transferri,ad
Chrifti conformitatem,ut fic in unitate cum ipfo, sternam uitam affequamurO ef
ca admiranda,quantum Içtttiæ gaudij,fpei noftræ ínfundísíquoniam eo ríos du/
ciSjUt confortati fuper omne creatum afpiremus,ut non fatiemur: nifi fuper omne
huius mundi deleAabile, fuper omnem pulchritudinem coeli et terræ, et eorum
quæ in eis funtjinChriftiformitatem transformemur.Nam quid eft conuertere pa­
nem in te3nifi ce in panemiquando enim tu Domine panem in tuum corpus conuer
tismonne tuuitam pani tribuisî’Nam quid eft panem in carnem noftram conuerti,
quàm animauiuíficandoín panémdeícenderec'Sícigitur fpes mea Domine, firmamentum,8¿ refugium,tu cibus S¿ gaudium & panis uitæ,in uitam conuertimur,no
quidem in uitam,cui quicquam uitzdeeffe poifiufed in uitam intelleclualem,om*
nem uitam fenfibilem& rationalem ambientem, omnem lætitiam et omne gandí*
um in fe habentem .Et hoc modo efcamfpcimeæ,reperio ín memoria mirabili, hu>
ius facramenti.Dedic nobis efcam ipfum tim entibus,in pabulum amoris* 1 pfe Do­
minus nofter,nos ufque ad mortem dilexit,0¿ uitam fuam tradídít,ut nos uiuificaret* Viuificatio autem,per efum & potum conferuatur,hîc ín mundo peregrinante
bus.Vnde quoniam ipfeDominus à nobis recelfurus erat fenfibiliterj mémorisai
reliquit dilecftionis fuar,qua nos mortefuauiuificauit. Hincutomni^maxirnc atq$
perfedifsime comp!erec»qu« maximus amor exigere pofsittpofuic in potentia fu<>
rumdífcípulorum fequacium,quos ufque ad finem dilcxit,id eft fupreme,ipfum
intjsprçfentemhaberequg principaliaiuntuitçalinienta,fcilicecin pane tritíceo
uínomt fic edetes 8¿ bíbences:fenfi bilí maftícatíone,& calicis fumptíon.e,6¿Chri
ftutn facramentalicerpræfentemhabentesiiugemmemoriam gererent mortisfenfí
bilis Chriftiíct ínteHeóhis appræhenderet, quomodo fpirírualís uiuíficatio,nobt9
per mortem Chrifti data, conferuatur, cibatione intellecftuali fuijpfius,ut affeefttr
auidtirimojCibusuitæampledteretunEthinchæcefcaamoriSjfûilicet memorari mí
rabilíum operum3amorísmaximí*Cuíus enim amor,non nutritur ex beneficentias
qua maior effe ncquitdn illo nullam efie uitamfpiritus,qui a mor eft,neceffe eft.Níí
runrdiabolicæSalarnandræ,quæignenoncalefiunt* Ecad hoc ut vos qui ligna
uírídia,6¿ mortuicarbones eftis,plærunque per infuffladonem fpiritus Domini,per
meindignifsimum inftrumentum3pofsitis charitatis efeam guftaré, rememoratio-*
nem facía largitatis ÔC beneficentiæcreatotis^&Domïninoftrifefu Chrifti. Recogí
tanda funt autem,primónaturæbeneficia,quibusuíuímus fumus» Deinde,fuper
naturalia*8i enim crederetur Deus dator,6¿ cognofceretur,quomodo poflet nodih'gic’vnde mortiferum gelicidium,!! creditur non amaturi dæmones credunt
contremifcuntjed non amant* Diabolica igitur eft fides, credere
non amare¿
Quis non diligeret eum,qui ei oculum donaífet i cür non díügítur,qui dedit effe
Uiuereiquis es tu,nifi aceruus
cogerles dono riíDeíiquidhabesiqc? non accepi/
ftíihinc non es nifi rogus fiue aceruusígniuardentífsimus beneficiorum Deí,duni
eaquachabefc enumcrasjtnultas amoris faces competís;fi non ardes^mírabíle eft¿

Agendé

448

Excitationum

Attéde ín te ínftíllatüm dtaboli uenenStquía tótus ígní$,£¡*1 ígidiis eft ín te & gelatus.
Ecadhocutcakfías nonperfuncftoríe,feddurandoetperfeuerádo,medítare.Quomoao firexmaximus,totamlatiiTimam familiam ad boc ordínafíct,uc omnes tibi
grate placeant,et Omnia diiponant quæ tibi tribuuht,uc benê et læte uiuas,imo et
ipfemetnonceiTaret,per fèipfùm continue tibi affiftere,te protegere, te conferuare»
quietteuocarutadhæreditatem regni peruenias,imô non regnum, fed feipfum
mercedem tibi offerret,(i uelismonne hic rex,merito â cefopraomnia,ex toto corde
diligendus effetcVide igitur,quid imperator coali et terrg,tuus creator tibi contulit.
Nonne omnia quæ in ccelo et iri terra funt ordinauit,ut tibi fermant? Alpice enim
ad terram,ipfa eft quafi promptuario ; de quo educit tibi Deus uicftum et ueftitum,
uinurn et granum,animalia,oues et boues,et iumenta,ut ipfa te pafcant,te ueftianr,
te uehant.Reípicead aquam,quanta tibi affert feruitiain pífeíbus, lotionibus, ue
ch'oníbus,0¿ liuíufmodi,qu¿pene funt innumera; Ad aerem,quoad refpirationem,
quoad refécftionem ípirítus,item quoad uentúm qui purga ter ducit per maria,quo
ad nubes»pluuias,quibus terram fozcundarQuid de igne? quód remedia contra fri/
gora,Cóiltra cruda,8¿ mille affert nobis commoda. Quid dé fble?qui eft lucerna di­
ei pro teetbefttjs,qui fructus maturat,aerem temperat, germinantia edúcit. Quid
de ftellisômnibus?quæ omnes concurrunt,ut influant ad tui fubfiftentiam. Quid
de angelis?quoad cuftodiam & protedionem â malis aduerfitatibus, quoad dire/
ctionem in bono.Quid de fandis?quo ad interceffionem & impetrationem, apud
principem Deumtomnia enim propter te,imo et ipfe infernus,ut terrendo te à ma­
lo retrahaqutin tepeccantibus iuftam ultionem retribuat,etfpírítus maligni»uteis
lentantibus uicftor coroneris, et <in aduerfitatibus,uidor uirtuofuscomproberis»
omnia enim tibi conferunt.Deindea(cende ad dona gratiæinfinitatquoniam teuo
cauit ad uitam intellectualem xternam,in ipfo qui eft uita,poflidendam: et ad hoc»
ut illam coníéquí ualeasjfadus eft ho ttto,fe omnibus fubíecít,te ínñruxít,deduxitqueperuias rectas. Tandehl tibiuéritatem oftendit,per mortem luam ípíám con­
firmando,et per mill tos tefteá,qui in fanguine fuo, teftimonium ueritatis tibí ofté*
deruntEtquumde hoc mundo exireuellet,ipfe qui (ola pura bonitate te creauít,
folo puro amore ut te exaltaret,humiliatus eft ufque ad incarnationem et mortem,
étiam qui conftítuit pro fummísdelíttjs efle tecum, ufque ad confirmationem. AícendítjUtpromiflum adímpler et,quoad faluationem inbeatítudíne gloriofa.Pariteret remanfic tecum in hoc mundo,ubi ueritas non attingitur,nifi in figura,eo mo
dd,quo in hoc mundo participationem communionis fui,tibi facere conueníebat,
fciiicet fob figura fâcramentali,ïùb fënfibilibus fignís, ut eo ín patria, fecundum
illius regni uitae habitudinem,ficuti eft»frUi ualeasiS hic in hoc mundo,fecunda hu
iusmundiconditiônes,infiguraetæriigmateîibifcilicet 3perappraehenfioneipfius»
qui eft uita per aperta uífíonísíntuítíonem,hoceft per purum et clarum, abfqjænig
mate,intelledum ueritatis»qoam íntellígere»eft ei uniri in uita æterna.Et hinc,per fi
dem hoc eft per dono, quo intelledus íuprá feín xnígmateattíngít uerum,fub ipe/
ciebus pallíatum.Nam intelledus nofter, non uídet uitam in pane et uino, etiam
corporalem»(ed ipfam(naturaducente)fcitibieffe,S£recurritadina pro refettione,
ÔÉ dum per fidem ad panem et uinurn pro refectione uitae fenfibílís recurrit,íb¿ refe
¿tionem reperit»quo natura duce recurrit»et non in altjs omnibus, quia ad illa non
ducitur.Sicnonuidetin pane coeli uitam coeli, fed per gratiam fidei ducitur,ut ibt
quaerat refectionem (piritus,etibi eam reperit. Hic igitur maxime paicitur charitas
(piritus noftri. Nam dum praemiffa recolit,acDei immenfam charicatem,qua nos
ante dilexít,&nondefíftítdklígere,íedíirie intermiffione continuat,& non dili­
git nos propter aliquid , quod fibi defit 8C nobis adfit^quum ipfe fit, ipfa fufficientifsima & nullius indiga bonitas , &C non diligit nos etiam ut diligatur,
quum fit ipfa charitas i hinc tunc non deferir diligere nos, quando fumus derelicfti ob (enium,ob infirmitatemob paupertatem, ob mortis horrorem, imo
femper æqualiter nos diligit, etiam quando morimur» fumusabominatio om*
nibug

Liber

I HL

44$

híbushómínibus,non definit nos diligere,quum eius efle fit charítas,& eius eflè eft
çius operadjhüic fi eft, diligit . Et quum ira nos diligatjemper gratiam largiter do­
nat,fi acceperimus eamtfemper mi feri cors,fi petiuerimus mifericordiam,ipfe refit/
gium noftrum,ipfe fubipèciebu s facramentalibus,nos fine differentia,Canos & fnfírmos,reges &feruos,diuites depauperes,fapientes & índodlos paícít,uifítat, con
folatur,ftudíofo imperio amorís,quo nos amar,fpiritum noftrum in fuum fpiritum
amóris conuertere,ficutimperator,uoluhtatefuauoluntatem fubditi quem diligit,
ínítiam uoluntatem transfert» Et huius translationisfacramentum charitatis3ubi
uerbo fubftanciam panis in corpus fuum transfertjnobis fummum memoriale in/
ftitqit.Quis igitur fe poteft abfeondere â çalorè eius t nullus enim, nifi fpírítus,dia­
bolico portento frigiditate infinita mortíficátus,6¿ínfeníibilisSCímmobilís,ucgerumdiflblubile,tanto fulgore lucis non poteft non illumsnari,tanto ardore non po­
teft non calefieri,tanto amore non poteft non. inflammari, tanto liino facunditatis
non poteft non inebriari, tanta fuauitate cibi nón poteft non refici,& tanto bono
non poteft non bonificari.Sic huius facramentímémoria,efca eft admirabilis fideij
quia Deus mifericors ipfum inftituiheica eft admirabilior fpei, quia miferator Do­
minus,fubftantiam panis incarnem>& uiniinfanguinemfuumtransferendum inftítuít»Efca admirabdifsima charitatis,quiaDominus omnium, creator Q£ largitor
omnis boni, in memoriam dde<ftionis,quanosdilexit,inftituit. Pafcamurigitur
hoc cibo uitæ,ut in uitam perennem transformemur,ubi regnat uita,fine morte, iri
âeternitate,Amen»
Exfernione: De Sacramento- x
Hriftus ait,qui me ínueniet,ínueniet uitam. Venire ad ipfum, eft hoc opus
Def,quo creditur in eum» Nam uenire efurieritem,adreceptionemrefcdionis uitæ:eft amplius non efuríre,fi refedío eft índefícíens.Illa autem refedio eft indeficics,quæeft dita per fe.Sicut fi infrigida tus efurit calorem,
& uénít ad ignemiquum calor in igne nunquam deficiat,ille amplius non patietur
¿furiem caloris»Vita Chrifti,eft ficut calor ínígtiejeii lux in Sole.Et fícuc omnis ca«
lor,in calore ignis recipit indeficientem pafccntiam,ut nunquam deficiatjita omnis
uita,in uita Chrifti.Nam panís>quí de codo defeendit: datuitam mundo. Sicut ca­
lor ignis,eft complicans calorem omnium calidorum:fic uita Chrifti, eft complica»
üítam omnium uíuentíum » Et hoc eft donum uitæ Chríftí,quo mundo uítam do/
nat,quod eft explicado compafsíonís.Sed etiam uenít Chríftusmt abundantius ui*
uant.Hæc eft alia uica,quam gratíofé donat uíuentibus hominibus,ut non folftm uí
úant uita naturali,per quam funt humaniter uíuentes, fed etiam uita diuina5fecun/
dum fpiritum ín imagirieDei, homini infuium 8¿ infpiratum.Et uttalem uitam do­
naret,ueritas uitædiuinae, de coelo altitudinis, defeendit in uitam imaginisdiuinac,
homínís:utficuitanérítadsjínunícateímaginís,poflet accedentes, eandem imagi­
nem Dei habentes,uiuificare.Sicuc quum ignis defeendit de altitudine fuæ incompraehenfibilitatis,ad ignibilelatens in ligno,quod quidem ignibile eft,in fe habens
imaginem uirtutis ignís,occultatam ín lígno,0¿ dum fic defeendit,ut ex igne & ig nibdi ligno unum fiat,quod ex igne ligno furgit : à tali ardenti ligno, da ri pote ft
ardormultis lignis5imo omnibus mundi huius lignis,fi appofita fuerint. Tali qui­
dem fimílítudínenuíta diuina unita humanitati in Chrifto,uitam dat hominibus,qui
uenerintad Chriftum,etiam fi uenirent infiniti.Hæc duo : uidere fenfibiliter homi­
nem, credere illum efle Dei filium,eft donum Dei,mediante quo confequicur ta­
lis, ut habeat uitam aeternam .Videre etenim fenfibili uifione humanitatcm>& crede
r£ filiationem Dei,non poteft nifi dono Dei eiïè.Câro enim &£ fangtus, non reaciaûeruntPetro,ut ChHftumDei filium crederet,fed pater» Et híncillícuihocdonatum eftjUita aeterna donata eft.qug eft hoc ipfum diuinum donum.Habetur etenim
hi ta diuina in fide,per donum fidei tale,ut fie idem fides,& id quod creditur, idem'
fit habere,non erjci,non perdi.
Ad me igitur attinec,qui fcio quæ fit ueritas uitse ,qux fide habetunut ita fide’
abfcondttar

C

4$o

Excitationum

abfcondita in uíatore, in nouífsimo die peregrinationis reuektur, quae erit refu'
fdta río. Sicut ignis in adu in ardenti lignojgnem abfconditum in pu tentia lignis
adhuc uiridis & uegetábilíter crefcentis, póftqüám lignum cxcifum eft^ÔC fubltradum de uita uegetabili,8< appofitum eft igni,ducit de potentia in acftum,ut fic reue
ktur abfconditus ignis* Vt hoc ïïr abfcohditb reuelare^quod eft refufcitare.
Refedio uitæ ipiritualis & intelkdualiSjnon prxftatur in pane,fedinuerbo
Deijficut intelledus docibilis,hô papyracea cnarta paftitur,feduerbo magiftri,ut
uiuatintelledaaliter.HicpaniSjCjui hanc refèdionem præftat, eftqui defeendit de
.
coelo,ad hunc finem,ut de eo manducas non motiatur.Nampanis de coelo defeen/
^iens,habet indeficientem refedionem^daugentemcotinue uitam,ficut uerba magiftri,continue uíuifícant adaugéndo íntelledum di(cípuloru,utaít diuinus fèrmo.
Audiens fàpiens,(àpientior erit,maxime quando inexhauribilis eft dodtina magi*
ftri.Vnde quum panis cibalis materialis,nô pofsitièmperadaugereuitam, imo nec
femper reficere aut coníeruare^&ob hoc finaliter uita deficiat fenfibilis:contraríum
agit panis íntelledualís,quí femper adauget uitam intelkduakm,in lætitiauiuacitatis,nunquam moritur fpiritus intelledualis,qui tali pane indefinenter reficitur.
Panis qui femper reficitjion eft panis,in quoeft uita in potentia, ficut in pane
triticeoquinonuiuit,fedinpotentiahabetuitam,qu3e ex eo elicitur,per uirtutem
uitaliscaloris comedentis.Sed Chriftus qui eft panis,quifemperreficit,de fe dicere
potuit:Ego quifum talis panis,fum panisuiuus,quifcilicetadu uiuífíco,S¿educo
de potentia inadum.Sicutígnísinadu,educitdepotentiainadumignibile,6¿ín/
tell edus ina du in magiftro»educit de potentia in adum,t'ntclledum docibilem di/
fcipuliVtficintelIigamus,panem illum non tranfire in fubftantiam alid, ut in pane
ma tetialüfèd potius hoc fecretifsime aperuit,fcilicethunc panem manducare5cife
manduCantemfpiriturn,tranfireinipfum,ut fic manducare coïncidât cum mandu­
cari,quod eft fummopereconfiderandum. Chriftus miflus â patre,fciuit quibus pa­
ter dédítútcredant,6¿in hoc eft alta confideratioprædeftinationis.Sedquum dare
coihcidatcum uenire,ut illi à patreficdatum,quifideuenitadfilium:nemohæfitarepoteft,quin fîbi fitdatum.Sed quantum in eo eft,uenireaccekrauiti credere cíe. nim,nemini eft impofsibile. Non igiturdeeftdonum patris accédentkuti ígníseft
calefacere,^ ex dono eius eft,utomne frigidum calefiat, SC nihil calefit nifi dono
eiusjtamen omneidquod acceditadignem,hoc donum calefadionis confequitur,
ut nihil omnium hoc dono pnuetur,nifi id folum quod non accedit, ha nos admo/
netfcriptur3,accedereadDeum,utinuminemur.Tranfite(inquit)admeomnes,qui
concupifcítísme,S¿ â generationibus meis adímpkmíní.llle autem quiicit quodin
homine eft,QC cui uia homtnis,uique ad finem præfenseftxognofcican accedat,an
non,ut per hoc donum patris,datum uel non datum,uideat. Hic ab inhio, in pon­
do feu momento compilante omne tempus, 3¿ periodum hominis: fcitan & qui
credentes.Etnon currit uita hominis,fecundó m hanc fcientiam, quafi (cientia quae
eft infallibilis, fituitae periodum praeveniens : fed nec fequítur Ícíéntía periodum,
quafi fcientía ex curíu periodi,à parte poft oriatur,fed ábfqj príorítaté pofteritate,fcientiaeftcumperiodo:Iicetperiodusfecundum hunc mundum fit in tempore
quanto,fcientia fiipra hunc rriundum,fit fupra omnem temporis quantitatem.
ElcÆicj.
Credentibus,hoc Dei donum iuperuenit,utcognofcant.Cognitiointelkdua/
Pra¡fc¡cfítM. lí§Peft delecftabíliísímum omnium defiderabilíum.Éttántó quidem illa cognitio defidetabilionquanto pro puis accefierit ad puram Veritatem, quæ Deus eft, ut hæc fît
felicitas fùmma,Deum altifsimecognofcere. Quare maxima efthæcconfolatïo
Chríftíanorum,quíapetfidemín hac uita eleuantur,in Del cognitionem,uti Apoftoli cognoueruntChriftum Dei filium,modo quoin hac uíta,médíantefídecogní
tío crefcít,quouícpin alia uítá ueníat cognitionis perfeeftio. Et uerè potuit Chriftus
Apoftolis fuis díceretSícutperfióc quod ego iios duodecim elegi,no eftis omnes
tales,quales ego uellem nos efie, quum unus üeftrum fit diabolus, fic quôd eledh'o
mea no abftulic â uobis,quin potuiftètis iuxtà libertatem arbitrq,aliudagere § id>ad
quod

Liber

î 11L

4H

^uoduosélegftfic a contrario,nemo putare debet, fe nonpoifè ad me ùenire,propter meant præfcientiam Sicut enim eledio,no tollit arbitrtj libertacjemtfic nec prae
fcientia,quamuis SC hoc nerum fit,ad me uenire fine dono patris ,tremo po teft.

ExfermoneiVrmanifcftctur.

,

Vguftinusfut ïn Poftilla Iordani reperitur)dixit,ex Platonicorumlibris ha
beri Euangelium loannisiln principio erat uerbiimxiifcp hic,Fuit homo mif
(us â Deo,quia illa uerba ibi non habentur.Sed bene legitur ibidem, & ho­
minis anima,quamuis teftimonium perhibeat de lumine: nô eft ipfà tamen
lumen,ita loannes Baptifta,eft ut hominis anima.
DiciturdegemperMofendatam/edgratiam ÔCueritatemper lefumChriftum
fadam.Quod ertím per Mofen datum eft, ut fierertperlefum Chnftum fatftum eft,
fie ut non fit opus,ut amplius fic fiat* Et fit Chriftus completio legis,ficut ueritas
completio figuræ.Et fic in completione kgis, irt Chrifto gratia
Ueritas nobis fa/
da eft,qui ad legem non aftringimurxquia fi Chnftus in nobis eft, in Chrifto eam
adimplemus,cuiusgratiafàluamur. Vnde per hoc loannes parans plæbemperfe(ftam,in prxdicando baptifmum pœaitentiæôf remifsionis,uchomines faceret gra
tiae huius participes,S¿iegnum Det annunciansillis,qui gratiam Chrifti adepti tue
nnruegnumccelorumufqj infuu tempus incognitum, pofuitin notitia hominum,
«3¿uias oftendit ad ipfum fcandenditales;quodfe,regnum femper abfconditum,oc
cultareamplius non ualens,rapiatur quafi idquod uim patitur ; quia uiolentí,
ar­
dentes indefideriOjpcr uias quas loan nes oftendit pergentes jipftim rapiunt^ fune
üixloanniSjUiaereceptionisgratix Chrifti.
Nuncius &ChriftiprxcOjUt in fe teftimoniumChrifti aperiret, aiebatt fenori
dignum,ut folueret corrigiam calceamenti Chrifti. Nec in hoc aliquid finxit Ioannes,omnium natorum ex mulieribus maximus,fedtnftruebat auditores, qualis ha­
bendus effetChriftus,fi tpie qui ab omnibus Chnftus aeftimabatur, indignus eflèt,
ad minimum Chrifti feruitium Oftendit Chriftum quem filium Dei aíebáthmproportionabiliter,omnes qui in humanitate appa rere poflunt,excellere^ quando orri
nes homines índignos,humilhmoferuíao etus(ínxftímaflone> qua ipfe maximus
habitus,& indignum fe afleruitjclarifsime oftendit ; Deinde tantam aiebat Dei ex>
cellentiam/upra omnem intelleduakm noftram uifionem,ut nemo hominum ip<
fum unquam uiderit,fed adiunxtr,unigcnirfi Dei filium, qui eft in firiupatris,hoc
reueL-jfte. ín hoc admirabilem Chrifti uirturem,fupra omnes homines enuncíaos,ut
folitm Chriftus fir^qui Deum patrem uidere pofsit>qui reuehuft, Deum neminerrt
mdiflèjper hoc omnes ueteres fcripturas declarans, quae loquuntur de appariti onibus Dei.
Sum addefcentes,fuo modo in deferto fimiliter nutriendi, ut uftèné _ ( - f,
colloquia ôfconforda praua,quibus labor indefeflus miniftrandus eft, ut aífuefcát*
corpus fatigari,ne per otium fubíntretuítium ,S¿ nequaquam comeflationibus Sd
potationibus uacentuiec quicquam temporis habeant, ubi non fit aliquid agendumjit tempus interpellet ¿¿admoneat femper, iam hoc, tunc illud agendum,hac
hora furgendum, tunc primo poft excitationem orandum ,fic dieuaa,fic alia,tali
mododieuna,taliah'a,&hocinfeptenariauari3tione. In Dominica cogitandum^
quid tota feptimana acium,8¿ quid male,& qirid omífíum:2¿ tucnegleda funt fup/
plenda,funt in memoria habendi amicí.qui uiuünt,6¿ qui mortui. Et hoc omni die
amedormitionem,& pro iplis aliquidfemper orandum,aut aliquid faciendum, eo;
tum nominibus. Deinde ordo in laboribus dandus,ut omnia fiant bono ordine,
diabolus femper inueniat,omnem hominem occupatum. Viri ÔC mulieres,&quifqj'
modofuo,uitare debetuinum,&ficeram,6¿ omnem potum inebriatiuurm8¿plus
omnibus,mulieres honeftx,facerdotes,ftudentes, fapíentes’,redores populi. Ca>
dunt enim muki,propter comeffaciones &C ebrietates. Et ad religiofum Chriftia/
num,fpedat uinum compundionis.non inebriationis, bibere. Quod quidem uinû compunâtoniSÿiuebriando non fuffocat,fed inflammat fpirirum3amore diurno»

A

Huic

4$ ’

Excitationum

Huic mundo et uitæ iuftitiam præferentes,arguamus iüxta ñoftram míffionem uí¿
tía, etiamfí proptcrea moriendum fir,ut mortuus eft fandus loannes,
Exfermóne:Vídt ¿íuitatem fanftarru

Re^«w cxlc- *1^ y lhil eft íubfiftens in hoc mundo,in quo non reí píendeat regnum codo/
i rutn3cumomne^^^chs,ín aniofe, concordia ,feu pace (ubfiftat. Et ín
I
tantum fubfiftíqírt quantum íbí regnat concórdiaJEthiñeqúum fpiritus
uíuíficans,fít charleas 6ôlætttia(triftitiaénim &. odium,exíccancá morti
ficant,& poft omnem triftítíám reuertimuradlætitiam,quafi aduítamdíné qua fpi
rítus non uíuíqquí potius uellétnon efle,quam femper ín tnftitiajfinefpèlxtitiæef
fe) regnum uitæ æternæeft in fpíritúíándo,quí eft amor gaudium SC lætitia » Vndc
cu unto fit am or,& unio fit uhítátís & æqualitatis uniothincunio unitatis & squa­
litatis,eft fpíritus,nexus,feu charitasL Et eft fpiritus fandus unítatts,ut principe feu
patrís:0¿ æqaah'tatiSjUtfilrjtæquaÎitas ením,non poteft nifi uniatis efle aequalitas.
Subfiftentía igitur omnis efle,eft.unitatis SCaequalitatis,in amore feu nexu.Et ita in
quolibet quod fubfíftít, eft fimilííudo regni cœleftis,fcilicet regni amoris,feufubfíftêtiæomnis fubfiftentís.Regnum ením ccelefte,eft unitatis SC æqualitatis ¿n amo/
re.Ábfoluta unítas,óí abfolucæ unitatis æqualitas,regnattin abfoluta charítate,qug
eftlætitiæ & gaudíj nexus¿
fíw creaüa*
E>euscreauítnosomnes,quí fumus ex Adam ín uno Adam,in quo omnesfuí
1 ea l0~ nius,utín patre fecundum carnem,licet (ucceflïuê apparuerimus in hoc mundo,du
di de potentia in adümifed fimul apud illum,apud quem omnia funt in adu,et ni­
hil per priùs in potentia etpoftea in adu,quum fluxus temporfs,fitinnuncgeternita
tis.Deus igitur omnia fimul creauit.Et ficut in uno homine, omnes homines: ita
in una creatura,quæ poteft dici mundus,omnes fecit creaturas: creando'mundumi
creauitomniatcreando hominem,creauit omnia hominis membra.Sicut artifex pri
mó concipit totam ædemfacram,quæ in tempore explicatur,et id quod altjs eft fu
turum,qui in tempore uídébünt explicari fucceflW aedem fecram, artifici eftprarfens. Deinde ficut artifex concipit aedem facram,quae non eft ædes facra fine altari
ut altare fit pars çd i s facrç,et finis ædis faerx eft altare:& finís altaris eft oblatío,qug
eft figrium honorífí centiæ DeítfícDeus mundum totum creauít,ín uno nunc çter/
nitatís,quafi ædem unam factam,in quo altare quod eft Chriftus,ÔC ipfe oblatio eft
fiiprerrta honórifícentíxDeí,inquocoincÍdítaltare cum oblatione,ut ipfe fit finis
completüsjtàm creaturarum, quam caufxcreatíonís earum.Vnde ficut finis præcedit omnia,inquam id ad quod omnia ordinantunfîc Chriftus eft, non tempore an
te créaturasjfed prímogenííus,quía finís omnium creaturarumjicet fecundum huc
mundum temporalem,poft Adam et Abraham uifus fiuChriftus igitur eft & et^pri
mus et nouifsimus,principium et finis omnium creaturarum,omnes etenim creato
ræ,in ipfo quidcunficreatura enim,in eo altifsimum aflèquuta eft ftatum,arc^ opta
mumfírtem:ícílícethypoftatícam unionem,cum fonte fui effe,fcilicet cum Deo^ut
in unitate perfonæ,creatura fit cum creatore.Vnde quum omnia creator propter fe
ipfum operatus fintuc íbí quiefeit creatura,ubi in unitate perfonæ,eft unita creato*
ri,& fie hæc creatura eft,in qua oes creaturg habent fíne &príncípíü.Sícutígít Chri
ftus eft prioriter apud Deu,quia finis creaturae,ficp ipfum fecit a fæcula,quia iæcu
ia in ipfo,ut ín fíne quíefcfit,Sicut oes fuimus in Adam,non modo fenfibili, quo ho
die fumusiita Adam femper fuiqquadiu fuit mudas,licet non modo fenfibili,fecun
dShuc fenfibilemunduJBtnuncg defecit Adam,ne<¿defícíet3necp nos deficiemus,
ne<$ aliquod entííí deficietin eflentia,quæéft incorruptibilis fecunda Dionyfiadícet
ín modo refpe<ftiao,& fecundo rationale fcientia noftrâ,quç cO tepore rerudúratío
nêmefurât.in níhilñcadereuídeatJd em,cuiDeus dedit elle,in nô efle ruere nequit,
ïwttwr.
j1C€t fn fié efle,6í modo uti uídet no perfíftat.Vndeloannes Baptífta dixit : qui poft
meuenít,ante me faduS eft,6¿ no debet hoc íntelligí,fecunda díuínítate:quia fecum
duillam,no eft faâus née crea tits,fed genitus âpatre.Intelligi igitur debet, Chriftfl
prius fadu,modo prxmiflo.SicutquâuisnÔ uidiflèt Abraham uifu tali,quo in hoc
mundd

Liber

lili.

mundo aídenturuífibílía: tamen antequàm Abraham fic fieret uífibilís, dicit fe elfe:
non dicit íeuídíffe,fed efíe.Non quod tunc uifus fít,quía non fuit eo modo, quo ui/
fí bilis fuit íénfibrfitertfedmodo íllo quo effe,præceditfic effe.Efle ením fíe eflè præ
cedít,6f quando effe, fic effe affúmit,uídetur priùs non fuifle, quia fine fie eíTe, non
fuituifibile. Sicut color, non eft de effentia reí quia rcs funt, quse non funt coloratæ,
fic noces,&dulce, & calidum» Vndefi accideret enti non colorato, quod coloraretur, uífus indicaret, rem illam prius non fuifle, quia non attingit pofsi bile effe, rem
non uifibilem exiftere. Sic uifus negat rofam eft e in rofario in hyeme, quia illam ex­
peritur folum in æftatemon enim attingit uifus»m@dum effendi in potentia, quo mo
do roía in hyeme eft in rofario, fed folum attingit modum effendi in acftu obiecftali*
Hoc enim quod adu eft uifibile,obie<ftu effe dicit,quia extra huc moda uífíbílítatís,
nihil eft uifibile,et fic etiam fecundum uifum effe nequit appraehenfibíle.Deús tnafcu
Ium ÔC foeminam creauít, & eos in faramento unitatis carnis iunxit, ad finem magni
facramenti,quodinunitatefpiritus cofiftit.Naminexplicationemagnifacramenti,
unitatis fpiritus,praecedit facramentum unitatis carnis. Paulus ait,priùstd quod ani
male, poftea fpirituale : nam ultimnm in exequutione ,eft primum in intentione»
Oportet enim unitatem fpiritus incorruptibilem effe,6¿corruptibilem natura, opor
cet induereíncorruptíonem*S¿ mortalem immortalitatem,ôf tempore fluidam Q¿ in
ftabilem,ftabílitatem & permanêfiam.Si igitur corruptibilis 8¿ mortalis natura hu/
mana SC ratíonalís,debet (uperueftiri immortalitatemeceffe eft, quod prius explice/
cur imperfectum corruptibile,quàm hoc fiat quod eft perfeeftu &C ft a bi le. Quod Hie
rufalem fit mater noftra, aduerte, quod ficut María eft mater Chrifti, qui eft fili- ..
us hommisîita Ecclefia, eft mater noftra, ut fimus filrj Dei» Chriftus qui fuit ab
«eterna Dei filius,feu uerbum, denu ó conceptus eft in Maria, & ex eius utero geni/
tus, ut effet in humanitate filius hominis.Sic nos qui fumus in humanitarenati,ut fu
mus filq hominum, nafeimundum autem ficnati fumus, denuô in utero matris Ec/
defiærenaicimur, ut generemur ex utero matris Ecclefiæ, fcilicet Dei. Oportet au/
rem quod hic conceptus fit in fpiritu : quia fponfa ecckfia, in unitate fpiritus, unita
Chrífto fponfo,nos ínfpírítudenuogenerat.NamEcclefía catholica,de fpiritufan<fto fuperueniente in ipfam nos concipit, non ex alio quàm exuirtutealtifsimi,uc
conceptus fit filius Deú Vndeqñ fpiritus tuus debet denuonafei, utpocequando
fpiritus induit Chriftum,utfitin unitate Ecclefiæ, quæ eft íponfá Chrifti: oportet qtl
recipiatur in utéro Ecclefiæ, quæ eft caro de carne Chrifti, osdeofsibuseiu$»Éc
hoc fieri nequit, niíí per uírtutem transformatíuam fpiritus, qui eft amor feu chari/
tas,6¿ eft fpiritus fandus.Per fandam igitur chatitatem, tranfit fpiritus in nonum co
ceptum,utdenuó generetur,fed fidem praecedere charitatem,neceffe eft. Non poteft
enimfpiritus intelledualis, nifiincellcdualiterpercharitatemtransferri» Vndead
penitus ignotum, charitas eum nonuehit. Quare ad id tantum mouerur percharita/
rem,quod credit amabile»Eft igitur fides,per quam in utero Ecclefiæ» concipitur fpi/
ritus nofter, ut denuo nafcatur filius Dei, fcilicet fides Chriftfiquod fit Dei filius,QC
quod ineo ipfo qui eft homo,fpiritus hominis,poteft filiationem Dei attingere» Vn
dehacfide,quæficprædicaturinEcclefia, ôf unit fideles: illa nos unitfidelibus, qui
funt membra Chrifti per fidem,Sf ponit nos in utero fuo,id eft matris Ecclefiæ,qug
eft corpus Chrifti,ex membris Chrifticompadumnn quo corpore, eft unus fpiritus
Chrifti,cuifenofter£piritusfubqcit,& fuccefsiueper charitatemunit:utficinipfum
plus plus transformetur, quoufqjexuti hoc mundo corruptibili, regeneremurin
ipiritUjin Chriftum transformato, qui ubi ad renaftentiam concepti fuerimus, filia­
tionem Dei affequemur» Et aduerte ad coincidentiam, fine qua noncapiturhæc
altífsima regeneratío.Quoniá ficut una eft fides Chrifti,in omnibus Chríftíanís: ita
una Ecclefia,in omnib* Te enim concipi in utero Ecclefiæ,eft in te concipere Eccle/
íhoc eft denuo te nafei,fecundum fpiricCi filiff Dei,quod eft filiuDei in te nafct
Ilenafcentia enim ífta,quæ in fpiritum uiuificante, quandâ habet fimilitudinerm quâ
Chiftus dicit de fpiritu aeris»Nam aer tranquillus,aptus ut moueatur ad omnes difHh
ferentias

u

454

Excitationum

Acr* ferendas loci,in feconcipit quendam ípírítum,utfíatuentùs üa!idus,ut tdtüs aer fic
y<ntus" fiat in motu,quafi fît uiuus,&tamen ignoratur unde ueniat ille motus,aut quo ten-

dat.Sic in anima rationalfiquæ ób libertatem arbitrij,apta eft ad omnem motum ípí
ritualem,unde ipfa concipit in fe fidem,SC excitatur fie ad apprghenfîonem,permo
tum uíuum charitatís.Ec refoluitur fic anima quæ caruituita & motu,in ípírítum uiuum,ut fiait aer denuo natus eft uêtusdîcin anima denuô nata,fit amor apprçhenfionis eius,qcf concepit per fidem,fcilicet filiationis Dei,per fidem Chrifti filíj Défi
Sed no poteft fciri,unde hic partus uíuus oríatutjaut ubi termíneturtfed hocfolùm
fcícunquod ficut natum de carne caro eft,fic na turn de fpíritu fpiritus eft. Et quff in
nobis motus ille in fpírítu,fit ad adípifeendutn cceleftia fpíritualía,icimus ipfum ex
fuperueniente fpíritu fando effe.Sed quia ille fpiritus eft Deus íncognofcíbílís, ÔC
eftuitaæterna:tuncnonpoíTumus feireunde,aut quomodo hoefiat, quuunde.Óí
quomodo non habeat locum apud Deum.Sed fcímus,quod de gratia Dei, hoc eft
de fpíritu fantfo,hí emotus in nobis eft,qui animam noftram transfert de morte ad
üitam,& eam refurgere facit in fpiritum uíuífícantem,quí eft fpiritus ChriftiJta ha/
bemus,quomodo per fidem Chrifti,renafeimur in fpiritum uiuificantem Chrifti.Et
J ita nos per matrem Eccl efia regeneramur,ut fimus corpus Chrifti,quod eft ípfameÉ
j mater,quæ fpíritu Chrifti uiuifica tur. Chriftus enim eft ut fponfus, Ecclefia ut fpon
íaret in Ecclefia generatur filius Dei per fpiritum fandum,& uirtus altifsimi,qugeft
Dei filius incarnatus,ín fpíritu noftro obumbratur. SicEpifcopus eft fponfus Eccle
fiæfuçminifterialiSjÔC ín fpíritu uerbieius,uirtus Chrifti obumbraturinEcclefia fo
fius,et p<us natus concipitur per fidem,denuo in ablutione baptifmatis,ut nunc fit
in utero Ecclefiæ conceptus denuo. Vnde officium Epifcopi eft, ut Pauli quafi ut
fponfi,qui dicinfilioli mei quos iterum parturio, donec Chriftus formetur in uobis,
¿ hoc eft Chriftum formari in eis,fcilicet in ipfis effe fpíritu GhriftitSC hoceft,quan
do ipfi ffint concepti in corpore eius,quod eft Ecclefia.
Ex fermons: Refpexit humilitatem.
totoeptio.

Onfidera,quâdo Maria dixit ad angelum,quomodo fiet iftud, quia uirum
fl
’ non cognofcojquod Maria circa modum hæfitans,& caufàm hæfitationis
&
exprimens,adiecit modum neceffarium conceptionis, fecundo naturçcur<
¿fcfum.Ec angelus dixíqquod fpiritus fandus fuperueniet in te,& uirtus altiP
gni obumbrabíttíbí.Díxít,non modo tali,fed fuperueniet fpiritus fandius. Et ne
aria iterum circa modum quo fpiritus fandus in eam fuperuenire deberet,hæfi ta
rehadíecít angelus,uirtus altífsimí obumbrabit tibiae fi diceretmon credas fpiri­
tum faneftum fuperuenirealiquo modo ueniendi,quo deloco ad loca uenitur,mo­
do dëfcénfus,quo uel grauedefcendit,uel columba de turri ad aquas,uel radius de
Sole ad terram,aut alio quocunqj modo:quia operationes Dei funt ab omni modo
abfolutar,ut Deus fit ipfum abfolutum,& modus crea tura. Vt omne id quod exigit
ad hoc quod fit,modum aliquem,fit creaturajut ad hoc quod generetur homo, exi­
gitur talis modus.Omnes igitur modi,qui neceffario concurrunt ad aliquid ut fiat,
offendunt defecftum. Vnde in Deo,no eft neceflarius modus aliquis,ut fit,aut agat,
àut ueniat,autfuperueniat,quia uirtus eius eft abfoluta, & omnipotens,¿C irreftrida»ó¿ incontrada ad modum. Quare angelus dixit: & uirtus altifsimiobumbrabit
tibi,ac fí diceretid quod dixi,fpiritum fandff debere fuperuenire in te,intelligas uir
tutemaltifsimi obumbrare tibi.Nam Deus,qui non eft aliquo loco exclufus,uenit
per gratiam in anim am,quâdo uirtute diuína,anima Deo fit grata.Sic uenitper fan
tfiificationem ¿quando uirtute diuina,anima fit fanda:& per iuftificationem,quado
fit iufta,& ita de fingulis Jta per creationem,quando uirtute diuína oritur creaturat
ita per conceptionem,in uirginemgloriofam,dicente angelo,concipies^quado uir
tute diuina,fuitin uirgineconceptus filius. Vndehic conceptus,quia fine modo uirilis C0mixcionisfuit?peruirtutealtiisimi$uifginemobumbrante:hincfilius Dei uo
cabitur.Namficut filíj patrís,exeofíítj uocantur,quia per uirtutem paterna, quæ eft
in femine patnsjfiim conceptista kffisuocabitur filius Dei fecundum conceptum
. ................................
- úírginis,

Liber

HH.

4W

itfrginis,quia fine modo uirtutis ferninis,patris fuit conceptus, & non potuit fíne uir
tufecócípí.Hínc uirtute altifsímí, quæ fupra omnem modum eft, qui eft Deus bene
di&uSjCÔceptus eiufdenbfílíus uocabitur,ficuti in renafcctia fpiritus.Nam fine uir/
£ute,non poflumus denuo nafchquonia non poteft fine ea ín anima noftra,naici par­
tus fpiritualis,nec poteft illa uirtus elle, fecundum aliquem modum: quia non poteft
in nobis nafei talis fpiritus, quo aliquid fenfíbile nafcitur,quoniam ex fenfibilibus
modis, non uenit nifi fenfibdis parcus. Vnde ad hoc,quod in nobis nafcatur partus
ípirítuaíís,quí omnia ferutetur, etiam profunda Dei, & qui uiuat foelicifsime : opor/
tet quod uirtute alciisimfiobumbrantis animam noftramfquodeft fpiritum fantftum
fuperuenire) hocfiacObumbare,eft comunicare feptotediuxuel fanatÍHxtutum/
bra Petri,fanauitjfíí fub umbra alarum tuarum,protege me.Et ideo id quod tunc nafcitur,filius Dei uocabitur. Partus enim ille}in quo ficrenafcimur,eft ex uirtute Dei,
híncDeifdíus. Vndeconceptus uírgínalis nosinftruic, quomodo renafeamur de/
nuo in fpiritu(quaeeft neceflaria,ut ait lefusadNicodemumjper uerbum Deiuíuí,3¿
permanentis incetemum. Sicutin aere oritur fpiritus fpírans,quí tamen fine uirtute
oriri ibi nequit,ubi non erat: QC tamen uirtus illa non poteftattingi, quia nefeicur unde ueniat (piritas i Ile,a u t quo uadac.Si c dum in anima oritur fpiritus,qui ponit anim^
in motu diuinæcharitatis : ille fpiritus eft qui uiuificat animam, in anima natus,fi>
cut uentus aerem 8t in aere genitus. Et non eft aliud tientas, quàm aer uíuus fcu mo/
cus,fic aer denuo natus,fic 3¿fpírítus,non eft aliud quàm anima uiua, & per uiui/
ftcationemdenuo nata. Ecquumficfir,tuncfcitur, quod ex utr tute uiuificantehoc
procedit Sed attingi illa nequit,quæficeftprincipium et finis fpiritus.Vnde modus,
eft fupra modum omnem, fed attingitur in fimilirudine, ficut generatum de carne ca»
ro eft,ita quum fpiritus reperiatur,natus fcitur ex (ptricu,non modo carnis,fed modo
quieftfupraomnemmodum.Vndequum Nicodemus non hxfitaret,dí¿himChrifti circa renafeentiam effe uerum, quem fatebaturmagiftrum, 8CexDeo ueniflè: dubítauít tamen de modo, caufam hæfitionis adtjciens t quomodo poteft homo nafei»
quum fitfenexCNunquid poteft in uentrem matris fuædenuô íntroíre,S¿ nafciV lefiis
refponditei,quomodoipfe Nicodemus loquutus eft de nafcentta, qua intratur in
hunc mundum. Sed ipfe Chriftus intendebat de ea, qua intrare debet regnum Dei,
quod non eft de hoc mundo,quia caro et (anguis illud non pofsident.Qui enim font
nati ut intrent in hunc mundum, illi prius fuerant in utero, in quo concepti
uiuifi/
cati,2¿ demum nati. Dum autem funt fic nati (emel, tunc funt in hoc mundo, in quo
oportet denuo concipi & uiuificari,non fecundum carnem, titin utero materno, (ed
fecundum fpiritum,utnatiuitas fit introitus in regnum Dei. Ethæccoceptio,eft per
fidem formatam charita te:fide enim concipit fpintus,cuius facramentu eft aqua bap
ti (matis,quæ oftendit fideles effe renatos,quafi modo genitos infantes. Sed fpiritus
fandus uiuificat huncconceptum,& eft uirtus charitatis,fine qua non poteft anima
uitam habere.SoIa enim charitate,anima monetur. Sícutením ípírítus qui uentus eft,
aerem mouetdta charitas animam.
Partus ifte,fide concipitur,fpeconferuatur,charítáteuíuífícatur.Et eft fpiritualis; Pxnw;
quia fides eft ín ínrelleáuquí eft fpírítualís.Partus ifte eft na turæ fpiricualís,&f gene
ratur id quod fide concipitur/cilicet Chriftus*
Chriftus nominat filium hominis, non huius aut huius hominis, (ed hominis. Filiw foVt ficut uníuerfalítas concípíendíeftínuírgíne,quaceftíndetermínata,u£abíllo aut
illouiro concipiat, quamdiu adhuc incorrupta eft per uirumnta partus uirginis,eft
partus uníuerfalts, fcilícet homínís>6¿nonhuius* Vhdelefiïs,eft filius Dei,qui eft
parer uniuerforum.
Sicut hic mundus fenfí bilis, eft fimilitudo qoædam alterius ¿ntelíecftualís, S¿ín
illum à quo per fímilítudínem depëdet, per ueritatem ordinatur,fic humana propa
gatio, degeneratione in generationem, ab unigenito Dei filio,per
fímilítudínem dependet,& in ipfum per uerita­
tem ordinatur.
Hh 2
Ex

45 6

Excitationum Ex ferment : María optimam partem elegíft

.'

O&í,deuerbís Chrifti haurire debent,profundam quándam do¿hinarrt¡
puta:quomodo fpiritus nofter rationalis,participat rationem rationis di/
uinæ,qnæ uerbum Hue Aóyos dicïtur.Et ob hoc,quód ex lumine illo diuino,quod illuminat omnem hominem,uènien tem in hunc mundum : ea in
nobis in potentia appræhenfionis, per innata defídería efle fentimus, quæ uerbum
incarnatum fe efle fatetur, fcilicet ueritatem, uitam,& uiam.Sj eram diuina ratio,ad
cuius imaginem noftra ratio creata eft,8¿ á qua lumen rationis habet,fe illa efle fate
turjnon mirum,f¿ nos magno defideríó inclinamur ad ueritatem, ad uitam fcilicet,
ueram S¿ inde ficientem. Et in nobis eft lex æ terna,utí n fuá imagine, quæ eft uía ad
ueritatem et uitam.Sed quia ratio noftra,qua: eft lux de luce diuina,lucet in tenebris
huius corporeae atqj carneæ fubftantiæ, ita quód fpiritalis eius natura,in corporali
umbra,comprehendi non poísít,quínimóexiftentefpíríturatíonalí,quafiín carce/
re carneo,non ualente nifi per feneftras corporis,alímetum ípírítuale uenari: omne
alimentum medio fenfibili hauritur,ÓÉdífproportíonatummanet, utnonfitúerum
ó¿uí tale biformatum, modo quo exigit rationalis fpiritus. Hinc ratio incorporata
carni,non poteft quçfitum in ueritace attingcre.Sicut nec oculus per medium impu
tum,puta coloratum ultrum,poteft ueritatem obiecftiattingere. Hanc ignoratiam
noftrammiieratusDeus,mifitincarnemipfam rationem abfolutam,iiueuerbuni
autfilium confab ftantialem,utnos inftrueremur,quomodo defideratamueritatena
uitam,quje non eft in hoc mundo,attingere ualeamus . Etidipfum nosinftruit»
modo plano 8C facili breuí,inhocEuangeIío, ubi nos inftruit, quomodo anima
rationalis,qua: fuit tam in Martha quám María,duplex poteft habere exercitium: in
inquirendo circa unum ueritatem,autuitam,aut uiam, ut fic pafcatur in ipiritu : aut
fcilicetinpluralitatefrequentis exercidj. Exercitium quodeft in pluralitate, eft turbaciuum QC temporale,£x non habet ueritatem,uitam,aut uiam:quia ueritas eft per­
manens, impercurbabilis.Et id quod pafcere debet fpiritum,ineorruptibili uita, no
poteft efle diuifum in plurima,in quibus cadit inftabilitas turbatius. Quare fatagev«. re circa frequens minifterium plurimorum > non eft pergere uia æternæ 8C incomi/
NMt/» ptibilis legis.Hinc quum plurima turbationem inferant fpifitui, qui pacem quaerit,
tunc unum eft necenarium,ut fpiritus eligatmnum enim,eft unitiuum.Quare uiuift
catiuum &C æternificatiuum.Ratio igitur quæ poteft eligere, aut fecundum partem
illam,quæ eft inferior,uerfari in minifterio plurimorum, quæ fine diuifione plurima
eflenequeunt,et hinc turbatiua funt,aut fecundum partem fuperiore uacar e in uno,
quod eRprincipïuminfefubfiftens,æternum,&quietum,abfqj omni turbatione:
fi eligit unum neceflarium finem,optimam partem eligit, in qua quiefeet aeternali­
ter,& quæ non auferetur ab ea.Plnrima etenim,quum fint multa: no poflunt nec ex
feefle,nec per fefubfiftere,quum pluralitatis principium,fitunum neceflarium. Id
enim quodeft neceflariumadiubfiftentiam plurimorum,eftunum,finequonoeft
poisibile plura efle.Hocigitur unum,quod eft neceflarium ad pofitionem plurimo
rum,eft caufa,principium,mcdium,&finisjcxquo,per quod,& in quo plura fubfiftunt.Fatigari igitur in piar imis,eft nô rede ad quietem pergere:quum plurima nihil habeant ex fe,(ed folum unum eft quies eorum.Solum autem unum,quum fit fi­
nis defiderrj rationalis fpiritus,eftnecelTarium,ita ut folum in ipfo utiinabfolutè ne
ceflarioirationalis fpiritus,tanquam in prtncipiomedio & fine fiirjpfius,bi fui defl/
derij,fcilicet ueritatis uitæ ÔC æternita tis,fceliciter quiefeere queat, quum iblum tfic
redeat ipiricus iuprafeipfum,reditionecompleta«Noenimficattingitfinem,quafi
ín alio,ficutqui in pluralitate finem quærit,hic enim non poteft finem,nifi in alio reperire,& hinc non reperit nifi aliter,& ficdefeduofeet curbatiue.Qui autem in uno
* hecefiario finem quærit,ipfumreperitnonutinalio,fed utinunoneceflariojunum
enim,in quo uno neceflario,per quodeft unum, folum indefedsbihter fe attingit»
Sicut forma figilli in cera,indefedibiliter folum feattingere poteft, in figiilo cuius
eft imago;attingit enim fuam menfuram inueritate3 folum enim ibi exemplar eft,

D

■

Liber

Illi.

4J7

neramenfura exempIati.Et ficut perfedus eftdifcipuIus,quGTadus fuerit ficut magífter,Q¿tunc quiete attingit:íta noftra ratio,perfede quieta tur ín uno neceffario, fcí
licet ín ípfaratione infinita, quía non utín alia fed noftra, quumením apparuerit ín
ílla,quiefcens erít fían illa. Et nunc poterimus uelut dodi, ex hac Chrifti dodrina,
omnium Philofophorum profundifsimos labores,qui uidentur ftudentibus perdif/
ficiles,cum facili explanatione capere.Platonici etenim (prout ex libro Parmenidis vmw» pi^
liquetja multitudine fe auertentes,ad unum íe côtuleruntjquod quidem unu,eft ipfa nisorum,
abfoluta necefsitas,8¿ ratio omnium quæ funt.Omnia enimin tantum funt,in quâtu
unufunt:S¿ abfolutè unum,eft omnia uniter. Coplícat enim omnía ut caula,& prx/
cedit unum omniatante enim omne exprefsibile,unitatem femper praemittimus. Ex
quo habemus,omne exprefsibile poft unum,per ipfum,ex ipfo, ÔC in ipfo : unii om/
nía fuo modo participant : unum, ineffa bili ter 6¿ íncoord ínaté eft fuper omnia ex
altatum.Quicquid igitur nominatur,eft minus ipfo. Sícut quícquíd duitatis nomina
tur,eft minus ípfa, nam quícquíd uníuerfí,mínus uno. Vnde Martha,quæ per uaria
míníftería ad plurima descendit,turbabatur merítotquu afolo uno fint omnía. Nam
una, qua fit unum,non poteft ex alt o effe, quia ante omne alteritatem eft unitas, ita
utalteritas fit cafus abunitate,ueldefedusinacceiïùadunum. Agit ígí tur unuuc
unu,hoc eft ficut calidi eft calefacere,ita unius eft unire.Vnde agere unius,eft ad fuá
unitate,non unu uocare. Et quia de fui natura eft ímmultíplícabíle (nâ bis unum,no
eft unum, fed aliud a b uno, fcilicet duo) ideo quando unum uocat non unum,ho c eft
purftnihil ad fuam unitatem ínattíngíbílíter, tunc exurgit creatura in afsimilatione¡Sic habes,quia unft,ídeb omnía,&íta ad oía una eft necefláríu.Sícígitur penítp níhíl
unitatis habes,fcilicet ipfum purü nihil,omnipotentia unius, furgit in afsimilatione
unius.Omnis igitur creatura,quia non poteft efle nifi fit una : reperitur in afsimilati­
one unius abfolutí 6¿ fuperexaltati. Plures autem creaturæ, non poffunt unum 8C
eundem gradum afsímílatíonis habere: quia unum ímmultíplícabíle. Quare quacli/
betcreatura, fuo iingulari modo,inafsimilatione unius abfolutí,repetitur. Plures
autem creaturg, quft non reperiantur nifi in afsimilatione unius abfolutí :hínc erüt in
diuerfítatefíngularitatís cocordátes,ethec eft harmonía mudí. Oís igitur creatura,
ficut ab uno habet, quod eft unauta habet & unire. Quare omnis operatio creatura/
rum,pariformiter reperiturinafsimilationetcalidum, dum calefacit, adfenon cali*
dum uocat. Sed quum ad identitatem inattingibilis unitatis fuse, attingere nequeac
non calidum, tunc furgit in afsimilatione. Sic de intelledu, cuius operatio, quum fic
nonintelledum ad fui unitatem uocare, reperitur in afsimilatione, ita in omnibus
naturalibus, & artificialibus. Haec enim eft Chrifti admiranda dodrina, utquicun/
que quaerere uolueric ueritatem, non fe fatiget in pluralitate entium, ut fcilicet quae/
rat,quid coelum.quid terra,ficdealqs:quoniamfihaEcomniaperfeconftderantur,nthilueriinipfis,ut in pluribus reperietur, fed turbatio mentis: quoniam poft infini/
tas fatígatíoneSjlecomperít nihil præcifionis attígíffé,8¿ tempus inutiliter contriuif/
Íe-Sed cum in omnibus,ad unum fe conuertít, tñc ipfum unum,com perit abíblutam
omnium neceffítatem:quoníam quia unum abfolutum,hincomnía:caufa enimcau/
íárum,6¿ omnis effe,alia no eft, nifi quia unum. Hinc in omnib.quærit pacem re/
quisquía unum,omnium attingit neceflaria caufam. Is rede utitur libro, Dei digito
fcripto,puta mundo creato,qui om nem creaturam,unius fcítafsímííatíonem:quí fcit
unum coelum,ín afsímílatíoneunius abfolutí,furrexifle de non uno uocatum,S¿can
to plus accefsífleín afsímulatíonead unum, quantô plus â no uno eleuatu : Hic quíe
fcit circa pedes fenfibilis rnudi,ut audiat,quid in eo loquatur fpiritus rationalis: quia
in qualibet creatura,ut ín afsímílatíoneunius, ipfum unum neceflaria intuet, &ip/
fam elígít.Vídet ibi arbore una,8¿ ibi lapidem uní5,& animal unn,g¿ íbi ft ella unam:
unde facileintellígit,quíí illa oía in unitatefolumconcordent,qd tunc hæc omnia ab
uno funt,in quo habet, qd funt in uno unita. Et quoniam non poteft effe nifi unum,
unum: habent omnia fuam unitatem ab uno . Sedquia arbor non eft ftella, necla/
pis: tunc de effentia unius non eft, quod fit arbor uellapis, uel aliquid aliud nomi/
Hh 5
nabile,

458

Excitationum

habile, fed unum abfolutum,eft ante omne nomínabíle.Et onSnénominàbile, mô?
dum quo unum nominator habetjquia non attíngitunñ immultiplicabile,ad quod
uocatumeftEthinceftinafsimilacionejUtunum ccelum fitafsimilatíó unius,talis
quæ ccelumdicitur,0£unus homo fit afsimilatiounias,quæhomo dicitur,¿una
effentia,fit afsimulatío unius,quç ciïèntia dícitar,S¿ una uírtus Jit aísímilatío unius
fie didh.Hæc eft facilitas difficilium,ut ín omnibus unum neceferíum, ÔC omnia in
eíusafsímilatione efle cognofcentes,fedeamus 8¿ audiamus,quomodo in noftra râ
tione,omnia loquantur unum,et quôd omnia nitantur ipfum unum exprimere,per
afsimilationem,0¿tamenhocfacerenequeant,quumafsímílatíofemperdeficiataB
iino.Sic noftra uis intellediua,ad uerum ínclínat^aduertít acritatem, aequalitatem,
fiue fummam afsimulationem unius,& unum inattingibilejquia unum,omneintek
ligibile&effabileantecedit,in fumma afsimilationeæqualitatis,quæfcilicet ín ipía
ueritate unius attingitur. Veticas enim unius,eft fumma præcifio fimilitudinis.Vrtde hxcprxcifio,quæ ueritas dici poteft,eft illa,in qua nofter intelle dus,unum abfo­
lutum cupit attingere. Afficimur ad ueritatemiquia ueritas eft,unius fumma aequa­
litas. Verum enim quando de auro profertur, ut uerum áurumitunc nihil aliud ab
auro admittit.Verumigicur,eft fumma «qualitas & afsímílarío, nihil alteritatis admittens.Qiiando igitur unum attingimus in ueritate,quæetiam Àa^Jeuuerbum,
feu films dicicuntunc ipfam umim ficuti eft,hoc eft in præcifa fimilitudine, attingi/
mus.Etita unum attingere,eft attingere ipfúm,utí per ipfum intellecftum eft attingi
bilejicetin feomnem intellecftum exuperet.Ec dum fic attingitur per íntélleiftum*
tunc quieta tur ôf foelicitacur in ueiitate,¿nteHeíftuali§ uita, quæ tuc deficere nequit,
fic pars,unius neceffarij eleda,nunquam auferetur ab ipfa anima. Verba Chrifti
fuerunt,ut inftrueret Mariam>ftcus pedes fuos ièdentem, quæ turris illuminata di­
citur. Qrioniam fpirítus,immortalitatem uitae intclle(ftualis,exintimisnaturacfuae
defiderrjs appetens : eft ut illuminata turris,tunc edoâus, quando id quod appetii
fcit unum eífe,quod non reperitur in diuifa pluralitate,licet fine ipfo,nihil effe pofi»
fit. Quafi fi unius oculus,uelit ueritatem uitæ fax quærere,ut fdat ubi uere uiuat:n<5
deber feocülus,ad aliquod membrorum corporis conuertere, quafi ab illo uitam
habeat,quoniam nullum tale,eft caufa feu ratio uitæ eius, quamuis fibi perfaadere
membra uideâturjed uitam dare,puta manus quæ cibum miniftrant,& ftomachuà
qui decoquït}6£ omnia alia mebra,quæ confpirare indentur ut oculus uiuatdlla ete­
nim omnia fic diftinda membra uiuentia,non fantuita uera oculi, fed ueram uitam
oculi Juo modo participancia,quorum quodlibet uitam habet iuo modo,in afsimilationeiutx fontalis,adquam funt conuerfa,& in qua quiefeunt,cui omnia feruiut*
uiuunt enim illa cu oculo una uita,quæ eft anima.Quare oculus,quando in illis plui
ribus,exiftimaret fontem uitæ fug effè,& reperiret turbari in ipfis ui tam t turbaretur
incorruptibilibus exiftimaflêueritatemuitæfuæ. Cum uidetmanumâuitadefice»»
re,quia arefeit,^ nihilominus fe adhuc uiuereifcit uitam membrorum?ab una ueria
ti uita dependere,quæ non deficit in faa ueritate,etiamfi membrum deficiat. Ad ui/
tam igitur unam,cuius participatione,omnisuitamembrorumeftid quod eft, tanquàmadunicam ÔCneceffariamcaulam omnium uiuentium,membrorum fe conuertitrputa ad animam ipfam
eam ut optimam eligit partem,tanquam ueritatem»
uitæ faæ,& eam colit & amat,ut fontem uitæ fuæ,& non auferetur uita ab oculo,
quam diu oculus inunitateuitxanimæ,remanetunitus.Et tfic uidet quomodo mem
brá uíua,8¿ ufaa manus, ftomachusiad feruiendum uitæ fuæ,hoc habenqquod fani
ufaa,non conferendo uÎtâJntelleâus in homine,quafi Deus in mundo exiftittnon
eft enim immerfas,fed abfohitus.Vocat omnia unus ipfe intelledus ad fe,ut uíuanó
tn unitate uitæ eiusifed eius unitas,eft multiplicabilis- Omnia igitur membra homl
niSjfuo modo eius uitam participando,uitam habent,inafsimilafioneuitæeius.
Aeque aurem fe communicatunítíuéuítaípfa intellecftualfs animated in ir m
fim?Utione,reperiturin uartjs membrisialiterenim 6¿obícaríísimé,¿ncap>H , B" aa

giffbusj alitet in mani|ph& aliquantulum clarius^ adhuc clarius in oculis, fe
..
ùnum

Liber

IIII.

459

anum ípfiim abfolutum,quoad omnia huius mundi fe habet membra,quorum quod
¡íbetfuo modo unum eft,in afsímílatíone unius abfoluti. Et ficutunus intelledus»
in fua unitate complicat omnia, fuo modo uniter, hoc eft intelledualiter: fic unum
abfolutum,omnia uniter abfoluta Et ficut ab explicatis per intelledum, unítíu è du
cimur ad complicationem, ut unitatem intelledus attingere aliquantulum ualea/
mus: fic de unitatibus multis, unitiue eleuamur ad ipfum abfolutum, ut fic ad unum
neceflariumperueniamus,quod eft ex eo optimum,quia unum fuperexaltatum.Bo­
ni enim eft,ad fe uocare &bonificare:quia unum cuius eft unire, optimum eftunum
abfolutum,præcifé atque fupreme, (eu optime afsimilatum. Si igitur Maria Mag/
dalena, fedensfecuspedeslefu, exaudituuerborumeius, peruenitadeledionem
optimi fuo modo, fcilicet uti María Magdalena: O quàm excellenter tunc eleuatauírgo Maríajíuper omnes coelos, ad eledionem optimi perduda eft, quæelecfta
eft,effe mater Iefu,& uerbi,& lucis, & rationis, & uerítatís* O quâm alté fuper om/
nesuifiones intelleduales, ipfaunum illud inuifibile uidet: & quâm fano palato,
unum fontem uitæ guftaui t, QC guftat. SiDauíd ad hoceleuatus eft, utdiceretguftate & uidere, quoniam fuauis eft Dominus : merito ipía, quanto altior omnibus
Prophetis,tantô perfedifts uidet,uidit,guftat &guftauit ipfum, apud quem eft fons
boni,quifolus efthoc unum bonum, quod omnia appetunt.EÍegítigíturipfa hanc
optimam partem,quænon auferetur ab ea : quoniam eligere eft unire* Vnitaeft
igituruis intelledíua Mariæ,fcilicetintelledualís fpirítus, optimo. Nonpoteft
igj tur auertí anima,ob optimo per fe eligibili, quod eft caufa eledíonís eíus. Sí om­
nia bonum natural i ter appetunt: tunc quando intelledus íntelledualíteroptímum
elegit, non poteft unquam non eligere ipfum* Tunc autem intelledualiter eligit,
quoniam ipfum intelledualiter præguftauit efle unum neceflàrium, fif uenithicgu/
ftusex admíniftracíone refedionis uitæfpirítus, quæ fit illuminatione uerbiDei,
quod íllumínat:utí María Magdalena fedens,audiendo uerbum lefu illuminabatur.
Vnde quâmuis muitæ filiae feu animç rationales, illuminatae uerbo uitç>uia eledíonís
optímidíuítías congregaflênt:fola illa íllumínatífsíma turris María, gwtókosDeí
mater, fupergreflfaeftuníuerfas, ut merito illi illud ín excellentia conucníatfquod
adepta eft María Magdalena : María optimam partem degit, quæ non aufe­
retur ab ea*
Poft labores adiuæ uitæ, ubi quis per exercitia iufta domuit carnem,& de bene/
fierjs fïbi à Deo collatis, ín charítatefemifericordemfecit,utfícínipfo necauarítía,
nec fuperbia,nec luxuria, nec gula, nec acedía,nec ira, necínuídía locum habeat, fed
fola humilitas : uita eft quæhanc fequitur, Deo (impliciter per charitatem,Deifor/
miter adimere, QC perueniread fabbatum requíeí in hoc feculo, uacare fcilicet fic ufc
dere,quoniam fuauis eft Dominus.Tune enim iam afluefadus in dulcedine fanda/
tum oratíonum,fi¿ cordis compundione,mundinegoctjseuacuatis:in(blaDeidi/
ledíone,mentis oculo intendit,gaudium fœlicitatis, magno defidertj ardore prægu/
ftando, SC fefublimiter (quantum diuíno dono conceditur) ad ipfum ín mentís ex/
ceflueleuando. Hæc eft optima pars uitæChriftianæ, quæ non auferetur, nam hîc
íncípítur,8óína:ternítateperfícítur*Hícautemíncípiturfedendo6Cmedítando,cír/
ca pedes lefu, in humilitate ipfius lefu: quomodo hunemundumíntrauít, ficíneo
ambulauínmed itando non perfundorié, fed formam illam induendo, ÔC uerbum ip­
fius in aure cordis recipiendo ♦ Verbum autem ex capite diuinitatis emanans, non
huius mundi eft, fed alterius, ut fic contemplator, inflammatus defidertofoelicita/
tis, totam fuam ponat conuerfationem in coeleftibus. Tunc enim quum fic ad eoe/
Íeftia toto nifuafpirat,ex calorecharitacis cord ilata tur,Deus teftimonio confci/
entiæadeflé íéntítur, fií fpírítualíter uídetur oculo animæ, qui eft intelledus. Vbí
enim ardêter defideratur,adeftj& ibi manfíone facit,& ín fandas illas animas fe tras
fert.Orítur ex hac dulcí uífítatíone,qua fic quafi fulgor momentaneus,fe adeífeoftedínmentis fubleuatío, & ínter brachia amati, íncipítalíquantulum confopírí, utnon
folúmdeledabilítcr,fed tenaciter ¿Hí adhaereamur quafi ut quadam, ab omnium uí«
Hh 4
fíbiííum

4<o

Excitationum

ftbili um fenfu 8¿ memoria abftrahatur,& pené fuímet obliuifcatuf,ÏU3£tâ illud î ego
dormio,ÔÉcor meum uígilat,fimílís foporantí,& nondum dormienti. Ethícamos
Dei cum intelligentiaconditusj'nebriat mentem* & abftracftam ab exterioribus,
Deo fuo conglutínat.Ec quanto artior ualídíor,& intelligentia lucidior: tanto uaít*
dirts infementem tapiqquouftp omnia tandem quae fub Deo funt,abijciat,& perit*
Rat quafi tncorufcolumine.SenfuS enim perfe,pauca poteft uix teniiitercogitare,
íubleúátUs autem afflatu fupérni luitiinis,tanto plura fimul iñtuetut,quáto fupra fe,
fublimíus eleuatur.Etquía corpus aggfauát deprimit fenfum,&huius mundí oc
cupationesreuocant animam adfeipfamihínccumPaulo damât,infozlixegoho/
mo3quis me liberabit de corporemortis huiusíftátim ením relabitür ad inferiora,aníma contemplans,6¿ pafcítur ex memoria eorum qux uídítfiiauíter. Sic deuotí ui
ri,de incírcumícrípto lumine,furtim aliquid et tenuiter attíngunt,et redéunt ad fuas
'fubiluSi
tenebras fufpírando.Et ín hoc gradu,diuerfæ fpecies deuo tíonís,fé maniFeftanú fci
ebrietas
licet íubilus, ebrietas fpiritus, liquefadio,& ípíritualis íucundítas.Deínde peruenispiritus*
turad mentís alienationem ¿modo præ magnitudine deuotíonís,modo prae ma*
LiquefafliOi
gnitudineadmirat<onis,modopræmagnitudineexûltationis,utfertietipfammèn»
Socunditas*
hominis non capiat,fed fuprà femetipfam eleuata,ín alienationem tranfeat Flam­
Aientis
ma enim quæ excreuit ultra humanum modum, hominis mentem utcæramrefolfidienitiio*
uit,ficut excellens lumen,obfufcatuifum. Etfæpêftuporefupernæ pulchritudinis
alienatur,magnitudine exui tationis,quando deguftai intima fupernæfuauitatis,ÔC
in alienationem mentis » tripudij nimietate ducitur, áf quamdíu hæc in nobis non
fentimus,mínüs díligímus,quüm ífta ex feruentí díledíone emanent. Et poflunt hi
gradus contemplationis notari ex Euangeliojquia gradus infimus dile&ionis, no­
tatur in fefsione circa pedes Iefu,Charitas enim hoc egit, ut federet,6¿fe aptaret adi
fufceptionem uerbi amati * Secundus gradus fubleuatíonís mentis,notatur in eo,
quod mens uërbouitæ pafcebatur,6¿ furfum eleuabatur,utuideretueramuitanh
Tertius gradus alienationis inelecftionenotatur ipfius optímiitranfiuít enim mes,
cui oftenfa fuit uita fu per na, in alienationem ítií,optítjiam uitam eligendo .Sed in*
tef omnes homines,Maria ©toTOM^tam in adliua quam contempiatiua, optimam
partem habuítíipfa enim fandifsima fuit, quia tabernaculum altifsimo fandifica/
tum.Vnde fuit ipfa uera Martha,quae in domo fua Dei uerbum hofpíta fufcepít, 8¿
circa frequens mínífterium eius fàtagebat,ô6 mifericordiæopera ínfummoexer^
cuit. Nam quum gradus habeant illa opera,ex maiori cbaritate,uel quia magis in­
digenti,uel magis digno indigenti,uel ex maiori effe&u impenfo,uel ex magis necefiario
minus fuperftuoxhæc omnia iri fummo,in Maria uirgine concurrebant*
Quia in ipfa,maxima charita$,&omnium creaturarum maxime fndigenti,tribuife
ô
/quia nemo interuiatorespauperiorlefu,dignifsimopauperi tribuit, quia nemodi/
coSturMd ¿n,ot triendicus,quam lefiis. Nam opus mifericordiæ maius eft,fi fit Epifcopa
qua*1* laico,æquè indigentibus,hinc maximum quod Deo.Maximum effedum mi
Íerícordixímpendít,quíaloco bonorum,míferiscaptíuisdedítDe im in pretium,fa
melicis in uiaticum,laborantibus in præmium,infirmis in medicamentum,
cum
jpfo dedit regnum coelorum.Non fecit opera mifericordiæ de fuperfluo,fed de necefiario,filio fuo pauperrimo
peregrinóle propres fanguinibus tunicam poly
míticam fecit,ín gremio uteri fui hofpitio fui cepit,de proprio corpore cíbauít èc la/
cftauítFuító^ ipfa Maria contemplans in omni excellentia. Nam quum ipfa inrelle/
(ftualí guftu,fuauítatem ipfius unius,præ omnibus mortalibus profundius,6^ luci/
dius guftaiTehomnemcotemplationemiupergrefta eft.Deus enim non poteft nift
maximêdiligi,quando maxime attingitur intelledhr.Alrj homines,etfi aliquando fii
raptu, faliuam à capite diuini tat is in os defcendentem deguftenunon poteft tamen
uenter deglutiré,quia menseft diftenra folicitudinibus,& per memoriam phantaf*
matibus eft obnubilata.Non redit ad fc,quia concupiícentíjs illeda,& non reuertttur adfe,perfalutisæternædefideriumià fi reuertitur, cum difficultate multa hoc
fitjcum ñón rede & plene prius guftauit dulcedinem Domini ♦ Sed beatifsima uir/
go Maria¿

Liber

IIIL

4<h

go Maria,pîenê guftauît,& gterno defiderio abfi$ fafticho iccènfa,continue plus eiürtjt, & iitiuitappræhenfionem tanti boni, in æterno amplexu,Hinc femper creuftj
fie optímapars,ñunquám fuit abea ablata.
Scimus igitur ex hoc Euangelio, quodanima, quæfeadünumneceffariumiali>
quando non conuertít, fed ad alia quæcunque : nunquàm in pace erit. Omnia enini
quae prater unum elegerit,non poflunt duicam quietam præftare, cum non habeant
dare, folûm únus eft fons uitæ, qui dare poteft: afflueptenauferetur autem omne id,
quod eligitur, præter unum neceffarium. Et hóc eft mori ípfi animse amanti,
quando aufertur amatum. Sicut eft móri ufliii uidenti, quando obtedumuifi/
bileaufertur, tunc enim nihil uidet, non quod caecatus fit oculus : fed quia defijdipÍÍ uifibile, Sicut non definit appetere cibum ftomachus, quando aufertur cibus, fed
knagis cruciatur, cum plus efunat, ftininus habeat. Sic abfentia feu auerfio à aero,
eft mors intelledus, quia non habet unde pafcatur, Sic igitur (ecundûm ardo/
remcharitatis, (ungitur anima uitæ fiix, qùae non auferetur ab ca, cum fitpermhis fotis uitæ.
fex fermone .Confide filia,fides.

Mor, quieft forma, dans complementum fîdei, ÎC confidentiae (îue fpefeft fS
qui apprehendit,conftringit, à immutat. A Chrifto petebatur faluatio,& re
fponditfidem&cohfidentiampr«ftare,hocquodamatur&petitur. Nihil
enim ex defiderio petitur,nifi quod amaturamatur fatuator,& faluattamot
faluat,quia amor eft faluatoris amor.Ineft igitur inaniore amatum.Qyare faluacor amatus,in amore eft.Deus enim charitaséft,Óíquímanetincharítate,mDeo manet,
Deus in ipfo.Completa igitur fides fiue confidentia>quæ eft fides formata chanca
te, illa eft quam fatuator dicit faluare. Quare qui ignorat Chriftum, & ad eum non
pergíc,8¿ fi pergit non tamen attingit,& fi pergit ÔC attingit,non tamen capit aut coftringitullepriuatuseftfalute.
Qmnis motus dauditurterminis fpeciei, quiefeit enim omnis res, in natura fua ¿LcíW
rpecifica:fpeciesenim,eftcoelumquoddam,ambiensomnem indiuidualem motum "
fuse naturæ. Hinc extra Cuum coelum,non mouetur quicquàm: fed motus cuiuïc^eft
attingere perfedionem fpeciei fuæ,extra quam non indicat fe pofie perfici,imo om
nem perfectionem iudicat in fuo coelo includi.Quare non eft oculus inquietus,quia
non audit,aut quia non guftat: quia non iudicat oculus,audire, guftare,tangere, auc
odorare,efle perfectionem, quæ per oculum defiderari debeat- Solum igituroculus
appetit uidere, in uidendo habere omnem perfectionem, quæ in uidendo attingi
poteft,Et hinc inquietus eft oculus, quamdiu omneuifibilenon uiditdtainquieta eft
auris,quamdiu omneaudibilenonaudiuit.NofatiaturocuIus uifq,nec auris auditu,
jfic pariformiter nullum indiuiduu unius fpeciei mouetur, nifi intra fpecie fuam. No
enim uellepoffet canis, quod effet catus, autafinus, autauis. Sic nec homo poteft
appetere,quod fit alterius fpeciei, etiam angelus.Non autem quietatur homo in fpe/
ciefua,qüæ eftfpecies animalis rationalis,habentis intelledum-nifiimmortalis fpe/
icieifuæ conftquatur perfectionem. Vellet igitur homo infuahumanitate, quam
exire non uellet, confequi omnem perfectionem. Homo autem habet uitamx
Non igitur uellet homo aliud , quam haberd perfectam & indeficientem uitam»
Étquia perfectior eft tuïa rationalis fenfoali, quam habent obruta: tunc in uita ra/
t onali, uellet habere perfectionem, potius enim uellet homo non effe» quam nori
efle animal rationale, quia non eft appetibile per hominem, quodfitbrutumalte>
rías fpeciei. Appetit igitur omnis homo, in fua humanitate* habere perfectam m/
tionalem 8£indeficientem uitam, ficappetitintelligereperfecte,omneintelligibile*
Nam ficut uidere eft uita ocdfíta intelligere,eft uita animae intel leeftiuæ, Nunquàm
igitur fariatur intelledus, in particulari appræhenfione intellegibilium t quoni/
ám cius motus non quietatur, nifi omne intellegibile attingat, Sic uelle, nunquam

A

Hb í

eft

40

Excitationum

eft fatiabile per acquifitione bonorum3nifi omne bonu acquiratUhNoft igitur qtrie/
tatur homo, nifi attingatin humanitate fua uitarn, quae eft ratio omnis uita, uerita*
tem,quæ eft ratio omnis ueri Qt ihcelligibilis,bonum, quod eft ratio omnis boni,fi€
omnis appetibilis JEt cum homini infit hic motus, â natura humanitatis fuat; hinc fe/
quitur, in ipfa humanitatis fpecie, quietem motus attingere pofle hominem,quinec
fruftra mouetur, nec extra fpeciem. Hutnanicas autem eft una,per quam omnes ho/
minesfunt homines,fió non eft alia humanitas unius,quàm alterius,licet homo un?
non fit alter ficut hoc album^ion eft illud alba,licet una fit albedo, per <Ç tam hoc Ç
illud funt alba.Nec poteft humanitas effe abfqj homine^na hoc eft humanitate effet
homo em,eft efle humanitatis.Motus igitur humanitatis mese eft, ut in hominemeae
humanitatis, coniequar quietem. Sed cum nihílmaíúsautmelíásdict,excpgitaríúc
pofsffcp id qd me quietare debet, fcilicet uita fine corruptione, uerítas finefaUacia,
bonum fine omní malo:tucdíco hoc effe Deum. Deus enim,eft id maxima atqs opti­
mum,quo maids aut melius cocipi nequit,(ed tale,quies eft at$ terminus,motus (pi­
ritas íntelledualís. Hinc motus humanitatis meat eft,ut in homine mex humanitatis
attingam Deum.Reperio igitur in meipfo hominem humanitatismea^qufita eft ho
mo, quod eft fió Deus* & hic eft homo, in quo folu ego in mea humanitate, quietem
attingere ualeo:quies enim,Deus eft.Homo igitur ille,qui eft et Deus,eft ille,ad que
omnes homines fecunda naturam humanitatis, mouentur : fió hic eft Chríftus kfus
benedidus.HicIefus fuit occultus,defideratus omnib.gentibus,etuenit in hScmuti
dum,poft longam expe¿lationem,8óoftendítfeadmirandum,perhocquodcumeí/
fer homo,opera tus eft fuprà omnem hominem, tancg poteftatem habens. Calcauit
mare,fanauitaegrotos,refticuiruifum caecis,mortuis uitam:perquequidefigna,cum
habitu effet ut alius homo,fe fió Deum oftendit.Chriftus enim cum interrogarecura
difcipulis loannis,an ipfe effet,an alius expedaretur? refpondit quodloanni renun/
claree,quomodo caeci,claudi,fió leprofifanaretur,ut hæc audies Baptifta loannes,fd
licet qdmorbi hominis, fanarenturperlefum, ipfum fciretuerum Mefsiam, hoceft
Chriftum, omnemnoftra defedum adimplenteJEthæceft oftenfio Mefsiae noftri,^
Iefus nominatur jfcilicet faluatio, quæ uifa eft fieri in hoc mundo per ipfum.Reperi­
mus igitur lefum, qui filiam princípísreíufcítauít, & mulierem afluxu ianauiqfiliu
hominis efle,fratrem noftrum, primogentu omnis creaturaqper que nos in noftra ha
manitatefinc pacis,fió quietisterminum,rationalis motus noftri (piritus,attingimus.
Hic eft igitur princeps ille,que omnis creatura ingemifees defiderahOmnis eni crca
tura,defiderat meliori modoeffe, quo poteftt fió hoc ali ter effe nequit, inhomine,
oes naturas inferiores, in intelleduali fua côplican te, qui fit di Deus» Guftareaute
fió uiderelætitia ínenarrabílí,qux eft uiuens uita fpiritus noftri,id ipfum quouminv,
mouemur fió íumusíomnis rationalis anima,ingemifees gemitibus inenarrabilibus,
defiderat, quamdiu abfens eft ab illa gloria fruitionis» Nihil igitur aliud eft,quodon®
niadèflderêt,^ ca put príncípinqj noftrum, Dei filium, primogenitum omnis crea/
turæjper que oís creatura in elle exiftit,ÔÔ in que redire expedat, fió gemíqquouí^ re
deatad quietem. Vide ergo, quomodo Chriftum in nobis repetimus, dC quod ipfe
eft perfedio noftra,omnia adimplens,quae appetimus,fi¿ motum noftraquietas,qua
do nos in ipfa noftra humanitate,in ipfo diuina uita,fió omne defíderatflattíngemus¿
Filius ipfe eft Dei per natura,ô( nos in ipfo adoptionem filiationis confequemur,ut
fimqs & nos filtj Dei per ipfum,ipfe eft haeres uniuerforu, di nos in ipfo haeredes,qa
cohaeredes,uerítas eft ipfe,fió nos in ipfo ueritatem appræhëdemus, ut fimus in ueritate,ficut ipfe eft uçritas.Sumus igitur in ipfo fapientes,intelligentes,uiuenteg, gau/
den tes, fió inæterna requie,gloriâ íandorum,cumínexprefsibililaetítía, appréhende/
tes.Inipfa eni humanitatis natura»quæ una eft ipfi ôC nobis,ei ipfi capiti noftro ut me
bra corpori, in triumphanti gloría uniemur, ficut ipfe unitus eft patri, cum una fit
deitatis natura utriufque, di hoc eft gaudium immenfum» quod nemo tollet à nobis»
Per fidem accedimus ad faluatorem: nam fides, ponit nos in motu. Sienim agricola
non haberet fidem j quod terra deberet reddere femen cum ufara, nonmoueretur

ad

Liber

H IL

4^

ád feminandum ♦ Habemus omnes panem per fidem, fine qua non haberemus fata,
nonne plantationes fiunt per fidem C Quia credit uiticola, uitem produâuram poft
triennium frudum, nunc plantat, QC ita mouetur per fidem: fublata fide, nullum fru/
dum uitis, pomorum, aut arborum habemus 4 Nonne per fidem quamhabemus,
quod ínftruí literis aut alia arte debeamus, accedimus ad magiftrum, rudes, indo­
cti? Etfublata fide, nunquam caperemus difcíplíham. Ante omnem perceptionem,
præcedit fidesmeque intelledus tiofter percipit,mfi fide motus fir,ad appreæhenfionem,ficut icribitur: nifi credideritis,non intelltgetis* Sicut áutem nec ueritas attingi
poteft, nifi per fidem: fictfecfalfitas,nam folum credens decipitur, Nec diabolus decipiqni fi fibi credentesfficnec mundus,nec caro decipit, nifi credentes. Fide igitur
ad omnia pergimusffcilicet ut fimus diuites, ôi ut fimus etiam pauperes. Qui igitur
mouetur,adueramfalutemapprxhendendam, oportet quod ille credat, SI uremusram attingi poffe, & quod p Chriftum & in Chrifto attingatur. Ille qui fic credi:,»/
tràfe concepit id quod fperat fibi futurum,licetnonuideamitcognofcat, nifi in æni
gmate. Et haec fides reputatur ad iuftitiamjquiahomo Deocffcrtfuumfupremum
(pírítum,fcílícet ínteUediim,g¿defpondet ei illum,faciendo illum feruum Det T3c
cnimferuum fe facitintelledus,quando fidem affumit:nam intelledus,uelfet fecun/
dùm libertatem fuam,prius intelligere quàm credere, fed in feruitutem redigit Intel/
lígere,6¿affum¿£fidem credendo. Sicut infirmus adhocquodfanusfiat3creditme.
díco,noninterrogansdeconditíone medicinae, antequam eâ fumat, fed íimpltcfter
credit medico : per hoc enim quod fic credit medico, ie srgrum & ignorantem fa tez
tur,&medicum fatetur talem, cui credendum fit. Euenitautem, quod fi medicus di’
ueracifsimus, &C fummæ audoritatis, & tu hoc credis, qff eius manus te fakiarduftus
autem ex fide uiuit,ipfa enim eft cibus fpiritus noftrfáf operatur ín fpirítü,effectum
cibationis, prout cibus materialis inftomacho: aliter autem operatur cibus in horni/
ne, quàm in alio animali. Si autem non credit, 6¿ob hoc non fufeipit cibum uite,
non poterit uiuere abftinens. Animæ enim non credentes uitarn secernam,& cre/
dentes,fed non in Chriftoffunt priuatse ob infidelitatem,uia ueritatis ad uitarn imotæ
enim non funt ad uitarn,quam non poffe confequife credunt. Et fi motas funt,quia
credunt, non tamen per eum, quiuiaeft ueritatis, ad uitarn capeffendam > Omnis
igitur anima, quae credit ab alio quàm faluatore fe uitarn coni equi poffe, aut falaremalla non recfte credit, nec in uia ad uitarn eft,fed de uita cadens, mortem recipiet.
Ethinc omnes artesmagicæ,& omnepræftigiofum,etid quod diuinationiseft,dam
nationi fubeftffolum enim iuftus, ex fide habet uitarn. Quando igitur à uia rationis
guertuntur homines,aduiam beftialemituncbeftialitateminduunt, ut homo non fit
homo animal rationale, fed beftialis naturae: uolucrumper fuperbiam,uelquadmpedum,quiuentri&libidini uacant,autferpentum, qui auaritiæ terrenae, infatiabili/
ter operam dant.Hæc trinitas,unius huius mundi exiftit. Nam mundus habet cpncu
pifcentiamcarnis,oculorum,&fuperbiamuitæ. Qui igiturad hanc mendofam uni*
tatemé trinitatem feconuertit,àimaginemcorrupcibilishominis, incorruptibili
ucritatíDef,tríniS¿unius præfert:idololatra,non fidelis diciturFides igitur Chriftí,
iuftis eftrefurredio, Qc cibus uitæ, ÔÉiniuftis ruina, & cibus mortis tquía non ad ni/
tamiftijfedad indicium ducentur per fidem.Nam cum fides dicat hominem Chriftia
num, ÔÉ fpiritus fit beftialis, qui cibum hunc fumpfit : indicatur ille per ipfam ratio­
nem,filius potius mortis effe,qui cibum fpiritus uitæ diuinæ,miniftrauic beftiali fpi
ritui, dicens fe effe Chriftí anum, cumlonge cor abeffet.Sed cum cor de hoc mundo,
qui Chrifto inimicatur,effet,mentiebaturfe non de hoc mundo,fed de regno Chriftí
& uitæ, ate# ueritatisexiftere. Fides igitur noftra, quæ eft fides ultimæ quietis, cibus
grandium eft, uincens hunc mundum, nihil eum ueræ uitæ habere afferens,qua: no­
ftrum fpiritum in uia ponitjCx ra quam omnis errat, qui uitarn quærit: quoniam fine
fila,impofsibile eft piacereDeo .Si toto corde exquiris Deujpi e eft pietas,quae non
poteft defererefperantes in fe, fed omnes beatos facit fperantes in fe.
Multa acciderefofent,qu» ex imprefsione pafsionis in fpiritum, corpus alterant;.
ûtde

4¿4

Excitationum

ut de Phyfids li gataris Medici tradant Non tamen decet Chriftianüm cofidere,tni
fiiperftitiofts,quçratio non attingiqin illis enim fe fçpêimmifcetfpiritus malignas:
fed recurrat ad Ch riftum>&co níidat, & fibi ín eius nomine, manusimponifuppli/
ccr,cum oratione denota. Etdícat manus imponens*. Domíne qui díxífti» quod fi
Ficta quis haberet fidem ut granum fínapís , montes de loco ad locum mutaret, ¿C qui di*
xíftí Petro,qui fuper aquas ambularedubitauit;modic^fidei,quaredubitaftiY& qui
mulieri dixi Ai : confide filia, fides tuafaluam te fecíchanc infirmitatem tolle,de xs
gro fideli 8C confidenti in tua uirtute, fuper quem iuxta mandatum tuum, in nomi­
ne tuo quod eft lefus, manus impono. In talibus quidem & fimilibus deuotroni/
bus confide: quoniam benigna eft mííericordía Do mini, qui exaudit omnes fpe/
rantes in fe,
*
Charitas,eft forma feu uita omniu uirtutum-Nam fi charftatem non habuero, ero
ficut aes tinniens,&nihil uitae habens.
Oportetautem eum qui re diam chati tate habere uuk,mittere foras omnem timo
tem,S¿ amorem imper fedum.Nam fi timet,nondum perfede diligit : timor enim, di
cit timentem nolle aliquid perdere propter amatum, nolle perdere dicit, adhæfione
ad id,quod nollet perdere.Sed perfedla charitas,eft ad unum amatum: minus enim il
le amat,quam amare poteft,qui diuiditamorem,& diuerià diligiuMittitigiturchari/
tas foras omnem timoremffolum timens amatum offendere. Etob hoc,nihil perdere
timet, perfcdle Chriftum amans,quia nihil am at nifi ipfum,& omnia propteripfum.
Charitas quae eft uinculum unionis & concordia?, conftringit omnia7ut id fiat quod
funt.Mftdus ifte,ut fit uns> mGdus perfiftes,c0ffringitur quadâ uinculatione amoris,
diffufí per omnia quae mSdi fime. Vita etiâ ifta fenfibilis, nô aliter fubfiftit^ amoreNa fpírítus quidâ comunis, inter anima & corpus,qui eft dénatura animæ,inquantu
anima deicêditad uíuificanducorpus,6¿denatura co rporís,tn quanta corpus afeendit,ad aptandu fe ad receptione uitæ : hie fpírítus, eft uinculumamorofum utriufqsQiiom’5 anima defideratuiuiffcarecorpus, hoc eft effein corpore, quiadiligitcor/
pus:& corpus diligit anima, fine qua no fubfifteret. Sed ficut oís res, ad nihilu flfad
morte uergíc atesaddeftrudionc, ceffanteuinculo collígantíx, fcilícet charítateúta
definit corpus uiuere,quando ei deficit uigor illius fpírítus .Quâdo enim cal or natu
ralis deficítjtüc ille fpírítus, qui fine calore non poteft effe, etiam deficit,íta mors
feu feparatio animæ orítur>deficíenteuínculo. Etaduertas,qd ficut fe habet anima
ad corpus: ita fe habet Deus ad anima, nam corpus ex fe nihil habetuïtæ,nïfi ipfi ab
anima detunSicuita animæ noftræ,à uita liera exiftes,anima noftræ, pergratiofum
defcêium uitæ ueræ,qua id fumus qd íumus,tribuitur. Prior igitur di lexic nos Deus,
qui níhíl odíffe poteft corn qua creauít.Sed non dedit nobis ut fimus tantft, ficut So­
li fuo, quem facit oriri fuper bonos
malos: fed dedit etiam nobis uita tale intelle/
¿iuale, perejj fpirit? nofter,fe poteft ex data uita intelleduali,fijrfumeleuare,&fef0
ti uitæ fuae uinculare,ficut corpus animae,utuiuat uita animæ. Sed ficut corpus non aW
ter quàm (piritu calido, qui uiuitper continuam admiftrationem humidi radicals,
quod fouetur per humidum aliméntale, uinculari poteftanimæ : ítafpírítusnofter
intelledualis,noaliter uinculatur uitçfuç,quàm calore amorís íntelledualis. Amor
igitur, ita uíneulat ípírítum noftrum ad fontem uitæ, ut fit ei intime conftridus,fi­
cut uita corporis, uitæanïmæ« Solus igitur amor feu charleas, eft complementum,
quo pofsidemus in noftra uita, uitam amatam. tSpiritQsnofter,uiuensimenedus,
amor quidam eft. Nam quid aliud eft uita, fi redleconfideretur, quám amor, feu hila-*
ritas, feu gaudium £ Et hinc uitam aeternam, æternum gaudium uocamus. Sed na/
tura amoris eft, nunquam quíefeere < Ideó amorem, cor uígílans in dormitante cor/
pore,figurat.Eft etiam amoris natura, liberrasmamlibere monet amor, ob nobilita/
tem fuam, nec poteft cogí, fi fubeftcoadioni, non poteft effe uerus amor, fedfi>
mulatus : natura enim amoris puri, eft libera, eft natura eius, converti in amatum»
, Spiritus nofter liber eft ,
poteft fe furfum aut deorfum amando conuertere.
Et hinc j dym fc commit ad inftabile &C defedhjofum per amorem 9 hoc eft per
feipfum

Liber

ílií.

¡fá

feípfutn, 8¿ ibi fígitár,ín íllud ámatum conuertitur. Vndefi ibi fe répetitj quandó
corpus hóc derelinqui tibí S¿ remanebít,fcilícet per conuerfionem ín naturam amatí.Quare ípfe ín inftabilitate extra gaudium,pacem,8C quietem torquebitur,fecunda
naturam amati, tn quód conueríus eft. Linquamus igitur dum peregrinamur in ho¿
mundo,palpitantes 8€ qugr entes bonum ftabilc,eaqux nobis obueniunt, fub fpecie
boni deledabilis ÔC amabilisftranfibit enim mundus,QC concupífcentía eius)et conuertamusnos ad fontem amoris & boni indeficientis,ubi quies eft, eledioms omnis
defidertj amantis fpírítus. Alioqui fi reperiemurconuerfi adhiic ad mutabile, dum
egredimurîperpecuæ mutabílítati,femper difplícenter inherebimus.InChrifto enim
pacem,in mundo prefluram habebimus.Qui enim mundum ddigit,necefle eft ut
pe prelluram habear, quia uidet& experitur fibi fuftrahi, id quod amar. Quiautem
Chriftum diligit,& de mundo non curat: nulla aduerfitas huius muridi eum affligit,
quia nihil mundi habet,de cuius fubftradione doleat.Sic amicitia mundi huius,im/
mica eft pacis, & ob hoc inimica Dei, cum Deus pax fit. Confugium,nobis apctiat
fimilitudmefua intelledum.Tii qui liber es,potes cumquactmqj libera contrahere,
deliberas cum qua uelis,eligis unam, qux fub fpecie amabilis tibi praetentatur, quo/
niam pulchra, iuuenis,diues. Sed quando te ei conftrinxifti, ita quod amplius exiufe
fti peregrinatione tuâjUbi in libertate ambulabas,nunc unâ nunc aha amando: repe­
ris illam quam elegifti ínftabílé, incoftantemjnquieta, fine pace. Nonne magna eft
tribulatio ifta,adhaerere perpetuae inquietudini?
Arbitror enim ordine mundi,noftrum intelledualem fpíritum, infimum gradum
întelledualis naturæ habere, utdefua natura, fitin potentia ad intelligecidum, non
rameada íntelligat,fedde potencia ad adum, excttatíoneadmíratioms, deducatur*.
Qiiaeexcitatio,motufpecierum.qua:demundo fenfibili recipiuntur, exoritur utfiac
uigdans intelledus,quando admira tur. Admiratio enim, quatrere facit admirantes,
quidfit,quodadmírationeminducít. Etficfituigil,ficutuox fortis, fenfum auditus
percutiens,dormientem excitat utuigilet.Tunc enim nofter intclkdas,quafi dormi
cns,8¿ in potentia exiftens uita: inrelledaalis,quae eft intelligere feu uigilare, in adu ■
ponitur,ut uigiiettæ intenditur hic,utardea t amore appræhenfonis illius, qui eft da
coromnium.Nâquâdo fpecies coloris feoculo ingent,fpiritus in oculo fentitobuia
rionem,S¿ ita anima fenfibilis,feconuertit ad illam fpecie, S¿ admirado inquirit, cute
fic fpecies. Intelledus uerd excitatur, ut quidditatem inquirat per uifum, mediante
fpecie fenfus, dicithoc, cuius eft talis figura efle hominem. Admiratur incelledus, quid fit homo, SCita ponitur in motu, ut ita intelligatadu ueritatem, entitacem, feu unitatem hominis. Hanc arbitror caufam, cur fpírítus intelledualis . adi
tempus corpori unitus eft, qui defui natura infima intelleduali, dormiens
irx
potentia tantum eft , ut per figuram huius mundi, ad cognitionem, qua* eft uita
autuigilia adu, excitetur. Seruit igitur fpiritui noftro cotum corpus, & totus hic
tnunduSjUt in amorem uitæ fux excitetur, æficcumalqsfpiritibusangelicis,qui
adu in uita uiuunt conftridione amoris , fimditer uiuere ualeac, fecundum gra/
dumuinculi amoris, amatae uitæinhxrendo. Et hinc ut capiamus uitam, amemus
ipfam maximo amore, quem nobis concedat Deus, qui chantas eft, in faecula be/
nedidus.Amen.
Rarouelnun^tindíuerfíslocísreperíun tur arquai es pífto res,nec$etiamintmolo
co,nec^ eft in poteft Ke piftoris, femp£r facere «que bonum panem. Sic de praedica/
tíoneexiftímarexquoníam inter eos eft differentia magna,ficutinter piftores.Sedil/
li funt boni praedicatores,qui granum frumenti,qui Chriftus eft, fcíuntbenémoíere,
utperueniaturad medullam purgationis tritici, Spiciunt poftea facere panes uarios,
pro uarrjs flatibus nobilium, mediocrium, & infimorum, ÓÍ quiminiftrant Ecclefiæ
illos panes fimul, ut quifqj fecundum ordinem fuum reperiat, ubi reficiatur. Et non.
poteft piftor,temper æqué bene facere pane: quia hoc à gratia Dei depedet. Nec uos
refpicere debetis.quisfirpiftorXedad pandquia fi non ef uritis,non ludicabitte pane
bonum.Scd fi ex dei iderio guftatisâ& uidetis panem¿eíus fuauicatem apprgh ederis,
fîeubi-

4f 6

Excitationum

& ubícírc^ efuríens potuerit habere panem, non interrogabit de condicione píftorisk,
cuius uitæ,cuius nationis,ô£ an mundus fit necne,fed folum attendit ad panem. Et
fi non poteft habere panem fuæ conditionis S¿ ordinis, fcilícet nobilem, qui nobilis
eft,recipiet alium,quia efurit. Ica charifsimi, nemo oftendat fe nonefurire,fed fi fue/
rids efurientes,replebimini bonis:& fi pleni & faftidiofi diuites,remanebitis inanes»
Illi autem non funt eludentes, qui funt curiofi, ad fciendam conditionem piftoris,S£
coci,antequam comedanttaut qui reperiunt panem,non undic^ nitide purgatum,
ob hoc negligent capere:au t qui faftidíum capiut, de copia panis, fi efurírent,copíi
nonfpernerent,Ô£con(eruaretpro fucceíliua refedíone: aut qui fuiit infimi 0¿groí>
fi,&confueticomederefurfureum panem,& habent faftidíum de fimila,ue1 econuer
fô. Nam & fi cxpedabunt, quoufcp omnes panes fint extradi de furno per piftorc,
repedent etiam panem confuetudínarium,quífque ín ordine fuo.Coníulo tamen,ut
difcatis nobiles fíerí,0¿ nutriri de nobilioritquia homo edam de pane angelorum ede
re poterit/i fe adaptare ftuduerit. Oremus igi tur,u t piftor gratiam habeat3nobis pa«
nem,omne delectamentum in fe habentem, communicandi»
Ex íérmorte. Matrimis hic pauper.

Vm Deusnofter fit ábfoluta en titas, incontrada ad hoc uelilludmihil ha­
bere ipfi conuenit. Via pauper tads, eft tollerehabere. Hacígíturuía/íDer
us inquiritur,repet itur.
Omne quod habet partes, Deus non eftjtollere partes,eftuiamodicica/
tisfeu ftmpUcitatis.Quare
hac uia ad Deum itur.Noneft igitur Deus aliquid,q$
habet pdncipium:fed eft principium abfolutum,abfc^ principio. NoneftigiturDe^
us in pluralitate, quia pluralitas, principiumfcilicet,unitatem habet: fed Deus eft
unus,non plures.Non cftDeus in fenfibili mundo, cum ibi regnet corporea magni/
tudo,non fimplicitastneceft in rationali mundo,cum ibi regnet pluralitas, non uni/
ta$ fimplicifsima. Quapropter,Deus non eft nec coelum,nec Sol,&ita dereliquis*
nec aliud quodeunep uifibile, aut ratione attingibilemec habens motum uitæ uegeta
bilis,aut fenfibilis,aut rationalis,fcu íntelledualís. Quarenecarbor, neclapis,nec
metallum,nec animal, nec homo, nec angelus, Nihil enim horumeft,qui aliquidhabentîfed ipfe eft thefaurus,de quo eft omne habcre.Nam funt entia tantum,quæhabent eftethocquidê effeqd habet,ab ipfo qui eft abfoluta en titas,habere necefleefb
omneenim ens,quomodo abfqj emítate eífetc'Semota igitur cntirate,non poteft cocipi aliquid qd habeat effe. Sunt deinde entia, quæhabent uitam, hanc autem noná
fehabent, nihil enim poteñeífecaufafuiípfíus,neqjab alio habent,aliudentmàuîta,non dat uitamxied ab ipfa abfoluta uita habent,fine qua,nullum ens uitamhabere
poteft.Sunt entia,quae intelledum habent: quare illum habent, ababfoluto intdledu.Deus igitur,qui hac uia paupertatis inuentus eft, eft thefaurus didfsimus, à quo
fluit omne id,quodhabefur. Vnde ipfe eft hoc ipfum bonum,quod dat omnia,nam
ipfe eft ens entium, uita uiuendum, lume íntelleduale íntelligentíum.Potuit hiefan
¿Ius nofter,in hac paupertatis uia,non folum attingere unitatem abfolutam,qu»De
usefttfed & unítrínumDeumtnamautrefpexítad plures creaturas, autad unam ali
quam Si ad plures, iHas uidit plures, inxquales,&diftindas. Etcum pluralitas fit ex
unitate, inaequalitas ex aequalitate, diftindio ex connexio ne xuidit principium triti/
num.Si ad aliquam unam>uidic eam habereunitatem,aequalicatem9&connexioneai»
Vnitas,eft ipfa emitas. Aequalitas,eft ipfa formalitas, quxnoneft nec maius nec mi
nus,ut res hoc fit quod eft: & eft connexio, qua entitas ipfa, formalitad conneditur.
Hanc trinitatem,habet omnis res â Deo trino,qui eft unus:unicas pater, aequalitas filitiSjConnexio (piritas fandus.
Licet fandus Murtinus,immenfo gaudio perfunderetur, quia ad uenam boni per/
uenit : tamen fe, defideratum non polfe attingere, confpexit. Erat enim lux infini/
ta»quam oculi cernere non poterant, fed ad apprxhenfionis contuitum exczca/
bantur:erat ignis confumens, qui apprehendi & teneri non potuit. Et quia repe/
rft

C

Liber

lilt

4¿7

He quod non potuttnonuélle uiderf, guftari, appræhendi pofcideri 3 quia abfo
Inta bonitas :quæfiuit per quem uíderetur & pofsideretur,ó¿ non potuit nifi in natu/
ra humanitatis fu» qu£rere,quoníam fe uidít hominem,£¿ appetere guftum bonihu
ius fummo defiderío. Reperítígiturhocnaturaledefideriumjhumanx naturæ inef/
fe. Quod quídedefíderíum, cum haberet àuena boni:hinc uidit noneffe fruftra,fci/
líceticíuítjnullam creaturam altíorem perfecftioremqj poffe eíTe illa, quæiubfiftereé
in unione immediatifiima Sdunifsimaj in uena fui effe. Viditígíturíncodointelle/
<ftuali,fenô nifi in illo perfedifsímo4atqj íblo altfisímó,& plenífsímo,cff gracia pof
fe apprehendere thefaurum diuinum. Repêric igitur thefaurùm, quem uídic intelle/
¿lualíter alongé, ín agro naturasfuae: non enímerat ageríllcíllíus,nífí éutn emeret,
nec eum emere potuit, nifi uenderet uníuerfa quæ habebat. Chríftus erat ager ille
thefauri, quem nifi haberet,uídít fe thefauro príuatumíri. Nemo autem participare
poteft de thefauro, nifi partem habeat ín agro, quam habere nequit, fi aliquid reti*
net* Vendidit igitur uníuerfa, S¿ fecit fe fet uum Chrifti thefatirarq, & ut effer ac/
ceptíor apud ipfum thefaurarium, omnia quæ habuit, liberalifsime atque hilari*
terualdè ei contulit.
1
Vt effer liber liber ate Chrifti, Chrifto feuendidit. Non enim habuit uitam,fed
dixít:nonuíuo ego,qui uitam meaquam habui, uendidi Chrifto: fed ille in me uiuic
Chríftus, cuius eft utra mea. Non habuit uelle aut nolle, quia uoluntas eius, non fui
fed Chrifti erat. Non habuit corpus uiuum,natri uita corporis, eft uita ab anima pro
cedens:(èdhæcuitaerat Chrifti. Igitur uitahs fenfus oui in eo erat, Chrifti erat*
Cur hæc omnia: ut uita fua quam Chrifto dedicauerat,abfcondita effer in uita Chriz
fti. Habítauítígítur ineo Chríftus, quiaipfeinChrifto,noneranemembraeius,nifi
Chrifti ipfum inhabitantis. Pauper Chríftus qui ait, filium hominis non habere ubi
reponeret caput futim,8C modicus,quía uermis non homo, atque abftdío plaebís¿
in ipfo habitabat. Erat igituripfiidemuiuere&mori, quifuperomniaoppofita
«qualiterambulabat» &idem abundare, Sipcnuriam pati. Necmori tímuír¿ncc
uiuercrecufauic.
QuartíIÍbríexcítatíonum,exfermoníbusR.P.NicólaidxCufa Cardinalis. Finis.

Excitationum cx termonibus Rcue
rendifsimi Patris Nicolai de Cufa Cardi*
naliSjLiber quintus.
Ex fermorie.Ánien amen dico uobis quicquid petieritis
pattern in nomine meo.

i Xíuít igitur filius patris aeterni, de regno patris inuifibili, ad h une M
I mundam, ut hunc mundum fibifubiugaret, ut fic omnia fubtjceret
¡ Deo patri, & debellaret principem mundi. Vnde illum non potuit
r
j tiincere,nifi quando in mundo putabatur lefus uidus. Quare mor/
tem morte interfecit, ôf pater mundo manifeftatüs eft motte fílq,6¿
illa manifeftatío, eft uí do ría. Venit igitur de patre, quafi lumen can/
ddæ, quod defeenderet illuminaret, ac inflammaret 8¿ fineretardere,& iterum af/
cendererer,ficut de candela feucæreopaíchalí HicrofôlymÎSj
kgítunaut ficut magifter, qui artem occultam,per
fenfibífra uerba tradít ín una regione^

®

& deinde recedit,

Excitationum

4¿s

Exfermone:Benedí¿ta fît fanda trinitas,
atçp indiuifa unitas.

Enedidlafîtfôncftatrinitas,atqueindiuifaunitas, Confitebimurei,quiafe/
g-^cit nobifcum mifericordiam: Quomodo omnis rationalis creatura, per ea
jkpæ in cultu religionis operatur, fidem oftendit. Ex operibus enim fidem
JL^uenamur. Nulla gens eft, qusr non credat Deum, & hunc maximum, à quo
omnia. Et quia iandia catholica Ecclefia, credit trinitatem in uni tare, principium
noftrumihinc tàm trinitatem fandam quàm unitatem benedicit, feu benedidam ue/
neratur. Vndequi credit Deum comparatione ad creaturam in excellentia e(Te,pu/
ta fapientiisimum, potentifsimum, iuftifsimum, nam talia uidetin creaturisihictalis
tanquàm omnia uidentemôC potentem timet, ft coram illo inclinat &humiliat,fe
quantum poteft çnundiorem reprxfentat, eum adorat, Sueñera tur. Sicuídemus
cultum ex fide.
Tbeolegù
Docet nos Dionyfius, quomodo ad Deum affirmatiue, & quomodo negativeaffiwitiHM & cendimus:affîrmatiue,perexceiïentiam, affirmando ea de Deo, qua repetimus bona
«egxiiw. jn creacura.negatíué,fciiicet omnia negado, quia nihil omnium eft qui fuper omnia*
Paulus ,poftcfj ad altitudinem díuítíarum fapientiaeÔÉ fcientiæeleuatus fuit, fîCuidit
quomodo iudiciaDei incompræhenfibilia,& uiae eius inueftigabiles funt, admírans
unde omnia,eleuatus aiebatîipfi gloria in faecula.
Trinité
Tres font uirtutes Théologales,qugnobis funtneceflariat, tanquàm noftratríníta
tis imago,ín uera trinítatejícílicet fides, ex qua fpes, ex quibus charitas. Fides,tranft
fertur in certitudinem, fpes in appræhenfionem, charitas in connexum, &C non pertt:quia charitas eft nexus.
In candela ardente eft ignis, fi^illede fe ardorem generat í ex igne &ardore»
flamma. Et ficut candela accendit candelam, mediante flamma : ita Deus medi­
ante fpirituomnia.Spiritus Domini repleuitorbemterrarum,etfpirituoriseius,om
nisuirtus.EtattendequomodouitrificatorJn fpiritu,optima uafa uitreaformat.

I

Ex fermone.Sperent in te omnes,qui nouerunt nomen tuum,

lefus/

Ocabis nomen eius lcfum,quia faluum faciet populum fuum.Hocnomen
quafi unguentum ftluanstunc, quando eft effufum. Eft enim fuauitas odo/
ris eius & uirtutis,incognita, quâdo eft in claufo uafe:fed quando aperitur
SC effunditur,percipitur,tunc aci fe trahit, ficut inquit fponfàî trahe me poil
te,curremus in odorem unguentorum tuorum.

V

Ex fermone:Eadem menfura qua menfî fueritis,
remetietur uobis.

Enfurare,uenit ex ratione,undebruta nonmenfurant. Pars illa quae men/
furat,recipiet renumerationem» Capax eft igitur intelledus remuneration
nis æternæ* Aliqui menfurantuera menfuratfif illi capiunt ueram remune/
rationem à principe ueritatis» Alíj faifa & dolofa;& illi capiunt remunera
ttonem à falfo&dolofo principe.

M

.
Approp‘mc[ m

0ta’coincidentiam, nam appropinquare peccatores ad lefufti > eft appro*
I pinquare lefum ad peccatores. Et non pottalis appropinquatio fieri ad
perditum,nifiperíUum»qaifcitqua!rerefi¿reperíre. Vnde ouísneicitredi
re, neque drachmaiideo perdita dicitur, ob hoc eft tanta lætitiadumreperítur, quia perferat.
Non poteft perueniri ad domum pacis atternx, nifi per Chriftum portetur. Vnde
in ducatum eiusui ratiocínatíuanonperuenitur,fedquandoinhumerisportatur,ó¿
hoc eft per fidem: fie enim compellimur intrare. Homo enim fe habet ad diuinita/
cem

tb.Caiwíidw- I
m*

'

Ex fermone:Erant appropinquantes adlefum,Publicani
& peccatores,ut audirent.

1

Liber

V.

4*9

tem Chríftí,fícutouís ad hominem (ut iumcntu inquit fa&us Tum apud te) SC ad hu/
manitacem,ficut appretiata hominis fimilitudo feu imago ad mulierem. Nam drach/
ma,imagtnemhominiscuiuseftim3go,geftatappretiatam.
Gaudium patris 6¿magíftrí eft,inftruxiffe filium & difcipulum:& gaudium con- GatáM
fratrum Sí condifctpulorum,eft congaudere magiñro Q¿ patrnÔC gaudium difcipu/
It ÔÉfiltj ¿nftrucfti,coíncídíc cum gaudio patris, nam gaudiu eius eft gaudium patris.
Gaudet pater,in filio fe fapientiam generafle, fuæ fapientiææqualem: gaudet filius,
ieficfapientemapatrefa<ftum,quodpaterdehocgaudet.Item gaudent confratres,
fratrem fic patris docftrinam recepifle , quod pater habet in eo gaudium, &C bonam
complacentiam. Sic quando mifericordiadiuinaconuertitpeccatorem, tuncom/
nes conclues coeli, congaudent Deo, quia reperit quod perdiderat, ita gaudent de
repertione perditi,

Exfermonc.Filius hominis uadic.
Vita funt altifsima&penítus inexplicabifiamyfteria,quadatetinuerHs
Chríftí,omníb.8¿ fingulis.cum ipfe fit ueritas quæloquitur.Et ¿n fimplící
tate fenfibili uerborun^uti in forma feruíli humana: latet ínaccefsíbílis al
titudo diuini uerbi.ïnduitenirn formam ferui,forma Domini ScDeú
Chriftus dicit fe ire,utfcrípturneftdeíllo.Nam feftinarehabemus,ut fí mus para/
tí ad eundum cum eo:fpfe ením eft qui uenír deccelo,S¿ fotus poteft nos ad cœlu du/
cere. Oportet igitur ut fimus unum cum eo,quia folus ipfe poteft intrare in coelum,q
defcenditjipfeeftquiaicendic Oportet igitur nos ambulare,ficut ipfe ambulauít,S¿
effe unum cum eo. Sicut enim pellis mortua quam induis, peruenit tecum ad coipedum regis:fic tu fi unitus fueris Chrifto, intrabis cum eo. Sed oportet ut magis fis ei*
luncftus,fciiicet ut fis membrum eius*
Sicut enim feruus non poteft nec côtrahere, nec aliquem atftum liberi hominis ex
ercere,nifi fuerit de feruitute, ad libertatem translatus: fic nec homo, nifi translatus
de mundo,adregnum Chrifti. Quando ante n fic homo translatuseft, quafi ad por/
tum de turbido mari pofitus, ut ambulare pofsit : tunc debet confiderare > quomodo
cumChrifto proficifci pofsit. Nam omnia ia Chrifto reperiet:quia ipfeeft filius
hominis, SC frater omnium. Similiter tn omni humano tranfeundi modo reperi/
tur:fi enimminifteres,ipfe&minifter eft;fi ieruus3feruus;fimagifter,magifter:ii rex,
rex,omnia in ipfo* Sed quid eft ipfe in omnibus? Certe ipfe eft humilis mitis cor/
dc,íuftus 8C pacificus: oportetenim te fic ambulare, & tollere iugum eius, quod eft
fuaue & leue. Deponite igitur farcinas graues peccatorum, quae impediunt curfum
cum Chrifto.
Si igitur cum Chrifto ire nolumus, attendere debemus, ut fic agamus uti hodie
legimus, & facium Chrifti repræfentauimus. Primo oportet recedere de Aegypto»
lauari in mari rubro,perfeuerare in deferto,& hoc fecundum ledionem, quae eft con
fideranda, ut fine murmuratione recipiamus decoelo panem. Oportet fecundo at/
tendere,utpoft lotionem
poenitentiam, obuiemusfaluatori reginoftro, qui rex
eft per naturam, & recipiamus eum, & in ipfo confideremus manfuetudínem
feueritatem. Oportet tertio altius nos rapi cum Paulo in epiftola, ut Chriftum quem
utregem recepimus,cognofcamus. Oportet quarto Chriftum fequi per mortem,fe/
eundum pafsioncm.

M

Exfci*mone.ConfidefiH,rcmittuntur tibi peccata tua.
IcutinAdamomnesmoriuntunita&in Chrifto omnes uiuífícabuntun Na/ kw butura noftra ut eft ex Adam, tunc non eft unibilis diuinitati:ficut tenebras, quae
1
nonfunt unibiles luci,&lux,rion pofTunt femutuo compati. Secundum A/
4L*--¿dann,naturaexterraortum habuifte deferibitur, quaeeft opacaÔCtenebrofa:
fecundum Chriftum, de coelo lucido. Secundum Adam, natura eft femen mortis,
infirmitatis^ ut fic,non eft unibih's uitequia cinis in cinerem reuertitur.Sednon eft
1i
natura

Q

470

f

Excitationum

natura languida ,fecundum feipfatmquia non fentit fe languidam,non éft infirmité,
qui non fentit fc ¿nfírmum,fecundum fuum indicium. Sicut natus paralyticus aut
cæcus, non habet fcientiam infirmitatis. Nemo poteft ícíre quid cacicas,nifi (ciafi
quid uidere * Vftde fecundum Adam, natura eft ut caecitas,in qua nafcimur,ex qua
poifuntfequi pericula,quæcæcis adueníre poflùnt,fcilicetcafus in foueam. Secun­
dum Chriftum,uidendi pofsibilitas* Et no ta, quod natura humana,ut eft quafi rationalitasinanimalitateeft iicutluxinlucerna,ita quod rationalitas per animahta/
rem operatur,ficutcandela ardens & fplendens per lucernam. Et cum ratio fequitur animalitatem,eft ficut fi lucerna eft ex tranfparentijColorato tamen uítro,0¿ lux
candelae fic refplend et,& íta eft ex Adam.Sed ut eft animalitas in rationalitate, eft
quafi lichnus in ardenti candela,lie eft ex Cbrifto.Nam Chriftus,non eft nifi uer/
bum,feu ratio,(eu lux quae illuminat. Homo fecundum Adam Utitur rattone,ficut
utitur candela in lucerna,quçrit per difeurfum fibi conueniens, fecundum anima
litatem.Homo fecundumCnriftum,utituranimalitate, ut ratiocincturjficutflamz
macandelæutiturlichno,utardeató¿fplendeat.Inratione eft uis intellediua:illa
Uis eft,ex qua homo acquirere poteft,artes mœchanicas liberales. Vis illa temper
fuit in anima,ignorabat tame anima potentiam fuam,quôd fcilicet poflet habèrear/
tem feminâdi. v enítunus,quí hanc artem primo ex fe habuit,alijs tradidit,& aie*
batpopulusíbenedidhis Deus,qui dedit hac poteftatem hominibus,fic de arte medendíjdearte fcribendi.SicuenitIeius,quiexfehabuitomnem fcientiam & artem,
omnium fcibilium,inter quas artes eftars utuificandúnam omnes aliae artes ma cha
nícae liberales,ad uitam ordinantur. Ars igitur uiuíficandi,omnes includít.Et hác
artem fanandi,&uiuificandi,et communicandi fe alrjs,ex fe habuit Chriftus,& quicuncjj receperunt eum in eius dodrinaffaái funt ut ipfe erat filius Dei,etiám & ipil
fili) Deí.Quotquo t enim receperunt eum,dedi t eis poteftatem filios Dei fieri.
Et haec ars,eft fides,ut quantum credere pofsis,tantum aflequaris .Reda fides,
1 eft omnis ftabilis perfedio in hoc mundo.Sicut caecus,dum oftendit ad murum ca­
put, fentit triftidam ex cçcitate fibi euettiflejita fentit gaudium ex potentia uidendi,
quando non folum euadit periculum,fed lumen uidet omnibus deledabile.Quare
humana natura,de fe eft ut ociflus,quae fecundum Adam eft ut oculus calpae,fecun>
dum Chriftum,ut oculus aquilæ.
Ex fermoñe : Videte ne contemnatis uñurh ex his pufîllis.

Onfidera de uita æterna,^ eíus contrarío,fcilicet igne æterno, quod ille
ignis fit geherina.Ex quo habes,animam in i^ne 5eterno,çternaliter efle,et
ita nonperiu& tamen eft fine uíta,hoc eft quod anima, eft uto culus uerusf
in tenebris.Eftemm & fine uitafua,caret enim luce, fine quaadunonui/
detSic anima,quæluce caret illuminante mentem,non uiuic,licet fit.
In nobis eft quoddam femen diuirium.Hoc femen,eft uis quaedam íntelle&ualté,
& eft in terra fenfibilis uitæ feminata.Ètin £arteilla,in qua contingit uitam fenfibilem,eft tatiocinatiuamam eft feminata illa uis,ut proficiat,no ut ait Plato. Oportec
igitur concitari admiratione,ut pergat QC inquirat Deum,8<no éft Deus,in ratione
aut fenfu attingibilis:quia eft in regno fuo,quod non eft de hóc mundo.Illa uis intel
ledualis,quidditatem rerum ínquirítífiC hoc eft Deum quærere, qui eft caùfa caufarum,ó¿ habetlumen ratíoníSjín quo relucetlumenæternæ ratíonis.Et poteft intelle
<ftusconcitatus,quafi ignis ex filice elicitus,per lumen quod ex eo refplendet,créz
feere fine terminotficuc uídemus íntellecftum temper pofle proficere, nun cafaría
ri,ó¿ proficit in fehola Chrifti,quia ipfe eft magífter. Et docuitnos Chriftus,quo­
modo proficere poteft, ufq? ad fiIiationcmDei,hoc eft cogtiitíoneDeí.SoIusením
filius,pertecognofcitpatrcm:adoptiuusautem,ex reuelationeuerifilijfleu ex gra­
tia. Nam adoptio,eft gratia. Vndeadoptiuusnon per fe,fed per lefurmficut homo
tranfitmare,nonperfe,feddeferturinnaui,Ôdperfpiritum fiueuentum. Acfi quis
tielle t effici filius,quia hoc extra filiationem efle non poflet: oporteret illam indui,
fíe de arce Sicut autem argetum uiuum,hab et in fe uim convertibilem, ita quod per
unam

C

W

~ i0*

Liber

V.

471

unam deçodHottem, operatione naturae, conuertítur in p!timbu,per aliam in ftagniïî
fíe fpiritus nofter, conuertítur per decodiones, ad fímílítudinesperfecftorum metal
Iorum* Paie ¿la metalla»(ùnt fpiritus intdleduales,a(ftu ueritatem apprehendentes,
uidentes}qui quidem funt angeli Eleuatur igitur fpiritus nofter, ad focietatem an
gelorum,fecundum quod in hoc mundo profecit in fchoíís*
Ex Termone.Quodcurt^folueiis fuper terrarr^erat
folutum ôt in coelis*
Efponfio hominu, eftconieduralis. Ná eft ex aliqua nota fimilitudinear/ r;-J«
gúensjíed neritas non attingitur ex coniedura* O o hæcfides noftra nô eft
exhomíne, quia nulla coníedura ad ipfum attingit: fedreuelationepatris,
ut Magifter ad Petrum loquens,atteftatur. Vnde euangdíza tío, eft eius an
fiunciatio,quæfineuerbo, occulta maneret: fides enim exauditu,puditus ex uerbo,
ex uerbo reuelatío. Verbum reuelat patrem futi, alias incognitum, nemo fcit quis fic
interior ille homo,nifi reueletur,nam nemo fcit quid fit in homine,nifi fpiritus horni
nis,qui eft ipfe interior homo^Et hic fpiritus eft in uerbo,in quo fcipfum reuelat : pa
tér ín filio reuelatur,0¿omnipotentia patris,reuelatur in arte,ars autem in opere.Vn
de opera Chrifti,perhibent teftmonium artis omniporentiç.Infeperabiiisautem ars.
omnipotence,uirtus eft ab eíTentía creatoris,per cj Deus fecit & fæcula, quæ eft ut'
uerbum ommpotentis,cui omnia obedírenecefle eft.
Sicut Deus eft eíTentía eflentiarG : i ta imag© Def eft mens, quæ eft fimilitudo feu míw.
fpecies fpecíerñ.Et hinc ficut couenft Deo dicere,&'hoc eft fuifimilitudinern expli'
care:Gcmens humana explicaqdicendo fuam ficnilitudincm. Chriftus,eft filius ho/
mínís,uc fit omnium fra ter,0¿ cuíhbet uolen ti proximus.
Ex Termone. Manducaueru nt íaturatí funt.
ecantelefu,anima rationalis uníbílíseft uitæ perpetuar,ubi íneo,perhac Verbid Dá>
unionem,pafcíturuítacius,quifol ush abitar ímmortalítacemtfilaením uíta, ^Ja­
citarum ç perpetua lætitia, quiaadipfamfummodefiderio fert, quaficorpo
ralefame pati ens,fertur ad defiderium pafcetíed3tadhocutexperíretur,q;to
defiderio anima monetur ad cibGuitx,permifiteos capí defiderío audiedi uerbu,un­
de pafeitur anima, ufqj ad negletftu corporis, tanta fames ipfis orta fuit, qd diceret:
mi fer eo r fuper turbá. Et deídeoftedíc potería uerbi,excitato appetitu,etdocetomne
paCcedâ ex uerbo Sed ex eo uerbo, in cuius por ctía eft,oía fenfibilia pafcere perfenfi
bílía,inulle<ftualía per feipfurmquia ueritas^ugfola pafeit intelledu.VndecG turba
multa ualdéfamefcereGíV paru effetprouifionisadrefeiftione,fcilicet feptepanesee
duo pifciculi,et tamen omnes poft benedùftionê ÔC díftríbutíone fuerunt faturati: tn
tellexerunt non efle pane ÔÉpifces ( qui uíx forte quatuor homínib fuffecíflcnt) qui
paícebant,fedDeiuírtutem,per quam panis habetutpafcat.Vndeclarifsimefuntex
perti,illamuirtutcmeffëinfînitam,quæpræftatpaniutpafcat. Et ob hoc non refert,
an ftnt pauci anmulti panes : quia non refert uirtuti infinitae, in paucis uel multis
pafcere. Otiare hæc uirtus infinitæ uitæ, pabulum fíne faftidio Temper praeftare poz
teftîquta pafeendo uitam,pafcitdeiïdenu ad uitam-Vnde nunquàm dicit oculus fufficit,quando ei ddedabdeobiedum præfëntaturînampafcituruita eíus (quæeftuidere)perobiedum,S¿ noniblùm uíta eíus,fed ôf defíderíurnadípfám.
Sicut in apibus rex,S¿ in gruibus Sí altjs,rex reperitur naturalis, quem comitantur
mulcæ apes 8¿grues:tca Chriftum,non propterfaluatíoné
pabulum, fed quia rex
effet nature,turba multa Temper per defenum ÔC ultra aquas fequendo,eum non de/
feruit,ipfeuero faluationempræftitit, quia rex & Dominus.Sienim aliqui homines
contra uenenum ferpentis,folo tadu leguntur per genealogiam curafle,& Titus
imperator cecum jpotuitChriftus fecundum naturam omnia,quia in eo complemen
tumperfedionis naruræ.
Deus ad finem utcognofcatur,permittit negotium conduct ad illum terminum,
quodeft defperatio deomni humano fubfidio,& tGc qui fperât ineo^experiunf eíus
H z
pietatem

R

P

472

Excitationum

pietatem & miTertcordtàm. Qyamdiu igitur poteft alteri afcribi effedus,p er mittit
curfum,& de hoc,experientias plures uidi.
Ëx fermo ne: Quaerite primum regnum D eí,& íuftiríam cius,
6¿ hæc omñia adqcíeri tur.

Vális numerus,eft cadens ab unitate,fic eft díuífíonís. Duplicia ficfe ha/
î: ■
> bent, quod unum eft contra unum Jri rege et fuo officiali,nori funt duo do
I
lmínía:ídeónonteneorobedíreoffícíalí,nifí¿nquantúmoffiicíaIi.Quarefi
-M—aliud mandat,quàm uult dominus,non ei fed domino obediendumeft.
, *
Chriftus datdodrínam.Vnüshomó,non poteft nifi ad unum amorem habere:
wor’3¿ ideo non poteftnon odíre alíumab ¿ó, quém dilígít,díuífum. Capacitas uolun
tatis,licetiitpotentiæinfinitæ,tamenquaridôadù elígitaper dedionem termina*
tur»Sícut in luto figuli,eft potentia ad omnia uafa cuíufcunc# formae, quae termina/
tur per atftum. Anima igitur tunc dicitur diligere,quando digit : fie amor eft for­
ró a,informans uolun tatemJEt ficut materia prima,nunquâm quíetatur fob una for*
ma,quia data una,eft in potentia ad alíam:fic uoluntas nunquám quíetatur per amo
rem,quia dato uno,eft in potentia ad alíum.Sedfí materia prima adipifcerettirfor/
mam,quæterminaretomnêpotentiam materiæ,tunc quiefceret,fieut in corpori*
bus ccekftibusJta in uoluntate, quoad ípíam charitatem abfoluta m,quæ Deus eft*
Vt forma coeli,eft ut formaformarum huius mundi,in quo mundo format generan*
tur,8¿corrumpuntur,ÔÉquicquid formalítatís habent formæ generabiles,habent
partiet patiorre formæ edeli, Quare ut materia quiefeit in forma cceli : fie uoluntas ht
charitate,quæDeus eft. Sicut materia metall aris quiefeit in auro,quia eft complice
tio uirtutis,omnisformæmetallaristficDeus eft complicatio uirtutis omnís amo*
ris Jdeô non quíefcícín alio uoluntas,quiafemper plus habere poteft,quàm habeü
ÔCnunquàm quíeíciqnífi id habeat,quod ¿nfe complicat omne amabile.
Ex fermoneîD eus ín tocó fari cío fu o, Deus qui inhabitare
facie unanimes in domo¿

Pecuîatio»eft habitatio in paeê: nam eft quies rationalis Ípírítus, feu ultimi
foelicítas.Eft paxDeíjín loco fando fuo,eft fuus ille locus quem fibi de*
giq&i eft templtim,de quo dícitur,fiddes efte templum: ficut regia celfitudo
eft,& conternatur in fidelitate fübdítórum. Deus facit habitare unanimes hi
dómo.Omnis enim uirtus & fortitudo plæbis,eft ex unanimitate,quâdo eft anima
una in multis,fiue cor unfi,ibi paxÔC fírmítas,utí inter membra unius homínís,quía
non habent nifi unam animam.
A
Nulla falutatío eft fíríepace,S¿ quanto plus pacis affemtanto pulchrior & gra*
Pít*' tíonPax igitur,eft ipfa pulchritudo,quæ omnia efficit pulchra. Quælibet res in fua
pace confiftit. Nam quíetatur quodlibet in fua fpecie: quoniam in ípecíe humana,
complicantur omnes tpecies animali tatis,fob principe ïntelligentiæ,cum homo mo
uetur adfmiilitudinemfpecierumbrutalium, recedit à pace humana,ficut ebriofi,
luxuriofi,ad porcorum naturam,iracundi adleonutm In homine funt,ípírítus,ani­
ma,^ corpus,ficut in mundo dementaba,uítalia, QC intellectualia. Etquoniamne/
ceiïèeftjfi páx debet feruari,quód quodlibetmembrum feruet officium ffium; tun@
eft unitas in corpore,ficut concordantia in organo^ harmonia in cantu.

S

Ex fermo ne: ïefu præceptor,miferere noíirí.

OMO non poteft facere omnia quæ uult,ex eo quôd uoluntas eftadop*
tima inclinata, nihil uolitum,nífí fob ratione boni eligatur: fed face/
re non poíTumus omnia,quia caro aduerfatur. Sicut feílbr in equo rebet'
If, uellet cito attingere locum j fed equus cum pungí tur,retrocedít,6í non,
obedit*

H

Exfc

Liber

47 j

V.

Ex fermone. Annulo fídeí fuæ/ubarrauit me Dominus,
/’’"'t Icudti nupttjs eft amor fponfi S¿ fpofgjta quod amor íbi de tritio carnis, trans ÁlttOT»
latuseft infancftíficationemjubi quifqj pofsídet uas fuu infandificationejta/
a
j líseft fimilitudo amoris nuptiarum,ad amplexum animae cum fapientia,
Habemus ftimülrianimæ rationalis, quo ftimulamuraddefideriafpiritua/ Amor fcpiíit*
lia,qnæquidêdefideriafüntfcire.Amor concupifccntiaquoadcarne^amoricienti» tl(9n
quo ad rationalem fpiricS ,infant nobis.Sicut igitur côcupifcêtia in regno mâdi hu/
tus, translata ad facramentSmatrímnontj,quíefcitín fancftífícatíonezfíc amor ícientiar, translatus ad lleras nuptias fponfí,quiefcít. Vnde quámdíu rationalis fpiritus,»
uero fponfo díuifus,fertur íllímitatead nanas artes,non ínuenít íd,ad quod natura ftí
mular,ficut qui luxuríaturcumomni fcorto.Oportetígíturquod ad nupcias transfez
ratur,fí¿defponfetfibínoninftabikm, fedæternam fapientia m,S<íllam non poteft
appeterë,niii in natuça fua,
Exfcrmone.Emnt nouifsimi primi^&i primi nouífsímí,
DEnaríus,eñ numerus,ín fe complicans omne numerabile.Valor denari],eft DííWiW*
mêfuradn qua omnium ualor attingitur.; Valor equi,ualor irini,attingítur
ínualoredenarij. Denarius, eft complicado potentialis, numeri, ponderiSj&'menfaræ.
;
Vndefumus fecundum fpiritum íntelledualem & íncorruptíbí!em,qua fi aurum
iduum uita íntelledualí, quod poteft feipfum conformare omnibus. Sicut fi cæra d>
fetuiua uita incelledualijipfa fe conformaret literis & figuris rerum. Quia tamen no
eft fie uiua,cùnc per intelledum extraneum hominis, ad hoc ducitur. Hanc naturam,
habemus ab artifici omnipotente,qui eft omnia in omnibus: dat nobis imaginem fu/
am utuam, fecundum quam poitumus non formare omnia ut ipfe, fed afsimlareôÉ
conformare nos omnib. Séduis afsimilatiua,non eft nifi ad uim formaciuam couer/
fa,quia ia tantum eft afsímílariua,ínquantum formatiuarita non quiefeit uis illa afsiz
mílatiua,nifíinformatima.Etpoteft ex litera dici, nos fie condados primo mane,S£
itamriïbsinuineam huius mundi.Deindeuenitilla natura noftra ad tertiam,quando
Sol eft eleuatior, qui illnminatuim noftram&ociofitatem, quæ fecundum illam na­
turam eft,quado non operamur fecundum eam,& tunc conducimur, ut exeramus ex
Illa poteftate,labores intelleduales. Et poteft dici tempus illud,quando dífcretío ia
cipit apparere: æ tuncquafi pueri, qui ponuntur ad fcholas, incipimus proficere in
Grammatica. Et incipit apparere in nobis uis rationalist hora fexta» ad altioresfa/
cuitares,putaLogícanr.hora nona, ad Philofophiam: undecima, ad Theologiam.!/
tem primum mane,ad tempora prima poft Adam, ufqj ad diluuium.Tertia, ufque ad
Abraham. Sexta £¿ nona, de Moyfe per Prophetas, ufq? ad Chriftum. Veipera,de
Chrifto,ufque ad aduentum eius fecundum.Ec primum mane, poteft dici uis fenfibi/
lis,tertia imaginarius, fexta rationalis, nona íntelledualis,uefpera inrelledíbilís fi/
uediuinalis Jtem prima,poteft dici creationis. Tertia,recreationis in Chrifto .Sexta
nona,8£ uefpera,profe(ftus fupererogationis.Primo es homo,Secundo Chriftia/
nus, Deinde uocatus ad hocuel illud, puta es agricola ueluiticola,ne fis ociofus,uel
ut fis religiofus.Etpoteft dici,quod primó es aurum,deindemonetatum,deindeiu-'
perferiptum. Denarius, eft bonus & uerus,fi habet omnia illa, fcilícet ueritatem aurijUeritatemímaginís,á¿ ueritatem fuperferiprionis; ÔCDeus eft ueritas denarq.De
narius quieft uertis denarius, fecundum naturam auri incorruptibilis, eftáuerítate
qua eft pater,feeundum imaginem, á filio omnia formante:fecundùm
rotunditatem,àfpiritiifando3iniua æternltate omnia .
continente: nam fpiritus eft hoc,quod
continet omnia.

H

5

Ex

474

Excitationum
Ex fermone.Beatí qui audíuht uerbum Défj
8t cuftodíunt illud.

y'tiiïiiiîk.

Peteniu'/h

yirfafo

yutos.

îcut uerbumfih humanitate úírginese carnis habitans, naturam humana eîeuà
uit, attrahendo ín unionem perfonalem:itauerbuminhumanamentehabi>
cans3ad unionem attrahit animam rationalem,ficut magnes ferrum.
Quibus non eft intelledus,in his demon habet poteftatem. Vnde daemon,
t ntelleduak noftfæ naturas illabi nequit.Omne enim quod ligat daemon» perfeipm*
per fuum illapfum3ligat. Sicut frigus,per illapfum ligat aquam, quia fubíntrat,S¿
íntrádoftringit:ficutuiscoagulatíuacoagulí,coagulatlacperillapfum* Sic ex Mar­
ci feptimo ,lingua muti ligata fuit,& folutum eft uinculum îinguæ eius. Sed rationa­
li fpiritui,non poteft quicquam illabi,nifi uerbum Dei: quia eft fimi Iis Deo qui eft fpt
ritus>8¿ inter ipfum Deum,non mediat natura. Inter enim ueritatem & intelledu,
nulla natura media efle poteft. Deus neritas eft, neritas auterft capitur ín fntelledu. .
Solus igitDeusdHabiturintellecftuali naturæ.Et ficut frigus pofiidet aquam quam
ligat:itauitaueritatis,per ¿napfumíntelleáualem>animampofsídet}fícutconcepcns
lætitiælaetificat» & magnaelætitiæmukumlætificat, ita æternæl»titiææternaliter,&!
l»ti£iæabfolu£æabforbetpenÎtusJ& hæcdeledatio lætitiæ apprxhendirurpereosM
qui intrant in gaudium Domini fui. Et ficut malignus fpiritus, per accidës congelat:
ita bonus fpiritus liquefacitPropter hoc,charitas fiue fponfa ait: Anima mea lique-*
fada eft,ut diledus meus loquutus eft mihi*
. Ex ligatione, ueniunt peccata , ficut fi fluxus fellis ligaretur, ut augeretur, homo
efficeretur i rafti bil is Sic ligari poteft fpiritus ui ca lis,fi c fit homo luxuriofus. Perae/
cidens incitamur ad uitia,quibus impedimento fublato, naturali motui præftito, per
rationem refiftere polfumus,licet etiam moueamun
Verbum uidet omnia, per quod omnia, ipfum auditur in omnibus: quia omnia
ei obediunt. Videre eft regni,ubi Deus,audire autem huius regni. Audiam dicit Pro/
pheta, quid loquatur in me Dominus Deus. Non eodem modo ùidet Deus&dæ/
mones.Nam daemones uidentperrationem díícurfíuam :Deus, per ueritatem intuitiuam.Damion,cogitationes uidetin coniedura:Deusurifunt.Qtiare diabolus, in
fignis conceptum legit,ficut homo,in literis conceptumfcribentisDeusautemno
literis feu figura legit,ied intuetur. Videre autem cogitationes5eftfolius Dei.
Si unitaseft de e flentia omnis regni, non eft aliud regnum Defi nifi abfoluta uni/
tas,feu pax»
Ex Termone.Qtii habet autes audiendi,audiat+

S

Erbum dum induit carnem, habitu homo uidetur,dum refurgit à mortufe,
oftedit uirtutem fuam, quia Deus: folus enim Deus dominatur morti,quia
audor uitæ. Litera» mortua uídetur Sí immobilis, ôf fenfibilis, &eft,nec
monent literae,non habentem aures audiendi. Síením idiotareípicúlite­
ras, non monetur,quia flint mortuæ illitfiuero habens intelledum eas legit, monetur
exfigmficato. DicitpaterfamiiasfachoCj&feruusfacioVerbumfenfibilenonmo/
uetîquiaetiam barbarus & ignarus Iinguæ, fenfibiliteraudírepofíetj&tamennon
moneretur. Intelledus igitur, qui eft fpiritus fenfibilis uerbilatitansfubfignis fenfibilibus^oue^uíuífica^cibatidekdationemafferqínumínat. OportetigitiirdíícP
putos Domini habere aures audendi uerbum,quod Íeípfum uerbo exprimit.

V

Ex fermone.Eftote parati,quia qua hora j
non putaris.
Vm fponfus pulfat, confeftim aperire debemus,
fi aperimus, tunc facit
nos d-fcumbere: &tranfiens miniftrat, ficut Sol tranfiens oculis lumen
miniftrat Aliter non effet claritas, iiifum in adu ponens, fed exuperans .
propter improportionem infiniti ad finitum.
Sed fi Sol ftaret mhii
pofle:

C

Liber

V.

47 í

poftet fufferre uir tutem eius, id coque eft femper tranftens, ut uitam fenfibí lem itifluatj&miníftret.
Exfermone.Díabolus reliquit eum,&ecce angelí
acceflerunr.

Ihil maíús per fidem fperari poteft, quàm quod Deus fe,8¿ fuum regnu do Ffc
net confidenti.Nam aflequitur quifcp fecundum fidem. Quando quis ba/
ptizatur, tunc abluitur imago diabolica ueteris hominis : Quafi ii aliqua
feda imago ,in pariete ablueretur,ut noua ineo depingeretur,uel fi ars fal
fa, tolleretur per uerum magiftum5qui fuit deceptus, tunc poftea imbui tu r arte uera.
Sed quando imbui debet» oportet quod fe retrahat in defertum, ÔÉ abftinearfut Salo
monja uino,quandofapientiae ft dedit.
,
Nota uerbum,ubi dicit tentator:fi filius Dei es,dic ut ifti Iapides panes fiant. Ec/
ce quomodo uerbum Dei,omnia penetrat,
id omnia audiunt,& et obediunt. Si e/
nini omnia, per hoc quod audiunt uerbum, id funt quod funt: omnia fieri poterant
id, quod uerbum dixillet: Alapis audit, QC obedit:&aqua audit, QCobedit:& aqua
quæ erat in fua aquea regione, ieu natura, uadit ad regionem uini, quia uerbum fic
mandat, cuius uis eft omnipotens. Et uerbum loquitur in radio Solis, ad omnia
quægenerantur: & unum eft, QC fimplici elocutione, uarietas rerum prodit ad fenfi/
bile effe, uti uerbum imperatoris exercitus, in tuba omnibus loquitur, &C quifque fa/
cit fuum opus in uerbo illo.

N

Ex fermo ne. Magna eft fides tua^iat tibí ficut uis.
Erbum Dei,facit immobikmoueri.Sicutnauis in mari,aut ftagno,eft de ft
immobilisé mediantefpirttufeuuento,nauta ipfammouetquouulc, fpt/ ¡
ritu non deficienteîfic fides eft conceptus,fortificans fpirítum noftrum,ut
poffit in opera ad quænonpotuit.Chriftus operatus eft miracula,&dicit a
Iibi:Confidefilia,fides tua refaluamfecit.Coincidunt tgttur,fides 8¿ uerbum. Et at*
tende, fi per exorcifmos curantur homines à fpiritu maligno, fine illi fuerint filrj lu/
dæorum, utChriftus dicit, &filrj ueftri in cuius nomine erjciunt: tunc exorcifta non
operatur,ftd fides,et fides,eft ut nomen feu uerbum Dei. Chriftus habuit maximam
fidem,quia uerbum ipfum»potuit igitur omnia Vnde dicunt Apoftoluadauge nobis
fidem.Potuitftdes augerfinon ergo habemus fidem,quæ non poteft augeri. Et ideo
noftra fides,eft ex participatione abfolutx fidei. Sicut igit bonitas abfoluta,eft ipfa
maximitas,Q¿ ob hoc eft omne id,quod eft omni bono»quoniambonum non eft ex/
tra bonitatem: fic fides abfoluta Chrifti, fe habet ad omne fidem. Vnde abfoluta fi/
des,omnia indifferenter operata eft inChrifto, fed in altjs non indifferenter: alius e/
nim habuit operationem unam miraculofam,alius aliam. Vnde in miraculofis ope/
rationibus, deuentmus in notitiam fideiffides enim eft fupra naturam. Spiritus no/
fter, non inquantum animat naturaliter mouendo, fed ut concipit uerbum fidei,
operatur fecundum conceptum. Et hæc eft doârina Chrifti,habere fidem,per quam
unimur uerbo omnipotenti.Fides,donum eft: fed rationalis fpiritus,ad capiendum,
fe adaptat humiliatione.Nam de (e patetjhumiliationemrequirineceffario ad fidem,
qui credit,redigit intellecftum in feruitutem,& humiliationem.

V

Ex fermone.Vígil ace, quia neícítís diem,
neq; horam.
irginitas,eftpotentialis fecunditas,adu infecunda. Sic anima raciona*
lis, in potentia eft fecunda, adu adhuc non fecunda, fed conceptione
uerbi fecundatur. Sicut anima fecunditate carens artis, fecundatur poft
conceptionem, utadualiter artem habeat fecundam. Sicaduerte, quo/
modo ars eft quædam fecunditas radonis, ex conceptione uerbi eam exerencis,
&C ars eft quaedam fecunditas , quæ ¿xerit formas aduaks fenfibiks, Sic De/
li 4
uspa*

V

*

Excitationum
üs pa ter ,eftintelkdas:filius, eft ars intelledus, ÔdunioTeü alnor intelledus 6f ar>

tis, eft fpíricus.

Exïërmoûe.Iatn patres <3¿ fratres.
Vm omne noftrum ftudium ad hoc tantum tendat, ut Deum quaeramus, in#
uemumcp non perdamus : Paulus dodor nofter,per Ephefiosnos inftruit,
quibus regulis id fieri pofsit, non enim aliter ad Deum patrem peruenitur,
nifi per filium. Solus enim filius houitpatrem,&nemo alius}nififiliusei reuelauerit,qui eft uia,neritas, & uita. Eftenim uia,perquam fi quisintroièrit, pafcua
tnueniettquid eft autem quod nos pafcit,nifi Deus^Conftat autem, ueritatem obie/
dum effe intelledus,in qua pa feí tur. Veritas igitur eft uita rationalis fpirítus. Vnde
quum uerbum fit caro fadum,ÔC habitet in nobis: confiât in noftra humana natura,
nos uiam habere ad ueritatem,quæ eft uita noftra ímmortalis.Oportet igitur pos per
Chriftum, Deum pa trem quaerere, Ôf tenere. Et quia noftra uirtus parua S¿ infirma,
non poteft nifi per uidoriâaduerfarij, Chrifti uiam tenere: tunc Paulus nosinfiruit,
quomodo infirmitas noftra, in Chrifto lefu, uincit principem tenebrarum. Chríftus
enim, eft lux rationis: uincit lux tenebras. Princeps tenebrarum,quem, ait Apoftolus redorem huius mundi, mendax ab initio, QC non ducitad ueritatem. Et ut ualea/
mus tenere confefsionem noftram>opus habemus maxima,& uigilantifsima, &ui/
doríofiísima diligentia.Sumus autemin hoc,mundo,ubi regnat princeps,qui aduce
fotur noftraefaluti, illum autem debellare, quis nonuideatdifficilimumi Docuit A/
poftolus,aliquorum qui per Chriftum Deum repererunt,bellum efte contra carnem
0¿íangu¿nem,S¿mundanasiftascupidítates:íédalíorum, quibus mundus iftcceftit
cum concupiicentqsfuis, bellum effe acrius contra ínfidíasdíaboli, principismuâ*
di huius. Et hi funt in comparatione ad primos,ut anima rationalis ad corpus fe ha/
bentes:Ôfob hoc,uocatur fpírítuales,8¿ âDeo eledi,& in eius fortem transIatlHí ta
les funt, quibus Paulus fcríbít in epíftola: confortamini in Domino, 6< ín potentia
uírtutís eius. Non ením ex nobis aliquid poffumus, contra tot íníidías, nos à uia re*
retrahentes/ed in illo tantûm, qui ait confídíte,quía uici, ín eo ením princeps huius
mundano habet quicquâm.Docet nos ex ordine Apoftolus,quomodo Ípírituales,
ad euadendas Ínfidíasdíaboli, fe haberedebent. Omnis miles primum eligitpria*
cípem,6¿ confidit fub eo poffe uidoríof¿tnilitare,finequa confidentia, nequaquam
bellum intraret. Sed non eft contra mendacium poteftas, ni fi illius qui eft uericas,8C
hic eft Dominus dominantium. Confidenter igitur in uirtute illius, hoc bellum in/
trarí debet.Deíndedócet,íínearmatura non effe bellandum, etiam fubpotentifsimo
duce. Vnde docet armaturam accipiendam, 8¿ illam ait induendam, àfitarmatura
una,fcilicet Dei,quæ eft tant» efficaci»,(^infidiædiaboli,nihil contra eâ poffbnt,6¿
non cadet feu fuccumbet, fed flabit fie armatus. Canfam cur hoc fit neceflaríum,fub
iungitiquíanon eftnobis çolludatio,aduerfus carnem&fangu(nem:inillaenim
colladatione,armatura eft,ad tegumentum carnis fanguinis. Et quia hæc rdudatío>eft aduerfus principes,
poteftates,6¿ aduerfusmundí redores tenebrarum ha<
rum,& contra fpírítualia nequitia ín coeleftíbustpropterea accipi debent arma co>
íeftia,contra néquitiascoeleftes,utindíemalo,pofsintperfedímilites fiare. Deinde
docet,qua fint illa arma, dicens. State ergo fuccindi lumbos ueftros,íntierítace,ÓC
induti lorica iuftití», & calceati pedes in praeparatione Euangelíj pads, in omnibus
fomentes feutum fidei,ut poísítis omnía tela ígnea nequifsimí extinguen
galeam falutis,ô£ gladium ípírítus,quod eft uerbum Deh
per omnem orationem & obfecratíonem»
omni tempo re ora ntes ín fpíritu®
&C ín ípfo uigilantes»

C

.

Liber

V.

497

Ëjc fermône :Terti adit refurrexíc,
Res dies confiderâtunPrima dies eft,quæ eft una,S¿ in principioîhæc dies
eft in príricí pío.Príncípium autem eft æt ernum. Sí ením non effet æterna, ®*es*
ab aliquo effettnihilenim quod initium habet,âfe ha bet effe, fed ab alio,
quod eft principium,6¿ ípfum príncípíátum,príncípíum igitur æternum. rSa
Dies igitur,quæeft in principio,eft æterna» Hæc eft dies,quæ eft principium abfep
ínítío.Et ficut in luce oftenduntur omniaxita in ilia die funt o mnia,ut in luce uiua: &
eft hæc dies æternitatis,'ratio,fiuehoyos rerum,nam non uidetur res in iteritate, nifi
in ratione.Scire,eft rem per caufam cognofcere Jta ratio eft uerí tas rerum,fi c omnia
quçfuntinrationeæterna,fineinitiofunt3ratio ením eft caufajcoincidunt enim,cau
ia,ratio,& príncípíum.quare æterna. Hæc ratío,eftarsfeufapíentía æterna,in qua,
QC êx qua,& propter quam,funt omnia.EftarS creatiua,complicansomnecreabile:
ars omnipotentiæ3complicans omne pofsibile.Hínceíníhílaccrefcere poteft, nihil
abeatolli poteft,quumfitomnequodeffepoteft. Hæcarsdiuina,eftuerbum,per
quod omnia fiunt, & eft ars æterna æterniintelledus:quam quia exfeæternahtet
exerit intelledus æternus,ætcrno amore ipfam compleditur.Necp poteft non amz
plediuerbum feuars ípfumintelledum,perquam eftintelledualiseilentiæ. Etita
in die prima,quæ eft neritas,ars,feu fapientia æterna:omnia ab ærerno funt fine ini'
tío,ipfa arsfapientialis3quæeft filius patrís.HancdiemnomínatMoyfes unam, fíne
initio,in qua una die omnia unum, quæ alia die funt reperta díuerfafut dicit Ioannes)quoniam omnia quæ fada funtín fecundo die diuerfa, in Chrifto uerbo unurrt
erant,fcilicet uita æterna,fiue ratio uiua.Ethæc dies,noneftalicuius temporis, fed
ipfam Dauid nominat hodiernam ibi,ego hodie genui te. Nec eft aliud dicere, ego
hodie genui te,ut pater dicit ad filium : quâm quod pater temper generat filium,ÔC
quod generare,coaeternum eft generanti,ficut uídere uídeti,ó¿ínteUígereíntellígen
tí,0¿ fcire fcíentí * Sed ficut feítum coincidir cum ícire,06 íntelledumcum intellígere:fic Deo nihíl poteft effe nouum,fed in eius intelligere/emper fuit omne intelligi
bile intelledum,6¿ ín eius fcíre,femper fuitomnefeíbíle feítum,& ín arteeius crea/
tíua,femper fuit omne creabile creatum.Et ficut coaeternum eft intelligent! intelli*
gemficá intelledum,quod coincidir cu intelligere,ita de reliquis. Vnde cum ípfd
durare æterni duratis, coincidir pariformítet omne duratum,ut ín hodíe,omne tempus Nullum ením tempus,extra hodíeeffepoteft * Hæc dies uocatur hodie^exrra
quam nihíl eft,ficut tempora extra hodíe non funt.Et hæc eft prima dies fíne inítío¿
quæ eft uerbum Dei,ratio,ars,feu fapientia omnía complicas,^ eft una Ôf fimplex*
In prima die,omnía temp oralia,font ipfa ars æternitatis. In fecunda díe,arsaeternítd
tís,eft omne id quod eft teporale.Et aduerte,quomodo uerítas imaginis^ eft exem/
piar,quanto ením ueríor eft ímagojtanto ueríor relucentia exempIarísJtnago ín ffc,
nihíl eftffed omne id quod eft ¿n imagine,eft exSplar. Infinitas artis ut eft infinitas^
non poteft melius relucere,cp ín unitate multitudinis. Multitudo ením,fine plurali­
tate non eftîpluralitaSjfine al teri ta te:& in varia alteritate imaginumjharmonica uni
tas.ïnfinitiimexemplar,fic optimo modo quo poteft relucet.Ita uides,rationem ex­
emplarem diuinæ artisan hoc dïeefiè.Sed quia adhuc uniuerfítas variarum imagi/
num artis,quæ fine uarijs gradibus participationis artis,effe non poffunt, non per/
ueniretadperfeeftamartis explicationem, nifi ars ipfa in fua plenitudine perfedá
maximi gradus,qui maior efte non poffet,expiicaretur:hincob hanc perfedionem
uniuerfi,ars æterna in imaginem defcendit.Qtiafi arsueftiaria,exqua procédât om
nes uefteSjinueftemquæde arteexiuitdefcenderec,ita quod arsípfaueftíaría,non
iblùm reluceret in uefte,quæ ab eaexiuit,fed etiam fie effet,quód ex ueft e & arte fie
ret unum fuppofitum. Sic in omnibus relucet ratiosctemacreiitons:fedclariùsiti
ipeciebus rationalibus,qua:funt quafi fe habentesutueftesieureceptacula. Vn­
de ratio feu ars æterna,ut omnia completa effent,& iingulariter ad tollendum om­
nem defeâum rationalis corruptibilis fcilicet humanæ naturæ : induit ars crea­
tina æternæ rationis, humanam naturam > üt ars ipfa unum fuppofitum fieret
1i 5
cuiti

T

47?

Excitationum

cutn artificiato, 8¿ítaquiefceretínarteartifícíatum, quando effetunum Ín comple­
mento cum ipfa.Tertia eft dies, quæ habet principium, fed non finem: Ôf eft dies, in
qua defcenfus artis in corruptibile artifícíatum, redudo corruptibili ad íncorruptibi
le,reuer cicur. Tunc enim ars ipfa exemplaris, qua: occubutfle in imagine uidebatur,
refurgit per uidoriam fubiedionis corruptibilium, in quibus occumbebat-Tunc om
nía noua,quandodíes fecunda,uefpera prima diei, inchoata ueiperefabbatitermina
ta,tranfit in quietem fabbati interminabilis» Sandificationem fecundx did, celebra
mus in die natalis Domini,cantantes,dies fandificatus illuxit nobis.
Exfcrmone.Dies diei erudat uerbum»

Mcwm.

■viiá.
Fááex.
CWitóJ»

D

Vm e(Tem legatus, Qc ponerem confeflbres, primo non benê a ttendens
ad hoc Euangelium , inhibuiconfefforibus, ne pecuniam fumerent: fed
non minus munera receperunt, imó ob quæftum, poenitentia? facramen/
to fermeront. Demum mandaui confitcntibus,ne quïcquâmdarennalio/
<jui non abfoluerentur,& profeci.
Ex fermon e.Refpicc Domine in teftamentum tuum,& ani­
mas pauperum ne derelinquas in fínem.

Erelinquere, eft obliuifei;ó¿ efle in memoria, eft uiuere,quia in memoria
A aeterna,eruntíuftú Semper afuere,efteffe in memoria Dei. Fatui,quiiibi
Z flu®runt P°ft mortem, longas in hoc faeculo memorias, ut qui uiuere ne-A...., S queunt in fe, in alrjs tamen uiuant:habent quendam motum natur», quod
memoria fit quoddam uiuere. Sed Chriftianus quaerit uiuere, in memoriaimmorta/
li,& hoceflè nequit,nifi in charitate abfoluta,quae Deus eft. Deus enim charitas eft,
S¿ín memoria illius manere, eft in Deo manere. Sed nemo poteft manere in charlea­
re, nifi qui amat. Si uis amari,ama: ob hoc, charitas habet legem illam, nam folum
amanSjUiuit in amato.
Vt uiuamusjiubet lex, fidem charitate formari. Deus quafi incognitus, no poflet
diligi, nifi fides praecederet. Inconpræhenfîbilis intelledu, fola fide attingitur,^ fez
cundiim fidem, charitate ampleditur.
Impofsibfleeft,quodlexdiledionis Dei adimpleri poflet per eum» qui nonreci/
pit filium,& eius reuelationem,ô£ Euangelium.

"L<
I
1

Ex fermons Quafi myrrha ele&a,
/ dedifuauicarem odoris.

SitpieMijX

Api entia ex ore altíísími prodíuít,prímogenía ante omnem creaturi, hæc uo
catur
ratio, feu uerbum: quam Plato ÔfPhtlofophi, nominant inrelle/
i ^dum,DeumdeDeo,Deum creato rem,á patre primo Deo.lftafapientia,omnía formando kiftrat, ubiqj lucet. Quaefiuitinomnibusrequiem, fed pater
eius,quem nominat creatorem omnium, &C etiam ipfius fcilicet fapientix:quae ante
creaturam prodrjt ab æterno, ut in creatura confp icitur, dicitur creatura. Aciiquis di/
ceret uidendo librum Platonis5ecce Platonem,& opus Platonis (eft enim intelled*?
Platonis,fnb fignis latitans,qui non eft opus Platonis,^ eft liber quieft opus)ita no
minatur in creaturis fapientia Dei patris, creatura. Et quid eft aliud creatura, quâm
fapientia Deific oftenfatficut líber Aríftotelís, non eft nifi fapientia Ariftotelís>fíc
communicata et oftenfa. Duplicent igitur hîc po tes mftdum intuerimnum in fapien
tía,ante omnem creaturam, ficut in arce : alium in explicatione, uti in uifibili effedu.
Videtur in fapientia increata mundus, ut in caufa caufatum:uidetur in mundo fapiem*
tía,ut in caufato caufa. Creator omnium, creauit fapietiam. Si enim omnia creata refpícís, non aliud creatum effe competis, quam ipfamfapientiam,nam illa femota,
nibileíl creatura. Dicitomnium ideó litera, quia non poteft fapientia uideri creata,
nifi fimul omnia uideanturtficutnon poffiim magifterium ftatuarij uidere,nifi totam
fimul

Liber

V.

Í97

íimul concipiam ftatuam.Si enim feorfum pedem aut manum uideo,& non totam
fimul colligo in mentem,necp ordinem,neq^ proportionem,neqj pulchritudinem,
aut magifteriuni uideo. Deus pater quiefeit in tabernaculo fapientiæ, quod eft cre
atura, quæeftcapaxfapientiæ,eftnatura íntelledualís.Ideo Genefísdeclarat,
Deum ultimó creaffehominem,
eidem ínfpiraffe fpirí turri uitæ. Etnoneftpro/
prie fpiritus uitæ,nifi intelledus, qui ex fe fpirat uitam,ut Plato etiam uidebac, ex
quo in fe uitam fpirac,& exerit natura illa,ideo immortalis.In illa creatura,ubi eft ta
bernaculumfapientiae,quiefcit creator,ut & Mofes uidit,ô£defcripfitcreatorênon
quieuifle, quoufep fpiritum infudit ¿nhomínem, in quo eft capacitas fapientiæ, ut
îpoffit alíjs animantibus præeffe.

Ex fermone : Vertít fîliùs hominis quaerere,
QC faluum facere;.
N nobilitate rationalis ipiritus,efîmanfiofapientiæ,qùæ alibi mánerenórt po•
teft. Veritas, non habet manfíonem,ni(iín intelledu. Reperimus in nobis lumen,in quo experimur,in nobis habitare fapientiam.Ex lege enim æterna,quæ iA'
in nobis lucet
mandat alteri fieri, id quodnobis optamus,hoc experimur.
Nam ficut do mus,quæ eft locus habitationis creaturarum,transfertur à fija propha
natíone,ucfitdomusDei:ficamma rationalis,per fapíentiam ædificata, demum
transfertur,ut fit domus fapientiæ.
Sine loco,nihil efle potefttunumquodm enim quiefeit in loco fuo. Et hic ordo
rerum,uenit ex fapientia ïncompræhenfibni. Sapientia igitur,quæattingitàfine
uíqueadfinema&omníadífponíríomníaordínauitadíe,utínomníbusreluceatJSi ’
igitur omnia non aliter quiefeere poffunt,nifi in locis fuis : erunt omnia loca, man*
fiones quietis.Vndeformeomnes,quietes funtquædamxquia quum res perueniunt
ad fuas formas,quiefcunt.Sunt igitur loci formales. Sed locus omnium formalium
locorum feu fpecierum,eft anima incellediua.Locus igitur Îapientiæ, ubi fapientia
quíefcit,cftanímainteHedíua.NamibídeIítíaturS¿ quiefcitlocaliter.Locus tamen
eft accidens locati, ita non eft deefTentia (âpientiæ, ut fitin anima rationalised ibi
quiefeittanquam in fine & complemento operum,utinloeofpecierum. Eft igitur
uita rationalis, finis omnium uiuentium uitarum, pulchritudo eius,finis omnium
pulchrorum.Omnia igitur propter intelledualem naturam,6¿ coelum QC terra.Plus
valet igitur una anima rationalis,quam coelum ateg terra*

I

ExfermoneîHabénti dabitur»
Nteiledus.,qui fuit in potentia intelligendi, per lumen uerbi, ponitur ín aíiquó

I

adu. Sed quia ncgligitnegociari,aufertur ab eo lumendiuinum,gratiofe com/ oHw
miirum.Etficmtelledusmanetintenebrisignorantiæ.Finispecuriiæ,eftnego
ciado Si igitur quis habet abiconditam pecuniam,ille non habet pecuniam, 8£
ideo aufertur ab eo,etiam quod non habet.Verum feminator lucis,non eft inuidus
(feminat enim ubique)fed capíturuari¿,capitur enim contrade:femínatur ígnís,ó¿
aliter capitur in palea, aliter in ligno,aliter in lapide. Vbique eft infinitae pocen*
tiæ,fed contrade capitur Jgnis,eft in lapide abfcondftus : ignis, in palea eft in aper/
to &•' innegociatione,quia atdet.Sed gradus calidicatis illius ignis,eft parcius. Ma­
ier gradus eft ín íignís,S¿ in illis differenrerdecundûm magis compadam lignirtiateriam. Bene unita ligna, in maiori gradu recipiunt ignemffed quôd
unum lignum eft citius ínflammábile,ut rarius,ó¿ aliud
tardius,ut compa dius ¿habet fimi/
literaDeoi
Ex fer/

. ,

Excitationum

4t©

Ex fcrmone.Benedida tuín mulieribus,

María,

"~T On debuit femen illud,medio concupifcentiæ carnis,de potentia explicó
I rí,fi debuiteffe purgatífsímum.Concupífcentíaením ex peccato exorta,
1 ^^lícmíni ex concupïfcentiaexorto^itainbæret^ut femen illüdjcbíicupifcen/
^cíam non dimittat in fuppofito,abeo procreato.
Fcecundícasin uírginítatejeftmaxíma.Vnaenímmulíerjfoecundíoreftalíajóíd
tiùs S¿ fœcundiùs poteft medíante uiro inadum,i$ alia.llla autem quæ fíne uíro,po
teft ex feípfafcecundítatemexplícare^uper omnes eft benedicta.
Eua,di<fta eft mater uiuenrium,fecuna0conceptS ex Adam.Maria,mater illumina
torum de regeneratorum, fecunda conceptum ex ípirítu. Eua, nos generat animalia
terreftría huius mundi í María,cceleftia. Omnes regeneramur ín fpírítu, per fpiritum
Mariam,ut fimus fratres Iefu,& cohæredes:Maria, eft Ecclefia.
Virgo glorío fa,fide concepit filium. Hæcenim genera tío,eft fímílis generationi
diuinæ, ubi tanta eftfoecundíras patrís, quód ípfa fœcunditas ex feípfa generat. Sic
fœcunditas ín uírgíne,quia mater S¿ uírgo,femen Abrahæ,fine uiríli femine.
Sicut Eua fuie ín Adam,Ô£ ex illo fine femine eduâa eft mater uíuentíOffícde Ma
ria, Chriftus. María enim erat illa mater, quæcircundabat uírum,qui eft ChriftusJEt
ficutEuauocatur prima mater uiuentium: íta María,fecunda mater. Nam ípfa Ma
ría,nomen forti tur exfecudo Adam,fcilicet uíro,quem círcudedit:fícut prima ex Adam,uírago*Etattende,quod fi feme tritici íemínatur in terra pluríes,utplus 6¿plus
in bona terta melioretur,6C in fine fit optima,illud triticum cen fea tur femen Abra
hæ,S< terra optima corpus uírgínís gloriofæ,& fit quafi ex tritico panís,cuíus portio
recipiatur 0¿ conuercatur in corpus Chrifti,per uírtutem fpirítus fandi, ficut per fa/
cerdotem in altari tranffubftantiatunficcenfendum eft,femen Abrahæ,quodlatita­
bat in femine,de quo nata eft uirgo Maria,effe purificatum in materia,de cuius fub*
flantia eratfec eft tranffubftantiofada,qutain fubftantiamlefuconuerfum eft,uirtutc
fpiritus fandi. Nam lefuseftaliushomoquàmmater, licecnonfit alíahumanítas
matris quàm filij.
Omnis fœcunditas fecundum naturam humanam in Adam fuit,ex qua,Eua ma/
ter uiuentium fecundum naturam.Sic omnis foscunditas in Maria, ex qua Chriftus,
pater omnium uiuentium, fecundum fidem. Et ficut Chriftus eft fecundus Adam:
ita María fecunda Eua,fcilicet mater omnium uiuentium, fecundum fidem, Chrp
ftus pater JEthoceft mírádum,quod filius pater,Chriftus pater, María mater,in qua
Chriftus pater ficut Adam pater, in quo ma ter Eua.Etfe habent contrarío modo iftg
generatíones,ficut ccelum &.tcrra,una eft cœleftis,alia eft terreftris.
Ik

Ex ferrnone.Mitco angelum meum ante faciem.
Ádutntia. ■

. ..

tcit Chriftus, Vado nento .Recedit, ut paretlocum,&reuertiturfimuL
Recedere fenfibiliter,eftaccedere intelledualiter. Vnde Apoftoli,illi ad/
uentui parârunt uiam. Paratur autem uia per angelum, cuius officium
eft purgare,illuminare,& perficere: ficutpidor, intendens pingereima/
ginem regis (n pariete, purgat parietem, illuminat , feu dealbat, deinde perficit
intentum.
Ex fermone. Intumini quantus fit ifte.

í/^iíííí.

D

TTNtuítio, eft uífío cuín diligenti attentione. Attentio autem, non nifi ex uir/
i tute animæ eft. Vnde mens, dicitur oculus animx rationalis» de fine oculo
| talfnon fit perfedia intuido,in illo oculo,uídemus ín fenfibílí íntelledualeifi/
*®“cut ín uerbo íenfibilijUidemus intentionem proferentis , quænon poteftnifi
attentione adhibita oculo mentis intueri. Dicit autem, quodipfe fit rexiuftitise,
Clarum eft, militiam non pofle uideri oculo carnis .
Nam quum íuftítía non
fit principiara (neque enim ipfa ab alio aliquo eflè poteft, fed eft,per quam om/
nis

/

Liber

V.

481

his’faftus, eft ttiftus) íuftítía unicuique dat, quod futim eft « Ômné igitur quod
cKElumecterra,8fqüæfa eis funt,habent utfint hoc, quod funt áíuftfa'a. Cuiuslibet
particularis naturaduftitia habet quod habetddenim quod creator uult,iuftida eft,fi
cut uoluit,omniafecit.Vendicatfibi igitur omne id qd habet effe, à Deo de fare fu*
um eflè,quia âíuftítía habet,quæ fíe eí diftríbuít.Intuímíni igitur, quantus fit ille rexs
iuftiriazper quam iuftitiam, omnia fe faftepoftident. Vnde ÔCft ego nihil habeam,q>
non receperim^ Dei gratia id fum quod fum;tamen manus mea eft mea,S¿ pes me
us eft meus. Et ideo íníuríatur mihi ille, qui meimpedit, quo minus uti pofsim,manu
æpede tanquammeis.Quiautem íníuríatur,contra iuftitiam agit. Intuimini igitur,
quantus eft ille rex,diftributorÔÉ largitor omnia: fed kx naturae, que eft íuftítía, illa
jubet ut iuftisiufte utarVndedonis diuinis,quçiufte pofsideo,abuti nôdebeo.Oïa
quæ mihi Deus dedit,faftépofsídeo.Iuftiim autem non poteft efte malum, aut Deo
auerium,a quo eft: fed abufus eft malus. Data eft mihi ratio,ut babea rationalem ui/
tam,fed rationalis uita debetefte libera,alias non eft iufta, fecunda natura rationale»
Habeo i git in iufta poflefsione mea,libera uoluntaca,utendi uel no,ratione Juftitia,
c ipfo natura.Operatio fecundi natura,eft iufta operatio. Vnde’rationís natura,eft fa
ílítía:S¿ agere fecundum naturam rationis,quæ deprecatur femper ad optima,eft fa­
ite ager e Peccare, eft ueníre cóntr a rationem. Vndepeccatum, contradatur rationi;
Perdit igitur peccator priuilegium, quod ex rationefupet animalia habete efficitur beftíalís,0¿ indicium eft de eo,ficut de altjs beftíjsjuxta illud,homo quum in ho­
nore effet,non íntellexít,comperatus eft íumentís ínfípíentíbus, & fimílís facftus eft
íllís.Efficitur igitur ferisus,qui fuítliben Tríplexeftordo ín homineiad fe>ad Defí,
ad proximum.Quo ad fe,omnes adíones,6¿operatíones,regiila ratíonísmenfura/
re debes.QiioadDeum,regula legís diuinæ Quó adciuilítatem cumaltjstregulale/
gis humanae. Peccat igitur contra ratione gufpfus,faxuriofus,prodigus,6€cæteri7
Atqj contra ordinem legis diuinæîhæreticus, facrílegus, 6¿ blaíphemus. Contra or
dínem cfaílítatístfur,homicida,adulter.Ob primum, remo fus confcientiæîob ftcuti
dùm,fubftra<ftio gratigjob tertium,punitio interrena fubftantia,uel corp ore Anima
diftribuít usríum efte membris,íta Deus uníueríís.

Ex fermone. Verbum caro fáítum eft;
Nuífibílía Deí, perea quæ fatfta funt, confpicfan tur. ÍnnífibíÍíaDeí,dícítcon^
fpíci,8¿ hoc medio eorum, quæ funt fada & (ntdleda : fempíterna quoéj? uírtus ^seíítQi.
eius,Ô£diuinitas. lnuífibíliaconfpicí,eftdodaígnorantía,aliquideftfa¿lumá
Deo ínuífíbilí,quod eft uífibile,ut feoftendat.Hoc medio me ad ipfum cóuerto^
utadcaufamjta necefleeft, quodíuuemus nos.Producens,eft ínproducente, Óf eft
ín ípfo,ut femen ín principio, feu ut uerbum in dicente : eft in ipfo, ut ratio in qua,SC
per quam procedit, quod producitur â producenretprodudum díftinguítur á prodii
cente.Et ideo dkitur, 6¿ uerbum erat apud Deum. Apud, fonat aequalitatem. In ana/
logicis,procedenseftinferiù$,&inæquale,eandem naturam non parddpans;fed in
æqualitate,procedenseftfilfasproducentis,qüieftalfasfaperfona;nonalfad inna*
turaJBcídeocftíd ipfumuerbiim,quod pater. Quare fequítur, Deus eratuerbum.lt»
analogicis,procédés eftíferiús,nonapudí8í eft aliud innatural producente. Seduç
eft fa principio, non eft aliud in eíTentia, neep in natura. Arca enim in mente,non eft
arcatfed uita, QC intelligere artificis, 0¿ ipfius conceptio adualis. Verba Euangdij, de
procefsíone díuínarumperfonarumdocenthocipfumefte,Q¿inueniri,inprocef
done & produdione, omnis ends naturae artis. Arca procedens in efte manet in
artifice, eciâ fi foris corrumpatur. Ideo fequítur, hoc erat ín principio apudDcutfa
Prgmíferatením,quodin principio erat uerbum. Vide
Eccardum, quem fine nomine recitat lor
danus, in fermonehufas
feftfaitatisi

I

Es

482

Excitationum
Ex Cecutdo fermo ne,fu pet Verbütñ ¿aro factum eft.

Erbum,uita,ó¿lux,ídem fignífíeátínhOcEuangelío. Vade
,quia ra
tio,eft uita & lux.Ratio enim illuminât,& íntelledudatparuulís. Dicít q¿
uerbu erat lux uera. Na eft lux per fe, nô ab alio rífe lucís h$bens,& i ta eft
lux illuminas omne hominem, nam nô eft aliud lumen rationis omnis ho/
minis qui uenicin hOc mundff, nifi illuminatio lucis i 1 hus. Ex quo habes anima rado
nalcdepcdere ab i lia luce æterna,àqua habet omne id quod eft.Et non depedet ab ijs
quæfunt in hoc mftdo:quia uenicin hunc mud3aluce illa quæ dixit: fiat lux fiifacfta
eft lux. Et anima rationalis nô eft lux illa, ut quidam putarut quod eftèc unà anima q
Deus,Sfilla peremnes homines diftríbuta,fedeftiilumínatíóiílíuS.Sícutmuh¿tudo
ftc Harum,eft ex lucisfolarisilluminatione. Et ftellâe non funt ipfa lux folis,neqj par
tes eius, ftd effetftus. Homo nommacuraformaprincipali fcilicetintelleduali, quae
non eft de hoc mSdo:fed uenit in huc mundo,defcendës à patre lurninu.Dicitenim
oem homine ueniente in hucmundu.Qciando igitur uenit in hunc munduituncde
alio uenit.Eft igitur alius mudus rationis abfolutæ, in quo funt omnia in ratione. Et
ab ïllOjdèfcendtt rationis illius ¿mago,fíue lucís illuminatio,fiue uitæ uíuíficacío. Aftíma igit intelledualís qu3 fic imago uerbi gterni, habet intra fe omnia ut imago. Et
eft^ppterea fic rerum fimilitudojficut exeplar eius,rerii neritas. Veritas enim efteiua
obiedu-Nam ab ipfo habet omne qtiodhabet,ficut uifushabetabobiedo, eíTe(uO
Hítale fcilicet uídere,8¿ coincidir uíderí cum uídere. In mundo crac ôf mundus per ip
fum fadus eft. Nihil fine caufa & ratione eft, ideô ubiciïcç aliquideftíquúfineratío/
ne non fit, non fine uerbo eft, ideo uerbum íemper ín mudo erat, nam & mGdus per
ipfum fadus eft.Sed mundus no cognouit eum, êjjuis mundus fit fadus per ipm: ui/
detur tamêquodfemg fuerit.Sicutradius femp fuit quando fol,licet fit afoletfemper
enim fuit creator,8c nô eft apud ipfumpmutatio,necpuiciisitudo,undem3dus fetnper fuit,n3 n cc elle n ec concipi p oteft aliter t quia creator eius aeternus,SC qui a femg
fuit mSdus in poteftare creato ris eiusîideo femper fuit in creatore mGdus. Quâdo au
tem dicitur qft m fidus aeternus eft fa ôtas,qua nô fic aliud æternus mundus cg ipfe créa
tor,tue occurrit quomodo eft fadus: fíe mundGuifibilem effe per ipfum faeftfi, eftipfum inuifíbile per feipfum,uifibilê fa ¿ium.Echoc tota,eft muuduæternaôi inuifíbl
íemjadu efle temporale,^ uifibílem:fícutfi femper inuifíbile, uellet fe uí fui often
dere^pítia ípfius gloría,tune faceretfeípfuinuifibile, affumedo uiíibilesqualitates.
Aeternu,nonpoteftalíud coæternumcreare.NÔenimpofluntduoaut plura aeterna
efte Quare qfl modus æternus,feipfum oftêderit feu fecerit tëporalë : cuenit quia ali/
ter fieri nô potuit,ut fe oftenderet. Aeternitas enim no poteft fe extra ft nifi nonæter
«aliter aut temporaliter oftëdere : fi eut pulchritudo uifibiliter. Exemplumjhuius
qualecunque facito,delibrofapientiæ. Nam fapientiauolens feoftendere,defeii/
brumedidif.ln libro igiturfapientiæ, femper erat f3pientia,& ipfe liber,per fapíen­
tíam fadus eft. Et hber non cognouit fapíentíam, &C liber non nifi fapíentíam
confiner,modo quo optime eft communícabilís,5¿oftenfi bílísfenfibilicer. Non taz
men eft lapientia, forma libri,fed in fe manet abfoluta. Mundus, eft ut liber artis ae­
ternae , feu fapientiæ. Vndeadhuc, fapientia creauítalíqua capaciaiapientiæ, qua
habent fímilitudín em eius magis propriam, &funt intelle duales naturae, quàm/
uís illa quæ fic funt capacia fapienriæ, fínt ípfius fapientiæ propria, &adillatan/
quam tn fui capacia propius defeenderit, tamen illa foa propria ipfam non recepe/
rinir.Sapienfia abfoluta quaeeftars omnipotentiae, non fuit neque in angelis, neque
hominibus, neque prophetis uti eft, recepta.Ob hoc opera artis illius, remanie/
runtimperfeda.
Sapientia eft filius Dei, ubi recipitur,recipitur
filiatio Dei. Nam generatur
filiatioin illo recipiente eam : ficutfapientia Platonis ubi recipitur, efficit Platonicos. Sed hæc filiatio , non eft nifi ex Deo nafei, nemo enim fit filius Dei, nifi ex
Deo naicatur.ExDeo autem nafei,eft quand 3 fpiritus rationalis fit íímilís filio, qui
eft fopientia scerna.llk aucë ad poffcfsionim peruenire p o teft3fci lie et cognitionem
feu

¥

Liber

Vi

48j

ïeu úífíónem facialem patris. Et licet illa filiatio non fiat nifi uoluntate concurrente:
tamen non ut ex fanguinibus,uel uoluntate carnis,uel aid*
Ex fermone.Ninic dimittis.

Hríñuseftlumenadreuelationemluminisgentíum.Sícutliimenmateríale
ad reuelationem luminis materialis gçtium, eft â Sergio papa inftitutum:fic
fapientia quas Chríftus eft, eft lumen luminis gentium. Ñam lumen genciS,
eft lumen fcientiíeracíonalísXumen autem Chriftí,lumen fcientiæ diuina/
lis Et hoc lumen uidetur oculo intelledus,& in eo uideturomnia lumina:quia pria
cípíum,medíum^8¿ finis omnis rationalis luminis.
Omne quod mes inquirit per motum,eft pax. Pax illa,eft falus, Talus illa eft lume,
lumeníllud eft gloria,gloría eft feIicitas,Sffinis,feuultimitasdefiderij fpiritus.
, >n
SicutChriftustanquampeccatoríudicatuseft blafphemus>qüí eratipfa uericasdta
uirgogloriofaiudicata eft mulier immunda,qug erat ipfa uirginitasuirginS.Etficut
Chríftus fadus eft iuftitia peccatorum 6¿fatísfadio : ita uirgo gloriofifsima fatisfa/
dio parturientium,quoad legem purgationis» In ipfa enim purgatione Mariae, lex
adimpleta eft pro omnibus parturientibus, ficut in oblatione Chriftí fatisfadio
eft pro omnibus peccatoribus : qui fecundum legem ad oblationem pro pecca/
tisaft tingerentur.
Apis quafi fpiritus fandus,ex flore mei colligit & ceram,non eft uífibíle mei il
lud in flore, nec# cera uidetur : ita fpírítusfandus ex flore uírgínítatís gloriofifsima:
uírginís Marig collegitmateríám cercam»d¿melleam carnem,ôC olTa,& quícquíd,ad
hominem erat opportune^ fecit habitaculum uerbo Dei. Cereus quid eft aliud fe
teundumcerammífi corpus?& fecundumlychnumtnifi anima? Et nifi fuperueniat i/
gnis de coelo,& uniat fe mediante lychno cerae: non erit candela uiua & uera. Chri/
Ilus eft uerûlumê, quod illuminat omnem hominem,ficut in figura quando ignis ex
¡cutíturdeftlíce, 8¡C íungítur cereo pafchali, fit candela ardens illuminans omnes
candelas,quæ illiiunguntur.Chriftus ergô qui eft fapientia,inomnibus humanis in/
telledibus per fidem receptus: lumen eft illuminas, quafilumen de lumine, fine quo
omnis anima eft tanquàmlychnus cærei non accenfi: habens aptitudinemut aece/
datur,adn lumine carens. Omnis igiturratiocinatio gentium :nonhabetreudatum
lumen fine fapientia quæ Chríftus eft.

C

Ex fermone fecundo.Nunc dimittis;

V
I

Nde lumen non uidemus nifi lumine* quia nihil fine lumine uidemus, fed
lumen eft medium ad feipfum, ideo nifi reueletfe,non uidetur: Si ficut in lu­
mine ftellarum,uidemus ftellas,6f in lumine lunæjunamtfic in lumine folis,
folem,& ihlumine ftellarum bene uidemus ftellas; fedaliai obfcure. Inlumi
he lunae bene Iunam:fed alia imperfede. In lumine folis optime omnia uidemus : fed
fcxcellit oculosfol ipfe.De lumine igitur animserationalis, fcilicetfapientia aeterna,
i n refpecftu ad intelledum,qui eft oculus animae, concipito ficutdc lumine Tolis ¿in re
fpedu ad oculum corporis.
Ex fermo ne.Tibi dabo daues regni coelorum.

N coelo, primus eft motus, á quo omnes motus recipiunt ut fint.Sic in Sole, plenitudo lucis,&in igne,plenitudo caîoris,incorde,plenicudouitæ,incaptte,.ple^
nitudofenfus,in imperatore, plenitudociuilis imperationis» Sic in Petro,pxni/
tqdo aùdoritatis â Chrífto commiffse, quæ defeeaditin omnes pontífices, ÔC
faccrdotes ín Ecclefia,
Ñon eft

Excitationum
Non eft íatis communis,nifi ubi pax Deitnon eft pax,nifi ubi mandata feruantur*
Ex fennone.Relíquíteum diabolus,& ecce angelí.

í■

Tentetir.

Voties oritur tibi appetitus ad ea, quæ non funt de regno ueritatís, toties
>cífC5fpícíasadtentatorem4. quia cum homines talidefiderio feímmífcent,
Baccedere coniueuit Cautè ergo circñfpícías, ínomníb.huiusmundí illecta

Jr brís,quámuís non appareat aliquid minus iiiftum : Nâ latere poteft anguis

in herba.Ecce dubitabat an eflet filius Dei, licet fciret cumefurientem.
Non igimrhæfttabatjfiliumDei efle pofle filium homínís,S¿ efurírcpoíTeuthomínem. Efurir e igitur,non certificabat, eum non efle Deum. Sed quia Deus S¿ homo
cfurire poteft,& mutare lapidem in panem» qu em comedatndeó in mutatione naturarum,uoluit de eo certior fieri.Et aduerte,quomodo arguit tentator: fi filius Dei es,
dicut lapides ifti panes fiant,nam uerbum fílíjDeiaudiuntomnía,imó mortui,au
díunt uocem filq Dei,Quando enim uerbum Dei, uocat ea quæ non funt,utfint tan
cfjea quæfuntjCuuocareipfiuSjfitdareefleîtunc omnia obedirenecefle eft,Deus lo*
quitur lapidibus, & audiunt,
obediuntei: quia non loquitur per extrinfecas aures,
fed ut uirtus intima efïentiæ. Ctim uis infinita uult,tunc neceflariô omnia obediunu
Miracula tranfmutationum/unt opera fílí) Dei. Hinc fi experimur,talia fieri perho
minem,hanc filium Dei credimus. Sandli igiur, qui miracula fuper naturam facere
probantur, inter filios ôdfandtos Dei computantur, fiquidem aliterfideles repe/
riantur. Attende quomodo fpiritus , qui tendit in filiationem , poftquàm fe
quantum potuit adaptauit ad filiationem, timere habet tentatorem , qui tentât
eum per miracula.
Si dicere filtjDeijuertit lapidem in cibum fiue panem,qui præftatuitam:multôef
ficaciùs uerbum Dei eft,in quo homo uitam accipit, ficut in uerbo magíftrí,paícítur
anima difcipuli,cum fapiencia.
Diabolus diligit, fimilis alrífsímo reputari:6¿ hoc eft peccatum, in quo manet ab
initio.Nâ procidere & adorare,habet in fecôfefsionc,fupremæreuerentiç, qu£ altiffimotantttdebetur.Voluitfimilis efle altifsimo:unde quia non potuit eflè altifsimus,
appetebatfimilis eiTe.Ec quia nec hocfieri potuit,cûilla fimilitudo altifsimi,quæeft
ipfa maxima æqualitas,non fit nifiDeustceciditin regione difsimílítudínis,qui ufm
ad impofsibileafcendere nitebatur, Et nunc in hac regione difsímilitudmís,non ccffathocperfuadere, ut falcem pro aïtifsimo ueneretur, cfjuis non fit,Sicut hypocrita,
ftudet omni conatu perfuadere,quibufcuncp fignis & nutibus,ut pro fando uenere
tur, quàmuis non íít,ímó eo ipfo quod fie fuadet, oftendit fe non efle id, quod affix/
mar,& falfum fcipfum prodit damnat.

8¿

ÔC

,■
Donum.

Píííí,<g^

Ex fermo ne. Miferere m ei, fili Dauid.

Vntfeptê motus fpiritus fan di/cilicet gratiae feu dona ínaníma>per quganíma ad uitam mouetur.Etfeptem malí motus,per quos anima uexatur,&dacii
turad morte. Et quado ínferuícute fpiritus mortis fe dedit,taliter obedíendo,
malis uexatíonibus: tunc déférait uitam & falntê.Tranfit liber rationalis ípí/
ritus per confenfum,in feruitutê maligni t ideo non eft peccatum, ubi hic confenfus
effenequít* Cutnuoluntas elígít,tuncfeftríngitadíd quod eligit, fient ín matrimo/
nio, SC omni amore. Cum fe aftríngítüeritatí, tunc efficitur unum corpusaim leía,
qui eft neritas ab initio. Anima noftra, unitur ueritati per amorem, qui dicitur cha/
ritas Et hic eft amor temperatifsimus, fcilicet calor fpi ri malis ,habens pietatem hume(ftantem,&continué umificantem animam. Sed motus malignus, eft amor con«
cupifçentiæ, inclinans deorfum, Ôi feparans àuera uita fpiritus^ conuertendo adui/
tam carnis,quæ eft mors fpiritus, fecundum Paulum. Receditenim aueritateordi®
nis,Sdegeæterna,quæeftregula omnium aduu humanorum. Omnes res,ordinan
. cur ad debitum finemthinc deuiarè à fine, eft peccare.Homo aurem habet oculos fur
fum, & inclinatur ad uitam aeternam, quam deftderat. Ideó furfum afpicere debet
homojUtexuifione generetur amo^examore defiderium, exdefiderio acquirendi
ftudium.

Liber

V.

ftudium.Reâa ratio,eft menfura fiue regula acftuum humanorum. Qui ergo men*
furar fíne iîla,peccat.Animaenim eft illius naturæ,quodpoteft capere omnes fcien/
tías Afuerita te s,&efle habitaculum Dei. Sedpeccatumnaturamtalem deftruit ,ita
quód anima perdit illam capacitatem , ficut frigus facit inaqua. Nam ante frigus3a/
qua capit corpora,quæ immittunturjfed frigore conftringente,non. Oportet igitur,
quod glacies refoluatur per charitatem.Peccatum,corrumpit naturalem pulchri tu/
dinem animæ, qux eft fplendordiuinæ lucis:quiadiuidit tmcr Deum ÔC hominis anímamjponenspcccatumínmedíojpropterquodmanettenebrofa. Creatura quæ/
libet,ordinatur ad operationenroperatio 3ad delectationem. Operatio hominis, eft
intelligere uematem>0£amare bonitatem:quod corrumpit intelligere, eft peccatum*
Et propter peccatum primi hominiSjtotum genus humanum eftinuolutum3&obcenebratum ,& manet uerítas uti eft, incognita ab omnibus , licet quifc$ appræhendac
aliquíd.Plenaría igitur ueritas,ob pecca tum,in hoc mundo manet incognita.Pecca­
tum enimæft tanquâm macula,quæ impedit uifum-Sicut infirmitas3à corpore, mo/
dum,fpecíem,6¿ ordinem tollit, quia attenuat,deformat,& ordinem humorum de/
ftruitdic peccatum eft priuatio modi,fpeciei,ÔC ordinis animæ.
Fides fanatjficutbaptifmus lauat:mírareseftfídes,quxfanafóCiuftíficatfpírítumí
nam eftconceptus faluatoris in anima < Quando igitur fortis eft talis concepttis,0i
magnusæft ficut ignis,confumens omnem maculam,Sdlluniinans omnes tenebras
perficiens omnes uíres,3¿a(ftuans omnem potentiam*
Quamdiudefideraueritahudanima, quàm uitam fuam ,quæDeus eft; non per/ Carita,
uèniet ad illam magnam fidem.Quare Paulas dicit, quad transferre montes per fidem,iion fit habere fidem, de qua fiîçloquinft Chriftus: fed requiritur fides, forma/
ta charitate,charitas enim eft uita.Vnde anima,fine illa eft mortua, tanquàm çs tin­
niens. Malignus fpiritus aduerfariusunitabs,&ueritatís,&charitatiszdominatur fi
dei illi,quæ eft fine charitate.Cum fides eftformata in homine: tuncuoluntas folum
iiuit Deum,& ftat hominem attigiflecalemfidem 3& non facere miracula- Sicut lo/
annes Baprifta , maximus omníüm indubie attigit, nec tamen fecit aliquod mira/
culum. Ex miraculis, non poflumus arguere, quenqùâm efte fcriptum in libro
ùitx: nifi concurrant alia, ut nos docet Chriftustnon debere nos betari,fi nobis iubqciunrur fpiritus, fed quia fcripti fumus in libro uitæ * Chrifto pmnia fiibtjciuntur:
idebubíipfehabitatper fidemínaníma, taritæuirmtiseftanima illa, quodomnia
fiunt ut uult.
.
, .
Vbi uerbum eft in anima,ibi uoluntas habet in uirtute fua,uirtutem omnipotent
tiæ,fecundum gradum fideúmagnam, fi magna fides eft* Nunquâmperueniturad
fcientiam, nifi fides procédât, qiia ducitur adeam. Si enim non crederet fe pofie
aflequi eam, nonftuderet. Poftqüam fide pergit, nonpertingit,?nifi fidea fitma/
gna, &defiderio magno inflammata. Nam aliâsde facilinoncontinuarerftudi/
ûm ,fed uel mínimo impedimento fuperucniente,defperaret. Defpcratioenim,e>
uenit ex parua fide.

Ex fermone:Beatus uencer qui
re portauit*
Mnis fubfiftentia,eft tmio.Et ob hoc,regnum æterniim eft pax,quies,u* Vwi.'
nio infinita.Vitaeft unio,mors diuifio.Regnum uitx,eft in charirate,quæ
eft unio:regnummortis,ihodio,quæ eft diüifíó.
Anima,quæ in fe per fidem formatam collegit lefum, & cum ipfo,0¿ de
cius regno exiftitxomnia poteft in potentia regis.Sicutfidelis officialis,diligens Do
minumfuum in fe per fid ditate,habet fpiritum Domini fui, in cuius uirtute, omnia
quæ Dominus poteft,ipfe operatuqficUt fideli¿ Ôf prudens femus,quem Dominus
conftftuitjftiper omnem familiam fuam*

O

Kk

Éx

4^^

Excitationum

Ex fermonerEcce andlla Domíní,fíatmíhi fecini*
dum uerbum tuum,
Pwnpww,
Eus creauít omnia,nihil fe creare potuit.Omnia qua intelledus noftercà?
pete poteft5habent principium,unde funtid quod funt:& illud, eftnecef/
W fario aeternum,quia príncípíum,6díníllo funt omnia,utin principio 8¿ cati
M
fa,Caufa autem ££ ratio feu principium,communicauit omnibus feipfum
& manet ab omnibus abfolutum.Na cum fit aeternitas feu infinitas,nonpoteft multiplicarfob fuam perfedionem, qua non capit augmentum. Omnia procedunt ab
eo^quiinfeomnia intuitus eft,S¿ bona effeuidít,S¿ficprodíeruntíneífe.Verbumaa
tern,eft conceptusfeufimilitudointelledus, feuarsomnipotentiae, complicans
explicans omnia» Vnde quando res explicantur, in fimilitudineuerbifeu conceptus
explicanturx&f res omnes de fe fuam multiplicant fimilitudinem, ut experimur me/
dio fpeculi. Vndeficut fimilitudines illae, tantùm habenrueritatís,quantúm afsimi/
lantur exemplari â quo procedunt, participant ipfamuericatem fuomodo, rema­
nente uerítate rei abfoluta : ficomnis creatura, eft imago abfolutæueritatis , quae
eft uerbum.Creauit autem Deus intelledualem naturam, cui dedit artis creatina al/
tíoremfímilítudinemífecítenímeamtalemiUtipfaexfepofretartemfeuuérbumjpducere,S¿ per medium illius formare.Sed forma illius arris3funt figurae uerarum formarumiftcutintelledusjeft fimilitudo diuini intelledus, qui eft creator rerum Jneft:
rationalicreaturadefiderium, utfimilis fiataltifsimo , hoc tam in angelis,quam
primis parentibus peccatoribus,experti fornus.Sed hocdefiderium,habetrationalis
anima à Deo. Modus ueró datus fuiteidem,urnon præfumptionefuæuirtutis,aut
adiutorio cuiufcunc# creatura : fed humilitare&obedientia, crederetaflequi finem
defideríorum.VndeangéIípraefomptuofiAprímiparentes,quiqu^f¿ueruntmedia
efus,appræhendere uerbum fou fapientíam,&fímiles eifierí.perdideruntfinemfok
um.Ét hinc Deus uolensfafoare,uenit,&fadus eftlefus.

I
I

Ex fermoneíHíc eft uer.us propheta,qui uenrurus eft.
PtífíeHti^

yiwficA

Eíriftus pafcit corporalem
fenfibílem uitam, per cibum corporatem con
• formen íllí naturæ,animam rationalem,per uerbum.Ratíoenim,non ni
.fruerbo pafcítúr.Ignis mediante aere calefacittgcSoLmediante aere illumí
f
nat terramífed Sol non illuminat radium, medíáte aliquo alio. Sic uerbum
illuminat animam rationalem,quafi radium fuum,medíante feípfo medíantera/
diOjilluminatuítamnaturalem.ln refpeduad omnipotentiam, panis eft in potentia
ad panesificut granum ad grana.Etuís nutrí tíua finita, extedítur per uírtutem infini
tamxfícut unum uerbum,fub una combinatione líterarum clauíum,multiplicatur ín
muka uo lumina,exquibus omnes ftudentespafeutun Anima uiuifícat per motum,
quieftlècundùmeleuationem deprefsionem,ficut patee in pulfu: ficanima uiuifi/
caturper motum in altum,fcilicet amore cœleftium, & permotum in infimum,fcih>
cet timorem infernorum. Si habet talem motum, uiuit, aliter non.
Anima uíuifícat per calidum, tanquàm inftrumentum, ÔC fineeo non eft uitatfic
per calorem amorís,Deus uíuifícat animam.
Anima uíuifícat per cibum,fine quo longo tepore,non poteft uiuens uiuerejquia
calor ignis,confomit humidum radicale,quo confumpto,confomitur uita, ficut de
igne patetin lampade.Quare requiritur cibus ad refedionem,deperditi. Sic anima
cibatur,mediante uerboDei,noninfolo pane.Sicut homo non potens fumerectbif,
ueî làltem retínere,non poteft uiuerejita animaequa non poteft audire uerbum Dei,
0icuftodiretllad,non uiuit.Sicutneccorpusfinehumidojitanec anima fine humi/
do deuottonis,fme quo eft arida
ficca..& per cqnfequens mortua.
Quod una culpa obligat ad gehennam,nec folum Deus eft amicus,unius partial
laris hominis,Îèd totiusfpeciei,& cum bonum commune excedat particulare, tuftS
eft pro cóferua tíone multitudi nis,q ipe puniat homine particulare.Sic agricola,are
ícente ramutollíqfícmedícus, mêbrS putrida abfcindic
iudexlatrone fufpendit.

g
B

Deus

. Deas agit utlux,quae fe communicat omnibus,prout eft capacitas recipientium,
& adus adiuorum.
Deus diligit,fed proprium bonum,non folùm fecundum quod in fe eft/ed fecun
dum quód eft in fua fimilitudine,ficut pater diligit filium, quia eft quoddam bonum
patris. Et ficut arti fex diligit fuum artificium, 8¿ poeta fuum poema , iiiquantuni
luncfimilitudines , effluxae ab anima artificis: ficDeus diligit hominem,quia opus
futnn>5¿ quaedam fimilitudo boni diuini.Homo enim nihil eft,nifi quoddam dining
bonum participatum. Amor transformat amantem,tn amatum. Deus autem nequic
transformarhcufit inalterabilistfed diligendo homine,ad fe trasformat,decarnalifa
des fp it i tuale,S¿ de terreno cœleftê.Et ob hoc diligeres Denjiltj Dei uocát: fd is ha
bet formam patris.Poteft etiam dici quod amor diuinus, Deum in amatum trasfert,
quia exínaníuit feípfum,formam ferui accipiens. Sic enim Deus dilexit mundum,ut
filium fuum unigenicumdaret,utomnis quicreditineumnonpereat, fed habeatuitam sternam.
Deus diligitnos,utbonum nobis influat. Bonum enim eft communicatiuumfui/
ipfius. Omnes res narurales,quæexcellunt in aliquo,influuntinalia:utSoMnfluitlu/
men illuminatis:^ ignís,calidís.
Omnia tendunt adunitatem:natura,exdiuerfis element's,facit unum
quælibet w ?/.
creatura,fiueres,defid eratafsimilarifuo creatori, quieftunus. Nam afsimilatio,eft
caufa diledionis.
Amor,eftcaufadonationis.Quiuulthaberediuinadona,debetabeoamari :æqui Awor.
amari Walt, deber eíafsímilah : 8C qui uult ei afsimilari, debet ad unitatem (ludere*
Hancautem unitatem facit amor.
Ex fermoneiSi quis iermonem meum íeruauerít.
Llelibenter audituerba Dei 5 qui habet intellednm,uti ex Dei eíhfcií icet pura,
S¿ liberum,nulla pafsioneinfecftum}fimplicem,fanum,&cIarum.Nam calis intel
ledas ab eo defiderat pafei,à quo habet efle,fi€ hoc quia fanus.
intelledus qui eft àuerítate,inclinatur ad ipfam. Principiuintelledus,fcilicet
ueritas, eft etiam obiedum eiustac fi color effet creator uifus» ficut eft obiedG eius, aliud ton«erQuare fiintelledus liber > adeo feconuer tic, utinduat conditionem Sí contradio/ P*.
nem hominis,puta quia fit Platonicus : talis non audited delegatione Siguilii, nifi
uerba Platonica. Et licet Ariftoteles melius diceret, nonpoffecdifcernere,quianon
eft Ariftotelicus.
Sermo Dei, in fecontinetuiuificationem animæ, ficut lux illuminationem aeris, ¿cr/w.
Si enimaer illuminatus,per lucem Solarem,feruaretipfamiUuminationemnn«erer/
num»nunquàmtenebrefceret, quando Sol ei nunquam deficerer.
In pane uifibili,eft cibatio inuifibilis, fub uiíibili fpecie,& fub fermone audibili,
eft uerbum cibatis animam.Vnde uerbum magiftri,non eft ipfa fapientia,fedeft Iu/
menîucisfapientiæ. Vmci autem atq? maximi magiilrilefu formo,fecum defertlucem,animamilluminantcm:nonlucem lucis,fed lucem ipfam.Etin hoceft difierentiaflnter fermonem unici & maximimagíftri,ó¿ aliorum,qui non nifi participatione
funt magiftri.Spiritu flandus,qui proceditapatrcfii filio,in corda fidelium,per fermonem Chrifti:ille eft umificans animam illam,quçipfum (eruauerit. Sed fpírítus '
fandus,noneft nifi charicas,diffufa in cordibus fidehum Vndenemo feruac fermonem,nifi qui credit Chriftum filium D ei .Ille enim qui crediqfermonem effe fermo/
nem filii Deqmifsi à patrc:ille recipit ipfum, non hæfitans ipfum efficacifsímum,8¿
nihil dubitat de uerítate eiusihoc credere,eft feruare (èrmonem lefu. Non enim po /
teft quis non feruare fermonem filij Dei,qui nihil hæfitac, ipfam effe filium Dei,qui
loquitur. Verbum igitur Dei quo uiuit&f pafcituraaima,fetransfertinanimâ5quæ
ipf um recipit fide formatait immergitur uita rationis in ratione,ficut amo^animam
am intís fácituímim amorem.Sed uita illa quæ fide capitur, durante fide,non appa/
retutiefufideemm tenetur,SCuifione nondumcernitur.Fides,exaudicueft. Verba
Kk 2
Dei

I

Êxcitatiohum
Í)eí/ea ratio írífínítajux eft omnis rationalis uirtutísjdeó pilat uitâ ætetha ratiônâ
h fpiriuiUíi charitate,eft uerbü illud patris omnipotentis* Indiuifa.n.funtopera trb
nitatis.Mediantecharitatefeufpiritu fando, immittitfeuerbS &pater inanimam.
VndepromittitChriftus habenti charitatem, feeioftenfurum,& quod pater fit iri
Ew^W
quod ipfe Qc pater, apud illum manfionehifacient* Euangelizans,fe debet ha/
here quafi uir fortis & feriofus/ine peccato,omnino uerax,ham uices Dei aget:& fi
deles,ad uerbum audiendum fe habere debent,non fecùs quàm ad Eucharífttam*
Euangelizare,noncompetitomnibusfacerdotibus, fícuccónfecrare.ímóeftal/
tíorís uírtutis}6¿ prímís inEcclefiaDeí,quí funtfuccefsores Apoftolorum^compe/
tit,
alíjs time tantúm,quando ipfi per illos mittuntur»
yitaatcrna
IntelleAus,eft uifus animæ rationalis* Vnde anima ibi uiuit inæterdum,ubinon
'-1
- * üidetmortém,fcílícetínínte!leAa.SíenímíntelíeAus 3quíeftínfehabensfapÍenti5
Deleft intellígens feuuidens uit afu^quiaintelligereeius eft eiuse(Te>&efle intel 1Î
gens feu uidens,eft elle uiuens æternalitentalis non uidebit mortem in ^ternum. Viz
uens enim uc uiuens in fe,non uidet nifi uitamA& nequaquam mortem,cu mors non
fit3nifi priuatio uitçiuidereenimjdlûm competere poteft uiuenti.Mors igitur,per u(
uentê non eft uifibdis3qui oía uidet,no uidet mortemma mors,nihil eft omnia* Ani
ma rationalis, quæ eft capax uerbúfola habet uifum incorruptibilem,quia æternutn
- <8¿infiníbilem,poteft enim pafei uerbo æterno.Et ideó ficut uis uífiua feniïbilis,eft in
finibilis,per omne uifibilefnunquam enim fatiatur oculus uifujficuifus intellecftua*
lis,nunquámfatiaturuífuuerítatís. Semper.n.acuítur,0¿fortificaturuísuidendiffí/
cutexperímurinnobis,quodquantó proficimusplusindoArina,tat6 capaciores ib
mus,S¿ pius proficereappetimus,ô£hoceftfignum íncorruptibilitatísíntelleAuS.
OrantludæiadDeum,utfitmemor promifsionumffaAarum Patriarchis. Siigi/
tur in memoria Dei,qui uita eft,funt Patriarchae Prophetæ:nôpoffuntefiemor/
tüi.Memoria.n*Dei,eft Deus,qui eft uita, 8¿extra illam funt, qui inconfpedu eius
funt m orruú Vnde memoria Deleft liber uicæ,& morturiunt deleti de libro uitæ*
iw¿o. Pater,eft filij pater,ÓÓ pater eft ín filio.filius in patreificut æqualitas in qua non
eft nifi unitas,S£ in unitate non nifi æqualitas,& in imagine perfe Aifsima,nô nifi ex
emplar:0¿ uiua imago intelleAualis,non uidet in fe3nifi id cuius eft imago* Vnde ft
diceret talis imago uiua uita intelledualiffe no cognofcere eum,cuius eft imago,me
dacium dicerwaliud enim diceret,quàm intra fe concidit. Cocludíc igitur Chríftus:
Scio eum,ferme nem eius feruo*
Abraham uidit Chriftum,quando fide non hæfitauit,tn femine iuo efie Chriftum
* ptomiflum.Viditauteminreuel3tione,qu£fibifadafuitinimmolationeIfaac,Chri
ftum in Ifaac uereímmolandum. Chríftus uti fuífiet Ifaacuolutatepatris Abraham,
tta uoluntatepatris fui,fuit immolatus:ó¿ gauífuseft, quando fcilícetuidítdíem íllu¿
ínquo femen in Ifaac,efficaciter perficere debuit immolationem* fecundum ordina­
tionem patris cocleftis,qui iubebat quôd Ifaac immolaretur*
r
Diem feu tempus immolationis uidit &gauifus eft : quia erat tempus redemptio^
. ^lff#niseius. lefus feabfcondíGÓÓexíuit de templo* Abfconderehic,efttollerenotiti<
amtomnis cognitio à uetbo^uodAo^©^, feu ratio dicitur. Vnde non communicare
influxum lucis,eft excæcarecognitionis oculum,ficutoculus quoad uifionemexcæcatuhquando lumen ei fub trabi tur*
Ex fermonerPromífi hodie¿
Vi exDeo eft,uerbaDeiaudit.Loquitur de anima,quf folum poteft uerbai
* O
^audire,aures autem,uocetn audiunt. Si igitur anima quæ audit uerba ,non
S
left ab alio,quàm à uerbo immediate:tunc anima ipfa,eft immortalis incorruptibilis.Sicut omnia uidemus femper efie,quç immediate à Deo cre
ata funtíut coelum,terra,elementa* Deus per uerbum fuumcreat: uer­
bum eius,ars eius eft.Creat igitur per artem,animam artis capacem. Vnde anima,q
eft ipfa capacitas artis,menfuratomm'a,fcilicettempus, 6¿motum, 6¿quícquid eft*
Non eft igitur temporalis,quæ fuperponitur tepori quod menfarac* Omnis enim ar
tife

Liber

V.

Z

fiFcx^pr^duciropusruum, oprimo modo quo potefttfic producit potentia infinita,
opus fine f offirma cum fme.Qtarequicquïd à Deo,mediante creatura finita produci;unquæ non poteft hafiere potentiam mHnitam: habet finem ut homo ab homí
nibus ptt>dudius,eft mortalis^ita de plantis.Crearura, quæ poteft Deum diligere,
Ô£ colere ¿jftitíam»& uencatem,S< uírcutes ímmortales:poteft etiam aDeo dihgi im
mortalí;er.Etquíadíledío,non foíúminuoluntate,fedoperis exhibitione, debeto/
ftenderebeneuol'’ntiam,boní autem mhoc mundo opjprimuntur,6¿ eisoftendí non
goreft ben ; uolent.a immortalis: ideó in mundo fncórrü ptíbílí eis off enditur. Iu/
i tía enim Defrequirit ut fíat retribuito merito ru. Quomodo f?eret illa et, qui eligit
mod pro iuftitia,ü moriendo fecundum hunc mundum, eflet penitus extmdusç’Eft
autem anima,fpiritualis fubftantiamon habens contrarium, m corpore ut in carcere,
feu ut natura ¡nnaui,qup non comimpftur,carcereuelnauicorrupca Ideó dixicDa/
uid:Educ de carcere animam meam, ut confiteatur nomini tuo. Corpus eft inftrumentum animæ,ficut: malleus artis fabrilis,quaedeftru<fto malleo,non perit. Vt Arí
ftoteles fidem etiam facit>dices:fi fenex haberet oculum iuuems, uideret ut iuuenis.
Et experimur per beryllum,animam non fenefcere,fed membrum Anima eft in corpore,ffcut lux Solaris in aêre,qiiæÔ£fi deferat aerem,non tamen Solem.Sic non pe/
rit anima uegetatíua , ficutignis incarbonezfenfitiua ficutín candeladationalis,fi/
cur radius in aere. Videtur operatio animænon fubedfe tempori. Nam rescognofci/
tur pçr fuam operationemoperatio autem temporalium, eft temporalis. Sicut cor/
pus temporale,temporaliter moritur, & ficut uolens ire Romam, ambulat per dies
plures.Operatioautemammæ,eftimetempore , ut experimur nos cogiiarc,S¿ con­
cipere fubírójultramare nos effe. Homopofitus eft m medio, inter fuperiorem an/
gelorum naturam,animalem inferiorem: eft eaitn fuprà omnia animalia. Medi/
um autem,fortitur naturam utriufqj. Quarefecu^dftmfpirícum rationa!em,eftna/
curaef^eriorisincorruptibilis. Exhis&alijsperfumenpoteft,animamimmorta/
lem efie. Et quia immediate eftà Deo,noneft àleipfa:non poteft ipfa in fe ipfa
uitalicerfubfiftere,nififua? fontaliorigini inhæreaufici’t radius bolis,non poteft efte
infe abfciftus à foIe.Pafcitur igitur continuo influxu ^olis.Sicut igitur nubes eleuâ;
cura terra,pei* quas impeditur,influxus claritatis Solaris radijîficexanimalitate ter/
rea,quæ ex Adampriuntur tenebrx,obfcurantes rati onem,qux funt peccata,uariecates peccatoriim flue nubium. Ventus autem qui eft fpiritus,oritur ín aere, 8C aut
refoluicnubes in pluuiam,aut expellit. Sic & in animam, uenit i piriti is pnrgans,ÔC
refoiueiis denfitatem nubium ,aut fubito expellens, Ut radius folùm fubfit fine im/
pedimento foil, tuncenimuiuic fub claro influxu príncpij fui efle. Hic autem fpiri/
tus datur per uerbum. Nam fides eft per quam recipit anima fortitudinem purgandi
íe,S¿ pellendidenfítarem. Et ardor qui in anima oritur ex conceptu, qui ex fide eft,
uocaturcharitas,operiensmultitudinempeccatorüm. Sicut gutta oîefimrniiïà pa/
pyro uel pergamento denío,fadtquód tollituropacitas, ¿V oritur claritas:itá purga­
da eft anima ab opacitate,utpofsimus fubinfluentia Sob's luftitiae, recipere paftum
uitæEft autem Euchariftia facramentum,in quo fide attingimus cibum uitx.Oportet igitur fi ratio debet cibari uitaliter, quod ipfa appetat cibum : non autem appetit,
nifi famefcens.Vnde non credentes cibuefle>illurn non appetunt. Quare pueri,qui
difcretionem non habent,inter cibum corporis fîf cibu n rationis, nec ïudæi,uel in/
fideles,caperepoifunciftum cibum, qui folum per in telft&um fide formata, capi/
tur-Fides enim,eftutuisdigeftiua,quanon exiftence,nihiloperat.jrcibus<Famelfci
autem.folumdeledabiliterpafcunmr: ne^ altjuita illa paicipofllmt, qux eftdeledado Sdætitia, quàm qui famefcunt,& funtillfiqui omni amore alieno, 6¿ appetitu
corrupto ¿arent.Appetítus corruptus tollitur,fublatatnateria peccante, de qua or­
tum habet. Vnde fi feneis in te, famem ueritatis ÔC iuftitiar,tunccihus ille animæ erit
tibi conueniens.Ssgnum autem iftiusfamiseft, quia frequentas omnia loca, quaeren
do íémper id quod appetis,ficut famelicum animal,quærit gratum paftum circume/
undo. Quarê fæpe & folli , ite &C ktanterquærere magiftrum, qui te inftruatde ueKk 5
rítate;

Excitationum

490

ritatelfrequentândo termones Jígnum eft te uer¿ fameteere,8¿ appetitam habere re-di fica cum. Et fluís experiri ín>te,anfames fítmagnajUide^quíd faceretfamelicus bo
mo»ne famemoreretur^iihilenim ille præferret cibo,omnia uenderet,ut emere pot­
ter cibum uiCacífí (ícefurís&fitis íuftítíam,quód omneíd,quod noneftíuftítia,para«
tus fis dare,ut iuftitiam aílequarís, beatas estquia tales (ut ait neritas) fatutabuntur
Quamdíu hoc non fuerit,adhuchon plenéfamefcís.Oportet igitur te purgare 8c e,
uacuaremelíúsjquouíé^eueníát talis fames,ác talis appetítusj
Ex fèrmone:Verè filius Dei erar irte,

r-^wHriftus mortuus eft,ut omnia eiïêntcôfummata per ípíum.Et fruâus mor®
1 tis eft,ut omnem confummationem aílequamur, ut contra ignorantiam,!'!
W
Juminationem confummatam alloquamur. Ex teftimonio mortis^ fides,
in qua lucet lux illaduftitiam.aiTequimur confummatarnjuftificati in fan/
guiñe Agni ímmaculatúSí rectpimusChriftum, áIfequemurobedict!am cofumma
ram,humilitatem confummatam,pietatem confummatam, filiationem confummatam, Deíformitatem confummatam, fpiritum Dei feu charitatemconfummatâ,gau
dium, pacem, quicquid fpírítus appeterepoteft confummatam,remedium coíum
matum contra erroris fpiritum huius mundi,8< contra aduerfítaces fenfibiles.
Sí confíderemus,quomodo íntelledius fecommunícat cum gaudio,ut experimur
ïntelltâM.
per fcrípturas4quíbus nifi flint ícríbentesjuum communicare intelleárummihil mi­
rum uíderi poterit,fíDeus , qui eft purifsímus intelledus, uoluítdiuítías fuas com­
municare,¿¿notas facere.Ét in hoc,homo eft eft finís creaturarumiquía habet intel/
ledum,qiii eft capax notitiæ,quem Deus(utnofcatur)creauit:quanto quis dodtor,
tanto libentius communicatdodlrinam.quancô regís gloría notior, tanto rex glorio
ftor.lgnotasrex,non differt â non rege: ftd quíahomononpotuitatrredareDeum*
qui eft homíní ínuiíibííís,cum non pofsit ipfum,aut fpecí em eíus uídere, aut uocem
cíus audírettunc finís creationis eft homo,qui eft fílíü s Dei. Filius ením eft patris 0/
líusjficutuerbum intelledus. Verbum enim uiuum,cum fit conceptas ínteltecK&\
exitabintelleóta,ó¿feit undefít,S¿cognoícít intelledum. Sicutuerbum, quod ¿k’b
ferípeura dodoris latet,fi eíTetuíuum,u ti intelledus à quo exíuí t; cognofcerct pa« í:
fuum, 8¿reuelaretípfum , medíante uíua noce, ficutuerbum mortuum,medians
noce mortua,quæ eft feríptara.Vnde nifi Deus talemcrealfet hominem,cuius intd
îedusjuiflet exaltatus ad unionem uerbi Dei : remanfiflet Deus hominibus incog
nitus. Eft igitur propter talem omnis creatura, quia ipfe finis. Ethiceftmagifter,
qui poteft tollere ignorantiam illuminare omnem hominem,uenientem in hunc
mundum:dum modó recipiatur dedrina eius,quali unigeniti patris , in plenitudine
gratias
ueritatis:fine illo,nemopoteft attingere finem,cum finis fit cognitio Dei,
Adhocautemutrecipiatur,omniafcripta
per ipfum coníummata funt. Chríftus ígí
yerhw
tuqeftuerbumparrisabbreuiatum fuperterram.HumanitasChrifti,eftquafiliber
uiuus , in fe habens uerbum uiuum patris, &eft quafi conclufto omnium librorum,
fcripturarum,& figurarum, 8C formarum, & artium, fcíbilíum,óf operabiliumji/
cutconclufio eft breue uerbum,complicansomnia in uirtute,qu£ per libros multos>
nonpoffuntfufficienterexplicari.ConcIufioautemeft,propterquamfcribunttiromnia,&fimiliterperquamomniafcribunwr»Namquæfcribuntunnônfuntnifiex
plícatíoeíus.Sicutuídes,quomodo uerbum eft manens apud patrem, & eft milium
tn mundum,mediante natura humana:ftcutuerbum intelleduale magiftri,maneta/
pud magiftrum,& mittitur in chartam,mediantibus literis,8¿ figuris. Et ficut magi/
fter,mittit uerbum fuum,mediantibus literis cognitis,rjs ad quos mittit,aliter fruftra
mitteretífícDeusmiiítuerbum nobis, mediante habitu humano,nobis à natura co/
gnito,alloqui fruftra mififlet. Chriftusloquitur ea,quæ pater ín ípfo,feu loqueos in
ipfo, feu mittenstea enim quæ patris ftmt,eius funt> S¿ econuersô, ¿ pater in ipfo&
¿¿ ipfe in patre,0¿ qui recipit eum,recipit Q¿ patrem,$¿quí uidet eu, uidet & patrem»
&£ non poteft ad patrem quifquam uenire,nifi per eum.

g

:

■

-•

. -

Ex

Liber

4’i

V.

Ex fecundo fermone:Verè filius Dei erat ífte.
Ic docemur ex geftis,quomodo hoc uerbum,eft uerbum charitatis.Nam ab
ipfo chantas effiuit.Deus charitas eft,uerbum Dei,uerbu charitatis. Quid

H

quaerit amor,niíí amariChocamarijeltcognofcereamorem. intelledus per
amorem fe communicat.SedquíaDeus eftintellecftusíqui eft charitas,non
aiítcr poteft cognofci,nifidile(ftione.Quí igitur diceret,feDeíi egnofeere, &C illum
non diligeret,mendax eiret,8cquidiligit,cognofcit quem diligifeôf gradusd ííedi o
nis,eftofteniiogradus cognitionis* Et quia Deus excellit omnem incelledumbideo
nunquam fic diligitur,ficut diligibilis eft,quia eft charitas ipfa .lefus,eft uerbum cha
ritatisjn eo nonloquitur nifi charitas.SoIus lefus amat patrem,modo quo amabilis
eft:quiacognofciteum,modo quo cognofcibiliseft. Nititur amans ut amans,fuum
amore,omni pofsíbilí modo offendere,ut cognofcaf.Sicexperimur,Iefum oftendiffe per omnia qux fecit in hoc mundOjCharitatem abfolutam,cuius ipfe era t legatus,
uerbum.Deus pater non pepercit filio fuo,ut oftenderet, quod magis nos dilige/
renon poflet.Filius non pepercit animae,feu uitae fu», ut offenderet, ie uerum lega­
tum charitatis. Non potuit maior efle amor patris,hoc oftendit, quia non præpofuit ei proprium 6£ unicum filium. Nec potuitefle maior amor filij ad nos,quia ut
adimpleretlegationemamoris,nonpr»pofuicuiramfuam amori. Videamus,qin/
busfignislefus feoftendiGuerbum &legatum charitatis, &fignaex hiftoriaeheia
mus. Vnumfignum habemus,ex geftis inccena in Bethania,quæ fuit ante fex dies
Pafch»» Aliud fignum, ex geftis in die Palmarum,
duobus dtebùs fequentibus.
Tertium fignum>ex geftis in ultima Ccena. Sed ultimum &C maximum,ex geftis in
dieParafceues.

Ex fermonezParacIetus autem fpírítus famftus,
qui à patre procedit.

Iquispræd caflet de manna fciiicet quomodo eft cibus,omnem in fe habens
deledationem,ita quód fapor eius, complicet omnis guftabilisguftum car?
nium,pifcium,¿¿relíquorumguftabíluim:quiacahsfaporshabens m feomne
id)quoduolueritdeguftans 3nunquamfuitalicuicognitus , ideo non capitur
talis cibus effe,licet credatur dicenci.Efto igitur, quod íapídi tas illius cibi,im/
mittatur fallu», ita quod guftus immutetur aut attrahatur ad appræhenfiotiem eius:
tunc guftusintueturilliusueritatem,quodpriùsfidepercepitJEcceadtalemguftuni)
non fuffîcit,quod organum fit fanum,puta lingua &C fpiritus, fenfitiu»uirtus3fubli/
fis &clarus:fed requiritur etiam, quód ineo generetur fapor ignotus. Homo fuit
totus carneus, & priuatus omni fanitate fpirituali, &C Chriftus uenit3 8¿ de fanando
homine omnem curam egít3ó¿ primó hominem fanari pofle,ufque quó æternam ui/
tam adipifcatur,euangelizauit:S<quomodo homo fe parare debeat, 8C guftum uitæ
deperdit» per originale peccatum recuperare > inftruxic: deinde quis cibus talis uitæ
foret,propalauit. Non poterat homines hunc cibum quem nunquam deguftarunq,
¿ntelligere,nificonfolator paracletus , mannafciiicetfapor illius cibi, defeenderet.
in linguas,quo neníente in Apoftolos,ipfi omnia intellexerunt*
Species magnetis,habeteiIentiam,uirtutem,S£operationem.Ab eflentia, genera-]
tur uirtus:abutroc^,procedit operatio.Virtus praedicat eflentíam,íednon poteft ca|c^nÆ^r'w
pqniiiperexplanationemexplanetur* Ferrum eft ab illo* Magnes enim eft princi/j^^
pium feu mater ferri. Species feu forma magnetis, trahi t ad fe ferrum, fednonnifíj ,tm
fpiritus â forma ô^uirtute procedens,mittatur ad ferrum,poftquâm f piritus ille mip
fus eftad ferrum, ita quód ibimaneat : tunc monetur ferrum milio fpiricu,ad uirttitem,&< eifentiam magnetis. Et prout mouetur magnes,(ic & ferrum,nam fpiritus
magneciSjUincftuseft fpiritui ferri, ita quod nexus eft indiflblubílís,
non moue/
tur magnes admotum ferri,fed econuerfó.Et licet magnes diftetpermediumliçne*
um,lapideum, feu laminæ aure», uel argente» à ferro,tamen hoc non impedit ípirb
tum fubtilem magnetis i SC ferrum induit formam magnetis » per fortem unionem i//

Kk 4-

pfius

49 2

Excitationum

pfiuscum magnete,ade0 qubd opera fdcit quçmagnes.Sicutqui induunt Chríftum
per inhabí cantem fpirítum Chrifti ín eis,efficiuntur Chríftíformes. Ec hîc aduerte^
quomodo hæcfímilitado, uidetur ualere ad qualemcuncp intelleâum fpiritus fan­
di. Nam forma magneti s,eft ut pater codeftis, qui eft forma formarummirtus 3 eft ut
fílíus:operatío,ut fpiritus fandus.Ethic fpirítuSitranfmíttítur ¿¿uiuificat.Ferrumenim fine motuæft mortuum:fed uiufticatur,uenientefpiritu taïi4& non mouetur,ni­
fi ad principium,unde fibi uenit uita ina,utmouearur+ Et fiferrum audiret uírtutem
magnetisjprædicantem de formafua admirabilnquæ dedit illi elle, quomodo & da­
re pofïct ci motum uitæ: non caperet ferrum uerbauírtutís, quia nullum cognofcít
motum,nifi ut grauemouetur deorfum, ÓÓmotum alium , qui eft attradionis,non
poflet intelligerCj nifi ípirítusattrahens miftusdoceret. In abfoluta effentia attradi/
, ua,uideo attrahentem,Ôi eus uírtutem,atc^ nexum. Ettota eífetíti a » eft fpiritus. Vir/
1 tus autem induit formam, quafi formam ferri, ut omne ferrum adfetrahere pofsic.
’.Sed non poteftattrahi aliquod ferrum, nifi fpiritus attrahentis patris mittatur infer
rum»mediante quo fpiritu pater attrahitad filium,omne quod uenit ad filium.Poft/
quam effentia atcradiua,eft aeternitas ípfa,& uítalícer per ípirítumfuumjattrahítfpí
ritum hominis præmortuum,eum uiuífícandoitunc fpiritus ille,qui miftus eft adfpi/
ritum hominis,eft donum bC pignus,perpetuæ unionis ad uitam,quum ípirítus iit ne
xus,quo fpiritus tiiuificatus,neditur uitæattrahenti.Nifi enim in ferro eflet uis, cui
, uis attracftiua magnetis poffet uniri,nunquam moneretur ferrum admagnetem. A/
mor fapientiæ,dici poteft charítasjíueenentía attradíua,fíue bonitas» Communica
re enim fe prout amor,bonum quod eft funpfius diftufiuum, & lux,fe communi/
’ cantzeft ad fe attrahere.Sapientia patris,induit naturam humanam 3 ut patrem often
•derec,Ô£ hoc fecit uerboded nifi fpiritus,quíS¿ chantas feuamorfapientiæ , à patre
procedens, mfpiritum hominis miftus fuerit, fcilicet fapor fapientiæ ( guftataenitn fapientia,chariftas eft)non moueturfpiricus hominis, nec uiuificatur uerbo lapi
entiæ* Reperitur uis attracftiua,in omni rein fímilítudíne,ficut in Deo :omnis enim
res,conatur infui fimilitudinem aliam traherej&hoc,eft ficcommunicare. Namomnis forma eft bona,8C quia bona,diffundere fe conatur : fed quia omnis forma for/
mata feu creata,no eft per (e bona,fed participa tíone boni per fe, ficutnec per fe foe
ma:ideo non attrahit ad effe,fed ad fimilitudinem fu» formae. Deus autem attrahit
adfe,& oriturefleparticipatum,fcilicetfímilítudodíuíníefle, quod quidem eftefle
fubftanriale. Reperitur etiam inter ea quæ font differenter, differentia attradionis.
.Nam ficut magnes ufcp ad unionem fui attrahit ferrum, & diffundit in ferrum uirtu
[temattracffiuam i ficreperiunrurlapides > licetrarinobisfint,quiaurumattrahunt,
alijargentum}ahj carnem humanam,ut fcribunt ueteres Jtnb fertur frudum quedam
elle,qui fi applicatur naribus, attrahitfpiritumtotaliterde corpore» Sedfpiritus ra/
.tionalismon ponitur in motu,nifi attrahatur â fpírúu,quí non eft de hocmundo fetu
fibilbfed de mundo íntelledualiffcílícet coeleftí fien diuíno. Verbum enímDeí,fiue
fapíentía patrís,medíáte fpiritu fiando ,quemmíctít in fpirítum rationalem,attrahit,
&ponit in motuípfumu Sapor enim fapientiæ, ímmíflusínguftum rationalis fpirt/
[ tusjdiffundit chart tatem in animamtnam non poteft fuauitas illa, 8£ dulcedo fapieti
tiæ,non amari per rationem,quum fit uita eius. Vndeuti ferrum attradum perfpiri/
tum magnetis,amorosê quafi ad uitam mouetunficôd ratio adfapíentiam.Sedquan
to ferrum,fuerit magis fubtileÓÍ purum tanto uelodùs Sí intimiùs adhær et. Siéra/
tío,quantô abfolutíor
fpí ritualiora atep clarior, & âcura carnis, atq? ab omni alia
concupifcentia feperationcanto intimius Si uelociùs, atcç ardentiori charitate,fa pi/
entiæadhxretjitautfiatunus fpiritus cumea. Quæ autem ferrum impedíanle mo
t ueatur ad magnetemifun^quænon fínuntfpírítum magnetis iungi fpírítuí ferri,uti
eft rubigo ferri,fœtor alltj, QC fpiritus diamantis. Quæ quid em, in anima dici pof/
funt triplex fpiritusthuius mundi fcilicet eruginofæauaritiæ,fœtidæk»xuriæ,&potentisfuperbiæ Coníídera,fpiritusfandus defcenditínigne,ínfiguralínguarum^
in Apoftolos.Nam quum Ápoftolí mífsí client, ad euangelizandum regnum Dei,

Liber

V/

49j

S¿adhoc opus erat ígnito eíoquío,ímóuehementer ignito â ut fic fpiritus hominis,
defíderioregníaccenfus,ípfumraperepoflet,quodalíterhaberínequít:ídeó fub rali
figura defcendit.Et fcías,quód euangdísans lingua ígnea,non eft fine fpiritu fan/
<fto. Impofsibíleenimeft, quod uerbum ardeat fine charítate,S¿ímpofs¿bíle eft,
quodcharitasfit fine fpiritu(ando, óóimpofsibileeft, quód fpiritusfandusfitfine
fapientia,nam eft fapor fapientiæ,éd impofsibile eft, quod fapientia fiue uerbum,fit
fineeocuius eft fapientia,fcilicet patre. Tota igitur trinitas, operaturinuerèeuan/
gelizante,ita enim ait neritas î Non enim uos eftis qui loquimintfed fpiritus patris
mefiquiloquitur in uobis.Elo cutio enim uerbi patris,eft fpiritus iàncftnszin elocutio
ne, eft uerbum patrís:S¿ elocutio, eft nexus uerbi cum patre. Chriftus nos docet,
quomodo parare nos debemus,ut Ípirítus paracletus ín nos ueniat, fcilicet, feruan/
■* do mandata eius,uti filrj Dei,&petendo â patre , quídatfpiritumbonum,2¿fedeñdo,atque aníde expedando,quoufque induamur uirtute ex alto , Óíprocertífsíma
fide tenendo,quod paternobis eummittet. Addiledionem Dei, (equitur diledio
proximi:utdeacuquæeftinpyxide,quadrante,authorofcopo, habet fptritum charitatís amagúete,& mouetür ad motionem ferri.Ferrum eft ut proximus,compa/
titurel.
fex fermone:Nemb poteft uenire ad me,nifi pa^
ter ttaxeriteum.
Pera fpiritus paracletí,funt incorruptibilia,^ ideo habent frueftum uit« æternæ æ permanentis. Opera fpiritus huius mundijqui eft fecundum car­
nem operans,funt corruptílía, fie Ôl habent frudum mortalem corruptibí
lem. Opera fpiritus paracleti,funt opera pacis;fpiritus Chrifti,eft fpiritus
paracletus.Huius donum,eft pax Chrifttnon quomodo mundus da t, fed eft pax xterna,quæ exuperat omnem fetifum» Pax quamdatpríncepshuíus mundi,eft pax
temporalis,apparens,inflabilis.

O

Ex fermonc: Veniens offeras munus tüuni.
Ëcuhia,eftDomini,8¿lucrum ex pecunia,no poteft efie ferui:quia quícquíd Gn<iU?
feruus acquiritjDomino acquiriqfed fuffidt feruo gratia Domini.
Iuftitia abundans non conci udi qquód nobis detur regnum coelorum :fed
quia iuftitia in feruo,grati a meret Domini. Gratia igitur Dei,eft uita atterris.
Exfermone:CoeIum 8(. terra tra.nffbunquerba autem
mea nontranftent.
Rinceps huiusmúndí,eft princeps tenebrarum ,quem necefleeft expellite/ Prtinps bi*
nebræ enim nifi cedant,non uenfet lux.
Quando mundus debet itinouari,3£ aliam formam fumêre,praecedit cor­
ruptio, ficut quando ouum debet fieri pullus ♦ Sic quando homo debet fie/
ri filius Dei,qui eft ípíe per fidem,S¿ in potcntia,ut pullus in ouo.Ex fímilítudíne fi/
culneaqChriftus docctnos,quod reguum Dei, eft in comparatione ad iftud,ficut ac* r^mwdcî
fias ad hyemen,æftas fcilicetfrudificans.Nam in hoc mundo (ficut ficulnea ín hye- fícmímw.
me)concipimus frudum per fidem : 8¿ in aflate feu alio mundo* ex concepto h umo­
re >uí refeímus 8¡C frutftíficamus.C« arbores ex fefrueftu producunt,tune eft æftas.Si
cut arbor,inhyeme no producit ex fe frmftfqfèd cocípiqnecp uidetur, neep cognofci
poteft frudus in hyeme, fictitnecrofa in (pints * neque alicui ignoranti poísíbile
uiderétur, fioftenfa illifpinadiceretur, ínseftateex iftofícco8¿ afpero ligno, SC
penitus deformi, rofam pulchram uita uegetabili crefcentem , & fuauif&mos o/
dores exfefpargentem,oriri:ficconceptus ín fpirituhominis,per fidem Chrifti,fru/
cftus ípirítus Chríftíformis, uitalisuitacrefcentiinuitam orietur, fed ignorantes,
rudes , agredes,& infideles non credunt. Duo dicit Chriftus, fcilicet quod mun­
do fenfíbílíóf corruptibili, tendente ad occafum: oritur fignum redemptionis > fi­
ent hyeme ad finem tendente , oritur fignum futurae xftatis . Per hoc intelligo»
quód ficut figna corruptionis, procédant interitum mundi, fiante generatione:
Kk t
fiç

P

P

494.

Excitationum

fíe etiam orientur figna,appropinquationis regni Dei/cilícet quod tunc fpiritus for
tificabitur in eledis ÓÍ fidelibus tquia aduentus Chrifti,qui erit uifibilis in dieiudicíj»
erítin nubibus cum poteftate magna maíeftate,ín nubibus fcilicetillis,quæ uolâc
ut nubes,in quibus occultatur Chriftus. Er hic aduentus ,præcedet diem interitus
.mundi huius,ut habetur hîc.Sic enim dixit Chriftus: Amen di co uobis,quia non prae
teribir generatio hæc,donec omnia fiant: omniafcilicet priusdi$a,fcilicet fignain
Soleé Luna,& ftellís,6¿ preftura gentium in terra*
Refwreflto.
In die illa, erit terra noua Ôôcœliimnouum , 6^inrenouatione,uenietfiliushomi/
nís.Namhomo refurget incorruptibilis & immortalisé tamen ille ídem, qui nunc
mortalís.Quare habebit uerum corpus, exueris elementis compadum,utpríuséo/
culos habebit íllos,quos habuít:fed omnía induent immortalitatem. Sicut homo re/
nouatur per refurredionemuta omnia, fine quibus homohodienon eft. Sedhodie
âd efle hominis, totum uniuerfum ¿nfluít,fcilicetcoelum,terraé qui in eis funttfic il
la omnia,hoc eft totum uniuerfum,necefte erit renouari,homine ad immortalitatem
translato.Sicutigicurhomo tranfibiuita cœluméterraéomnia.Solùm igitur uer
bum,per quod omnia in efie prodierunt, non tranfíbít : quia per ipfum omnia erimt
noua.In uerbo omnia funt ,ut in conceptu Dei æternoépermanenteé ex illoqua
fi extbefauro patris,proceduntnoua æuetera.Et qui hoc uerbum ignorat,ille de ne
rítate nihil capere poteft.
Deus ficut uült,ita res fe habent,quia eft principium liberum,omnipotenstpoteft
enim de lapidibus mortuis>fufcitarefilios Abrahæé corruptibile induere incorru/
ptionem.Multa exempla,tranfitus corruptibilis in incorruptione,habemus.Metalla,habent eadem principia,SCtranfeuntdemaiori corruptione,in minorem,perdigo
ftionemlongiorem,ufcpin ultimam perfedionem, quæeftauri.Sicincineres,refoi/
uitur herba,& ex illis ui ígnís,uítrumfolídum, & clarum, atqj uix unquàm amplius

in cineres refoliibile,exciratur.
MdrîctVirgo gloriofa,quum effetprædeftinata ante fecula, ut ex ipfa reciperetDei fili/
Redum.
us,naturam humanam,ut Deifilius,fieretfilius hominis.*ita concepta eft,ut dignum
ab hoc habitaculum fUret.lnduerefe debuit Deus humanitateMarie-quare humana
natura uirginis,digna fadaeft ab initio.Nam etfi ipfa concepta fuit ex uirili femine,
uia propagationis ab Adam,0¿ quantum ad fuuminitium indiguit liberatore, quia
in Adam nifi Iiberéturautpræferuentur,omnesmoriuntur,utin Chrifto omnes qui
uiuificantuntamenficutanima eius rationalis, nullo tempore Fuit, antequam effet
corpori unita,ita ipfa dum crearetur fanda creata fuit, ficetiamquod nulladuratio/
nefuituerum dicere,uirginem fuiflefub peccato. Secundum enim ínftans naturas,i/
pfa ex Adam non fuit, uti omnes indigens gratia, quam afiequuntur quando poi>
funttfed non poifunt nifi prius fint capaces, hoc eft poft infufionem antmæ, quæ fo
laeft capaxgratf æ.Gratia igitur affuitei increatione,quando ipfa fuit capax eius:ita
ordineftaturæ, no prius fint, uti omnes ex Adam, fed afiequuta eft prius omnibus
gratiam.Nam ioannes Bapdftaé Hieremias,fandificati in utero, citius fandifica.
ri potuerunt,uirgo a utem non. Vnde in nullo inftanti aut natur ç aut temport’s,quod
fequítur ínftans naturæ,poft unionem animae ÔC corporis,fuit fub peccato.In umbra
enim
in am'malitate,ex terreno Adam nafcimur}quæ quidem umbra,in nobis no
illuminatur adu,per fuperuenietemradiumrationis,fiue animam rationalem. Quo
niam non nifi fcintíllam fecu ducít, ín fimilitudinelucis intelKgentiæ, ex qua poteft
perfpm fandu ignis accedí,ita cp eft femé lucis & no lux.Netç fiet lux,fi fpiritus fan­
dus non infuffiauerit:ficutdeigne fcintillari, concepto incombuftibili, in quo lati/
tat, quoufqj per fpiritum feu uentum, in tempore excitatur utardeat. Verumfi
cum nehemeñtífpírítu feu gratia, quod idem eft:anima quæ crean do infunditurim
tenebras,creando adorneretur,ficut quum aer generatur in die,generando,aer indui
turradlo lucidísimo Solis ,qui fu b itô nunquam prius tenebrofam habúatíonemíL
lumínar,etiaminftanti naturæ, &ínftantíbus ínftansnaturæ fequen tibus. Opera enimfpirituSiHcfciummoras,cuífubícaneoopenafsímilacur illuminatio fenfibilis.

Liber

V.

45Í

Nam Soleínorienteexiftetite,û'ne mora,radius illuminât occídentem-Sícarbitror;
animam conceptantia corpore prædifpofito,materiæ orna mentum gratíx tecepiffe,à lumine Solis iuftittæJ& nunquam ea caruííre,íca quôd non fuerant ullg tenebrç
per aliquod ínftans aut tempus imperceptibíle,originalis indifpoficionis. Omnes
grariæ cæteris Tandis datae,qua dona gratis data dici pofluntîfunt quali quædam lu­
mina çenfenda, animasaddita,quædum infunderentur, non expulerunt omnê malej
uolenuam tenebrofam,quam ex Adam,natura habet humana Jdeo Temper inclina-’
tío nem & fomitem,atque in concupifcentia & ira, ÔC motibus anima: fehfibilis,deor
dínatíonem,8¿ impetum contra rationem, experti funtzquia anímalítatís nacaradationi in toto non cefsiqinuno tamen plus,ín alio minus. In uirgine autemgl oriofaj
totanaturadeferuttuteillaliberata eft,omnibusiftismotibus,perlumen rationis ex
tindís ó¿Tubadís:íta quôd etíamfomes , Ten habitualis inclinatïoj&rnurrnuratio,^
coacradidio,quæmanfitinmembrisPauli,ibi non maneret. Talem enim naturam
exigebatfilius hominis,qui
filius Dei, qui uenit tollere peccata mundi, &in A/
dam mortuos , regenerare in Uitam. Ideó quia hæc erant futura filio Dei ex uirgi '
he,ab initio coceptionis,oia pordinata funt, fine qbus mater Chrifti efle nô debuit.
Hæc tàmTanda conceptio. Nam Chriftus Dominus nofter,in quo cantum En/
dificaripotcrimus, pro noftra falute incarnatus eft,in ea uirgine Temper benedidà
tuter omnes mulieres,ut &lefus Chriftus,qui ipfam benedixit, fit ÔC eius frudus bè
nedidus ,qui nobis ex ipfa uirgine,fadus eft frudus uitæ immortalis.
Adam habuit innocCntiam,in perfedioneuirilitatis ,inquadominabaturufusra
donis : propterea nihil concúpíícebat animalitas, nifi Tub freno rationis. Quafi
equus bene frenatus, qui non monetur, nfliquoduciturpcrfefiorem , ipfum diri/
gentem per frenum . Sed permifit Adamanimalitati, fuiimcurfumnaturse, quem
ut animal habuit, communem cum alrjs animalibus ( ac fi depolito freno , equus
permitteretur fuæ libertati naturali )
Tic fada eft rebellio. Nam poftquàm tu/
xta animalitarem, addefídcríabeftíalía dudaseft , ceflauit innocentia : quia orti
eft rekidatiojóóinobediencia,
rebellio contra rationem
malitia in loco inno
centiæ exorta , legefua fcilicet beftialitatis, fe uiuere afluefecir. Et ita pugna or­
ta eft, & díuífioínter fpirirum rationalem, àC Carnalem anímalítatem ♦ Hanc ani/
malitatem, transmifít Adam in polleros. Contrahimus enim àparèntib us , hànç
fenfibilem uitam* Etica anima íenfitíua, quam ex propagatione habemus » eft per
quatnábadolefeentía noftra admalum
contra ea qua rationis funt inclinamur;
ficut equus Sí mulus, in quibus non eft intelledus. Et ea quæ confequuntur hánc aninnm iri parentibus,etiam uidemus plarunqj in fil rj s 3 ficut funt furor,infirmi tas,6^
id genus. Et uidemus,quód ante omnem iifum rationisjanimalitas domínatur,cum
qu a currit quaedam fimilitudoinnocentiæ: quia nihil imputatur puero ad peccatum
aduaie,quamdiu caret ufu rationis. Ipfa innocentia, eft de fe amabilis , fed puer
tranfitin adolcfcentíam ,fi¿ufym rationis,pradominaofeanimalitatc;quæiamprQ
ueda eft in eo,ufu rationis primùm incipient^ Et Tic experientia in nobis compro/
batur,plus eftè anímale quâm fpirituale. Er pronúas beftialitatis, inobediencia,
quó ad rationem , oftendic in nobis quendam motum concupífcentíaefíefcedum*
quó ad ratíonem,per quam quafi oculis rationis claufis, opera carnis praeponimus,
operibus fpiritus.Ethancfoeditatem quafi fontem,unde effluit motus concupiftentix,contradam a parencibus,abominarur fpiritus.Etbincoriginale peccatum,diui/
dichominemexAdamaDeo,quieftfpiritus : &non reparamur,nifi per fpiritum
ChriftijUia regenerationis. Sed coinfuTafuit30¿ingloriofa uirgine,quando anima
snfufa fuitfuperaddita gratia, quafi ignis illuminans 8¿ornans,
penitus non ad/
mittens fontem concupifcentiadnalqs uerô in utero fandificatis, poft animacinfu/
fionem,fuperaddita eft gratia.quafi ignis confumens,S¿exficcans fomite concupifceiitiæ,Ô£ purificans arcg expellens5concagiofam foeditatem. Sicut fi uino in uas fce/
tidum infuTo,ftatim poft fuperucniretflagrans odor, omnem uafis fartorem expel/
lens .Nam ficut anima/uperueniens poft corruptionem materia^ unit fibi ipfam,
effi^

49&

Excitationum

cffi’ríí fibi eâmuâ,8£ corpusabomni putrefaâione foeda coferiiat»&ea reced«e»cor
poris unius feluit &C putrefcit:ficfe habet gratia in anima rationali.Et haec eft gratia
q in fpíríca ration alt, ex participatione diuini uerbfiquod eft pabulu uitx rationalis»
exiftic. Et ficut anima uadeuiuificatcorpus, una perfedius cfy alta,qa corpus unius»
melius difpofitá eftadrecipienduilluinfluxa»q^alterius:ffcetia aia una melius difpo
fita eft ad recipiendum influkum gratt3r»non eineftdefedus,ín anima uiuificâce.Nâ
amma3fe habet quodâmodo ut flama câdelf.Non eniftat pípfam3q>nó¡íemp tlïumi
netæquêclarê&lucidêîfedgcâdelâ& materiâ.Sicnecftatpuèrbu, minus íilumí/
neturanima.Sicutnonftatpermagiftriï »quô minus unusdífcípulusílluminetur per
dodrinâfuâ q? alias,iêd ftat per capacitatêrqùoniâ unus tiabeccapaciorêintelledcr,
cj aliùsJBc ficut homo iuuat fe arte Medicinae» quádo íentit corpus minus capaxui/
uíftcatíoriíSjadíndigeftos humores ín eo exíftetes,fe per abftinentiâmacefâdo, aut
per pharmaca purgado» quoufep fit corpus reduda» ad meliore capacítate influxus
uítaejíta anima fe purga t»quâdo íéntít ob uitia 8¿ malas confuetudines,fe incapace in
fluxusgratiœ,Vnde adhibet medelam3per abftinentias,ut concupifcentiâ expellat»
popera charítatís,6¿afíúefadíones in operibus mifericordiæ» & deinde perora/
tiones &contêplationes,utficfîatdemuanima capaciorgratia*.Omnia aüt ín uírgine gloriofà,abinitio fic fe habuerunt,quod ipfa fuit capax gratiæ» no utcæteridimimité fed plenezita quod no habuit opus in uita fua»purgatione, fed coníeruauít am>
mam faná»quía adualiter,taliter nunquàm peccauit ,qubd aliquid piense gratiæ perdiderítcónfírmataingratiXqa lexmêbrot9,ftimulus fcilícet peccati &fomes,no re/
gnaueriitinipfaífingularim.priuílegíOjfuítexeptaidepríncípatu&legibus principis huius mudt.Vas*n.corporeS>ín quo recepta eft anima illa gloríofa,££ refplendes
gratía,fand¿fícatu»purifi@atíi,óíodorificíjfadaeft, priuícp illaín eo reciperetur,^
creando infundere tur, net# ín eo remiferat ulla infirmitas, aut ad infirmitate trahes
fpcl(uitas»a progenitoribus contrada. Ad ipfam igitur foectindíísímá matrêgratiæ»
nunquàm egenâgtatixomnis egens recurratxqa ipfa eft gratiapîena »cum qua Do/
minus gratiæ.Tanta eft gratia in uirgíne,utfítoptíma aduocatrix pro gratia,haben
da à Domino,quicum ea eft,de cuius Domini plenitudine,omnes gratiam pro gratía recipimus»qui eft uentris uirginis fradusJefus femper benenídus. Amen.

j
|
|
’

\

<

Exfermone:Quæcùncç ferípta funr,adnoftram dodrinam ferípta fimr.

^ei*

Pes ueraAeft in incorruptibili mente. Vnde fpes uera & perfeda»eft gratia na
triens fpiritumdpe ením uiuimus. Spesigitur,eftuitaanimxradonalis,uni/
tæanimaiitatÎ.Sienimanimarationatis}haberetquodfperat:ceffaretfpes,8£
effet anima fepara ta à tempore» in quo expèdat id quod futurum eft » fupra
tempusJEtita effet extra hunc mundumfen(ibilem,qut tempori fubeft Quando igi/
tur corde credimus ad íuftítiam, id quód credímus, indubia fpe teriemus.tuhc id
quod poftmundumiftum»futurumexpedamus»in nobis tam eftabfconditum jpes
enim,eft ipfa expedatio.Si fperamusfiln Dei fieri, utí Chríftusú'am Chriftus in no­
bis abfeonditus eft,in quo filiationem Dei expedamus.Quare in fpíritu mentís noftræ,per gratiam uíuífícantem» habítatfpirítus filíj Dei, in quoclamamus Abba pa/
terJEt fíe pafeímur in gl oria, apprehendentes Deum,Cimentes Deo, ita hic nos crc
dentes.Neqj eft alius cibus ílle,quiinrenobísdabítur tunc»quàm quem modo tene
musinfpe,qui nobis Chriftianis,per Euágelíum6¿fcrípturasmíníftratur,fedmini>
ftratio eft diuerfa.Nam ibi Chríftus>míniftratcibum in uerítatetquia eft regnum, in
quo miniftratur regnum ner itatis : hicminiftrat iri aenigmate fub fpe, quia iftemun/
dus non eft capax ueritatis ♦ Miniftratur igitur,ficut capi poteft,Sicut non eft alius
Chríftusjínglotía&ínfacramentoífedinglóría^uídeturínuerítatejhiccredítar.Paf
centía ígítur fpiritus»fpes eft:& experimur nos ueram ipem habere» fi patientiam ha
buerimus.
„
.
.
Verus religiofus intrat monaftefium,ne decipiatur»& ut pomi tectam agat.Fido»
omnia fiintgrauía'uerOjOmníaleuia^Erítígítur mihi facile experiri,quiueri fint»6£
l qui fi di

S

!

'

Liber

V,

40

qui fidi,nam obedientia offendet. Verus accuratiisimeffudet,non minus fuperio/
rum quàm Dei obedire mandatis > 6¿ fit tanquàm iumentum,quod oneratur,necdi/
cít fuffici^quamdiu fob onere no fûccumbit.Sed fidûs religiofns, minus agere unit
in rdigione,quàm egiffec in mundo,putans fe exreligione dominum effe,&' ocio
ddínjs uacaredebere tquía propterea religionis nomen aíTumpfit , ut defideria car/
nis,melius expleret.Si igitur fido imponitur alíquíd,afperítatem aut macerationem
carnis habens,ftátím maleuolentiamfuam palliare nequit.

Exfermone:Pariet filium, & uocabis no
men eius lefum.
irabile,ex fpíritu fando, habuit in utero. Nam non dicitur ípírítus fan* -sp^íw foti
dus pater,à quo habuit inutero ffed ficut uis quædam,quæ fine artifice fa Íhí'.
ceret ligna mouerfut fieret domus,uis illa non effet domificator, fed qug
dam alrior natura,fic naturam monens.
Cum profertur uerbum quod debet concipi : tunc præcedit quídam fpiritus proferentis,quimouetur per aurem audtentís,0¿ in fedefertuerbum, quod debet conci­
pi in interiori parte animæ, fcilícet intellcâu, neq? ad íntelledum aliter perueníret
uerbum.Spírítus igitur ille difpofitoreft,utcapiat uerbum. Sic ípírítus fandius,qui
eft charleas,facic uenire conceprum>ad animam uerbígenam.

M

Ex fermone:Pax líomíníbus bonæ uoluntatis.
inís,eft principiam Óí ultimum,ubi intemío eft execucioiibí tune incipis uíde
repacem.Artifexoperanspropterfinem}babetfi'nemiaintentione,&omne u J *
labore adhíbet,ut efficiat id quod intendit. Sic finís, eft caufa caufarum: quía
quodefficiens ôf formacaufanc,habetafine. Quiigíftab's effet artifex,quod
eius intentio effet fimul ÔC exccutio,híc per íntelledum concipientem,produceret fí
muiíneffe^em conceptamn'nillo,cc6i ^principiumó¿fínis3coíncíderent. Hæcco*
íncídentíainfeconfíderata,effctpaxtrícaufalisunitatis : nam efficiens, formalis,
fmalisseffeccaufauna ÓCtrína.Ineffícienceenim, fi rede confpicisfibireperiesfina/
!em8¿ formalem» Sic in formali,efficientem 8¿ finalem : & in finali,formalem &£ effi/
cientem. Sicutintelleftus,extra quemnihil efle poffet,quia non poffet effelocus,
quem non ambiat infinitus intelleâus : hicintelledlusinteHigendo fe, eftefficíensi
formalist finalis,neqj efficit,neq? forma t,nec$ intendit aliud cjj fe. Et quando illuni
confideras effici ente,ín ipfo aides,forma ¿¿ finem. Et quando confideras,forma ab
efficientegenitâjin ipfa uides efficiente &finem.Etquâdo uides finefeiiintelledlionc,procedentem ab efficiente QC formada ipfa intelledione , non potes non uidere,
efficientem forma, Vnde hæc pax,quæ trinitas, eft locus eius & habitatio, quam
Propheta diciteffe,in monteZionjiuein altitudinefpeculacionis.Et hic eftDeus>
quem etia gentilis Ariftoreles trícauíalem, atep cñ hoc una fímplícífsímá uiditcaufam/ine qua nihil fubfiftere poteft. Exprimit aut Plato tricaufaleprincipin,inepi/
ftola, per triplice modu effendi rerñ'ín ipfo,prout ipfum íntellígñt magis docffi.Hoc
Íolúmnuncdixiffeuolo,paceabfolutdeffe,ín qua folii reperit Deus trinus
unus:
quia Deu effe pacem,eftípfum effe unírrínu principium. Dico igitur,pace diuinarn
effe,finequa nihil fubfiftere poteft.Nam quod omnia ex quibus funtcreaturp,ad fc
ínuicem pace uínculentur,ut quíetentur fubfiftant,eft neceffarium Pax autem,uidetur effe unio, pax enim unit. Et medio aliquo,unio fit,& illud medium,eft in quo
qutetanturextrema. Vnde pax5nexuseffe uidetur, per quam centraliter omnia neountur,ne defluam. Pacificator,mediatordicitur:nam in motu,nonrcperitur nifi
quíeSífic in tepore,non nifi Nunc.Pax aut non poteft effe pura nifi ut eft ipfa perfe, p ,
& diuina.Et non poteft effe quiccp expers pacis,QC res inquantu fubfiftiqin Cantu de
paceparticipar.Non poteft paxnondefiderari3quia fine ea ndnl fubfiftit. Paxuide/
tur unio circumferetixad centrum,locus pacis & quietis,eft cerrum. Non poteft
pax uideri,nifi in coincidentia extremorum : locus pacis,eft medium. Subftanfia non uidetur ,necp in forma quæ dat effe, ne^ in materia fubiediua: fed in centro
nexus

F

49S

Excitationum

nexus quietis,pacis,feu mediationis.Veritas ftabilís & permanens,noti eft extra pa­
cem .De medio pacis,per quod uidetur ftabilís neritas, non eft fcienria. Nam mens
dum utitur hoc pacis medio3inomnibusueriusintaetur.Omnesquideueritateele/
ganter fcripferunt,quanto præcifiùs potuerunt, ueritatem opinionft3ad pacis medi*»
um reduxerunt. Videmur igitur omnes fcientiæ,eflè modi,exprimendi uiftonem p®
cís/icínmoraíibusuírtusjmedíatiojóípaxeft Pax,uidetur coelum beatorurmNam
redé didum eft,medium tenuêre beati.Multa quærit Philofophus^per quæ ad ueritatemafcendatjCuimukseoppofitíonesoccurrunt,S¿ quamdiuuerfaturin oppofitis,
nondum pacem utdec.Sed ueritatis locus,paxeft, quæ nulla ratiocinatione attingi/
tur .Sed ultra oppofitiones,tanquam omnem íen fu m ratio nem, exuperans uiae/
tur.Nonneaccideritia funt in circumferentia pacisj&pax eft in centrodocus fubftan
tiæ,eft pax. Quanto res flabiliorem pacem participat : tanto nobilior,undedepaces
ficutde bono
uita, confiriera. Prudentia fpirítus, pax, & uita.Sapientia igiturin
fpírítu,eftpaxeiusS¿uíta. Vnde aeternam uitam,dicimus requiem æternam. Vnio
deitatis cum humanitate,eft fuprema paxmameft unio pacis,feu requieiæternæ.în*
finita pax,omnia ad fe cornier tú, 8¿ í n fe unit.Pax Dei eft cum omnibus3fine qua ni«
hil eflë potefttfed non omnis fpírítus,eft cum Deo,quia liber fpiritus,fecundùmmo
rum libertatis.poteft accedere recedere à pace. Nafcimurfílíj iræ, óíperfíriemín
Chrifto, reconcilia mur patri pacis,audori.De hac pace Chrifti, fíe prçordinatum
eft ab initiOjUt effet mundus unus,S¿ omnia in co,cuius finís e flet Chríftus. Deus o/
muía propter femetipiumoperatus eft,utnorasfaceretdíuítiasglorix, S¿hoc,quó
bomistboni enim natura fiefe hajbet, quo deft fui jpfiusdtffufiua, quia femultiplicareappetitjquiabonum.HincfemifltiplicatjUtattrahatincommumonemfuæbonfi
tatis,non bonaîôÉ luXjéftbona^Et quia bona,fediffundit 36fnonlucida ad fe conucr
tít.Oía aut qa bona,fe¡díftundút,6¿fu3s fímilítudines multípiícant,utpatetjnmuld/
M plicatíonefpecierír,S¿expímur ín fpeculis Creauúaui Deusnatura,magísfugboní
iMis.
tatis participe,fcílícet ínrellcdualétq in hoc quod habetlíberft arbítríu,eftcreatorí (Ï
milionquafialíusrieus. Inífta natura, De^uoluttmagisoftenderedíuítíasglo/
riefuæmidemus.n.quodo intelledus oía ambit 8£afsímílat,&artes defeexerúafsí
„
milatíuas,uc e fabrilis3pidoria.Ifta natura ínrelleduah's^capax eft Del, qa é ínpo
tetialnfinita:poteft.n.femp plus plus íntelhgere.Vñíntelhgere, cintra íecollíge
reícoftigít.n.hæcnatura intra fe oía,S< ambit uníuerfa, & qa e libera potétía, poteft
fieri melior.Nulla natura alia poteftfierí melior ex fe : fed ë id qcï ë fub necefsítate,qj
g‘~a fie tenet. Sola ïtelledualis na tura, habet í fe prícipía,p q poteft fieri melior,&Tita
co fímílíor,óí capacior. Vñ ítelledualislux, ë melior omni Iuce:qa oía penetrar,
& ë ut radius lucís æternæ,fiue Solis iuftitíx.Hxcnatura ë finís creatíonís,qa oía op­
peer Deft,fed uídere Dcft,& guftare ipm, nulla natura poteft,nifi intelledualistiha,
íua natura feipâ eleuare poteft, ut uideát,8¿ intra fe colligat qdditatë rerft,in qbusin/
tuet effluxa bonitate Dei, q ë qddicas qd dita tu-Quare infpirauit Deus hoc,ipiracu15 in crea tu ras,cp gradatim de nihilo,p fex gradus ad fex eleuauitjpcdmunicatione
bonitatisfuæ,utficfieretcreatura capax huía sípíraaflí, ín eje uís libera afsímílatíua,
ficut efíéntíatiua in Deo.Híc ípus íntelledualís in AdS,íftdus fenfualítatí,nócoíifcr
uauít imperia nobilitatis fuæ, fedlicentiàs ínckilík fenfualitatí feu anímalitati, quâ
fub impio habuit tepore innocetig,S¿díflblutus eordo,S¿ rupta ë pax, orta eft re/
pugnâtia,et ceflauit influxus rationalis fpírítus,utrationalís in animale,^ diuini fpi
ritus inhumanu:ga obediëtia p qua fit influxus,nonferuabat,quado lex nô curaba­
tur,pceptft ¿p nihilo habebat J-t qa lumen qd influitur in fpiritft humanum, à fpi/
ritu Dei,ëlumëuitæ(infpirauitenim infaciëeius fpiracul5uitæ)ideô fpirítus illius*
qui non fuit fub influentia uitæ rationalis na torse, fadus eft ignorans á tenebrofus.
Nam uita fpintusseft prudential fapientia, 6^ neritas, &C uirtutes immortales. Ve­
nit itacpkfus,hoc eftuerbum illud quod dixit, fiat lux ,&infpirauit uitam ín fpírí/
tum,uc diet uiua Dei imago,qux Temper fepoifet facere magis fimilem Deo, & iun
xicfeinulledualihumanah naturæ, SCfada eft pax, ^redintegrata linea influentfe.
Ex

Liber

V.

499

Ex fermoneSimon Petrtis dixiuTu es Chriftiïs3
fílíus Dei uiui.
.
N Chrifto omnía uidebantur, complicité &C unité,quæ in omnibus fantftis^ifcrece & partialiter.Nam in fandimonta uitæ > uidebatiir loannes Baptifta fun e/
xiffe,uidebatur alijs, quod effet in eo fpirítus Heliæ, alijs ueró , Hieremiæ,alijs
quod alterius alicuius Prophète. Ex qüo trahe,fpiritum Chrifti, complícafíc omnium fandorum uirtutem. Poftquàm igiturlefusaudiuíc eos de alijs dicentes,in­
terrógame eos.quetn uos me efte dicitis?

I

Ex Ternione: Vbi uenit plenitudo temporis.

"T T^Ec eftdifferentiajincer tietus teftamentum QC nouum:quia nonumíntellf Ltó
LuJ git,fi¿ ideó operando fecundum intelledurh,eft effe in libertate. Nonpo/
I I teftquis fedicere utferuum feruire,quifacitea, quæ intelledus in eo loqui/
JL A tur elfe agendatfed qui metu poenx cogitur feruarelegem, quam non Intel/
!igit,quiàih diis quæ agit, funt quædam fecreta 5¿ábfcondíta,ab oculis intelledualii
bus,quæ luo tempore reuelanmf,& prius non cognofcuntur,nifi in ænigmate.Talïs
fcruiliter,uia timor is, coacte pbedtentiæ legem adimpletificutfub pædagogo,puer uirgam timensjcum labore elementa componitliteratum,etGrammacicamdiicit3
nefeiens tunc ad quid conferat : fed dum ád adultam peruenit aetatem, experitur fru/
durnÆ non féruít amplius Grammatics feu elementis, fed fpiritum fiue fignificaca
üocabulorumomnium,Iiber¿applicat, Stnondeuerbis fedfententtjscurat,uenan/
do ueritatem,qua àppfæIienfe,quiefcit.Sicutigtcur omnis labor fub elemetis/olùm
tendir ad uericatem,qua appræherifa,nqn eft opus figuris &formis,at<$ prolationi*
busliteràrumínfiftere:ficdelegé8¿Chrifto,quí eft neritas. Plenítndbeuacaat,íd
quod ex parte: fie neritas fíguras/pirítuslíteram, & finís eaquæadipium ordinata,
Veritas qftatuor gradibus in nobis perficitur. Sicut â longe apparens primó uidetur
efferes quaedam,deinde dum propius accedit,iiidetur effe animal,deindeadhuc pro
piùs uidetur id quod apparet,effe homo,& dum ad propinquum péruenit\primó cognofcicur quis eft,fcilicet aut pater,aut filius,&fic de altjstita neritas ante legem,à re
motis in confufó effe,per naturam appaiuit.Deinde angelo inftruente,&legem mi/
hiftrante(utdiciturinadtibus)reudaraeftueritas, quaff non ut ens quoddam >fed ut
uiuum.Deindeper filium Defireuelata eft magis Ípecificé,fcilícetiirhomo* Reftat
quartus gradus,ut fine reuelatore ipfam uideamus, &C cognofcgmus uti eft;S< ille eft
niti mus ¿Zperfedus,ubi &in fine quiefeit anima íntelleátiiia. Natura igitur intelle/
tftualisfola,eft capax uitæueræ. Namnihilmtelligerefepoteftuiuere,nifi intelle/
dus,qui hoc folus habet, qui eft quafi uifus, non utfenfibilis, qui uidet alia & hóri
fe,fed ut uiuus uifus feipfum,&T in fe ipfo omnia uid ens* Igitur folus intelledus, qua
fi uiua imago,eft capax guftus uitæ in fe, fcilicet ueræ üi tae,cuius ipfe eft imago. Ima*
go ením uiua uita intelleduali,in eo quod cognofeit feimaginem,coghofcit in fe ue
ritatem,& exemplar atque formam,quæ ei dateffe ¡ ut fit imago,
hæc eft uita ima/
ginis ucra,quæeft ín ípfa,ut neritas in imaginc.Deinde inrelleiftus, iñtellt gens fe ui/
uam imagínem,habetá Deo potentiam,fe ipftim magis afsimilandi exemplari fuo,
& fic continue plus accedendi, ad maiorem unionem cum obie&o fuo,fcilicet currt
ucritate,ut dulcius quiefeat.Nam imago,quarfecognofcitimaginem, non poteft ha
here quietem extra ueritatem cuius eft imago, fed extrâeft in errore
confuí ione
2cmorte,cum fitfeparata ab influentia illa,quædatei effe uitale intellectual e, Ma/
net râmen quafi imago mortua, quo ad dulcediriemuitæfuæ , ficut oculus ueru sin
tenebrisxquia Deus,uolens offendere diuitias gloriae fuse, quia bonus ,creauit omniai
propter intelleftualem naturam, cui folutn poteft oftenfio fieri, quia folum intelle/
<ftushabetocuium,quiuiderepoteffueritatem. Deus autem, nihil nifi ueritatem oftendere poteftjin omnibus diuitijs fuis. Etideó quafi quoddam femen diuinum,fe/
minauituítimó poft omnem creaturam, fcilicetintelle(ftualemnaturam,utpulchre
in Genefireuehtur,quomodo omnibus creatis,prçpofuic homine: in quo pofuitut
uatra

500

Excitationum

uam imaginem,uia ínfpíratíonís, ut fíe differentiam intelligeremus inter intellect
alias creaturas,quia fpiraculum illud eratfpiraculum uitæ.Et fa&a eft anima ex il­
lo uiuens, in conformitate uitæ diuinæ, quæfeuiuamintelligit, &fadu# eft homo
per hoc,uiua Dei imago.Experimurautemin nobis, hancuiuam admirabilem uirtu
tem,femen diuinum efle,utí uiiiam imagineftijquia fumuscreatoresáíisímilatíui.SícutDeuscreatoríntelfigeadOjUeracítercreat&formataca nos exnôftro intelleáu,
producimus rerum fímilítudines,0¿ oftendimusper artes,nosfimiliiudinum opera
tores. Be ficut Deus in fuo eiïè a&ucomplicat omnes res, quae furit aut fieri poflunu
ira intelledus,omnes omnium rerum fimilitudines complicat ín uirtute
explicat
a fs i m ilando, hoc eft íntelligere>Sunt autem íncelledualí naturae,multa incitamea
ta data,ut femen illud excitetur,ôdurgat faciendo frueftu cognïtionis,ut Deus oftëdat diuitias gloriæ fuæ. Vndemulta gratuita dona dedit, ôidatDeus homimbus,Ô£
funtdona fpírítus,quía Deus fpiritus,dat fpiritui noftroilla. Et funt gratia Sí íllumi
nationes,quæ folùm ad hoc tendunt, ut non maneat granum in potentia, in hac ter/
ra 9 fed excitetur ad frucftificacionem. Loquitur igitur Deus anima illfiin qua eft hoc
ïnietox. femen, per naturam, perfpiritum fandum fiue angelum, nouifsimi & ultimó per
filiutmquem conftituithæredemuniuerforum. Quantum enim intelledus eftina/
cftujtantum ueraciter pofsidet &compræhendir Sed intelledus qui penitus éft in àcftu ,ita quod nihil addi eft pofsibile, cum omne id quod ppteft íntelligí, intelligata/
du,hic intelledus eft tradus ad infinitum acftum,qui eft Deus,& omnia pofsidet tâquàm hæres uniuerforum, non ut parüulus fubtutore, fed ut haeres poftdefinitum
tempus,a du pofsídens omnía:& híc eft Chriftiis, qúía uneftus prae confortibusfuís*
Verus igitur eft haeres homo ille,cuius humanus intelleduseft penitus ín adu, oía
in fe compræhendens &C pofsidens,propter unionem fijpremam, ad diuinum intel*
ledum,In Chrifto igitur,eft plenitudo pcrfetftionís,per unionetnimaginis ,cum ue
rítate fua ín fuprem o gradu, ita quod maior eflè non pofiet. Et nifi eft et perfonalis,
maior poflèt eflè unio.Nam dusenaturae in homine,fcilicet anima corpus,ita uni*
untur.quodunus homo conftituitur ex unione,ut non fubfiftat uítafenfibflís3niíí in
ratíonalí,alíter non eflethomo,fedbeftia. Anima autem ratíonálís,noneftdenatu/
ra corporali; fed eft femen uitæ diuina, feufimilitudouerbi quodeft ratio abfoluta,
cui unitur hypoftatice animalis natura» Et in omnibus hominibus,aliqua gratia quæ
IwxÔi uiuacitas quædam eft animçdata à Deo>reperítur:propter quod donnrmquia
Dei donum, omnes homines ineo dono , contenti funt de feipfis* Sed intelledus
Chrifti,fortius eft plenitudinem Omnis gratÍ3e,quía nihil remanfitnon datum.Vnde
intelledus eius , in quo uíta anfmalitatis ex Adam fuitfuppoficata, non infe>fed in
uerbo Dei,fiue uirtute,per quam Deus fecit 6¿fecula,fuítfuppofítus,fícütattradum
in attrahente,ut de ferro dC magnete alibi habes. Ita habesj quomodo filius Déi hæ­
res uníueríbrum , ob plenitudinem gratiæ, non eft cantùm haeres ut filtj adoptio­
num , qui uocantunut funt partiales haredes,feu cohæredes > feu cúmuero fi/
lio haeredes j fed ita ex gratia , quód à natura * Nam gratia quae eft talis, quod
non poteft effe maior quia plena , imo ipfa plenitudo : illa eft in coincidentia cum
natura.
Fides Chrifti in nobis probatur9fi habemus fpiritum Chrifti,qui eft pignus,quód
ueram filiationem Dei,uti filq adoptionis, affequemurquia fpiritum quafi pignus
habemus,quieft adperfedum deducens fpiritum noftrum. Spiritus ille eft,quafi ca/
lor,feu charitas confortans,8¿ purgans,atq? illuminans. Videmus quomodo cofor
tatur natura,perfidemnoui&Cfamatifsimimedici,quitacftufariat. vndefifpiritum
filijDeihabemuSjillenos pur gat,uti fpiritus mufti, facit ebulliremuftum,&in feruore purgat,erjciendo omne id quod non eft de natura uini > hoc facit, ut muftum
uertaturinuinum.
Si incantamentis, fpiritus malus per fidem operatur miranda, quae funt figna po­
tentia: príncípishuíusmundúmultó fortiùsprincepsfuturifæculi, operaturfeíritu
fuo,per fidem in nobis,illa quæ funt fuprâ naturam Si igitur nos dixerimus efïc fide
les,
Hcw,

Liber

V.

501

les,uera fide 8C formata,^ habuerimus iftum fpiritum filrj Dei,pèr quem Deus ope
racaromniamonpoterunt nobis refiftere,omnes aduerfartj tierbi Dei/cíhcec fpiri/
tus maligni S¿ peccatores.Et experiri poterimus in nobis,an habiter in nobis ilie fpi
ritus,fi dekdamur,in operibus bonis fequiChtiftuminmotibusnoftris5ambulan/
do utuiatores,Chriftum fequentc3.Namexfpiritu,eft motus inratione.Si igitur ani
ma noftra , monetur fpiritu bono , Idlicet ucritatis & Chrifti : fequímur Chrtftum , QC hilariter omnia fiiffenmus
V>eum3humih'andonos,
obedien*
do ufque ad morr.em.Ait Apoftotaiq^m a $ *. odum feci facíatís.Et Saluator: Ex/
emplum enim dedi uobís* Tollite iugum in er;: ; fuper uos 5C diicirc à me 5 quia mitis
fum,8¿humilis corde.
Gratia (eu (piritas fihj Dei, eft uíta an.inv,::C. ’;i anima corporis* Et qtiamtns anima,nonfemperinfluatl£tarn uitamjuomr^ o?rp?us:per eam tamen non flat Jed per Grfitl^
índifpofitíonem corporis.Sicut abanima purgatur corpus,ut influxum uitç animç»
melius ca píat:íta purganda eft anima,ut influxum diuinæuitæfea gratiæjn fe ca­
pere queat* Et tunc experiri poterimus, tatam uiumauimænoftræ,Ô£ fpidtiimbonum,qui eam inhabitat:ficutLethargicas fanatus, fentit uitam, Qc experitur fetiiua*
ccm animam tunc habere,quando peccans humor eft fublatus.
Cum nos fideles, comparamus titan ôidefideria atque motum, quem in anima Gowforwta
habemus,adChriftum tanquàmíígnum.ftatim experimur,an fimusChriftiformes*
cum eo refurgentes in uiramjtiel an timeredebeamus,ruina damnationem.Nam
ipfe eft folus uia ad regnum, Óíuir in quo fiet indicium refurreâionis ad uitam per
conformitatem,& iudicfl per difformitatem, Qui enim debet efle liber æ nô femus»
neceffe effe ut primo actendat3quomodo omnis Chrifti adío, noftra eftínftrudho,
ut faciamus nos libertatem filiorum Dei aflequi, fi fequuti fuerimus filium Dei* Et
quia corpus Ecclefiæ,habet diuerfa membra.oportet quod quodlibet in fua uocatio/
nemaneat.Ideo oportet primó utuídeas, fi fpiritus Chrifti eft in te,fî^noncreda& JIum in te efle: nifi quando in fingularitiocationetua,ipfumreppereris* Nam uta
Chrifti,eft uíta uniuerfalis, per quam tamen uarij ambulant,quilibet in ordine, offi­
cio & uocatione fua*Necp alius in uno eft Chriftus,quàm in aliotficuc no eft ah’; is pii
nus Occularis principis,áírelígíofí monachi: fed ex eodem panno, de Agno Dei im
maculatojuariæ differentia* ueftium fumantur, & portari debent, fic enim uult Do*
mínus.Nam uult ueftítumcircumdatumuarietate5pró refplendentía cudæ filar? quas
eft Ecclefía militans.

Ex íérmo neiNomcn eíus lefútf.
Nima fenfitiua,eftuna uis motíua, qusc eftexpaffaín coelo fuo,(iue coetís ubtcelatur,ÔCtamen uariè rtiouetur,Ahtermoueturcor,alíter hepar,aííter ce ÍJ;W/
rebriim.Etillí motus, quia conformes proportional » fequunairdírpofítionem ccelí,& membrorum. Sed non poteft anima tila tana fií menfurarc:
quía fubeft motui Sí tempori. Anima aero, quæ de íeafíbilí moru indica £,eft bbcra»
non allígata membro fea organoulla meníuraqdiuidíLjk’ componit, N numerat:
illa facitex íe menfuras,6¿ uocarur mens, à menlutando. Et prop terca ipi a v.-cn fub
eft motui.uel tempo rimullo enim tempore ipfa mcnfuramenfuraustempusTmiriÓ^
menfuraripoteftificutcreaturajnon poteft terminare omnipotentiam a canta Vru
deipfa mensjnquantùm unitur homini,medio animae fenfibili s, uidemr efE jn Nnv
initate temporis:inquamum eft abfoluta,8¿non alligata motibus (mt b? T w feu or
ganiSjambit tempasjâf omne temporale feniibile ac corporeum, & ui
f.H.L in inicioæternitata Qtiaremens non poteft uideri, nifi in pundo coincideatia: circuli
&redheínfinítae,8¿uocaturhorison temporis Paternitatis.
CurtotfuntIingux,nifiutmeliusinnominabflenominetGr< CurtothominesA
nifiutinexprefsibilishumanitas, melius explicetur? Cur totcrcaturæ, qux font
imagines Dei, nifi ut acritas meliùs inuarietate explicetur ¿ quæ uti eft? eft inex­
plicabilis?

L1

Ex

.
u,í"

Joi

Excitationum
Ex Termone:Vbi eft qui natus eft reX
ludseorumr

lefa. W ’’filius Dd ante fecula omnia, ut falúa ret genus humanum praEdeftïnatus,hoe
1-TJ nomen,uia prsedeftt nationis abore Deihabuit.Quemadmodum fíquis aurb
i* faber,habens auri maffam in manu, interrogaretur, quid ibi faceret,& ipte re>
(ponderet,fe calicem fadurum.lamenim calix nondum interroganti uifibi/
lis:fed folum in mente artificis adhuc exiftens, nomen fortlretur, quod die qui cah>
cem mente intueturiantequàm fit fenfibílis,ímpofuiLSed quidçfi artifexanrequâni
aliqua materia effet, habens aptítudinem, ut ex ea fieret calix,primo mineram quæreret,S¿ purgaret ad iílum finem,ut calix fierecmonnè interrogatus rquid faceret írg
omnibus præuiîslaboribus^redérefpondere^fe calicem facere,licet adaptatio uaria
&C gradualis materiæ,præceder et. Et quid de illo artífice omnipotenti,qui non ex alio aurum quaerit, fed omnia creat denihilo, coelum & terram , SC omnia quae in eis
funt< Si interrqgaretur,quare omnia crearet,fi ille diceret,quód Omnia propter le­
fum crearet,redèrefponderet. Nam non eft lefus, nifi camera illa totius aedifici),iti
qua ut in maguo palatíojíííus regi srequiefcic. Verbum autem Dei fanat. Mifitfin/
quit) uerbum fuum,& fanauiteos. Vnde rationalis creatura,eftpalattum,& homó
camera,quæ & finis æd íficrj, in quam propofuít falúa tor feu fanator defcendere,
manfionemfacere.Camera illa eft ultimum quod paratur,licet omnia propter ipfam
ôifîniscameræ,eft quies uerbi-Vnde Deus,qui propter feipfum omnia operatus
ad hunc finem omnia creauit,ut lefus,qui eft finish ulumitas creationis,effet Sicle
fuseft anteomnú,0¿peripfum &propeer ipfumomnia,&ipfefims &quies creatoris creantis,creaturarum creatarum omnium,& ita eft primogenitus ante omnem
creaturam,«e to*Cum igitur poft fluxum temporis,veniente plenitudinematus effet
ínfenfibílímundotemporaliter 3quíeft3eternus,ueniensutnafcereturíntempore,g
nunquam mouetur,ôdaloco,qui nec$ in loco contineri poteft, & natus effet,qui in
Kterniratefemper generatur,cuius generatio non habet finem, necp prxterittiecmn
attulit hoc nomen innoftram naturam, fcilicet lefus,quia faluator. Et fic lefus fcili-4
cet faluatio,iii natura humana nata eft,quae natura, temper erat ufqj ad illum aduetv
tum,fubdita damnationi.
Prophetia ex auditu eft,Si tamen uifus non poteft ex auditu certificari,quin tndfc
cfrift. gea t revelatione. Vt fi quis revelaret multa dealiquo ignoto, fi illealiquo tempore
fuperueniret,non propterea ego ipfum cognofcere,eum effe,de quo tot dida funtj
nifi mihi offenderetur &d/ceretunhiceff file de quo dida funt tam grandia^ ludari
autern,angelos annunciantes poftoribus paruifeceruntrqüafí paftores fimplice&de
cepti uiiione,referrent falfa.Mifit deinde Deus faptentes,qui exuifuftellærtàtiuita
tís, retul erunt natum Meísiam, n on font recepti, ac fi nonuer cillent ea de caufa,
fcilicecut adorarent.Deinde mifitDeus inter natos mulierum fandifsimum,quem
S¿ ipfi pro tali ha bebant,fcilicet, pro fando ualdê,ita utob eius fandiratem putare­
tur, Mefsias(fcilicet loannem lZachariï)qui digito eis ipfum offendi£,8¿teítímonP
umde eo perhibuit,quia eflètChriftusmeque ipfius teftimonium accepeiunt.Dein^
deperfeipfum femanifeftauitin (ignis illis , quæ nemoance eumfecit » necadhuc
crediderunt. Vltimo ceftimonium perhibuit ín fanguíne fuo,
poft hoc,muí tí cre/
dideruntjfed remanferunt piares increduli. Deinde per Apollólos manifeftauit fe,
6¿hodíenonceffatperApoftolorumfuccefíbres,quotidiefemaíiifeftare. Ad hoc
enim omnis tendit (acerdotum praedicatio , ut credatur lefus Mariae virginis filius,
Meffiaspomiffus Dei filius, quo accepto, non ambigi tur ipfumEuangeliumue/
rumeífe , 6¿lefuobediendum, cum nullus hæfiter» Deo credendum» S¡C eius impe/
río parendum.
Rex nofter Chriftus,eft inter reges,ficut Sol ínter ftelías ,uiide nominatur Sol iu*
ftiti ». Et ficut ftellae,lucem iuftiriæ,à Sole íuftitíaé recipientes, cenentur recognofce*
re fe in feudum, 6C uia gratia: regnum fuum aSole habere ; fie ÔÎ ifti reges ÔT magi,
cogne-

Liber

V.

joj

côgnouerunt.Rexenim omnium religionum, eft Chriftus. Èt quia alces Chriftia/
git Papa>&rex &facerdos fimul,quia rex religionumndeb omnes Chriftiani reges,
ipfum tanquamuicariunicaputreligionis, quæ eft regnum fupremum,iníe omnia
regna continens,uenerantur,8¿ in ipfo,eum regem cuius uices agit. Religio autem,
non habet finem in hoc mundo,fed difponit regnum mundi,ut fiat coci e ft e. Vnde re
dé Chriftus,rex non huius mundi fed religioniseftjcuiomneshuiusmundiregesini
diñare debent capita.Iatueremirabile:ubic$ ueneratur Chriftus>quiaiuftitia> ÔC re*
ligio in omni ordinato regno mundi præftruntur,Ôfregna mundi ferujnnt religioni.
Caput autem iufticix & religionis , nemo dubitat non effe in hoc mundo* fed benê
fatemur, ipfum regnare in hoc mundo miniftrorum,præfidere autem inccdo,feuin
ioco incorruptibili immortali immortalibus,Sdcelicibus.Rex enim quem omnes
adorant reges,fiue iftis fiue alrjs quibtffcunqj fignis, ducantur ad adorationem eius:
eft ueritas &C iuftitia»ut affequantur in ueritate &C iuftitia quam colunt,uitam immor
talem :eft Chriftus,fcilicetDeus nofter nobis manifeftatus,et à nobis receptus.Et ad
hoc recognofcuntje omnes reges â Deo poteftatem habere, utueritatcm &iuftiti/
am,quæiunt deregno Chrifti,feu principis lucis,defendant contra falfitatem & iniuriam,qux funtderegno Antichrifti,feu principis tenebrarum.Vnde omnia ordi/
nata regna,solùm funt aDeo,a quoeft omnis poteftas,utferuiantregi Chrifto,qui
eft rex iuftitiae & ueritatis,cuius ftipendium eft uita xterna.
Rationéuigences,naturalíteralíorLimfuntDomíní, Sdredores. Chriftus igitur,
qui ipfaeftratio patris , naturaliter eftomnium Dominus, rex, & redor & ab i/
pfo eft lumen illud fapientiæ, per quod omnes reges regnant, regentes omnes
regunt»
ExíérmoneíSufcepímus(Deus)mifencordíam fuam.
-y On poteft Deus per naturam effe in loco finito : quia omnis locus>cu non
fit expers quantitatis, finitus eft,& proportionatus locato. Infiniti autem
I
ad infinitum nulla eft proportio. Sed per gratiam, íntelligímus idem in
multis- Nam gratia regis,poteft effe cum multis ferui toríbus fuís,0¿ hoc
non eft aliud,quám in gratia regis efle multos. Deum effe per gratiam in multis fan/
dis, eft effe multos fandos,in gratia Dei.Mulcos fandos habere ch a rita tem, eft fpiritum fandum effein multis fandisjquiin charita te manet, in Deo manet,
Deus
ineo.Eftcoincidentia,inmanerefandum in Deo, ôiDeuminfàndo,fedcumDei
'
gratia,fit bonitas eius,S¿ fit eflèntia eiusttunc non eft Deus per gratiam, ubi non eft
per eflentiam,licet non recipiaturDeus in omnibus qu£ funt,ut grat/a.omn/a tamen
quæ funt non effent,ft in ipfis no effetDeus qui eft entitas omnis effe. Vnde cum fic
creator omnium,in omnibus eft,ut principium ín príncipíato,fi¿ hoc eft omnia prin­
cipiara efleinprincipiofficutanimamefle incorpore,eftcorpuseffeínanima. Ec
quamuis Deus,non pofsitaliquid eorum,qua? fecit, odifle: poteft tamen unum plus
diligere quâm aliud.Sicut pater nullum filium odit per naturam,cum fit omnium pa
tentamen unum filium, plus poteft diligere quâm alium. Et in hoc Deus legem de/
dit, utfciamus fiipft nos diligit,6¿fí in eius gratia fimus,quidixiuEgodi!igentes me,
diligo.CreauitigiturDeus quadam naturam,plus altjs dílígibilem.quía magis fimi- Wiiminictlis eft ei.Similirudo eftamabilismam non ¿píos in ftmilitudinediligimus,6£ eft natubitol^.
railla,quæ fic creataeft, quod poteft l5eumdiligere.Diledioautem,finecognitione
non eft. Quare oportet naturam illam effe capacem Dei,uia cognitionis,uc pofsit
deguftarefuauitatemDomini, quem diligere debet, cum nihilincognitum diligi
pofsit.Vnde oportet, quód fit intelledualís natura. Hæc igitur eft templum,in quo
recipi poteft Deus,fecundum mifericordiam ôf charitatem>&hoc,tunc quando ipfa
diligit Deum. Inignediledionis naturae intelledualís, recipitur Deus, qui charitas
eft .A mor,nobilis, ÔC liber eft. Oportet Igitur naturam intelledualem, nobilem,Sí
liberam eflè,ut pofsit ueraciterfii nobiliter amare Deum fuum. Vnde fi Deus uera/
citer diligitur,ipfe qui chantas tft,non poteft nifi in diligente effe. Qui amat remeor
L1 2
pora/

-w

JL

504

Excitationum

poralemjn amore fuo^emillam portatjfed quia res illa non eft charftas,tuhcres il­
la non eft in amante,licet in fe amans portet eius amorem. Vnde eft in imagined ft
milítudíneeiusinamante,8¿nonínueritate:folus Deus eft in intellecftuali artiore
ueracitertquarefblusDeus eft fatietasamoris.Idenim quod amatur praeter Deum$
cum non perueniat ad amantem,nifi in fimilitudine 8¿ imagine^ non poteft fatiare*
Non enim quieicitamorinteliecftuah'Sjextraueritatem.Vmbraeigitur illæ
fîgurg
cha litatis diuín£,potíús cniciant 8¿ paflíones inferupt. Vnde patetgemplum Deí ef
íe fpirítumintelleAualem,incharítateexíftentem.Gumamansínfe gerit fpecíem
amatí,hoc eft fe tranftbrmafle in fímilitudinem amatúfi¿ ideo quando ^mamus res
uíleSjtunc in uíles imagines tranfformamur.Cumíntellígimus,tuncremíntelIedá
transferimus ín noftram naturam intellecftualem, ut fíat pernos íntellígi bilis. Tol/
_ limus enim ab ea omnía ferifibílía,ut fíat a bfolutaóÉ pura,ut ueritatem ipfius apprg
UÎWt hendamus,d¿ íta fíe natura: íntelledualís,quando íntellígitur ♦ MensDeum amans,
quem ueracíter non amaret ignorans, transfertur ín Deum ¿ quod eflenequít, nífi
Deus fuerit quodammodo translatus in ipfam.Et cum Deus fit charitas, non poteft
mens fetre Deum, S¿ non di 1 ígere:ita non poteft efle uera ftienria Dei, ubi non eft
charítas.lnomníígiturpeccatore»eftignorantíaDeí. Afsímilare6¿afsímilari,ít>
mente coincidunuficucintelligere&diligereipfius. Nam mens finedefiderio non
intell igit, & fine intellecftu nondefiderat. Mens igitur,eft principium intelledus
affedusimens eft nís fimplexnobílífsima,ín qua coíncídunt,íntellígere6¿dílígere*
Adhuc uis illa quæ mens eft , eft uis uiua copulatiua feu unitiua,nam in fe omnia u*
nít,8¿ fimulomnibus unitur. Spiritus enim ,eftuis unítíua, ficutínnobís eft fpiritus
quídam #ín fe uniens omnía membra corporis,6¿ se omnibus uniens: & eft locus a/
nimæ feu mentís,fícfí¿ mens locus Dei. Vride mens, inter DeumÔÉcreaturas eft fe
habens,ficut fpírítüs ínter corpus fiCanimam, quam mentem di ci mus:&ficut locus
uitæ fpiritus,eft animarita locus uitæanimæ,eft DeusEt ficut locus animæseftfpiri«
tus ille untensific locus Dei eft intelledus,feu mens. Noftra igitur anima intelledi/
ua,noneftín loco fuo in hoc corpore,ut eft íntelleáíua : licetutanimatiua,fitinld«
cofuo.Ec hoc poflumus ficdepræhendere,nam non intelligimus puram ueritatem*
Et cum intelledus fic fit ad intelligendum creatus, fícutuifusaduidendum,0¿au/
rís ad audiendu:tuncratio|cur non íntelligít puram ueritatemieft,quianoneftinlo/
co íuo/íue ín codo incelIedlíbíli,feuDeo,nam íbínon poteft non intelligere,fícuc
uifus ín oculo fano,non poteft non uidere. Sed fí uífus,non effet ín fuo loco,fcilicet
oculo, feu oculus non effet ín loco fuo corporis, fed extra: tunc non pofletínfuas
operationes,fíe eft de oculo mentís,feuíntelledu.Sicetíam,quando anima non díli
gít fumme diligibile,fcilicet bonum abfolutum, fed alia citra ípfum,quía non habet
operationem perfecftam,quamdiu eft extra locum fuum, fed quia eft in corpore,utÏ
loco proprio, quantum ad proprium officium animandi : tue hic locus illi datus eft3
ut acquirat,non utperdat.ldeo non eft anima in corpore penitus extra locum fuum,
quare aliquo pacfto ueritatem inquirere poteft, & Deum diligeretficut uifus in infir
mo oculo,eft ín loco fuo,ubi animat oculum3fed non in proprio loco,quia proprius
locus,eft fanus & perfedus oculus. Quare aliquo modo licet imperfecfle, difeernit
uifibtlia,potius coniedurando quàm fciendo.Et iam ex motu,&inftabihtate,& in­
quietudine deprahendimus,nos extra locum proprium efle.nam omnis res,in loco
proprio,quiefcit. Depræbendimus etiam nos in proprio loco incorruptibiles, ficut
return. 3l|as res «t ftellas.Ethæc eft caufa,cur ad Deum naturaliter mouemunquia ibi quie* tem incorruptibilitatem aflêquimur. Vnde peccatum,eft contra naturam. Nam
oritur, quando ex libero arbítrío,dímouemurá Deo. Et eft peccatum,retrahens ani/
mam âfuo motunaturaIi,S£ à fine, ficut grauitas accidentalisigni,trahit ignem de/
orfum : ut cum ignis expandit, &C unitfe ligno graui in tedo, cadente ligno fecun/
. t dum motum grauitatis, cadit ¿¿cum eo ignis >uerfu scentrum terrae. Vndeanima
¿n infernojeft ficutignis,adhærens materiægraui ,mconfumptíbilí:nam ignis fem*
per uellet furfum afeendere,
tenetur propter unionem adgraueterreftre, contra
naturam

Liber

soy

V.

naturam deorfum.Infernus igitur,eñ uíolentus & i nnaturalis, & terrenus carcerj eu
locus contra naturam cœleftialis fpiritus. Anima humilis, fecundum proportio/ Hwato,
nem profundae humili tatis,capax eft excel fi Dei: humilitas enim , eft profunditas,
8C euacuitas.Potes autem experiri,anDeusin anima tua,quafi in templo fari dio fuo
habitet,hoc eft fi anima tua, eft uacua peccatis :tunc enimDeusin ea habitat. Nam
peccatum, tria mala efficit in anima, ex aduentu enim peccati,anima obtenebratur, Vcwiw*
maculatur,& contriftatur.Sicut enim fponfa,quæfponfum perdiditmigris ueftitur,
non feleuac, fed potius maculat fîitriftatur : fie animsefponfæ Dei accidit, propter
perditionem fponfi,quæ fit propter peccatum, quod feparatmatrimonium,ob fpe/
cialem fornicationem feu amorem, fed neníente fponfo, omnia tolluntur. Si igitur
anima fientit in fe claritatem lucis diuïnæ gratior,quæ illuminet confcientiam, taliter
quod pofsit uidere peccàta fua, quæ prius carens lumine non uidit.tunc adeft Deus.
Peccatum enim,eft ut macula,obtenebrans uifum animae, ficut macula oculi uifum
cius.Quando enim incipit uidere, quam difsimilis eft Deo (uo,(ponfo fuo,S< lauan
tur & emundàutürmaculæ, 0¿ ad hoc míníftrat lachrymas contritionis: tunefequi/
tur gaudium,&lgtiti%á¿alleuiatío , quæ eueniunt ex Dei præfentia. Chriftus non
poreft uideri, necinloco nec extra locum, Etuidetur fimile aliquo modo,dequok>
fret homine. Nam ex men te & animali ta te, Petrus eft unas homo :feCundûm mea/
tem,non eft limitate in loco corporali : fecundum animalitatem, eft inloco. Vnde
mens flícet fit ín unione cum anímah'cate, &anímalítasfíteihypoftarice unira, ta*
men proptçr hoc,noneft contrada ad locum animalis : manet enim mens libera, QC
corpore in hoc loco éxiftentejpfà intra fe luftra t u niuerfa, cœlum afeendír per ora*
tioriem,peregrinatur Romae,eft in ligno, uidendo imaginem,quam unit exea effice
re ftatuarius,eft in luto,uidendo ollam,quam unit ex eo fingere figulus. Neque ibi
cft,uc tn loco,nam non pollet alibi efle : fimul enim in diuerfis locis non poflet effe*
Non eft igitur ibi localiter,fedcogitatione:mens enim cogitatione eft, ubi cogitar;
fícütuíuíncarione,ubíuíuftican Et dum cogitatunum, non poteft cogitare fimul Sí
aliud : quia ad unam rem quam cogitat,totaliter fe conuertít,Sinon eft canta.’ uirtutis,
quod cumhocadalí^mfepoffítconuerteréjficutuifüseft libelad conuertendum fe
ad diueïfauifibilia, noti tamen poteft fefimul adùaddiuerfa conuerrere. Deus au­
tem eft infinitae libertatis Ôi uirtutis, qui fimul & femel, ad omnía
fíngula fe con/
uercitjô^ ca incur tur-Et licet mens noftra,ñon fit ad locum & tempus contra da, non
eft tamen penitus â quantitate loci & temporis $ per infinicumabfoluta, fed eft qua*
fi in horizonte,ubi incipit contrario,&definit abfohitio.Propterea non poteft ca*
dere in perfedo conceptu mentis, pure abfolutum, feu infinite abfolutum. Si enim
mens perfede conciperet infinite abfolutum, omnía ín ipfo fimul conciperet : fi­
cut quum perfede conciperet Socratem ¿ fimul conciperet omnia & fingula Socra­
tica . Et fi locum,omnia Ôi fingula locata: ÔÉ fi eflentiam, omnia & lingula quæ fime
6£efle poflunt* Vnde non concipitmeris abfolutum,nifi ín concradoiiicar nec coti
tradam nifi in abfoluto,ita præcisê neutrum concipit Res enim quas co nci pitflibq
pfiafsimilat. Quum autem ipfa non fit nec penitùs abfoluta, née penirùscontrada, fed inabfoluto centrada íncontrado abfolutdxfic concipit ut eft. Offici­
um autem meritis noftræ,in fuo muido paruoieu
eft fimíleofÉ cío mentís
Deí,ín magno mundo,üniuerfo feu
, nartï eft fimul Sí femel, in qualibet
parte corporis,in nülla localiter: ficut Deus ubilibet iri uníuerfo, Si nullibi loca/
liter, fed eft per potentiam, eflentiam, SC præfentiam» Anima enim noftra,eftper
potentiam iri qualibet parte corporis,ndn diuise,fed totaliter1,ubicunque enim tan­
gitur corpas,(entituriSenfatio uero ex anima eft : ubi potentia feñcíendf ibi effentía
animæ:ubi eflentia,ibi præfentia.Sic Deus r e x régum ,cuius ím perío omnía Fabíq ci /
untur,per potentiam, qua omnia gubernat,eft íri urííuerfo ficut rex in regno ; Si per
effentiam» nam operatio procedit ab efferitia, ipfe autem operatur omnia in omni/
bus. Adeft igitur omnibus per eflentiam,& ideb præfens eft omnibus.Si enim e fien
ria non effet præfens entibus,quomodo cflentiHabesigfturjinChriftofimiliteref-

Ll

$

fecotv

jos

Excitationum

fe confiderandam mentem humanam in iuK?0Mtr¡w fine paruô mundo¿quí nothing
tur fefus:ó¿ qubd mens illa,hypoftadeè fit unita mentí diuinae,qua: eft confíderanda
ut mens uniuerfi feu magni mundi* Ac fi quis conciperet uim anímse,ut eft uís uífiua
tn oculo,eífe leíum, quia uís illa,eft unita uí rationali,quae eft in toto homíne,&qua
libet eius parte,quæeftutDeus,feu abfoluta ra tío,fiue uerbum* Vnde utuís eft ino­
culo,eftin locoaic eft uníta uirtuti rationali,non eft in loco , quia illa eft ubiqj omní»
gubernans,nullibi localiter. ita hodieportatus eftlefus in ulnis fenis , &C opera/
tus eft omnia in fene,8< inuniuerfo*

Ex Termone: Quotquot tangebant e*
um,falui erant. ,

^B^fldes potentiate naturalem Íupergredítur ,íta qubd credenti nihil eftímpoísí>

CÍMlW' 1

Nam uerbum>per qubd coeli firmati funt, in anima noftra habitatper fi/
dem,cuiusformaexquaoperatio,eftcharitas. Aliud nihil operatur falutem^
JL níí i fides in Chriftolefu,percharitatem operantem. Anima intellediua,fig
Deiformior : quia eft imago creatoris uiua,quæ habet in fe imaginem, libertatis illi/
us uir tutis,quæ omnia fecit ut uoluit. Vnde creat in fe (uti eft imago)omnium rerum
fimilitudines, eftenim fpeciesfpecierum,feu locusfpecierum. Poteftfeomnibus
rebus afsimilare,conceptus enim eft afsimilatio, habet tamen finitam uírtutem. Sed
quum fitimago uiua infinitae uirtutis, poteftfe illi uirtuti facere fimiliorem, & Deo
fit conformior .Intelledus autem, fit Dei conformior, per intelligere:quando enim
intelledus íntellí git,fe conformat, fiue afsimílat intelligibili, feu quidd i tati entium*
Sicutphantafiaquafifpedebus , quæfe habet, ut uís ín fubtílíípírítu flexibili,aefi
flexibilitas ceræ, effet uiua uita inteUed wall, in cuius potentia effet, feomnibus fi/
guris conformare, illa in concipiendo fe afsimilaret,8£ ita deluto.Sicutautem flexibilitaslutijfiguratur per figulum habentemíntelleóum,,medíante quo conuertit lu­
tum in uas honoris,aut uas contum eliætfic fiipfa flexibilitas luti effet animata, ani/
ma uiua intelleduali, ípfafeípfamconuerteret, ut fieret uel uas honoris uelcontu/
meliæ.Et quia uis eft finita,tuncfprout in luto conuerfo) eft confiderandam, quód
intelledus nofter conuerfus ad unum, ipfum intelligit: namintelligere, eftintusle/
gere. Et non poteft fimul &femel,fe ad omnia íntellígíbílía conuertere,ficutnecup
fus : fed ad unum, ficut nec lutum, poteft induere figuram unius uafis> & cum hoc
alteriustfed quando induit formam iiafiscontumeliæjwcfi eft indura tum,non po¿
teftfubitb in lutum redigi, utex eodem luto fiat uas honoris, fed mollificaturaqua
calida. Sic de anima,quæ indurata eft in forma uili, lachrymis calidis,mollefcitper
deuotionem,ut pofsit nobilem diuinam formam induere. Adhuc formamomnipotentix,exfua natura quia finita eft, non poteft induere ut fiat creatrix: fed facit fe
confortnemDeo, per quendam habitum gratiæ,oui additur naturae fux, & ille habí/
tus, eft lumen fidei uiuum.Anima eftcapaxincre lucis,quæ eft lux infinita,ficut
oculus eft capax lucis folaris:nam in fe habet lumen «ntrinfecum, in quo poteft cape
Fiífo. re lumen radtj folarís,& ín radio attingitSoIem. Et fic fides,quæ uenit in humilia
tam animam>eft exaltans naturam,extra fuam finitatem.Sicut oculus,qui non poteft
fecundum fuam naturam , aider e in fuperficie maris, ad uígintí miliaria, in luce a/
ftrorum quam in fe recipit,uídet ipfa aftra, per centum millia miliarium Ô£ ultra, ÓÍ
non poteftuidere aftra,nifi radio luminisaftrorumtfic díuína,non nifi in diuino lu/
Hmwííí/4í. mine,quod eft fides uiua. Fides igiturnonhabetlocum, nifiin anima humiliatas
praefumptuo(us>arrogans,8¿ fuperbus non credit, nifi intelligat : humilis non intelligi t,ni fi credat. Quare primus parens, lucifer,nolentes ex fide & obediencia fua
uiuercjfed de fcientia fua, defecerunt. Verus autem fidei habitus, afsimilaturDeo:
ficut radius folaris afsímílatur Solí. Deus autem trinus eft, ita & habitus ille. Nam
tn eo habitu eft príncípíum,fcílicet fides,Ô£ ab i lia procedit fpes, & ab illis charitas*
ficut radius Solis habet in feprincipium quia lux
ab illa procedit illuminatio,^
abiiÊ

Liber

J07

V.

ab illis calor.Fídes a patre,(pes à filio,chantas à fpiritu fantfto. Quanto igitur perfe
cftíor fídesttantó 0¿fpes,8€charítas. Iefus prædicauitfidem inpacre,in feipfofpem,
infpiritufancftocharitatem,. Ecpater in nobis eft per fidem,filíús per fpém,fpiritus
fandius percharitacem.Chriftus nos regenerate in fîdê ,0C dedit in feipfo nobis fpê
uíuá.Fides mortua eft finecharitate /ficut corpus fine anima. Sed (pes eft,finequa,
exfide non procedit charitas.Mirabilemam fides feipíam üiuificatiSCdeíegeneraí
fpem,S¿ exiliis chantas,quae eft uita fidei. Anima igitur fidelis, uiuic uita immorta/
fyquia in fe habet fontem uitæ.
ExfcrmonerNon in iblo pane uiuirhomo.

Orno fecundum intellecftum, diciturpafeiuerbo « Nam pafcere,eft uerbo
Deiuiuificare,magifterpafcicdifcipulos uerbo. Verbum,eftluxde luce,
uerbum uocale,lucere lucis juerbum mediante luce,quae eft in eo,illuminat
ÔC intelledum dat paruulis. Incelletftus igitur, pafdtur uerbo. Confidere/
mus igitur hominem qui panepafcicur, &hominem qui uerbo pafeitur: qui pane
pafeitur,recipit ipfum panem,S¿ molit inter deces, proijcït molitum in ftomachum,
¿¿apponit h umidum, facit ebullire ¿¿digeri , utfepareturfubtileàgrolïo, ¿¿fa/
<fta prima digeftíone,fit poftea alia,8¿ illa ex fubtili illo, erjcitgroiTum, ut ad fubtili/
uspertjenire pofsit.Deinde, tertio digerit 6¿ féparat. Quart6,eft paratum alimenta,
utconuertatur in naturam aliti.Sic fiunt fipárariones rerum,quæ pafceredebent in/
«ellecftum.Namprima rerum fubtiliatio,fitinfenfibus. Nam fpecies,dimitTa grofti
corporalitate,fpirituah'tatemtenentobie<ftorum; Alia,fitinienfucommuni,feui/
imagtnatione.Tertia,fitin ratione,ubiintelle(ftus nutrimentum depuratum reperit,
fcilicet formam feufpeciemintelligibilem,qua* conuercicurin naturam intelletftua/
;
lem.Verbum igitur feu
eft ratio pafcens. Verbum uocale,eft quafi cœlum,in ‘Vfr&ww*

H

quo ratio omnia in fe habens,de omnibus rebus loquitur,ó¿infermone,ómnia funt
utinfigno fignaca. Et quídam uirreligíofusdicébat,efléfenfum fextum4S¿ípfum no
minauitaftàtüm>Namdeomnibusquæconcipimus,lôquimur;fermo,eftpanusanimae,6¿ femenuitæ,feutriticum,in fehabens pafeendiuírtutem. In uerbo uocah,eft
ratio,feulaxfatíonísÉcper abftracftíonís gradus,infenfítíua S¿ ímagínátíua, adra/
tíonatiuamperducíturjutíbi tanquám aurum depuretur. Tolluntur autem perdígeftiones abftraâiuas omnia quæ circumftant ali mentum, quæ fcilicet ei accidunt,
feparabilia,atque corruptibilia funt. Non enim pafeitur intelledus- nifi puro SC
fimplíci,incorruptibilil»6¿ inuariabiliuero. Pura quidditas, & incorruptibilis ¿f/
(entia, per confiderationemabftra(fta,pafcitintélleá:umíf¿cutfpecíespulchrícoíóris,pafcicdeledationeuifum. Sed abfoluta fpecies pulchritudinis, per quam omne
pulchrum uifu,autdeletftabile fenfibiis eft pulchrum,& in quibus contra efte relucet:
eft paiccntiauifusíntelíecftualís.Etnífí pulchritudo ab omni pulchro, fuerit abioluta
feparatatnon eft fimplex,íncorruptibil is»6^ d elecfta bilis paftus, á nimæ intelle «
dualis incorruptibilistex quibus funi us,exijsnutrimur.Incorruptibili, non prôpor
tiónatur corruptibilis cibus. Vnde pulchri relucehtia,inpulchris corruptibilibus,
non pafeit, fed uerítas fola,quæ relucet.Depuratur igitur relucentia eius ab omni eo
iri quo eius ueftigium apparet, ut medio firnilicudinisdepuratæ, pofsit eam intueri
fincænigmate, feufpeciephantafticaintellecftus , nondum plene ab omni contrarftioné animatiua abfolutus. Quafi fi quis ueritatem faciei fuæ,quærit uidere in mul­
tis imaginibus ftiisjæ fta tuiszhic abfoluit fpeciem feu figuram,quam reperit in diuer
fis matertjs,ab omni corporali contracftione. Nam neque in aurea ftatua ad aurum,
neq? in lutea ad lutu,neque ad magnitudine aut paruitaie,aut aliquid talcrefpícíttfed
cxdiuerfitatefacíerumconrra<ftarum,iuaabftradíonis fe adunám communem conuertitj quanto purius fimplidûs poteft j in qua omnes diuerfftates contracftarum ,irt

LÍ

4

únicas

¿

jos

Excitationum

unitatem ?¿dígít.Et quia facies fua quamquærit,non eft nífí ûèrà 8¿tiíua facîesîtunc
ín phantafmateS¿ aenigmate,depurate ipfam uti uidere uellet , non reper i t/fed me­
dio propinquioris fímilicudinis, uíuacitatem uultus fui intuetur, fient quis ex figura
imagínis,rifum uelludum indepingíbííem intuetur.Intelledus nofter,pafcítur fpe
debus íntelligíbilíbus,fícut uifus laetificatur uífu pulchri. Panis qui non uiuí toon u¿
'uificat,uc hic Chriftus dicit
uerbum quod non uiuit,non uíuifícat* Sicut enim ex
obiedo pulchro,excitatur animautlætificetur,ôfex feexeratlætitiâiGcintelledusj
exobíedofuodekdabilifsímo,exericdefefuamuitam. Vndeobíedumamatum,
excitat lætitiam,dum fe offert cogítationítfic chantas eft uíuificans, S¿obiedumin
uerbopræfentatum,uiuificaLVndee3icitatiolætitiæ,eftinfufiouitæ. Monetur igi/
tur continue intelledus, uítaliter & laete, quando obíedum defíderatífsímum femperadeft ei.Hoc autem effè nequít,quamdiu intelledus non eft liber,à corporemor
circuías cura,ipfam à fpeculatione tali retrahit. Nam uita noftri intelledus, eft t/
mago fimilitudo eius uitæ, â qua eft. Tantum enim refert inter íftam & díuínam,
quantum interlucem Solis lucem depidam, aut inter ignem uerum, &ignem de
pidum Nam Deus eft Soliuftitiæ,& ignis confumenspn infinitum imaginem trap
cendens. Pafcimur ígítur,modo quo conuenit naturae noftra:, fciltcet lumine obutn
t brato in hoc mundo,feu uerbo ueritatis. Namintelledualis natura quum fit incor/
rupttbilis,non indiget cibo ne deficiat/icut indiget animal corruptibile.
Sedficuthomo , poft omnem trifticiamreuertitur ad laetitiam 3 tanquamadfor/
mâ uita.’ fine qua nollet uiuere (arbitratur em homo,melius ei effe,fi penitus non fit,
quam in continua triftita effe)fic arbitror,laetitiam quafi fenfum uitæ effe. Nam fe
(emit homo uiuere per huncipiritum,feu calorem, ô£uiuere&nonfentire feuiuere, eft potius pati uitam erumnoiam, quod ineo patitur, quod maxime fanum effe
appetft.Sic confidera uíram,fíne fenfu feu læti tí a,effe uitam informem, ¿V forma m>
tac carentem. Et quia nihil eft, quod laetitiam generet ,nifi amor feucharitas: idcirco
chart tas eft fpiritus uitæ.Sed quia charitasmon procedit nifi ab efie cognitotquod e/
nim non eft,6¿ fi eft non co gnofeitur,amari nequit. Notitia etiam, eft rei notitia,»
re generatur notitia rei,ab utroque procedit amor. Vnde fi res eft chantas
noti­
tia eft charitatis noticiauuncamor procedens ab utroque, eft fpiritus fupremè & in
deficienter laetificans, feu uíuificans fpíritum illum ,deguftantem ipfam eiielætidam.Etita pafcitcharitas,quæ nunquam excidit,&hæcpafcentia, optima capitur in
, fimilitudine,quando uifio amati, pafcitfenfumamantis. Quare dicit magifterue»
ritatis,uicams?ternamconfiftere,insterna uifione Dei, quicharitaseft. Duofunt
folùm quæ quæruntunfcilicet an fit,æ quid fïttnam amor uíuificans,eft procedens.
Omnis ígíturíntelledualís ínquifitíonís finís,eft peryeníread charítatem, feu ípi ri­
tum uiuificantem,qui fequitur ex pr2cmífsís,an Gt circa effe,quod â patre. Vude fit
omni quæftione an fit, non nífí caufa entium,qug eft ipfepater creator,qim-ttur. Et
tnomni quæftione quid fit,non nífícaufa notitie, feu filius patris, uerbum,ratÍ0j<¿píentía,feu abfoluta rerum notitia,quaeritur. Quod ft peruenirurad formam effètv
di, exilia ad formam cognofcendi:orituruiaprocefsionis, forma dekâandi.Ne/
que eft alia forma effendi,8¿ alia forma cognofcendí,S¿aIiaforma dekdanditfcdil^
la quæ eft forma formarum effendi, illa eft etiam forma formarum cognofcendí, Ô6
eft forma formarum deledandíjlícet forma effendi in forma formai um,de fe generet
formam cognofcendi. Cognitio enim ab effe.generatur, Q¿ principia efleridi5funt
principia cognofcendi,& in forma formarum,¿ forma effendi
forma cognofcen*
di,procedit forma deledandt Vndeut ad fpíritum uíuíficantem,perueniat fpírítus
nofter íntelledualís,círca an fit : non habet opus,nifi fenfib i Ii cognitione, per quam
infefinefatigatione,fenfitres fenfibiles, & deinde conuertitfe admiratione,ad qug
rendum quid fit id,quod fentic.Sicenim uifum corporalem adhibecutomnia uideat
quæfentic.Nam ft fentitodorem, cum uifudifcurrir,ut uideatquidfit odorem fpar¿
gens A G audit fonum^niticur uidere unde oriatur. Sic uifus,curiose unde fenftbile

Liber

V.'

extri ûfeciirn oriatur, inquirit » 8¿nífí iiídeat ¡ non iudícat ita perfedte fe fentíre,fcut
fencin' poffet.Eft igitur tanquam forma fenfuum. Circa id igitur quod fentítur,medí
anteratione,itiquíntur quidfit:6£oculus (cu uifus rationis,eft intellectus. Vnde
non contetatur,nifi uídeatoculo ¿ntelleiftualí quid fit, quámuís per muirás rationes,
fenfiacur feu attingatur.Quando autem quidditas quidditatum ,feu caufa prima e«
ins ufidetur,quód per feni uni intrauitadnoticiam : tunc fequitur amplexus animæ,
g<adhæfiosS< cóglutinatío,feuamorj8¿ex eo obieifto Temper præfenci, uíuifícat fpi
rirús mota lædriæ, prout præmittifür.Manifefta eft igitur differentia, diuini i nr ell e/
cius &c noftri. Nam nos non intelligimus,nifi id ad quod conii ertimurniis enim a*
tftualis íntellígendí noftra,eft fíníta,ó¿ ideo non poteft a diu intelligere, nifi illud,ad
quod fe unit¿"coiíuertít,fícut nec uifus fenfibilis. Virtus enim finica,ob fuam debili/
tatemjexigitUtfit unicatnam unita,fortior eftdifperfa, quanto autem magis unita;
raneó fimpliciór,ó£acúcíor:fícut flamma ignis, feunic in angulo acuto,& ubifema
gis unit,eft potentior ad calefaciendum. Sed quia intelledus Dei eftinfinítus,ideó
r .
in fe omnia Ôifingula,fimul & femel, íntellígit SC intuetur. Albertus Magnus, in lis Ex alienis
bro fuo de anima, diciuquod abftrahereeft fimplificare,trientemcp à metiendo df
ci. Vapor feufpírítus,de cordea4cerebrum afeendens, in rete fubtdiacur, &C tranfic
primó,fic per rete fubciliatus,ad cellam anteriorem cerebri.Et purgatio illius fpiri/
rus feu ua poris, quæ deícendí t per nares æ pa la ttini , oftendít fpíritum il lam album
naturæ tenacis,&eft albus feu lucidus,ô£ eft quafi lutum paratum,de quo figulus fa
citquiequid uul t.iftum fpíritum, per arterías decella illa dependentes, mittit natura
ad organa,fcílícet oculum,aures,nares, 8¿reliqua. Etpoftfenfatíonem, quæfirm
organojuís animæ exíftens ín cella,ad fímílitudinem eorum que fentíebat,facit ima
gilíes,ia illo uapore purgato,& tranfmítítinoccíput,ad thefautos memoriae.
In agonía pofítus fpírítus , fuit confortatus à Deo. Spiritus igitur, eft pro/ s^¡{l(í;
ximus Deo à forti : anima autem proxima, carni infirmae. Inter Deum &car- caro,
nem , eft medium : ficut inter coelum & terrram, fcilicet media quædam regio.
Quæ in regione qua unitur terræ , uocatur aer, & in regione qua unitur coclo>
uocatur aether. Turbationes , quæ ex afcenfu uaporum à terra , otiantur, non
amendant ultra aerem in aethera. In monte Olympo, experti funt Philofophi,
feripturas in arena ; â uento noa moueri, quia mons ille, afeendit ultra mediam
regionem aeris. Sic turbatio, carnis, non peruenit ufque ad ípírirum. Ani/
ma ab aere nomen habet, aether à luce ignis-Neque aliud eftærher, feu ¿gùistqiiâm
acr fubrilis. lgnis,inflaitmedio aeris, fuam uirtutem in terram. Corpus noftriimjeft
ex terra.
Differentia ínter opera Dei S¿ homínís.Fíguías, non poteft nifi ín apto liïto,cori
*
cepcum exprimere, & ilium non fimul intoto
partibus: fed Deus omnia fimul, *
quia ficut uohiítfecít.Nunc conceptus in nobís,no nifi in tempore explicaturxficut
conceptus denariæ unítatís,non nífí numero. Non poteft opus Dei uíderí,nífi in co
incidentia totius 6£ partis. Nam fi refpícísadpartes, occurrit tibí faccefsío,8¿ quód
com ponentia procédant compofitum:& fi refpicis ad totum, occurrit tibí quód to/
tumfirpriùs, quia pars eft totius pars, habet enim proportionem ad totum, aliter
non effet pars ípfíus. Proportio autem partís ad totum 4 non capituntoto non exi­
líente. Quum igitur fine proportione, non pofsit concipi totum S¿ pars, uidècur, quod proportio totius ¿V partis, fit prior non prior: quia proportionnerez
Iatione,quomodo effet 8C quomodo eftrelatio,fine fundamento? Oportet igitur
neceftario ad coincidentiam recurrere , totius & partis, qui Dei opera uolcintelledlualiter uidere. Nam opera naturæ,fequuntur opera Dei,quantum poflhnt,ficut
opera artis , opera naturæ. Quum homo in matrice figuratur , fimul omnes par/
fes cum toto formantur, fed non peruenic ad perfedionem opus naturæ, fimul cum1
initio,ficutin Deo , cuius perfeda funt opera. Naturæ opera 5 requirunt mo/
j ut perficiantur > nam natura, eft Organum feu manus , diuini intelleâusfl
El $
ficiu

jio

Excitationum

fícutmanus homínesjeñ orgánum feuínftrumentum,per quod fimplex n ofter con­
ceptus, fuecefsi ue explicatur. Quae igitur Deus fuper naturam efficit, fcilícet fine
medio, fic efficit, ficut nos,quando hic íymus cofpóré,cogítatíone fumus ScRomg.
Vnde uoluntas mouetur fíne fuccefsíone, QC coincidit initium cum fine.Sed quan­
do uolo corporaliter Romaeconftitui,facioexequUtioneuoluntatis 4 mediante mo­
tu fuccefsiuo.Nota,rattonem non exire multitudinem QCmagnitudinem. Nam inft
Rdiio: nitum,racto non attingit.Et in ratione uídéntur omnia cum multitudine magnitu
dine,hoc eft,fícdifcret¿0¿ decerminate:quæ quidem difcretío,inmultítudíne 6¿ ma
gnitudine,eft abftradta ab hoc quanto,quod contrahit numerum magnitudinem»
materíaliter.Síc ratio fuper imaginationem eíeuatoculurmná ímaginatío,non per
tingit ad magnitudinem ÔC multitudinem, nifi in quantitatem quantæ. Nifi enim
quis imaginetur res quantas, non uidet in illa uirtute, magnitudinem uel multitudo
nem. Ratio autem non imaginatur res quantas,feduidetmagnitudinem,finere ma­
gna , & multitudinem finerebus multis,& hsrcuifio,eft Mathematica ♦ SicPhyfi>
cauífío, eft per fenfum: Mathematica, per rationem: díuína,per mentem* Mens
igitur, non terminatur per multitudinem ¿¿magnitudinem, fed eft principium mul­
titudinis ÔC magnitudinis, quia eft menfuraabfolpta, cuius inftrumenta funt,mul
titudoSimagnitudo. Videtur ergo mens,habere pro organo rationem, ratio uez
ro imaginationem:ficut uifus dici poteft, inftrumentum fenfus communis, ad featiendos colores*
Critia. Omne cognofcensjnquantum cognoícens,afsímnatur coghito.Sic mensDeum
cognofcensjDeo conformacunln cognitione,qua mes clgnofcit fes pfám, eft repræ
Íencatío trio ita tís, fecundum analogiam, inquantùm mens cognofiérAsfeípfam,de
feuerbumgignit,6¿exutroqj proceditamor. Sedexprefsior eftfimilitadotrinúa/
tís,fecundum quod cOgnofcit Deum, ftfpræcipue quando íe corifidexat ut imagine
Dei’tunc non fiftit confideratio in fe,fed pergit in Deum * Quurti intelligimus ani­
mam,non confingimus nobis aliquod anima: fimulachrum ¿ quod intueamur, ficut
in uifióne imaginaría : fed ipfám effentiam animse confideramus i non fiittamen il­
ia uifio fine fpecie. Percipimus, quôd ipecies qua intelligimus,eft wnmaterialis,
ex eo quód anima,uriiuerfales rerum naturas cognofcit, alias talis fpecies effet indi-'
uiduata>& fic non duceretfn cognitionem uniuerfalis. Ex quô depræbenditur,in/
telledum non dependere a materia:priusenim eftintelligerealiquid>duamintellige
re fe intellfgere.Ideo peruenit anima,ad acftualiter fepercipiendum effe,per id quod
intelligit uel fentit. Rationem imaginis , fimilitudo perficit: non tamenfimílítudo
quaelibet,ad rationem imaginis fuffícíenter inuenitur, fed exprefsífsimá fímilítu do,,
per quam aliquid reprâfentatunfecuridum rationem îuæ fpecíeí.Etideo in corpora
libus,imagines rerum attenduntur magis fecundum figuras, quae funt ípecierSpro*
pria figna,quâm fecundum colores ÔC alia accidencia*
Ex fermoñe:Confidera quomodo iftud eft,
^enouatto.

TT^ Enouart oportet mente ípirítu, 6¿ renafei. Et hæc renifeentía feu renoI se natío interioris hominis,fit fide:per lotionem exterioris homínís,ín íacramento.Recípímus enim per fidem fortitudinem, fupra fortitudinem fpírí
<- Xrtuum immundorum.Ethocideo.quia per fidem, inhabitat in nobis uírtus
creatoris uniuerfi, Sedatur nobis fpiritusbonus,qui deducet nos in terram reâam,
ubi eft habitatio plena gaudio,íncorruptíbilis,ubí cibus èft laetitía.
Propter ueterem hominem, qui nobis adhæret, oportet fæpéfuper excrefcentes
foeditates purgare abijeere. Sicut arbor femel plantata in terra bona,
quotannis purgatur ÔC putatur,& de agro noftro,qui de fua
natura,producit tríbulos fpinas,oportet ma­
las herbas eradicare,ut faciat frudum
bonum & multum,
;
E*

Liber

V.

jii

Jfixfermône:lbunthiin fuppliciumæremum;Iüfti autem
in uitam ærernam*
Aufa cùr fit generale indicium, eft quia Deus omnipotens,&fapiens,at$ lufaiiitâ
miféricors,tuftus eft.Nam quomôdo effet Deus,fi non iuftusïluftus Demi
nus,iuftitiamdilexit» Oftenditfeomnipotentem in creatione: fapientem
in ornatu,ex ordine pium, ÔC mí ferico idemin redemptione. Reftat,uto/
ftendatíeíuftum. Vnde quum fit bonus, intelkíftualem creaturarum nobilifsimam creaueritliberæ poteftatis,ut bonitatem eiusdeguftet:tuc exigitiuftitia, quod
íntelledualís natura,iudicetur an per liberum arbitrium meruerit ipfam uitam,quæ
eft deguftatio feu fruitio ípfius creatoris, an non. Eft autem rationalis creatura,pro/
pterfuam naturam altifsimam liberaeuoluntatis,utfitsubiedumdiuinæiuftitiç.Et
guía maxime inexcufabilis eft omnis homo,qui non offendit opere ie mifericordem
(nam iuftitiæ rigorem, quomodo miugabitimpius, qui noneft operatus pietatem
cumproximoç’ftdeo rigor iuftitia: contra illos offendetur,qui in operibus mifcricordiœ,fe impios offenderunt* Quum enim nemo fit mundus in côfpedu i Ilius indicis,
ideo non habemus quid off era mus, nifi opera pietatis , quæopèriantimmunditias
noftras » Neque in illis excufationem poterimus reperire,nam in nobifipfis indica/
mur, per iudicium confcientia: noftræ, ut id alteri faciamus, quod nobis fieri uelle/
mus.Obhoc in illo iuftifsimoiud'cio,omniadebentefleclara & aperta,ita quoddè
íudicísfententía, nulla po (sithæfitatiofieri Ideorion ïudicat,nifi fuperfis,quæa/
pud confidencias noftras,funtnotoriéiufta. Quafenon eric opus aduocato,aut pro/
curatore,autproceffu iudicff&dilationes nüllxneceffariæjprocaufæiriftruftione.
Quare in momento oculi expedietur,&una erit fententiaiquæuocatAabqcit.Nec^
ponitur pro indicé,nifiille qui feipíb iudícat, fcilícet 1 ¿fus, Deus & homo: que dum
omnes iudicem intuebuntur,in eo fenrentiatn intuebuntur. Nam conformes ei ,filij
Dei uocabuntur,quia ipfe filius :S¿ difformes éí, áddífformem Sathanám fodabuh/
Êur>quî erit eorum caput & princep s.

C

fex fermoneiHic eft filius meus dile&usjn quo mP
híbené complacui.
•jpNtcliigo foiritumiefu(quando uoluit) claritatem communicaffe corpori,

per ^ansfl£$i

■ corpusueftimentísífícutlumenín lucerna fieffetuiuum,quantumuelletclarita
I tis communicaret circumdati, & quando,&quot.íes. Sicutlætitiaanimæ,diffiinJL ditur per corpus,ÔÇ exhilarefcítfacíes.Látí angelí fíe ínrefurredíone apparue/
runt,ficut íntransfigurationeChríftus.
•
Deus fpiritus eft.Ideó non eft uífíoApoftolorum perdudta ufque ad filiationem:
quia filius Dei,qui eft fpkndor patris,non potuiffetuideri quumfitinuifibilis QCin^
Lrminus.Sed infinitum fiue interminum, non uídeturín bocmutido.Propterea uox
patris audita eft Jfic films meus, utGc lefusfeomni pofsibiíímpdó, fuis dilcdifisi/
mis manifeftarct, fcilícet, quantum inuifu capere poterant, ÔCultrauifumquan/
tùmauditu.Nam licet uifus fit certiofitamen inui fibilia, fide qua? per auditum cfhca/
piuntuf* Quando enim transfigurationem illam Apoftoli uidertmtquæ erat ul/
tra perfedionem, quæ in hoc mundo reperirur : citius crediderunt upei ín nubeffcU
licet quod lefus effet filius Dei patris,non ut cæteri homines, qui filq funt Dei patris
propter intéllèiftum, quem quifque ab eo immediate habet, ob quem homoeft:
fed ut filius, in quo páter totam pofuit fuqpfius complacentiam. Nam pater cre uaror, habet in Omni creatura fuá , qúum fit eius creatura , qUandam complacen/
tiam j quam uolerts exprimere , aiebat : delicias fuas effe , ciim fdijs hominum*
Delítíacurenimínartimahominís , ficut intellecftus delitiatur, quando uifionem
fuam in rationibus quas facit 9 explicat * Sed fi effet natura aliqua adeo perfeda,
quod maioris perfedionis effe non poflet : tunc in illa, pater calem haberet cómplacentiatrbquod magis complacentiam habere non poffet pater A fibijpfi ín eacopla5
cèrét

5U

Excitationum

ceret.Sic Chriftus fuítdiledlus filius,qui benè complacuit patri.Omruaaliaquçpia
centpatri, non fíe placenc,quin poífent magis placere, quum nullum omnium fit in
finite perfe<ftum,á inter ipfum &Déum,poíTetcadere p erfed io r creatura,quantum
eft ex patre creantis,cuius potentia non terminatur in finito.Vnde quum lefus fiGin
quo pater fibqpfi complacuit,tunc lefus eftultimum potentiæ ♦ Nam fumma perfe­
cto operis,quz eft totaliter explica tiua potentiae artificis, illa eft, in qua artifex in fe
ipfo habet complacentiamtficutpatcr ftbqficomplacet,in díledo filio,quumomne
id quod filius in fe grati habet, à patre habeat. Pater ín díleéfióneoptími filij,quem
ut filium diligitjfibqpfi complacet, feqj in filio quafi claritas Solis in foo folendore,
fuam claritatem fibi gratifsimam,intuetur.Sudeamus complacere patri,in filio fuo di
ledo,eo modo quo omnia patri complacent infilio.Nam qui filium honorata patr e honoratur.
Quum magifter alicuius artis uidet ah'quid,quod operatuseft, non recepifle perfede formam artis,feipium reprxhendit ex figura fua.Si uero ipfe eft perfedus arti*
fex,ôi perfeeftè operatus eft:ípfeín figura fibijpfi complacet, áquifiguramlaudat,
illi complacet.Vndefiars feipfam intuetur,fi eft perfe¿ta,bené complacet fibi. Et fic
intitiipcrr. «níelledus perfedifsímus,quando feipfam intelligit,tuncfuijpfiusintelfedum g&»
* ~ nerat,ôt ille eft filius diledus,in quo eft fumma complacentia.Deus nonpoteft con
cipinifi intelligens,cum fit quid optimumiintelligens autem na tura, melior eft non
intelligente.Semperigitur Deusfuicintelligens,hoceft,defeDcus pater femper ge
nerauit fuijpfiusintelledummam nullo unquam tempore poteft concipi, finite fui jpfius ignorans.VndeDeum patrem, fe Deum íntellígere, eft confubftantialem filix
um generare.Et ex hoc pro cedit nexus amoris,qut eft fpirituflamftus.
Credere,eft in auditu,nonin uifu:opinari,eftaudireanima:nntelligere,eftuidere
eíus.Sed ubi coincidir audire cum uídere a nimæ,ibi eft fides. Vnde fides eftaudori*
tas dicentis, ubi non minus fcio effe uèrum id quod dicitur, quàm fi uiderèm. Vi/
detur quód fides,fit ultra fenfus animae in telleaualisificut uis exíftimatíua,ultra feti
fus animæ fenfibilis. Nam ouis nullo fenfu attingit inimicitias lupi,fed lumine ai/
tíori ducítur,utfugiat.Sicfíde,quafilumínediuíno ducimunut lupum rapacem,ani­
ma fugiat.
DËVOTVS.
towligw. DocenosDomínelefUjfonsniíferícordííEi id quodmandatur nobis exnubeftf/
licet,audire telefum.Vbínam nobis loquerisC i e s v s. Scrutamini fcripturas,uerbum enim falutis,in omni Euangelio loquitur, de v o t v s. Dic quomodo loque­
ris in Euangelio, quod de Chananæa hodie legitur C i E s v s. Quód per fidem faluatioJNam mulier fide fiia, filiae ímpetrauít falutem : & quia magna fine fides j impe/
trauitquod uoltiit, devotvs. Quæ eft fides magnae* lESVS. Quæfinehæfitatione eft,S¿ decepcione. Qui enim fide accedit ad faluatorem,no poteft decipi. Sal
uator enim non poteft nonTaluare credentem, nam credens eft capax falutis,ficut
perfpicuum lucis, Sol enim illuminatomnia,dummodo fint capacia
irradiationi
applicata.Homo propter animam rationale, capax eft lucis rationis, feu uerbi Dei,
dummodo fe applicet ad irradiationem. Application exire fenfualitatem, & acce
dere per fidem ad magiftrum.
Exfermone:Beati qui audiunt uerbum Dei.

vwflb.
f^m.

"yltiturDeus trahere fpiritum liberum ín fuum feruitium, per uerbum feu fi
I demídxmoauerójperfenfumJFídesjeftfupràuetfùsDeum,fenfus infra.
I
Eiber nofterfpiritus,ficut excellit fenfum, ita fides ipfum.nam eft raciona
lis ipir«us,quinon attingit fidem < Ratio enim quomodo fidem attingeretfln regno humilitatis eft fidestin regno præfumptionisdciencia inanis.
Spiritus nofter non fantftificatur, nifi quando ipfum fubintrat undío Chrifti, &¿
fic uirtusunguenti, quo Chriftus præ confortibus uneftus eft, illabituranimaeno*
ftræ,qux fanâificatur > à qua pellit omnes tenebras, ficut oleum fufum fuper papy-*

rum*

Liber

V.

si;

mm,ipfamrubintratÀ tólliteiúsopácitatem,Facíendo ipfam trâfparcrifemÀ cóti
femat à frigore conftrîngente. Vnde fpiritus malignus eft Aqûilona ris,inimicus ui
tæ,congelans 8¿conftringerismotum uitætfeddefenditur anima Chriftiformis un/
¿Hone gratiæcontra ipfumritacg in eam non poteft quícquam . Vnde unguentum ii/
lud eft fluidum, ob calorem charitatis A humidum ad fe uniens, ut in hoc confiftac
uita: nam uita confiftit in calido &húmido. Et fic uneftio eft pafcentia uicæ : pinguis
eft panis Chrifti,præbens delitias regibus feu uneftis. Oportet autem animam Chrte
formemjiabereaffedum illum,qui ungi debet,fciiicet mirem & humilem:mitem,ut
fittradabilis &C docilis:humilem > ut fíe capaxregalis unguenti. Nam exaltatio nort
capitur, nifi in humilitate.
Quod uneftio purget & illuminet cum maxima tattia ,hàbemus ekemplum in il/
luminatione caeci,ubi Chriftus fputo liniuit oculos,faciendo lutum, & ille lotus in
aqua Siloe,utdit.Sicut oculus uiuit cum ddedatione SClatitiaJnuidendo, fic ocwlus mentis intelligendo .Quare untftio ex magifterio uerbi eft,uiuificans cumlætte
tia intelledum A non eft uneftio illa, nifi illuminatioad uidendum fuum defideratif
fimum obiedum,de quo uiuit, fciiicet ueritatemipfam abiblutam. Vndio reddit
aptum ad fluxÍbiIitatem8¿motum.AnímaundaobedítSpirítuifanáO;eammou&tisqu3efineundione,eft arida & rigída,atqj ínobedienseú

Excitationum ex termonibus,Reuerendiis.Patris Nicolai de Cufa '
Cardinalis, Quinti li bríjfiní s.

Excitationum ex ícrrrionibus ReucrendiiL
Patris, Nicolai de Cufa Cardinalis,Liber Sextus*
Ex termone: Accepit lefus paties

gratias:

Ropheta Helifeus modicum olei multiplicante ,ufc^ adimpletio/ Muîtfyiïf* S
nem omnium hydriarum,quae haberi poterant:ita 6¿ Chriftus quin
que panes ufque ad impletionem omnium, qui erant quafi quinq;
millia. Et colligebantur quæ ftiperetarit fragmenta,quæ implebat
duodecim cophinos. Et nonmultiplícauít Chriftus panes tantum,
________ fed
pifcestquia dedit de duobus pifcibus,cuilibet quStum uolufc*
de quinip panibus fecit plures panes,nec de duobus pifcibus,plures pi fees: fed
de quinep pantbus A duobus pifeibus, pauit quinq; millia hominum. Fuit igitur mí
raculofa diftributio ualdè,ubi uerè folûm quinqj panes ftegitA diftribuit ita, quôdi
im plerentur omnes, & colligerentur fragmenta > quæ excedant quantitatem quinép
panum multo ualdê. Confiderans Chriftum, in unajmiftra fciiicet manu habuifte
panem, & cum dextra illum fregíífe SC diftribuiffe, admirarur, quomodo de paruo
panetot magnas partes fregit & diftribuit. Si fregit in mille partes, panem unum:
quomodo partes illae paruae,fimtin diftribuendo adaudaet" Nam fi feciflet lefus,
quod de qualibet minuta po rtiuncula,quilibe: fuiffet repletus,uti aliquis cibus plus
faturathominem in partía quantitate,quâm alius in magnamo fuperfuiflènt tot fra­
gmenta. lefus fupra omnemintelledumhocfaciensmiraculum,fecitquod pars fuit
æqualistoti.Efto enim quod pars unius aliquantulum maior fmt,quam requirebat
refedio unius hominisîfecit lefusmiliefímam eius partem, æquaîem toti. Hoc eft
fupra oem capacitate intelledus,quoduel pars fit aequalis toti,uel maior: uel q> mil?
lefima,fit maior quarta,minor fciiicet maior maíore.MaximSmíraculu fuit,qo i uno
panel nô fuit poteria multoru?ficutiunofemine3funtmultain potentia : Chriftus
eftecit illud effe adu, quod no fuit in potentia. Necpcreauitde nihilo/ed de uno qff

fuie a

n*

Excitationum

faitadhi determitiatæquantitatis,fecifid ipfam efleaduyion folum quantitateau/
da,fed fabftamía, quxtamen non recipit magis nec minus. Nam fubftantia reficit*
non quantitas a ccidentalis,illic autem refícíebanturmultú Oportebatigitur,quôdl
fubftantia ficut & quantitas,reciperet augmentum.De quinqj enim panibus3& nô
de pluribus,reficiebantur tot millia, licet quín^uíxquínq^fufFecíflenthomínibus¿
Eft enim coníiderandum,an de quolibet pane iingulisdiftribuitiuideturehfmfutLu
cas aitjquôd Chriftus fregit,& dedit difcipulis,ut ponerent anteturbam,ordinat¿fe
dencemificut medíante natura* quae eft ut inftrumentum, díftríbuítquínqj fenfusin
hominibus.Namomnes non habent nifi quinqj fenfus,¿¿ non habent duo homines
decem fenfus,licet habeant plura organa quàm unus* Et licet etiam uifus unius.non
fituifusakerius,tamennon funt nifi quínc^fenfus,díftríbutí in omnes homines. Et
unufquisq? ex hac diftributione, recipit plenitudinem & abundantiam, fic de pifci
bus duobus:pifces enim dant faporem panibus, Sapor eñdíícretío,díícretíoeftín/
ter imum & alterum Jdeô duo funt pitees,fcihcet uis diferetiua,quae íungítur comma
efe nibus panibusjfeu fenfibus.Anima,corpus,caloncibus. Pater,Chriftus,charítas:
cibus. Spiritus,anima,amor:cibus. Anima cibum calore digerit,fubtiliat&conuer/
titin membra,quæuiuificat.Deus pater medíante charítateJdígerír,fubtilíat*& cora
uertitcibum, in membra Chrifti. Spiritus interioris hominis, mediante amore,ci/
bum conuertitin membraanimæ*Cibusprimus,eftcorpus. Cibus fecundus,eft ani
ma.Cibus tertius,eftDeus. In cibo igitur,ad hocquôd fit cibus, requiritur,quôd fit
proportionatus naturaefex quibus enim fumus,exíllís6¿nutrímur)ó¿oportetquód
fit eledusjôf fad us digeftibilis,& quôd quatuor elementa, fint ad temperantiam in
eo. reda<fta,quô ad hoc,quôd interior fpirítualís homo fiat cibus,conuertibilis in cor
pusChriftiî ficutnônifipanis triticeus,conuertiturincorpus Chríftí,ínEuchariftía
purus íncorrruptus.Oportetígíturquód quatuorelementa,quaefuntquatuoruírtutes cardinales &oftiariæ,fic fintin harmoniam redada: quôd quælibetuirtus,fititi
qualibet, uti EzechieI uidit figuram quatuor animalium , quorum quod libet erat
quatuor facierum.Nam noneft prudentia,fine temperantia, fortitudine,^ iuftitia.
Necíuftítía,fine altjsj6¿ fic de fingulis. Anima igitur fic complexionata, eft aptusci/
bus,utDeuspater,mediante charitatesquæeftîpiritusfandus,digeratcalorefidei,

fubtilietcalorefpei,S<conuertatcalorecharitatis,inmembrauerbi}feuChrifti.Chri
ftus enim eft corpus Dei, inquo Deusinhabitat corporaliter, ut dici tbeatifs imus
Paulus.Fides igitur eft,ut calor ftomachi in corporeChríftñfpes,ut calor hepatis:6C
charitas, ut calor fpiritus membris inhaerentis. Deus » eft ut cibus fpiritus noftrú
Nam fpiritus nofter, cibum uitæfuæ, medíante calore amorís,digerit fide, fubttli/
at ípe>S¿ unit dilecftione.Deus igicur,feu fapien tía, fiueuerbum, eft cibus intelledus
noftrí,6¿ intelledus nofter>eft cibus uerbi. Quando magifter uidet dífcípulos
paces,augetur in eo defíderínmJnfluendídodrínam : pafciturigiturexintelkdu
difcipulorum, uiuacitas uerbi, & uerbum quod pafcitur,pateit. Ait enim fapientia,
delicias fuas efle cum homnibustdeliciæuerbi funt,quando recipitur: delitis fapien/
tiæ funt,quando capiturinintelledibus,quia dum capitur,capit.Namdum capitur,
trâsfert.Sicut lux dücapit in aëre,trâsfert tenebras eius in luccficut anima cibat cor/
pus uíca>8¿ hoc eft corpus transferri in uitam.Sicut alimentum in naturam aliti,ita anima eft cibus & cibatum, fic Deus,quo ad animam* Contemplare3quomodo De
uscreauitfibi nobilem cibum, in quo delitiatur: fapientia enim fe ludere dicit in or-»
be terrarum, ludit,ficut primus citharoedus, qui fecit fibi citharam,ut in ipfa d eli«
Híwtóít. tíarecur,S¿refocílláretur.Eftautem anima rationalis, quafi cithara uiua,quçfeipfam
adaptat ad hoc,quod bonam harmoniam decem chordarum, pofsit creator fuus in
ea tangere,ime reperire.Vnde cithara uiua liberi arbítrij,adaptat feípfam,adconcor
dantias harmonicas dulcis melodise,fi diligens^uigilanseft:acfinegligemer fe ha
bet faifas uocula s g£difcordatias potius reíonabít, g¿non obediet rangentfqui niti
cur fecundum conceptum ínternum,cócordantíamínfono audire. Eccedecoceptii
rationis exi tharmonia>quæ medio inftrumcntiin fono explica ta,redit per auditui.

Liber

VL

jij

nt pafcat anïmàm ddeclabilíter¿unde exiiitntunc Fcili cet deleelabiïitcr^ quañdb coti
for miter fe habet explicatio harmonizad conceptam unde exit numérus30¿ prbpot
tio,&harmonia.Etidnon negligenter attendere debes,quómodo cibus uiuus,fet>
pfum pararedebet,utfit gratus à acceptus,mundus3lotus, cruditate depofita in ig*
ne 5faqua,edibilisfa&us.Quando enim in aduerficate,bene probatus eft ôdhumilià
tus, 8¿ conuerribftís dígeftibilis faáus, per ignem tribulationis , áquam angu/
fttZÍnpatientia caloris & frigoris,ó¿benéconditus3faporofus, ÔC deledabilís:tunc
paratus eftjS¿ poteft fe nobílítare,ut fit cibus nobilis,8¿regíús,áí angelicus,6¿díuí>
nas,quando fitChríftíformís. Et nunc fumus ad hoc,ut paremus Pafcha, fumuscb*
bus Dei,quia poflumus fieri fili) Dei ; poflumus igitur conuerti in membra Chrifti,
ut fpiritus uirae filfl Dei nos pofsituiuificare, nam adeius fimilitudinem transformi
bímur,ficut cibus in cibatum.
Ex fermonaVna oblatio nc,confummauit in x*
ternum fan&ífícatós.

Mníspeccatór,ferúus e ft pecca tí. Sera us autem,fèipfum âferuitufe libéra^
re,S¿ haeredem facere nequit*. Sed fi opera legis Safada íuftífícarent, tunc
poflet pet fada feipfum íuftifícare.HoC autem ímpofsibile eft,ímb contra
dictio. Nam ficuteft contradidlío, quôd quis feipfum crearé poflítfefltt
antequam eflèt)fíe S¿ íñ íuftífícatíone. Qui ertim feipfum íuftíficare pofl et> effet íu/
ftus, a ntequám íuftus.Quate qubdtnuftusfiat íuftús,non poteft ex iuftitia íniuftí eí>
fe,feu ex operibus íuftís íniuftí,fed ex iuftitia iuftí;quí non nífi per gratiam que uult,
íuftíff'cat.Ñon eftautem iuftítía,nifi úna
uníus. Et hæc iuftitia,unius íuftíficatitís
8C faluantísomnes,eft unius mediatoris,qui eft necéflarióDeús6¿homo:hícauteni
tuftífícaus, non uult nífiíuftum Ecquía ex gratia uult íuftíficare, 8C ídquoduulteft
íuftumddeb quem uult iuftíficare,iuftum eft quod íuftíficetunQuaread hoc, utuo/
lunvaseius,fitiuftitiaíuftifícahsítuncfacftuseftipfe iuftitianoftra, quando ípfefeípfum obtulít,S¿ fic cóníummauit ín fempíternum,fand:ificatos. Deus ipfum pofuít propítíacorem,per fídem ín fanguíne ipfiüs, ad oftenfionem íuftítíae fuæ,8d in gra-.
tía qua faluamur,eft íuftíri á. Omnia igitur, qua: per Mofem diuiho iuffu ferípta QC
ordina ta funt,ad íuftíficátiohem, non aliud habent, nifi quod morte fanguinis a?
fperftone,fiue communicatione mortís;<uftíficátíoqes
fancftífícationés uiuífíca ti
tes animam,fieri debent. Quareexhís omnibus habemus,fancftífícatíónem feuíuz
ftíficatíoné,fanguínísafpemone,illiusquí debetíuftíficare, fíeridebére,ütomneni
hominem quem i píe noluerit faluum eflè,iuftè íuftífícet,applicando meritum rtiortis
luscum uoluerit.
_ .
.........
•
Teftamentum uetus,fe habet ad nonum, ut caro feu corpus ad ípírítum. Sic de lege facerdotio.Et ficut nos non percingimus, ad conceptum interioris hominis,fi/
ueinuífibilísanímznifí per exteriorem fiueuifibilemîuc non attingimus çterna,ni
fi per temporalía,S¿ interiora,níií per exteríora,ÓCuerítatem,nífí per figuram. Figu/
rà autem fenfuattíngítur,uerítasíntelle(ftu:f¿cutlíterafénfu,fpirítus intelledu. V^e/
. tusteftamentum,litera:Nouum fpiritus»
Perfeda undío óóafperfíó fanguínís,fiebat per magnum pontificem,qui folus in
trauit in anno femefiin fanâa fandorum.Sicconfumatrixunâio &oblatio,quçfan
guínís efíufioneperfícíturmo nífi per fimpliciter magnum, quo maior dari nequit,
pontificemflierideberefigurabarunEtannuaSolis reuolutío,ficfehabetadfempú
ternam duràtionemtficutpôtifex temporalis,ad pontificem pontificum.
Omnes temporales poncifices,non funt afsiftentesDeo,ultra uelum,ubi ftincfan
& fandorum,fed annue intrantesó¿exeunte$:pohtifex aStnofter,afsiftensDeo in
cŒÎeftibus,quæ funt fanefta fan<ftorum,áfsiftít fine intermifione,femper interpella^
pro nobiSjCum fit pontifex nofter.Sicut enim lux inSole,femper afsiftit claritati, ab
ea nunquàr: declinans;fic Chriftus,qui eft Sol iuftiti g, femper afsiftit clari cati aeter*

O

¿t

■

yu

Excitationum

in patrisSed illuminatum luce Solis,dcfcendentis in a'érem , autaliud elements,feu
clementatum^ionmanetfempercum claritate» nifi fefub influentia lucis conferuet»
fed recipituariatíónemtemporalemíficde pontificibus temporalibus» Qui uero
tranfierunt in unionem,de qua pr£miíi:funt ujt fteïlæ,ubi lux eft in fempíternutn da
ritatiunita,medianteSoIe*
Reaoluuncur anni folaresjtranfeuntpontifícei» Sed Sol,de cuius plenitudine,o/
mnes fumunc lucem & uitam,manet in aeternum» Ipfe enim uerus eft pontifex, quo­
niam omnia qua funtponrificabilis officq, confummateperfecicabfoluitenim,^
dimittit culpam,fíne iatisfadione. Infundit gratiam, fine feftrumenm, impetrat
urniam,fine ímpedímento:alíus pontifex,no poteft dimittere cubam»Papa»non po
teft originale peccatum,fine baptífmatedimíttere,nec
fíne pañi tenrúeía/
cramentotars enim,fíne adiutorio naturae,nihil poteft: fiaufkber, non poteft facere
culte!Ium , fíne ferro,quôd â natura producitur. Nec natura aliquid poteft, fíne
adiutorio Dei, quí creauitmateriam, &! præbet operandi efficadamdk Papa,ni­
hil poteft flnefacramentis>& facramenta, nihilfineDeo* Deus autem , poteft fine
omnibus alqs.
Míñíftrí,noh poflunt facramenta Ecclefîæ,quæ fundata eft in fide 8¿facramentis»
augere uel minuere,ne q? nouos artículos facereiad tilos ením non ff ecftat?fed ad ínr . finitam poteftatem,quæeftDeí.NámfundamentumEcclefisjconfiftitinfideÔC (a‘
‘
cramentis,quæ uariari nequeunt.
^mfaturîi. «■ Bona futura ¿cuilibet funt communia,8¿ propria,quia quilibet totum pofsfdetjï/
cut omnes uidemus folem,6< quilibet totum Solcmxfic eledi, qui erut omnes reges,
ïuxta illud Apocalypfisifecifti eos reges, St Omnes habebuc regnu, St quilibet tocft»
Sol non minuitur.communicando influentiam fuam ; fic fpimuales res, commuz
nicando augentur. Scientia nobilis ppfíefsio animar, díftríbuta creícic, St auarum
dedignatur pofle florem fi'milíter uirtus. Nam iuftitia crefcit4dum facimus,feu coni
¡MtoWo manicamus eam.
Paulus dicit,alium exteriorem h ominem, alium interiorem,alium ueteremjali/
um^nouum.Eftautem exterior homo uifibilis,interior inuifibilis. Antiquus duplex:
antiquus fecundum animam, noutis fecundum fpftitum , antiquus fecundum uete/
rem Adam,nouus fecundum notium Adam fcilicet Chriftum* Ponit Paulus tripli*
. cem uitam feu motum,rationalis animcfcilicet natursedegis fcriprg,& gratia:,Nam
Mt' quidam funt fecundum naturam fibtjpfis lex, ita quod natura imperat St mouet illos»
utfciant,ubi eft uitaanimaetaltjmouentur ad uitam imperio legis,alqmouentur im
per io uerbiDei.Et fi rede confideras,tunc omnis motus uitalisdn anima rationali,
non pote ft efle, nifi ex uerbo Det Nam aut anima audit, quomodo loquitur in ea
Dominus,quæloquda eft in confcientiajaudans uel reprehendeos, loquiturcpfic
Deus mediante ratione. Eft alia loquutio.quomOdo per uerba hominum,loquitur
uerbum Dei,ut per legislatorem Mofen, Prophetas * Et alia,per proprium uer/
bum loquitur Deus, ut eft uerbum incarnatum. Primum uerbum, eft in natura fcn>
ptumíSecundum^ft feriptum in lege St Prophetis.Tertium,in Euagelio. Primum,
uidetur quafi fenfus: Secundum ratioíT ertíum,ípíritus.Prímum uerbum»&ft loqwa
turbona,non tamen faluat.Nam falusmon eft de natiira, fed excellit eam.Nunquam
enim in cor hominis defeendunt, quae beatum faciunt hominem, o eqjenim oculus
uidit,necç auris audiuit talia, qux fœlicitant Secundum,fimiliter non faluat,namo/
pera legis,non iuftificanuexiftens enim extra iuftitiam, non poteft feipfum iuftifica
re.Et fi per opera pollet iuftificatftunc feipfum iuftificarer.Solum tertium iuftificat:
quia gratia Dei influit, mediante qua,fuprâ naturam credit St fperat: St quia Deus
fidelis ,aflequetur.Primum St fecundum uerbum, fic feruiunt tertio,ficutfenfus ra/
tioni,&f ratio fpiritui intelleduali.
In interiori homine,plantata arbor uttx.de fenon poteft producere frudum uitse»
nifi influentiam Solis iuftitise, fine aeternæfapientiç, in fe recipiat. Sicut enim arbor,
ad hoc quôd frudum producat in tepore fuo.tieceflario indiget, quod calor Solaris
educaç

Liber

VI.

in

educatdepotentiaadadum:itaeft,quod arbor in nobis optime plantata, quæ in
fuo tempore,frudum optime producere poteft uitæ,non eft nifi aptitudo ad appræ
henfionemfapientiæ,fed uis fruftificandi non perducitur in adum,nifi influente
Sole,feuclaritateæternæfapientÎ3e.SoIùmeftunushomo,habens Paradifumtante
fûecunditatis,quodàrboruitæ,non indiguit influentia exteriori Solaris radrj: quia
omnis uis Solaris influentiæ,fuit ra dici arboris unita,
hic eft Chriftus Deus no/
fter.Solum per uerbum Dei uiui&permanentis,poifumusaduiram asternam per
uenire.Deus enim creauithominem,extrâ ParadTum,deinde pofuiteum in Paradifo,quando addidit illi donum innocejntia^mediante quo,potuit manere apud ar­
borem uitæ* ,
Succedit fidès innocentiae,quam Chriftus feu uerbum Deqaununciauic aceua
gclízauítjút fcilicet id fide attingi pofliqquod Adam fuifletaflequutus in Paradifo,
ii non uióláflet innocentiam,tuncenim uitam æternam,ex arbore utefuiíftt a fle*
cutus.SicôC poft præuaricationem,per fidem: ficut qui regem, aliqua tranfgrefs to­
ne pr^céptí ofFendiqfidelitacegratiam recuperat.Sed non eft nifi fidesuna,quçpro
mittat hancimmortalitatem,quæ eft uita diuina,per quam homo fperat fleri íimilís
Deojquænobià per uerbum Dci/oltim annunciataeft.Ideo fides Chrifti eft (bla,
fine qua impofsibile eft,hominem aflequi ultimam fiue perfedam fœlicitatem,Ô£
uiam ad lignum uitæ,ubi eft fruâus immortalitatis-Viam enim fliam nemo oftçnz
dere poteft, riifi uerbum Dei; feu fapientiapatris :uerbum enim,occulta oftendifl
Necp aîiqua creatura,poteftreperire uiam per feipfam,aut alqs oftendere ad arbo­
rem uïtæ.Creatura enim,de nihilo in efle prodqtîéé non eft pofsibile ut compræhëdat,quomodo hocfactan fit,auc quanta uis feu potentia Cit ilia, per qnem de mhilô
uocatá eft,autquísfit ille creator,feu dator uitæ,‘aut unde ueniac fpiritus uítx.Ec
ideo ád ipfum quem repetiré nequit,féd penitus ¿gnorat,non poteft uiam reperíre¿
Oportétígítur,quod Deus pandatuíám,peruerbumfuum. Sicut ars occukajeu
intelledus ábfcondítus,omnibusfcholafticís non poteft uncfî atungi.nccp usa unx
quamàdipfumreparabiliseft,nififeipfum maniféftat in uerbo,quod defert noti/
am uiæaid ipfum:ficÇhriftus, eft uerbum Dei parris,folus pandens uiam ad
Ex fermoneÆcce ancilla Domini,fiat mihi.
- z
Ver ínnoceris iionpeccat,S¿ fine cura eft utuiuat:& unde habuit uitam animalem,índepáfcítúr, mater quæ peperik etiam ex Rio corpore pafcit. Sed
dum pefùénit ad feientiam boniôf mali,dimittitur indicio íuo, dé tunc cura
uíuitjódoperaturterram.Fuítitáqj innocentia,fie priuíIegíara.Nam à íblo
Deó, parentes noftri primi,uitam aflequuti furit.Et fi ddraflet innocentia,femper
etiam finé cùràuixiflènt:quia qui dedit uitam,uiui flea flet ex fe,qua fi ex pro prtjs uberibuSjfpiritumfuumquerninfufflauit.Ethoc pa(ftouita,eximmorcalirare,fuiflet
communicata fpirituí,8é coela,8< terra,& omnia quæ in cis funtjub obediencia homínis6¿adeiusferuitíum,utuoluptuof¿ uixiflèt,corporis neceflaria miniftraflent.
Sed parentes noftri,perfeeftç creati,in poteftate habebánt ínñocentíam,qute timid
cumperfedarationeconcurrebat,dimittere,& ad ufum ratioms fe comic, tere,
ficfeípfisregere.Q¿iamdiuenimpuerfeipfum regere nequit,non defi-rirurá paren
tíbus,quí eius curam agunt.Erat autem ín paretibus primis potentia, qtiod feipfos
quafi pueros fimplicesÓÍ innocentes,ténerepoterant fub dirccftione creatoris, feu
uerbijfíue rationis æternæ,aut fe fuá propria ratione gubernare. Vndecjuia ípft fibíípfis placuerunt,fpreta gubernatione Dei,uani S¿ pauperes fadí funt: fien ^oprime
parabola defilio prodigó,explanat.Venít lefus ¿n mundum,ut magdler,dócens,fá „
tuitatemprçfümptioniseLTeabrjcieridam,quæ eft de hoc mundo,ad humilitatemó¿fimplícítatem ínnocendx,efleredeundum, ut fíe homo reuertatur ádguber­
natorem,qui curam habet folùm talium.Nam dé fi recefsit prodigus filius à guber/
natione patrís:taménreuerfusadcorjhumíiíatusrecipíturdenuo,cum priori ftqla*
Terra habet naturam,quod ipfa femper defeendiquerfus medium mudi.Sic tiirgódefcendítjquandodixíqecceancílIa^Nam nicelledo3quod fuit uocata^ut eflet
Mm
mater

p

yis

Excitationum

mater8¿regina ac impera tríxrper humilitatem deícendítad ancillarem profundiza
tem.Exhocdefceníuterrae fequuntur plura:fcilicetquod ipfa manet fixa, quod aqux irriguae ad ípíam côfluunt,quod eft facunda,quod eftfphæricæ formæ^Ratione autem genimræ>afsimilatur terrae, quæ uultcoli,ne extends tribulos producat»
QC ut interius proferat aurum argentum,& lapides preciofos,fcilícet notitiam ue
ritatïs,munditiam fandh'tatis#&abundanfiam uirtutis.Et ipfa continue alpicitur»»
íupernís radijstideo inflammatur íñamma charítatís¿& pulchrae díle&ioms*

Ex íermoheíÉuangeiíúm huius quartae feria?.
Pufer. TN mundo fenfibíli,patrem habetiiustemp oralem.Qua re non fumusnos ita fîFfc 1 1*1 Deíjficut Chriftus filius Dei,qui non habetnifi patrem Deum,præter illa
b nullu aliftJpfe igitur folus filius Dei,nô eft de hoc mundo, in quo non habet
-8- patremmos a fit etfi fimus filíj Dei, fumus tamê de hoc mundo, in quo habemus
patrem.SíCutradiusSolis & flamma ín materia cÔbuftibili3exreflexioneradij Solis
generata,radius Solis habet pro patre Solem,fic & flamma,fed cum hoc materiam
Combuftibilemjgiturfi perfona ciiiùsiibetaïterius■ Hominis,eft quafi flamma illa:
erit perfona Chrifti,ut radius purifs,imusÉlâma,infinitas uarietates capit,ex infini­
ta uarietate combuftibilis materiæ.Radius autem,folus manet unicus & purus,con
fubftantiah'sSoh',ô£coæternus.Nàmuisilla,&claricasradij,in fe complicat omne
uirtucemlucidicatisflammarisjficut uirtus Chrifti,omnem uirtutem,& fandtitaseius omnem fan<ftitatem,3fiuftitia omnem íuftítíam,ó¿ (cientia omnem fcientiam»
ita de omnibus perfedíoníbus. Ob hoc,cum radius ille non pofsit efle purior 8£
Clarior,importionabiliter excellit,omnem flammae claritatem»& ei competit pro/
prie,quoddeeo dicit Apoftolus,quia eft perfedifiimus fplendor patris fui.& fgui
ta fubftan tiai elucet propH)Ísime filius,portas omnia in uerbo uirtutis fuæ.Ét quo/
ttiam communiter dicitur,Chriftum uerum & naturalem Dei fdiumJed alium ho/
minem adopemum,^ ex grati adioefie capio,quod homo eft filius Dei, unus ficut
altus fecundum naturam,ut unus utaltus abeo in efle prodijt5modo quo praemitti
tur.Sednon funt omnes aeque diledí filialiter,6¿ accepti,uti iufilijs eiusdem patris»
in hoc mundo indemus Diledioigiturfilialts,uarieabomnibusin gratia exiftenti
bus,participatunSed unus eft â Deo patre diledlus filius,in quo pater fummám ha­
bet complacentiam,quod non folum non poteft efle maior diledio,fed etiam infe
complicat omnes filiales omnium filiorum diledliones,quae gratia, coincidir cum
hamra.Nam fi non coincideret,cum natura patris,poflet efle maior : perfeda eni-n
dilerftio,dicitur a fe incipere.Et illa diledio»qua quis ípam naturam, feu eflentiam»
autfubftantíam diligibilia eft quaeeft plena gratia «Non poteft igitur dici,quod
Chriftus fit alterius natura: &fubftantix,quam naturx Dei patristquando eft filius
adeo diledus,quod non poteft plus diligi,Sf in tanta gratia, quod non poteft efle
in maiori,in quo pater habet completam complacentiam. Vnde claritas radij Solis»
fton eft alterius fubftantiæôfnaturæ,quàm claritas Solis:& claricas Solis,eft in radío:&clarícas radtj,eft in Sole.Nam fic generatur à Sole,quod nunquam ab eoQjjaratur,maneé inSole^Ôf omnia perluftrat,& attingit à fine ad finemfled in tenebris
hon capitur,ubi uero capitur,ibi tenebræ in lucem uertuntún Neceft aliud, quàm
quod fapientia æterna,a:rerni fapientis patris,in mundo rationali lucet, & capi po/
teftfita ut rationalis fpiritus ignorans,fiat fapiens,6¿ tránfeatin æqualitatern eius»
partícípaciué.QuareChríftus>quí eftfapientia patris,eft magifter docens,& Domi­
nus feu præcep cor, imperans.naturxintelledualijCum fit ratio feu uerbum patris:
(blum ením uerbum,quod eft ípía ratio rationum,habet imperium innatura intel/
lecftualtNam fanæ,ueræ,8f claræra tí ont,intel ïecftus diflentiré nequit:
fed lætabundèfe eiusinfluentiæ fisbíjcít» & ip­
fam ut uitam recipit uíuifícantetn.

Ex

Liber

V I.

Ex fecundo fermonerfuper,Vna obb^
done confummauir.
...........
.
D míraftdum in ipfam exemplarem ueritatem, requiritur, quod rationalis Exewpfañ
fpiritus,quifolumintrare poteft fit purga tifsimus, multo plus quam corr
pus lotum báptifmate,uel (anguine,aut aqua expiationís,quandodígnédé
buit tabernaculum manu facftum intrare*
.
■ ...
Cum Deus diligitur,plufquam aliquid utile*Ethoc in oblatione offenditur,De
us refpicic ad offerentis intentionem,fîmul & oblationem,quæ eft expreffio uifibi*
lis,inuifibilis intentioniSjUtde Abeldícittextus.EthocrefpíccreDei,d¿ grate acce^
ptare*Si uero non folùm diligitur,plufquam aliquod utile,fed pluíquam omne no
ipfe,ut in immolatione lfaac,qui eratunteus hæres Abrahæ,& quem Abraham plus
dilexïr,quâm omnia alia â Cerilla oblatio cum offerente, fuit incomparabiliter Deo
acceptior,refpexit enim Deus,quantùm Abraham obedíuiteí.Sed in chrifto,obla
tío ímproportioriabilíteracceptíonquía feipfum obtulit<Nam inter amorem fuíjp*
(lus & alterius,non cadit pro portio Jila obedientia fuit confummata,
oblado íri
¿nfinitüm accepta,ut merito Chriftus exaudiretur in omnibus,pro omnibus,qui
in obedientia offendit,quantum fidelis,9C quantam in fe haberet charitatem.
Plato in Cratilo dicit,primos adoraftè fuperiora,quæ uídebant tó//,íd eft currere
,
& reùolüêre,hinc eos feovs appellarunt*
;
5
Ex tertio fermone:fuper,Vna oblatione.
Os efle iimiles Deo,fi fodices efle debemus, neceflàrio cognofcemus*
.
Sed quomodoeft hoc pofsibilejnifi medio sEqualica:isinifi enim intra te, AfííMWdí*
fit ipfa æqualitas,mediante qua indicas defimíhtudíne.quomodo Celeste
fimilem£æqualirasreuelatpatrem,ucuideaste eifimilem,autcius filium.
Ab acqualitate,uenit omne indicium. Aæqualitas igitur,eft ipfa fapientia, quæ tibí
donat,ut cognofcàs te filium Deijficutin mundb^materreuelatgenito^uccognof»
cat (uumpatrçm.Donat igitur sequalitas quæ eft forma, feu figura fubftantíæ,feu
filíuspatrísadujtíbíquipotesefíefiliusjutdepotentía ad adum peruenias. Nihil
enim ponitur in a&u,nifi per id,quod eft in a<ftu Jd quod eft in potentia, non poteft
feipfum perducere in acftum,nam effet contradicffio: effet ením in adujantequam
effet in acffu.Et hæc eft diuina reuelatio Chrifti, dicentis:fine me níhd poteftís;8¿
quotquotreceperut eum,dedit eis poteftateniffiliosDet fieri* Haecltliatio.eft finis;
fiue fimilitudo DeqfiutiriGenefi dicitur,Adam gènuiffefilios,ad tm?gïneæ fimi/
lítudínem fuam.Communica tur igitur nobis uirtus,per qüam exaltamuræx recepi
tionefpíritus Chrifti.Sed fpiritus Chrifti,non inhabitat nifi membra Chrifti,illo ici
íicet membrá Chriftiformia,quæ fe hahent,modo quo nes hîc inftruimur, fcilícet:
quod homo,ab omni fuperbia&præfumptione fit alienus, Ôc nihil ípfí fapiat nifi
Deys,& omnia quae in natura carnis fuæ,feu corruptibili na tura reperit, fint ipfi iri hwí&íííU<:
fípida:tuncípfeincípíteflehabítaculum,immarcefsíbíh's fapientiz Dei,feu uerbi*
Nam fuperbia efficit ín fpíritu noftrd,utnbbi$nonfapiat,nifi id quod concipimus
ÔC hoc adeo fapit,quodomnediuintim nobis eft infipidum. Vnde in fuper bam,fci/
licet maleuolam animam,non poteft intrare fpiritus iapientiæ.Nam anima illa,non
eft liberated ferua,& foedere feruili,maligno fpíritu fabada. Nifi enim fíat libera,
potgritfoedus cum fapientia flibire.Vnde docemur, quod neceffeefthominem exi
natitre fe ipfum,formam humilitatis fubire,utpofsit elle obedi ens diuinx formæ,
quae fpiritum fuum informet
fortificet, & ad exaltationem perducar. Et ficut
Chriftus induit formam humanam,qui eft æqualis Deo;S¿ faeftus eft ut uermís
ÊCriori homo & opprobrium homínumSó able Aío plæbis: ita neceffe e ft jut tu fíaá
fumentum apud eum,obedientifsímum ufc£ ádmortem.Hifmilítás

A

N

autem per poenitentiam ô( lucftiim, calore
diuíno,quafí panis azímus,
decoquitur;
.
M m

í

Ex

318

Excitationum

Ex quarto fermoneîiuper-.Vna oblatione confummauír.
CHriftus eft princeps regum terræ,cuius regnum, non eft de hoc mundo»
Sicut eft aliud regnum,regis pafcentis homines,& aliud regnum pafcentís
beftiasîfic eft aliud regnum, pafcens reges hominum. Nam princeps ille
eft,quitenetprtncipatum,fuperomnemratíonemregentium:S< ideôeftip
fa Dei fapíentía.Nulla ením ratío,expers fàpientiæ,apta eft utregaufolí enim (apientiæ,quæin rationelucet,obeditur.Qyandoením quisin racione oftenditueritatern,quæeft fapíentiaxftatím obeditur ei,&audiens,feu auditu intelledus capiens*
acquieto præceptis. Sapientia igiturilla,quæeft ueritas,eft princeps regu,0¿ eíus
Çræcepta,funt precepts uitæ úíuifícantís,fuauífsíma,8¿ gratífsíma, Sí plena amore,
bícutígit homo,ex natura præeftbefttjstiïc interior homo, præeftexterïorij,qui per
Paula dicitur animalis,&interiori homini præeftuerbiï patris,& uerbo præeft pa­
ter,ficutPaulus aiebat^caput mulieris eflè |uirum, quod eft rationem dominari ap­
petitui,caput^ utri efle Chriftum,caput Chrifti Deum.Sicut autem rexanimalitatis,meiioreft omni fenfibilitateQriam melioreft anima rationalisjquam omniaahimaliabruta)ficmeh'oreftprincepsrationis,omnibus hominibuSiQuare humi­
lia tío principis regum,eft efficacior omni humana humilíatíone,& obediencia eius
omni obediencia.Et quia melior eft obediencia quàm uidimantincobediencia cuta
uídh'ma illius,eftconfummata oblatio,infecomplicansomnemeritum,6¿ omnem
mediationem pacificam,quam per uíáímaspofsibiíeeftfieri,pro reconciliatione.
Rationalis uis,ad Íimílítudíné Dei,creata eft,nâ præeft fenfíb ilítati feu animalica
tí.Cu ergo imperium ratíonís.extendat fe fuper fen fi bilem naturam:tuncmanifeftíx
eft,hominê|exteriorem3qui eft animalis homo,quoniam no percipit quæDei funt,
fiib eflè debere homini interíorí,qui ín fpirícu percipit ea quæ Dei funt. Vnde quia
ea percipit,quæDei fanmunc regere debet exteriorem hominem,fecundum quod
Uerbum feu princeps rationis loquitur in eo,et femper dicerejAudiam quod loqua
tur in me Dominus.Et fic fimilitudinem Dei,in præeflèndo feruat QC auget eam*
quanto plus afsimilat regimen fuum diuinum præceptis,quæ præcipit. Si uero neglígítpr¿ncípatum>íta quod non regat effrenem anímalítatem:eueníc quod appe­
ti tus íeerígic contra obedíentíam,ó¿ imago Dei obfcuratur,& regia uis perditar,ÔC
induitur fcruilist&obumbratur Dei fimilitudo,(ta quod finali ter fubeft principi te
nebrarum.Quando non manet in eo interiori homine,Dei imago, fed animalitas*
feu iènfibilis àpperitus ipfam fubigittillehomononpoteftad Deum,feu finem fu/
um penienire,nam finis imaginis principium eius,eft Deus qui eft neritas ima/
ginis.Et ad ueritatem nonpoteft imago pertingere,fi in ea non relucet neritas, hoc
eft,quandoceflateflèimago.Chriftus igitur reparator eft, imaginis offufcate, qui
dôcet nos,quomodo imago de ofFufcatione^polfit denuo renafcïjôC coepit facere
& docere,ut uífibilí experimento,pertingeremus ad renafcentíam:8¿ fadus eft no­
bis uia,ut fciamus,qualiterimago reparari debeat,ut fit Dei imago: fadus eft ex/
emplaris ueritas,dicens:exemplum dedi uobís, ut quemadmodum ego feci, íta
uosfacíatís.Et quia adhucneceflè habemus,ut imago Dei uiui fit uiua,et habeat
motum uitse,utpofsit in feguftare Deum, ficutuiuaimago, quæ infèintuerur illum
cuius eftimago in quo quieto,& ad quam continuo defiderio monetur: ideo fa«
<ftuseftipfe pro nobisuíta uiuificansXauat igitur fordes de limo terræ filiarum Zi
gtqwdHtf oh,fangoinefuo,&denuo creatfeureparatpoftlotionemnouum hominem,qui fe
eundum Deum eft,8¿ ínípírat in faciem eius, ipiraculum uitæ,ut fit imago Dei in fpi
ritUm uiuum renata-Ad eum autem,qai debet efle oftufcatæ imaginis renouator,
néceflariopertinet,infehabereexemplar&ueritatem filius,cuius uult imaginem
renouare,aliterením non eft pofsibile fieri. Et quia fblus filius,eft in fe habens pa*
trem creatóremx,& folus filius cognoto patrem,quem nemo unÇ uidicuded folus
filius eftfaluator,feu renouator,feuregenerator noui hominis.Etnullus hominum
eft de fep0tens,imaginem fuam fecundum Deum quem non uidit,renouare:
mi
nùs alterius imaginem,ob hoc eft uniis tantùm Dei filius^qui operatur falutemin
1
omnibus

Liber

VL

•pi

’0mnibus,finequohihiLEthicdicit:Ecce noua facio omnia.Dicit díuínus fermo,
quod foí us filius cognofcítpacrem,6¿ cui «oluerit rendare. Vnde Deus abfconditus ab oculis omnium,per folum filium reuelari poteft, 8¿ rendado, eft renoua tío
imaginis,ut prædicitur.Reparator uero fiue renouator imaginis noftræ,debuit eflè
noftræ naturæ, utfcilicet nos poífemus ex fua conuerfatióne,ínftrui de infirmitati‘
bus,Ô£ tenebro Cítate ímagínis.Et quia non debuit imago in eo eflè oflufcata, feu
peccatorum tenebris obumbrata,alíoqíii ín ipfonon potuiflècefle magifterium,re
parandinoftram imaginem,fi in foa,uevitas exemplarísnon reiplenduifletfunde ft
in intellecftu magiftri,non fuiflet Deus pater,quomodo reparaflèc imaginem ad ip­
fum,quàm in fua propria imaginenon uídiflétíjídeó non potuit magifter reparatio
his,eifeexconcupifcentia carnis,per quam imago,fœdam maculam contraxfoín fí
:ltjs Adæ,qiri exfanguiníbus,ó¿concupifcentíauírifunt.Necefié igitur erat,magtftrum reparationis hominemeflè,& fíne uírílí femíne,nat«m ex matre uirgínc. I gi«
tur ipfum filium hominis eflènecefle fuit,ÔÉ íta oportuit ipfum filium Dei,qui folus
cognofcitpatrem,6¿filium uirginís eifeiqui ad hoc, quod poffet ontime reparare,
'mortalis fuitjhominihusfimilis, Somniaquæ in Euangelio continentur feniautt,
etperegitiquíaficoptimo modo,quo fieri potuit,Dei imagomnobis,pertpfomma
giftrum,ô£Dominum noftrum,debuit reparari.Nihil igitur fuperfluè,nihil dimitía
teacftum eihfed ut exigebat faluatio noftra. Et fi cum iito intellecftu fubintras gefta,
ÔCrequiris noftram reparationemunueniesordinatifsirna Dei procidencia, omnia
adhocoptime famulantia.
Sicut uis illauegetatiua uitæ,quæ in grano abfcondita eft,permortem grani tri
tícinon moritur,fed potitis femagis expandit,ut fe communicet multisftic dimuæ
xritæ/in mortali lefu abfcondita,per mortem ipfius non mori tur,fed potius fe expan M?r<i
dit 8¿ commnnicatjUt multum frudum afferat.Et quum confideras,uim illam uege
tabilem,in grano tantæ potenriæ efie inuirtutc,quodnulla rationeeft menfurabílís
í !
diuinam uim ucrbi,fimiliter tantæ potentiæ eflè in adu, quod omnem mcellecfta
excedit,uides admirandam eflc ítmilitudíncm.
Adam,uítísnaturecorruptc:Chríftus,uitís gratis. Adam,tritis ueteris hominis, viiîjChriftus,uítísnouihomínis.Adam(uítísconcupífcentía;’íChríftjs,uícís charítatís.
Inftitutío facrifícrj nouæ legíqeft in memoriam liberationis amorte:fícut ínftítu
tío facrífictj Agni pafchalis,ín memoriam liberationis à morte.
Notandum eft,filios lfraelcredidifléMofí,fanguíneagní domum tueri,
ex/
pertí fimt,íeuti crediderant faluatos.Fides quæex auditu,feu âuerbo eft,medio fen
fibilis (igni,aptcidquodcrediturfignificantis, faluat. Qui enim incredulus eft, ex
irifibili facramento, nihil confequíCunVndefcías,quodmtellecftualísfpírítus,Cuius
domus memoria,eft primogenitustquia à Deo infpiratus eft,qui eft uíta eíus,é¿ ip­
fe fpiritus fpiraeuhim uite faluatiri,ne ei nocerepofsit malignus fpiritus,qui uitæ qí>
us aduerfatur,fioftiummemoriæ,non eft linitum (anguineillius,qui ipfum iricít ín
fanguinis eftufione.Quæ quidem linitio,non fit nifi in fide indubitata^cutus fidei (a
eramentum fenfibile prout ab audore inftirutum eft,fi fpernitur, manif eftè confia t
non efleueramíídem. Vnde facrificiumiftud,perficitur infignum firmitatis foede/
ris,feuteftamenti,perindubitatam fíde,compaAí inter uerbum Dei,8c profefsio/
nem hominis.Chriftus qui eft uerbum,non folum defendit,ne nocere pofsit aducr
Carius nofter diabolus,fed etiam uidos ab aduerfario feu mortuos, refufeítans 6C ui
uiñcans,feuadfiliatíonemDeitransferens.Etideó nonfolum eft medicina contra
morbum,0¿ cibus uitæ confortanstfed eft in fetransferens.Qiiapropter optime fíg■nificaturhæcfideSjipuífibilí fpecie,corporalis cíbi,debilítatcm expellentis,
con­
fortationem tríbuerftis,utí principaliter funt panis triticeus
uinimi, uirturem pafeinobuunnouante,qmedrca exteriorem hominem contingunt.Fidcs,uirtutem
uerbí,fímílíaínínteriorihomínioperantis,íntuecur>6¿id quod natura tn uifibilicf
bo}exteriori homini miniftrat, hoc fides ín ínuifíbilí cíbo¿qui eft uerbum Deiftn in/
M m j
teriori

522

Excitationum

tenori homine qui éft inu¡fibilís,afíequítur.In eodem igitur dbo,(k â Deo per «er
b um fuum ordinato, aflequitur corpus defideratam pafeentíam, fimul & animae
Corpus qu ídem,medio uírtutís di geftiuæS< unionis, quæ fit cum calore naturalis
anima uerd,medio uírtutís fidei,quæ tanto maior eft dígeftíua, quanto fortior,
maior un io,quæ fit calore fuperna turalí,quí calor eft charítas. Vnde feíasmon effe cí
bum perfedum utriufqp homínismífí ín Ecclefia catholica,extra quam non repertcurcibus,ní(í exterioris homínískEucharíftia uero, cibus eft utríuíqj hominis* ob
boc nutrit corpus,utpanisín ftomachodígeftus,fi< nutrit fpititum rationalem,uc
uerbum in fide fîltj Dei receptum. Verbum enim quod recipitur fide tali, quod fit
uerbum fili) Dei,eft pinguis panis,præbens omnes delitias. Virtus autem pafcens*
quæ eft ia pane,principalicer áDeo eftjficut & uirtus uerbi pafcentis animam,â uer
bo Dei feu díuina eft fubftatía. Reperitur ením ín Euchariftia, fubftantia una, â qua
fluunt uirtutes illae,quæ non poteft dici fubftantia panis uifibilis,fed fubftantia uer­
bi JEt hoc innuit Chríftus,quâdo dixit,modo quo Mofes hoc myfterium exprefsitt
Non in folo pane uiuit homo,fed in omni uerbo,quod procedit de ore Dei. Nam
hominem exteriorem,pofleuiuere ex fubftantia panis,non excludit, quin ex fub­
ftantia uerbi,uirtutem panis tenentis,poffit ùiuere. Vnde qui dicunt,non folùm pa
nem fed Ôf corpus Chrifti efte in facramento,nô aduertunq fubftantiam panis noti
efteneceflariamad pafcendum,fiadeft talis fubftantia,in qua uirtus pafcendi complicatur.Eft enim uirtus inferioris fubftantiæ,ín uírtüte fuperioris:tierbo enim Do
miníjCodifirmatífunt,8¿fpirítuorís eius, omnis uirtus eorum. Subftantia panis, in
confeflione/aeramenti,debet in fuperiorem fubftantiam Chriftitranflumi, alioquí
non effet perfedum (aeramentum,in quo debet contineri, omni modo ppfsibili,
traniTubftantiatio:quæfit ueracíter,quando natura noftra^anfitíngratiofam Dei
fiIiationem*Nondíco,quodnatura pcreat,fed quod fubftantia tranísumitur inaú
tiorem.Síchíc,natura pañis,quæ eft in cibatione non périt, fed fubftantia tranfub/
ftantiatur,hoc eft in altiorem fubftantiam tranftumitur.Hoc nobis diuinus prophe
taDauídexpreísít,dum dixit: Lex Domini immaculata, conuertens animas íteftimonium Domini fidele,fàpientiam præftans paruulís.Quideft lex Domini imrna
culata,nifi uerbum Deitilla lex,quæ eft Dei uerbum,conuertítanímas:ficut fapien­
tia, conuercic íntelle&um ípfum,in fapíentíam traníftimendo,6¿ paruulis huius con
uerfionis,præftat fidele teftímoníum Hoc eft dicere.fideîe ualdèpræftat,in hoc fa*
cramento teftímoníum huius conuerfíonís,ubi fubftantia panis,conuertitur in fub
ftancíam uerbi incarnati, quod eft præcifisimum & effícacíísímum teftímqníum»
ípírítualem noftram naturam,licet uídeaturhumana ignorans,uerbo Deí, poffe
ín filium Deí,ac de tenebris ignorantiæ Del &uerítatis,inuífíonem feu lucem con
uerti.Exhíspatet,Chríftuminfacramentoeflenon localiter, fed cum accidentibus
fpbftantiæpanísmonquidem quod accidentia fint in fubftantia panis, feu fufifiz
fiant in uirtute,quae ex foperiori fubftantia, quàm fit fubftantia panis, effluitSub/
flantia igitur panis,conuerfa in fubftantiam corporis Chrifti, præuenit omne accidenstita manent accidentia ut prifts,fed fubftantia conuerfa eft.Sicut quando igno
tans homo fitfapiens,ÔHaicus(âcerdos,&fubditusfeuferuus rex: omnia manent
quae accidebant,fedfola ignorantia tranftertur in fapíentíam,8¿ imperfedum in per
fedum.Hçc eft fimilitudo qualífeuncp
propinqua:fed propinquior fi ignorantia
effet fubftantia,fimiliter&f fapientia.Tamenfiquis intelligent, panem non tranffubftantiari,fedfuperueftrinobiliorifubftantia,quemadmodum nos exp edamus,
lumine gloriæ fuperueftiri,noftra fubftantia falua^rout quídam ueteres Theologi
intellexiirereperiuntur,quidicebantnonfolumpanem,fed ÔC corpus Chrifti effe
ín facramento:íllehabetaduím,uocabulí attendere.Nam fi ditit, lumen illud glo­
riæ accidens eftetnobilius tamen erit priori fubftantía.Sícuc Chríftus de luda dixít:
melíús fuífle, eumnon natum quàm damnatum .Et fic econuerfo,meliùs lumen glo
riæ,quàm fubftantia animæ,5i ita non multum aduerfatur propofitio. Ego autem
uoco fubftaü5<am}qua nihil meliûs reperitur in eo.Et fi tu illud dicis accidens,quia
adueníe

Liber

V I.

í2j

aduenit,poft efte naturale reitnon referindicendi modo.Prçterea exhis habes
neceiïàrtô corpus Chrifti,elle finemagnitudine quantùatiua in facramento,ide/
ô índíuif¿bilírer,0¿in qualibet parte hoftiæ perfecftè.Quafi memo ria noftra, ft indu/
it montem,non eft maior quâm quando induit granum míI¿f:S¿ eft tota ín quolibet,
de quo memoratur,ípfum cuius memoratur, eft in ipfa memoria. Induit ením
memoria,quæ non eft quanta,res de quibus recordatur,Si hoc eft, res in memoria
reperíri.Et fi fimul (èmel memoria eifet in phmbus ficut una facies in multis ocu
liSj&tma uox in multis auribus,præciiius efi’èt Œemplum.
Ex ferme ne. Ai c Idus? Skm Mofes
exal raui e ferp enrem,
Erpens exaltatus in eremo,non habui: uitam "Mquam,nec unquam fuítna«
turæillius3cuiusuenenofîferpenu’s:8<â:wmk quis mortale uenenum, ex niorfu ferpentis habens,uidit ilium ocuVkk'eRfir’Lo.ibus,ôC credidit íe exuifti sWenf*
libera ri,à temporalimoeteliberabatur<,Neq>dk’iberabatur âferpête,quetn
uiditifed per diuinam utrtutem,quam crediditmenio Lrpentisexaltari,fibi gràtiofè
communicari.Sic qui morfu ferpentis habet icMk ueaenum in ani ma fua,non poceft aliquo huius mundi antidoto,liberari â morte æterna,nifi oculis animæ læfæ, in
tueatur in exaltatum mortuum,feu in mortem Ghiifti fide tali: non quod’uifibile
corpus aut fanguis,liberet â morte æterna,fed uirtus Dei,medíante morte Chríftt
Deus cunda fecit duplicia, unum contra unum: fpiritum kfu humilitatis,contra fpiritum diaboli iuperbiæ.Diabolus enim,princeps eft,fuper omnes filios fuper
biæ.Et eft regnum unius,contra regnum alterius,unius regnum,fcilícct fpírírus lefti
eftuitæ,lucis,fapientiæjlætitiæ,alterius eft morris,tenebrarum,ignorantiæ,triftitiæ>
Referunt Naturales,quod eft una herba Napellus nomine,duas habens radiœs,6£
quodmorfusuniusradicis,præftatmortem,necp eft remedium in mundo natum,
contra uenenum illud:alia autem radix fi comedatur,curat 0¿ faluar, necp in alia re
reperitur medicina.Simile quafi de Scorpione dicitunnam cum aculeo inficit,W cati
da abíeda,conquaíÚtus pun(fturæfupraponitur,faluat*Sic dicitur de ferpentibus:
quoniam in ipfis reperitur uenenum,& medela contra uenenum.Theriaca eft me­
dela contra uenenum,in quam intrat ferpens,qui maxime ínfícítSíc pene in omnibus,unum contra unum repericur.SedIefus,alsimilatfeferpenti exalta to,qui faluat
contra morfum ferpentis.Serpens pro fpiritu capitur intellectuali,inter quam natu­
ram eft exaltatus â terra,& terræ inhçrens.-feparatus â terra curat,inhaerens led i t.S pi
ritus qui falaat/ubíntratinceríorem hominem,â terra corporis exaltatum. Spiritus
deceptor,in exterioris hominis cauernis feabfcondit,quç funt uiæ fenfuumr
Ponitur crux,contra crucem.Nam in cruce, uincit mors .uitam, & in cruce; uita
uincit mortem.Crux eftfignum triumphi mortis,^ crux eftfignum triumphi uicari
Dum poft hoceffem Romg legatus urbis,14-5 ptuidi in "commentaries CyrillfiPa _
■ .
triarchæ Alexandrini fuper loannem,diligentia Nicolai Papæ recenter translatis,
textum antiquum habere poft hæc uerba,Socer Caiphæ,qui erat pontifex anni illtz
us: tunc fequitur,miferuntergo eum adCaipham pomificem.Erat autem Caiphas:
infra poft uerbum,quid me cædis:Îequitur.Miiitergo cum Annas ligatum,adCa
ipham pontificem.Cyrillus ibi in commentaries dicit,loannem repetere mifsionem
adCaiphamfuprafcriptamjUtredirecadnarrandumnegationem Petri tertiam.Ex
quo habemus nunc textum corre(ftum,& ccncordanter cum alijs Euangeliftis.

S

Ex ferrnone:Vnaoblatione,ut fupra.
Vseftio,cur Deus permifit Adam patrem noftrum peccare,nos Óimhes
1 peccato illo mori.foluirur,quemadmodum Chríftus dîctt cæcum natum,
S
lut fcilicet in illuminatione eius oftênderetur gloria Dei. Nam quod per.......... miiïiis eft Adam cadere in peccatum, hoc non uenitex peccato quod
Adam fecit,aut aliquis ante eum,quando nemo præcefsiùfed ut ôllendètetur gloria Dei.Quamuis cnini Deo non placuit peccatum, quod fieri prohi/
Mm 4
Duífc

írz^,c*

y24

Excitationum

bwfatamen ípfe de fhalo fcit elicerebonum.Et hocpoteft dící, de omnibus prgde*
ftínatís ad gloriam,quí peccatores faille comperiuntur.
Conci alit omnia fub peccaro (críptura^urpromásio ex fide lefu daretur creden­
tibus.
Gloriam fuamDeus oftendere uoluít in filio fuo, ut ficut per urium hominem,
. incrauit mors ín omnestita per Chríftum ipfum lefum,intraret uita in omnes.Filius
clarificat patrem,oftendendo diuicias gloriae patris^ communicando illas: & pa*
ter clarificat filium,quia per ipfum donat uitam æ te rn am. Permifit igitur Deus, om
nes indigeregratia,utoftenderetdfaitias gratiarum Tuarum in omnibus pér leiurri,
cui ut fonti,pienitudinemgrariæcontulit,PermifirDeus nos omnes efiedefeduo(bSjUtipie oftenderet fe perfe<ftilsimum,& omnia in Chrifto confammàntem
perficientem.
.
'
'
'
Si rede intras ad Icripturas,nihil repedes nifi Deum,mundum,8C Chríftum : atcp
Chriftumcife,inquoDeusreconciliauitfibimundum.Non enim eft alia fcientia,
quâm hocfcire.VoluitDeus pater,etiam nos homines gloriae fuæ efte participes.
Nam quæ maior gloría,humanae na turæ eflè pofiettquâm in ipfa hominem reperí
ti,qui eft Deí filfas benedúftus,ín quo omnia,quæ in codo &in terra fant,benedi*
cunturc'angelíenímjfine uerbo Dei eflent fine uita. Ratio dfaina, quae eft uerbufa
Deleft lapientia,pafeens omnem rationalem creaturam,& oftendit Deus diuitiaar
fipientix fuæ in gloriam luam3peruerbum,quod omnes racionales fpirítus pafeii
ia æternum.
Habet quandam libertatem uoluntas,quæ eft uíta eíus,quam fi anima mdrtífícah
Xilcrtíí» tunefeipfam redigitinferuitutem,nampropriælibertati réfignauit. Si igitur refige
natio,qug eft mors libertatis,feupropriæuitæanimx,fit propter Deum: tunc expe*
¿iatille,quificfeDeoínfacrífícium obtulit, renumerationem, qnae eft uitç dfainæ
condonatio. Nam qui propter Deum m©ricur,abdicandoâlèiuamuitam,qüæin
libertateconfiftít.illeín retributione affequetur uitam diuinam.Dat enim Deusuî
largas retribator,uitam diuínam,fcilicet participationem uitæ fuæ, illi animæ, quæ
eídonauít uitam propriam.Ille autem donat uitam fuam Deo, qui profeifionem
Chrifti accipit. Nam ille eft magifter,S£do<ftor>& caput illius religionis,& qui id
fecit quoddoeufaunde eft uiadiuinæ uitæ adipifeendæ. Quæ qUidemprofeffio,
confiliítin fide charitate formata,per quam homo renuntiatomnibus quæpoflidec
8¿fequíturChriftum:quía ut Chriftus,fit obediens Deo, cum omni humilitate,uf*
tUígb. que ad omnium terribilium terribilíísímum,& fic militat fub capite Chrifto; Anima
religiofa,quæmortificata eft,militat in obedíentía prælati,qui fibí â Chrifto præpo
nirur,qui ait adprçpofîtos:qui uos audítjtrie audít:quí uos lpernir,me fpèrnfaÔÉ qui
me fpernft,e£ífpernítqui memifit.Ecce quomodo line uera obedienta,qugmortift
cat uitam,feu libertate noftram,non poiiumus expetftare â Deo patre,qui nobis mí
fit,Chríftum remunerationem ¿mmortalis,Ceudiuinæuitæ. Spiritus proprie dicitur
ípfa libertas animæ.Quando igitur non reperitur in homine propria libertas,fed
uerbum Deí imperans,cui obedíturitunc fpíritus hominis eft mortuus,
fpirítus
Dei in eo uíuít,& hoc ideo,quia nô mouetur anima, nifi èx agitatione fpirítus Dei*
Poteft autem fpirítus Dei uaríe confiderari,ícilicet utlatetin præceptis, feukgibus
imperantibus
fic dicitur ille qui feruat mandata ,uiuere, quia agitur fpirítuuer*
bi Dei. Sed ille fpirítus uerbi Dei, qui in Chrifto reperitur, eft fpirítus faluationiss
quia eft fpirítus fpírítuum,adimpletionis omnium legum,in quo agitamur, ut non
proximum tantum,fed etiam inimicos íta dilígamus,quod bené facimus eis. Et hic
eft proprie fpirítus Dei.qui facit Solem faum oriri,fuper bonos malos. Sí igitur
ín nobis habuerimus fpiritum Chrifti, nihil hæfitandum, quin fimus membrum
Chrifti,óííeíusfpiritu uíuífícati, quod ibi erimus ubi caput noftrnm,& quod
per illum filtj Dei femper erimus,nos participatiuefiltj Dei.Spiritus hominis,quf
proprie eft libertas animæ,poteft agitari bono fpiritu,ÔT ille eft.qui ducit animam
ad terram redam,quæ eft Paradifas delitiarum animae aucfpiricumalo,^ ille ducit
ad terram

Liber

VL

m

ad terràm,fed non redam. Quando igitur Ubertas noftra ceffa't,& in nobis imperat
ípirítus,quiad terrena ducit, ficut eft fpirítus auaritiæ, feu luxuriæ, feu iuperbtac?
tunc efficimur ferai illius fpirítus nialigni,fub cuius imperio agitamur. Vnde anima
illa, huic mundo uiderur uiueretquiainijs quæ mundi funt,mouetur
agitatur,â£
in hac libertate uitae,eftfcruitius0C mors. Quando autem animamouecur de muti*
do ifto,ad ea quæ funt alteri ustu idetur huic mundó,quod fit mortua 0£ íerúa,& ta*
nieneñuíuensÓdíberamamferuíreillud,eftregnare.Quienim agitatur fpírítu le­
fu,uídetur abftra dus £< mortuus,prop ter abrenuntia tionèm mundfiôi tamen do­
minatur mundo & carni. Vnde non eft feruus3fed libenqua libertate, eum fpiricüs
lefu decorat.
ExfermonctSpírítus autem paracletus,
quem mittet pater.

Eus quum fit principium,eft purus intelledus.Nominamus enim ¿ntellé ¡
.
dium,uírtutem illam,quæ ex feipfagenerat S¿producít, ficut principium IntíUíSuf*
motus. Principium enim motus, non habuit aliunde ut fit principium, p i g • aL
quum fit principium primum.Et quia producit ex fe motúm,& quum in* u c"r telledus fitprincipiumiexperimur intelledum habentes,reperire ex propria inueri
tíone,priúsnonuífas artes
nouastunde noua ex intelledu fieri fcimus, & nori
ab alia uirttiteinferioriJntelledus enim,defe generat futjpfius intelledum, quem
diligttîundeintelleduale principium,eft omnipotens prindpiùm.Omnipotentia
autem3de fe generans futjpfius intelledum,a quibus,procedit fodi ci tas gloriofifsf
ma.Nam quomodo effet omnipotentia omnipotens,feipíam ignoransÆt quomó
do effet uifus omnipotens,feípfum nonuidensíSed fi uifus eft omnipotens, nihil
extra illius eft potenciam.Si igitur uifus QmnipOtens,de fua potentia,generat fijijp
fius uifiimuuncoriturfummafoelicitas &ddedacio.Nam, omnipotens uifus,non
poteft non contentus efle,SCquiefcere,quando fe ujdetmihil enim appetibile effe
poteft ampIius.Vndeomnipotensintelledus,de fe futjpfius generans intelledum
fœliciterqaiefcit.Omnipotensautemgloria,ptæcedicex omnipotenti intelledu, citó
feintellígente.Nonpoteftautemomnípotensíntelledus»de fe generare futjpfius
íntclledum,nífi fit çqualis ei Nam ab omnipotente intelledu, minor eo íion poteft
generarimonenim omnipotentia generaret aequalem fibí. Omnipotentia autem,
ípfe eft intelledus.Quáre genitus,non poteft effe itiinor,alioqui non effet intelíer
dus omnípotentis,fedminoris intelledus,quâm omnipotentis.Et quia neceífe eft
genitum intelledum effe omnipotentem: tunc generans intelledus omnípótens¿
generar,intelligtt,feuuidetfe ín fe,in íntelledu de fegenito:0£ genitus omnipo/
tens intelledus,infe uidet generantem, & fic oritur gloria,ab Utroqj procedens.
Nam abfq; infinita gloria,non poteft intueri omnipotentia generans,omnipoten«
tianide fe genitammecn omnipotentiagenita,intueriin fe poteft, generantem om
nipocentiam,finegloriainfinitaineqj generans intelledus omnipotens, intuendo
de fe.genitum,habet gloriam infinítamiuífíód genitus haberer eandem. Vnde una
eftgloria generantis,& geniti,Gloria igitur omnipotentis generantis intelledus»
& omnipotentisgenitiintelledus,non poteft effe nifi omnipotens, intelledua|i$,æqüalis generanti ÔC genito.>quæ& dici poteft bonitas , feu amor , deleda/
tío, feu lætitia, uel gaudium. Nam fi fumma intelledualís pulchritudo,de fe ge*
nerat futjpfius cognofcentiam feu aequalitatem, fcilicet in&elledualem futjp/
fins pulchritudinem:ex iricuitione futjpfius pulchritudinisdn genita pulchritudine»
ihtuitione,qua genita pulchritudo,infe omnem generantisintuetur pulchritudi
nem, oriturueragloria utriufc^.Sicutuana gtpria,6<corruptibilis,fenfibilis pulthritudinis oriturjfi pater excellenter pulcherf generat filium in pulchritudine fib<
aequalem.Tunc quando pater ín pulchritúdínefilíj/uam intuetur,^ filius intuetur
ín pulchrttudmepatris,fuam:oritur quædam gloria,qua pater & filius, de excellent
tía pulchritudinis utriufque gloriantur. Gloria enim, fiue uera fiue qana,abfquc

D

Mai

s

cogniti^

Excitationum
cognitione non eft.Mulier pulchra,quamdiu (è ignorat pulchram \ no gloriatur de
pulchritudine:fed quâdo feipfam in genita â iè fimilitudine, in ipeculo intuetur pul
chram,incipit uanégloríarí.Gloria igitur^amor eft exceHentiæ:amor autem,fine co
gniuonenoneft.Poftquâm igitur qualitercúncp notum eft,Deum patrem efle puriísímum íntellecftum,qni de le generat fuijpfius intellecftumaex quibus gloria pro­
cedit irifiníta:conííderare debemus,quomodo Deus fit principiu,fupra omnem in/
telledhim.Et quia cum ¿ntellecftuíudícamusomnía,^ id quod non poflumus cum
dntelle&u capere quod fit,non indicamus efle^hinc quæ fijntinteliigibilia,fupremfi
efle tenere afferimus,ficut ínter calida,igne. Quare t)eo attribuimus intelledyale
elle,licet excellat omnem intellecftum.Et dicitur fpiritus âlefutDeus ¿nquitípírítus
eft,fpíritus fcilicet alcíísímus,quieft intelleduaîïs.Bt de nobilitate effe intellecftua/
lis,quafi ex fe,quod primo egreditürde Deo íüo principiotnitimurdeípfo Deo co
íeduralem conceptnfacere,ficutquí ex imagine propinqua,afcendít ad exemplar*
Experimur autem in nobis,quód intelledualís noftra natura,quærit omní diligen­
cia gloriam fuam,quam habet íntellígendo,notam facere ; Et propterea gaudentes,
congaudentes defíderant 8¿ quærunt,ut de gaudio inuentíonís perditi filij3perditx
ouÏSjÔÉ perditæ drachmae,Chríftus excmplítícatEt generaliter ob hoc,ut gloría ÔC
laetitia noftra nota fíantmullíus boni,fíne focío íucunda eft pofféísio.Et ficut inrellc
tftus gloriam fuam no poteft íuftífícare,nifi ad participationem uocet alíos,quibus
fe nititur communicare,ut ficahj ínfuís intelledibus,deguftent gloriam luâ, quam
¿ntdlígendo ín fe habet:ficíudícamus,Deum omnipotentem omnia facere, utdiuí
tiægloriæ fux,notæ fiât & cogno(can tjUtApoftolus in multis locis dicit. Ait enim,
mihi autem mínimo omnium fandiorum,da ta eft gratia hæc,in gentibus euangelizare inueftígabíles diuitias Chriftí,^illuminare omnes, quæ fit diípenfatío facramenti,abfconditi âfæculis,âDeo qui omnia creauit,ut innoteicat principatibus &C
poteftatíbus ín coeleftíbus per Ecclefiam, multiformis fapientia Deffecundùm prx
iïnitionem ígculorum,quamfecítín Chrifto lefu Domino noftrounquo habemus
fidutiam et acceiïum,in confidentia per fidem eius.Ecce fecundùm Paulum.omnia
creata edam QL Chriftum ueniflè,utinnoteicatmultiformis fapientia Dei .Deus e/
nim pofuit Chriftum propitiatorem,perfïdem in fanguine,ad oftenfionem iufti tie
fuæ.SicÔÉomnia opera rationalis craturæ,fieri debent, ut glorificetur Deus. Vult
igitur Deus cognofct. Vnde propter hoc,funt omnia,& ideo homo crea tus,& de
coelorefpicitDeus,anfitintelligens,autrequirensDeum.Ec quia fic eft,quod ho*
rno creatus eft,ut Deum cogno¡cat:híncfoelicítas,pax,quíes,requí£s,£terna uíta,8¿
gloria,atcp fummum hominis bonum,confifti t in cognitione creatoris-Nec alia eft
oftenfio gloriæ Dei,quâm oftenfîo omnis bonLHinc omnes homines, natura fcire
deftderannquia ad hoc in mundum peruenerunt,utDeum quçrant 8¿ cognofcant,
in qua quidem cognitíone,eftdefideríumfcíendi completu. Quapropter Iefus nos
docuíLhanc efleuitarn aeternam intelkcftus,Deum cognofcere.Sed quia in cor ho/
minis no poteft cadere aliquid,quod fit fimile Deo,cor autem hominis ratio animse
eft,& nullo fenfu attingi poteft quicquam tale, quod intelledum reddat fodicem:
ideo ad cognitionem Dei nonpotefthomo peruenire,exomnibusuiribus fuis,qufi
nihil fit inhumano intellecftu3quod medio feniuum ad eum non perueniat. Homo
igitur etfi creatus fît,ut fibi notæ fiant díuítí æ gloriae Deí,6¿ in laudem gloriæ Dei ;
ramennon fic,quod proprtjs uiribus,ad hoc pertingere poisitNam ipieDeus ma*
netabfeonditusab oculis omnium fapíentum,S¿Deusabfcondítus nominatur per
’Prophetam.Sicutexcellens (ènfibile,potiùs corrumpit iènfum5q^ peruicftoríam iên
fus capíatuníta Deus excelfus,non uídet per íntellecftu,imô minus,qpclaritas Solis
Í)er oculS,licet nihil plus fit uífíbile clarítas,quae (emet ingerit ín oculu Sed excel
entia,non reperíens uírtutemítaforteminoculo,Iumenoculipotíus offuícat,^ ca
Ipíarur.Sapíecia aeterna,lux eft,in qua nullae funt tenebræ,fimüiter ratio,creata lux
left,quia illius lucís imago : fed non poteft capí, infinitas lucís iapientiæ, in luce illa
^eacadífcretíua;ímóratio creata,potius offufcarciur ,quâminiè caperet infinitam
íapíentíac

Liber

VI.

527

fapierîtiae claritatem. Vndefcriptum eft de illa,nd ñieuídebít hómo,8Muet Parue
ígítur eflentdiuitiç Dei,fi per ceaturam capí poflèntiôi parualux,fi per çreatuinteï
ledualem oculum,effet inoffènfé uiiibifis.QiiaproptergloriaDetquænon poteft
feoftendereuti eft,uifîbilem,quia omnem uifum creabilem,in infinitum excediüdl
iiitias bonitatis & dementiae fuæ,optimo modo quo creatura illas capere pofsit, ozl
ftendere uolens,creauit creaturam,cui dedit intelledum,per quem pertingere pof.
fet,adfciendumipfumDeum,crearoremfuum efiéjlícetíncompr^henfibilemjíícuC
tsííus hominis,pertingit claritatem Solis efle,et tamen incompræhenfibilê.Sedquia
debile lumen natura*,non poteft ufq? ad uifionê gloriaepertingereitunc in hac infir
mitatejUokntDeus oftenderediuítías gloriæ,&fferuauït largitatifuæinfinitæfacul
tatem,dandi creaturae poteftatem,attingendi diuitias gloriae fuæ,in lumine gloriae:
iuperaddendo lumini naturae,optime difpofito ad receptione eïus.In hoc enim ma-l
nifeftanturthefauribonitatis,& clementiae eiustquando dono clementilsimi regis»
liberamur à feruitute & paupertate naturæ,6f efficimur diuites in Domino,ne quif
quám inaflequutionefœh'cùatis,fibïgloriamaflcriberepofsit,fçd folum illi datori
eíus.Rex enim gloriofifsimusifemper uolens infinitægloriæfuæ gratia offendere,
illosquos ad oftenfionem gloriæ fug uocauit, ut experiantur eam,muneribus de die,
fauro iuo donat, fecuddmquod uideritquemq? dignum. Cedet igitur in oftenfionc
gloriæmagni Dei,poffe femper per dona,magnificentiam clementia: fuæ, nota faz
cere.Sicceditadoftenfîon'égloriçDeijquôdhomo,duifineliberôarbitrio,nonpo
<uit nobilis Dei creatura efle,errare & peccare poffet.Nam poftÇ peccare poffe,cof
fequêter ft babui^ad nobilitatem liberi arbitripmirabili Dei procudentia fadfii eft¿¡
Ut id ipfum cedat,admanifeftationemgloriæeius.NamquumipfefitnobilifsÎmus ’
rex,inferuitoribusfuis,oftendereuolensnobilitati íiiamnntelleAualescreaüit na
t«ras,qux folùm illius íeruítrj capaces efle poflunt.illæ enim folùm præcepta fapien
tiæaudire,&exequipoflunt.Noluithabereferuitoresignobfles,quimore íumetó
rum coa¡fti,fub iugo nccefsitatisonera ferrehufed liberos & nobiles,qui exeleélió
ne tibera,uol untaría,ge ámorofaaffedíone,fe adímpletíonemmandatorum fuorS.
offerrent.Ecad hoc confequenterfequebat,quod illí qui ex libera eledíone feruíre
poflen t,etíam eligere poflent nó n obedíre^áó fic ín regem pcccare.Sed hoc, fcilicet
poffe peccare,rexípíeconuertit,ád oftenfionem maxima* pietatis & mifericordiæL
fuæ,ut fcilicet,dum gratiam remifsionis,peccantibus ih confpecftu fuo,iiere contri;
tis humiliatis oftenderenipfefuam mifedcordiamjn laude fuam, notam faceret:
fimiliterad oftenfionem iuftitiæ iuge,tn laudem gloria fug,ih obduratis.Sic itac$ om ’
nia,eo meliori modo Deus nofterordinauirçquo diuitiasglbriæfuæoftêderfetQuà
propter omnis ill e,quifecouertit ad opéra Deiuifibilia,intuetur inOmnibusÔC lui
guhs,reluceremanifeftationeglonaíDeí.Etquándoáfcendítdeuífibil¡bus adinui
fibiliajreperitininuifibilibuSjClariusgloriamDei relucere.Ec q quide amatores fapiennæjfeuPhilofophididifunt,quiperfenfibiha ad íntelligibilía fecouertentes¿
paruifaciebant omnia huius mundi deleâabilia,& â fe abdicauerunt corruptibile$
fíttitias,6¿carnisconcupifcentias,utadíncorruptibilíalíberiásperríngerenc,0¿ ad
uirtutes immortales fe conuertemt.Quamuís feDetís per fenfíb¿lia ¿¿ uífibilia,íllis
manífeftafíet gloriam fuam magnamttpfi tamen non glofíficauerunt Deu,quafi eis
manífeftaflet illa,in laude gloriæ fuæ,fed ptatualuerunr in nanitatibus fuis,gloríani
propriam quaerentes,ac ii exfeipfis ad ueritate cognofcenda,perueniffent,& inflati
funtexfcientia,uana gloria pleni.Quare laudem,quam glorixDei dare debuerant*
fibnpfistribuenres,putantes ft fapientes,ftultifa<ftifHnr.Sic Ada,perfcirepropriiii
ad umilitudineDei afeendere uolens,dum uitarn fe inuenire crederet, reperit mor­
tem.Et hæc eft omnium eorff,quiexfuo ingenio,adfoelicitateafcedere conati funt;
concluftojquia nihil inuenerut,omnes uirí fcíentíarum in manibus fuis,fed euanuc
rut in cogitatíoníbusfuísíquia nefciérSt foelicitati-gratía Dei effe,et non ex proprio
ingenio,fed ex dono díuíno,eá feaffequí tantu poffejquodcp humanfi ftudígomne,
adfoÊlidtatëaffequendâjnô debere alíndefle,^ per laudes gloriæ Dei in omnibus

quas

j

Excitationum

quæ creatur,& cotiformitâtem uitæ rationalis,aflêqui donum illud mifericordiç gra
tiæ Deeper quod induti îuminc glorix,felidtatem pertingant.Hçc eft ignoranti a,
in qua quçrentesDeum,ufq3adChriftumdettnebantur,quia ignorabant modum,
perueniendï ad appræhenfionem,qui non eft nifi gratia Dei,per (piritum fandum,
diffufa in cordibus uerecredentium SCfperantium Nam Chriftus condufit omnía
¿níncredulitate,utomníbusmífereretur.Eftítac£ fpiritus paracletus,qui folus do/
ce: omnem ueritatem,qui donatur illis,ad uitam æternam uocatisdlle enim inmittitur in rationem animænoftræ,S£reuelat ueritatem,ôf ma net in sternum in ipfaxquí
cum fit fpiritus uitæ,uiuificatiemper, ficut lumen uitæ, femper uitaliter illuminat,
recípíentes.Vnde hoc feire,habetur ex reuelatione uerbiDeí incarnatúuerbum e/
¡ním Deí,eft pafeens íntelledum,quod immittitur per fpiritum.Sicut enim dodor>
: nolens gloriam fecunditatis intell igentiæfuæ ma ni fefta re,h oc facit per uerbum fu
um,quod fpirando immittit ín dífcípulíconceptumjdonandoei participationem in
telligentiæ fui fpiritus(nam aliter fpiritus hominisjealteri fpiritui homínís,manífe
ftare non poflèt)SicDeus fuqpfius notitiam,nohnifi ptoprio uerbo,mediàntefnj*
rítu ueritatís,inintelledualicreatura reuel at.Verbum enim internum,eft perfeda
fimihtudo fuipatrissfcilicetintelledus, ipfum defe generantis,
per fpiritum qui
amoreft,defert uerbunotitiam patris,ad illum fpiritum intdleduakm,cui feuuk
manifeftare.Vnde uerbum,reuelat illi fpiriun,cum medíante fpiritu amoris innedí*
tur,pacrem,quieft in uerbo. Quare non poflunt angelici fpiritus, cognofcere De*
um patrem,nifi mediante fpiritufando,qui eft unitus fpiritui eorum.mquo uerbii
in uerbo pater.Sedquia natura humana,habet fpiritum intelleduaUm,cui Deui
gloriam fuam propofuitmanífeftare,quod fine reuelatione eft impofsibile:ideo opus fuit quod uerbum patrhindueret humanam naturam(ficui uerbum dodoris,
uocalemfeuícfibíkm nataramjutficmuerbo hominis magiftri & dodoris, poflet
uerbum Dei deferri id hominem,medíante fpírítu.Vnde donum illud, quo nobis
donatur fpm tus,¿V in fpiritu uerbum,ÓÍ in ueibo paterieftmaxima oftenfio gratiæ
Dei,atcpiapientiæeius,inlaudemgloriæeiüs.ManifeftaUKautemDeus pater fum
me gloriam ftiamfln illa creatura,iri qua uerbum humanam naturam induit, ut pa/
tre.n reuelaret.Si enimconfideras hominem,nonnifireuelatione fili] feu uerbi,pof
fe ad cognitionem gloriæDei,hoc eftad fua n felicitatem peruenirç uides horni*
nem,qui uerbum patris efle,fine quo non eft pofsibde,ad felicitatem perueníre. Vn
de Chriftus Mis,uerbum Deiôf filius hominis,eft medium,finc quo non poteft
gloria Dei manifeftari.Quare eft complementum St profedio creaturarum. Rede
igitur dicit Paulus, in eo mediato re,efle abfconditos omnes thefauros iapientiæ &C
fcientiæ Defificut in uerbo dodring magiftrfif mtfub fenfibili uoce,omnes thefau
ri fapientiæô£fcientiæmagiftriabfconditi:5<difctpuli,rnediante uerbo tali,fpiritu
illuminantur,ut ad agnitionem abfcondici thefauri, perduci pofsint Quare rede
aitlefus,patremfibidedifleid,qiiodeftmaius omnibus. Nam paterdatinfpiritu
iino,uanadona:fed donumdatumlefij>eftmaiusomnibus,quia fpirbus feu donum
ChriftijUÍrtutem complicatomníum donorum. Eft enim fine menfura, penitus ple­
num
perfedum,adeó quod ficut ex perfedione artis magiftri, poflunt omnes
dífcípulí inftrufiita quodquicunq^ capit uerbumagiftri,pofsit fimiliter
magifter
fiernfic&donu,quod dedit Deus magiftro noftro Chrifto,eft tantæ fecudiratis3iti
ícientia felicitante hominé,quod omnis homo qui audit artem, poteft felicitatem
aflèqui.Etefttale donü,acíifdius,quifblusefthæres patris propterdíledíonemfi/
lialem,artem qua eftdiledus filius,communicaretaltjscapatibus,utSf ipfi illa arte
fierent fllif di' edi eiufde patris.Eft igirur natura humani intelledus docili s,S¿ Chrt
ftusmagifter unicus,uerbfipatris,quiea quæin ft loquitur Deus,tanà Deo mif
¡fe loquitur,noninfuâjfedinpatrisfuigloriamô<laudê,docensfuâuiam uitæôd
¡felicitatísartem,qua adfelicitate^gloriam peruenit euâgelizandoet operando,
per quam iieraciter ætetna uita pofsidecur. Quafi fi quis parer naturalis,fuo filio tn
1 adulta ætateconftftutcü ecretarn artem cum certis praeceptis tradat,per quam fede
ærumnolà

Liber

VL

j?9

arumnola & defeâuofa uita eripere,&glóriofeumere poflet,dar etepíllípoteftate)
eandem artem omnibus communicandi,qui ipfum patrem,& filium ut filium eí usí
ïionorarentôCamarenq&præceptaquæipfe.eidem filio fuo dédit^ finiiííter adim
plerentSic igitur aliquo paefto patet,filium Dei lefum,nobis necèffàrium: quia fi­
ne eo>omnes maneremus ignorantesartem,quaad felícítatéperuenícurjípfeeníni
ïefus,folus eft altiffimus,in quo Deus omnes diuitias gloriæ fuæ,perfe<ftifsime o/
ftendit.Et ad affequendum fpiritum feu donum gloriæ,quo natura noftra fuperínduitur ut felix fiat,non fuffi'cít evangelizado,in qua gloria Dei manifeftatur, fed 06
fpírítuum.noftroríí purgatio adaptfead capacitatem luminis gloríala: fic oiled
datur in Chrifto l eíñ,gloría Deí magna uald¿ín reparatione lapfi,S¿ iuftificatíoné
impij.Spïritusenimfapientiæ,nonpoteft intrare fpiritum ferinlem,peccatis obte>
nebratum, ¿V maleuolarn anímam.Non enim eft ípírítus capax fapietiæ,riifi fit ly m
pidus 06 mundus,a b omni concupífcentía aliena penitus líber 06 purgatus. Quant
diu enim eft feedis aftedíoníbus ligatus,impotens eft ad capiendam fapíencíamj
oportet ením,u tita adhgreac fpírítuí ueritatís,ut un üs ípírícus fíateum eo:quod noli
eft pofsíbile,fi eft mundanæ (eruítutí aftricftusJdeo nOftermagifter,nón folum do­
ctrina,fed mérito fuo nos purgare 06 ülumínaredebuiqut fit in ípfojfumme 06 perfedífsímé,gloría Deí manifeftaretur.Nam quando pater non pepercit filio fiiodíle
cftífsímo,ó¿ filius feípfum ín mortem dedit,ut purgationem animarum, merito faa^
guiáis eius,caperemus;tunclaudem gloriæ fuæ maxime oftendit Detis,utcharifôtem ipfius infinitamlaudaremus 06 apertilfime uideremus folum (pfuiii efle,cut de
betur omnis gloria,quiacreator 06 redemptor nofter, cuius 06 nos fumus quicquid
fumus,quia empti eius fanguine,innocentifsimo ¡06 preciofifsimo. Ad hoc aurem
quod demus laudem glori» fuæ,tunc índífpofítíoncm noftram 06 adfelíci£atem,íii
¿ónfpé&a eius merito recognoícere,S¿ gratia redemptionis nos indigere, Ô6 illam
petere cum omni d euotione,convenit : 06 tunc damus gloriam Deo, ficut dignum
eft,& tanto maiorem,quanto vilitatem noftram magis recognofcirriusEt nihilomi
nus credimus firmiter,quod ipfe pofsit fecundum ‘magnitudinem gloriæ, conforrhare corpus humilitatisnoftræ,corpori claritatis fili) (vi dilecftifsimi, 06 fperamua
hoc futurum,per meritum pafsionis Chrifti, quando uiam illam ambulaverimus;
qua Chriftus intrauitingloriam:quiatOceodem fpirituquo Chriftus, monebimur^
qui ducit ad patrem^ uitam æternam. Hanc arbitror traditionem Euangelicam
per Apôftol'os maxime in factis litens aperta,que loquuntur de fpiritu, qui non eft
de hoc mundo,tibí non eft uerítas,06 quem necmundus, nec omnes huitis mundi
fapientes,cognoverunt: in quo fumus baptizad baptifmo Chrifti, quando fidem
eiusrecepimus.Namfideseft,qui folapoténs eft; infirmitatem rioftrí fpiritus per
ípirítum ici u,qui per fidem in nobis habitat,confortare,Ôi ad omnía póccntém red/
dtre.Nonenimnofter ipiritus/peculatormaieftatisfieri porèftinifiper inhabitan­
tem ineo fpiritum fil¿LDeí,qui in fide,quá capimus in noftro fpiritu dé Iéfü,quod
fit fi li us Dei,in nobis habitatJBt per diledioné, utius fpiritus fit cüm fpiritu noftro;
fi fuerit fides formata char¿tate:quaqu¿defídc,£enemusínfpeínhócmündofcelícitatem,quamaflequemur in re,cum nobis ille ín re apparuerit lefus,quèm hie fide
recepimus. Ars autem perueniendí ad felicitatem,in fua praxi non eft alia,m fi ut te
neamus mbdum,quem ipfe tenuit Chriftus. Si igitur habuerimus fidem, quod Ic-\
fus fítfilíus Detquodcp nemo fit felíxnífifitfíhusDeútuncfi nihil hæficantes hoc
credimus,habemus fidem,per quam uincimus mundum & omnes íapientés,&per
Siam felicitatem attingemus .Nam hoc folo firmifsime recepto,lefiim effe filium
eimonhæfitamusomnia uerbalefuaded firma,quod citiùs coelum 06 terra tranfibunt,quam unum iota omnium uerborum eíus,S¿ quod omnes promisiones eius'
de regno eterno,funt indubitatç.Nem tunc erit pofsibiïe,non feruare pr æcépta eius
ufqjad mortem; namipfedocet,quodobedireufqjad mortem, fit intrate in niram/
Qui igit credit lefum filíu Dei,& lacra creditEuangelia efleurra;habet,in quo Ipirf
tus eiusjdukifsimcfolatiatunNamficutnulla eft comparatio filq Deidad filios hóHiinuot

Excitationum

jp

1

minurnfftanulla comparatio,dodrinse ChriftiSiPhiloiqphorum.Quiintuebitur,
omnetn fcrípcuram facram (eruíre Euangelio, Sí omnèm Phílofophorum dodrinâ
efle uacuam Si uanam,8í fine fpíntu uiuifícante Sí fceîicitantedlle clare experietur,
quód per fidei certitudinem,ad diledionem Dei péruenítur, Sí quód cum diledio/
ne in fide radicata,uenit uífio intélIeduatis,fiuecognitío.Nam fides uíua, per chati
tatem contínue pergít,ad uífum Sí cognitionem DeíRapítur ením amorofus fpírí/
tus,in quo per fidem habitatlefus,ufc$ad uifionèm,quae eft deguftàtio præambula
fœlicitatis æternæ quâ expedamus.Hec eft dodrinâ Iefu,quôd fine fide,no eft poC
fibileadfcdícitatem perueníre.Deinde ímpofsíbile eft,quód «erafides fit fine dile
díoae.Pofthocfequítur,qúódfidelístalis,peruenitadcognitionéíníus,quodfide
recepítiSinoníblumcredit,fe uerum credere,fedcognpfcic fidem effe ueram, Si fe
per earn ad fcelícitatem peruenturuxqui ením confidunt in illo, intelíiguhc uerítate,
Sí fideles índíledione acquíeícent iilí. Vnde qui nonuult credere,nifiidappræhen/
dat cognítíone,ita quód præponit cognitionem,talis manèit ín tenebrísxquía cogni
tío adJDeum fcandere nequit, nifi' fpírítus fit fide lefu corroboratus. Quomodo aut
hec traditio Iefu,reperiatur in factis literis, dicituralibr.Spiritus paracletus fiiggerít
omnia,quæuerbum Dei loquitur. Sicut cum dodor profert propofitiónem ueram
]Mathématícam,tffcfiquis exdíícípulís habet donum intelledtts,ille mox in fuara
tione,ueritateprolatæ propofitionís intuetur,8i eft illi dulcis,Si grataddeo fpiritus
ille,à quo hoc donum injtelledus habet,rede dicitur confolator feu paracletusxadíu
uat ením fpiritum,tenebris ignorantiæ adhuc obfcurum,&fuggerit ei rationem de
monftrantem,ex qua íaggeftíone3orítur magna confolatio.Et qui nondum habuit
hoc donum intelledus,non capit uerbum,neqj fentit confolationem ieu pafcentia.
Ille autem fpiritus,qui donat ¿ntelledumjprocedítá patre,qui eft intelledus purus,
à quo omne datum optimum, & omne donum perfedum.Etqúía eftfpiritus neri*
tatis,feuintelledus uerbixtunceft fpiritusïêfu,qüieftuerbum Dei,Si ueritas. Hoc
igitur donum fpírítus uerítatís>procédít á pátré Si filio feu uerbo,et mittitur à pâtre
in nominefiltpqüia mittitur>ütüerbum intélligatur ♦ In nomine igitur filrj mittitur,
ut fuggeratintelledum uerbi lefir,ficut ícríbiturxíenfum autem tuum quis fciet, nifi.
tu dederis íapíentiam,& miferís fpiritum fandum tuum?
....

,

, Exfermone: Cumueheritparacletus»

ífírta TfrÑadoptíone,intenígímus fpiritS procedere ápatre,quí nos adoptat : 8i in ad/
I mífsionédntellígímusfpíritamíttíáfílío.AdmifsíOjhabet participationem fpiI ritus amorisinam admifsio ad regnum,eft participem facere regno. Eft autem re
gnum cœioriim,gratia ih fpíritu fando:quia eft cognitio Dei,quae datur per fpi
ritum ueritacis.Sic proceditapatre,&mittituráfílíó:ficutfpíritusdodring â magi*
ftroprocedit>& mittitur per uerbum in difcipulos,
Difficile uidetur,pofieuidere:quoffiodOinabfoiut0principio,fittrinitas inelTriuito
fentia principrj abfoluti,fine refpeduadextra.Etoccurrit exemplum deaqua.Efto
enim,quód aqua in fua totalitateconiidereturituncin ipfa reperio fontes, flumina»
& maria.Sicut igitur fons,eft principium fluminis marisxfic 0¿ mare, principium
fontis 8¿ fluutj,& flumen principium maris & fontis Jn eflentia enim principe çternijfeu abfoluti,quod non effet purifsimum principium,nifiæternum;pideo,ad hoc
quód fitpurifsimum aeternum fuijpfius principium, neceffario efle ipfum fimplicifsimum principium trinumxaeternitas enim,aliter non poteft efle fuíjpfius príncí*
pium. Vnde & fi flumen non fit,nifi à fonte fluat,Si mare non fit,nifi unio aquae,pro
cedens â fonte ÔÔ fluminextamen cum confidero aeternitatem, uideo in fluxu reflu/
xum, ubi enim fluxus pafcitur ex refluxu,ibi circulus & aeternitas. Et propter hoc,
Chriftus comparat fpiritum,aquaeuiuae:Si Dionyfius pelago,ubi omnes potant ui
tam aeternam,ôf eft fpírítus íandus.Confidera, quód fi fit fons unus,fluutus unus,
mare unumxtunc neceffario eft una effentia>fcilicet aqua.Et qualis fbns,tali's fluuius
mare.Etfiíítaqúaínfinitaxtunc tota aqua fons.totafluuius,tota mare. Nam non
erítfonsaQeí^ fluuiusjhabes fluxu fuccefsiuum^nec^ mare procedet â fonte Si fluxu

Liber

VL

531

per fuccefsionemtfed in nunc aeternitatis,^ eft idem nunc sterilitatis qüod aqua,
& ídem nunc,eft fons,fluuíus,S¿ mare.
Éx ferino ne: Qui manducat hunc panem.......................
ibus panis uitæ eftincorruptibilis,nam præftatæternam uitam.SoIusaute Cibui utety
Deus eft,qui inhabitat immortalitatem.Vnde quia inhabitare feu habçre^ ^upt¡bihM
eft elfe in Deo:ÎÏcDeus eft ipfa immortalitas.Nec poteft infinita uita, me­
lius cf; per immortalitatemexprímúnam non pofle morí,eft maxima uita,
quæ non poteft efle maior nec minor,é¿ íta ínfíníta.Deus eft thefaurusuitæ infini•,
tus Jntelledualís natura non uiiut,nifl habeat fapientiamtintelledus qui eftipià fapícntía,eft uíues uíta infinita.Pafcít aut úerbo fuo omnís íapjens eos,quos upeat ad
confortíum 0¿ participationem fapíentíaeuíuifícantís.Chríftus,panís uitæ,feu uer­
bum patris eft.ldeó pafeituíta æterna,quia uerbum ætérnum Dei patris uiuifkâtis
Chriftus,uerbum uiuificans patris uiuificantis,per mifsíonem fpírítus uíuífícan¿
tis,a patre procedentis,Quód fapientia fit clara nuncgmarcefcat,& quód preftet
Ímmortaiitatem,ó¿ melior fit cf omnes diuitiæ;& quód íncóparabilíter omnia quæ
cogitari pofluntuincatdnlibris fapientiæoftenditur.Sapientia,datredum indicia,
luftitia,eft perpetua et immortalis,quia frudus fapientia:,ita dicebat fapíensfluftí in
perpetua uíuent.Sapíentía igitur,præftat immortalitate,quod in fimilitudine uifus,
ita uenari poterít.Nam:ocuIusíntelledualís,fehabetad fenfibilem:ficutueritas ad
fimilitudinem Nullusfenfus nobilior uifu,ficut nulla potetia animas nobilior,intel
ledu.Vífus ex luce,Ó¿ per ipfam uîuit,nâ fublata luce,uidere nequit : uidere autem
eius,eft eius uíueretuífuí ueniunt omnia,quæhabet pariter cum luçe.Sic fe habet fa
píentía ad íntelledum,pro lucefapientiae habet iilamjqu,ia illius lumen mextinguibile eft.Nam cador eft lucis æternæ,& fpeculûfine macula peí maíeftatís,g< imago
bonitatiseiuSjOmnia bona pariter ueneruntcum iila.Etficutluxeft grata uifui,quæ
defcêdit â fonte fenfibilís lucís,fciiicet Sple:fíc íapiencía,á creatore Sofis.Sícut uííiis
¡eft penitus fíne adu uitæ,Ô£no poteft attingere,fe etiam habere eflé,fine luce fenfi/
bili:ficintelle&usjnonpotefthaberea&umuitæ,neq$guftareuitâ,iîneluceintelle*
dualí,quía fe uniere,íntellígere nequit,fineaduuitç fu£,quíeft intelligere,abfqj lu
ce fpírí tualí feu íntelleduali.Sapíentía,lux eft ueritatis. Sicut uifibíle fíne luce no ui*
idetunfic ueritas per íntelledum,fine fapíentiaVífus dícít,níhíl lucí coparabíle.Na
fí ín profpedq eius,oía eflent uifibilia,í¡la fíne luce íllí eflent.tanÇ non eíferj t: fic de
omnibus intellígibilíbusjftne luce ¿ntelleduali. VerbuDei,eft deferens uoluntate,
ad anima fidelem.Verbum eft fapientia,ueritas eft obiedu pafçensîfiw lux, defert
colore ad uífum,6¿ color eft obiedu pafcens uifum.Colores non funt nifi â luce:fic
reru ueritates,non funtnifi ab çterna fapientia,omnium ern mater eíLVerítas cibusr
perpetuus eft,permanens in fæculum feculi^non uidetur nifi per fapiente.Eft igit
fapïentiainfecoph'câsoninia,quæfpusnofterdefiderat.Er ficut abfolutus color eil
lux:ficôfàbfoIuraueritas,eftæcernafapientia.Vndelux eft uerapafcentiauífus,6¿
omne quod uifum pafcit,non eft nifilux in fonte.Ët fapientia eft uera pafcetia intel,
j edus,&omne ipfum pafcens,non eft nifi fapientia in fonte.Vifus fine luce,in tene
bris eft,inærumnamortisîfic intelledus dicitur efle in tenebris,in ærunamortis,
fine intelledualí íuce.Fídes Chriftiana in anima,eft ficut uifus.Quód fí Chríftíanus,
çtt per peccatum à Deo feparatus ( nam peccata feparant} tunc eft uifus in tenebris.
Infidclitas,eft ficut caecitasin anima.Vnde gentilis,fine peccato aduali non tantum
patiturjficutChriftianuspeccacordlleenim nôhabctuiium,fedeftut caecus natus,
quinonpatiturefurieminuiiu,quenuncghabuit,ficutChriftidnus.Tu habes uifum
íaanm,ideó índicas te,in côparatione cæci natí,díuítem:nam nolles carere uifu, proj
quaefiep rejdeguftafti enim dulcedinemuitæeíus,&deledabilítatem lucís, 0¿ nihil
de tjs quæ uncf uídíftí,potes praeferre lucímam dulce lum en,& deledabile eft o cu­
lis, uidere Solem.Sícquí deguftauítfapíentiáíníntelledu,fcíteam otnniaquæ intel
lígí poflunt fuperare,et íntellígere eam, efle fupremam deledatíonem,6¿ immorta­
lem uíta üitelleduí.Non repetitur homo,qui intelkdu carere udlet, pro omnibus.
inundi

G

eft

SP

Excitationum

mundirebus.EtquiaintelleduSjnoneftintelledusuiuus.finefapientiattuncintelledus fine fapientía foelíx eiTenequitjfolalapientiajeftuitauiuificas ipfum.Omnís
homo co atenta tur de fuo íntelledu,ut foelíx fier i pofsítifed appetit fapíentíam,ut
foelíx fit.Nam qui íapientíam Sé difcíplínamabíjcít,infoelíx èft. Vna eft fapientía.
fcelícítans omnem intelledum,de qua quilín capít,quantumfijfficít. Sicut unus eft
Sol,cuius lux omnibus oculis fufficít:&unus fons.de quo multi fidentes, quâtùm
cuilibet fufficit,potant. Verbum Dei.quod de fe loquitur in Euangelio.eft fapietia
patris,pafcens tanquâm panis uiuus,ut manducans ipfum,uiuat aeternaliter .Omtahjs. nes modi refedionis corporum. fpiritualitertntelligi debent in rcfedione animarum.Suntenimhæcuerba omnia fpiritus Séuíta,fífpíritualíteríntellígantunVnde
omne id quod corpus reficit,fiue caro,fiue panis,fiue mel,fiue fanguis, fine uinuma
fiueaquaifitranflumitur adrefedionemanimærationalis,dicitur uerbum Dei,aie
enim ueritàstquôdnon in folo pane uiuit homo,fedSé in omni uerbo,quod proce­
dit de oré DetPanis fenfíbílis.Séuerbum Dei:paícunthOmínem,excorp0re & anl
ma rafionaliconflitutumVerbum Domini,eftfapientía eius.Deuspatrum noftro
ftrorum,&Domine multae miiericordiæ,tu es qui perfecifti omnia uerbo tuo,ôéla­
pientia tuáconftítúifíihóminem.yerbo igitur Deí,feu fapientía eius, pafeítur pars
capax fapientiæ,fcilícet anima ratíonalís.Chríftus autem eft legatus,qui non fuum
fed Dei fermonem íoquutus eft:Sé quia ipfe eft uerbum Dei,ipfe etiá eft uíuíficans
animæ panis,¿mago bonitatis Deí patris. Docet autem nos fapiens,quomodo
adfapientiam pertingere debemus.Initiu illius,ueriisima eft difciplinæ côcupifcen
tía.Cura ergo,diiciplinæ diledío eft:8é díledío,cuftodía legum ípfius eft.Cuft.odta
autem legum,confummatio incorruptionis efttincorruptio autem,facit proximum
eíléDeo.Concupifcentíaítac^fapíentíjEjdeducítadregnum perpetuum. Deinde
adeo ardenter ipfam concupiuit,quod omnia alia in comparatione eius, pro nihilo
reputauit,& fuper falutem Sé fpecíem ipíam dílexít, Sé prop ofuit illam pro luce ha­
bere, & ínuocauít Deum,S¿ uenítin eum fpiritus fapíentíae: &tunc uenerunt cum
ea,omnía bona pariter, licet ignoraret,quôd omnium mater eflèt.Nam infinitus eft
thefaurüs eius,quo qui uiï funt,p arti cipes fadi funt amicitiæ Det Ex his infirui*
mur,quomodo ad fàpientiamperuenitur,qup non habetur,nifi dono Deiîât Deus
non dat.nifi ipfam fupremo defiderio appetenti, Sé tale deíídéríum,nón poteft efie
¿n homine,níficoncupíícatdíícíplínameíus,Óéeamd¿lígat,Sé leges eius cuftodíat.
Nam legum obferuancía,feruat animam â corruptione , ut fit apta ad recipiendam
fapientiammam in rnaleuolam animam.non introibitEt qui fic cuftodit leges eius,
& dílígítípfam fuper falutem Sé pulchritúdinem,feu fpeciemiin illum ínuocata defcenditifacílé enim uidetur ab ijs.qui diligunt eam3Séinuenieturabqs quiquæ*
runt eam*
vj
Tanta eft uis unientis uerbí Dei ad immanitatem ïefu, quôd ad participationem
Sé cOnfortium omnes Chriftianos admittere,6¿ tecft unire poteft : Sé capaces unio- .
nis funt fideles,fide formata charitate^Nam Chríftus orauít?,ut ficut fua humanitas
fuit Deo unitanca Ôé fui fibi manerent uniti.ut omnes fideles fint unu fecum, & hoc
confammata Sé perfedli ftima unionedHoc eft autem facramenturti confummatæ unionis,ad uitam aeternaliter uiuificantem»
Etfi altiusconfideras, tranfitus de hoc mundo ad uitam æternam,eft tranfirede
rufo.
ad uifionem.Nam fides,eft uifio ænigmatica uifionis,quæ eft in ueritate Sé facíalís.Et fie patet^hoceflefacramentumfacramentorumjinipfo eft coníLmmatio fi­
dei,quia futura uita,quæ per omnia facramenta fignífícatur,ín Chrifto recipitur, li­
tet nô appareat,quamdíu anima eftin corpore mortalí.Quare Chríftus dixit, illum
non mori^cui ipfe incorporatus fuerit per fidem,quæ incorporatio per manducatio
nem exprimitunfed dicit ea uiuere, etiam fi mortuus fuerit,Sé tranfire in morte temporalijde morte ad uita.Nam fides eft potentia,uifio eft adus.Fides eft de hoc muti
do:a<ftus defuturo,Séno repefietur in adu,nifi quodfuit in potentia.Fides per uer/
bum recipitur in ánima,Sé transferqfaciendo animam intellediuam.trâfire dé mortead

Liber

V1.

S)!

te ad uitS,Morsintelle<ftus,eft ignoratiatquia eius uiuereeft íntellígere* Sicut enim
uerbu Îàpieritiæ, qúaúdo fubintrat intellectG,facítanímam tranfirede ignorantia ad
fapiendam,demorteaduitam,Ô£iiiterficitigaoranriarn3ut non uiuat in intellecftu
nifi fàpientia,per uerbum fapientis communicaca:quæ quidem fapientía eft uita ma
nens(nam non moritur fapientía per mortem corporis,ut non folùm fanfti noftrf,
fed ÔÉ Plato in Phædonè,& alrj dicuntPhilofophi) fic fides, habens quod uerbum
receptum3fit uerbum Dei patrisjprolatumafiliodacit animam de ignorantia Dei
trariure in fapiéntiâ Deí.Et fic fides interficit ea,quæfutit carnis Só ignorentiæ Dei,
0¿ transfert uitam animalem,in fuam uitam fpíricualem,
Dulciffîme Iefu,ego nilis peccatorio Bac fanda feftiiiítatefin qua agitur memoria vi¿v,
facramentijmemoriæ uíuífícatíonis noftræ)coritemplor,quomodo nihil uita poteft L-*ríiti u
efie appetibilíusrdíco,uera uita,quæ fihelaèritianon eft. Diligimus fumme uitam
ueràm, quæ chantas poteft nomínarí:Nam quid amore amabili usd! igitur uita fu/
peromnia di Iiigitur, illa uric# eft fuper omnia amabilis, Vnde non diligitur trica,qug
non èft fuper omnia amabilís.Vítaigiturfuperomñiáamabílís,éft uita. plena læci/
tia*Nam uerà lætitia uíca,eft femperg¿ perpetuo amabilis,Si quis mihi diceret, an
potitis uéllcm nonuiuere, quâmuiuereuitæ illa,qua uiuunt irrationalia animaba:
potiûs eligerem nori uíúere.Nam talis uita,non eft rationalis ípíritus uita,ideó non
capit eam efíeueram uitam,quæ fine ratione eft. Non igitur defidero,ntfi uitam
perpetuam ràriorialerii,(eumtèIkdualem^Sed quomodo poteft mihi dari, uita ra/
tíonálís immortális.hifi páfcaríÑífiil ênirri uídeo deleftabiliter uiuere pofie, nifi re/
ficta trirtquod enim â fe non habet eíle,neq? a fe habere poteft, quod conièruètur in
eiïè.Vica mea ratíonalis,áíénohabetui:fir,nam nec# eft infinitas,nc<$ «cemitas* Si
ením effet ínfinitas,nonrecepiífetaugmentum>fedfüi aliquando íénfu puer,6¿cré
uítufus ratíonís*Ex quo feto,me habere rationem,quæ â fe non habet ut eiïèt, quia
fíbtjpíi efie,quomodo dedifiètÆxperior uoluntatemliberam,defíderíum mag­
num,& potentiam paruam.Non eft igitur rationalis fpiritus meus,nifi creatus, ie/
cundàmüoluntatem omnipotêntiæ tuæ Deus meus.Ôportet igitur ut reficiatur ra­
tionalis uíta,a teDeó meo,a quo habet quod eft uita.Sed quid reficit rationalem ui
tammificibusíntellecftüalisjqui eftfapientía ínmarcefsíbílís,qu¡ac eftuerbum illud,
quodmeumfpirícuníuocauítadefletVerbumigiturílludeftratioínfinita,quaeme . , ,
am rationem,de nihilo ad efie ratíonís,uocauít.Sola igitur fapientia,conferuârè po
teft rationem meam,ab omni corruptione & morte, per qriatn id fum quod fum*
Dum igitur tu fapientía mèuocàs ut utuam,in mè loqtiefis,6( quahdo me cbnuertoaduocantem,utuideamuocemfeuuerbutn:tuncmeaduftam ineam conuèrto,
pafeor â uiuíficánte fapientía.Nam quid èft uídere fapieritiam creatricem,in intel
ledaloquenteminifi appræhenderein fefontem uitæ,in guftu dulcedinis inexpref
síbílístDómírie,ficutí omnes rationales (piritas,per fapiientiàmâd efie uocáftí.ita
uócasS¿loqueris ómriíbuSjUtuíuaht. Verbum ünum omnibus loquitur,uocac
ad co nfortiutti faptentiæ illius æternæ,per quam habent id quod funt Et qui audi­
unt uocantem,coñuertuntur,ut uideant omnes uerbum ílíud,quodin eis loquitur»
Omnes igitur rationales fpiritus,audiunt tinum uerbum, & conuèrtuntur ad uifio/
nem/euapprehenfionem fontis uitæ.Dulcifsime ïefu, tu afiumpfifti meam naturam,ut qui te uerbum S¿fapíeritíam ñon a üdiui in cœlo loquetem,íñ terra âudiremj
ÔCin cœlouiderem me in terra uocantèm.Ego uerbum Dei audire non potiri in
hocmürido,qui nori capit ueritatemifed Verbum Dei qui èft ueritas, induit fiumanam huíus miindí pafsibilem naturam,ut me uocaretÔÉaudire pofièm uerbu Dei;
ín uoce hominis.Sed tu Deus,rion potes uideri in hocmundorideô mifit annuritiafti in uerbo mo,quomodo fi hîc audiero uerbum tiium, ibi te ucracem appræheri t
dam feu uidebo,ubi ueritas regnat.Hoc autem uídere,non eft nifi ín féguftare fri/
creatamfapientiam,qtiæfolàeft uitauÍuifícans,Hómóigitur,qui ad hoc peruenerit^ut in feuideat Del uerbum,confors tui erit.Hoc tibi crederis repedet; quia tu es
miiîijs pátriSjUerum annUnciaris & euangelizans3 nemo confidens Deo, ded-

Nn

pipote-

ryj4
Eughripia.

Hem*.

Excitationum

pi poterit,huiuspromiffïonisefFeâu,iciIicet quod tibi credet», & te fequetls,ad
cui confortium peruenier»
Nobis hoc (aeramentum relíquifti ín memoríamjper quod in confortium tui ac>
Cedi mus, te unum multis participabilem credentes,fide refedionem uitæ racionalis,fub fenfibílibus fignís uídentes,S¿ cibum uitææternæ fomentes: fe íentes,fid em
efie in hoc mundo,quod erit uífio in alío,cum fit una ueritas fidei QC uifionis,híc fíg
nís obumbrata fenfibílíbus,ibi claraSú facialísítíbi laus & gloría,in faecula. Dico eti
am hoc fa cramentumÔÉ teña mentum nouum,perquod foedera pacis ftrmanturñn
ter Deum hominem.Hermes Trimegíftus fcríbít,pcr hominem fpíritum, ftatuae
alligarí,d¿ inhabita re earn,artem illam reperííIéAegyptiosaíttafíerens hocfum­
me admírabile»quod homo fibi deos efficit,de qua alliga tione^Eufebius libro quin*
to præparationisEuangelicæ,diffijfètradat,Hæc alligatio, per fidem uticp fiebat»
Sic certis confecrationibus,quibus Magi fidem dant, confimilia fiunt. Nam Ma­
gus in fpiritu fuo,per fidem roboratur poteftate,(uper creatum fpíritum, çui imperat.Sicut incantator per uerba,imperat animæ ferpentís,8¿ ferpens fciensfeneceifa
río imperio incantatoris obedire,fi uerba audierit,obturatauresneaudiat.Si igitur
fideconfortatur fpírítus hominis,per fpíritum principem huius aeris,ita quodip
ium alligat re corporali,per hoc quodhomo eidem fe ut Deo fubrjcit,S¿ uo Juntatern non fuam,fed ípfíus exequíturfobeditením ípíritus,ut per hoc acqwrat eumÿ
cui uidetur obedire,& di uinos honoresjtunc patet,quod fie fpírítus malus Si dece­
ptor,per fidem eft euocabílís,quod tunc plus & ueraciùs eft fpírítus uíuificans c$
¿nterimensjper fidem in noftrum ípirítum euocabilís,qui in nobís uíuat &C íoqua/
tur,cuí fpírítus animæ noftræ fortiûs adhærebit,quàm ftatua maligno.Et hæc unío^
Í>ereuocatíonemfit,quando ars tradita per Chriftum feruatur,fcilícetpadaS¿ oberuantiæ præceptoru,diIedio,SC munditiç.Magi enim,qui uolunt fpíritum alique
àduocare,qui eos ínftruatjper certa paefta,foedus ineunt cum fpíritu ( ut ludicum
ocftauo,ubi cum Baal feedus percuílerunt)&íllíus fpírítus præcepta feruant,& mu/
ditías corporales,ceremonias^ legítima quafi facramentalía,non tranfgredíuntur*
Sic docemur per totum proceiïum Bibliæ,per quædam f cederá ftpadh Deum euo
catum:8¿ quamdiu illa foedera,cere mo niæ,Ôô lacra femaban tur: Deum fidem fer/
naife,ÔC ínuocatum affuííle,óf exaudíuíífe.Sed quando non feruauerunt foedera,a
uercít fe ípíritus Dei ab eis,ut ín multis locis Bíblia^SC per omnes pene Prophetas*
Poft hæc uenít lefus filius Dei,qui nos docuit,quomodo euocare pofsímus in nos,
fpíritum manente,ÔÎ aeternaliter uiuificantem:& deditnobis praecepta^ modum,
quo hoc fieri poterit,uerbo & exemplo futjpfius,ut fi nos fidem adipii cendi talem
habuerimus,quemadmodum ipfe eam habuit,ôh'ta fecerimus ficut ipfe docuít fe
citfquod tunc indubie talem impetrabimus inhabitantem fpiri tum.Foed era, pada,
pollicítatíones,& iurameta fueruc fuper quodâ contradi! innouato,do ut des, facio
ut facies,reípíciebant bona huius fenfibilís mundi.Omnis em cultura deoru, fiue
Dei deoru: in pads deduda fuit,ut ex cultura,homines bona terræ afiequerentur*.
Vnde cultura, confiftebat in quibufdam fecris fenfibilibus,quia expeâabantur fenfi
bilia,pro remuneratíone:ut oftendutpaeña ínterDeum 8C Abraham, QC aha poftea
cum femine eius fada,per totum uetus teftamentum confcripta.Solus Chriftus ue
niens,annuntiabat Deum effe fpiritum,8C ipfum in fpíritu adorandum. Vnde ipfe
fenfum aperuit fcrípturarum,ó¿ fpírítualem íntellígentiam,& fpírítuaíem culturam
ínftituit,0¿ fpírítualem retributionem promifit,fctlicetæternam uitam, quæ per (pt
ritum qui Deus eft,datur fpírituí noñroj&.euangelízauít,regnum c odorum non ef
fe de hoc mundo.Docuit enim,hominem poifead omnia peruenire, quæ Ípíritus
defíderatjperíndubítatamfídemíítaquod fides præparat capacitatem fpírítus no/
ftti,ad receptionem fpírítus DefiPollicitatio igitur Dei per lefum apercæ eft, quod
fideles aflequunturbenedidiionem Abrahae,ó¿fpíritum per fidem:& hoc ex tefta/
mento Dei,in quo ad haereditatem uocamur,6¿hínc adfiliationem^quia filius hæresjôf hoc per lefum fiIium,Q^otquot autem receperunt eum/cílícetlefum, qui
uerbum

Liber

VI.

ip

uerbum Dei,boc eft,quod quicunq? recipiunt uerbum Dei, pêr filium fuum tefum
euangelizatum illis,Deus dedit pouftatem,filios fuos fcilicet Dei fieri,fi credunt in
eum.Qui igitur credit lefum hominem,eífefilíuni Dei,ille habet fidem, hominem
pofle efle filium Deí,6¿ fe cum fit homo,pofle áflequí filia done Dei. Ad hoc autem.,
quod credens aflequaturid quod fperat,díxú per dikdionem hoc fieri. Nam ditedio talis fidelís,facítfpíritum Dei defeendere in animam zelofam. Quomodo au*
tem fides debet efle confummata,fimiliter ¿Achantas etiam quoad proximum, in*
tantum quod benefaciat iniurianti, ad finem ut mereatur habere (pineum patris^
quemadmodum & Chriftus illum fpíritum habuit,quieft fpírítus fpirituum,Ô6 uir­
tus confummataiin ipfo complaco it,omnem plenitudinem dínínítatís inhabitare*
Cum homo animalis tranfit ad hoc,ut regeneretur in fpîritu,& fiat de lege illa fpirt
tualfiquæéftlexconfummataîtuncper^brenunciattones & foedera, medio íacerz
dotis uíces Chriftí agentis,contrahir cum Deo,& in (aeramento baptifmatís.bsecfi
des Sapada acceptantur,ita quod fi feruaueric baptifeatus pada, aflequittir prótniflîonemquæeft’ùbi egoíum,ilficfi¿ minifter meus erit.Repetímos autem pH*
mo,reuelationem Deúdeínde illum,cui reuelatto fada eft,mediatorem ínter De«
urn SC homines,ad fa ciendum contradum ó¿foederaídeínde Cigna pádorum QC foé
derís.SícfeDéus primo manífeftauit Abrahe, dicenstBgofumDeusomnipotens,
ambula coram me,ó¿ efto perfedustponamc# foedus meum inter té & me,& multi
plicabo te nimis.Signum autem padi fubijetur ibidem, fctlicet circumcifio» Vnde
padam fuiqquodípfeeflct Deus Abraham,&eum pro Deo haberfet coleret, SC
portaret huius padi fignum íncarnejfcílícetéírcumcifíónemffpfé Se femen eius,fub
pccna mortts.Ecce pœna,nonferuantispadum inter Deum 0¿ Abraham,^ eius
îemen,pœna mortis fuit.Abraham credidit illum qui fibi loquebaturDéum efle,g¿

ideo credidit ei,reuelationem recepit,& fadus eft medía tor, ínter Deum & uniuefc
fam domum & familiam fuamtquoniam fozdus illud íníeriint,& mafculi omnes cír
cum ci fi (tint. Sic Mofes recepi t réu el a ti onetrt, QC fa dus eft mediator,ínter Deum
populum Ifráel*Síc8¿ Chriftus,mediator Deí 8¿ hotñínum,nóri unius popuh,fed
omniiïm.TabùlæpadíínterDeumôtpopulurti,qùod medioMoyfifadum eft,de
quibus ínDeúreronómíoifuntprjÉcépta,feu decem capitula,quæ in rabulis funt fefi
ptai&uocatur fcriptura uetus teftamentum,feu etiam inftrumehtum padi. In 1116
contradujdedüdumeftinpadumícríptum id,quod fuit naturale. Nam ratio defe
habet omnia capitula,excepto precepto diei faboati.Et quia lex naturae negligeba*
tur,S¿ fuit per abufum abolítafféquebantur éním homines affedus concupncenz
tiæ,6C motu fenfibiïijducebantur fecUndùm defidéría carnis)ídeoeft per tabulas rê
noua ta,inexpreffum padúm dedada. Abrahae didam fuít,útcorám Deo ambù
laret,ô£ effet perfedus
in his paucis uérbis,complicantur legés naturæ* ambula­
re enim coram Déo,& in hoc effe perfedum,omnia côtinet.Qtïi enim coram Deo
ambulati éft perfedus ,mouetur rationed ñon déclinât ab illa, & hic feit, Deutrt
unum qui fe omnipotentem afleruit, credéndum ÔC colendam, ÔC alteri non effe fa
ciendum,quodfibifierinollét.lfta èxpadô inctimbebant Abrahæ &C femini eiusj
quæ erant legis naturæ.Padum autem addidit fpecialem obligationem, quæ fuit
exeledione, quæ fuit liberal per pádum eft reftrída ad obferuantúim legis naturæ,ut non uteretur amplius libertate transgrediéndi.Circumcifioucrô eft data in pá
dum,quafi facramentum huius profeffionis. Moyfes aeró non recipit nií i illud ide,
fed explícítéín tabulis padi,fabbatum uidetur additu, quafi facramentu ilhus padi.EzechiehSabbatamea dedf eisiri fignumffnter meeos. Vnde admonet ipfe
Mofes,Propheta poft eum,obferuantiam fàbbàci elle omnino Cuftodiehdami
Circuncifio igitur dC fabbatum,pro fírmítatépadorum,ínterDéum 6¿ femen Abrá
hæ,uidetur ínftítuta.Chriftus ueró mediator Dei homínum,páda ínterDeum
hominemconfiftere,modo quo Abtaham&f Mofes¿áffírmabat.Sed per eum aper­
ta eft íntellígentia fpirírualís. In hocffpfemedíator nóui teftamenti fadus eftíquíá ,
Gcas orrinía padá natur&non ferípta U renóuatá ín tabulis¿irt fpíritualí intelliged

Nfi

¿

íiaré*

jjs

Crrtó4J»

Excitationum

.tía recipiuoïaïnqùæqnidem íntenígentiajeftfpírítús uíüíficáns,Sf tterbCDeí,jpa&
censanimamuíta perpetua. Vnde huías nouíteftamentí feupadi facramentum,uí
detur efle Eucharíftía. Ait ením lefusíHíc calix, nouum teftamentum eft,ín meo
languineJn hoc ením facramento,uerbum Deí ín noftra natura,uía paièentiæ ratio
nalís animae,fide capitur,utí poft mortem re ípfa expedatur.Foedus igitur nouí te/
ftamentí,eft ínter anímam dC uerbum Deí.Net^ alíud fœdus erat,inter Deum SC A/
braham femen eius, fed erat occultatum : quia ín mota naturae fenfibilis, 6¿ pro/
mífsíonefcelícítatís temporalium,occultabatur ôfuelabatur motus fupranaturàm*
SC promííTio foelicitatis æternæ,feu fuprâ tempus. Sicut ín corruptibili tabularum
fcripfarajOccaltabaturintelligentiæfpiritusuerbiDe^quem fine magíftro illo,in
quo uerbum Dei eft,nemo per fe ínueftígare poteft.Oportet ígítur quod lefus ere
datur,quía uerbum feu filius Deíjnam incredulus filio,non uídebít uitam aeternam*
Ipfe enim eft melioris 8C nouí teftamenti mediator, in ter Deum & hominem,per foe
dus,quo anima credidit ipfum habereuerba uitæ æternæ:quod anima recípíensut
uerbum Dei,omn em perfedionem affequitur: recipiens fcilicet, modo quo ualdí
famefeens fapidiffimum cibum, per’quem non hæfitetfe habituram uitam & Içtitfám.Cuíusfoederisfacramentum,eft Eucharíftía,quae in memoriam mediatorial
foederis eft ínftítuta,magíftro noftro atque mediatore dteente:hoc facite in meam
commemorationem.
Deus noftrænaturæintéllédualíduodedittfcilicetpoflèaudire de gloria fua,8¿
poífeuídereeam.Pofleaudíre de gloria fuá,conuenít nobísut fumus inhabitato*
res huius mundi,ubi regnant tenebra?,&fumus longe à Deo, ficut coelum à terra*
diftantes in regione longinqua,á regno gloriae lucís ucrítatís. Pofle uídere con/
uenítnobisjutfumusappropinquancesj&translatide terra in caelum, fiue de hoc
mundo in regnum ipfum gloriætfed quia poflè audire de regno. Dei,eft in nobisj
tunc quia quod audimus uerbum eft,ideó audite poiTumus de regno uerbum.Sed
quia non poteft nifi Deus loqui nobis de fuo regno,folum fibi cognitofquum ne/
mo alius feiat regni eius gloriam,nifi ipfe qui eft tua gloria/icut nemo icit quid eft
in homine,nifi ipfe homo,& cui reuelat)ídeó dedit nobis Deus pofle credere.Nam
nifi haberemus poteftatem credendi uerbo Dei,non poflèmus per auditum capere
gloriam.Sinefídeigitur de ínuífibíli gloria Dei,nihil nobis ponet reuelari. Quare*
pofle credere,Deus dedit noftro intelle<ftui,ut mediante credulítate,peraudítum
capiat reuelationem. Sed quia nolens non credit, fed tantum uolens,6¿ quum uo/
luntas fitliberandeo in noftra poteftateeftipofle ctedere uel non. Quando igitur
eligimus credere>tunc fubijcimus nos uerbo,tâm per intelledutmquem redigimus
iníeruítutem,quámuoluhtatem.Credereigítur,eftcum aílenfione cogitare.Nam
in ipfo credere,oculus intelledualis aflentit auribUs,fiue uifus aflentit auditui: ficut
in uera relatione de pulchritudine non uifa,cogito de illa cum aflènfu. Videtur au­
tem quod credere non fit purus auditus,neq? uifus mentisded infra uifum, SC fuprsi
auditum,Non enim aflèntimus omnibus quæaudimus,neqj omnia uidemus qui*
bus aflèntimusjfed cum audita credimusj tunc non uifis aflentimus.lntelleduali na
turænoftræ,quæ incapaxeft uifionisgloriæ,non nifi per fidem reuelari potuit glo/
ria.Ob hoc omnis intelledus,fi aliquid lucis rationis habet, poteft credere: quia ad
hoc non requiritur acutus uifus,fed íufficítqualiícun<$Jdeó fimplices, apti funt ad
credendam,nam habent puditum paratiorem.Nam experimur in nobis,quod plus
attend ad uidendum,minus funt apti ad audiendum,SC econuerfô. Oportet autem
omnem difcipulum,primo attente audire,deinde audita attente confiderare, ut pof
sit finaliterin fe,auditorum ueritatem intueri. Qui penitus caret lumine rationis*
non poteft credere,quia cogitare SC aflentire nequit. Paruulis igitur SC fi mplicibus,
qui aptiores funt ad credendum,quam fcíentes SC huius mundi fapientes:reuelan^
tur ea,quæ regni Deí íunt,quæmanent abfeondita fapientibus.Vnde ad hoc ut
reuelatiocapíatur:oportetutuírfiatparuulus,8¿fapíens ftultus,hoc eft,ut reputet
omnemfdeotiamjqq^deregno Dei aliquid icite præfumit3 ftultitiam;quia nun......... ’
~~~
................................... quâùi

Liber

VL

jj7

quamintrauitirt cor hominis aliquid fimile regno Deí* Er turre íubqcít fe uerbo
Dei,utcapiat:uerbum autem Dei, omnipotens (¿rmo eius eft.Dequo Moles &' om
nes Prophetg loquuti funt,& fcripferunt: nam quid aliud reperitur in omni facra
ícriprura,nifi uis uerbi Dei £ Omnes enim fanefti feriptores & Prophctæ atteftatt
funt,uerbum Dei effe,per quod Deus omnia operatur:^ fefatentur nuntios uerbi,
adreuelandum ipfum populo uocato,aduifionem Dei,quæ dicitur Ifraellefusuefd eft nuntius feu legatus Deu'n quo uerbum patris, in omnibus alijs nuntijs uerbum,deuerboDefiAIíj nunttjôiprophetæ loquuti funt,quomodo audiuerunt,na
nemo eorum uidit Deum,ut unigenitus reuelauit, lefus uero eum uidit.Omnes ígí
tur alrj Prophetæ,de propheta maximo Iefu,teftimonium pe bibent, quod uerbu
eius fit uerbum patris Propheta enim dicitur uidensdnter prophetas autem, unus
maior alio.Adaltifsimum igitur prophetarum deuéniri oportuit,quem Mofes De­
um (ùfcitaturumprædixit.lnomnibus ením recipientibusmagis
minus,ad maxt
mum deuenitur.lefus autem fumrnus prophetarum,quæ de regno Deiloquutus eft
uidit,nonrcudationefiCiitaHj>fed per fe, Alq autem qui reuehdone,nonnifieo uer
bo Dei,quod corporaliter Iefimiinhabitabac,reuelance.Per uerbum igicurincarna
tum,quod lefus dicitur,omnes Prophetæconftituti funt Admirabilem igitur Dei
pietatem laudemus,qui nobis dedit potcftatem credendi,quqd tierbum eius indu/
ic naturamhumanam,uteuangelizaret nobis regnum fuum5¿< quod hoc uerbuni
pollemus in nobis capere,& fic fcelicitarem aflequi uifionis*
ÈxfermonciQui credit in filium Dei;
Srtítudo (gitur omnium íenfuum,eft iiiiio.Nam Thomas non crediditre/
lationi Apóftolorum,níft& ipfèuiderct& tangeret: nam contingit uifum v’^
aliquando decipi,utquum baculus in aqua uidetur fradtus
tacftus decep
tionem pandinuidetur aliquando tadtui imum elfe duo,ut dum cancellatis
duobus digitis,tangitur pifum,apparent duo pifa taftui, & non eft nifi unum,
hanctacftus deceptionem oftendituifustundedeceptionem uifus pandit tadus,ó¿
econuerfb Et fie Thomas uidere ÔT tangere uoluitme dccipcretunSed certitudo uo
catur uifio.ka dixit ChriftustThoma quia me ui di fti,credidi ft i A non dixiqtedgifti
fed uidíftúNam uidere,eft apprehendere io fupremo gradu certitudinis* Quare fides. quæ fie oritur,eft parua fides & parui meritimam non poteft non credtquodui
detur.Ideo credere hoc uerum,quod uidecur,parui meriti eft.Quid enim meretur iV
le præ alqs omnibus,quando nemo eft,qui non ut ipfe credatdNon uenit hæc fides
ex aliqua uirrute,feu uitftoria obftantis ldeo Chriftus dixittBeati qui non uiderunc,
fi£credidcrunt.Narn magna eft fides illa,quæ nullo uifibili tefttmonio comproba/
tur.ideo beatitudinem merentur affequi,qui credunt. Sunt aliqua quæ proferuntur
per magíftrum,8¿ non credunt difcípuli magíftro,nifi oftendantur intelledlui, ut
quum ponitur aliqua conclufio:puta,quodfittmus mundus, non creditur nifi per
rationes oftendatimintelledus in rationibus uidetcondufionem ucram, & crcdiu
Simtaliqua,quænecad oculum fenfibilem,nec ad intclk&uaiem oftendi poGunt:
utieftconclufio;quodlefusueiushomojficuenisDei iihïis.Eï licer plura rellimo/
nia producanturadprobandum, non tamen eft poisiMe.qucd omnia reitimonia
oftendât aliud quam conicduras5utiinEpiftola exprime uter tres,qui uThrnoniutn
dant m terra,8¿ tres in codc.Et licet tres in coelo concorden t. i ra q • 'od fi t omnium
Mum unum teftimoniumitamen omnia illa teftimonia, in, cordo
in terra, non o- J
ftendunc talem ueritatem,quod fides minuatur propter certitudinem, fed potitis ex
tefttmonio fides augeûputa, lefus uenit ín notítíaquodefíet filius Dei per aquam,
N^m proprerhoc loannes Babtifta baptifzauit in aqua,ut kfum uenturum ad bap
tifinumagnofceretdf oftenderetEtfanguisfimiliter teftimonium perhibet* Nam
non folum uenit notitia eius per aquam,fed etiam per fanguinem:effudit enim fati
guinem fuum,in teftimonium eorumquæafleruitipfe uerajntcr quæ erat hocprin/
cipalCjfcilicetquodipfeeiTetfiliusDeijmiirusa patre pro falote mundi. Et fpiritus
teftificatar,quoniamChnftuseftueritas*Apoftoli enim poftquam receperunt fpi
Nn ' j
rftuni

C

sj8

Excitationum

ritum ueritatis,teftes fâdi funt,Chriftum efle ueritatemj Et hoc îdeôj quia in ipfô
iion loquebatur nifi fpiritus,quem receperunt,^ quem pater in nomine filtj mi fit.
Et hinc dicitur ueritatis fpiritustqina Chnftus ueritas,in cuius nomine mi flus fuit»
& in omnibus baptizatis ac credentibus, fpiritus erat qui teftificabatur.Similiter
tres funt incœlo:pater,uerbum,& fpiritus,qui teftimonium perhibent,& eft tinum
teftimonium,ut quando pater de cœlo loquutus eft, hic eft filius meus, & fpiritus
defcenditfuper ¿píum6¿ manfit;bgcteftimoniaiunt,quæ faciunt fidem efle maio­
rem^ quod merito credi debeaqChriftum eflefilium Dei,Sed poftquam fides eft:
ex his motiuis recepta,tunc experitur credens teftimonium Dei infe.Nam ille qui
acci pit, fcit quia Deus uerax eft. Aitlefus ad patrem, de fuis difçipulis fidelibus»
uerba quæ dedifti mihi,dedi eis: & ipfi acceperunt,& cognouerunc nunc, quia à te
exiui, & crediderunt, quia tu me mififti. Ecce quomodo poft fidem receptam
quæ per uerba prædicatur , exoritur ipfius fidei cognitio . Experimento hoc
compertum eft. Nam fideles, qui in fanguíne fuo teftimonium prohibuerunt,
illi habuerunt teftimonium Dei in fe t -aliter mortem gaudenter nonrecepiflem»
pro fide firmanda. Si enim teftimonium Deiín fe nonhabuiflent:quomodo te>
fies ín fanguíne factifuiflentiMartyr enim teftis eft, & confdentia dicitur reddere
teftímonium.Nátmfinosínqummusquifídeles fumus certitudinem, an fit Chriftus uerbum Dei,& mandata eius, oculo interiori perfpicaciter intuemunreperi/
mus non contineri in omnibus mandatis Chrifti,nifi id quod Dominus in noftrts
conicientijsloquiturtnos autem non dubitamus,uerbum illud quod in nobjsfqinia
nam confcientiam habemusjloquiturrefle uerbum regis regum,qui eft ipfaiuftitia»
& neritas 0¿ imperat rationi rioftræ,& ipfam illuminaqut uideat, quod id quod im­
perat fit nerumiuftum.Vnde nititur unufquisqj uir bonus ficfehabere,ut coram
uerbo Dei,quod audit in confcientia,quæ eft auris tntelledualis fpiritusjreperia/
turobediens,6Cirrepræhenfibilis.Nififuntautem plæriqj legislatores, uerbumil­
lud explicare per leges,ut leges fint quædam loquutiones uerbi Dei,fiue rationis
æternæ, mandantes perleges, fcientiaminformari.quafi peruerbumDeidnlegi»
bus explicatum.
Sola illa lexbona,quæ ex charitate procedit,
quanto plus de charitate habet,'
tanto melior.Lex igitur quæeft ipfa charitas perfedifsima, immutabilis,^ æternas
non eft de hoc mundo, quoniam femper feruari poteft, per rationalem fpiritutru
Poteft autem fpiritus rationalis,in eius obferuantia uiuere* Fide igitur difponittr
fpiritus ad gratiam fcxIicítatís,6¿charitateformatur.Nam quod penitus ignoratur»
nonamatunfides tollit ignorantiam,ut charitas locum habere pofl’ít. Quanto igi>
tur fides noftra certior Qc alttor; tanto fpiritus nofter charitatis capacior. Si igitt&
credimus Chriftum eflefiliumDefltuncpenitus nô hæfitamusuerba eius efle uer­
ba Dei patris,qui eum mifiqôf ideo efle uerba nerita tisuta quod cœlSôi terra tranfibunqfed nonuerba ilIa:S¿ quodDeus dator uitæ,nobis in filio fuo non loquutujè
eft nifi uita,&f uerba uitx æternæ. Si igitur credimus lefum filiu Dei: habemus fide
mundum uincentem,S¿ per quam certifsimi fumus,nos confcquuturos repromiiS
onem uitæ æternæ,fi mandata feruauerimus.Et ne multitudo mandatorum, fadas
hobisfidemrepromífríonísímpofiibílemiefttantum unum mandatumtfcilícet dí¿
kdio,quod primo refpicit Deum, fecundo proximfi.Etutrefpicit proximum, eft
mandatum,ín fímilítudíne mandati uitæ diledionis Dei, ut magifter nos docuit*
Quodafit omnia ex fide procedant,optime quifq; exhoc côfiderat. Nam fi magna
er perfeda eft fides,lefum efle fililí Dei, ita quod nulla eft penitus in hochæfitatio,
ficutnec fuit infandis Apoftolis
martyribus,qui fidem fuo fanguíne firmado/
runtttuncquianihilillecredenshæfitatjideo non peccat,eam indubitata certitudiiiefcit,peccatum mortem ihferre æternam,fi fuerit mortale. Credens igiturcitids
moritur temporali morte,quàm mortaliter peccec.Deinde omnes huius mundi in­
timas,cum gaudio patientifsimetolerat,(ciensindubitatum efle hoc uerbum Chriftijgaudete QC exultate5qui iniuriam pat(mini,quia gerces ueftra copiofa eft in cœ...........................
fisîôe

Liber

VL

n*

lis : & fdt,quod illi qui uí fi funt oculís ínfipientium morí, úíuunt in gloria. Verás ígt
tur Chriftianus,uincit mundum :nam paupertas quæ eft moleftafiitjs huius mun/
di,eft grata filtjsIucis.Habetenim paupertas huius mundi»apud eum diuitias alrerfi
usmundi,adquemfeftinat,ut maneat.Sic turbatiohuius mundi,apud credentem
habet laetitiam alterius,Sdmors huius mundi, uita m alterius aeterni mundi» EcceÇ
admirabilis uis fidei, quæ in omni adaerfitate/eperitconfolationem. Et hæc confiderans,dicit,quts non diligeretDeum,qui dedit nobis talem magiftrum, per que
nobis tanta fecreta,â fæculis incognita ,reùelauït? quis non diligeret talem magiftrum,quí nos inftruxit uno uerbo,fcilicet fide,ad omnia nos poke etiam fupra oni
nem intèlledum afcendere,&quæuolumusfœliciter attingere? quis non futnme
amaret illum magíftrum,qui quum ea quae fidei funtaperire nobis non pollet nifi
peraudin-imxarnem aflùmpfic>& noftræ fe natura confiormauit,utfic nobis fidem
euangelízaret,6¿ nos de corruptibili uitam, ad uita aeternam transfferret?quisdeniqj non diligeret illum magiftrum,qui quum non pollet ad oculum oilendere,u eritatem Euangelrj,per uifibilia miracula,per opera fopernaturalia,ambiguitatem re
ioluic,ac demum poft omnia figna& miracula» quibus euangelizationem confirmauitjtsleteftimoniumperhibiiitueritatfiqno nullum nobis dari potuit certius:
nam pro hoc darefuam uitam,medio turpiiTimæ mords, fuit ultimum teftimonium
Si igitur in tantum nos amauit,quod ahimamfuam feu uitam pro nobis dedit,ut fic
fidem in nobis firmaret;quomodo illum magiftrum non íúmmediligimus & fuper
omnia,qui nos ante ficdilexit?qui magifter non folum mortuus eft pro nobis,ut toi
teret omnem ambiguitatemdodrînæfuæânobis,&: certificaremuripfum efleuer
burri Deiifed etiam,ut qui eramus iniufti, &. incapaces fcdícítap's,expurgaret nos,
merito effufionisfanguinis,queminnocehs agnus copiofifsimefudit propter nos;
¿nfácríficío illo,quando obediuit patri,inara crucis. Sapientia eft uita intelledus,
quæ non intrat in maleuolam animam,quemadmodum eft omnis hominis anima
ex Adam nati:ut experimur in concupifcentia,qu2e eft quædam tenebrofa foeditas,
quæ fapientiæ capax non eft,â qua maleuolentia, nos per fidem merito crucifixi 1 i/
beramur. Quomodo illum nondiligimus,cuius gratia tantum falúa ri poflumus?
meruit enim exaltationern,non pro fe tantum,fed pro omnibus qui eius meriti parti
cipes fiunt.Voluitautem omnes partícipes fieri,qui ipfius receperint fidem, cuius
facramentnmeftbaptifmus.
,
Sicut enim deledabie eft,lumen uidere oculo fenfibili, quod tamén non poteft
uíderí,nífi per immiflionemradrj fui in uifum fortem & capacem, mediante quo ui>
detuhfic nec neritas abfoluta,quæ eft luxínfinítá,eft fpedabílís fíne lúmine gloríe
fuæ.Vndè quum foelicitasfitperfeda,& omnia quæ fœlicitatisfunqperfeda fint:
tunc fine perfeda contemplatione ueritatis,non eftfcelicitatis.Perfede autem lux
illa nonuideditur,nifiluminefuo.Hoc autem lumeri gloriæ,gratia datur,menti ipfi
us capaci. Quomodo autem mens rioftra fiat capax huius gratiæ,St eam aflequi pof
sítihabemus ex reuelatíone Iefu,magiftri noftri.
Rationales homines fiunt uti modo geniti infantes,quando deponunt omnem
malitiam dolum. Qtii igitur in Chrifto modo geniti,fadi finit fimiles modo genitis ínfantíbus.S,edhocrefert,quia modo nati in Chrifto, funt rationabiles ínfan?
tesîfides enim non eft ufus ratio nis.Conuettitigitnr fides,per quam nafeimur Chri
ftiani,nosadfimilitudiueminfantium feu innocentium: nifi (inquit) efficiamini ut
parUuli, non intrabitis in regnum coelorum.Adam dono iuftitia: originalis, feu in*
nocentiæin rationalitate,potuitaflequiin Paradifo uitam aeternamtfed quia perdi
ditiuftitiam originalemfeuinnocentiam,quando præfumptio orta eft in eo(uoluit
enim fieri fimilis Deo uia fcientiæ,& fpreuit uiam innocéntiæ, præuaricando* pra>
ceptum) ideo arrogantia expulit ipfum,de appræhenftone uitæ diuinæ. Sic in Ada
homineperfedo,ó¿ufumraríoníshabente,antepeccatumfuit innocentia in ratio/
ne: cuius fimílítudínem, ante a duale peccatum uidemus in innocentia carentium
ufu rationiSiNon poflumus autem refti tui3a d capacitatem gratiæ u¿uífíctáís,nífi illa
ISI n 4
éxceífd

lnMçeniy

s 4©

Excitationum

excelfa fide,quæ omnem fenfum 6¿ íntellecftumliumílíat,uf<^ ad mortem: tunc e>
ním fi ad guftum dulcedinis Domini peruenímus, cibationem uitæ cocupífcímusa
ut crefcamus.Et ficuc mater non denegat infanti lac,fed innocentem puerum de fe
ipfa pafcit,quafi propriam uitam in cibum tradens,puerili innocentia ftanteificuer
bum uiræ,per quod renati fumus ,feipfo pafcit animam,ut crefcat in falutem.Sicut
difcipulus concupifcit do ¿Irinam magiftri quam guftauit,S€ reperit fibi gratam, &
qtiamdiu uidet magifter difcípulum fíne malitia & renitencia,quafi innocentem pu
erumjobedientemj&concupí icentem lac nutritionis:magifter fuo proprio magi»
fterio,pafcit intellectum difcipuli,uccrefcat ín docftrína QC fapientia. Vbi igitur experítur,qnoddifcipulusperarrogantíampropríse prçfumptionis, fit contradicens
¿V rebellas,& paruifacíens ipíum:fínít diícípulum fuo regi fenfu,8¿ pafcerë cefTat.
Tunc fitdifcholuSjS< adfímilítudínem magíftrfíquíperfedus eft, non attingit: fed
proprw ProPria præfornptio,ducit.ipfum ad ignorantiam,quæ eft mors intelledus. Ani/
KiutfxriM, ma noftra,âfeabdicandolibertatcm'arbitt:ri,quæeft uita rationalis fpiritus,fubtjci
endo fe imperio uerbi Dei,nobis per Chriftum application fe moritur, quia non im
perat in ea,nifi uerbum Dei uíuifícans &¿ cibans,quod per fidem euenit uerba Dei**
RefarreSti. efte nobis per filium propalatum:S¿fícmoriendo,íatrat in uitâ. Admirabilis fuit
refurredionis argumentatio.Nam inuifibilis,quiíanuísclaufisintrauic, hoc eft qui
ftetit in medio difcipulorum,^ loquebatur,oftendebat manus
pedestquomo
do admedium peruenitfan peroftiumuelaliunde,fcirenonpoterant.Nam modus
Dei,eftfine modotuirtus alhfsimi,iion eftdeterminata ad modum,fed ficu? uult.
Libera uoluntas,eft indeterminata ad modum,quo modo uoluntas eft potentia, ficut in Deo.Loquebatur autem uerba illa quæ coniueuft,fi£ modo quo confueuit,ut
ex loquela manifeftum fe faceret. Et ne crederent impoffibile,crucifixum uiuere:
oftendit uulnera,per quæ aidèrent,ipfum eundem qui uiueret efte,qui fuit crucifixus.Hoceftmírabííe,quodípfefeuíuereoftendít,ftátíbus mortalibus uulneribas*
Vita oftendit per mortem fe uiuere, nec hoc aliud eft quam aperire intellc<ftums
quod mors non eft,uififeparatio animxuiuencisa corpore. Vnde uulnera,non faci­
unt mortem:fed bene tollunt de corpore,aptitudinem complexionis 0¿ harmonise,
admotum uitalem.Sed feparatioanimæ,C3ufat mortem Si igitur anima feparata,re
uertereturincorpusîuiuereqobanimæpræfentiam. Eft igitur refurrecftioiôC cor
pus illiq^,tunc illius eft naturæ,qtiodfubeftuokintati illius Deiformù quæeft poten
tía fpiritus ín ípfum.Sicut ením fpiritusuolueriqíta QC poteft ín corpus,cui uiuitur:
quando uoluerít,erít inuifibile 8¿ impalpabile:quando iioliierinerit palpabile& ui
Íibile:quamuoluerít,habebitformamperegrini,authortulaní:autfíuoluerír,ut ap­
pareat in form a lucis,fie apparebitîHoc eft uerum,quando anima eft gloriofaitunc
habet &tale corpus,eft tuncaflequura omnem poteftatem in coelo.Quare illam
habet Si in terra fua,fcilícet corpore,6û’deô mouetur corpus, fecundum imperium
uoluntatis.Siueroanimanoneftaftequutagloriam: tunc coipus & eius pondus^
nonfubeftimperio uoluntatisanimat,fed dominatur corporis graùedo,quæ ani­
mam ad inferiores partes terre trahit,in locum obfcurum,ab omni iocunda laetitia
l/ifeMualis rationalislucis/emotum. Deus omn(apropterfeipfumoperatuseft5nam diuiti/
®s gloriæfuæ,oftendereuoluit,g<ob hoc creauit creaturam rationalem,feuintelle*
¿1 uale,ut illi poiïetoftéderediuitiasgloriæ!quæfolapüteft,intelle(ftuaîignftupcrcipere gloriam Dei.Nam nera
incorruptibilis gloria feu gratia,non poteft rnfi in
intellercualinamraJocumoftenfionishabere.Sicutquieft nobilis rex, non often­
dit magni ficentiamfuamxnifi illis quos putat intelligere, quæ debeat eíTe magnificentiaregalis.Ecnemohabes præciofasmarg3ritas,mittitantcporcos,fed ubi cog
nofcfrcurJíbíoftédit.CreauítigitDeuw,íplícenaturá:unam penitus fupra tempus,
qu£ eft angelical aliam penitus fub tepore,quç eft animalis,QC tertiam mediâ,qug
eft humana,quæ cum angelis participat per intellecftum, &C cum beftijs per anima*
lem naturam. Voluit autem Deus quod homo eflêt finis omuium corporalium nacurarum,propterincelkcftum:^quodipfeDeus, effet finis abfolutus,omnium ín-,
ccllecftyalium

Liber

V I;

5-41

tólednalíum naturarínEt ita íntellígere^no eft nífíut Deus cognoftatur; ficut fi uis
operating officialia in regno effet,at uis imperiali s cognofceretur. Et ficut rex non
cognofcítur,nífííncómunícatíonegratíx8¿clementixfee,ubiexfoh gracia SC pie
tate,eleuatab ínfimo gradu fidelem feruum,adconregnandum fecum,¿V quâcôplu
ribas poteft comunicaregratiairbtantô magis oftendit diuitias gloriæ faæîita Deus
pariformíter,uoluít creare homine,qui eftinfimus in intellectuali natura,ut quum
illum eleuaret ad participatione infiniti regni,omni pofsibili modo,diuitias glorix Pwrfta., .
fuac excellentifsimx,manifeftaret.Qnamuis non placuit Deo,quod homo rueret in ciwwurf
pecca tutpermifk tamen hominem ad gloriam prædeftinaturuere,ufc^ a chemo tifs imatn feparationê ab eo,ut poffet adhuc omni perfection modo,redeunti offendere
diuitias gloriæfuæ & clemetiætita quod etiam hominem illum,ad participationem
reghi reuocaret,ô£ ei oftenderet indicibiles diuitias mifericordiæ fue.Et ita permifie
Deus hominem praedeftinatum cadere,ufepadeo quodimpofsibile fuit, ipfum p fe
refurgere,S¿ perueniread guftffdiuinæ clementiae, m quo çternalitcr delmaretur.Et
hocficpermifitjUtdum illum repararet,offenderet infinitum the.iâurtïcharïratis 3d
mi(èricordiæ,ita quôd filium futim pro reparatione,oporteret induere forma pecca
toríshorriínis,finecommunionepeccatí:S¿ficperfacrificíumhumiliatíonís,ufcp ad
turpifsimam mortem,irremediabiliter lapfam reparare naturi. Vnde ita a dium eft,
quod homo ex gratia reparatus,qua nulla eft maioniufte ex merito reparatoris, hæ
res fadlus eft Dei.Sicutfirexunicum filium daretpro redemptione aduerfànorigôd
redemptoSjper gratiam admitteret ad fuccefsioaemjcum uero filionlli admifsi,ueii
dicant fibi ex iuftitiahaereditate,ad quam per gratiam peruenerunt. Exgtauaigitun
¿uftificari,eftoftenfi'odiaitiarfiinexprefsibih'umjntelligefanè,deprædeftmans ad
gloriam.Prefcitosautem nonpermittitcadere,utoftendatmifericordiam:fediufth L
tiam in tjs oftendit,qui funtfilrjdiffidentiæ.Homo per redemptorem nature,fadius
eft capax,medio meriti redemptoris,guftare diuitias glorïæ Det: hæau tem d/'uiriæ,
ftint æterna uita.Sed quôd homo ad hoc periieniar,necefTe eft ut per fidem confort
têtue in potentiafuamamfides,facitimpofsibik,pofsibile» Et oportet,quôd fides
ducat aie# ad innocentiam;fola enim eft una fides ,per qtîam eft pofsibile,nos ad ui
tamæternamperuenire,ô£eft ilia quæuincit mundum.perquam homo moriendd
uiuificaturJBtideô uíuus refufcitatur,per fidem mortificantem à morte.
Exfermone:Non diligamus uerbo ncqj lingua,
Erbum'Deifehabetadanimam,ficutanimamadcorpus. Nain anima,eft vedw:
ut femen uita: corporis}& fecundum conditionem corporis, facit bonum ,ViM MiHiCf
frudumuttx.Sic& uerbum Dei,eftfemen uitæ animar,^ fecundum con> vrniins,
, ditionem animæ,facit bonum frudum uitæ.Oportetautem quôd ficut co r
pus infe habet principia,ut pofsit uiuificari,quia aliter ad hoc ut adu uitiat,non pof
fet perduci per animam quæ adu uíuít,6¿ poffe uiuere corporis perducit in aclum,
ut fit adus primus corporis organici/animalem uicam habentis in potentia: fic
uerbum Dei eft adus primus,animædifpofitæ,uitam diuinam habentis in potens
tia>DifpofitioautemilIa,qu3eeftinanima:uocacurinteliedus.Nam quôd anima fit
in potentia capiendi uerbum Deimuod eftuita:exeoeft,quia poteft intdligere: fi
enim non ponet intelligere,non effet capax uerbh Includitur igitur in anima, uis

V

quaedam feu potentia,adcapacitatemuerbi feu fapientia.Vnde in ipia,fuiit princi
piaquaedamfticutin terra,funt qugdam uírtutes unruerfales
confufx,ob quas eft
capax feminis,0¿ exiliis femen attrahit nutrimentum,et infe transfert. Vnde terra de
fuapropriauirtuteuniuerfalfialiquosfrudlus producit, fed funt famam, tribuli,^
fpinæ.Fcenum autem,eft fylueftris auenatproducit enim cx fe terra, quædam critP
cea iylueftria,quædicunturfœnum,quæhabent aliquid fimílitudínís triticeorum;
Et non funtfrudUSjiiitxrationalis animalis,fed beftialis.Sicanima tntellediua,habetuirtutem complicancemuniuerfalia princijpia,mediantibus quibus,explicatalfi’
quem naturalemfru(ftumfcientiarum:fed fi feminatur in ea femen bonum,Ôf ipfa
terra eft bona > tunc fecundum nataram feminis }fert frudum multum & bonum;
Na î
Vnde

î42

Jh

Excitationum

unde fecundam femen uerbi,producit frudum fciehtiarum
artium: ut ex uerbo
Platonico,fi capitur
cuftoditur frudus fcientiæ Plàtonicæ,a'd conformandum
feintenediiiPlatonis,àçita de cæteris. Sed ex uerbó Dei, perfediíTímus frudus,
qui eft íntellígere perfediísímum íntellí gibile,fcilicet Deum.Magífter no ft er le fus
uerbum Dei femen dicit, ut cadit inanimam,tuncinuerbo quod recipitur in: anima,eft in potentia id cuius eft femen.Sicut in femine arboris,eft arbor in potentia.
Vnde in receptione uerbi Dei in anima, recipitur in potentia diuinus intelledus,
cuius eft femenJBt ficut ad hoc,quod femen in terra producat frudum,requiritur,
quod femen excitetur ad motum,ut de potentia producatur ad adum frudus feminis^cut femen arboris excita tur,ut fiat fi mile arborea qua ha huit ut effet femen, ÔÉ
hoc fit mediante calore cœlefti,cuius eft incitare ad morum,quia demotu coeli exo
ritur:fícmediantecaioredíuíno,fiuéchatítate,fiue ípírítu fando,excitatur femen
uerbi Dei,utfiat fimile illi cuius eft femen Verbum igitur filq Dei excitatu m,crefcit
ufcpadfimilitudinemfiltj Dei.AitenimTheologus ille altíffimustQuand.o appa/
ruerit nobis filius Dei,qui in nobis eft in uerbo fuo,feu femine,tunc erimus fimiles
ei. Ac fi forma feminis arboris,effet femen intelleduale,formæ arboreae, quando ei
repræfentaretur forma arborea,cuius eft femen,tunc fe illi conformaret, tranfeun/
dodeporentía in a dum,d€ hoc fieret ex apparitione.lntelledus nofter,eft quafi Ue‘
uiuerfale femen fpecierum:&quum apparet ei aliqua fpecies,in phantafmatibus»
tunc fpecificaturc¿ fit fimíliseúducíturemm lumine intelledus^agentis de poten*
tía ín ádum.Si autem intelledus feupotentía animas induitur uirtute al ti ori âf fu/
pernaturali,fcilícetfide,8¿capítínfeuerbum Dei: tunc femen uniuerfale ípecierd
naturalium,fit femen diuinum,ex femine uerbi Dei formatum.Et ita femen fpecierum creatarum,fit femen creatoris fpecierum Verbum igitur Dei,eft femen,á in fe
cortuertituirtutemintelledualem}quæ eft femen fpecierum,Ut fiât femen fpeciei
fpecierum.Sicut enim in terra,eft uirtus uniuerfalis feminum,& dum unum femen
feminaturin ea,illud uníuerfalem uirtutém in feconuertit,ut uirtus quæ erat terrea,
tunc fit fecundum naturam feminis feminari in ipfatutefto, quod femen illud in ter­
ram proiedum, fíe femen frudus omnium fruduum,6C fic femen omnium femt*
num,tunc omnem uirtutemfeminalem terræ,infeconuerteret(totam enim terram,
uis feminis illius occuparet,6¿ per omnem potentiam eius fe diffundereQfic uer/
bum Dei perfidelem animam receptum,per omnem potentiam eius intellediuam
diffunditur,attrahit in fe:8£ fic crefcit intelledus in uerbum fiue Dei femen attra
dus,utfiatfimilisDeo,cuiuSeftfemenfaduminuerbo.Magifternofter,comparauit animam rationalem uerbi Dei capacem terræ,de qua femina trahunt nutrimen
catfed nutrimenta transformantur tn naturam aliti. Vnde uíta uegetatiua quæ facit
potentia uegetabile,effe adu uegetabiíe,potíus¡ pafeit uíta uegetatiua terram,quam
terra paicatuitamiattrahitenim utuíuificet,6¿ naturaliter appecítuíuifícari. ldeóat<
tradioni non refiftít,fedobedit.Síc uíta díuíria in uérbo, femineúídetur alí,exuírta
te animæ rationalis,quæ tranfítín femen:& tamen hoc non eft nifi uitam uegecati­
nam diuini feminis,fieri in uirtuteanimæ rationalis,quæ intelledus dicitur.
ExfermonetGaudium erit angelis Deifuper uno peceatore.
wr- Y nrBi uerbum Dei recipitur,ibi recipiens uerbum Dei,à filio Dei,qui eft Uer/
% / bum patris,recipitur Vbi enim recipitur fapientia,ibi (apfetia recipitani\/ mam:infe enim eam recipit,quia eam efficit fapíentem 0¿ fcientem, quæ
’
erat ignorans.Sicutubi aer recipit radium Solis,ibiradius Solis recipit acrem:fitenim radius aerius,aer lucidus,quia innaturam lucis tranffertur, quam in fe
recipit,ficut lucerna illuminatur,per lumen in ipfa receptum.
O«x.
Si aliqua ouis mihi creditafdicit faluatprjquæ habet eiufdem religionis ibeiasno
naginta nouem,ita quod cum ípíís conftttuatcenténaríum numerum,qui eft perfícíentíum.Nam incipiendum eft primus perfedus,fcilicet denarius: qui eft profici/
entium radix.Eft fecundus perfedus,fcilicet centenarius: qui eft quadra tus. Perfe«
dorum eft tertius, fcili ce t míllenaffus:quí eft cubicus.
Quan*

Liber

VI.

í4j

Quantum intereft inter coelum & terram, tantum inter gaudium cœleftium
terreftrium,& inter defidedum Chrifti reperiendi ÔÉconuertendi peccatorem, &
defiderium hominis reperiendi buem.
Quamuis peccata mortalia fint adeó graúiá,quod animam peccatricem,reddanc
omni pondere terre grauiorem,ita quod anima ufep ad inferna,hoc eft ad centrum
grauedinis terræ,propterea fubmergatuir :tamen ita pius eft lefus, quod queric om*
nem animam erran'eni.Et fi fepatiturinueniri3&nonabfconditfe â facie quæren/
tis:tuncfuppletipfeimpotentiarn afeendendi ín codurnî&'fuis proprijs humeris,
eam furfum ubi eft gaudium fandorum,uehiu
,
Quantam poenam meretur errans,qni nonuultínuenírí& conuerti, tantum trtftitiæmerito habebit, nolens conuerti
induratus,quantum gaudij ftiiftet ex eius
conuerfione in coelis exortum:çternam habebit tríftítíam & calamitatemjquia gau
dium caeli eft aeternum,gaudium in coelis augetur,ex focietate fandorum, & de nonagínta houem iuftis non tantum oritur gaudium,fícut de conuerííone unius prædacorisJuftienim femper funtunum,cum patre, uti filtj diledifsimi * Et quia
non funt mortui fed uiui,ideo non habetur gaudium ex ipfis, quafi reuixiflentmbi
autem unum membrum corporis perdidituitam,puta,manus eft fada arida ,fi illa
reftituit uitæ,tota uita hominis in hoccapitgaudium:& hoceft,q iaii uíta perdita fit
inuenta.Vnde gaudium,eft adinuentæ&recuperatæuitæ.Inalrjsautem omnibus
membris,uíta nünquam fuit perditatideo aliud gaudium reuiUifcentig in ipfis non
eft,fed fohtguitenon recupera t£,fèdadaudæ.
; u..
Poenítentía,eft uoluntaría.Quare homo non poteft cogi ad poenitentiam; Ho- aMi!cia
mo quia liber in arbitrio>eligere poteft uiam iuftitiæ, S¿ poenitere de peccatis, licet
Deus influat uitam Sicut totus homo compatitur membro srgroto.tfic
congau­
det eidem, de recuperatione perditae fanitatis: pariformiter Ecclefia. Valde igitur
pœnitentibus de magnis peccatis, congaudent omnes ciues triumphantis Ec­
clefiæ, 8¿ quanto nos facimus magis gaudere fandos, tanto maius gaudium aftequemur.Si enim ftudemus in hoc mundo talia facere,per quæ omnes de nqbis uehe
mentergaudeant,& laetificenturtemporalitenmulto diligentius poenitentig operà
agamus,per quæ tota coeleftis curia,eternaliter gaudeatiocundetur.
Çum lucerna quæritur perdita anima, ôûta feabfcondic,nam fugit lucem: quia
tnalaoperafeabfcondunrEtideoreuolutio totius domus,praecedit inuentionerm
Nam antequam anima peccatrix,feuelítpeccatríCem óftendere,& p oeni tere, mag­
na fit mutatio,& omnia quæ in domo funt,moueri oportet, Nam in poenitentia ue
ra,refoluuntur omnes fenfus,& omnis deledatio carneæ domus conteritur, & quí­
dam agonia præceditdiuortiummundl,utfiatper poenitentiam purgatio animæ,fa
pientiææternædefponfandæJEt ideó quando fapientia eripuit fponfam fibi dilediffîmâ de faucibus mortis
perditionis, comiocat ad congaudenda uicínas:
hic exprimit uirtutes angelorum,uicinas fapientiæ.CÔgaudent igitur omnes ratio­
nales fpiritus uerbo Dei,quando unam animam rationalem perditam, per fapientiam recuperat.Eft enim hoc abfqj uidoria principis huius ftiundi, impolïibiletôÉ
ideo deuicftoria uerbi,confringentis arma aduerfartj,8< captiuam fponfam fuam liberantis,omnes de¡ exercitu eiufdem milites, congaudere debent. Et hic attendas
peccator,quomodo uerbo Dei in tua conuerfione.omnçs angelí congaudent. Vi­
de quantum te diligit creator tuus,qui de tua falute tanftim gaudet,cui omnes ra­
tionales fandi fpiritus congaudent. Erit igitur gaudium tuum nimirum scternum
(3Zmaximum:qufo propter te,Deum 8C omnes fandos gaudere confpícis,’9¿ hod
gaudium Dei fandorum de tua faluatione,erit gaudium tuum:quia cum his oni
’
nibusfandis,congaudebis Chrifto redemptori tuo,cui dabis bonotem & gloriam ( ficut dignus eft ) æternam dC

indeficientem;

«

.

ÊxfÆ

54

Excitationum

Ex fermoneîPerfeâzus omnis erít.
Vm Dei fit proprium mifereri,Petrus hanc etiam proprietate,Dei dono ha
buit.Totus enim mifèriçors &cópatíens.EtDeuspermifiteùm cadere,ut
difceretcompatiendum eft e ill is,quibus prsfuin Etpb hocPetrus fecit tot
miraculatquiaperfecftè fuit mííericors,óh'n hoc ad cofortium díuinitatísuo
catus,diuinamproprietateminduit,S¿ diuínam uírtutem adeptus eft,ficut ferrum
ignitum,ad fímilítiidinem ignis calefacit:quia induit ignis proprietatem* Et quâdo
ferrum índuitmagnetis propríetatem,attrahítferru,ficut magnes. Vnde amor,fecit
ípfufnplusinChnftoeffe,quámínfe.Namanímaratíonalís,plus eft ubiamat,cfj
ubi animar.Nam ubi amaqeft ut perficíatur:ubíanímat,ut perfícíat.Fídes aute corv
fortauit debilitatem,amor addidit proprietatem amatí:& ita,ex fide 8£ mífericor/
día>operatuseftmíracula,fícutChriftus, qui aiebat: credentes íneum,maiora miracula facimos. Fídesíta ratione ínaltum’ducitur,ficutoleum ínuafe,per aquæimpofitíónemtaqua quidem eleuat,fupernatat uerdoleum. Non fit fides minor per ra
tiones,fedaltior.Soli Petro præcipitur,utinaltum ducattquíaípfe eft caput,¿¿uer/
tex,& magifter fidei,patie eidem revelante. Alíj fecum laxant rete, fed ipfi faciunt,
prout Petrum facere co nfpiciunt.
In uerbo tuo laxabo rete dixittquoniam erat uerbupræceptoris,cui omnia obe
difft.Nosigitexhoc hautiamus,ueriationesnoftraseffepenitusfinefrudlu(quamuis cum omni humana prudentia,3f nodutnis uigiliqs fiant ) fi non facimus illas in
uerbo Dei,feuuirtutepræceptons:nihil enim exnobis>tanquàm ex nobis, fed poi­
nta exuirtute omnipotentis. Sic cunda quæ per fidem fiunt,efficaciam habem ex
uerboDei,cui credimus.
Q/iprfi
Non poteft ab anima repelli culpa,nifi per gratiam,quam folus Deus dat, ficut
tenebra aeris non repelluntur,nifi per lucem:fed illam non poteft aer ex fe habere,
fed á da tore, fcilicet Sole.
Amor fortis eft>utmors.Et ficut morti,omnia quæ fub codo funt, fubrjciuntur:
itaQ¿amori.Caufanturenim nexusinuincibiles abamore. Et idedficutamor bo­
nus eft ualdelaudabílís:íta malus ualdevituperabilis.Nam concupifcentía Siira,
ôicæteræ perturbationes,non habent aliunde ortum,nifi ab amore privato. Opor­
tet igitur eum qui fequítur Deum,illum amorem relinquere.
Ait lefus, nemo poteft ueníre ad me, nifi pater qui mifit me,traxerit eum.Sedi
quomodo crahit^Dicendum quod diledione,iuxtaillud:in charitate perpetua dile
xí te,ideo attraxi te miferans.Charitas enim calor eft fpiritualis:caloris aut eft attra/
here,ficut tiidemus calorem attrahere uírtutem feminum fub terral facit ipia pullulare,0£grauiadiffbluit,&uaporesfurfumtrahit; & lignum accêfum ftatim mittit
flammam furium. Sic quando charítas tangítmentem homínís,eamabomnícarna, litate refoluit,6¿ in altum trahit,S¿ aicendere facit Sic Dauid accenfus hoc igne,dice
batiquisdabit mihi pennas ficut colwnbæ,& uolabo & requiefcam£& de Apoftolis ficaccenfis legitunqui funt illi,qui ut nubes uolant? Secundo trahit afsimilatio
qualítatisífimileením attrahit fuum fimile,8¿effedus habent fimílítudíne cum fuis
caufis.Quuergo creatura omnis,fic effedus Desomnia enim per ipfum faâa funt)
hinc habent fimihtudmem fiff creatoris,quia omnia habebat effe cum Deo, anrecjj
fiemjuxta illudtquod fadu eft^n ipfo uita erat.Et res habentnobilius efle in Deo,
Ç infemetipfistquia in fis,habenteflemateriale,inDeo aut effefpirituale.Ter/
tium attrahens,exhibitio bonitatis, maxime paisionisjuxta illudffi exaltatus fuero,
omnia ad meipfum traham,quæ fhlicet funt hominis,fcilicer intdledum ad intelligendum me,animam ad afcendenduad me.Sicitacp trahimur,utfequamureu,prox
pter magnificentia charitatis,etiair propter conflandam firmitatis,quia non uaria*
tur,neep trànfmutaturàbono,apnd jpfum enim nôeft tranfmutado Etiam propter
efficaciam uirtutis,fequebatur eum multitudo magna,iffdes figna prodigia, quæ
faciebat fuper rjs qui infirmabantur,uírtus enim de ¿pío exibat ¡
fanabat omnes.
Non immerito igituripfum faluatorem fequebantun

C

*,

Ex fer-

Liber
~

V1

54*

Ex fermone:Míícreor fuper turbaran

Eparatar fdhólaftíciis à mando íungít fe multitudini difeipuforum/ut soüm'k
audit magíftrumefleChriftianum,8¿deíérinífe mundum,& fequi cumomni fidutia Chríftum,6¿ à fe omnem fuperfluam excutere carnis curam * Qui
Chríftum fequítur,regnum cœlorum quærit, quæ eft uíta fpirítus, Ôtomnià
élli uitæadijciuntur. Non eft enim puero opus,utfítfollícítusde craftino quod e/
datjquando habet fcientem patrem,quid opus fit fiIío,S¿in fua poteftate omnia ha­
bentem . Quando homo fecundum intenedumeftintentus»licetittcum turba,eft
tamen â fenfibili mundo feparatus.Qui audiunt Euangelium regniæternijdeferuerunt huncmundum:qui uero inter homines conuerfanturide rebus huius mundi aù
diuat,8¿tracftant,& íncelIecftaímpedíunt.Nam ficut aër corruptus, corrumpítcorpus,&ficut aqua corrupta corrumpit uínum,ó¿ poma corrupta corrumpunt alia pó
ma,&ficut grex morbidus corrumpit ou’em ianamftta mundus ifte in quo no eft ue
rítas,ínficít naturam intelleâualem,quæ non po teft nifi ueritate uitaliter païci.Spi/
rftus tenebrarum,mediofocietatismuridanorum,retrahitafcendentes ad uitam
felicitatem.
Cum filio uero Dei poteft effe pérfeëH conueníéntía : quia omnium in fe gerit
. ?
fimilitudines. Vnde dicitur ars patris,plena rationibus omnium uiuentium:nafri
ieft fpeculutn fine macula. Videmus,quôd quando res hábetunam figuram,non recipáalíam,8¿ quia fpeculum nullam habet,recipit multas : &res quae habet unum
coloreminonrecipit alium,fed quae nullum habet,recipit omnes, ficut aqua, aër, Sd
oculus,in quibus experimur diuerfos cplores ímprímí.SícDeus > quum fit res fpiritualis,non habet in fe aliquam fimilitudinem propriam,& ideoinfeueraciter conti
net omnium fimilitudines,& ideo cum omnibus hominibus conuenit.Vnde ad ipfum eft focietas& amicitia perfecfta 5¿delecftábilís,propter congruentiam. Conti/
net etiam in feDeus omnia,quæ in focio quæri poflunt. Nam quaeruntur ¿namico*
cui meaffociodapientia utínftruatautpulchrítucfo in qua deleder ,aut abundantía ut adíuúerjaut fortitudo ut defendar, aut nobilitatis excellentia ut fublimer: fed
¡haec omnia reperiuntur excellenter in Chrifto * Nam in eo funtomnes thefauri fapíentííeabfcondítí3ipfeeñfpecíofíorSole,cuiuspulchritudínem Sol &C Lunà mi/
fantur,in cuius dexteraffunt diuitiæ gloria mec eft qui refiftere pofsit eíus ùoluhcatfqui eft excelfus fuper omnes gentes Dominus.Non poteft focietas &C amicitia
ÎierÎeuerans haberi nifi ín Chrífto.Nam omnis amicitia eft propter bonum,ÔC nub
um purum extra Deum reperitur,fed femper mixturan

S

Exfermone:Humarium dico propter infirmitatem carnis»

f Vminferiusfubqcítür fuperíorí, & ci con ¿ungí tur, nobilitatur. S/ctitaer
fubieduscoelo,nobilitaturradío Solís,6¿ remanet tenebrofus eoabfente.
Tota perfedio materiae,eft fubiédioformætÔtanima fenfibilis in homine
^nobiliorquaminbeftia,quiafubficitur&caniungiturrationalb Dilecftio/
inem ideo debet homo Deo,quia tuc íuftítía (eruatiir circa unamquamcp remanan­
do ei adhibetur t ad quod fatfta eft: ficut ueftimentum fâcftum ut induatur, non ut
comburatur,^ uihum ut bibatur,hon ut effundatur.Si igitur ueftis comburitur, 8C.
iwnum effunditur,non eft iuftum. Bonum autem eft,iit diliga tu t ,8¿ purum bonum,
iit pure diligatur. Sed Deus eftpurifsimuin bonum,ideo debet maxime puré diligi.
Eft autem bonum per participationem,ín cteáturís.SícutluxcandelgíéhabetadSó
lemiita bonum in creaturis,ad bonum quód èft creator.
Nemo debecaliumfperneredícutnechobilís oculus fpernitpedem aut manum,;
fed oculus dirigit manum,manus purgat oculum*

Sicut arbor in concufsioneuenti,per radices tcnetiudta homo in aduerfitateper
àmicos#qui cum confohntyr¿
■.f
Exfer-

TujTitUftonunt

U*

Excitationum
Ex fermone.Refpice Domíne de ccelo,8¿iiíde.

Oía

"jfBi Eccleíia aliquas formas orationum pófuítyíh miffalí aut p on tificalí, co

% / tra témpeftatís díípedía , ínfirmitates^aíftis tntèmperiern,6f fic de fingulís:
%/ illas formas teneredebemus:ubí uéro millas pofuit {pedales,recipere de>
bemus generales,
applicare particulari íntentíonnubí nec generales
propofitó applicabiles,exnobífipfis eliciamus orationes,cum oratione Dominica*
Et poteft quise# orationem Dominicam,qua: ínfe omnía qui peti poffunt à Deo,
corn plicat,cum intentione deuo ta,applicare ad defideria particularia: puta, tu uís
impetrare bonam aeris difpófítionem pro frudibus, dicis pater nofter,¿£ poft
íubíungis cum deiiotione:Domine tu me tubes â te petere panem quotidianum,^
femper neceffarium uitæ,ideo ut illum tuo dono aífoqui pofíím,tolle aeris intempe
riem,grandinem,exceffiU5 pltiuiam,frigoris nimiam intenfíonem,& huiuímodí.Sí
tu uis impetrare ¿Deo bonum Epifcopft: p remittis pater nofter,iubiungedo:quia
tu Deus,iubes omnem uitæ refedionem a te peti,& fapientia feu uerbum tuum eft
paicens animam,& eft panis quotidianusanimæ ratíonalísiadhóc igitur ut anima
mea pafet poffituerbouit«,da nobis Domíne ántíftítem bonum,(cientem:te di­
ligentem, qui nos indefinenterÔÉ quotidie pàfcat.Si tu uis aliaâDéo quæ tibí neceflaria fontpetere,uti eft fànïtas,pax,amor,& qugq* talia: poteris nomine panis,
omnia â Deo petere,quibus indigestnomine enim panis,ueniunt omnia, quibus in
digemus.Superftitiones ígitur,íacrilegia,íncantationes,atq^ præftigiofa omina,diuinatíones,Gcomantia,Necromantía,Pyromantia,0¿ .uatícínía uana: longe funtá
. religione Chríftianá.
***** hítio^ Qj( fferét retributto,nifi effet capáx íubíe¿lum,ícílícet,fi anima non effet ímmor
™ w*
talis.Quod autem anima rationalis fit nobilis natura,ex hoc elicies: nam eft imago
uiua cr ea to ris,& corpus omnia habet ex eius præfentia,fcilicet uitâ, motu,pulchritudinapro qua acquíreda,Chríftus triginta tres annos laborauít,& uitâ dedit, quæ
pluris ualuit $ mfîdi ínfínítí,8¿ corpus in cibSîcuiDeus dedit angela cuftode,S¿ ele
git eam in templum fuum.Creauít,ut in locum angelorum, & ad regni cceleftís
peruenirethæreditatem.Pluris eft igitur animaequa omne fenfibile & corruptibile*
Religio.
Sicut iri coelo pafcuntur fandi uif ione Dei: ita in Ecclefia pafcuntur auditu UeroMwnfiit. hi.Namnon in (olo pane.Incœlo font omnia communia,unus díuídit cum alio:
meritum enimunius,omníbusgaudiutnauget.Sicfuítínftatu naturç ante legem,
&C in primitiua Ecclefia,nunc in rd igionibus certis Jn coelo omnes non nubunt,
fed dues caftifsitni funt:ita in religionejn coelo omnes fe offerunt Deo in holocau
ftum:(ic in religione per obedientiam,quandoDeo dant propriam uoluntatem.
In cœlo,fponte,lçteSf perfeuerâter,iuffîs diuinis dues obedifitnta in religione præ
lato.Obe.díenría eftautinpræcepth,ai.itia confias,aut in conformitate mentis,ut
Paulus dícebahquíd me uis facere,fine murmure?nam cum murmure, diaboli exi­
bant præcepto leíUjClamando.Codiformís íocunda debet elle obedíentía,ÓC ¿Ha
prælatum laetificat,laborem obediencia alleuíat,ó¿ fecuritatem confcientiæpræftae
debet effe perfeuerans.Vnde Bernardus: Chríftus ne perderet obedient¿am,perdídituítam.Eft autem in religione Chríftianá,triplex flatus: nam laícorum tantûm,
aut clericorum,aut monachorum .In omni tamen religione,neceffe eft quod fob oobedientia,uita peragatur. Nam Chríftus magifter,fa&us eft obediens patri, cum
ws.
dixitfnon ficut ego uolo,fed ficut tu^ôi ufep ad mortem .Ita omnes neceffe eft effe
LfíiíMj.
obedientes:fed maior debet effe obedientia in flatu clericali,adhucmaior in monachali.In primo flatu,funt illa tríafubftáííálíajfed caftitas eftlaxa:quia cocupifcentia
carnís(nífi use# ad luxuriam procedat) permittit. Vnde uirgo no peccat, fi nubat in
Dño:¿uirnonpeccat,fihabuerituasfuiiin fimdificatione. Vnufacramentum ma
trimonfj licita eft illis,quonia eft citra luxuriam fornicationem. Sic etiam pauper
tas,quç eft abdicatio proprtj,ín eo ftatu ’effe cenfetur,quádo quis poffidet fuff,ÔC no
occupat alienuJn flatu clericali,caftitas Aridior effedebet,quonia etiam matrimo/
nidis copula,ibi ¿Ilícita eft, Sic nec poteft dícerealíquíd effe foftlicct inns quæ fine
Ecclefia

Liber

VÍ.

547

Ecclefiæjufamhabeat^particularem adminíftrationem. Sed ia mónachali5nec
matrimonialis copula,nec ufas cum adminíftratióne, cuilibet conceditur: fed uní,
qui præeftadminíftra t fingulís JSIuIlí autem conceditur, ut pofsit conceísis abu/
tuquia nec ínftatulaicalí,abufas copulæcÔiugalis,autabufas rerumjcftlícítus; Sic
neciaclericalí,nec ínmonachali,abufas adminiftratíonisrerum,eftlícitus.Dícutur
laicfiquamdiu non abutuntur coníugio,cafti:et quamdíu non abutuntur bonis fais,
pauperesj&feruare fubftantíalía regulae,fic cleríci,óó mónáchi. Abufus ueio,a*
pudtranfgreffores reperitur t Nuncaatem circa ftatum laicumuerfemur,óípríniÓ
circa obedíentíam tenendum,quod quífq? teneatür elfe obediens,Chrifto capiti re/
tígionís,0¿eíus uíces agenttNam Chríftus nobis Euangelicam legem dímifit,& cú
ftodem eius pofuit,qui eius uíces agit:quihancpublicat,& non loquitur uerba fua,
ílle á Chrifto miífas eft.Sed uerbum fílq Dei, ín Euangelio contentum eft. Quare
qui Euangelq uerbaloquiturjlle omnino ut Chríftus audiendus t uerba ením pontíficis,fantaerbaDeípatris,nobís per filium annunciata,ÔC per fâcerdotem reme/
morata Jilts igitur obedíendum eft Jnobedientía ením confummata, quæ eft nolle
obedire,excludit â religione Chriftíana,qux ethnica & Íathaníca, S¿ fcc! us idolola/
tríg.Tanquam Deo igitur,obedíendum eft praeceptis Ecclefiamnobedíentes conta
macíterifeparandíjóí extra communionem aliorum ponendí,tanquam membra,ob
fuam putredinem a Chrifti corpore myftíco,abfcífca.Hoc ígítur (citótedíletftiílímí
nifiobediueritispræpofitisueftris,non eftís in Ecclefia,111 qua poteftas ligandi &C
foluendúÓÉ nifi credideritis præpofitum ueftrumuíces Chrifti agere,ÔC ípfumlígaz
re flCfoluere pofle,uíce Chriftimullam unS? aflequí poteritis, facramentalern peecarorumabfolutíonem,necnindulgentíasá remi(sionès,quæ â cathedra emanant.
Qui ením non credit,non Tperat:8< qui non credit nec fperat, non aflèquecun Et
“‘
qui creditjpræpofitum fibí,uíces Chrifti agere,ob hoc quia Chríftus dixit ad ptsepd
fiitós,quí uos audit me audiuille indubie omnia à Chrifto aiîequëtur,propter fidem
&confidentiam,quæ nonpoteftdecipere in Chriftum Aperantes. Sit igitur quisql
unitus prælato&facerdotifuojÔÎ in eo Chriftum ueneretur,& uerba eius utiChrt,
fti recipiatîtunc per hancobedientiam,ipfefeDeofacnficium,iifqj ad mortem liber
tatis arbitrtj,offert,quando ipfe non uiuitjedin eo üíuít Chríftus,cuius noluntad
quam eí facerdos exprímír,obedít fine murmuratione» Quando igitur tu feceris
hoci&obediens fueris ín omníbtisjllí quem tibi Deus praepofuít: tunc mànibus
prselatijduceris adæternum regnum,necp de alio te oportebit rationem reddere,
quam de obediencia in diftriao indicio. Narnfi dixeris,Domíne obediui tibi in
prsepofitothoctibi fafficiet ad falutem,etiam fipræpôfitus de oneribus humeris tu­
is impofitis>præceptis,& folationibus rationem fit Deo redditurus: tu etenim,per
obedíentíam quam facis præpofito , quem Ecclefia tólerat, decipi nequis, etiam ft
preceperitalia quâm debuit.Qparefententiapaftoris ligat te;pro;tua falute, propter
bonum obedíentíe,etíamfiíníuftafuerit; Ñamad tenon attinetcognofcere;quod
lententia fitiniufta,nec concediturtibi ut nonobedias,fi tibi iniufta uideatutNufla
enim eflet obediencia,fi in tuo arbitrio eflet,defententia paftoris iudicare,an illief.
fèt obedíendum.Præfumit enim Ecclefia de lententia illa, cui fi pbedieris, magna
erit merces tua.Obedientia igitur irrationalis,eft confummata óbedientía & perfe
(ftífsíma,fcilicet quando obeditur fineinquifitíoneratiónís,ficutiumentdm obedit
domino fuo»Si igitur uides pontificem tuummon communicare alicui3nccp tuilli
communices. Ecce quantum peccanj,qiii detrahunt pontífíci,8¿ loquuntur mala!
contra uices Chrifti agentem,maxirnèobilla,quæ ut pontifex facit.
? Tenuit Chríftus ueritatem in uerbisjita & facere tenetur Chriftianus. Nemo & Verii^
him mendax diligitur,neca Deo,nec ab hominibus; habet enim linguam diaboli,’
qui ab initio mendaciter primos parentes decepitJDebet uerítati annexa efleutilitas,uraut confoletur,aut moneat,aut doceat,aut praecipiat. Chríftus nullum uri/
quam inutile uerbum protulit, quam imitemur. Nec decet, ut proferamus nerIpaiocofajper quæ concífemus lenes aut alionad iram uel blafpbemtoi quia rei
, /■
.
• -.................. -

Excitationum
fumus peccatorum illorum,iocus noti èxcufat aperiurio, 8¿ mortali peccato»
HabuitChríftus modéftiam ínloquendo,fic&C tuhabe» Vtidíues non exponit
denarios,nifi numeret priùstita & nos non loquamur,nifi praemeditate. Spedat igi
tur maxime ad noftram religionem Chríftíaham,refrenare lingúarmqui enim putac
fe rel¿gíoíum,0¿non refrenat linguam fuam,huius uana eft religio.
Ex fermóne: Qui facít uoluntatem patris.

Oneta illa faifa eft,quæ habet colorem incorruptibilis auri ab extrinfe/
co,&ab intra eft aliud corruptibílé metallum» Quando igitur homo intrinfecusaduerfatur extrínfcco, feu interior homo àduérfatur exteriori:
tunc ibi non eft uerítas,fed contrarieras. Sic Propheta ait,dehominedu/
plici,qui labrjs Deum honorat,corde longe ab eft. Idquodfálfum 8C mendofum
eft,eft de regione principis tenebrarum. Nám falfum fugit lucem,& non uulcco
gnofcfquía falfumftdeo füb fpeciè boni QC uéri fe occulta t.Sèd nerum eft de regio
ne pr incipis lucisïuerbûm Dei,lux eft QC uerítas.Id éó publice fuper teda,manda
tur praedicar^ etiam fi in fécreto recípítur,per ftudíum feu reuelatíonem » Malignu
fpiritus mendax eft ab inítíó,uerbum eius illuforium,quo Magi & Necromanti
ci,atqj incantatores ímbuuntur3fi¿ in occultis di latebris prædicatun& fugitlucem
Docet igitur nos magiftér unicus,quomodo Prophetæ feu praedicatores,qui nobi
ea quæ de iuftis & iniuftis futura funt,prophetizant, poflunt ad nos ueníre ín ueríta
te aut fallacia.Si in ueritate,tunc in concordanda extrinfeci dt intrinfeci: fi infalfitare,tunc in diCcordantiaintrinfeci cum extrinfeco, ficut in notoria dífcOrdántía, lu/
pi É¿ ouiuttt.
.
Quaerentes aliquid aliud ad fuam utilitatem,quam pafcere auditores uerbo uitæ,fallaces funt,proponunt ea quæ font iàlutis a ni m arum,æ medio illius quærunt
rapere,ut lupi rapaces.Et finis docet cognofcere media,ad ipfum fcilicet finem ordi­
nata,& qua intentione omnia fada funt,exitus docet. Si enim illi hpn querunt Chri
ftum,fed feipfos dC priuatam utilitatem ponunt finem laborum , detacili côgno/
fcuntur.Sicuthoc tempore Coloni^accidit,ubiquædam perfbnæreligiofg paupe/
residentes alias inreformationè,fauorem populi acquífiuiílej&de penuria ad re/
rum abundantiam perueniiïèiut fimiliter ditarentur,habitum éi ceremonias refor­
matarum afluméntéà,in fallacia depræhénfi funt ex frudibus. Et quia cupidicasfînis reperiebatuncur in ueftimeritis ouium comparUerunt,delufi remanferuntAudi
to ehim,quôd ob hoc religionem reformatam acceptaient, recurrebat populus ad
íftud EuangeIíum,S¿íta attendebat,cjuôd fallís prophetis in nullo fuccurreban Vix
fallacia eorumjqui fub habituChrifti apparent,poteft fciri, obfuamuarietatem.
Nam alius quidam fub hac ü'efté,alíuS fub alia , alius fub capitio, alius fub hoc reli«
gionis figno,alius fub alio,Chrifto fe militare afferittlicet pene omnes,nô quæ Chri
fti,fed quæfua funt,quæranti Omnes enim ftudent aüaritiæ,âmaximo üfque ad mi
nimum
in his omnibus,una dodrina comperiteorum fallaciam,fcilicet ex fili/
dibus eorum,co gnofcétís eos. Nam fub niueohod tegitur,dum nixperit,omne
uidetur,& nihil occultum,quod ñon réüeletur » Poteft malus fe occultare ad tem­
pus,fed néceíTéeft ut aliquando detegaturtignis rapax ( etiamfi diu Iatitauic ) qua­
fi cognitus. Ideo cito ctedere, & quafi digito manum imponere prohibemur,út
probantes fpiritum,experiamur fi ex Deo eft. Nam tange montes,6¿ fumigabunt:
uti mulierem i quæ apparens bona, fe confitendo femper uàlde malam confitebaturtprobauit confeffor,fi ex hypocrifi procederet, poft plures confefsiones di«wirrr. xitjfe etiam audiüiiïe, alias extra conféfsíóném ipfam maîamicUiftatimôpprobríofe réfpondit,ípfum mentiri» Rèplicauit confeífor,fe hunc expertum,ipfam
eiïèfalïàm,ô£uellebonam uideri. Tangere autem,probareeft¿ Probatur mo«
neta, quia percutitur malleo, aut conteritur fuper Iapidem probæ, aut igne fi*
naliter examinatur. Sí reperítur Rabilé metallum ín omní probatione,bene efta
fi nero in una ,& non in duriori probatione perfeuetat, nondum plene proba/
tum cenfetur. Sedinter multa figna fallaciae>nUlIum ^pettiuàôCmanifeftiuseft,
in quo

M

Lïber

549

VIL

in quo fdtaciae fpiritus recipiatunquam in rapacitate.Oftenderemanifefta rapacita­
te cupiditatem lupinam, in pelle agnina,eft oftenderefallaciam* Nam mens Chri/
ftianqab omní cupíditatelibera eñe debet,3¿ mortua: fí non eft mortua, non po*
teltdíu occultari rapacitas* Nonne experimur ín omni apparentia fandimoniæ, feu
commun¡busreligíoníbus,cupidítatemfe non pofle occulcate C ficut mens ufurarij,
non poteft diu latitare; quia ex frudibus ufuræ, qui femper appetuntur, aperte
quamprimum cognofcitur*
Rccognofcere Deum,0¿operíb.non frutftificare,no fufficit* Fides enim fine ope rdesi
rib.mortua eft : fed mirum eft hoc,quum Paulus femper prædicaueric, non opera le/
gss,fed fidem iuftificare.Verumeft,fidemuiuamuiuificare, quæ requiritopera cha­
rt catis: fed quia opera charitatís funt illa, quæ funt fecundum uoluntatem patris,qui
ín coelis eft (charitas enim,eft fpiritus & uoluatas parris ) ideó Íubiungít, fed qui fa­
cit uoluncatem patris qui in coelis eft,ipfe intrabit in regnum coelorum*
Exfermone,Debitores fumus.
Tta carnis» contrahatur uita: fpiritus, ficut uoïuptas contêplationi* Quare fi
fecunda carnem uixerimus,morimur fecunda fpiritumtuergic enim ratio in
beftiali tatejfi ueró fecunda fpiritum uixerimus,mortificaturuica carnis;G
ueró fecunda copofítíonem utriufq? uíxerímas, humanam 6¿ policicâduci
mus uítam,omnia ¿n tempore fuo facientes. Primi beftialem, fecundi diuinam, terttj
humana* Sed cura mag.ftri noftri eft,utdiuinam uitarn ducamus* Illa autem quum fit
ardta St ftri(fta,eft paucorum, folum fcilicet eorum, qui fpirituDeiaguntur, &£ funt
fdq Dei. Contemplari enim enim datur filio, qui folus uídet patrem, (eu principium
fuampofsidetjUthæres'.Chriftus haeres,nos coheredes.
Sicut oleum confutuitur in lucerna, quae tandem extínguícur, conffimpto oleo;
ii uixerimus fecunda carnem,QC beftialitacc intramus, diminuimus nobilitatem* Nâ
formx* fe ha bent, ut numeri : uti ternarius, à quo fubftrahimus unum,definit elle ter/
nariustfic fi fubftrahimus rationem,imus in beftialitatem.
Res quanto communior,tanto melior:ficuttadusmeliorqUamaliusfenfus,quia B¡)nwn
communior. Ineftetiam, alios fenfus non habentibus: fiC ideó deftrucftisaltjs fenfi/
bus,adhuc anima uiuittfed deftruefto tadu,non eft uita Sic inter elementa, ignis co*
munior quia communicat proprietatem fuam fuperioribus & inferioribus, eft ideo
nobilius elementum: communicat lucem ftellis,calorem ekmetis, quia nihil uiuum
fine calore.Sic inter elfe,uiuere, & intelligere:eÎTe, eft communius & nobilius &me
hùsjideo ab omnib isdefideratunomnia enim appetunt elfe, eft primam in inten
tione, Scanner ultima in refolutione,ideo nobili us SC cômunius. Sedoratio eft com
maniiflor.q tía uifus per oculos,auditus per aures, intellecftus perintellecftum, amor o,w*
per a fi,edum fit:orare autem per ifta omnia. Nam audire uerbum Dei, eft orare: dili>
gere coeleftia, cantare offiaadiuina,totum eft orare, iuxta illudmon ceflat orare, qui
non cedat benefacere.Stngulifingula habent officia, orare tam en ípedlat ad omnes.
Res quanto faciIior,tantdme1ior,ficutpatecHi uirtutibus. Nam funt uirtutes diui/
nç,fides,Îpes, Sibaritas: fed fides difficilem habet aâum,fcilicet credere, quæ non
indenting eciam fpcs,fperarequæ non habentur, fed charitas, acfhim habet fuauiffimum. Amore fiquidemDei nihil fuauius :femper enimhabeteharitas amantem
coniundum, quia ipfa eft unioamantiscumamato.Ecquiafacilior, ideo melior:cha
ricas eft tefte Paulo,maior.
Eft enim oratio,omnibus creaturis potentior* Nâ angeli feu intelligenti æ, monet
orbes,Sol em &ftellas:fed oratio potencior,quiaimpedicmotum.ficutoratioloruae,
fecit fiftcre Solem. Sic fortior influentes ftcllarum, fortior anima, quæ fine cibo non
fuftdat corpusjfed oratio fine cibojongo tepore fuftecauit fandos,ut in Helia,Mo
fe,et ahis.ke fortior omni creatura,quia nulla poteft transformare in creatore creatu
ram;fed oratio confecrâcis transfert Præceditetiâelemofynâieiuniû;quianechabens ad dandû eleemofynâ,nec potens ad ieiunâdum poteft orare,etiam code fi tntituss6¿ fi ctiam in agoneconfticatasjiuxta illad;a pudDcymo ratiomea femper.

V

O0

Orandum

ho

Excitationum

Orandaminomnilocoffedpropteradorantesjelígíturlocusjprópterlocíconfi!/
cratíonem,ó¿conuentum plurium.
DWoguí per i Cur magífter nofter docuit nos orare?Propter excellentiisímS orationis uirtutë.
«nterrogaito-z
Curíta breuemcómpofuítofatíonemíQuíaipfemagífter unicus.
Quare íncoepír ea q> pater,& non Deus,uel Dominus t Quia pater nihílnegat.
úo^Dowit 4 Quare nofter?Vt quífq? eundem patrem adoret,&' fateamur nos fratres,8Cunum
HWt
'
colamus Deum.
5 Quare qui? Quia eft abfolutus ab omnibus.
€ Quare es?Quia ipfe folus eft &abfolutum effe eft paternum,unde omnia funt*
7 Quare intQuia eft ab omnibus abfolutus,eft in omnibus.
8 Quare ccelis?Quia qui eft ín coelis,eftín oibustquiainaltiorí natura,eftinferior»'
9 Quare pater noftetfQuia unanimes orare debemus»
î© Quare qui es?Ad differentiam temporalis & inftabilis patris.
í K Quare in coelis fQuia ibi proprii eft,ubi nulla tranfmutatio eft.
12 Quare pater nofter qui es in coelis?Vt omnes ad eunde unu couertatnur oritcsi
t Curdocuitpetere?utfateamur>omniaexgratianoshabere.
„.
.. i Cur uoluitjUtprima petitioeffet,fandificeturnomentuum?Quiaeftilluminatio
intelledus.
5 Quare fandificetur ? Quia propter hoc fumus, ut cognôfamus gloriam eius,6?
íandíficeturánobís.
4 Quideft norhen?Nomen eft notitia feu reuelatio patris>& filius feu æqualitas.
5 Quare tua? Quia nomen q3 eft patris nomen,eft filius,& in filio nominat pateri
< Cur dixit fandificetur nomen tuuiQuia fandificatio,eft receptio patris & filius,
i Cur fecundam fubiunxit petitionem de regno?Nam ad notitiam patris et filrj,fe
palqui tur pax 6?felicitas>quæ eft regnum.
’*•
i Cur dixítadueníatfVt fciamusfuturum,ó¿nonhuíusmundi: quia fpiritum càpc
re non poteft.
j Cur dixit regnumc’Quía regnum,unio feu nexustconuenit igitur fpiritui fando*
4 Cur dixit tuum?Vt fciatur effe aeternum,& confubftantiale patri.
5 Cur dixit adueniat regnum tuumiQu ia orans eft capax regnifficut corpus uit£,ad
ueniente anima.
TmirfpetoH i Cur tertiam petiti onem fubí unxítífíat uoîuntastuaç’Quia aliter præmiffa petitio
non habétlocummifîfîaruoluntas eius.
a Cur fiatfQuia fiat eft uerbum Dei,ut fiat luX.
5 Cur uolun tas ?Quia fpiritus fandus eft.
4 Cur tua?Quia fpiritus fandus eft patris,ut fontis*
5 Cur fiat uoluntastua?Qiiia omnipotens.
< Cur ad feci t: ficut in coelo ÔCin terrat’Quía in coelo,rton eft nifi uoluntas Dd,
Cur dixit ficut?Vt fe habeat hic mundus ín fimílítudíné illius»
s Cur in?Quia uoluntas Dei eft intimior omni intimo.
f Cur ccelo?Nondicitcodis,utintelligamusnospetere,quod ficutuoluntasloquá
tur in interiori noftrohomine,fic fiat in exteriori.
10 Cur ÔfcVt in uno homine,una fit ex duabus naturis copulatiue.
11 Curin?Vt fit in nobis tanquam monens natura,qua ab intra monet
ia CurterraíQuia homo eft terrenus.
, . i Cur petitione quartam fubiunxit:Panemnoftrurn quotidianum,da nobis hodie?
Qtí^, peuQuia ad confequutionem petitorum,eft neceffarius panis.
*
a Curdixitpanem?Vtexprimeretid,quodfcimus comunesneceffarium.
5 Cur noftrum?Quia petimus pro omnibus,& datur. .
4 Cur quo tidianum?Quia femper neceflariusjfemper petendus»
? Cur fuperfubftantialem? Quia non íníblo pane uiuithomo> fed in omni uerbo,
quod procedit de ore Dei,qui panis eft fuperfubftantialis.

$ Cur da?Quia aliter non poflumus hab ercjtiifi dotituqui enim habént,& non do
.

no,

Liber

VI.

w

no,illi receperunt alienum»utufur arrufares ¿¿raptores*’
Curnobis?QuiainEcclefia*
s Cur hodte?Qtiia femper&finèintermifsionè,cumficuita*
9 Cur panem noftrum quotidianumî’Quia alium petere non debemus .
ió Cur da nobis hodíeíQuía non femel,fed omni tempore*
i CUrfcquí tur quinta petítío:8¿ dimitte nobis débita noftraîQuia’non fit dímífsío Qmí«^ ptii.
debito rum,nifi incorporatis Chrifto,qui meruit nobis dimifsionc peccatorum; tío*
i Cur 8¿iQuíafimul ifta fiunt,incorporatio &iuftificatip*
5 Cur dímitcéiQuíaanima ligata peccato,non nifi per fortiorem,â díabolópoteft
liberar i & dimitti*.
4 Cur nobis,fcilicet Chrifto incorporatis?Quia extra Ecclefiam non eft remifsio»
y Cur debitaíQiiía omnes fumus debítoreSjdCobnoxíjíuftítíxDeú
«y Cur noftra i Quia aliud non eft noftrum, nifi peccatum ; praeter illud enim nih il
hábemus¿quod non fit Défi
.
Cur addidit fícut?Neíníüfta à Deo petamus,nani quípétítdímíttí,8¿nondímíttit,petitioni contradicit* ,
8 Cur áfubiungitur * Vt copula ín fimilitùdine, propter squalitatem iuftitisc, ex/
prímatur.
Cur nps,&fequíturC’Quia cum unus deEcckfia ofFenditur,omnes offenduntur;
ideo debet fieri dimftsio per omnes*
ïo Cur dimittimus dicitur ? Nam dímífsío noftra eft fimiiitudouerædimifsionis,
quando ígnofeímusóí relinquimus Deo uindidam*
.
It Quare debitoríbusíQuía rjs,qui nobis debent fatisfacere pro iniurrjs.ÔC ultra pu
nirí in corpore.
11 Cur noftris?Quia deberent nobis reddere tmícuícp,fl¿ pro re publica puniri.
6 Cur fexta petitio eft hæc;Et né nos inducas ín tentatíonem?Quía quod necefíarí- sexta
um eft petere,negligere non debemus.
petitio
i Cur dixit,Vteí lugicer copulemur ÓÉconíungamuf, á quo omne auxilium expedamus.
■
j Cur fubitmgít,ne?Vt néget adueríario omnem poteñatem noceñdí*
4 Cúr,6¿he?Vc ab fe,cuihæremus,nuncj nos uelicfeparari permittere.
y QuaréaddimusjnosfQtiianoíipfifqmus,quí abonofuftínerííndigemus,S¿de*
tendí ámalo*
¿ Cur fcquítur,índucás? Quia nulla benéoperandí facultas» nifi prgftíterit: ñeque
tentandí poteftas,nífí permiferít»
7 Quaré in?Quía ín eó funt omnía,& ípfe ín omnibusiín coeío fúrfurn, terra de
orfum,Sóín ómnibus abyífts uirtus eíusi
« Quaré intentationemiQuiaouis tenta à lupo fe eripere non uaktj&íi ápaftore
líberatuhfaücíatunSicquí tentatíoní permittitur4ámalígno Iedúur,ena (i poft
permifsíonem liberatur,utde Petro tentationíderelido, ápertcCognofcitur.
t Quæeft feptimapetitio?lfta>Sed libera nos a malo. Amen¿
jeptteá
i Qiiarefeptíma?Quíaíéptímusnumerus eftquíetís»6¿ amotó omní malo, quifqj Pt,l,s'
in bono quíefeit.
.
5 Qua re, fed libera nos â malo ? Vt poísít nobis iííucere bonum,quía lux non ilíumínaemifi amotis tenebrís,neq? bonum írradíat,nífí ámalo liberatis.
4 Curpetens dixit,(édíQuíamalíseftaduerfandum;
y Cuí dtcímusjliberavAdetirn qui folus liberare poteft,qui díxiüego percutiam,Sí
ego fanábo, non eft qui de manu mea poísít eruere.
s Cur nosí'Qut a omnes fibí bonum appétunú
7 Cur dicimus,á?Quía ís a quo oía,eft ens omrié,qüód feparat á nihilo,et non ente.
8 Quare finimus petitionem,dicendo ámaloí’Quía finire exterminare debemus
omne malum,ut in nobis frudtficet omne boriùm.
9 Cur concludimus totam orationem,per Arnen? Quia á Deo poftuiare debemus,
O o t.
omnium
7

7

9

5J2

Excitationum

omnium bonoruni con firma tí onem.Nâ p arum proficit natura etiam obtinens
petita,fi ín bono non eft confirmata.
io Quare ultima ín pétitíonib. eft Amen? Quia Deus ipfe eft ipfum Amen,S£ cori
firmadonum omnium confirmatio:qui iracpfinaliter dicit Amen: Deum petit
omnium finem & confirmatíoneni.Confirmetígíturnosínomnibono,Deus
excellens omhe bonum,8¿ tribuens omne bónum. Amen.
Ketÿrw,
Ariftoteles ait,efle neceffarium,quod nón contingit aliter fe habere,fed eft fimpli
citer. A tali ergo principio,tam coelum quàm naturasdependet. Vita uerô illi femper
eft, qu&ñobís pauco tempore, ei fiquidem optima eft. Itaque illud femper habet,
quod nobis impofsibileeft t quoniam &deledabile, acftus huius eft.Etobhoc,ui/
gilatio fenfus intellecftus, maxime deledabilis eft. Spes ítem ac memoria, prop/
ter harc ipfa.
Bijjfiw.
Ex textu Ariftotelis præmiffo,uÎtimæ translationis Cardinalis Nícení,habemus
neceiTanumtale,quodnoncontingitaliterfe habere fed eft fimpliciter efle principi
üm, &C Deum. Non tamen intelligo Ariftotelem ubi dicit, quod neceflarium tale,
quod non contingitaliter fehabere,uellealiuddicere,quamquodnonpoteft aliter
effejutDeus intelligatur effe id,quod eft id,quod efle poteft.Nam omne quod noti
eft abfoluta necefsitas, poteft aliter efle quam eft.Quare omne tale,non eft ex fe,fed
dependet à príncipío.Deíndépatéc fecundum Ariftotelem, coelum & naturam ha/
bere Deum principium, aquo dependent Quare natura non eft Deusjficut nec cce-lum,fed funt inftrumenta Dei,per qüç ipfe operatur.
bfafafast i
Cum Deus fit purifsimus intelledus, feipfum in teli i git. Nam in ipfo íntellígere^
êft intelligitalias fecundum quid,efletei beneefle.Sed quia eftoptimum, noneftali/
udíntelledíoni efle&intelledoflntelledlus igituroptimus,feipfum intelligic. Vn­
de defeproducítintellígibiIe:S¿ illud quidem intelligibile,non eft aliud quam intel:
ledos. Sed quia ex itefledu optimo, qui defe producit intelligibile,& exipfoihtel/
ligibiliprodu£fto,oriturinceUigibiledeIe&abiii(sirnum:tunceft quies pax, nexus
Charitas ,feu unio .Neqj nos Chríftíaní,aliter dicimus Deum trinum S¿ unum. Nani
patrem dicimus intelle<ftum,filiumintelligibile (quem Paulus dicit fplendorem,feu
figuram fubftantiæ patris) fpiritum fandum, acftum deledabilifsimum,exiatelligi«
bili procedentem.Neque aliud eft intelledus,^ aliud intelligíbile, & aliud acftus ex
tittoq? procedens. Nam Deus eft intelledus, idem Deus eft íntellígíbile, ídem eft
a<ftus:fedinteIligens;noneftintelligibiIe3SCintelIigerefeuadusutrinfcp,noneftin
telligens feu intelligibile.
Fdidtate,in contemplatione feu uifione fapientiæ, quæ Déusefttnofípfí ex Chrí
¿
ftidodrina credímus.Éxperímurín nobis,quando uenationemexercemus,quo ma
do magnam confequímur uoluptarem,quando apprehendimus. Et ingenio noftro,
procedit uenatio. Vnde cum acftus ille ex induftria procedas,confequitur intentum:
in quiete illa ualdedelecftatur.Quæritenirn rationalis naturà,conatu omni liberari à
dubio,
effe in certo. In fapientia funt uoluptatës, ob certitudinem & puritatem:
pura enim certitudo,quse omni mixtura caret falfitatis,abfcondita eft ab oculis om/
níum fáp{endum,namnÓreperítur,nífi in æterna fápíentía.Vnde intellecftualtsna/
tura,tion poteft quiefcere,nifi illa certitudine,quæ eft et neritas abfoluta apprchefa»
Vnde confidera, fapientia efleomníü mobíliumobilifsímíí,etuelocifsimupcedé
re oes,ipfam appræhendere quærentes: quafi ueritatê, quæ antecedit ueftigium fuq.
Priorenimeftueritasjiuo ueftigioi&nÔfitoenatio abfconditæueritafls,ntfi inuefti
gîOîficut ceruus per ueftigium quçritur,qui non uidetur.Ideô ni fi fapientia uelit,n3
capirunOportet igitur qd udit capitideonecefle eft>qd amore capiatur,quæ nulla ui
creata Îèupotêtia,capi poteft.Nifi igitur fapientia amore placata, ieipfam in animas
quærentiu rrasferat3ut capiatimnonapphedetnr,ipfa ante eft,quæait: Ego diligeres
me diligo. Et hire modum,omnes uenatores Philofophiignorarunt,
foIumChriftus ipfam aperutc,qui docuit,quod fi fide operante per diledionem,uenatorinfequ^
tur ípfam/uncrepsdetgratíáEn ínocylís dus^ reddet fe illi domeftícam.

Liber

5B

VIL

Ex fermone.Díkxíftí íuftítíam.
Níquítas mala, quia non à Deotficuttenebræ non funt afole. Confequítur igí/
tur unfltone læticiæ,iufta anima àDco fuo. Vnguntur corpora balfamo,ut quæ v»^.
de fe erant fubíto corruptibilía,conferuentur,medíante unclione,unguntiïr aoí/
mæundionelæritiæ,tauita non deficiat.
T ríftítía,eftreceflúsá uera uica,ó¿ acceftus ad non uítam: lætitia aera, eft acceftus
ad uítam,6¿ receífus áíionuita, (eu morte animæ* Vnde uncftío incorruptibilis fem/
per lætificans,præftat ueram immortalitatem* Haecundío, eft gratia feu gloría,quæ
¿nferapít anímamíuftam. Sícutlumen,dumfe circunfundítaeri,.totumaeremín
fe rapte,& fit aerlumínofus, fie æterna letitiaanimâinfe8ttrahit,quæcapaxefteiusy
ÔC circumfundit ièinipfam.Sola autem iufta anima,capaxeft illius immortalitatis.

I

Ex fermone-Induímíní Dominum lefum Chriftum*

Egitur per PaülLim,Auguftinusperuenitadperfeâionem: tunc nobis pater
nofterÂuguftinusjpofit us eft exemplum, quomodo ad perfedionem pertin Cw*
gamus.Si omnis confummata fcientia,pcrtingedi ad fœlicicatem,quæab om
nibus appetitur,eft fcire Chriftum & hunc Crucifixum,^ hoc fcire eft indue­
re ipfumjigitur qui filij patris Auguftini efteuolumus, hanefequi docftrinam neceffe
erit, fciiicet induere leium Chriftum. Et hoceft exueredefideria carnis, quæ tier*
fantur in comeffationibus, ebrietatibus, cubilibus, impudicitgs, in contentionem
Ôfæmulatione.
Mercator fatuus effet,qui omnem curam conuerteretad ornatum nanis, S' ib i fua
«*•
firmaret defideria: cui fufficere debet eorum cura, quæ ad nauem funt neceflaria,iJt
finepericulo attingat portum.Sic de anima, & carne quæ nauis eft, quæ dutfta ducit:
anima feipfam mediantecorpore, ducit tanquàm inftrumento. Cura igitur illius ha/
beri debet ut inftrumenti,ficut afini curam habet rufticiis,autferuidominus. Chri/
ftus aflumpfitcarnempro inftrumento, ut nos illuminaret, liberaret ab errore.Et
quiaiftefuit finis cur afliimpfit carnem, non habuit curam carnis,, nifi ad illum fi'
nem. Et quia illi fini feruiebat quod pateretur,in carne paftus eft. Cum igitur anima
fit finis carnis, quæquidem anima non defiderat,nififozlicitatema:ternam:adaire/
quendum illum finem,anima carne uti debet tanquàm inftrumento, & non curare,fi
prqpterea patiatur in carne*
Quideft Chriftus,nifi uirtus uirtutum,feuuirtus confummatam fihumilitas eft uir/ vto.
tusjChriftus eft humilitas confummatajfiobedientia eft uirtus, Chriftus eftobedien
tía confummata : fi fides eft uirtus, Chriftus eft fides confummaca : fi fpes eft uirtus,
Chriftusfpeseftconfummata: (icharitaseft uirtus, Chriftus charitasconfummata»
Vnde ipfeeft Dominus uirtutum,& uirtus ipfa, fine qua nulla eft uirtus perfeda. Et
fi ipiam uirtutem, fatis proprié nominare nolueris, quæ eft uirtus Chrifti, tunc eft
¡obedientía.Perfecfta Anima rationalis,quçChriftiformem obedícntiam
induit, meretur exaltari, uicp ad gloriam
æternæfœlicitatis*

S

Excitatio num Sexti Dibri. Finis*
$

Oo

Ex

55 4

Excitationum
Excitationum ex Sermonibus Reuerendifimi PatríssNicolaí De Cofa Cardina
lis.Liber Septimus.
Ex formone. Spiritu ambulate,

...'iiímerití,

Vlchre quídam dicebant Phílofophí anim^corápoíitatriexeodetñ
SCdiuerfo,Ôf ipfam numero afsimilabâc.q eft fimplex6< côpofitus»
Sicut ternarius fímplex eft, quia ñon eft diuiiïbilis ( non enim reci­
pit neque minus) & tamen eft compofítus, ex parí & impart Sed
non eftcompoficustnífí ex fei pío inamante numerum, nihil conci­
pi poteft. Si enim concipis ante ternarium tres unitates, illae non
: une ternarium conftituentes,nifi eas unitas concipias. Sed tres unitates unirse, non
funt nifi ternarius.Ex fe igitur componitur. Et quia componitur : tunc eft ex uno 8C
altero,feu ex impari & pari, feu indiuifibili S¿ diuifibili* Et quia exfe compofitus eft
numerus: concipitur numerus, quafi feipium monens. Ideo numero animam ratio/
ñalém,aísímilarunc:nam ipfa eft fímplex compofíta, ft'non ex alio, Sed cum ipfa
ñon fit nifi immediate à Deo, quieft ipfa (implícitas: tunc eft cadens á pura (implici­
tate,
eft quafi compofita (implicitas. Sicutínaquilaeft quædam leuís grauítas,ÓC
ob hoc graditur fuper terram,
uolat ad xthera:fíc anima ft conuertít ad ea, quae
(qbfunt alteritati,aut ad æterna ínalterabilía,femper eodem modo fehabentia, vhdeanima uidetur,quafi uiuus numerus,ex pari feu partibili, & impari feu impartibift
compofitusuiam i'pfa eft uita,quæ cóncípí poteft, quafi numerus numerans: uita qui
dem,eft compofíta ex fenfibiii feupartibili,SOntellecftualiftu impar tíbílí.Et quia
eft ut uiuus numerus, tunc id fe intuetur harmonias : menfurat enim fenfibílem harmoniamextrinfccam, ex harmonía intrinfeca incorruptibili. Et poteft anima conci­
pi, quafi numerus denarius uiuus, qui intra ft habet numerum omnia numerantem,
Bc Omne id qúod efficit in omnibus proportionem,feu harmoniam,fine pulchritudi/
ñerñ* Recipit enim muftcusartifexmonochordum, & in illo efficit ex una propor/
done numerorum /ix vrctcrw, ex alia habitudine </\¡a na-a-x^v, ex alía t/liKTrwrt» ô£
ex illis harmonias :
nihíl approbat ín hac arte, nífí ad conformítatem naturæ
fuse. Nam non feit caufam, cur eft harmonia ex uno QC duobus, autexduobus 0¿
tribus: nífí quia in noce repetit quandam concordandam ad id, quod habet in fe ex
quo eft,
diiïonantiàm abhorret, quia non haber conformítatem ad efle fuum.
Vnde ín fe habet, unde menfurat
numerat, componit & díuídít quo modo &
id quod intus gerit, exteris notis explicat. SicutfiWor aurei denartj effet uiuus,
ille explicare fe poffet,
multis afsímílaté rebus ,S¿ complicare poffec afstmilan/
domultasresfibúfícutualorducatí, feexpandit fupermultosparuulos Veronenfes, aut marculos ,óí multorum talium in fe complicat ualorem. Eft enim ¿melle<ftus, quafi ualor íntellígíbilíum peripfum, quae fcilicet funtfubipfo,ut funtfor­
mae fenfibílíum. Perfecftío enim naturæ íntellecftualís, complicat omnem fenfibilem perfeéh'onem:ficutcognitioíntelledlualís,omnem fenfibílem ualetcogni/
tiónem, ÓÍ omnem talem ambit, & fe fuper omnem talem expandit explicating, S¿
ín fe omnem unit & colligit complicating. Sed quia neque ualor, necpepropor/
tío,aut afsímiiatio, uel explicatio, feucoplícatío intelligi poteft, nifi prius intelhga/
tur numerus : idedanima,quædehisomtiibp íudícía facít,rcdéuíuo numero (¡milis
dícítur5quí de ómnibus bis,ex uí propria poteft indicare. Qnodfiquís diceret, nu­
merum effe quantitatem. Dico non fieme dicere animam urn am, numerum quafá
mathematicum, ftu quantum,(edfubftantialem, à quo effluit conceptus mathema­
ticus ïn fimilitudine. Nam numerus mathematicus, quendamnumeruminfefob/
fiftemem præfupponit,qui demathemacico indicium profert. Anima autem,non eft
nec

Liber

VII.

sss

necnumerus,nec harmonia,ne<$ aliquid quod fenfu capitulant imaginatione figu/
ratunfed quia ipfa eft creata,ut ei offendatur glori a omnipotentis creatoris,tunc ha/
bet intelledualem oculum,aduidenda omnia opera Deí,fi¿ ad difcernendum feu iu
dicadum,utpofsíteleuarí,ínadmíratíonemglorigomnípotentis. Omnísautem dif/
cretio,fine qua non eft iudicium,numerum præfupponit:nam fíne uno & altero, no
eftdíícretío.Quomodo autem eft pofsibile unum & alterum,fine numero efleí’Sí iz
gitur numerus efficit difcretionem, anima,uiuus quidam numerus, dici poteft de fe
numerum iudícíaríum feu difcretiuum, explicans. Si igitur anima ad hoc á Deo eft,
nt attingat uifionem gloriæmaieftatiseius:tuncnon habet anima corpus, nifi utui/
fibilia Dei opera attingat,ad fine glorígDei. Ideó non,debet affigi carni,aut uifibili
bus,fió darefedefidertjscorruptibilibus:fedinomtiibusfeconuertere,admàgnificâ
dam gloriam magniDeí,& fic per uifibilia,ad inuifibilem Deum fe transferre, ut ip­
fe fit finis intentus JDeus eft ipfa bonitas,qusr ab omnibus defideratur.Qui igitur de
fiderqs carnis inhæret,ille ibi ponit quietem,illi uenter Deus eft. Sed fpiritus,decui?
“
eflentianoneftcaro necfanguis,abominaturhæcdefideria corruptibilia. Anima­
lis autem homo,nonpercipi tea quæ fpiri tus funt. Deus autem bonus fpirituseft,que
omnes boni fpírítus defiderant. Sunt igitur contraria defídería:corruptíbílís naturæ
defideria, funt de hoc fenfibili mundo, QC temporalia : incorruptibilis autem naturæ
non,fed íünt defideria uídendí gloriam regis pacifie',quæ gloria eft pax,quæ exupe
rat omnem fènfum, qua nihillætiusautdeiiderabilius cogitari poteft, Vnde nos ad­
monet Paulus,ut fpíritu ambulemus, rationem fubiungens, quia tales defideria car?
nís non perficiunt.
Si quis uidet mulierem pulchram, fió ambulat fpiritu:talisDeo gloriam tribuit, fió Puldâtuio.
iecbnuertit,adadmirationempulchritudinisinfinitæ,cuiuslucishæceft remotifsi/
ma quædam umbra. Is qui fic fpíritu ambulat, non perficítdefídería carnis, fiue non
tncechatur, aut nuit mœchari cum illa muliere pulchra: nam non mouet ipfum pul/
chrítudo carnalíter,fed mouet fpíritum,quo quidem fpíritu, ambulat in admiratione
gloriæ creatoris. Dum talis mouetur, ad defiderandam legit ime unionem cum pul/
chratin fpíritu cogitat, quodpulchrumetiarn in corruptibili materia, fic attrahit fuo
modo,quomodo ipfa abfolutafióper fe pulchritudo, ad fe attrahit fpíritum: cogi­
tat,qualis efthæcdeledatío unionisfpírítuscum,fapientia:quæeftipfa pulchritudo,
fi tantaeft carnis cum carneCVoluntas autem nô poteft ad affenfum copelli,licet for
t¿ ob refíftentíam carnis, homo non poteft fenfu appetere quæ uellet, fióquæ mens
fió uoluntas ipfa uult: nam in membris, eft lex repugnans legimentis. Etquiaom/
ne peccatum uolucarium, &lex eft pofita propter tranfgreffbres: tunc qui fpíritu
ambulant, non funt fub lege.Ideo dicit, quod fi fpíritu ducimini, non eftis fub lege.
Spiritus enim, ducitcorda furfum ad Deum, caro autem deorfum. Chriftus fe dicit
defurfum,quíaducebatur fpíritu: fió ludæos carnales de deorfum, quia non fpíritu,
fed carne ducebantur.
Frudusmotus,quo nos íubet fpíritu ambulare,ut ait,funt charítas,gaudíufió pax,
8ó reliqua quæ enumerat Paulus : nam in hoc motu, fe anima conuertit ad unitatem
fióidentitatem. Ideó frudusillius, funt charí tas, gaudium, pax: fió hæc omniaquæ
enumerat,ex unitate fió identitate oriuntur fió funt. Propterea funt aeterna fió ftabi/
lia » pergit enim anima ad unionem. Virtus autem, quæ tendit continue ad uni/
onem, augetur forti tudine: aduerfus tales, qui fic ducuntur ut frudum afferant uitæ,
non eft lex pofita.
Ratio, curcaro concupifcit aduerfus fpíritum : quia unumquodque agiqfecun/ c™.
dum formamfuam. Sicut Colericide facili irafcuntur: Sanguinei, proni funt ut luMw,
xurientur. Caro autem eft utollafuccenfa, quæ feruetfió bullit. Anima autem fem/
per apponi t ligna,fcilicet nutrimenta uiua,tanquam cibos fiófapores,fió undicpattra
hit, unde flammam iftam nutriat : per oculos pulchros colores, per aures melodías,
per os dulces fàpores, per nares odores, fió omnia illa recipit præter debitum finem,
fió ideó cor exipfis incenditur, fió inflammatur. Etiam quia omnis caro corrupta eft
Oo
*
fió putrida,

Excitationum

hs

putdda3 $ua èxitfoêtor corruptus,qui inficit plus quàm cibus corruptu s* Et íde¿
cum anima fit curua,& inclinetur ad carnem, fufcipïtfetorem, qui de luxuria carnis
exalatffdeó non mirum, {¡(cum illis immanet, & non in fe, tn uiuam &C in corruptam
contemplationem,recipitur)corrumpitur,8C brutalis efficitur-

i

_

Ex fermons Qui me íñuenerít inueniet uitam*

frWürDw,

F>
fàMcjfa.

*ST “ÎpIde mirabilem Deum, qui ab aeterno præordinauit fibí temporalem matre:
% / aeternitas creat fibi matrem, unde generetur* Sicut fi fcientia Philofophiæ
%/ xterna eflèt,generaretur homo, qui omnêPhilofophiæ artê haberet, cui
nihil addi poffet: tue no eflèt alia ars srterna,æ alia genita^Effètqdê fimilèj
(ïPhilofophia eflèt ars in fe fubfiftës,8< nô accidens: ita q» genitus effet Philofoph^
Sahorno,gaiterías naturæiïtPhilofophusAalceriusut homo:&in æternajaatura
artis Philofophiæ,fub(tfteret temporalis natura hominis,& Phtlofophíá,efletcreátrix illius hominis Admiramur merito,gloriofum Deum in Maria,quæno eft mater
homtnis,qum pariter & Dei,qufa gmtqkoç. Nâ mater ChríftEquí fíe eft homo,quod
fapientia Dei patrísjquí ficeft filius Dei,quod 8¿ hominís:qu¿ fie homo,q3 8c Deus*
Chriftus filius Dei,fine uirili femine,filius MariærSi tamen ex femine Abrahæ,fe/
Ctmdum carnem. Quid poteft dici altius, omnem capacitatem excedens, fine femine,
ex femine £ natus de muliere,quæmrgo. De muliere, quia ex femine Abrahæ:
quæ uirgo, quia fine (emine uirili* In Adam Eua, quæ 6¿ ufrago, ipfaeft mater omni/
um fecundam carnem uiuentium: in Maria Chriftus, qui pater omnium fecundum
fpirítum uíuentíum » Eua, fíne uír¡:1 i femíne de aíro : Chriftus, fíne uirili femíne de
foemína. Eua fíne concupifcentia carnis â uíro : Chriftus s fíne concupii cencía car/
íiis de María.
Ex fermoncCum orriní militia codeáis exercitus*

Eum efle, S¿ ipfum effe ueritatem æternam, apud omnes eft certiffímum¿
neq? concipi poteft ípfum non efle, nífi hoc dicatur per excellentiam. Nâ
(i dicitur non effe,hoc nerum,modo quo nos alias res effeconcipimus, ip/
fum non efle.,qaíaeft fuperomne effe illud, quod caditin noftris concepti
bus.Sicutaeternum non eft menfurabile,ÔCob hoc non dicitur durado,rao
do quo omnem durationem,non aliter quammenfurabilem,concipimns.Ideo deae
termtate dicimus,ipfam non efle durationem,fed fupra omnem d arationem. Sed q<
Deus fit ipfa neceffitas, ut qui non effè non poflit; quifque uidet. Namfi uerSeft hoc
quod ipfe fít:habeo ueritatem efle. Si uerum eft ipfum noneffè: habeo iterum ueri>
tatem efle.Si fic dixeris, uerum effe ueritatem,8¿ (¡militer dixeris, nerum effe nerita te
nonefleffemper qualenctftpdixeris, contradictoria affirmas ipfam effe. Vndeueri
tas eft,effe abfolutam effendi neccísitatem, quæ eftipfa neritas, p quam eft omne id
quod eft.Qurare multó uemis eft, quàm omne id, quod per ipfam eft, quodeft* Dico
uerins: quiacum abfoluta neceisitas, non pofsiteff e dependens ab alio : ipfa eft in fc
Íubfíftens,8£ nequaquam eft effè coardtattim abalio,autalqs Sic autem non eft, de
eífe humanitatis abftraeftoinam fine hominibus non fubfiftit,6t eft effe coarcftatum
intra fuos terminos,qmanÔ ambit omne effe anímalítatís.Taceo,qd non ambitotn
ne effècontitigens.Sed fi no eff ent inuníuetfo nífi homtnes,quíaeffent abano pria
cipiointeffe(ftiuo,cumhommesiinenatur£ intenedualisitaleprincipiCiintellecftua/
Ie,poflet did humanitas,non uh abferadionís ab hominibus dependens, fed quia ab
illo principiOjhaberent homines humanum effe.SicDzo attribuimus nomen effen/
tiæ;quiaipfeeftprincipium,àquo omnia habent ut fine, non modo quo effen tí a ab/
ftrahítur ab qs, quæfunt per intelledum, fed quo ipfa eflenda diurna fic, eft in fe, ut
coïncidât cum effè, 8f fit tale gflendi rerum principium > ut in fua uirtutccomplicet
acftn, omne quod effe poteft* Neq? poteft aliqua creatura aliter fentire, quam quod
fuus creator fit melior,quàm cogitari pofsit.Nam quomodo poflet aliud creatura di«
cere de creatore^ qui dedit ei effe, quod omnis creatura adeo excellenter efle bonum
noti

D

Liber

VIL

in

honhæfttat,utnon pófít quicquàm méfias concipi» Vnde noñ ¿fie,non caditin coh
ceptá.EtqníafolumbonumintelIígíbile eft:efl'ecftbonurn,S¿noeíIemaIum.QLiaire noti effe,no poteft dïligfiEt cu una criatura nô poffet uelíe,quod effet alia, nií i de
finéret prias efeideo cuni non cadat defínete effe in conceptu,non poteft una crea
tura confentire,ut fit alia * Contenta tar igitur omnis creatura in efle fuo tanqaam taIi,fine quo non effet : non appetit aliud efle, licet ín ea ípecíe in qua eft, fuum efl e?
Lienetmeliorimodoefl’e,qiioidinfraambitumfpecieipo(sibile foret «Plato uulteffe
Plato,licet dodior,aut fanior effeueíit, &C ita de reliquis* Cum ergo hoc ita fit, quod
Deus fit optimus^qui omnia ad finem optimum creauftmmc propter feípfum,utaú
Salomón,operatus eft,Sed(ut ait Dauid) bonorum meorum non indiges. Non igi/
tur optimus creator,eft indigens.Non ergo creauit omnia propter feipfixm, nifi at afo-U’
abundantiamfuamparticipabilemfacerer,in fuigloriam.Videmusenim omnesra>
tione utentes,ad honorem mire affici, 8¿ pro augmento honoris,terribibfsima queqj
aggredi, &C pro defeniione eius, uitam exponere fenfibilem. Quanto autem quis ie
nobiliorem exiftimat,tanto maiorem curam habet, ut honorem illibaturuconfer*
tiet Deum autem regem uniueribrum,omnes fatentur,etiamnon folum Chriftiani,
Îudæi, aut Sarraceni, qui unum Deum ut regem regum>S£dominumdominanfium
coluntifed etiam gentiles.Placo enim ipfum Deum regem: Ariftoteles pt incipeap/
jpellat.Dicebatqj Malachias Propheta Deum dixifle,tex magnus fum ego: &(n hoc
omnes concordant De cuius regis regno, Chriftus rex euagelizauir,
nominat i pfum effe regnum coelorum^qm didqcœlum thronum efle regis uníuerforum . Viv
de cum omnes reges huius mundi,fumma diligentia intêdant,i'uam gloriam oftedeire per magnifica fua opera: tunc rex regum, à quo ipft hoc habent, maxime ad hoc
omnia operatus eft,notam faceret gloriam fuam. Aitenim Efflas eius nomine: om­
nem qui inuocat nomen meum in gloriam meam, creaui eum > formaui eum, feci
éum.Et populum iftum formaui mihijaudem meam narrabit. Etfi attendantur feri/
pturæ, non aliudreperitur,nifiquod Deus sedificabicSion^ibiuidebituringloria
fua.Omnia igitur creata funt,propter rationales fpiritus, & ipft ut uideac gloría Deft
Hic eft ergo finis creationis,(cilicet,oftenfio gloriae creatoris. Venire igitur ad uifionem gloriae Dei,eft attingere finem,& hxc eft merces iufti*
Omnibus attentífsíniéconííderattSjDeus ut óptimo modo quo fieri poffet,often
deret gloriam fuam, omnia peripfum fatfta aut promifla funt,6¿níhil cafuacci/
dit,ex omnibus quæ contigerunt qualûercaqj: fed caufa eftuna,utmanifeftatur glo­
ria Dei. per Affueram enim inftruimur: gerens enim typum regis regum,magnifi/
centiam gloriæ fuæcurauit oftendcre,& pofuít ibi gloriam, ut lætitiæfuæ faceret pia­
res participes,quos ad conuiuium ualde folenne uocauít,S¿ de filis diuittjs refecit-Eo
quidem modo, Chriftus nos docuit, patrem fuum, pro oftenfionegloriæ fuæ,mui­
ros ad coenamuocafle.Nonne Salomon fibi fecit palarium ornatifsimum,thronum
pretiofifsimum, familiam ornatifsimam&ordinatífsímam, exercitum potentifsimum:ut Uideretur per filias Sion in gloria faa,Ô£ ut ad fines terras díuulgaretur gloria
éiusîad quarti famam regina Saba uenit,S¿ plus inuenit quam audiuit.Quid id aliud
eft, quam ut doceamur,Deum regem noftrum, in Salomone gloriam fuam oftendiffe:Sf nos docuiffe,ut in aenigmate & infpeculoiahis3eleuemurinadmirationem gld
riæDei,quieft rexglorix,&creator Salomonis,omnium per quæ Salomon fe
oftendit gloriofum/
Regís noftri,noneft maior uirtus potentia, quam gloria Jpfe eft rex uirmtumt
& gloriæ.Rex nofter non eft habens gloriam,fed eft ipfa gloria in finita.Quare aide
re ipfum,eft uidere gloriameius:S¿ non atdebitur facie tenus, nifi in throno gloriar;
fcflícermcocloímmíitabilitatisjpereosquidigaíerunt*

Cum finís creationis, fit uifio gloriæDei, ad gloriam eiust tunc omnis fpiritus te*
netur ulqae ad conteniorum fui, diligeregloriam Dei :
fpiritus, qui fuam diligit
gloriam, ufque ad contemptum Dei ¿ eftDeo contrarius, Nam nititurimminuere
Oo y
gloriari

s$8

Excitationum

gloriam Deí, S^fibiafcriberequod Deí eft: 8¿ hæc contraríelas, efl adgtoríamDeL
Nam augetur gloria regís,qui habet potentem aduerfaríum,quem expugnará uíncít.Vídor triumphans rexnofter,contra regem fuperbiæ, qui fíbí honorem Dei niti
tur ufurpare,habetordínatifsimum 8¿ potentífsímum exercitum, codeftís militiae.

Ex termo neJnduírniní Dominum lefum Chriftum.
Eus omnía fímul creauí t: opera enim omnipotentis, non cadunt fub tem­
pore feu mora. Vnde quando Adam feu hominem crea uitttune quia ip/
fum perferum creauit,ordine quodam naturae,primo fuit anima uiua,quæ
fibi exmateria adaptauit corpus: & anima ilia corpus fíbí uniuit,utcorpus
non in fe,fed in anima fubfifteret. Anima enim eft uica, in qua ai ta,unum corpus fob
fiftit.Hæc igitur adaptatio corporis,ab intelkdu procedit, qui agir per rationem 8€
caufam, & propter finem. Nam intelledus fibi corpus adaptans, fe finem conftítuens,omnía corporis membra ad totumordinatetfineratíoneníhíl reperíturfadum.
Intelledus igitur Adæ,primo creatus fuit ordine naturae, per fapientiam creatricem:
deinde mediante íntelledu,fapientía fortnauit corpus.Et licet fapientía opereturom
nia in omnibus,ficuti
Moyfesei omnia attribuit,quando dicit, omnia Deum for/
tnafle, qui eft abfoluta fapientiaitamenpoft primam caufam, quæ eft Dei fapientía,
funt etiam aliae caufæ, quæ in uirtute prim æ caufæ, caufantôÉoperâtur. Sícutíntelle
dus Adæ.operatus eft in for madone corporis fui,& dicitur fuum : quia ipfe fibi for/
mauit,non exfua fed Deí uirtute. Hæc natura Íntelledualís opus fuiï diligens, quod
propter feipiam operata eft, utoftendat in eo uirtute fuam, fibi uniuit,quatenus in/
corrupte in eo fubfifteret. Vnde in hoc corpore intelligentiæ, corpus primo fadGeft
anímale feu feníibíle,uipofsít efle aptu, unioni intelligentia. Sicut fi uis uirilisgene/
ratiua in Adam,ftbiipfi mulieremde fua ut fumptâ,formaiïet,cui fetaníuíílé<acteo,cp
ex ipits unum fieret,ad finem oftenfíonis uírtuís fuæ in propagatione. Intelligentia ,
igitur in Adam, adaptato fibi corpore fenfibili, fuit unita fuo operi. Et hoc exprimit
Moyfes>qui dicittDeum in faciem eius fpiraculuuitae infpiraffe,uc efletin animam ut
uence:uita illa eft intelledus,qui folum uiuit.Ná id quod ignorat fe uiuere:quomo/
do uiuitfSimilitudo igiturcreatoris uitæ^ftïtelledus.Inteïleds? in hoie, eft fuo ope
ri tnfpiratusjfiue íntrínfece unítus:0¿ in primo homnie,fupra tempus creato,in code
nunc intelledus fibi adaptatif animale corpus, 8¿ ipfumattraxit,inhypoftaticaunio
nem fui. Sed quia Deus uia propagationis, uoluit ex uno homine multos generari,
quod fine motu Qc tempore fieri nonpotuitjideo quæ in Adam fupra tempus conti/
gerunt,ín fuccefforíbus fíne tepore non fiunt, ut fit prius tempore animale cjj intelle
duale,licet difpofitio animalis non fía t,nífí per motum naturae, quæ fubeft imperio
intelIigentiæ,qiiæpræfidetmotui.Chriftusautënouifsimus Adam,fecundo forma
primi,inhScmunduuenit,nonexpropagationefedcreatione.NamcumDeusomnia fapiêtifsime operetur, ideo tntelleduakm natura propter feípfum creat,utpof/
fitoftendere fapientiafuam,quualteri naturae c^ítelledualí, non fíe oftéfíbííís. Nec
eft aliud ín telledrualis natura,fedes feu capacitas oftëfionisfapientiæ.Sapieaa ígí
tur,qug(n omni intellerftu relucet,unam intelkdum humanG fíbí creauítapdfsímú»
queutí opus fuiïperfedifsimû,fupmedikxit,ec in fua unione attraxit,ut medio eius,
poffetfeoftendere SCdiuitiasfaas notas facere.Vnde de purifsimamateriafaaahffimaeuirginis,feu fubftantia terrx, feu Adæfquod idem eft) fapientía creatrix ípfius
íntelkdius,ó¿eidem unitus, humanum corpus eftecit.Et hæc creatio intelledus,
unio eius,et fabricatio humani corporis fupra omne tempusnn eodem nunc perada
funt,uti in Adam.Hoc folumrefert quod fapientía creatrix intelledus Adæ, ut me/
lius oftenderetdiuitias gloriçfuæ, non re cepi tin unionem fui intelkdum Adæ, fed
permifïc eum fuæ uoluntatLEc quia praeuri dic eum fapientía derelídurum,g¿ fuæ uo/
iuntati &C non fapientiæ,adhæfurumîideô nonaffumpfitillum hominem,in fui con/

D

fortium,quoniam præuidit eum hominem propria uoluntatem ,diuino imperio pro­
laturum. In Chrifto ante recepit in unionem intelledum humanum, &C p côfequens
naturam

Liber

VU.

h?

haturarti humanam,que ideo dilexitpræ confortíbuseíustquía præiridic eum nun­
quam fapientíam delidurum,nec humanæ noluntad adhæfuru,& fibi ufqpad mor­
tem étiam turpífsímamobedíturum.Etquíanerho eft fine peccato ex propagatione Adæ,& non eft repertus qui faceret bonum, & in unione fapientiæ perii iterer,
iïfq? ad unüm tantutn,quí eft ChríftusudeófblíChrífto,íníeparabilífer adhæfitcrca
trix Capientia. Adam fadaseftunusexnobts,fciens bonum & malum; hoc fci re, eft
uiuere uita intellectuali. Sed quid uiuificat animam intdleAualem,nifi Deus iea
creatrix CapientiaClntelligere enim,abipfaCapienda oritur ô^paftittir* Vnde inteHe
<ftusconfundas creatriciiapientiæ,quia ineo inhabitat diuinuas: eft fpiri cus.,uiuifi
cans omnem uiuentem intelleâualem naturam.Omnis intellecftus,eft femperdoCibflis.fedincellecftusChriftieft,inquoeftarsomnipotentiæ, ideó docftor doceris
íeuilluinínanslux,8¿magifterobCapientíam»adquamaiïurnptus eft,quæ eft onv
níum artífex,§¿ præftat immortalitatem*

Exíermóne:Vndeememus panes.
Ffluit Uita puerta parente,&eidem parenti poft effluxum ?adfiæret amore/tw
naturali,qui aliundecanfamnullâ;habet,nifi quiaeft parens. Adhuncamo- u.
remfequttur Conferuatio eius,& nutritio:^ fiicamoreftinnoccns.Deus igi
cur qui creditur dator uitæ animse4cUm ut dator talis iíinócenteramatur,da«
tam
conferuat& paCcit*
Èx íérmone:Induímini Dominum lefum
Chriftum.
Mor,motus eftanimæ.Autigitarmoüeturordinatertuncmoaetur rede & AíflOr
iuftè ad alium quem amat,fcilícet Deum æ proximum . Si inordinate : tunc
moueturreflexèÔÉcuruè adieipfum retorquendo, ita ut omnia propter íe
dílígaq&íéipfiim fínem confíítuat,exquo fiirgítornnepeccatum mortale.
Somnus autem oritur,quandofpírítiisfeucalor deferít fe expand ere ad exteriora,
fe contrahit adinteríora.Vigílíauero,eftdíftufio fpiritus ad exterior a. Vnde Com
nus dicitur peccatum,ob hanc fimilitudinem.Somnus ¿mmobílitat motum, ímmo
bilítatfeníum,ímmobílítata<ftam,ímmobilítat influxum. Motus enim,procedit â
corde propter finemtSí finis eft melior ijs,quas (unt ad finemiut Carlitas melior medi
cina,& corpus indumento,& gratia poenitentia*
Eft radius diem effi ciens,ad nos defcendens,6¿ à Sole non recedens♦ Sic eft uerbum,feu lapientia patris.Sicut fapientía magífkí,ad illuminandum díícipulos,ín no
J
deignorantiæ exíftentesjadmentemeorumdeícendíqmedío uerbí,er manet apud
ipfum magiftrum.

E

A

Ex fermoncíkerum venturas eft indicaré*
icut enim ipfe creator,per uerbum fuum omnia fima! creauit,et tamen quodlibeÉcreatam3ííngalarícerlocamfíbídebitm-nfortítnmeft:fícfíetín regenc/
ratione,cum ueneritfilius hominis in maieftatefba, quando morttriaudient
uocemíilij Deí,6¿uiuent. Vidi ego dormientibus remígíbus^uentnmualídum turbare mare,8¿redorem ín fíftulaminfufflare,ad quem Conum, omnes fubito
excítatos,quemlibetadlocumfibídepiitatumcurrere.SímíIiterexercítu dormiem
te,dum dux tubæuocetn emíttít,quífqueeuigilans ad fuumpræfedium acctirrir,^
quædebec efficit.
PlacoitDeo creare naturam intelledualem, cui oftenderet dinitias gloriaeftïæ.
^í".
Et quia hæc oftenfto non potuit fieri,nifi per fapientiam,per quam ipfam creauir,&^ ’
obedienriamnaturçcreatætortaeftdiftenfio incoelo/eunatura cœleftiali.Nam qui
eratinter omnes lucídíoqatcp Deofimiliorrnon üia gratiæ oftcfionisféureuelatío* díO/j*
nis,fedarrogantiæ natur#& præfumptionis,aCcendere nnebaturfblium, Sf fímílís
fien alriísímojiolens dare gloriam Deo,fed contendens illam fibi fua fponte uftirpare.Et ia gloriam fuam quæfiuft,qaod gloria Dei cotcmpfit. Sapientia creatoris,
eft

S

y 60

Míítací.

An.
¿¿p'Mitia.
Aetaw.

Dejkimwwi
fpiritus.

Excitationum

eft fimílítudo & figura fubftantiæ eius,quam Lucifer ufurpare contendebat* Ver­
bum Deí per quod Deus fecit ô£ fæcula, quod non eft nifi creatrix fapientia > omni
crearuræ fecundum naturam incompræhenfibilis : concítauít fideles angelos, in
eius obedíentia ftantes, aduerfus fcilicet illum fuperbum draconem, ÔÉexercitüm
eius. Vnde facftum eft, quod diabolus de coelo eietftus, fe contineret iuperterz
ram, fecumque attulit use,ut fcribitur : ua terræ & mari, quia defcenditad uosdiabo/
lus,habens iram magnam.
Primam beftiam, de aqua feumariaiçendentem, p o (Turnus Mah umet intelligere,
cuius nomen ex
hoc eft aqua ortum eft; QC fecundam beftiam efle Antichriftu,
qui in fpeciem agni,& in uerbo draconis,ueniet cum fignis Joannes autem, ponens
numerum nominis eius efle tfátfjoquícur fortedeprima beftia principali,fdlicetMa
humet,cuius imaginemfacít fecundabeftia adorare, quiintotannis Arabumpoft
Chriftum populum feduxit.
Mortuo mundo, & omnibus diffolutis connexionibus,refofcitabítíudex mortu/
os de pulueribuSjfid coelum & terram 8t omnía, ui ígnea ínnouabít;6¿ dabit pacem
omnibus mo tibus, fepa rando lucem â tenebris; & affignabit regnum lucis,bonis 6C
benedicitis fidelibus,
tenebrarum malediftis. loannesdicir, quod regnabit beftia
illa,quadraginra duobus menfibus:diemcomputando pro anno,erunt anni 1260*Et
fecundum hoc,adhuc regnaturus effer,quafi quadringentis annis. Ait Matthæus,uæ
tibi Corazaim:Ô£ reperitur,quod Mahumetfuit de Corais,eteft ciuitasmercatorum
ín Arabía Sed non uidetur Chriftus loqui de illaCorai, fed deCorozaim, in quafe/
cit Deus uirtutes,qus! non eft in Arabia.
Exfermone.Mirroangelum meunrantefaciem tuam,
.
"T'Ideriint oculo mentis patres artem,per quam Deus fecit fæcula,qu£ & £tef
B / na Dei fapientia diciiur,quæ eft panis uitæ intelledualis naturæ,&credide
runt, illum panem de cœlo defcenftirum ad nos, 8l in noftra natura, tan*
quàm reparatorem in plenitudine gratiæ,fe uifibilem oftenfurum. Sicut fi
quis artem gubernandi populum, ut I se te & quieté fimul fuos dies ducerent : mentis
■ oculo,quafilucida legc,uideret:ficut Ariftoteles & Plato in Politicis,eammente ui/
difle ígnofcunt,8¿ ut uiderut fcrip fi fle. Deinde lex illa ínrellecftuaí is in Salomonerc
ge,uideretur incarnata, quæ ut lex uiua fenfibiliter in gubernatione & indicio ap/
parerettrexille Salomon uenturus in mûdum effet ille ide,quo ad regimen, qui uifus
fuitmente Philofophorum.Sic Chriftus idem3qui oculo Prophetarum,uifus fuiteffeinæternitate,ô6credebatur u enturas. Per fapientiam,omnes reges regnant. Etona
nes lane confiterentur fi uiuerent,quideregiminefcripferunt,decuiuslibetregimine
feu moribus > fapientíam ín fe complicare, quicquidfcribi dehispoflet: &obhocfl
ipfam perfecfte uni ineffecontingeret,quod talis eflètrex regum, & pax,& falus om­
nium populorum,atq} cuiuslibet. Cum ergo omnes ratione ingentes, partidpentde
ipfa fapiêtia,ÔC non fit adeo fapiês inmudo,quin uideatur in eo aliquis defedus,pro
pter que cognofcatur fapientior po fsibilis,h æc autem po fsibil itas (nifi in effecftS perueniaQnon eft id à Deo fatftu,quod eft poisibile fieri, & deficit perfecftio,ideô fi de­
bet in effeiftff peruenir e,necefle eft,quod diuinæôC incorruptibilis fapientiæplenitu
dojinhabitet illumcorporah'ter feu eflèntialiteruti eft,non accidentaliter feu partici/
patiue fed corporali ter,fic qd omnes fapientesparticipatione illius fapientiæ,fint ta
t3 id qff funt.Et huc iniumine naturg,in quo omnium defedum uidemus, in eius co/
paratione;omnes fapieutes præuidine futurum potuerunt, tanquâm plenitudinem,
diuitianim QC theiaurum. defiderabiliurn* Hanc plenitudinem uírtutís uiuificati/
tis,Chriftum regem regum, opera quæ fecit circa medelam fenfibilis rationalis uitæ,
ueniffe offenderunt, quæ nemo ante eum operatus eft.
Spiritus quanto nobiliorem habuerit generationis gratiam , tanto fe melius
cognofcit uiiiculatun , fub terminis potentiæ naturæ finitae', SC quod feipfum
liberare non poteft ab infirmitate naturæ, ôf pergere ad comprxhenfionem aternai
uitæ,quæ eft in fonte feu creatore. Aliquid i gítur fupra omnem menfuram com/
præhen

Liber

Vit

¿ompræhenfionis,defid«at nobilisfpíñtus,6¿ingemifcittquîaidquod maxime de
fiderat,apprælienderenequit,Vndecumhocdefiderium, appræhendendiuitarniti
fua æternitate QC immortalitate, omnibns nobilibus intelledualibusfpiri tibus ínfit»
qui fcilicet fùàm uitam, intelledualiter intelligere fu mine cupiunt nunc cognofcunt,illum qui de gratia fua,hanc dedit nobile immortalis defîdertj naturam: quod
non dedit eam tali defiderioferuidain,finefpeaifequendi: nam alias effet dare tor/
mentum,quod optimo Deo non eft afcribendum,qui folum nouit dare bona. Va­
de omñes Prophetæ & fapientes,etiam ex gentibus, uidetes ex fe non pofle ad hoc
quodfpiritusdefideratattingere,etiamfcientes,non fruftra hocéis defiderium inz
z
elfe,affirmarunt, illum qui dedit hoc tak rtaturæ intel le cftuali defiderium,etiam gra­
tiam aifequetidi daturum.Hæc autem gratia,quæ eft fuppletiô defeduum naturæ,
neceflariô eritin aliq uo^gratia generationis,per quem gratia regenerationis, in oni
nesueniet*Nemoamemdubita£,fipede(fteartemdiaificandi feífet,quod tunc uiueret femper,quia non finer et fe ad mortem uenire,quam tantum abhorret. Quare
ueteres exoptaruür,quodarsuitscinimoftalis,quæabomnibusappetitur,inuenire
tur cognata uní per gratia generatíomXqui ipfa omni fpirítuí incelleduali poflec
comunícare.Deus aute eft uíta immortalisé ars uitæ eft fapiêtia3feu fili vis eius, Vn
de hic eft falúa tor,qui regenerat nos lumine fapictiæ>feu artis immortalis,ad afllv
queadmultimudefideriorum. Dicit Iefus:minorein regno coelorum, efle maio?
rem loanne.Miñor enim iti regno cedo ru,eft uere regeneratus ad uita immortaIera♦
‘
Ioannesaute,nonnififide:crediditcnimfaltiatorem que omnes expecftabat uenturum,6<ie per ipfg regenerationem habiturG, quam nondu in re fuerat ailequu^
tus.Nemo enim illa uitam poterit aflequi in re, nifi ifta uita fcfibili mortua, V nde
fides eft uirtus,quæ ducit de mortali ad ímmortálc:eft enim uia tranfttus,de gratia
generationis in hoc mundo,ad gratia regenerationis inaliomudoloSnes in Apo. calypfifdt Matthias de Saetía exponit)côparat fcíentíá creationis LunætSi fapientiam regenerationiSjSoILEtcoparatur ideo Soli,quh eft opus iiïpremæfapi«iæ,in
qua eft lux illuminansdlmul calor feu charitas uiuificans.Sicucenim in Sole, lux
coinciditcum calore:fic iníapíetía/cietia fcilicet cum cha rita te, Nam eft fapida fdéntía. Redé confident rationalis ipi ritus, ie mortuum potius qua uiuu: quia in Defeiius ftir*
omnibus u iribus fuis, non rep erit uitakin motum, fed potius à uita elongaram,tUi*
áccedíofum,tríftem,6¿ iomnolentum in æternis & perpetuis, uelocem in co rruptibiiibus,atcpultimono fe reperitlíberü pauper e,in qua paupertate fpirftus.co
plicatur omnes diuítítóed reperit in feuigere propriam uolutatem,quæ ipfum to/
taliteroccuparéputat fediuitem, quando illam habet âf tamen in illisdiuitrjs,eil
fumus defedus,quia Dei uoluntas quæDeus eft,ibi deeft,ubi propria regnat. Vbi
autem Deus abeft,tiihilboni adeffepoteft,cum.nemobonus,nifiDeus.Hæ funt in
firmitates fpiritus,nonnifi per Chriftumcurabilesiille enim quipoteft tollere cæciCatemignorantiæ,àfpiriturationali,eftdatoruitæmammors intelledus,eft igno/
rantia,cuíus deledatío eft intelligere5in quo autem dekdatur,uiuit cum Ix tí fía* V n
dedareoculo uííüm,feumentí inteftigêtiam/pedat ad fapientiamfeu uerbum,flue
rationem infini ta ni. Da re motíí claudojcilicetut redo corde ad æterna moneatur,
ñon claudicando,ad fenfibílía dechnandoéeis inhærœdo/euineïspedc fígedot
eft iuftitiæ infinite Sanare fpirfru â cotagione leproia carnalis cócupifcétíae,utíít
angelus incarnatus:eftcœ’eftiabs ed ici. Audit tí reparare, ut recipiat in intelledu
fidecerta,uerbSomnípo£édsEkí’:cflartisinfinítae.Mortuúfpíríturefufcítarciefto« ■
■ '■
pus créatoris.ExpoIiarefpíñtu^ p’-uprà uol úntate,^ induere ílkimuolutateDeq
sta quod non (it ir* eo nift du ritas Dd,qua? Euangélifia ex eo cfficír,ut retid et eum,
.quem portâtínfpírítumon eft mfá&katorisomnium, Vnde ille fpiritus rede bea­
tus didtur, qui non fcandsl iza tur,quando uídet tales mirabiles uírcutes in homirnbu$,S¿ dat gloriam Deo A- non arti magicæ, aut fpirítuí erroris, non hxfítaiis,íl¿
lumqui hæc mirabilia opei atur,etiam filium Dei uiui. Ille ením reperitMefsiam,á
quo nonrgcedit,qmafcit ipfum habereuerba aitææterne.Quemaumodum Petrus
beatus

$61

Excitationum

beatus erat,qui á Chrifto raluatíonemafleqúutus, pauper per omnia euangelízabat
regnu gcernum.lmmutatio ením illa,ubirudis pífeatór pifcium3faâus eft Theology
fummus,qui pifcârètur homíneszoftendít etíam Chríftum,ín quo diuína erat fa píen
tía,quse banc fecit immutationem míraculófam ftupendam. Qüod autem iftæinfîr
mitâtes fpirítualíter intellccftç3ad fpiritum referantur: in multis reperitur feripturis,
quæ de caecitate cordis , & caecis cæcoruth diidbus , 6¿de caecis & claudis ad cœnam
agni inducendis,& de pcepto, ubi lefus furdo & muto fpiritui praecepit, & de mor/
tuis ibos mortuos fépelientíbüs,S¿ in peccatis delidlis mortuis* loqulintur. Vnde
diuerfaeomnes illa:infirmitates in corpore, funt una & eadem infirmitas in fpíritu:
ubi uidere eft audire*ibi caecitas eft farditastubi uidere eft uiuere*ibi cæcitas eft mors:
ubiaffedus eftmotus,ibi infirmitas eft claudicatio & lepra. Vnde ficut Chriftus cæ­
cum,mutum,& furdum,uno Uerbo curauitiitauenitfaluatio integra,cum fpufapien
tiæjfcilicet fpirituIefu.Sicut cû Adam creabatur per fapientia in unomomêto, fimul
omnes fénfus creabantur. Sed ad hoc, quod quis talem aftequatur Chriftiformem
fpiritammeceffe erit,quod omnia quæ in mundo Chriftum præceflerunt,in eo fimili
cer qui minor eft mundus, priced ant. Vnde pirimd praecedit Adam, tranfit afeendéndojufq^qüó fiat Noe,utfaluetur inarca. Deinde, fiat Abraham fidelis, deinde
Kane, deinde lacob, ÔCuadatin Aegyptum. Deinde ducatur per mare rubrum per
Moyfen,S¿perdefertum.Acut ducatur in terram fandam per loiue, & proficiat in
emítate fanda Hierufalem, ut fiatfpiritus dodus, aptus ad uifionem feu prophétie,
atqj etiam aptus ad regendum ôf offeredum,ut fitregalis & facerdotalis,& in eo ha­
bitet fpiritus ardens,quafi ígnís,ur ín Helia & loannetuc fic demum fiat fpiritus hu/
millimuSiSC caftifsimæ fœcunditatis,u t fpírí tus Mariae,in quo uirtute altífsímí obS/
brantCjCapi pofsit lux ilia, tranfmutâs terrenum in cœleftiale, qui eft fpiritus lefœÔC
ut iàltem fpiritus fit purgatus, per tranfeurfum totius úeterís legis, per leges ÔC Pro*
phetas. Attendere habet, quomodo leges & Prophetas loannem terminare, ueritas
aperit: quoniam ipfe quam breuifsime oftendit omnia qux occultata font in lege
Prophetis: & eft angelus, purgans ante faciem fpiritus Dei faluatoris. Clamat fpiri­
tus facerdotis magni loannis,quatenus poenitentiamagatunufquifcp qui faluari cu­
pit,9C regnum uicae æternæ adípífchquoniam appropinquat (ait) regnum coelorum*
Purgari igitur debet fpiritus nofter per angelum,ut fíat cozleftíalís, per abiedionê
terrenorum. Tune erit capax lucis folaris, Solis fcilícet iuftitiae, cuius lumen in pur/
gattsftellis, recipituruti eft incorrupte, 8¿ quod cum induetur fpiritusnofterChri/
fti uerbum, 6¿ etiam mouetur uerbum Dei, quod infe habet omnem uerítatem,0¿
quo omnis qui hoc uerbum fidp accipit,experietur Deum efle ueracem, & in eo om­
nia confequí nos pofle,quoniam eft plenitudo grati£,de qua plenítudíne,omnía qug
nobis deficiunt, nos credentes recipere poterimus,ad Chrifti conformitatem ac­
cedere. Quoniam uidemus, quod illiadhærere, eftuniri fummo bono,&in quofo/
tóm fpes ponenda eft, qui fblus potens, uerax, pius, & mifericots eft.Spiritus igitur
nofter, efficitur hac dodrinaloannis Baptiftæ, conformis angelo Qc uirtuti Heliæ*
igneusfcilícet
purgans, omne combuftibile confumens:ut folum maneat ap/
tus, ad recipiendam lucem coeleftem aeternae fapientix, quemadmodum cum rota
Solaris dum aptare tur,ut in ea perpetua lux inhabitaret, igne purgata eft, abomní
contrarietate, Qc elementorum fluxibilitate, utfieret aptum iubiedum incorrupt
tí bilis lucís.
Moriturus Ioannes,mífítdifcípulos ad benígnifsimum Dominum, utfacereteos
eidem commendatos,propter adhaerendam fingularemjut uidentes opera eius,ei ad
hærerent, ut fcilícet poftquàm uiderentipfumunum ,a quo omnia, ei adhaererent.
In omnibus enim eftdeuenire ad primum:ficut in motu lapidis per baculum, deueni
tur de baculo admanum,de manu aduirtutem animçianimà autem perfe mouet.Sic
de lucidi s,ad Solem fontem lucis deuenitur.Sic extra omne genus,deuenitur ad pri/
mam cauíám,qusceft Deus,Scfaluator nofter.
Cur item mífít loannes ad lefumí ut dífcípuli, qui fuerunt partíales pro eo,no/
lentes

Liber

VIL

tentes credere Chriftum maioremanderent illa,quæ legerunt in Prophetis de Ch ri
fto,ó¿ fie crederent Sic ut in Luca fcribitursilla uiderUnt,quæ de Chrifto Efaías fcH
pfît,uti &C Chriftus Lucæ quarto dedarauit.
Ex iermone : Médius ueitrum ftetin
Aptiímus loannis erat formam habens aquæ latrantis fenfibílíter : fed non
eratadhuc ípírítus ínfuíus,ut lauaret animam,ficut aqua frígida non abfter
git maculas penetrantes,licet ab extrinfeco uideatur abluere» Sed íuperueníente ípírítu caloris ex igne ín ípíam,interiora ueftís emundat. Spiritus lefu,eft gratia,quæ de plenitudine eius efnuít in credentes, ÔC íacramento ndeí, fcili/
cet baptifmate,fe credere lauarí oftendentcs. Sícfcripturaueterís teftamentfieftut
corpus,cui Chriftus uerbo íuo ípírítum addídít.Ipíeenímnobís aperuit ícrípturas,
uerbo do<ftrinæ,in quo ípírítum infuditVnde nifi ipfe dederit ípírítum,non ¿ntelli
gíturícríptura utuiuíficet,&dele¿latíoneniínnoftroípírítugeneret.
Phílofophí quídam puta Platonici, poft Pythagoramloqüutí funt demigratíoneanímarum,ícílícetanímamunam,pofledíuerfa corpora fucceísíué animare:
licet id quod de anima dixerunt, non pofsit efièuerum,cum una anima fît fíe ad
foum corpus proportionata,quôdimpofsibiiefîc ipfam aliud corpus animare: ta­
men de fpíritu,quo anima mouetur, poteft hocintelligi,quipoteftunuseflefic,
quod licet in uno uideatur mortuus defecilfe,quod tamen ín alío refiiicitetur,ut
hic fatentur Pharifæi,in quæftionibus loartni motis » Sic dum Chriftus in mundo
praedicare^
miracula faceret,mortuo loanneialtj dicebant eum loannem Baptiftam,alijHeliam,alijHieremiam,autunum ex Prophetis. Eccenon quod le­
ías efletloannes,aut Helias perfonaliter: fed qttôd effet in eo fpiritus,qui in loan- tyírittá
ne aut Helia.Quomodo autem ibi unus ípírítus eft,ubi una fides * intelligitur,fî attendimusqitodfidesuna in multis fufeítat ípírítum,ut fortificetur in uirtute illius^
cui credit.
Ex uerbo Sal nato rís noñrí,fufcitátüs eft fpiritus bonus ípfiüs leía in multis fi­
delibus, qui ipfum aut eius Apoftolos audierunt.
Spiritus Chríftí,quia Chriftus filius Deiiattrahitomnem rationalem ípírítuál, Atirafà*
ficut fama Platonis,attraxit dífcípulós,cui attiacfto, communícauit íapíentíamuf
uam,quæ eft fapientia magiftri,ut etiam fructificaret • Sicutlapis magnes attrahit Pulchruài
ferrum,cui communicat ípírítum fuum àttradiuum:ut attradum ¿n unionem cúm
magnete,etiam attrahat aliud ferrúm, quod medio eius coníungítur magneti,feu
uirtuti.Etita de multis annulis ferreis,qui quafi cathena iurium colligantur,per uir­
tutem unam feu fpiritum unum,furfum quafi per gratiam magnetis, natura grauitatis ferri quæ ad centrum inclinatur,non obftante. Vis enim magnetis,trásfuía per
prímum,annulum:effícít quôd infimum primi,trahitfupremumfecundi annuit,
ita deinceps .Ita uidemus in omnibus mirabili Dei uirtute ordinatum, infimum fiiperiods,iungi fupremo interioris.
S i uol um us ca p ere na turalem,deinde gra tío firm amorem,
mediationem
Chríftímecefle eft,ut recurramus adexemplu,etnon occurrit magis fenfîbile,quàm
in magnete.Confideraiquom odo magnes diffundit fpíritu fuum fuper ferrftorbicularíter:S¿ non recípítur,nífi ferrufît capax uírtutís.Sícutuerbu magíftrí,diffundit
ípíríttríntellígentíg fuper íntelledü dífcíptiloru:
ubi eft capacitas feu ingenium,
quod poteft Ípírítu mouerí,íbí recípítur.Síc uerbufilíj Dei diffundit ípíritü fapieni
tiæ,fuper omnemintellecftualênaturâ:&non eft capax eius nifi ílle, qui eft formata
fide purga tus. Sí cut ferru,non éft capax influentiæ magnetis,fi eft erugínoíum,aut
(ut fcrípferutalíquí)fcetído allio círcumlínítfí,a ut aft íxfi pondetofo. Oportet ením
quôdfît purtí libera,ó¿quáto purius,tanto cápacíus.Bt quando ígnitur,tficdefe
percuffùm,proijcitfquamasimmSditiæ.Siçignefidei,fpiritîïnoftrûfubintrâte,excutíutur tenebrofæ denfitates,ut capacitas fpiritus Îapientiæ oríatur.Hic ignis fidei
per uerbum Chrifti,cuius eloquium eft ignitum uehementer,immittitur,©¿purgat
(ut ípfeaíQdífcípulos mudos,afermone ipfius fidepurgâs corda»Erhapcpurgatfo

B

s s4

Excitationum

eft bapti(mus,feulotto fpirítus , quæ fpírítu Deí ígneo adaptatur ad obedíentíam,fi
cut ferrum ad obedíentíam magnetis,arida terra per ímmífsíonem humíditatís,ad
aptatur adobedíentíam figuli. Poflunt ín magneteplures fímilítudinesreperíri,
quænosiuuant,ad intenigenriammyfteriôrum Nam experimur, ípfum unicum lapi
dem habere eflentíam, uirtutem, operationem; unde imaginem trinitatis relucere in
ipib, confpicimus. Eft enim unus lapis, ÔÎ trinus. In eo enim experimur,operationi
fpirítualem; fpíratenim defefpiritum inuifibilem,fcilicet uirtutem motiuam ,quæ
mouet ferrum alioquí immobile. Hæcoperario, procedit à uirtute feu potentia,
quæ eft ín eflentía eius: uirtus uero, de unitate feu entitate oritur, quanto enimuir
tus magis unita, tanto maior feu fortior. Infinita enim uirtus feu potentia, oritur ab
infinita enticate ftu unitate Vnde experimur,e ntitatem ftu unitatem, in eflentía ma­
gnetis effe, à qua potencia feu uirtusxex quibus fpiratur feu procedit fpirítus moues,
quem in ferro moto experimur. Efto igitur, quod magnes fit principium feu mater
ferri (ut dicunt Naturales ) tunc eo modo aliquatenus concipiatur, Deus princi/
pium intellectualis naturæ.Etut tale principíu,uoceturDeus fapíentíaun qua fapien
tía,unitatem feu entitatem confideremus, fcilicet principium fine principio, feu pa/
trem:uirtutem feu potentiam príncípíum¡ d e principio, feu fílíum:operatíonem uero
procedentem abutroqj, quz deledabiliter^femperfpiratur,fpiritumfandum.In
eflentía igitur fimplidfsima infinitae fa píen riæ:entita tem, potentíam,& fpiritum,in
fimilitudineeflentizmagnetis intuemur. Et ficut ferrum de fe non habet motum ali/
um,quàm fecundam grauitatem deorfum,nifi fpirítus principtj fui,fcilicet magnetis*
obubret ípfum : íta omnis crea tura íntellecflualís, caret motu furfum ad fuum pria
cípiumffcílícet fa pie ntíam,quæ Deus eft,nifi fpirítus fandus fuperueníat, & obum/
bretipfum.QuemadmodGadconceprionemChriftí,mota eft uírgínítas Matiz,alíoquí motu generationis carens.Et ficut entítas magnetis, fuo fpírítu qui ab eo proce/
dit, motu attradíonís,ad uirtutem fiiam attrahit ferrum,ecunítcüm fuá uírtute,ut me
dio uírtutís fus; fibí unía tur:fic entítas fapientiæ æternæ, fuo fpírítu qui ab ea proce/
dít,attra(ftiuémouecíntellecftualem naturam, ipfamattrahitadfuamuirtutem,ut
medio uírtutís fibí uniat,ut ait unicus magífter feu mediator Chríftus:nemo(ínquit)
poteftadmeueníre,nifí pater meus traxerit eum. Vis autem magnetis, recípítin fui
unionem ferrum attracftum,ficut et mediator dicit:omne quod ad me uenit4non ei ici
am foras.Nifi enim uirtus ma^netis>teneret ferrum in aere, caderet inferius, S¿fcpararetur à principio fuo, cui folum adhzrere uellet.Et ideo ibi exiftens, eft in fine defideríj, ín loco fcilicet quietis.Quare noneftnecgrauenecleue,urifantea»quæalium
locum appetunt, quam habent. Experimur aurem, ferrum adhærens magneti, non
effe graue nec leue ; quia pondus magnetis in fta tera, per adhæfionem attradi ferri,
non augetur nec minuitur. Sic etiam omnis rationalis creatura, fine uirtute pa/
tris ( quz uirtus, eft medium connexionis ) caderet fecundum propriam naturam a
fuo principiOjCui folum adhærere cupit, ut Philippus Apoftolus atteftabatur* often
fionem patris fufticere.Deus enim, eftlocus quieris. Vnde anima tundía uerbouirç,
fuá fcilicet fapientiæ æternæ,non defiderat aliud. Ibi igitur quiefcitzternaliter,& no
eftlocus quietísjnífi ibi. Re dlê i ta ç dicebat fandius Auguftinus, quod quia Deus ad
fe creauit animam rationalemrideo inquietum eft omne cor,quoufcg ad ipfam perue
niat Et didum Apoftoli,de purgatione animarum per uerbum Dei, poteft intelligi
infublatione inquietudinis. Namflucftuatio&inftabilitas, ueniensexfeparatione
animæ à Deo,nonnifi â peccato eft5utaítEfaias:peccataueftra díuíferun tinter uoa
& Deum ueftrum. Verbum autem Dei, purgat peccata : quia liberat a fludlatione,
æ figit in uno,quum iit uerbum uerftatis, in (æculum fæculi permanentis: portate/
nim omnià uerbo uírtutís fuç,faluator nofter,quía figura fubftâtiçDei patrís.Spírí
tus magnetis, defeendens íuper ferrum : non propterea recedit de magnete, neque
fpirítus ille unitur ferro, ut ex ipfo&ferro fíat unum, licet eí ut motor uniatur, quia
ípfam mouet: fie fpirítus fandius, defeenditín animas fandas purgatas»nontamená
patre & filio recedendo, neque unitur ei anima in quam defeend i thypoftatice, fed
obedien

Liber

VIL

ses

obedíentíalíter,ut motori uíuíficantí,quíadeIedabileaddefideratnmmouetSícfu
itaníma Prophetae mota,qui dicebattfícutdefidcratcérutis ad fontes aquarum, ita
defíderat anima mea ad teDeus,fitíuítanima mea, adre Deum fortem uíuunr Vis
magnetis unitur ferro,quando confricatur ferrácum magnete,t'ta quod uirtus mag
netis manet uti erat,& ad fui unionem, ferrum mediante motu fea (pirita mouente,
peruetlityion tamen uis illa magnetis quæ unitur ferro, propterea mutatur 8>C feparatur,feu recedit à magnete.Ne<$ entitas magnetis, eft unita ferrb,neqj ipiritus ma
gnetis,eftunitusferro:fedfolapotentiafeuuirtus,a quo ita procedit fpiritus,fi'cut
abentitatemagnetis.SicutinSolefuntlux,fplendor,& caIor:S¿íplendotunítur,co
lorí,6¿ non lux nec calor:ó¿ ín roía fapor,color,& odor:g¿ colof unitur uífuí,8¿ non
fapor aut odor.Sic filíus,feu uirtus,fiuepotentia Deipatris,abf<# fui immutatione,
íbla eft unita humanitati in Chrifto,no recedens à patre.Et nô eft humani tas,ín uni­
tatem hypoftatica patris aut fpus fandi, affumpta,fed tantum filtj JBt ab illa uirtute,
fie eflentiæ unita £cedtt,feu mittitur fpus fandus ficut âpatre.Vndeferru, ex conta
du in unitate uírtutís magnetis aflumptum,mittit fpírítu patris magnetis,qui eft S¿
fuus,admonendum aliud ferrum ut ei uniatur, &C eo medio pertingatad quietem^
Ideo aera & uiua imago magnetis,in ferro incorpora ta,attrahit. Sic fpirítus filtj,míe
titur in corda fidelium,attrahendo mouet deledabíle,ad infinita (apientiam^qüâ
(blumdefideranEt ficut acus,cui unita eft uis magnetis in pyxidenauigantium,mo
uetur admotum ferri in manu hominis,ipfum ferrum tenentis &. mouentis: fic me
diatornofter,nondeftritanimas continue refpicere, qualitercuncg motu corporis
moueanturutpereumnunquamftet,quominus ad principatum eius,medio eius
peruenientPoterithoccxemplomelius intelligi id,quod mediator Dei &. homi­
num,dicit defetquo modo páter fuus ipfe operantur.Et quomodo ipfenihil facit
nifi quod uiderit patrem fuum facientem,ex fe nihil faciar.Et ficut pater uiuificat,
ita 6£ ipfe,S¿ refufcitatmortuost& qui audiuerintuocem eius,yiuent.Et quomodo
modo eft refurredio,& uita.Siquidem ferrum in uirtute magnetis aiïùmptiï, opera
quæ magnes facit, etiam ferru illud facit,ex fenihíl:&uiuíficat,ó¿ refuícítat,ficut
magnes:S¿ quidquid circa hoc dicitur,melius fenfibili exemplo intelligitur. Sic &
illud loannis in Canonica fua: In hoc cognofcimus quoniâ in eo manemus,6¿ ipie
in nobis:quoniam de fpírítu fuo, dedit no bis JBt gaudere debemus depræfetia Chrt
fti.Sed quia ipfe eft pax Dei,quæ exuperat omnem Íenfumtídeo bene intelligitur
fummu gaudium ene,in unionecreaturæ cum creatore, feu príncípíoíontalí iuief/
fe5quæ eftquies,exuperans omnem fen(um& gaudium infinitum. Sicut enim uir­
tus magnetis,uniens ferrum cum principio, fcilicetmagnete,eft pax æterna,fempet
uniens
conftruans:fic Chríftus eft pax noftra, utfimus in Chrifto,ficut ipfe in pa*
tre,8¿ per ípfum in patre feu fonte deledabiliflimæ uitæ noftræ, ín defideratiíííma
immortalitate. Vnde quo modo Chríftus fit mediator Dei &C hominum,pax uiui
ficans feu uniens,& uia,& oftium,& ueríta$,8¿ uita,& quæqj talia:aliquo modo ex
emplodidomeliuscapiunrur,fi de fenfibili ímagíne,ad intelUgibilem ueritatem
tranfilimus.Magnes ením ílle,quí eft rerum omnium parens 8¿ creacor,omnia te­
nens, ne in nihilum unde uenerunt redeant,fuper omnem creaturam exaltatus,
omnem intelledum excedens„& incognitusmt cognofceretur in hanc regionem*
uirtutem inuifibilem,fimiliori creaturæ fuæfquafi magnes uirtutem fuam ferro)uni
uitAcfidemagnete,abfconditoaboculisomniumiapientium,&eius mirabiliuirtute multa fcriberentu^quænarrarent omnipotentiam eius, in quibus feriptis ad/
hucuera&certanotitía,penitusignotílapídís,nonnifí coníeduralíter
uariepof
fet depræhendi,fi tunc uirtus ipfa fe uniret naturæ fenfibili,ea tamen uirtute inuifi/
bili permanente,ad illum finem,ut fic ad lapidis notitiam perduceremur: eo modo,
aliquo pado Chrifti aduentus,eft imaginandus. Aut ficut fi in India magnes tan­
tum reperiretur,qui ad nos expedari non pofletjquia regio noftra incapax eius ef
fetjÔC ferrum cui unita effet uirtus magnetis,in noftra regione apparet; tale ferrum:
Pp
fimileper

S66

Excitationum

fímíle per omnia aítj noftro cuícuní# ferro,habens intra feínuifíbilémagnetis uírtutem,peropera miranda,quæ experiremur ín eo ferropræomnibus alfjs noftrís,
nosutírp ad magnetis duceret admíratíonem»Sicínuifibílis uirtus Dei patris,ínho
mine Clirifto,quæ fe uerbo & o pete oñendit,uia fuit ad patrem afccdendúita quod
qui hac ui rtutem uidit,etiam uidit patremtquía in uirtute Déí,uídetur fóns eíus, feU
eíTentía,Gue encitas,ficut in filio pater.Qui ením uídet me,uídet
patrém,ait magi
ftenquia ipfe in patre,pater in eo.Non eft enim uirtus,ab eíTentía feparabilis: tuc
enim non effet uirtus,quæ uia eft,8£ ueritas»Nam non poteft uéríorí modo, occulta
eíTentía depræhendi,quàm in eius uirtute» Virtus enim, eft perfedia oftenfio eius:
nam non poteft melius refpkndere eíTentía,quàm in fua proprrjfsima uirtute Jdeo
Paulusnominat Chriftum Dei uírtutem,8¿imaginem,fplendorem patris♦ Cogni tí o i gs tur uer i r a t i s eft ex fi m il i tudin e» Qu are ui rtu s D ei in Ch rift o, eft & ueritas
notitïæpatris,eft etiam & uitatnam uirtus Dei,eft omnium uiu?tiumuita,quia me­
dium fluxus ÓC refluxusfSiue enim natura intelletftualisexeatin effe fuu, fiue intret
ineílcdiuínumíper hoc oftíum exi t&intrat Medium autem motus intelledualis,
in quo diletftabiliter mouetuneft uita.Vndein hoc m otu introitus âf exirus,pafctia
¿nueiiieufeu uiuificationem,quæ eft à uita»Eft enim uirtus Dei,creans uiuos,& refufcitans mortuos:S£ eft fapientia patris,de qua uiuit intelledualis natura: quare uíta,
ficutuis magnetis,refufcitat immobile ferrum.Po teris etiam.Chriftum,qui eft fapi­
entia patris5uirtuti probatae lapidis afsirnilare5ut fecit lefus filius Syrach,qui Tapientiatn afsirnilatjUirtuti probatæ lapidis»
Virtus magnetis in acu pyxidis,afsimllatur Chrifto.Nam acus illa,oftendit na*
digantibusuiam in mari,fine qua oftenfione,inuoluerenturnantçtenebris ignoran
tise,3¿ portum falutis attingere nequirent.Manetenim acus ftabilis3ob uirtutem laz
pidis,qiialitercunq3turbetarmareVndeeftdux6Gurnencæcorum,lucensintcne
br is, Chr iftus nofterffk ficut acus ad polum coeli fixum figitur,quad am habens coi/
ligantinm ad illam coeli parteni:ita ad omnes partes coeli : ut Rogerius Bacon dicit,
qui etiam putat fphæram ex eo fieri pofle, quæ debite pofita,cum coelo circumuol/
uacur.Vnde uirtus illa,oftendit fitum ccelí Solís:S¿datlumen&fcientiam hora­
rum diei uiatoribus:& mundi fitum per arenofum defcrtum peregrinantibus, Sic
Chriftus eft lux uera uia torum,oftendens quæ in cœlo in terra funtneceffaria,ut
ad finem optatum,et patriam unde ortum habent,perueniantVnu tamen eft,quod,
uifibilis magnes eft ut coelum ftellatum,in quo principium ferri, quafi Deus habi/
tatjunirrinnm fcilicet principium inuifibiledn cuius eíicntía^eft unius,uirtus,fpiritusÆt uirtus,de coelo defeendit in ferrum cui unitunfic & fpiritus mittitur de coe­
lo in ferrumdta etiam principium uníuerforumjhabftatíncoclo,^ de coelo filium
mifit in unionem cum homíne.Síc & fpiritus de cal o mittitur, ÓÍ etiam de uirtute»
quæ eft Dei uerbum,caro fadum. Et uerbum caro fadhim eft, ficut quñ per fortem
contaáum,uírtusuniturferro:utuirtusmagnetís 3fícfitínfeno/ícutín magnete»ô£
habitatfícínnaturafemftnquauídeturgloria eíus operatio,ficqteftoperario uít
tutis magnetis,in plenitudine gratiae fe diffundentis inueritate,& non in apparent
tia,fed ín uera exiítentia,fic pariformíter ín aitj s feripturis. Chriftus enim eft undus
præ confortibusfficut ferrum undum uirtute magnetis,habens uneftíonis plenitud!
nem, ftueconfummatamuníftíonem:utacusinpyxidenaLiígantíum, habês undionem participatam,8¿ communicatam fibi ex plenitudine tindionis Terrina h's acus»
quia liberé poteft moueri,fi magnes,diftanter etiam poft hominem Ôf retro,aut in/
fra meniam uel peluim fpiiïàm,occulte admouetunftatímacus fe reno luit, Si fequi/
tur magnetem quocunqj ierit»Vneftio enim quxeft in acu,docet reperire magnete,
cuius fpiritumouetur: fed fi acus adhuc non güftauit magnetem ôf eius uirtutem,
uncftanon eft,non fic uiuaciterS< à remotis ïentitmagnetem.Docetnos excmplíT,
quo gaudio anima unefta,fentit præfentiam Dei fui,atque quod ipfam nihil fenfibilium impedit,necp aurum,necpargentum,necphomo, necp animal,qudminusuidear Deum fuum,ahjs quorum uifus in his fenfibilibus obieâis terminatur,inuifi?
bilem*

Liber

VIL

567

bilem. Vndio autem Chrifti, differtab uncftíone Chríftíanorum. Chriftus ením eft
Mefsias fea unduSjündíone fpírituali complétai puta,magnes communicat per con
tadum ferro uirtutemjSchaecundiOjnoneftutin magnete.Nam magnes poteft ad
hue alí} cuícSqj ferro,fíne numero eandem uirtutem communicareÆt procedit ta nta
uirtus ex magnete, quæ tam numerofo fèrro communicatur: quod (¡cuiuslibet ferri
attracftio,fimujcumalrjs alterius cuiufuis ferri attradionibus,confiderarur,tuncuide
tur uirtus pené ínfírtíta,ecíam fi quodlíbet ferrum,folum acum actraherettquum infi­
nita talia ungi poísínt,ex unius magnetis uirtute* Chriftus autem habet undionêm
ia fe, omniumundionem complicantem : nam ipfe omnem magnetis uirtutem ha/
betÁ non ad menfuramfzd excellenter Et quia pr» conforcibus undus efttideo no
me Meisiasliæreditauit. Eft enimunftio abfolutatper quam omnes qui unefti fuerat
funt,8¿ erunt, qui ab eo Chriftianidicuntur (quum ipfe fit Chriftus) undionemfunt
afTequutitficut omne album,ab albedíne eft album.Síc S¿ feriptura loquitur»quo mo
do princeps tenebrarum, eft armatus fortis, tenet animas alligatas : fed fortior eft
Chriftus rex,qui eripit de potentia illius animas,auferendo arma eius» Si enim adeft
Adamas qui eft fortis 8¿ durus,6¿ princeps in duritia fuper omnes lapides,ligatur fer
rum fp iri tu adamantis,S¿ immobile,quafi penitus mortuum, & infenfibile : etiam fi
uirtus ali qua attradtua magnetis applicata fuerit,ut feribunt quídam. Sed plenitudo
uírtutís actradiuæ, quæeiÎipfa magna uirtusDei cuíusmagnítudínísnoneft finís,
qua: eft ¿n Chrifto.fi applicata fuerit,illa uincitfpiritum principis duritíeí,S¿ lígateu
ita Ut non habeat Víres,8¿ eripitanimamquam tenebat attrahendo Neq; poteft uis
maligni,quæeft quafíuís fpírítusaquilonarís,fuafpíratíoneínfrígidancis, congé/
Santis,mo rtífícantís5feuímmobilítantís,uíncí,nífi ípirítuamorís feu caloris, Solis iu
ftitiæ,qui díffoluít glaciem niuem,& facit ímmobilejmóbítauiuum &C fluidum .In
hoc enim apparuitfiliusDei,utdiffbluacoperadiaboh'. Vnde docet experientia, eti
am fi applicato adamante magno in uirtute ad ferrumtparua uis magnetis, non poffet attrahere,tamen fortior uirtus magnetis fuperueniens, uincit Ôf attrahit. Sic Ôùln
lud, quod legitur fapíentíam dixifle, delicias fuas eflecum filijs hominum : intelligitur facilius quando attenditur,fapíentíam creatricem animarum rationalium, delicia
H tn unio.necum ipfis.Quemadmodum pater delitiatur,quaudo habetin circuitu me
fie fute filios: & magnes deficiatur, in limatura ferri, quum fit quodam modo in unio/
ne creatur» fuæ,&augmentatur uirtus eius . Sic ex unione Ecclefig cum Chrífto,Paií
iusadCoIoflenfes dicitffurgere augmetum Dei. Sicut membra perfedioflem CorpO
tí conferuntfficipfa Ecclefia,fitin augmenta Dei. Videtur enim uirtus magnetis au/
geri,quando multum ferri, uenít ín uírtutís participationem: ficut unitas uidetur au/
geri,quando in magno numero,eius uirtus explicatur.
Ex fermone. Annunciamus uobis uitarrï ætérnari^quæ’
cratapnd patrem,apparuit.

N Chrifto lefu, eft uíta æterna in plenitudine, ficut lux in Sole: de qua luce, in
qua non funt tenebrae ull» fenfibiles,omnia aftra recipiunt, ut luceant perpetuo
¿¿indeficienter. Quemadmodum ÔfSol lucet& uiuificat:ficutSoliuftitiaeui/
uens,lucet8¿ communicat íuftis uitam iuftitiæ,qui quum fintíuftí,hoc à fonte fi.
ue So le iuftitiæ habent,0¿íta fímtl¿cer,UítanifeulucemabeodemSole.
Lux,ex fefplendorem exerít.SpIendor ením, eft uíta feu morus lucis fe communi­
cantis,^ eftfigura fubftanti»Bacis. Nam fplendor,exfubftantia lucis oritur. Efto
igitur,quod oculi omnium in tenebris femper fuiffentitunc quidem claufí,
potius
mortuifuiflentquamuiui. Confiftitenimuitafenfus uífus,in uídere:fícutlucísuita^
in lucere feu fplendere.Ocult illi in regione umbrae mortis, nullam habuifltnt expe­
rientiam lucis : nam habente?, uidere optabant. Efto igitur quod audiflênt fedentes
in tenebris,in regno fcilicet inferiori terrae,uenturum faluatorem, qui eis poteftatem
daret uidendi,quodqueille de regno lucis feu coelorum(ubi eft femper luxjuenturus
Pp 2.
effeta

I

sí s

Excitationum

effet,demum apparuiffet illís Sol illuminans tenebras : nónne Sol tile ¿ dici deberet
faluator oçulorumî’nam daret oculis omnia necefíaría, ad uiucdum feu indendum*
satornm.
Et quia Deus per Solem fecit oculos:idcírcó(ut ait Salomon)lux Solis eft dulcis ÔC
pilero,
delecftabilis uifui,generat enim huius aduentus,magna m deleda tionemSic de fpiritu rationali,ô£ luce fiue fplendore patris,concipiendum. Nam oculi anirnæ om­
nium,fcilicetintelledus,fuerunt intenebris ignorantiæab initio Venit faluator, fci
licet uerbum illuminans,ficut ignorantem illuminat uerbum magiftri fln uno enim
uerbo recipit ignorans lumen intelligentiæ unius libri,proutBunuchusEfaiam intellexit in uerbo PhílíppúHoc igitur uerbum Deí,eftfplendor lucís, fcilicet lumen
Solis iuftitiæ,feu fapientiatuenit inquam in plenitudine,quia utfaluator,finequo
omnis intelledus manfifletinumbramortisflnuerboillo eftuíta otn oís fpirítus in»
relledualisdn quo reuelatur pater,qui folum quaeritur,quum (it fons uitæ. Et quia
per hunc fplendoremfecitDeusbmnia(nam omnia peripfum fadafunt, & eft fa«
pientia^in qua Deus omnia fecit ) ideo non uenitad hoc lumen,caufa icilicetrerum
in intefledu , nifi cum maxima dulcedine & deleda done, uti uidit qui dicebatxfi/
gnatum eft fuper nos lumen uultus tui Domine,dediftilætitiani in corde meo «. De/
ledatio autem feu lætitia,eft fpirítus uitæ in anima Vnde non ori tur in nobis fie icientia, exaduentu uerbi Dei,ficut dum erudimur uerbo hominis t fed lap i en ti a,quæ
oriturin nobis exuerbo Dei, eft fapída uiuificans,atquedeledabtliter laetificans
animam,quia eft lumen ueniens à fplendore,per quem omnia fada funt: etiam ipfa
anima Vndeeft lætitia humilians & uíuífícans.Alia lætitia fcientiæhumanæ, generatlætitiamtfednonuiuificantem feu deificantem,fedfçpe uanam
inflantem Ve
nitenim uerbum Dei,quafifemen díuínum,manensóófrudíficansín agro rationa
Fí¿í-y. ifs naturç,per formata fidem adaptato^ ín culturam redado.Dominatur enim uis
uerbi,conuertens animas,quæper obedientiam fideiipfumrecipiunt,ubi nô quae­
ritur alia certitudo ueritatis,quâm quôd dodor creditur filius Dei3 unde dicatur
fpirítus lefuVbí eftfides ílla,íbíratio feutáyeseftaudoritasildeootnnis certitudo.
Sed ubi hæfitat de dodore,non côtentatur anima ín audorítate dicentis,fed de cau
fa inquirir Vnde taleuerbum nonconuertítanimas,fedpotius auditor uerbi,nití?
tur ad fe conuertere uerbum.Nam ni fi intelligentia eíus índice t uerbum uerum, ip/
fum reípuíttunde non uult credere,nífiuídeat.Et quando uidet, noncredít í quía fi/
des eft de rjs,quæ non uidentur.Certitudo fidei præfupponit uerbum efle uerbum
Dei,quia omnis homo mendax*

Ex fermo ne: Vocatum eft women eius IE S V S;
Ícut totum corpus purgatur,ob dus coÜígantíam, quando trahitur de uena
bradhíj fanguís:ííc totum corpus,Chrifti fcilicet fideles, ei'per jfidem SC dile>
F'.
díonem confundí,purga tur,effufione (anguinis ipfius.
Proprietas eft perfedionumtperfediones omnium rerum,finit inDeotec
.Sitállfuio.
Nbmm Dcí. omníscreatura,fecunduinalíquídhabetfímílitudínem creato ris.Et ideo quum fimílecognofcaturfimílí.Deumdíuerfis nominibus nominamus.Dicitur petra,ra/
donefitmitatistaqua,ratione communícabilítatís:aer,ratíone uiúificationís: ignis,
ratione charítatístleo,ratione fortítudínisicoelurn>perfedibílitatís & puritatis. Item
expartedíuerfarumoperatíonummomenením nihílalíudeíhqiram ratiouocandí.
In omni ením re funt triadcílícet eflentia,uírtus,6¿ operatio. Eflenriá cognofcímus
per uírtutem,ut medicus exuírtute herbam.et uírtutem, per operationem. Sic per
calefadioneubdeuenímus in notitiam caloris,etpcrcalorem,in notitiam ignis De
iis autem operatur omnia mira,ideo dicimus,eum habere nomen mi rabife.Facft ert
am opera iufta,ideo habet nomen amabile, iuxta illud : gloriabuntur in te, omnes
qui diligunt nomen tuum.Facit opera (alati fera,e t fic habet nomen deledabile O ■>
pera mira,fimt opera creatíonís,ídeo dicitur creator. Ifta opera non cognoueiunt
Philofophi,qui dixerunt: ex nihilo nihil fieri, ideo non cognoueru^tnomen creatoris»

ZSítífjgttií CM.

Liber

VII.

$6?

toris Contra qtiosDaaid: Quoniam uidebo cϕos tuos, opera digitorum tuorum.
Lunam S¿ Relias quetu creafti.Opera iufta, funt opera redêptoris.Iuftiï enim eft,ft
aliquis dominus habet feraum,qin ei uiolente fur ripi tur, quod per potentiam fuperi
oriSjCÍ reftituatur.SícDeusSó pater nofter cœleftis,ièruum habuit fcilicet genus hu­
manum, quem diabolus furripuit iniuftè,quem redimendo, opera iufta operatus eft: !
fed ifta opera , non cogtiouit ludætxs, ideo nec notitiam nominis habuit redem­
ptoris ♦ hem facit opera falucifera t ideo uocatur faluator : ipfé enim laluum faciet
populum fiium.
Ex fermone.Vbi eft qui natus eft rexludaeorum.

N loco,omnia funt in quiete: &extra lócum fiium, omnia funt iri inquiete, quia Lww.
non funt quo tendunt.Stcut Salomon uidit,omnia flumina reuerti ad locum un/
de exeunt,fic omnia reuertuntur ad locum unde exierunt.Omnia autem ut funt,
ab eflèntíafunt,íícqt alba ab albedine3&bona â bonitate,uera à ueritate.Eifen
ría igitjà qua omnia qu^fcuitexiuerunqeft locus ad que omnia tendfft.Ex quo enim
extra locum futim omnia funt inquieta, & ad locum fuum omnia tendant recur/
runt,5C in proprio loco tutantur,à tuta quiefcuntuniuerfaxidedDeus noninconue
nienter poteft dici locus,fupra modum conceptus noftri infirmi. Sic Ioannes in Apo
calypft aituerbum dixifleego fum « & &>,principium & finished fíms,requíes,8¿ bo­
num, funt idem.Deus enim eft locus animæ, ut Pfalmifta, & Auguftinus, QC alij fa/
tentar. Sed quia Deus eft, unde omnia rccipiuntut fint: ideo requietio omnium eft.
Quae enim non funt,ad fe uocat ut finuefle autem,eft ad quod omnia uocatur ut fint»
Ec extra eiTe:funtiaqaieta:namquæ non funt,nonappetunt nifi ut fint, ubi quiefcat.
Elle igitur quodeft principium omnium quæfunt,eft finis,locus, feu requies otnniumtuti in omnibus , quæ ab arteuelaatura fiunt,confpicimus,cum funt, tuncineffi;
quiefcunt.Locustemporis,eftæternitas,fine Nunc,fiue præfencia : 0¿ locus motus/
eft quiesti locus numeri, eft unitas. Nam quid uídetur eflè in tempore, nili præfen/
tíadFluítenim tempus, & eius fluxus eft de efle, h oc effe eft praffentfa.» feu Nunc :fi/
cutdicitur,quodde folo tempore habemus Nunc. Nec$ funt plura Nunc,fed unum
tantum nam Nunc non trâfit in præteritum,nec# de futuro, dici poteft Nunc. Nunc
igitur,à quo 8¿ ad quod fluit omne tempus, eft effentia feu efle temporis, quod no­
minamus hodie feu æternitas,feuNunc quodfemperflat immobiliter. VndeNunc
aeternitatis, eft ipfa aeternicas,feu ipfum effe, quo eft effe temporis, eft Deus scter/
nus,qtff eft fua aeternitas. Principium enim ipfius effe, fimiliter ÓÍ locum temporis
nominamusæternitatem Etutfentio, quod quando admotum reipicimus, quodno
reperimus inmota effe nifi quietem (mouetar enim omne mouens de quiete in quie­
tem,ficut tempus,de Nunc in Nunc, necp funt piares quietes circa quas fit motio, fi/
cut plura Nunc) quies igitur eft ftabtlis effentia motus. Vnde omne quod mouçtur
de effe quietis, ad efle quietis mouetur. Hoc autem Rabile 8C iempiternum effemo/
tus,eft quies,qux eft Deus.Qui enim attendit,incoincidentiam principe àf finis?atque quod ín abfoluto termino,termini â quoéóad quem coïncidant: ille aider huius

I

ucritatem.Sicdenuinerotnamnumerus progreditur de ano ad unum,neCp aliud effe
numeri reperitur,quamunnm:nec funt plura unum, fed unam unum eft. Vnitas igi­
tur, quæ eft
entitas feu effentia, eft ana, quae eft principium & finis,
locus om/
nium entium, feu omnis numeri numerabilis. Deus igitur, ut eft effentia entium nu/
mcrabiliGîdicitur entitas, fea unitas, feu unus Deus, qui eft fua unitas. Sic raciotinatío, eft motus rationalis fpirítus » de ueritate in ueritatem. Ec eft una neritas folum,
quae dicitur Deus ueritas, quia quies feu locus rationum ratiocinandum, fiue intelle/
cftualium difcurfuum. Sic de alrjs fimiliter concipito, & reperies in uarietatenOmi?
num,eundem Deum,locum,feu quietem omnium,qui eft principium,quodcum fi­
ne coincidit omnium creaturarum.
Volentes indagare ubi Deus fit, primo notemus, quod melius poffumus uidere,
Pp 5
ubi non

S7o

Excitationum

ubi non fít.Dícafííns3ípfum noneflein alíquo3índudente defeâum.Nam cum ptríentía defedum priuent,& negent aliquid elle,licet etiam aliquid ponant eflèpr»
ter id,quodpriuantaut negant,& Deus fitipfum efle plenum, de cuius plenitudine,omnia quæ faut accipiuntutfinttquomodo effet ín aliquô patiente defeeftnmí
Deus enim eft ipfum efle,qui nullum efle poteft ab efle ei ntilla conuenit negatio
feu priuatio,fed propria eft eifoli negationis negatio,quæ eft nïucro QC apex pudifimseaffifmationiSjiuKtailludiegofum qui fum.Nec feipfum negare poteft: ne­
garet autem feipfum efïeji uel ipfi aliquid deeflet,uel ipfe alicui deefíet.Déus eft in
omnibus,innullodn quolibetenimeft,utens eft : in nullo uero, ut hoc ens eft;
Hocmihiuideturnonefle aliud,nifi quod Deleft quafi forma formarum,forma
abfoluta feu eflentia^quædatformiseifejEtDeus eft efle omnis efte: ficut efle uni*
tatis3efteiIeomnisnumeri.Sed ficut unitas no eft binafius,nec ternariusxfic necDeus eft coelum aut terra* Vnitas^eft principium & finís bínarrj (terminatur enim bina
ríus ínunitate,qua fublatajdefinic efle binarius)fic Deus eft principium Si finís unir
T?.~ iserforumtfínis fcílícet,cuiusnon eft finís ,infinitus fcilicet* Sí igitur Deas non eft
in efleitunc(dicitmagifterEccardusjnoneftíntempore,necdíuífione,neccondnuo feuqaantitatejnecín aliquo habentemagís&mínus3necín diftíncfto3necíri
ullocreato ut eft hoc uel dlud3riecín ullo propríoflícet fitin omnibus m funt enda.
Sícut albedo,ín omnibus ut funt alba,&non eftín ipfis utfunt temporaiía,quanta 5
díftinda,feu hoc Si illud,Deuséním eft qui eft:Af eflè,eft nomen eius,$¿ eft ipfum
elle quod omnia appetunt.Ecmihi uidetur non efle aliud dicere,omnia quç funt ut
funt,effe in efle quod eft Deus:’quam quodDeus qui eft ipfum efle, fit in omnibus
quæ funt ut flint. Nam quo modo eflet:ii ipfum effe,non effet in ipflsifed efle,quod
eft in omnibus quae funr,eft in quolibet quod eftincontracfle adhocuel ad illud, ut
omnia quai funt,per ipfum fine id quod iuntSi enim ipfam efle,eflet in ccelo contra
(ftè/cilicetin coelo ut ccelomon eflét in terra:S¿terra,quo modo eftetfine efieífíc eft
in omnibus, utfunt:& innullo:in omnibus,utfunt:&in nullo contradi,uthoc fut.
■iCoclG autem: eft^efle contradum ÔC terminatum. Sic Auguftinus loquitur in libró
de uera religione,de ueritate3qtfte eft in omni loco,fed non localiter feu contradè:
fed dum eft in omniloco,manet ab omni loco abfoluta,quia eft in omni loco illoca
biliteneft enim in efle loci,quia efleloci in ipfo.Etnqn eft in'Ioco, licet ab efle loci
nonabfitiquafi ficuteflemanus,eftin efleomnium digitorum. Sumunt enim om­
îtes digiti elle fuunijá plenitudine effe manus,3C nifi efle digitorumiCffet in effem®
hus, non eflent*
Ad quæftionem,ubi fuit Deus antequam crearet coelum 8¿ terram, reípondetus
noiiabfone,quodnonfuitadhuncintelledum,quodfifuiffetfuifletintempore.Fi»
it enim,eft alicuius temporis,quodnondum erat, eft enim fimile, ac fi quaereretur,
ubi fuit aeternitas quando non fnttempusí'Et fi quis quæreret,ubi fuit Deus ante
mundumihic præiupponit,falfum,fcilicet extra efle ,efleeffe3extra Deum,efleincre
atumlocum.Et fi diceretunfuit ergo ab aeterno mundus.Refpoderi poteftunomodo3quod in eodem Nuncæcernitatis3fuit Deus óímundus.Nam non incoepitmuti
dus in alio Nunc æternitatiSjfedin eodem in quo Deus eft: Nunc enim illud, eft fi­
ne principio S¿
eftDeus.Étdicipoteft3quod quia Deus eft ipfum aeternum
ut ab eo eft tempus:fic mundus temporalís3eft,á¿ fuit fempçr QC ab aeterno, fcilicet
Deo.ltaqjfuitfemperomnitempore.lmonuncfj fuit uerum dicere,quod non fuit:
nam omnitempore,quandohocdici potuit,quodmudus non fuit, tunc fuit Et fuie
i'pfum.eftabæternodednô eft aeternum,quia tempus Et eft faifa imaginatio, quod
¿ntra Nunc æternitatis,â quo fluit tempus,Si ipfum tempus aliqua mora medwtln.
ter efle aeternum, giedfe temporale, nulla mora cadit:&' hoc eft idem ac fi diceremus,interefle Dei effe mundi,nihil mediat.Et fi confiderares, mundum fufle ab
Kterno,implicarecontradidionem3quia praefupponít,temporale
príncípíatum
poffeefl eintemporale
fine principio:diceres,mundus temporalis non eft æternus, licetab æcemo fluat,Quomodo tutic dicitur à fapíéhíibus femper finfle i Re«
fpondituî

Liber

V II.

!

S7L

fpodicur,qtua femper,íntcllígítur pro omni tepore : DI ceres,tepiis igitur fuit fempf
Refpodeoita.Nâhocnon eft’dicere aliud,nifi qff tempus fuit omní lëpore.auc tem­
pus femper fuit tempus.Semper em,nÔ eft çterniï,nec fine quâti tare,quia nÔæft fine
têpore ¿mëfura illius,dicitur tôt folaribusreuolutionib.côpræhendi.Diceres,ima­
gino r pkir es annos fuiffe.Dico imagina done non exire quantitatem, n ec pofle dari
quantitate,qua maiorimagiari non pofsie.Sicut aatimagínatío errat3quando conne
xum cceli imaginatur quantitatem fic fcilicet,quodfedensfuper connexicatemjpof/
íetbrachium extederetficdico imaginationem falfaruqua quis imginatur, mundum
pofle effe maiorem* Nam concipit, inter Dei magnítudínemcuiusnoneftfínis,8¿
mundi magnitudinem finitam,poffe cadere medium,quod eft falfum.Pariformiter di
co imaginationem falfam, qua imaginaris ante femper, effe tempus, æ ante tempus
motu,qui non poteft ni fi in tempore effe-Vnde Propheta,quí de pretérito, determi>
minata temporis qiiantitatem exprimit,nobis apperit imaginationem excedetis qua
titatis temporis,effe erroneam. Qtiæreres, potuit neDeusprius creare mundum?Di
co quæftionem iflam uti alias didas,contradidione implicare, ante creatione pofle
effe creatura. Vnde ficut quantitas quæcuép, non euacuatinfinitam magnitudine: ite
nectempus aeternitatem Qriare potentia Dei infinita & aeterna, quæ hoc poteft quod
uultmon redé concipitur»quando talis quaeftio formatur. Nam quæftio prefuppo/
nit,omnipotentemnonpoffeornniaquæuult,&! Deum non effe Deum. Ùeuseft
feu habitat in aldfsimis,ôi no eft in tempore. Igitur qui temporalia
tranfi toria am/
pleduntur, quafi in ipfis is fit, quem omnia appetat,decipiutur.Sic &díuífí ín fe,
continuóle quantitati corporali feu imagini, quae terminos quantitatis non egredit,
& illis inhaerentes, quæ magis & minus recipiunt: non habent Deum, qui eft infinitus, & ab rjs omnibus abfolutus. Sed oportet qui ad eum peruenirecupit, ut ipfum
quæratin altis8Cakífsímis,íncoelis,íamedío,ínintímís,(ci!icetcaligíneá¿nebula:d<
fíat ayio5i fine terra, fiue fine terrena affedione fandius, & fili usllrael in luce habi/
tando, abijeiendo opera tenebrarum. Quadibet creatura corporalis, quum fit finira,
habet locum in quo conferuatur :ficut planta ínterra,rofaínfpína,pífces in aqua,
aues in aere. Sed fpiritualis, nec loco circunfcribitur, nec conferuatur, quum non fic
in loco corporali. Res æ ter nales ucpater»&Filius,0¿ fpiritus fandius, nonfunt inio/
co, fed ambiunt omnia loca : quia ficut locatum conferuatur à loco, ita locus à Deo.
Dicitur autem Deus efle in loco,propter quofdâ effedus,quos operatur ibi: ut enim
dat operationem & efficaciam,operandi in creatura,dicitur effe inmundo..

Ex fermone. Semen eft uerbum Def
Rincepsnaturæ attrahit: quia â quo habetur effe,
bene effe ,Ôf pafcentia
uit£,adillum properatur.Omnia enim creata funt,utfint:etinquantumfunt,Atir,i£hiín tantum gerunt imaginem illius fui princíp tj,quod ueré eft fons omnis effe
Omnis igitur motus eft ad effe,à quo folo recipiüt omnia ut fintfficut calida,
ut fit calidum,& plus incalefcat, quia non appetit calidum ut calidum, nifi effe opti­
mo modo, quo fieri poteft effe calidum,mouetur ad principiumfuumjcilicer igne,
a quo habet quod eft calidum:ôf attrahiturperignem,adquemproperac amorofifsi
mo motu. SicAo^or feu ratio, quæ eft uerbum Dei, â quo habet anima humana, ut fit
rationalis:properat linquedo duitatem fuam, fcilicet opera carnis, ad uerbum â quo
eft,ut augeatur ratio fapientia,per prælentiam lucis eius.
Sicut calidi locus ut calidi,noneftnifiignis:ita animærationalis ut rationalis,non
eft nifi purus intelledus,eius creator.
Nullus ager quantumcunc^ cultus, nifi in ipfum Sol irradiet feruorem &C uigorë, Frito
frudum afferequonia Solis uigor,attrahit de potentia in adu,frudum,per tmmifsionem influentig.Ager nofter fi non eft conuerfus ad Solem iuftitiæ,nullum unquam
frudu uitæ afferre poterit. In iniuftis igicur,non eft uiua fapi entia : licet enim uidean
tur effe fapientes,tamen non funt,ficut zizania non eft triticum.
Colligit de agro rufticus omnia neceflaria, ad uitarn terrenam : fic homo de agro Ajrri
Pp 4
inteb

P

572

Excitationum

¡ntelledua!í,omíiía heceffaria ad uitam ditfiham,coeleftiale,& ¡tied rr uptibil^na orri
nia bona ueniunt pariter tum fapientia,quaeeftimmarcefsibifis uita. Eft enim ager
ille utuus,quafi fpecularis fpledor,omnia rerum fpeciem repraefentans,quia eft the/
Caurus feulocus fpecierS î ficut fi forma mundi feu charta Cofmographi#, quæ uni/
uerfi infe gereret fitnilitudinem, & in fe omnia mundi continereqineo intelledUalt/
ter reluceret, in qua relucentia, intueretur intelledus ín feípfo, quícquíd icireuellee
»1- ín hoc mundo. Aratur,& colitur ager,SC fi mplificatur Euangelica arte:fed non appa
ret quantæ capacitatisôÉ ubertatis fit, nifi tunc uerbo feu apparente poft hunc
mundutquia tunc experitur, fefimilem diuinæ fapietiæ, 0¿ in fe habere uitam,P laeti­
tia fempíternam» Quafi fícutferraíntelledualfteruíuü, feipfum in fpecula continué
plus redificando e t fimplificando,in politifsimû et rediisimum fpeculS perficeret:
nefciretquantæfoecunditatiseftèt,niit quâdo forma formarS repræfeptarer» Et tune
experireturjfe ob fuam fimplicitatem, fubito tranfîre in fimilitudiriê formae apparen­
tis» Et tunc gaudereq fe in tantâ perfedionê peruenifle, qua nulla maior effepoflets
quoniam infereperíretformam formarum,qugdat omnibuseffé,muere,etíntellígé
. re:ÓÍ fetranfifleineiusfimílítudínemintelledualem.
wS?1
a fc*ent ,a rnundi,alia D ei .Dé feientia mundi pafeuntur ill^qui mudüm conm
ftituunt finem fuum,uti funt fifi)huius fasculi, qui prudentiores funtfïlrjs alteriusfæ/
culi fiue mundi, in generatione fua ; Et hæcfcientia eft human#adinuentionis, qua!
eft fimilis fœno, quod terra de fe producit, fine alio fatore. Sed feientia quæ de furfum uenit,eft âfatore uerbi, qui nobis in hoc Euangelio manifeftatur fimilis,optimci
-tritícofemínato,Sf orto, Precepto in bona terra, frudum Centuplum producen/
tú Triticum in fe complicat perfedíonem omnis grani, ficut aurum omhis metal/
li,8¿ homo omnis animalis. Etfecundum terram in quam cadit, producit frudum,
quia uertitur in filiginem,fi terra non eft tant# fcecuditatis,ficut exigit triticumniia^
xime,fi refpeduscoeli,ad tritici generationem proportiqriatus, ei deficit^, feu ca­
lor cceleftis iiue Solis ; Et econuerfo, filigo uertirur in triticum » Quare in peruerfis cordibus, uerbum Dei non producit triticeum frudum,ftdlollium potius,
út in haereticis.
Fiw Imfi. Sicut fi lapiens aliquis, ad finem ut pofsit fapientiâ fuam manifeftare, defponfareê
fibi uxorê,& ex ea generaret (ibi filium,&: illum ab omnibus inquinamentis cuftod<
retme malitia immutaretintelledumeius,6^demSineius intelledum feminaret uet/
hum feulàpiêtiam fuam, ita quod finis omniS operum non effet nifi manifeftare fc
píentíamíuam,ad quemfinem omnia ordinaffettficconcipiendfieft uniuerfum mum
dum ordinatum ad finem oftenfionis fapientiæ Deimer quam & mundufecit, &oc
dinaui t fa pienter, ad ipfius creatricis fapientiæ oftenfionë. Et in illo ordine utiiuerfi»
ad filiS Deí dilédS peruentff eft, in quo fine menfura pofuit Deus omnes thefauros
fapientiæ àbfcohditæ,aquo pofferitcæterieiufdê fpeciei homines,recipere gratiam
participationemfapientiæ,ut fic meliori modo pro fui ofténfíone communica­
tione, qüæfapientiæ exfua naturali bonitate inèft, omnía fítit perfedifsíme condi/
ta. Et mundus fenfíbilís, ordinatur ad mundum intelledualem:& ager in munde»
fenfibili, ad agrum mundi intelledualis, ficutfimilitudo ad exemplar , ÓÉfiguraadí
Ueritatem. Quæ omnia beneconfideranti, quâmbreuïfsimè nobis exfacracifsimo
hoc Euangelio reuelantur.
Ex fermo ne,Lumen, ad reuelationem gentium.
Luwe»;

Vmen habet multas proprietatesicadit aliquando ín fpecula, 6¿refledícurí
cadit ín dénfum corpusÁ frangitur,ut in aqua penetrat aliquando. Et dicat
Perfpediui de triplici radiojfcilicet reflexo, frado, 8¿ diredo fiue perpendi/
^culari.Recipiunt quidam,qui uidentut politi infuperficie, lumen fapientiæ:
(èd reflediturSCretjcitUr. Contra illos diciturtbeati qui audiuntuerbumDej,6£
cuftodiunttllud. Contra illos, in quibus recipitur lumen, fed non incedit redé ob
medium denfius, quU frangitur â perpendiculari, dicitur j eftote ¡adores uerbi, 8C
noq
TT"

1
I

Liber

Ví L

nori auditores tantuni,fallentes uofmetipfós.Etiterumiuíde ñe íüméri qüód in te
eft?tenebræfirit.SuntalÎqui>quiaudiiït& non faciunt,quia tenebræ manent in una
pafte.Diredum autem penetrat illuminat, quïà denote recipitur ÔC impletur^
perfedam operationem facit,quia ad aeternam beatitudinemperducit.
Ex fermone.Refpfce,

REípiciamus melius ad calorem,fine quo fpiritus nihil fapidi,in omnibuseti
am precíófifsímís cibis reperire poteftjquieft ignis fpírítualís,et dicitur Cáíí$
charítas,Sícutcarnes,riififintcodg,nonconueníunt homini etiam efurienti ôifanotita fine decodione quæ fit charitate, nullus cibus conuenit
fpirícui,etiani famefcenti fàno.Eft autem propria aflimiiatio,inter tinnientem fo
num 8¿uerbum.Nam gs fonans,8£ cymbalum tinnieris, uidentur aliquid uiuacitaiis habere,quia pulfant aures per motum:fed nihil habent uitæ uiuífícantís:cum eis
rpíritusdefiqquimoueatípírítumaudíentísJnuerbo autem rationalis hominis, eft
íbnüs,fub fono fpirítusíinformans& enutriens fpiritualem naturam,quæ eftintelleduaíís.Sicdare eleemofynam8¿fine charitate,eft cymbalum tinniens»
Sedcumdécodiohecharitatís,eft opus uiuificaris operantem. Sicut prædicare
etiam in lingua angelica fine charitate,affimilatur cymbalo tinnienti,cum charitate
iiero,uerbo feti operi uiuificanthCharitas,eft forma uiuificans omnem adum fiu/
diofum,fine qua noti eft uirtus uiua;
Spiritusper charitatem extenfus,ó¿capacíorfadus,manetcapax: ficutcu mafia
auri iri ignem fufa,fit capax cíphus.Háec capacitas manet,quam opere fufili acquifi
úítjfi reponitur in loco quietis: licet ipfam pofitt perdere ex contrarietate,quam/
diu eft in locó turbatiónís.Síc anima in hoc mundo, cuius capacitas eft ¿gne charitatisjOpere fufili feu mifericordiæextenfafiueacquifitadicetinhocmundo ex con
cuflióne8¿contraríetate,¿pfamcapacítatemperderepoífit,fi tamen euaferit hunc
mundum,ad Jocum quietis,fcilicet coelorum regna peruenerit, nunquam exci/
det,nunquam eam perdet,fed manet femper. Fides autem & fpes tranfeunr, quæ lSWSt
funtquafiinftrumenta,utcapacitas introducatur. Fides eft quafi fornax,ubi reci- cWitapitur aurum fundendum. Spes eft difpofitio fundendi cíphí, in firmo receptaculo
excauata.Fadocipho,necde fornace, nec de figura curatur, quia forma habetur,
quæquerebarur.Charitas autem quæ facit animam capacem, facit ipfam Capacem
amoris Dei feu gratiæ: amor enim,eft capax amorís amatitgrada eft donum,quod
folum ueré amans defiderat.Et fi rede confideretur ; ficut amor formæ fe aperit, Ut
formam amati ín (e capíat,S¿ in unione illius quæ eft conformitas delitietur: fie charitas,amor eft amoris,qui Deus eft.Ideo quæ Dei funt,quærit:uCi ea qux non uidea
tur Á æterna funt,ficut uerítas,íuftítía,uirtus,id genus reliqua. Aurum in fornace
nonlíquefeít,nifi fpiritus feu uentus fuccurrat,per influxum fiuc ínfufflatíonem:
quod quidem eftmifi fpiritus (Indus influat dulcedinem amoris,non liquefeit arii
ma.Sicut ignis omnibus frigidis ut calefiant, influit caloremdta fpiritus fandus,
omnibus in Dei amorem coriuertendiSjcharitateminfluit.Deusenifti abfcondituS,
aliter non fit nobis fuauis & dílígibilísmifí preguftetur infpirítu noftro,odor fuaui
tatis ab ipfo immiiTus.Sicut pomum abfcbnditutn inodore quem fpirat,fe appeti.
bile faciqut quæratur amore, & quafi frudus uitæ diligatur: fic anima zelofa, dice­
bat fe currere in odorem unguentorum diiedi, per quem fuit acerada. Si illa maxtma(quæ Paulus enarratjin homine reperiantur fíne charitate,nihil funt : homo ha­
bens illa,non charitatem,nihil eftXharitas eft enim fine qua fpiritus non uiuit*
nec motum uitæ,nec opera uitæ habet,ficut anima fenfibilisjine calore non poteft
operatiohem uitæ exercere.
Videre rem per fpeculum in ænigmate, eft potius rétn non uidere feu coghofcere,nifiinconiedura,per quam fingo ænigmatice figuram rei non uifæiUfii
autem eft perfeda cognitio, ibi eft uifio facialis, nam hoc eft uidere, modo quo
cognofcitur res, ficut homo facie cognofcituh Nunc ex parte cognofcimus
Pp 5
imperfede^

574

Excitationum

ímpetfede,quia cognitio coníe&uralís, eft fíne certítudíneMbiautemcognoícatn
(ait) ut cognitus fum.Nam qui amat Deum, is cognitus eft ab eo: quanto igitur plus
amat cognitus » Etidebutiexamore amanti cognitus eft, ita cognofcitmam amare
intra fe habet cognofcere»
Charitas igitur, eft forma perfedío, omnium rationabilium adionufcuuirtu/
timi3(kut lux inomnib. uifibilib» nam eft perfetftio omnium. Et quantô aliquid plus
habet lucisîtantô plus perfecftionis.Id autem quod incorruptibile eft in omnibus, eft
lux. Amor espíritus fpiritui côglutinat : fecit enim Apoftolos habere anima una,6£
cor unum.Spiritus rationalis eft liber,cuius libertas dicitur uoIunras.Quandoigitur
uoluntas conglutinatur amore ad aliquid, eft fpiritus unitus amoris nexu, ad desi­
deratum teu a matum.Si igitur fpiritus non eft alligatus ad hoc uel illud amabile,tem
porale uel finitum 3fèd liber manens ab omni nexu contr ado,folum feconuertens ad
cbaritatem,qusr eft forma omnium formarum amabilium,qu2teft Deus: illefpiritus,
tranfit in unionem cu incorruptíbili lætitia,que eft deledabilifsima immortalis.Qua
re fpiritus radi catus incharitate,libermanetetabfolutusabomnicontradlione,inue
ro& aeterno Deo fuo,q eft charitas ipfa unitus. Nô eft coftridus in aliqua creatura,
quæ ex fe non habet dare quicquam,cum nihil habeat quod nonreceperit.fedinip»
ia chanta te,à qua eft omne defiderabíle,0¿ à qua eft ipfum uíuere íntelleduale,quod
tantopere fpiritus nofter defiderat efle sternum. Charitas igicuneftnexus fpiritus
noftri liberi,aduitam uiuificantem.
opfwwírBí.
Mira res, uerbum in fide operatur opera uerbi:uerbum:in homine operatur opera
hominis:& in omnibus rebus operatur,uti aitipater meus ufq? modo operatur^ e/
go operor,nam omnia opera noftra,in nobis opera turtfpiritus patris ueftri eft qui lo
quíturín uobis Sed Chrifti fides,eft fupra omnem creaturam:quia eft fides filrj Dei.
In illa fide de uerbo filff Det prægnante, fecundum menfuram fidei » operatur uer­
bum opera uerbt, quæ funtomnipotentiae opera, fecundum uoluntatem, fecundum
quam quae uoluit fecit»
Ex ièrmone, Vbi eft thefaurus tuus,ibi

ifflwwia.

*

Gwim.

Awm

cor tuum»

TVftus utiuftus1, non eftnifi in iuftttia : ficut albGutalbft, noneftnifi ín albedine*
I Chriftianus ut Chriftianus,no nifi in Chrifto.Habemus autem, fi in Chriftoma
fi nere uolumus,neceflariff efle,ut ipfum induamusiquem induens,nô manet in co
-*~meffationibus ebrietatibus,fed ut ipfeambulauitambuIabit.SicutuoIensefle
iuftus jftudet induere íuftítíam
calidus caliditarem,qui uult efle calidus, ubinam
ftudet induerecalidícarcm,certéínígne.Nálícet plura calida repedantur,illa omnia
participationeignis calida funt: plenitudo enim,non nifi in igne. Licet enim plura
calida repedantur, ibi autem eft thefaurus, ubi recipiunt omnia calida caliditatem*
Chriftus eftplenitudo grattæ,de ctfius plenitudine»omnes qui gratia affequutí funt,
receperunt. Sicut enim in calore, eft fomentum uitæ feníibilis, quæ ín calido Sí hú­
mido confíftítjfíc in gratia,eft pafcentía fpírítus.Gratia,eft radius Soils iuftitiç, Chri
fti Det noftri» Víuítamans ut amans, in gratia amati : Chriftianus utuerus Chriftia/
nus,non nifi in gratia Chrifti, cui ft omni ftudio quxrit afsimiliare» nam id quod diligit,habere cupit» Si igitur thefaurus ueri Chriftiani Chriftus efbtunc cor eius in om­
nibus illis locis reperiçur,ubi eftChriftus&illic eft uerusminifter Chrifti, qui eumut
minifter, in omni loco fequitur. Qui igitur ftquitur Chriftum ad mortem, erit cum
Chrifto in refurredione.
Ex fermone.Hæc eft uoluntas DeffanAificatio ueftra.
fck ~T Emo poteft fequi lefum adeo abunde, quin magis eum fequí pofsit.DiI
I lerftio enim eft» in qua fequendus eft , quae nunquam poterit efle talis,
1
quin maior effe pofsit in omnibus qui ipfum fequuntunipfe autem in
^charitate nos praecedit,qua nulla maior eflepoteft. Ideo conari femper
debet Chriftianus, ut magis abundet inamore. Et fíopera ftnfibih'a non recipiunt
augmentum^ ut funt ceremoniæ, abftinentiæ, uigiliæ fimfliaîfaltem crefcatfemper
chart-

Liber

Vlî.

î7f

'diaritas,utpaucabpera,fiatitcummaíorícharítate.
Anima rationalis nihil habet3niff liberam, eledionem, perquam ab uno fugitif
ad aliud accedit,pellit S¿ attrahit, ficut ais patidalís magnecisîcC nomina tur oís illa à S(r^
parte attradiua , uoluntas. Vndeuoluntas^ahimæ rationalis ,eft fpiritus uita élus.
Quod fi fpiritus Uitæeiusjcilicet libera uoluntas,alliga£ fe conçupiicendæ corrupti
büúmortífícatur uita animæ,quæ eft libertas,& redigitur in feruitute.Nam tunc non
laborare, quin omnia quæ concupifçentiæfunt faciat, ÔCelpIàccat cui fe fubiecít»
utplaceat* Sícferuitus illa , mors eft fpiritus,líber» voluntarte. Vndeuoluntas
manet libera uíua, quae conatur fine alltgationefemili, placere Deorcui feruire^rc
gnare,eft» Ille eft qui inventa una bona margarita3 uendít omnia íú«jUtematíUam:
quia ín illa una , habet omnia» Efficitur igitur anima magis abundans, in libera
êt nobili
vivífica volúntate, quantô plus in ipfa Dei uoluntas eft ei gratior
magis placens.
( ,
. Sicut uoluntas feu amor, uiuificatur amore amoris, à quo habitúe fi'cuoles,feuli/
b.eré amans, feu eligens» Si enim eligit libero amore illum, a quo habet liberam, ele/
dionemtaugetur eligendi libertas,
tanto plus,quanto magis amor abundar. Et fi
redé aduerti s,amor Dei, non eft quafi quis ame t aliquod amató, aliud ab amore, feu
ubi non coíncídícamor 6¿ amatum t Deus amor fiuecharitas eft, qui Deum amat,a/
morem amat,Vndeubi amor eft amatum,manet anima libera : non enim eft alligata
ad hoc uel iiud, fed manet in amore, qui omne hoc uel illud amabile utcaufa præuez
«iit* EccequoduoluntasDei,innoftra anima fan&ifl cati onem operatur, ficut uo-,
tuntas lefu inPetroJnordinatum amoreinomni peccato, uocat Apoftolus paisicM
hem defiderij, ordinatum uero amorem,uocat pofiidere uas fuóínfatidíficatíone,
utínmatrímonío.Studí'ofa igitur opera,funt nomina charitatis ordinator, uaríé exph'
catæ:ficut colores,funt nomina lucis,uariétermínatac.Pcr fapientigfanati funt, quiz
cunqj tibi placuerunt ab mitíOeNam ex faoientia eft ordo,et ideo ordinata chariUs^
eftinfapientía.ó¿ fi rede concipis, ordo eft fapientia. Peccatores autëjunt extra fa/
pientiamiiudicaatenimderebas,nonfecundSconditionemipfarum3ficutuifuSjcui
elidentur maxima partía. Peccatores enim diligunt terrena, quia uidetur eis magna,
&poftponunt cœleftia,qux videntur parua» Vtfus non decipitur in colore, fed ineo
cui íneftcolonutdum uidet alba remota, non decipitur in albedine; fednefcitanfic
tiíx,lana,uelcalx,S¿ín hocdecipiqdortec experiatur» Sic mundana uidentur peccaz
toríb.duícía,fedcumexperíiitur,mueníór ea amara. Amor ordinatus, eftínfapíentía
& ueritatciinordinatus, in fatuitateSC fallada Juftus amor & redus, non infe, fed in
¿mato del¿datur,«iam ufqj ad fui contemptupergic ením à fe,fe derelinquens, & tâ
quàm nihil contemnes,no quíefcítin aliquo qoper fenôeft amabile.Ômnc ením
amabile contradum, in fua amabilitate fe habet ad amabile per iè, ficut accidens ad
fubftantia,& ficut figura ad formam fubftantiale. In homine habente redam uoluntatëjproceduntomnesadus redi:uoluncas ením, eft principió aduO. Voluntas erz
go creata,quæ non conformatur diuinse voluntatfeftobliqua.Deusdedithomini do
num,per quod potuit a morte &T infirmitate effe immunis Led ¿pfeprópría volunta*tefe priuauít, S¿ fic relidis donis Dei, fe in mortem dedit. Deus etiam condemnat ad
mortem æternâ,non propter naturam quam dedit, fed propter culpam, cui fe fubiez
citDeusenim no uult mortem peccatoris nec damnationem, fub ratione peccatiuçl
da mnationisî fed fub rationeiuftfNuHa eft res vacua feuuana,ín fundamento nata*
ræ,quælibetenim res,propriam operationem habet» Sed anima eft ficut oculus, qui
cum modico puluereafpergitur,perdit uifionis afpedum,quodnoncontingitdea/
lio aliquo membro. Omnis multitudo, ordineharmonicofeadunumned:it:ficnt
multæuocewnamrelbnantharmomam.&multamernbra unum corpus.Spiritusau
tem (qui nexus dicitur) in fe unit membra > ut unita conftiruant corpus : membra au^
tem neceffario funt diuerfa, ut proportionemediante, qu» cadit inter dmerfa,pof>
fint harmonice uniri.
Spiritus ením uíuífícans , tn fuo uiuificabili iritrinfeco,
unit totum corpus uiqiftcabffe, & per medium totius, omnes partes S£membra«
Red-

!

Excitationum
bra,Recípít autem i toto quodlibet membrum uita ordinal Et ficut ¿«oto recipit,
ita ad totum refer emam oculus ab anima,mediante corpore,recipit uitam, quæ confia
ftit in uidere,in qua uita deliciatur, Ethoc uidere,non oculi, fed homines uidentis : ideô oculus non folum fibi, fed SC manibus SC pedibus uidet ♦ Et quia ad conftitutionem harmoniae,quae homo dicitur,omnia membra funt ordinata: ideo continetur ÔÎ
quiefcit quodlibec membrum in loco,qultitate, qualitate, ÔC operatione fua, quia no
eft fuperfluum membra,fed opportuna ad conftitutione harmoniae, quae homo dici
tur*T alis eft Ecclefia,quae eft corpus Chriftí myfticffjn qua eft fpírítus Chriftí, feu
amor fandíficans,cuius fubíedum eft anima rationalis:^ illa uiuifícatcorpus,ípnfr
tus âutem Chriftí uíuifícat anitnam,ÔC per medium animæ,corpus.Spiritus,tïerbüm
uitæ eftîaïa rationalis, facerdotiumtcorpus, fidelis populus. Recipit aíaáuerbo leíu
(pirita uítg,quod uerba latet ín litera Euâgeli) æterni, &C reficit anima,& cómunicat
corporúaníma autë una eft in íacerdotío,in mebris fcilicet íntelledíua » ficut una ícíe
cía ín multís,uari é támen.Ec quia â Deo non nifi ordinate (quæ enim â Deo íuntjidcó
Petrus eft magifter,cui pater reuelauit omne myfteríum fídeí : et idcírcó ipfe habet co
firmare fra tres,ÔC tenet cathedra, cui ueritas alligata eft, Epífcopíinlocum Apofto
lorumiPlebaníín locum dífcipulorum fuccedunt.Síc patet ordo ad unum in Ecclefia:
6C dignitas facerdoti},quæ eft ut anima,in refpedu ad corpus: SC excellentia uerbi ut
tæ,qùod eftfpas uíuífícáns.Ipfa enim Ecclefia, uerbu uitæ recipit ex ferípturís, quia
eloquia funteicredita:ÔC uerbûuitæ dícít, quodíllas ferutarí debemus,qadeeo funt.
Spus ígí tur,diuinæ funt feripturæ, in quib. fpírítus uitæ,fub litera mortifícatelatitatí
utparadifus malorum punicorum,SCager domínicus,atq3 uíneaEngaddfÓCueraui
tís,Sc puteus aquarS uiuentiS,quæ fluSt de Líbano,& ftellæ cœli,& herbæ atq? arbo
res SC fruges terræ, ÔCuina terræ,uiua animalia,& oíarinqb.exfenfibílímotUjperrin
gimus ad inuifibilem uitam.Et paftor per oftium feu uitam quçChriftus eft,ducit ad
rcfedionêanimas:SCintrando et exeundo illa prata, pafeat ¿nueníuntur.Dum enim
intrat mundu5Chriftum fequêdo per adiuam uitam^aut exit fequêdo Chriftum mûdum deferens per conteplationem pafcuainueniet.HæcomniaficàDeoordmata
funt pro aoftra fancftificatione:hæc namqp eft uoluntas eius : fandificatio feuadopcatio noftra,ad uifionem gloriæ fuæ,quæ folum iandis eft uifibilis,cum nihil coinqui
natum,in regnum illud ubi fedet rex nofter in gloria fua,pofsit intrare,
Éx fermô ndlla quæ furfum eft Hierufaleni,

yiuenti fatus

Vatuordefiderathomotquoaduitam contéhnplatíuá, fapíentiam: quoad po/
lítícam feu cíuílem,bonorifícentíam,famam, SC temporalia: quoad uoluptuofanijdeledationem 6C conferuationem: quoad negotiofamjdiuitias.
Ex iermone,Salutem humani generis»

Dcj^jíiib,

Chriftí,

X*^fHtíftíaníípirítaDeíaguntur,quoníáínípfiísnoneftuoluntashumanafred
■
nec carnis,fcilicet mulierisncc uiri,fed Clirifti.Generis enim humani uolu/
W
tas,coplicat uoluntatem carnis, feu mulieris, SC uiri,6C in una uoIum^ tft
aliatnatn quid uult mulier ut mulier nifi uirum,et contradEt hæc œiruidëtta
uoluntatum,eft in humano genere,ut uita fecunda Adam propagetur,Sic rw «m/
mam SC fpíritum qui Deus eft, nexus quídá oritur, quando anima defpon&nv Dea,
ut ipfa non uelit nifi fponium fuum, SC in uoluntare eius non eft nifi fponfut. .Lx
coincidentia uoluntatum renafeitur omnis qui fecundam Chriftum propagamur, SC
fituti Chriftus caleftiaIis,6cDei filius » Spiritus cceleftes Chriftiformes,fiint uegna
tíUá uis mortis Chrifti:nam una eft uis quæ regenerat omnes, & uitam præftat cœleftialem. Verbum internum íapientís, feu conceptus incorruptibilis,induitcorrupft>
bile noce.Vox definit feu moriwr,et uerbum noce occultatum non moritur,licet fer
mo loquentis ceffegfed feminaturniediantemortaliuocejinanimamdifdpulorunr,
6C facit frudum uitæ. In terra moritur granum, SC deterra,uita grani refur git: ex ap¿
petitu excellentiae » morsScuita, ut praemifimus : gloria in fe complicat mortem SC
uitam:

Liber

VIL

'S77

Uitam t gloriam appetimus ,& ob hoc dura patimur. Qui propter gloriam Dei feu
immortalitatem patitur,ille recipit mercedem immortalitatis.
Paupertasfpírítualis,fcílícetcótemptusomniumterrenoramprdpter Chriflum,
funt ueratdiuitiæ: quomodo enimpotefteflèpauper, pofteflbrcceleftiSdiuitiarum.
Ex fermoae.Mf iliis eft Gabriel angelus.
CdefiacônfÎderâdaeftquafl unum corpus, habens am mam unam, & fpíritu
unum. Anima uerbinqua eft ípíritus fapientix ,confideranda eft quali cor
pus hominiSjin habitudineadanimam fuam. Sicut enim eft anima una in ho
mine, quae fe expandit per totum corpus, aliter recipitur in qualibet parce
corporisífícfpiritns fapientiæ, fe expandit per rationalem animam Ecclefiæquam il
'luminanutfic dicam per oes partes,fed aliter ôdaliter recipit.Vnde fpírítus lefu,q per
uerbum,mittitur in animam Ecclefiæ,unit particulariter multosnn unitate uftsediuL
næ,anima unit multa membra corporís,tnunitatem uirae fenfibilis: ô£extenfio eius,
eft unio. Aliter autem capitur fpírítus uitæ diuinæ,feu aeternae fapíentía»,per uerbum
Dei in anima Petri,alicer in anima Pauli,8¿ fic de fingulistquas tame oes in fe unique
fint omnes animæin ipfo fpíritu Chriftí ima/icutomnes animædifctpulorurn Plato
iiis,in dodrina Platonica uniuntur,utfintPlatonÎcæ,licetàliter ipfam capiat anima
Memnonís5alíter anima Critonis.
Vnus eft fponfus fil íus Dei,quifpirseft.Deus enim fpuseftdiabèns in ftutintertiurh uerbum,ínquointellecftusreípftndetifícutluxia fpkndoreffiuefaciesin imma 1
culato fpeculojin quo infummaarqualitaté, quafi figura perfedifsimaiubftantiajefus relucetîin quo uerbo,intelledus eft intelligens.Nifienim intelledus defe gene­
raret, uerbum feu conceptumfuiipfiustnon efletadu tntelligens ftipfum, effe intel
lédum.Vnde quando intelledusfeipfumafsimilat,tuncexipfo et afsimilatione feu
«qualitate cius,procedit intelligere amorofifsimum. Sicut oculus naturali ter indina
tur ad uideredta intelledus ad intelligere, & omnis uirtus adoperationem.Sed finis,
eft in prima caufa. Namfcirepropterquid eft, eft quies intelledus. Sed intelledus
qui eftcreator,&ratio rerummon enim quíefcítínteHedus,nííi ad Deum,qui eft cau
fa prima,perueniat.Videreigitur Deum,eft certitudo intelledualisappraehenfionis
omnis fcibijisrquare fodicitas intelledus. Deus auternfcumfit purus intelkd9)eft ip
fa foélícícas,cum nihil melius eo cogitari pofsinQuare de fegenerat tierbum,utprocedat intelligere,fine quo nonpotéft fcelíxdící Intelledus creator,omnipotens eft;
ucrbíkíus,eft uirtusfeu ars omnipotentis ¿ntelledus6¿dicíturfapíentíailla,ars,feu
fcientia.Etomnisíntelledus,fuamuírtutem5in arte feu fcientía quam ex feípfo gene
rat,oftcdít.Nobílís etenim íntelledus,ex fua ínuentíone, arte feu lapientia generat:
mi(d& ignobilis,utitur inuentisEtquando nobilis intelledus, generat nobile coii
ceptum feti árce:tunc ampleditur amorofè íntell ígere feípfum: quserít ením feípíum
intelligere. Et hoc tunc melius fit, quando fuper feipfumrefledituf,ficeoipfo itv
telligere,exfeetpropriainuentioneprocedente:fednon peruèriitàd quietemullus
intelledus,nificaufam futjpfius apprehendat,qux Deus eft. Solus igitur Deus eft,
qui femper eft fadix^qui omnibus intelkdualibus naturis, prxftat quietem Qc
foelicitatem. Nulluseft creatus intelledus, qui pofsit exfe generare uerbum feu
concepum,æqualempotentiæfuœ,cumpotentia Ívia,non iit unquam penitusin a/
durfemperenim plus QC poteft intelligere quam ihrdligat.Ncm eft igitur uerbu eius
«quale pótentíe.Qiiareno eft confubftantiale fubftâtia emnonrecipit magis QC mi>
nus:fícutuérbumnoftrupoteft eflesequaliusprincipio fuoítelleduali,6Z clarias,0£
nobilius. SolumuerburnDeípatrís,eftíequaíencceflarióumóipfa æqualitas.alio/
qui non procederet perfedifsimum intelligere,SC Deus non íntellígcret feípfum per
fedifsimè, ita nec Deus eflet. Solus Detis, feípfum pe^ fe ipfam, in fe ipfo perfedif
fiimeincelligit : omnes intelligent^, non in fe, fed in Deo ut in caufa, fe intelligunt.
Eft igitur ars omnipotentia patristuerbum,feufapiemta,quæ eft fpiritus, quxintelle ,
dualinarurxoftenderefaragit,utcognofcatur.Sapiêtia,luxeftquçnoniiult fubmo
diojed fuper candelabrum,ad illuminationem intranuuregnupaciSiCoftitiiiiquaerit
igitur

E

Excitationum
igitur anímaffi rationalem, in quam fe transferat Et quia non poteft eius multiplici­
tas capi ínaliquaiídeó multas creat animas,ut in multis melius fuam infinitate often
derc pofsit.Bcquia íapíentíafpiritus eft,quinulla clauditur fiue terminari poteft crea
tura.ideo una in femancns,fibi innumerabiles defponfatanimastationales.8edfo/
la anima Chrifti una,qui undas eft precôfortibus fuis^illi fapientia?,infuprcmogta
duunionis,eft unica. Habitat enim ipfa diuinitas feu fapientia in ipfa, non participa
tiue,fed in plenitudine:quæplenitudo,eft utfubftantia feu corporalis menfura,quæ
in fe omnes includitjfcilicet longitudinem, latitudinem, altitudinenijfîôprofundita
temJn omnibus aurem altjs animabas, unitur fecundum participationem uígorís S¿
captùs;nam ín una habí tat,fecundum fcientiamprophetiae,inaliafeCundumfcientia
línguarum,0¿ita dealqs charifmatibiis.Sedfecundai-n plenitudinem gratiæjitiChri
fto,itaquod omnis participatio,recipiturexillaplenitudine.Scientia igiturinChri
fto,efticientiaomnipotentiæ,qniaincontracfta)& ab omni defeâu&terminatione
abfoluta* Nam in Chrifto funtomnesthefaurifapientia?, Sufficientiae abfcondítíJn
quantum igitur anima rationalis participatdexternafapientia,intantumefteiuni/
ta,quæquidem unio,fœdus,feu defponfatio dicitur Namfapientia,fecundum difpo
Îîtione feu capacitatem anima?, fe fua luce qu at eft eius boni tas immittit,8ù'n animi
delitiatur,ut frutftiffcetquafi femen díuinum.Quare in Chrifto eftuniodiuinafapie
tiae indi(Tolabilis,ó¿ foedus perpetuum, infeparabileq; matrimoniutniquiadiuinitas>
eftab humânitateîfèparabilis.Caput mulieris,eft uir:caputuin,Chriftus,caputChri
fti,Deus.Defponfatio mulieris&uin,eftficut animæôdcorporis. Etdefponfatio
uiri
Chrifti,ficut anfmæ S¿ intelligentixmOtricis.EtdefponfatioChrifti Dei, fi
cutíntellígentíx S¿ uerbiDei ípfammouentaSícut uxor íübeífe debet capití fuo uírojáquo debet prudentia, eruditio ne moa er i: ficfen fus rationi. Et ficu tfenfusra/
rioni,fic ratio intelligentix.uti ratio difcípulimoüetur per intelligentiammagiftri,
utfiatintelligens.CapatautemEcdefiae feu fcholar, eft magifter unus,fcilicet Chri­
ftus, qui influit fpíKíiirnínratíonemcredenrium, quifpiritus eftutfonsaquxuta:
capurautem Chrifti, Deus, nam anima eiusintelligens, fubeft uerbo Dei patrisfea
fapientiaeeius,fub quo uerbo mouetar,ficut Apoftolus uel miirus,mouetiir uolunta
cenitantis.Sapientia fehabetad rationalem animam, quafi AdamadEuam,pofito
quod Adam infimilitudinem uirilitatis,uiraginemcreafler:nam non fuit Eua,nifiut
Adam ad imaginem & fimilitudinem fuam,in ipfa generaret filios ¿V filia s. Sic fapië
tia non creauit rationales animas,nifi utin ipfis generetur frutftus,ad imaginem & fi
militiidincm eitis3S¿ dicantur frudhs,filrj & filix Dei, qui ex fapientia inanima ratio
nali generantur.Sed antequam Adam in Euam,femen uitaeprotjceret,per fui partid
pationem : præceflït matrimonium, fue foedus unitatis, quod in rationali creatura,
omnem frudum uta præcedtt.Echpcunio eft,quando uoluntasEuae,fefubtjcit im­
perio A da? uiri,runc figno amoris,figna tur anima,ut ait Agnes: annulo fuo fubarra
tiit me DominuSjUtnullumamatorem admittam,præteripfum.

Exfermone.Confumtaiatum eft.

Tcut ignis non mutatur in ferrum,fed ferrum in ignem: ita inferior natara,mtl
tatur in fuperiorcm,mortalis in immortalem, uifibilis in inuifibilem, terrena
incœleftem. Omnes digne corpus Chrifti fomentes, unus homo efficiun/
tur,quia omnes mutantur inChriftum. Multorum hominum mulcx animae
corda,fi per fidem diletftionem adhaereant Deo,fiunt una anima, & unum cor­
pus tqui igitur lar dit proximum, in Chrifti animam peccat, à qua te feparas indignus
€ommunione.Dignecommunicans,incorporatur Chrifto, qui nonmoritur. Quare
digiieconimunicantes,necfpiritaaliter,necxternalitermoriuntur,quiamomii qui/
dem peccato, uinentes aurem Deo. Si quis ( ait)manducaueritexhocpane,uiuetin
aternum:quia caro meaeft,pro mundi uta Quomodo ergo moritur,qui in uitauera
^eflennali abfconditur^
anJumA
Chdftus qui neritas eft,eft confammatio abfoluta : quia omne quod fit,quando
adueri-

S

Liber

Vil.

aduerítateméíusperuenítur, tunc eft confumma tum: confummatío etiimeftper/
fidio,Ô^ quies, Affinis,non enim pergitur ultra > Vnde forma quedar eflè, twn re/
cipit plus nec minus, necfubeft motui ficut nec finís, fed benè qua: funt ad finem*
Chriftus igitur qui eft neritas, eft perfedo omnis perfedibflís. Quareípfenommaturlux,nonfimpliciterfed confummatamera lux, eft confummataluxin perfidie/
ne. Oratio Chrifti confummata, ideó pro fua reuerentia exauditus ¡ orauit, utero,
dentes fint confummatí.

Ex fermone.Díxí quomodo.
ícutuírtus díuína eftinfiníta:íícípfa in unitate hypoftatica, qua maior no eft,
in ratione meriti, perfona enim meretur: ôC uno períbnalís efficit, quod, me
ritum non poteft effe main.Et ideó in fecoplic.u meritum omnium humana- Chriilfirum uoluntatum,quçfuerunt & eirepoffunt.SicutinSoIeconfidcraripoteft
natura corporalis,
illa de fe non eft magnæuirtutis , Sinon poteft uinutemfuam
àlrjs corporibus communicare,quia non eft radiofa. Eft alia natura lucida illi unita,
ita quod Sol ex unione utriufque naturae, habet uirtutem , quae iulficir huic fen/
fibi 1 i mundo, ad uitam innouandam m uegetabilibus, animalibus, elementis,6£
mineralibus per fuaminfluentiam radio fam Sic de Chrifto, qui eft Sol iuftitiætquia
ex merito iuftificat, iuftificat¡o anímx rationalis,ficutSoi fenfibílis, uíuificar ani­
mam fenfíbíkm.
Exfermonc.Confuniniatum cft>

S

Ofle morí nunquam tolli cur, nífi morte Quare Chriftus pér morte tulit poC p efitrr^
le morí, ut per refuredtonc,natura peruemrer ad immortali ta te m.Et quantó
pofsibilitasmortalisnaturæ, magis fiïitexph cita:rantô perfidius perrefurredionem,adímpafsibílítatem eft deuentum Eft igitur natura humana ali 'e
quuta incorrupribiliratem,in merito Chrifti,qut propria uutuce refurrexir.lnteli go
uirtutem propriam,fecundum naturam humanam, meritum efle, fic quod mericum
etustantæ mrtutisfinc,quod non potuit à Deo derelinqui amplius, qui tam diu dereli
dus fuit, quoufq? pafsibiliras explicaretur»
• Omne corpus habet longitudinem, latitudinem, altitudinem feu profunditatem:
fíe Ô6 corpora beatorum,(uas habent men furas. Sed differunt f scuti ftellæ tnulb c/
nim ftella,habet Iume ut alia.Sed efto,quod corporalis 1 ux fit ut corpus bea ti, & cor*
porales fiuedenfætenebræ feu palpabiles, fint ut corpus damnati: tuncin corpore
beati confiriera, animam rationalem elle omni gaudio perfufam, quædominatur
corpori fubtilí,agilí,ímpafsíbilí,6¿claro modo quo uulritalia enim corpora optams»
habere Jdeó beati QC fodices talia habebut, ut in anima & corpore fcelicitentur.Qiiâ
do aurem uidebuntfeconfiguratos Chrifto,primogenito omnis creaturae, uti remr/
rexit amorcuis:tuncquiefcetuoluntas*Mali configurancurnonrefurredioni Chri­
fti jed ignominiofæ pafsioni ,perpafsionem Chrifth cui non funt compafsi, à qua
non funt redeptit&nonpoffuntad refurredionem Chi iftiperuenire,quinonCh fi
ftofômpaisi, qui aiebat, fic oportere intrare in gloriam. Anima enim quæ non eft
Chnftiformis poft refurredionem, eft in corpore ut in denfls tenebris,& eft moeftil/
fima anima,cuius uoluntas eft ab omni lætitia defperara, illa non habet motum uitæ*
fed ut mortua,pondere corporis ad ínfima trahitur.
Omnes refurgemus.fed non omnes immutabimur ad confirmitatem eius,qui eft
refurredio uita.Configurabimur omnes in refurredioneChrifto,alq ut triumpha
tori mortis, alrj ut ad mortem condemnato. Nam omnes qui in monu/
mentis funt,audient uocemfilq Dei & procedent qui bo/
na fecerunt ínreíurredíonem uiræ,qui
«ero mala in refurredio/
nemíudícff
Kx

P

s§o

Excitationum

Ex fermone.Hæc ferípta funt.
Abet quífej fuum primum diem introitus in hunc mundum, fed pon eft nip
una dies regenerationis omniumtqaía eft una immortalitas,qux omnes effi­
cit immortales fua unitate. Quando enim mortale induit immortalitatem^
hoc fit regeneratione, quæ eft una in omnibus,& fit unitate : quia induereB
eft fuperueftirt eft medio ueftimenti immortalitatis ,uniri immortalitati : ficut me*
dio caloris,uniri igni*
corpusfpiri^
Nifi Chríftus oftendat fe, eft inuifibilis. Corpus eius qui de morte ad uitam re/
furrexit3eft eo modo fpirituale,quod nifi feipfum oftendat & reuelet, fiue cognitio*
ni fenfibi 1 i ingerat, non fentitur. Senfatio enim ob obuíatíoné corpulentias fitpaffione quadam,quæcorpulentia non eft in illis glorificatis corporibus. Etquia iliaca'
ret corpulentia nominat Apoftolus corpus illud ipintuale,afpiricu uítas diuinx>quod
fuit animale,ab anima fenfibílíter uíuífícante : aer enim corpus eft,ut in folleexperi/
mur,Sinon attingitur ta du,nifi fe íngroíTando fenfibilem reddat. Quomodo autem
corpus longum,la tu, 8¿ profundum, in menfura Chrifti fit ínuifibile,6¿adeo fubtilet
poteft imaginatio feiuuare in (emine,puta nucis,uel glandis:cuius quantitas nonali
getur,fedextenditurper elementa,in arbore perfedam &magnájnquaomníquacp
nihil eft,nifi femen quod eft effentia eius, & abfeinditur de femine femé cum elemérato, & eft eiufdem uirtutis. Si igitur dementata, per quxextenfio facfta eft feminis*
imaginamur feparari uia corruptionis, manente (emine extenfo:manet ibi arbor ma
gna ínuífibilis,ímpalpabilís,& impafsibilis.Sic fi id, quod de effentia naturænoftræ
ex Adam traximus,confideramus extenfum per uirtutem uegetatiuam, cum appoz
fi tione nutrimenti, SCdeindeconfideramus feperarielementa * quafifimodicuauri,
extenfum per maftam aliquam metallarem formata feu figuratam, coííderetur rema
nere alijs metallis corruptisrtuncfigura imago feu idolum, ex auro manet,nec eftui
fibile, nec palpabile,nec corruptibile.Vnde fi' eide uniretur,fpiritus uitæintelledualis, illius imperio & uoluntatemoueretur,&ianuisclaufis per mininas rimas intra­
ret. Et ficut modo homo eft uifibilisuelpalpabilis,quianatura affumpfitueftcm
elementalem : fíe 6¿ tunc poft regenerationem, poffec induere ienfibile corpus, & fe
uifibilem reddere, exuere & inuifibilis fieri. Hoc autem fcias,quodin Adauis illa
feu natura,creata fuit immediate à Deo,& feminata in terra,quae dicitur homo feu A
damtficut etiam omne lignum,infehabuitftmefuum aDeo,& multiplicatio ex prg
çepto uerbí Dei fada eft,u t fie ex uno,m ulti homines uenirent. Et fi redé côfideras,
■uioes quodeffentiæ rerum immediatèà Deofûnt ïncorruptibiles,ut&fandusait
Dionyfius.MorstnimnocorrSpiteiIentiam:fedoriturmors,quandoceirattiiotus
lntæ,& mors nihil aliud eft,quam ftparatio.Ad communícatíonem&multiplícationem eftentiæ,neceffariS eft,quod fit extend o (eminis, per motum in elementato,ubi
natura ad fëatttahit, conuertitÆ omnia facit, utpofîit fuam naturammultiplicare,
creatorem imitando, qui omnes rerumeffentías, ad imaginé & fimilitudinefuseeC
fentiæ>creauit:& quanta capit na tura,etiâhâc uirtuté comunícame. Vnde uidef qua/
íi fcíntílla cxleftís ignis,feme ipfum,qui utmultíplícetur & de fe producat fímílé uir­
tutem Jungitur lignis corraptíbílíbus,lícetinfefitínuífíbílís,fubtílis,íncorruptibíz
lis,& lucidas, queadmodum de glorificatis dicimus corporibus. Aurum in minerali­
bus, eft quafi effentia mineraleum incorruptibilis. Ideo quantó uíuu uíta fenfíbíl left
nobiliusitanto&'eius eftentía.Et quanto uíuu uita rationali, nobilius uiuo uita fenfí
biliitanto deflentia eíus,&ficdeintelledualiSeddehis, abfqjdeterminadas after
tione,hæcficdidafint.Quideft,quodomnestotîaboribus5âitantodefiderio,qü3!/
runt per mare,perterram, per innumerabiles tribulationes: nifi poffealiquandouiuere in paeejuxta fuum beneplacicumCSed nullo uncj? tempore ad hoc deuenki po^
teft,nifi medio Chrifti.Nam c^diu homo eft de hoc mundo,qui eftin maligno ex
tra pacem pofitus,non reperiet pace, qua mundus dare non poteft: folus ille qui fe/
quitur Chriftum,Sc credit e¿ ut filíoDeí,híc quS fir mortus mudo, et eius uita abfcôdi
tain Chnftojhabetpacéinaduerfitatejquíadíuícias in paupertate, uitam in morte,in
humú

H

Liber

VIL

íiamiIiatíoneexaltationem,S¿íníepultárarefwrredionem.Neceft alia pax Chr ifti,
qui omnia pro uita fatura 8Cpropter Chriftum,pro nihilo ut ftercóra reputare.

E

Ex fermonezEratís aliquando ones errantes.

Vaftw

St leías pañor}8¿ epifeopus animarum noftrarum : pafeít enim animas, mo?
do quoanimæpafcïpoiïùnt, hoc eft uerbo & exemplo. Etquialefus eft uer/
bum illud,quod eft ueritaszideb feipfo pafeit Verbum enim eft,unde uiuit anima,8¿ non omne uerbum,fed uerbum quod ueritas ai ta. Sicut uifus paicitur fuo obiedo:ita ratio,cuiùs obiedam eft uericas.Omne igitur uerbum non
aliter paicit,nifi ín eo rduceatuerítás,ficut pulchritudo quæ ineftuifibili,mouecdeledabiliteruifum: mouet,hoceft uiuificatsnam motus deledabili's,mta eiLSic ueri/
tas quæ ineft uerbo,utuificat intelledum : pulchritudo autem, in quantum uera,in/
tantum uíuífícat. Veritas igitur, in fe pulcherrima eft,& faltas fœda,atqj mendaci/
um turpejdquod pafeit oculum,eft pulchritudo, ut ineft rei uifibili, ubi non repe/
ritur infe fed in alio,non in ueritate fed in ueri fimilitudine,00 imagine aut ænigma­
te .Ideó recípítmagísS¿ minus illa pulchritudo, quia noneftfubftatitialis. Sed pul/
chritüdoâüti eft obiedum intelledus, eft pura & incontrada ad colorem, uel figti/
ram,&eftipfaueritas,quænonrecipitmagisnecminus.Eudebeirentia fea qutddítas,eftobiedaminrelledus:ficutin uerbo quod latet fub litera, eft páfeentía intelle/
dqs,tn figura uero fcripturæ,pafcitur oculus.
Ifta eft páfeentía mirabilis, quo modo morspaícituítamtmori pecca to, eft uiuere
iuftitiæzmoriliterææftuiuere fpírítuízmori fenfibiliter,eft uiuere intellect u a liter.
Sicut fpeculans claudit oculos,at uídeatintelleduzficdeledationem íntelledua
lis uitæ quærensjfugit mundanam,quam nifi moi tificet,non aflequetur íntelledua/ lem,feu coeleftem, quam mundus capere nequit, quia eam nec feit, nec cognofcit,
hequé (cire poteft. Éceftdeîedatioinfpiritu, quæ teftatur,fpiritum fandum quiJ * *
eft pignus æternæuitæ»adeiTe. Si enim Chriftus ut purgaretur non eft pailus>& ta­
men patienter eft paflus,ut nos qui purgari indigemus, fequamur ueftigia eíuszmul
tb amplius nos peccatores uoluntariè pati debemus,mortificando quæ nobis fecun­
dam huricmundumdefiderabilíafunt, non murmurando feu maledicendo quum
maledicimur,nonreddentes malum pro malo,quum nullus noftrum fît finepecca/
tornee# unquam aliquis repertus,quifalteminuerbononoftendat.
, Líuoreius,eftnoftra fanatio:ínIiuoreS¿infírmítateípfius, quam ut tolleret no/
ftram infirmitatem aflumpfît,eft noftra fanitaszabfcondita eft in eius triftitia, Ixtitia
noftra: in eius pafsione,noftra impafsibilitas.Sic in eius deformitate,qaia fadus eft
ñon habens fpeciem,neq? decorem,abfeondita eft noftra ciaritasjin eius ponderofita te,qua pendebat grauiter, & qua caput, non habens reclinatorium, inclinauitfe,
abfeondita eft noftra agilitasen eius uituperio, ôCderifîone, noftra laus gloriad
¿netas mortalitate,noftraimmortalitasiin eius condemnatione,noftra libcratio:in ipfoqui noftros languores tulit,eft noftra beatitudo.Qua propter recfte aiebat Apoftolus,omnesthefauros intelleâuales,qui funt fcíentía fapientia,i(i ipfo elle ab/
fconditos,quia uerbum Dei;
. .
Nihil uíuífícat animas,nifi uerbum, quod fedat manducantibus. Verbum eftfemêti uitæ, quodmorítnriri terra optima, ut faciat frudum uitæ. Dícít uerbum Dei adi
animam efurientem, cibus fum rationalinmfpirituum,auidedeglutime 4quafiqais
fapientiam appetens,librum fapienu'æauidèdeuoraretîdum deglutían liber/llaml
natur anima.
.

ExfermonerCredentesfîgnatieftis.

Emointeliigitfcripturam alteríus3 nifi attingat ufcÿ ad intentionem feribentis.Sedíí débet attingere,ufq;ad íntentiouem fcribends,ut íntelligat:
oportet quôd una fit ípfius ÔCfcribentis íntentio,fcu fpiritus mouens.Síc
nifi quis habeat eundem fpíntum quem leías, no attingit ad ¿ntelledam
fëu guftum Eaangelíjt

N

Qq

Ex

m

Excitationum
Ex fermoncTrínítatem in unitae
veneremur,.

icit Ariftoteles,primam caüfam efletrínam : qúía eft fcilícet eftí ci ensjor?
malís,&fínaIis.Vna caula efttrínajeu trícauíalis.eft prima califa efficiens
eft prima formalis, eft prima finalis, Non poílunt efte tres caufæ pí i ni se,
quía ante omnem pluralitatem unitaá. Erit igitur prima caufa, trica ufal is:
efficiens caufa,non eft formalis,aut finaliste necformalísJfinalis.Suntigíturdíftm
dæ,quando ípfas ín fuis hypoftatibus intuemur. Sed quando ípfas ín prímicate ín/
tuemar,funtunacaufa.DícebatPlatoadDionyfíumtyránum,apudprimumregem
efte omnía,ÓÉeíus gratiaomniaftbrté uolens idem innuere, quod dicít Ariftoteles
fcilícet primam caufamefle trinam: quia per primum regem , intelligitur omnipo
centiajtaeft caufa efficiens.Et quia apud illum ut in caufa dixit efle omnia,eftcatifa
formalis, fiue forma formarum, quae infe complicatomnem formabilem forma m
Deinde dicit,quod eius gratia omnia,fic eft caufa finalis.Quod eft impofsibileeffe
non eft,Vnde quod res pofsit efle,habet ab omnipotenti caufa,quæ efficit pofsibili/
ta tem e flendi.Quod autem res quç poteft efle fiat adu,hoc ha bet ab a rte,tn qua funt
omnes formæ, eft enim caufa formalis. Id uero quod fuit terminat caufatiohetri
èffîcientisôiformalisjeft nexus pofsibilitâtis ÔC acftus.Sicut figulus, poísibílítaiem
efficit in ferratam aptand o,ut fit capax formgtdeinde propónítuelíe cakrti ollam fo
cere cuius formam in menteconcipítípofthocper motum,pofsibilitatem quae eft in
terra ut pofsit fieri olla, & formam quam habet in mente ,conneftít ín uno magíftériOjhæc tria ínfunt- Sed fígulus3nonefficítpofsíbílitatem de mhílo, ficut prima cau/
fa omnipotens. Duplex eft caufa finalis ; nam una eft finiens feu perficiens opus,ÔÊ
dicitur finis íntraialía eft finis operis, & dicitur finís extra. Vt autem adprimam cd/
caufalem refpicimus,tunc eftcaufa finalis,caufans nexum, &eft caufa operis,quia
omnia propter feipfum operatur, fcilícet utmanifeftetur gloria fua : ficut fi figulus
faéeretopus pulchrum, ad oftenfionem gloriae fuæ, quia artem fuam ad mirabilem»
manifeftareuellet.Habemus ex Euangelio loannis, patrem & filium & fpiritum fan
âum, permagiftrum noftrum unicum nominari uiuifícantes,dicítenínrSicutpatér
uíuífícac:fícdedít& filio utuíuíficec.&deindealíbi fpiritus eft qui uiuificat. Quæ/
ramus igiUir in uiuificatione,quakmcûcp guftumbeatífsim¿trínitatis,Deus tritius
unus, eft úíuífícatorJd autem quod optime uiueredebet,â prima caufa nidifican!
te hoc habere neceffe eft. In eflentia autem optimæuitæ, neceflario eftuiuens,cum
tiodtía,8¿ delecftatione fiue laetitia. Nam uiuens, qui non habet notitiam uitæ fuæ,
nequaquam perfedê uiuit,fed eft ut dormiens, feu oculus in tenebrismiuens & eo/
gnofeens feuitiereânon eft fine delectatione ôfgaudio. A'patre uiuifícante habet
ípírítus rationalis (cuius eftimago)uthabeatuitalem naturamjà fapietia,fcu uerbo,
feu fiho, qui habet uerba uirx uiuificantis : formatur feu illuminatur, utadu uiuat,
fiue i ntel liga t fe intelligere feu uiuere,quod idem eft in natura intelle<ftuali,in qua ei/
fe,6¿ uiuere,eftíntellígere:a Ípírítu fandlo uiuifícante, habet laetitiam èc gaudium,
quiahabetnaturamuitalem,6f intelligentemfeuiuere. Quare eftDeus creans na­
turam uitalem,uita rationali:eft Deus illuminans illam, ut uideat fe uiuamteft Deus
fcelicitans feu lætificans ipfam.
Mw/.
Volo adhuc inueftigareex imagine trinitatis, trinitatem: fpiritus intelledualis,"
ad imaginem Dei creatus,eft rex coelorum. in eius regno rf peritur coelum,in quo
funtomnia,& dicitur memorial reperitur coelum, in quo fit dífcretío g£elediio,g£
uocatur notitia;^ eft coelum delitiarum,&uocaruruoluncas* In coelo primo regni
mentis noftræ, quæ ab ipfo coelo nomen habet, quoniam mens à memoria dicitur:
ibi funt omnia,quia memoria eft imago aeterni Dei.Omnia igitur funtin memoria,
quæ eftmemoria eius,qui eft omnia in omnibus.In fecundo ccelo,ueniunt omnia in
lucem, ut menfurentur,& habet mens nomen ab illo coelo, quia à metiendo dicitur*
In tertio coelo delitise funtifunt igitur coeli5regna mentis. Habet autem mens in pri/

D

mo

Liber

VIL

tuo regño > díuítíarutn thefaarúm>in fecundó numerat & digit, ín tertio deliciatur.
Memoria intra fe habetueritatemjuftitiam,pulchritudinem,quæctmcp talia,per
petua Si act erna4ut memoria æternitatis.ïn fecundo r egno,indicat de íüfto,uero pulchro:8€ nifi primum regnum míniftraret ei ueritatem}iaftiriani,S£ pulchritudihénrij
non haberet cum quo íudícaretquid iuftum,quíduerum^quid pulchrum. In tertiore
^¡n o,delicia tur & gaudet fe repérií^íuftumjUerumjpulchrum.Studet igttur mens £quareregtiatnatn de tñ cenoria, gener a tur notitia » Et fi tantum poilet mens intelligê
re,quantum capacitas memorise fe extendit: fequeretur ex hoc fumma détetôatio, Si
gaudium,at(£ tcellcitas xcerna. Nam tune cognoíceret Deum, qui in fua imagine
qua eft memoria,occultatur, ut ueritas in imagine. Deus eft omniporenstomnipotentia,omtiia complicate nominate ipfam poflumus aeternitatem: quæfiaddfeaturam referrur,eftprincípíumfíneprincipío,in quo complicantur omnia. Et quia eft
omnipotens,defe generat foqpfius notitiam feu iucem,nam noh eflec omnipotens,
fifeignoraret.Çt quia de fe lucem producirán qua fenidet,ligclux infe habet omni
potentiam ¿cui us eftlux,feufubftâtialis ftgiirà.Ex his igitur,quôd omnipotens prí ri
cipium cognordrfeetreômnia:proceditfœlicitas,feugaudiumætertium Omnípó
tensprincipium,eftprimumregnum,inquofuntomniacomplitite. Seœndùmre­
gnum,eft regnum filiatíoniSjfeu rationis,fiùeuerbi autnotitiç,inquo omnia quçin
Íirimo regno patris funt, quafiinmemoria ane r na funt, ut dethefauro memoriae in
ucerraubi difcernuntitfomaia^explicatajri tertio regno,quod eftregnum ínfpirítü
ian(fto,funt omnia ut am plexa cum gaudio Si cfaaricate > quafi auide quæiita, Si læte
tauenca,SCeft regnum laetitiae ôifcelici tatis.
Ex fermo né:In pri nd pió D eus créai» t coelum Ôi terrain.

IxitDeusfíatluxj nomínatlticem. Id autem quod non eft, nonhabétno?
mea.Eratigítur lux aera,quæ fieri debuit. Et ideo ífta quæfiebat,fuit uera
lux faâa,quia fada eft lux. Ac fi quis pidor diceret,pingatur Socrates, Si
eo ipfo quo dixít,fit pidas Socrates qui nominabatur: fuit uerusSC uíuus
So crates,qui pingi debuit,& modo pidus eft.Etnon eft hic pieftus Socrates, Socra/
tes ille qui eft uerustfed Socrates cum addito,fcilicet pidus Sic lux facfta,no eft fim/
pltcíter&abfolutéluxuera}ftdluxuerafada;neqjeftfineuérítate,quíaín quantum
eft,in tantum uera eft. Vnde lux uera,dat illi effe: quia in quantum benêfada eft,in
tantumeft ueriorimago eius .Ita utckt Mofes, lucem intelligently a duenire homini
feu terreno Ad»,ex uerbo Deí,prout ipfe id ípfurri hic complicité dídum,poftéá ex
plicat longiore fermons.
Lux ílla,legesnobislucídasdedit,per qüas cógnofcimus filios lucís Si Dei, Si fit
líos diffidentixSacramentamEucharifttx,eftfacramentumfíIiorumIuc¿s:nam qui
Chríftum recipit,induitarmalucís,adfiliationem Deíperuenít* Námnifi adcotv f' *
formitatem Chrifti quis per ueníat, manet in tenebris. Veritas, eft lux fapicntíxfeu
uerbi Deíjquí Chríftum índufoad ueritatem perueniqà quo omnes tenébrse abíerftg
font Si feparatæ,Ô£ omnis error St mendacium, in éo nihilhabent Spiritualis lux,
non eft fine omni tenebrarum obfeurítate, nifi feparetur per uerbum Deiíomnis lux:
corporalis, habetal ¿quid opacitatis tenebrarum admixtum » ínuenirur enim unà
luxclarior alia, ideo nulla repetitur adeo clara, quiri pofsit efte clarior. Liret Solaris
luxfitadeóclara,quodnon iit clarior : tamen infinita uirtus creatoris, non eft terrui/
natain Sole,quin pofsit creare lucem clariorem. Sic nulla lux fpi ritualis feu intclligemía?,eft fine tenebris ígnorañdx.exceptofolouérbo Dei, quod eft ratio Si neri­
tas abi oluta.Qtii igitur exfuis naturalibus,ueritatemutieftattingerepra?fumit,feii 'iumfeducft,&inerroremanetífedquifíbinoncredít,ó¿audítuerbum DefiÔf illr
foli obedit,¡11 e perducitur ad ueritatem3qüia per ueritatem ducitur. Qui Chriftuni
credit uerbum Dei incarnatum,uÔhxfitat in omni promiflo eius. Promittitaurem'
quod ípfom ófeíus doctrinara recipientes, ufque ad filiationem Dei perdeníent, S¿
fient i n regzncta rione eí finrriles^ ætertïi regni coheredes Si poffeflores. Confu mQq 2
maca

D

Excitationum
mata autemilluminatio, eft in hocnoftro íacra$rientoi in quo fí Chriftum filium
Dei credimus, non hæfitamus fubftantiam panis in corpus eius conuerfam, eo di
ceiite: hoc eft corpus meum. Vnde fiuerbo Dei,panis tranfit in corpus Chrifti,quid
mirum,fi uerbo Dei terrenus homo fit cóeleftísáconformisfilio hominis, qui eft & fi
litis Dei?
Èx fermo ne;Hoc facite in meam commemorationem.

EwhnJZw.

Icutnon tenemur habere Chriftum ín memoria ,quemadmodum fpecies fed
fibiles ín memoria rep oñ untar,quia non uidimus ea^nèc audiuimus, nec te/
.
rigimus, fed folùm uti fide ípfum recepimus uerum filiumhominis S¿ uerum
X—z filium Deiííta credere d ebemus, effe u era citer in facramento, non localiter;»
non dimenfiue,non colorate. Et ficut per fidem, ueráciter uidetur ín memoria,fie 0¿
in facramento.Poteft íntrodueftío fietí,quomodo creato homine, ubi lux fuit ínte­
nebris,non fuitcompræhenfa. Demum populus unus fuit eleaus,de femine A,
brahae, qui in tenebris Aegypti opprimebatur , à qua regione per mare rubrum du>
dius in defectum, ubi inrjt foedera cum Deo, Á fadla illi promi fsio, quod ad terram
ubi abundantia edibilium prout optare poiTet,perduceretur,fi feruaret legem tábu
larum huius promifsionis.Recepitfacrarnenta multa,fed manna fuicconfummatio
facramentorumjn quo præfigurabantur deîitiæterræpromifsionisî & id quod fub
ÍPec*e
hde pra’guftabant,aflequuti funt in rein terra promifsionis. Sic hoc
facramentutn,eft uerum manna,& regnum cœloriim,Hierufa!em fupercoeleftis,ubiin re omnia funt ad oculum,quia uifio Dei,& fcclixboni fruitio.
Eft etiam fupremæchariratis facramentum.Nam quum Chríftus ufqj in finem di
lexifier fiiosjUtoftenditincoenattuncquia non fuftïciebant omnia , adperfecftifsi/
mam charítatem, nifi feipfum daret pro omnibus,cuius hoc eft admirabilefacrameà
tum,recipitenim fe in manusfuas, 6¿iafacramento fregit ac diftribuit. Sicut fi pa
nís uíuus,feípíumfrangeret ÔC diftribueret, ut uiuerent illi quibus fe diftribueret^
ipfe diftdbuendo moreretur» Tradidit fie fe Chríftus nobis, quafiitafe moriendo
diftribuat,utnos uiuificatet.
Eft etiam ¡aeramentum filiation<s,quæ confummata fide attingitur.Nam inuerità
tehuius facramentfitollitur omnis hæfitatio ,Circa filiationem Dei. Quia fi panis
poteft confire infilium Defigitur & homo,qui eft finis panis.
Ex fermo ne: Dominum Chriftum fancMcate.

ïiiftiiU

cut ením oculi mei fen fibiles, fenfibili a uídent,S¿ aures fcnfibiles, non nftl
C/» fenfibiliaaudiunt t ficDeus,quieftipfaabfolutaiuftitia,oculisfuisfcilicet
iuftitiæ,non nifi íufta,6¿ aüribusfuis fcilicet iuftitiæ,non nifi iufta percípít.OL J nortetigitur illum,quifub datore uitæ militare uult,feruíre eí íuft¿,6< ín habí
tu iuftitiæ. Dedit Deus hominibus Adæ&f Euæhabitumiuftitiæoriginalis»
quia uocauíteosad regnurrifuum immortalitatis t fed quia hoc dotium amiferunt»
ruerunt inmortem.Oporcet igitur denub iuftitiam indui,fi ad fcelicitatem perueni/
te cupimus»
ExfermoncMembra ueftra templum funt.

Værentes fcire,diligunt ueritatem quamquæruntî (Ïautem ipfam diligis
^quam quiris,diligis quod ignoras,^ non ignoras, quia qiiæris.Deusetïi
Bueritas eft. Modus igitur appræhendendifcientiatnueritaciSjfeuappræhëdendiDeum cuncftse intelligentiæ,eft accederead ipfum, fpiritu défiderí)
feuamom.Dum dicitur, quod nihil incognitum amatur,uerum eft,ni
(Î coincidantuerum 86 bonum.Charitas enim quæ Deus eft,quantum diligicurjtantùm intclh'gitürî&quantùmdiligituntantùmcognofcituiâcharitateîôcftancûm cognofeit diligens,quantum diligit.Nota coincidentiam»

g
1

Ex

Liber

V|I.

yss

' Ex fermoneiSi quis non amat Dominum*
Ratiar^m multitudinem fequitur ínaequalítas,6¿ín£qualitatemdiuífío*Sed Grc<f“*'
ante omnem multitudinem, unitas: ante omnem inaequalitatem, aequalitas:
ante omnemdiuifionem, nexus. Sicuidemusin uirtute unius fpiritus,om/
nía fpírítualía donacontineri.Sícdediuifíoneadminíftrationum ,quæ funt
automates* Nam uariæfunt admíniftrationes,fiueadíníníftrantíumau(ftorícates,
quæ fiimtin uirtute Domim,feu fpírítu lefiunam contemnens audtoritatem, côtemnit Chriftum* Omnes operationes quæ fiunt in Ecclefia, funt opera Dei,qui opera/
tur omnia in omnibus JDeus autem fpiritus eft-unde omnia bona. ÔÉ omnia ordina­
ta,^ otnnia uera,á fpírítu uerí tatis funt.
Coniidera tu fidelis habens fpiritumDei, etiam fi non habes donum manifefta/
donis eius, quôdmanifeftatio no arguitillum fandiorem te,qui habet donumtquia fpiritofpiritus cui uultdacmanifefiationem, & non digitillum magis fibí grata, fed apta
admanifeftationem,per quam fequaturucilitas.loannes Baptifta nullfi fecit míracu
Ium,tamen grafíafancftífpiritus,quægratum fecit ipfumDeo,non caruit,perquam
fuitaltjs ex mulieribus natis fandior.Sed qualis eris,quum apparuerit fpiritus ille,q
ín te eft ex manifeftationef utrtutes eius,in alijs recipito. Nam fi in manifeftattonein
a!ijs,uideseumfapientem,fdentem,fanantem,uiuificantem3taliseft ipiritus qui in
teeft,licetnunc non appareatîfed quando Chríftusapparebit^ quo procedit ille fpi
ritus,eris fimilis illi,occultus fpiritus,eritmanifeft us. Tue em m fpirítus uitæ,quê
bibiftíperfidem,quafiaquammundam:erítfons faliens 0¿uiuus,«ternaliter uíuífiz
cans* Fons enim qui ex fe exerit aquam, nunquam definit fluere:fic fons uitæ, nun/
quam deficiet-Fluit igitur uita deípírícu indeficienter,in animam quæ fpiritum pota
uic,ut aqua in terram ntiencem:exemplum*Bibitur quafi aqua fpiritus Del,per i piritum noftrumíntelleáúalem:ó¿ aquaquæ non apparet ui ua, quando mgnet in biben
te fit fons>quæliber pars aquæ eft aqua, quilibet fons faciatmam qualis fitis, talis
Í)otatio*Ecceuarietatemfontíum,exiiaríetatefítientium & potantium.Sed omnes
bntes,fiinc uitæfontes.Portantfideleshuncchefaurum, fcilicet fpiritum De,ín fidi
libus uafis,quafi ardeas candela in opaca lucerna portaretur:& nô uidetur lux eius,
ob tenebrofitacem medrj, quod eft de hoc mundo. Sed quando per mortem tranfit
corrupubilCjôùefurgitincorriiptibileiclaru&Juddum eritcanccorpus,^ lucerna
fulgoris,quafi lucerna diaphanaætranfparens, nihil habens opacitatis Atenebra/
rum permíxtum.Sícut aer in kicerna,& ín aere ígnís,feu lux illuminans aerem,&de
inde eius medio lucernamifíc eft fpirítus uitæ ¿n ípiriru hominis» qui ut aer eft folum
capaxuiui ignis,ad quem feconuertit utuiuat:&per medium fpirítus íntelledualís
glorificari,illuminatur lucerna feu corpus,ut fimílíterfiatgloríficatumféu illumina
tum,lumine gloriæ.Habemus autem fecundum menfuram fidei formatae,hunc the/
faurum in fiailibus uafisln qui buftlam igitur magna eft fíd escarden» Iux,qugno
poteft etiam per uentum quamuis magnum,quem tenta tor immitti t,extinguí. Altj
uero modicae fidei,de facili defícíunt,6(f fpiritus extinguitur. In quibus autem peni/
tus extinguítur.tam parua fides eft,quod nunquam denuo accendatur,qui ¿Salomo
neímptjuocátur.Et poteft hoc peccatum dici in fpiritum fandum: quia necp in hoc
fæculo,neqp in futuro,remittetur,quia eft peccatum fufFocans,&extinguens fidem,Peííáíw'
fiue agnitam ueritatem.Paulus autem hunc iubet hominem haereticum,quem expe/
rímuraueríum,effe uitandu,nullaeenímadmonítíones profuntineo, Alia peccata
exinfírmita£ecarnís,lícetfintmortalía,quí3 tenebrofitatejnanimageneran^quafi
in aere nubes nigra,quæ fe illuminationi Solis reddit ineptamon penitus extingunc
fptn fidei,licet forma uitæ fidei non recipiant: quia aut ipiritus no eft extindus,pof
funt ilftper pœnitentiâfcpurgare,utdenud fint capaces illuminationis.Quando i/
gitur conferentia adhuc maleadla damnat, &dolet de commifsis malis, ÔCommii/
fis bonis: figno eft, fpm non effe in peccatore penitus extincftfi, maxime quando fe
retrahe re incipit,à confuetudinepeccadG&torat utdetur gratia,quodígnís,per chri
ftumin terrenam fuá naturamiifas,ardeat:ardor eftferuor amoris.Ignis,undediui/ cUJm/*
Qq í
nus

G

Excitationum
mis ardor procedit,eft fpiritus, qui & charitas dicitur.Et ficut ígtiis,in materia incon
fumptíbílí,nunquam ceftat calefacere: fic fpiritus fandus, qui & charitas efijn ani/
ma intellediira,nunquàmceiBcuiuamlætitiam, quæ eft ardor charitatis immittercj
quando materiainquam immittit,eft capax immixtionis &C incofumptibilis.Etnominat Apoftolus.cor animam ipfam,qui aittcharitas Deidiffufaeftin cordibus noftriSjper fpiritum fandam,qui datus eft nobis,Cor enimdícítur,quiacentrum uitæ#
Sic fpiritus fandus,dicitur charitasdicetcharitas fit ex fpfrñufando,diffufa in cen­
trum uitæ noftra,ficut cor dicitur ani ma,licet exanima ficdiffufio uitat cordialis .A/
nimaintellediua refpedu fpiritus Dei,non inepte nome materia habettficutamor
nerita tis,eft forma animam ¿ntelíedí uam formans & uiuificans3atcp in motu pones¿
Verus enim amor ueritatis,a fpirítu fando procedit,qui dicitur charitas, ÔC fp frica »
ueritatis.Quandoigitar peccatororat,utfpiritusinDeiamoreardeat,utiChriftu»
uoluit qui immifiqtunc poteft fpiritus hominis denuô illuminarfi&f promptior fieri
ut ardeaupoft purgationem uaporofaeterreftreitatis» .Chrifiqs enim uenit,ut mit
rates fpírúu fuo ignem in animas noftras>& uult ut ardeat,& per ipfum de claritata
in claritatem transformemur»& (icnosfoelicítatemaírequámur.Hunc igitur merito
diligere tcnemunqui docendo quæ fit uita aeterna, fpiritum infadit,per quem hæc ui/.
ta datur.Et qui non amat illum,ille eft in ultimo anathemate ,quo maius nullum eflej
poteft,quia mors etema:ó¿nomínatur Marañadla Syro nomine,hoc eft,ufq$ ad Do
mini iudicium,feuaduentummaledidus. Id quod animorum concordiam efficit
coferuat,eft charitastEft igitur fpiritus lefu,in quo fideles unum font,fpiritus Dei,c|
charitas dicitur.Sicut in corpore humano funt uaria membra, quæinfenon habent
uitam nec fubfiftenciam,&d necefieeft ut fint inanitate corporis, S¿ tunc mediante*
corporei fpirítu iiitiificStecorpus,omnia membra uiuunt, quodlibet in ordine fuo:
fic in corpore fpiricuali,fuiitoculi, aures, os, lingua fpiritualicer,quafi quaedam uire«
feu potenciæ fpiritus lefu,quæ funt ordinata ad unitatem in fpirttu^mdeeffluuncomnes uires.Et ideo omnes fideles uniuntur, ut mediante Ecclefia feu corpore Chritegmini ft¡ myftico,pofsíntde fpirítu uitælefu uitam participare. Per uidoriam lefu,qui fib|
omnia fubí)cic,S¿demum eft Deo patri fubiedus,ut Deus fit omnia in omnibas:omnia perueniuut ad finem:& abforbebitur mors,S¿ fequetur refurredio. No quod
corruptibilis caro aut fangufs,uitam aeternam aut incorruptionem pofsideant: fed e
conuerfo, incorruptio & fpiritualis atqj cœleftialis,incorruptibilis uita,fubicitfibi
corrupcibilia,attrahens ad confortium fua immorralícatis.Qiiafí immortalitas fit in
dumentum, quo induti mortales,fiunt immortales ob ipfum indumentum,ficutca­
ro corrupcibihs,manec fine puerefadione, ob balfamum quo ungitunEt ficut tue ab
fbrpta eft corruptibilitas putrefacftionisjnuidoria imputrefadibditatisbalfami,^
eft liquor imputrefacftibilisific mortalitas,abforpta in uidoriajmmortalitatis natu/,
ræ,ici licet quçmori non poteft.StimuIus autem mortis,peccatum eft.Nam quôd na
tura quæ potuit nô morí, fa ¿ta eft mor talis4ex peccato euenítSed Chriflusfolaseft*
qui eft uiiftor peccati 8¿mortís, cuius ui¿loríaeftlíberatioápeccato,fcilicetaftímu/
io mortis.Lex non liberauit á peccato,fed eft potius uirtus pecca ti.facitenim icien/
tiampeccati*Scientiaautem,eftufrtuspeccati. Venit enim peccans,contra confci/
entiam.Quare non habens ufum rationis,penitas fcilicet ignorans,non peccat. Aut
poteftintelligi de legibas,quæ non haberent uigorem peccati, nifi eftet lex imperas
aut prohibens,
Èx fermoneiEffbeta.

Icitur Deus,ignis deuoransfeticonfumens. Ecce ignis uultconfiimerear/
borem,prius ab ea tollit humidítatem,8¿ animam uegctatiuam,ctiius fedes
eft in hiimidojfeparat deinde terrenam foeculentiam,
demum elicit con
ueniens,fcilicet aereum uaporem, quem attrahit, in attradîum immittit
fpiritum fiium lucidum &calidum.Et omnis fubftantiagrofsiligni depurata, refurgit in fimthtudine ignis fubtilis, propter unionem eius cum igne, & inhabitantem
ípíntum ignis sn co. Nomino ipiritum ignis,quemadmodam lucidum Solem fapi*
píen?

Liber

V]L

ens fpiritum uocat,ob fuam aâiuatn mobilitatem. Sic fpiritus lefu coekfîis, purgat
animas,&(terrenisconcupifcentijs mortificatis & eíeátis) purífsímam arquéela/
rifsimam fubftàntiam,quæ eft fummítas inteliígentíaeeius,attrahit, in eam immit­
tit fpiritum fûum uerita tís, ut ibi maneat, per quam refufcïcatur & uíuíficatur conti­
nue immutandojufqj ad eius conformítatem.

Ex íermone:L-audans ínuocabo Dominum»
Ex Chrifti,eñlexfpírítus, quæ loquitur de charitate few amore fpirítus,quo
amore,fpiritus nofter fp iri tui qui Deus eft , ccmungittir ,
inenarrabili
immortali laetitia pafeitur^uiuificatu-i-.
qufehomo animalis non conci*
,
. .
'pituitaml£tam,nifianimaliter &íenfibjl•íwtóolusfubtilitèrínfícereuo
lens EuangeliumjntrodaxitjpfeudopropheDrnblahumet, quafifciolum Euange/
lij QC fert pturæ,ut daret intellecftum animal èm/pni gratus efthomini animali.Sic laudauit Chriftum & Euangelium,fed àppofuit falfùm intellectum,promittens parada
fum uoluptatis fecundum carnem,ddiciascorponles. Et quoniam crux Chrifti,
éft ultimum teftímóníum ípíritualís íntelíigentia: Euangelijdciltcetquod uita fenfibilis eft penitus nihili facienda,& morti danda pro uita fpiritus,quoniam animaliter
mori pro ueritateuitæ fpiritus adípifcenda,efttranfífe de morteineuitabilijad uitam
aeternam,&hoc ex merito Chrifti in cruceuded dodrinamMahumcc,diabolu$ uide
rur hominibus perfuáfiíTe,ut èx ipfa ueniret caput malicíe, filius perditionis,qui fe
tnimícñmCrucís Chrifti coriftimeret. PermifitautemDeus illum regnare, quoufcÿ
illam magnam Romamnouam duitatem Conftantinbpolitanam, plenam templis Qpitoj,
fancftíísímis,occúparet.Nam i Ili ihabitatores ab unitate fidei catholicg, quoad procefsionem fpiritus fandi,fchifmatiee recefferunt,ædemum fidem fubdolê promif- peiw.
fam,in lynodo Florentina,ad finem habendi contra Turchum adiutorium,non feruauerünt-Non enim nifi delufoneaccefferunt ad hunc finem,ut temporale commó
dum aftequerentut.Et ideo pófteá oftenderunt, uoluifle Ecclefiam Romanam deci/
pere,quia piares qui in recepta unitate permanere nolebat, ut haereticos abiecerüc
Duo itaqjpermifitfiefiDeustfcilicetquodillidolofi fchífmatící,cqrrigerenturper
fubaâionemcïùitatiSâ¿¿boniexpulfitepiditatemChriftianorumexcitaient Sic
fa dum eft quod Turchusfuperbèdominaretur duitati Conftantindpolitâns^quç
per Cohftantinum Chriftianum Imperatorem denominata fuit, ut deceptores uideu­
rent fe deceptos,& Romanus pontifex ad animum reciperet,crucis honorem efte è*
tía iri armis defendendum.Pofuít autem in animo fuo T archas, illam uícftoriam uel
le extendere ufe# ad antiquam Romarri,6¿ omnes fines ChriftianitatiSo Venit rumor
própófiti illíustyrañniad rios,ác quod eius potentiae nemo refifterepoflec. Longa­
nimis Deus,permifitriegotium ufe# ad défperacionem perueníre, ita iit omnis no/
ftra potentia, pertímefeéret aggredi illum magnum Turchum,cuius exercitus extt
mat,quadrigentoru milium armatoru.Fecit inftrumenta bellica,machinas,bonbar
das ínaudítas,quíbus nulli fortiisimimuri polientréfîftere, non curauit in terrorem
noftrum prenunciare, Andoralbam caftrum fortifsimum,8¿ clauem regni Vngariac
uelleoccupare,ôfexillo totum regnum illud pótentífsimum,gacetera loca ChrianF
nitatis.Praedícatum eft populo,ut fe ad occurrenda pararet, incitationes faeftæ fuuf;
fed timor ómries hoftros principes iuafit.VenitTardius; deiecit muros oppidi,nui
la uidebatur fpes réfifteritiæ.Sed poft omnem humanam defpératíbnem,pauci pau/
peres Cruce fignati,contra inimicum crucis,occurrerant,&clamauerunt ad Domi/
num,cuius fe per crucis fignum fideles fuos profitebantur,præferite Capi dutftd/
re Hungarian íoanne Huñiad,milite Chriñíánifsímo jn die faridx Ma rix Magcjale/
næ crux Chrifti Uicítínímícúm, QC turpiter de node aufugit Turchus> cæfis fuis,di/
mifsis Chríñobóbardisóómachiriístnaudíta! magnitudinis ,6¿ multis ualdê; utile
fuis proprrjs armis, per Chriftum compefceretur a perf equutione*
Hæc eft dies
boni nucí],in qua recepimus pl ures literas,huius miraculofæ uîdoriæ* Qyaproprer
fcünuenímus; ut laudemus Deum, qui mirabili ordine memoriam crucis rénoüauíc¿
•
........................ .........
Qcj
4
agtricfc'

L

s

Excitationum

agente hocper flagellum , quo fomnolenti excitaremur : & ut eumínuocenws,qus
fe oftendit pium protedorem, quando tota fide ad ipfum recurrimus , fcientes quia
indubie faluíerímusjfí extoto corde,nos fug tuitioni commendauehmus.
Omíío. Vina eft oratio, ubi adeft purus imelledus,qui eftuerbum mentís. Mens enim ue
á memorando dícítur,eft fine qua non fit conceptus. Concipis enim,uitam in me/
monb habens ¡quomodo ahter produceres eius conceptum cdeínde de memoria &
uerbojpiratui affecftus 5' defíderíum ad conceptum .Exprimitur igitur in orationes
ípíricus defiderqjbb fignis uocalibustprorumpere in uoce3eftoftendereexuberan/
tíádefiderrp Aftedusillc ípñftus noftrfieftpenetrans coelos^ pulíaos aures Dei.
Oportet aut eu qui uuít impetrare, atrennfsim¿ aduertere , quomodo oratio omnia
creata excedi t,ob fpiritu noftrum mtelledual^qui feipfum acuit quafi ignis*qui fuS
uírtutem ex motu multiplicat Sí rede confideras,oratíoní cedit natura,motus cœh'j
omnis creatura:orautt Helias,non pluit, fada eft fterilitasiíterumorauir,S¿
pluít,0¿ facta eft terra frudifera:orauit,êdgnis cuius motus naturalis eft furfum,de
fccndit de coelo.Nonné Sol â motu ordinario ceffauit,ob orationêchabet igitur ora
tío quandâomnipotentiâ,nÔ ex fpiritu noftro,fed ex fpiritu qui eft in fpiritunoftro
ex motu enim Îgnis^concipiturdefideriu.Eftinfpiritunoftroquçdâpotentiaconci
piendí ín fe ípíritüdíuinñ ,fi falte fpin tus nofter ordinate diiponitur.Non fit conce­
ptus infpiritu,fine fidetquod < j noncredsmus/pernimus & abtjdmus Fides igitur
ce pofle à Deo confequi id quod petis,præcedit,putaxnon dubitas Deo omnia pofii
bi 1 i a, S¿ quod ípfe donat omnia booa affluenter tpetis, & accipis. Oportet te capace
efle doni t petis luce,no expurgaib' dêficatê opacitatísipetís caftitatc,6^ nô uis de
fètere muliera coforfla,^ i uxors x mcamipetís mifericordiâ, &non es mífcrícors^
led babes ranrcré ad’Jerfus proxímS.’petís teporalia no neceflaria/ed nô habes pie*
tateutredtedíipern'ésípct s honores,fed nô habes pauptare fpus,ut honor fíe ubi onos minífteripnultís ín íahr c.Capacitas fpüs tuí ad fpm Dei(q chamas eftjrecipíc*
dCfconfíftít ¿n côtormi tato Jimili todo n.iagit.Sí uis fpm uerítatís, odire re oportet
mendactft(difsímiilítodo.n.difiúgít)6¿irafpnstuusfitcapax,adíecípíendumbenuni
ípírí»tr,quando omne <d quod aduei fatur bono, non folúm nonamat, fcd abhorret*
Aditas
Fidelitas dominis placet quia ñneeanoneft dominatio:dominatioenitn,n0 po/
* e i as* teft nifi ddígere fidelicatem,aUtó quôd ipfam indicet nunquam fatis remuneradle*

Quanto enim magis ípíatn extoflúitantó laudes eius magis augentur, principa/
tus clarefcít.Domínus igitur,fideles fibí non defetit.Fides autem uultjUt quanti Do
minum xftimaSjtantum fidehs exiftas. Qui igitur habetfidem,quód Dominus cui
feruítjfítímperator uirscS^ mortisiinomnibus mandatis eíus fefídeléüfc# admor*
tem inclufiueoftendit,talis meretur in fuis defidertjs exaudirfiquia fidelis. Fides igi/
tur firma formata, datperfeuerantiaminamnôdubitâs Dominum daturum,nori
defiftit à petendüîfidelis, nunquam defperat.Pulfat igitur importune3quaii uiolen/
tans:quia fides magna cum perfeuerantiajomnia impetrat.
Ex fermone:Suadeo tibi emere à me,aurum ignitum ÔC probatutW.
Vilefio f>ro-

St diledio prima maxima attj uera,quae dícír ur cha rí castalia eft imago &
fimilitudo ilíus, Ôfrficitur d i 1 edlí o proximi.Et nifi dílecftí o proximi/ic imago
dík(ftíonísDe¿,nonhabet perfecftíonem.Nihil enim perfedum abiolutè,nt
fi Deus qui charitas tCtnihil participatione perfe<ftum,nífí inquantùm eft t>
mago abfolüte perfeâi;non eft aliqua figura feu imago,nifi in quantum ín ípfa relu/
cetueritas.lmagoenim,inqua nulla eft fimilitudo exemplaris, nihil habetuentatis.
Símílítudoígírur,eftuerítas¿magínís.lnímagíne,níhdeftnifi exemplar, in contra/
cftafimilítudíne.Dileíftíoígfturproxímí, inquâtùmeftfimilisdiledioniDehadimpkt manda tum,nam ín ípfa id quod appareneft fimilitudo. Sed fpirítus qui ibilatet,
eft charítas>quam illa díle&io fimílitudinaría figurat.
Dííecftío proximi,eft diligere Deum in imagine. Cum diligo hominem,qui uti e*
go Deum patrem habetftn ipfo diligo pattern^ cuius geftat imaginem.Sicut qui dili
gi£

E

Liber

VIL

589

git filium regis propter regem/n filio diligit patrem,^ complacet patrfiqtria ici t, q>
creator in fua creatura,S¿ filio feu imagine, quam uocauitad fui confomum & hgrç
ditarem,habetcomplacentiam. Qui igitur diligit proxima non propter Deum,fed
propter utile aüt commodum quodcunc^jnon adimplet mandatum, nec eft in cha/
rítate Dei,fed íuíjpfíus,quia Ce diligit in proximo. Hinc eft quod uera operamiferi*
cordiæ funt íandia,quia proceduntexdíIe<ftioneproxímí,ínquaD¿us tantum refps
citur. Amore peruenim^s in cognitionem Dei. Quamuis nihil amatum,nifi cognif
tumitamenDeus qui propter infinitam cognofcíbilítate, eft incognofcibilis,iicut
lux Solis quædefe eftuifibiïis,prcprernimiâluciditaremeftà noftris oculis ínuífíbilís3eft fímílitudme cognofobilis* Omne enim quodfuít incognitum,intrat per fimilitudínemin cognítíonemtftcutíncogníta facies,fitper fuatn fimilítudínem quæ
ín oculum uenít,cogníra.Scímus autem quód Deus eftchantas.Díledio autem pro
Xími,eft fimilitudo charítatís.Venimus igitur ex ddeáíone proxímfiquafí per íma*
gínem 0¿fi.nilítudínem,in Dei cognitionem. Amor naturalis oftenditnôeiïèquicquâm amore defiderabiíiusmáfublato amore ô£côcordia,omniaruûufublato amore & deleíftationCjOmnis uíta fen fi bilis eft i tr ilii íía,£¿ morte, & deficit. id ¿git quod
præftat uirâ cû lætitia & delecftatione,amor eft,quo nihil dulciùs,nihil mefitis poteft
cogfcariVnde fons tau boni,ex quo effluit uita, fetilætitiæ & diledí onís motus:ex
uperat omncm fcníum,
eft quies omnis motus > & aliquid mehùs quâm cogitará
pofsít.Ignís ob calorem lucem,habet fimílitudmemamoris, qui eft ut calor ín naturalíbus,6¿ utlux ínfpírírualibus. Ideóínfírnilttudineuírtufis ígnis,afcendíturad
qaalemcftqj Dei cognitione..fecfrduDionyfift. Nominat igitur fpiritpsÇhriftifqui
loquebatur IoannOchariraté:aurírigntturnS¿probatu,qaílkid locupletat. Si refpi/
cimus in cælif,uidemus oëm turture in Soleifi in terra,omnê mineralem uirturê in au
roîfi ad media,mirabile uû ture in igne. Et in his tribus fenfibiltbuscorporibus,cha
rítate frías fimilitudines pofuiffe,^ inipfisrelucere uirtuteeius5aflerimus.Naficu£
lux Solis,omnes fteflas facit lucidas dC ad fe convertit 3 quoníám in uírtute eíus com
plicatur omis lucídítas uelut in footed ideó eftprima
maxima kix:ficcharitas fie
diftunditperintelleduales naturas,Ôfeas ad feconuertíc,utfíntfuam naturam par*
ticipantes,quæ natura eft uera íjx.dlumínans omnem fpiritum, uita diuina ÔC incoe
fuptíbili.Óportetautemurínfuo íntríafeco,ípíámírradíanonemrecípíant:8¿tunc
non manent m ipfis tenebræ ullæ- Luna enim terrcnænaturç, Solarem radia non re
redpítinprofundoddeómanet tenebrofa,0¿infuperficíe quæ ad Solem conuertít¿
eft iHumina(a.Sicanima.noftra,quæeft ubi tempus&æternitasuaiuntur,fcilicetin
horizonte æternitatistnÔ recipit fpiritum chariratismifi in fuprema potentia, ad So­
lem íuftítía:conuerfa:quia illa fplendida incorporeafuperficies,eftilliusirradiatio/
nis capaxjicutpolitum fpeculum, fed nonrecipitinprofundojubianimatcarnem
&fanguinem,namanimalishomo )nonpercipitquæfpiritusDeifuntSenfibilisenim mundus,de quo uetushomo eft,nonuideqnec^fcit,autfcirepoteftillum fpiri*
tumifed ftultitia eft illi id,quod de eo narratur.Sine influentia Solís,níhíl uíuíc.Partí
cipant igitur omnia motum uitæ,à motu Solis in zodiaco,feu circulo uitæ. Aliæ ftel
Ise per fuum motum,non influât motum uitætfed circa efle ditat,difponunt iuxta fu/
am uírtutem.In coelo ígítu> ñauirx icccllcdualis3funtuirtutesmuka;,uti ftellç ín fir­
mamento, quæomnes à Sole iufhüæhabentliicem , ftnequo ipiritueflèntpenitus
abfcp omní decore ÔC pukhrítiidme
ficabfcg uimi(e3uírtus enim abfqj ornato de­
core non eftdcd (olus fpirítus Solis iuftitiæ, efficit uitam diuínam, quædicitur filia/
tjoDei SicutualoraurMn fe. omplicatualorem omnium metallorumfnâaurumert
í urat uaîoremnietallt)ficô<charitasmenfuratualoreuirtLit3:nâ quanta eft charita/
fis in ipfisjtamu ualët Sic aâiuitas caloris,fine quo nihil uíuít, ab igne habet inítíif,
cpd eft primo
maxim e calidus,ôi fupremæacftiuitatis,omnia penetras g¿ad feed/
L3neQs:qnoneftinfeuifibihs,fedineoquodeiusnaturamparticipat.Omneenini
quod indemus,non eft purus ignis, fed eft igneunr.fic calor diuinus fiuecharitas,iti
is mcognofdbilis.relwcet in uitujtibus quas ad fe convertie, ôfpurgat & ïnouatftcuï
Qíq y
ignis;

s 90

Excitationum

cWfotf. ignis. Charitas eft ut Gygis lapfs,qui reddit hominem ínüífibiíemmamfoedítatetxi
&C nuditatem charitas operi t,quæ operit multitudinem peccatorum,8C non apparet
aliqua macula.Sicut niger carbo aut nigrum ferrum j in igne non apparet nigra,fed
fecSdùm luciditatem ignis lucidum.Luciditas enim,cooperitnigredinem, quod
fit cooperta pate tinam fi extrah i tur ab igne, iterum apparet ut ante nigrum.Sicut in
amore huius mudi manifeftum eft, quia amor cooperit defecftus: non enim uídet amansdefedus eius, quod ualde amat, ftante amato in amore, fed ceñante amore,
tunc uídet. Amor mundi non operit defedum,fed excaecat amantem, á quo tollit ue
rum uifumiquia amas huius mundi, nonuídet fecundum uerd iudicium intelletftus,
fed fecundum affecftum.Charitas poteft nominari Elixir diuinumi dicunt enim qui/
dam,efle quandam medicinam,quæ omnia mutat in aurum, quæ Arabice Elíxir uo
caturxquæ ôffi nonfitifit tamen imaginaria Elixir. Sic charitas nô folum opèrit>fed
tranfmutat filium hominis in filium Dei,faciendo de terreftri ccdeftë. Videmus in
amore mundi,quomodo omnia adrjciuntur amori, ubi omnia funr communia ama/
tium,ô£ omnia habet pauper quæ diues,fi intercos eft perfétftús amor. Charitas effî*
citamantem ipfam,fuum filiumjficut iuftitiam habens,fit filius iuftitiæ,&nominatur
ab ea iuftus,ficut ab humanítatehomoj&'eftuéracíter id quod nominatur :fic chari*
tas exíñens in ipiritu noftro,facit nos filios charítatísicharítas autê Deus eft.Sümu#
igitur Dei filq adoptionis,per charitatê.qüia ipfe Deus prius dilexit nos,quàm nos
g(um:elegitigiturnos.Hæcelè(ftiô,charitaseft. Sic charitas,eft adoptio filiorum
eijféd filius habens hæreditatem patris, unde regnum patris pofsidet unufquifc^
in charitate,licet fit unus & regnum unumiomnes filii ipfum fimul ¿ & quifqj in feli/
fidum pofsídet,ficutomnesüídétfaciern patris quiín coeííséft, & quiiq? perfeeXin
tegrO.Perfeda charitas,non folum operit foeditatem SC infirmitatem, quafi amor fe
phtfticusi fed plumbeas atep ftâneas at cupreas uíftutesóíoperátíones, tranfmutata
aureas,ad modum trafinutationumElixiris fi effet pofsibílís» Sicut uitalis calor,eft
fimilitudo diuini caloris,qui dicitur chamas,ideó dat nàturçcùi íungítur,uírtutem ele&iuam,feu attraâiuam,fiue amatiuam,&trahfmutatíuam;fic&diuínus calor feu
cha ritas,redé fimilis dicitur auro ígnito,igne fpiritus imaginari) Elixiris modo prædido Jn bona aqua uit£,eft fpiritus ignitus,&ideb fi in ea poni tur fpecies aliqua me
dicinalis,autaromatica»ftatim attrahit eius fpiritum,& illum fubintratiputa impone
galangamad aliquot horas, tota uirtus galanga: deferit corpulentiam,
afeen*
dit in fpiritum aquæ uitæ : & fpiritus aquæ uitæ, defeendit in fpiritum galangæ
cumuirtutefua. Quodfipofteadehacaquauitæ, paruminuas uini mittis,to/
turn uinuni tranfmutatur in faporem,6¿ uirtutem galanga Et fi fpecies fuerit laxa­
ti ua,erit QC uinum laxatiuum:&fi reftridiua>reftri(ftiuuum:&fi confortatiua ftoma
chi,erít & fiçuinum,quod eft taliter tránfmutatum: nam fpiritus feu uirtus uini,per/
fpiritum rei aromaticae,eftfin quo eft fpiritus ignitus fcilicet quintç eifentiç)cranfmu
tatus.Nomínauít quídam deuotusi hanc aquam uitæ,coelum feu quintam eflentiam.
Et non ineo ngtueafsimilaturcoeloinam ineo,eft fpiritus aquæ uitæ,quiperfuâna/
turam (quædiciturcharitas) attrafiitomnem fpiritum capacem charicatis, qui uenit ad eum,&. nullum eticitforas,&feparat corruptibile corpus,quod fpiritum cape
re nequit j ac fi in perfecftifsima aqua Uitæ , eflentuariæ fpecies aromatum poficæ,
ex quibus fpiritus effet attradlus 5 córporíbus mortuis remanentibus , ÔC uirtute
fpirituali cuiuslibet in coelo aquæ cóhféruata, in qua, quaelibet fpecies in fua uirtu­
te feu fpecíe manet illæfa,licet fit fingulis impermixte, à in qualibet uirtute cuiusli/
bet fpeciei,& idem & unus fpiritus aqüæuitæ, fibi eam infeparabili unione conftringens,ne unquam ab ea excidat Spiritus uini eft in aqua ílla,g¿non poteft aliqua uir/
rus de aliqua fpecie attrahi,nifi fit in aqua>ubi eft regnum fpiritus uitæ. Eteft peni/
tus incognitus ille fpiritusmam Ôe fi nominetur fpintus uini, quia à uino extrahitur
ramen etiam à ceruifia,ó¿ pomis,pyris,ab omnibus rebus ille fpiritus igneus fc
paratur,ficutdans omnireí uírtutem:é¿ ita oporteret ipfem omnibus nominibus no
• minati^dC nullo omníum.Síc qualitercunq? ( licetfimilitudoualdê claudicerjconci/
pe

Liber

VUL

jgi

pefpiritumDeiCqttetn nominamuscharftàtê) efle incognitum, ôctieré írteftabileift
creatorem omnis fpiritust&ille non attingíturmífi per rationales fpiritus,quifolum
funtcapaces eius,8ù'n qbus deliciat amotícorruptíbilís uírtutís^ hoc Ï coelo,ubi e
fedes DenSicut fpiritus aquæ uitæ in coelo fuo3fcilicec aqua illa, ex aliquo uegetabi
Ii humore fumpta fubtijifsima3habens fedem fuam« Coelum autem in quo celatur
fpiritus Dei inuifibilis 8C incognitus,eft medium, per quod ad eius unionem & fruí
tionem quæ & uifio dicitur,peruenitur:ficutcalor 3eft coelum feu Iedes fpiritus fen/
fibilisuita. Dicitur autem coelum illud, coelum glorixtnam eft lumen diuinum, id
quoeft fedes eius,uti ad ipfum fpiritus creatus, eft accefsibilis. Attrahit igitur om/
nemrationalemfpiritum,incoeloexiftentem. Spiritusautemrationis,eft uislibera
intelieduaiisdefid.eri), ínconfusé quemlibet inhabitando: quæ inhabitatio, eft ipil
fpirituipoflèfsioDei3feuuiræçternæ.EtitaperfimiIitudinemhabes,quomodoDe
us eft in omnibus fpirittbus,& in quolibet :& manente cuiuslibet uirtute falúa,& iri
confufoieft qqifque fpiritus cum quolibet^pcr inhabitantem charitatem 3 amorofift
fime unitus*

Septimi líbríjExcítatíonum ex fermonibus,Reuerendiis*Patris Ni­
colai de Cufa Cardinalis,finis.

Excitationum cx icrmonibus ReuerendiiL
Patris, Nicolai de Cuia Cardinalis,Liber O&auus,
fex fermonc:Tota puidiri es amica.

Sentibusfp (ritualioribus quibus dodlrinasuenamur , attingimus púhtóíu^
fuo modo pulcbrtimjDidmtis enim colorem et figuram habere pul Pukhríí.
chritudinemjStfimiliter uocem,
termonem. Sic uífus 8¿ auditus,
pulchritudinemaliquo paáo attíngunt.Non dicimus odorem pul/
chrum,nec faporem,nec quæ tadtui fubfunt, quia illi fenfus fpi r i tui
_____________ rationali non funt ita uicinijfunt enim pure brutales ac a nimales.o /
nines enim fenfus3ex unione ad intelletftualem fpiritum» funt nobiliores quâm fintí
brutistuisenim nobilior fibiunitum nobilitat,ficut lux folaris aerem illuminat.Sed
fabriliores fenfus, habent propinquiorem unionem cum intellecftu. Vnde hilus alii
citur per pulchram formam & colorem,audítus per pulchram harmpniam}&hoc in
homine uerum : quia ratio quæ in proportionibus delecftatur, in iliis fenfibtis pro/
pinquius relucet* Et ideo bene ordinata ÔÉproportfcmata,hoc eft ubi in pluralitate
relucet unitas proportionis feuharmoniae,funt grata » Rationem autem pulchri,
confifterein quadam coufonantiadiuerforum,Dionyfius dicit* Tradat autem i/
pfe,quomodo funt quaedam diuinæprocefsiones in creaturas, quibus perficiuntur u‘™yJl °
in diuinam afsimilacionem, cum procedant proccfsioneformaliificut à calido pn>
mOjOmniacalida.Primaautem procefsioquæeftinmente, eft fecundum appræhen
(tonem uert. Deinde Illud uerum excandefcit>S¿ accenditur in ratione boni,& fic de
tuum monetur defiderium ad ipfum* Oportetenim motum deftdertj,duplicem a ppræhenfionem antecederetunam, quæ eft intelledus fpcculaciutquæ eft tpfuis neri
abfolut&alteram autem,quæ eft intelledus pradici, per attenfíonem uerí i n ratione
boni.Tunc primó oritur motus defider q ad bonum Sicut enim ars medicina,nócori
feqiiïtur efteâu operando,nifi adametur uirtute naturæ : fie deftderium non moüet,niíídirigatpappheníionéaeri.Apphenfíoniueriin.rationeueri,correfpóndet
^cefsioluminís :apphefioni ueriï ratione bonhcorrefpoderqpcefsio pulchrnmotui
defíderdirefpoder^cefsíodiligibílis.Pukhi'ufqdfecundul ulliQ fua ui nos trahite
¡¿}9i
8¿íua dignitate nos allicitjifuaradone triacocludit:primô,fplêdorêformç»fiueiub fi i ‘ *
fetialis,fiueaccidetalis,fupparcesmatcrig proporcionaras & terminatas,íícut cor/

pus

Excitationum

too#

pus dicitur pulchrum,çxrefplendentia colorís,fuper membra proportionata^ecS
dum quod,trahit ad fe defíderíü,&hoc habefcinquantum eft bonü & finis.Terrium
qupd congregat omnia>& hoc dicitur ex parte formae,cuius refplendentía facít pulchrum-Sed pulchritudo per (ê,eftquæperfuâ eflenciâeft caufapulchrítudinís,ocm
pulchritudine faciens.Pulchrft igitur & honeftS in ratione fubíedí (défunt, dífferSt
a St ratione:nâ ratio pukhri ín uníuerfalhconfíftit in refpkndentia formæ,fuper par
tes materiæ proportionatas,uel fuper diuerfas materias uel adusthonefti ratio confiftitinhoc,quôd trahit ad fedefidériG. Pulchritudo ô^pulchruUdemfunt inDeomS
pulchritudo in Deo eftprima 8¿ fumma, ex qua emanat natura pulchritudinisino/
mnibtis pulchris,quæeft forma pulchroru, facitenim omnia pulchra,ficut albedo at
ba-EflentiaDei quæ Deus eft,fumma eft prima pulchritudo .In omni pulchro,eft
coníbnantíafiueproporrío,8¿ claritas:confonantia,utfubiedutdaritas,uteflentia*
Virtus in fe habet claritate,per quàm eft pulchra » eciâ fi à nullo cognofcatur:aptitu/
di nem tn habet9ut cum claritate i notitiâ ueniat. Sic honeftu Tullius aiebat pulchri.
Pulchrum,ratione fubiedi cum bono communicatdded omnia pukhrítudinéexoptant-De rationeboni eft,q> fit finis defiderij, moues ipfum ad ferna ipfum eft,quod
oía appetut.Honeftu additfuprabonu,qubdfuaui & dignitatenos trahat. Pulchra
ulceriusfuperadditréfplendentiâ&cl3ritatéquandâ,fuperquædâ ÎJ(pportionata.Vn
pulchrítudíní,inquantufínis eft &bonu,conuenít ad fe uocarctínquantu forma,côuenit congregare &unire(formæempropriêcôuenitcongregare,gamultipîicespo
tentias materia: unít,8¿ cocludít in uno,)inquantu finís,uocat ad fe.Pulchritudo qux
# tantS ab una forma dependet,eft perfedíoris pulchritudinis, quâm id cuius pulchri/
cudo conficitur à pluribus formis ,tiâ quanto aliquid à paucioribus receperit perfe/
dionem fuam,tanto nobilius eft. Pulchrum quod cu bono conuertitur,eft caufa o/
tnníummotuumfpirítuum,fcílicetquímouenturdefiderio. Defideriumigitur,pro
prie eftipirituSípertínens'uead fpm. Quando angelo oftenditur boni pulchritudo*
auideillâreuelare nititur, 8¿ cj; ocyfsimead fruendum illareuerti,utfic circulusconcludatunOftenfiOjfitin centro. Defcenfio reuelationis,eft motus per reda linea ad
extrema,uia prouídentíxfcílícet. Deinde reditio,eft quafímotusreflexus,utínboní
tatis pulchritudine,circulus concludatur.Sic is cui thefaurus oftenditur,lætitiâcom
múnícat amico cfj citiísime poteft, & tuncreuertítur ad numerandumfeu fruédum
thefauro.Síc angelí ctrcularíter,redé,S¿reflexémouétur:ó¿animx quæfímiliter tot
modbus mouentur. Quando Sol irradiat uifum,uc eo medíante uídeatcoloresjtunc
fí uifus unit intueri lumen Solis,fe retrahit ab omnibus coloratis.Síc anima,ex íumí
ne intelledus agencís,uidet particularia: quando uult ín ipfumlumen ¿ntuerí,re/
trahit (è â particularibus,8¿reuertí tur fie ad lumen primum,ifte eft motus circularis.
Nam uifus,eft ut íntelledus;LuxSolís,ut lumen intelledus agentis :íntellígíbilía,ut
coíores.Síceftmotus,a pulchritudine prithi, 6^ reuerticurín ipfum: nam uirtute lu*
minis díuíní in intelledu agente micantis,omnia facit intelledus agens.Qtiando i, gítur intelledus poísíbílís,recípítlumen intelledus agenrís,6C reuertícur de partial
laribus ad fe intuendo:time ex eo recipit,& quod ei eflepræftititaftu,refleditin pri
mum,fecunduminteHedum.Omniumfenftbilium motus,ex pulchro in pulchrum
éfttfic omnium progrefsionum,ftationum,uitarum,fenfuum> animae, natur^,paruítatum^magnitudinum, proportionum,míxtíonum>propríetatum,6fomníum.Nam
quícquíd efttex pulchro & bono,6¿ ín pulchro ÔC bono eft, Ôf ad pulchrum bonuq?
conuertitunôC omnia quaecunep funt fiynt,ob bonum pulchru fitfiunt ÔC funt,ipfuqj
afpícíuntomnía,8¿abípfo mouentur 6¿contínentur,g¿ipííus gratia,&peripfum:
in ipfo eft principium omne,à quo exempla ducuntur : & omnia quæ funt, in pul­
chro & bono funttSf quçnon funt,omnia fuperfubftantialicer in pulchro funt ¿bo
no^ftqjipfom initium omnium QCfinis. Omnibus igitur eft pulchrum óóbonu de/
fiderabile,&amabíle,acdílígíbíle:& per ipfum atep ipftus gratia,& inferiora côtïer/
iionis ratione,præftantiora amanté paría focíalíter æquah'a diligunt,S¿ præftaatio
ra minoribus prouídendo amore iunguntur:S¿ ípía fe amant,fingulafuse ratione co
ftafi-

Liber

VIII,

m

ftantlseu'el continentiae: omnia quæcunq; faciunt nolunt,púkhrí &boni deft de
río faciunt &uoluntlpfeaudoromníum,pro bonitatis magnitudine, omnia amar,
omnia facít,omníaperfiCít,omníacÓtínet,cóuertít^omnía.Docet id magnus Are
opagíta Díonyítusj&íd eflè bonum,quód omnia appetunt î & abfolutê pulchrum,
quod pulchritudo.Ponit autem abfolute proprietates,quas in Sole exemplificat':
¿¿deindedelucefenfibili,fead lucem conuerritintenigibikm,quomodoluxdh,iiv
ftarSólis,infenfibilinaturaoperaturinfpirítíbusintelIedualíbus. Vhímum gradíí
relucentia: pulchri,ínfpirítuálíoríbus fenfibus uifu fcílícecSC audita, attingimus, uc
mouea tur intellectualis fpiritus admíratíóne,S¿ excitetur eius potentía,uí procedar
inadum currendi adpulchrum íntelledualíter,quod fenfumodícifsirne attigit. Si/
cut qui acíe Iinguæ,tetigitdulce præguftando,mouetur uc ex illo reficiatur.. Omnia
‘enimbonum,quódeft dCpulchrum,appetunt,
adipfumfeconuercuiit,quælibct
res íuxta fuam naturam3auceflenttalíter,áutuítalicer,autíntdkdiiarícer.Narura au
tem íncelledáal¿s,quíaípfa boni & pulchri naturam intenedualitcrparticipaqquïà
hæceftformá eiusmon poteft nififub influxuillius,pafcq&uiueredn bono igitur et
pulchro,quod íntelledualíter intuetur &deguftat,êftuita eius. Experimur autem
in omnibus ratíoneuigentíbus,iudícíumpukhri eiTe:dicuntenim hanc fi guram cir
‘cularem pulchram, illam rofarri pulchram , hoc lignum pulchrum?banc cantilenam
pulchram Vnde nifi iudefc qui eft intelledus, in fe haberet fpeciem pukhritudi nis,
omnem fenfibilem pulchritudinem complicantemmon pofl’et indicium facereinter
pulchra,dicendo hoc elle pulchrum,íftud pulchrius. Quare intelledus éftquædani
untuerfahs pukhritudo,feu fpecies(pecierum,cum fpecies fintcontradæ pulchritii
dínes.Etfícutignís eft ín fe complicáis omnium calidorum formam&fpeciem:fic
intelledusæftuis complicatiua omnium fpecierum íntdlígibilíum.Intelledualís. n.
natura,q eft prima pulchri irradiatio ineo qubd eft Dei imago, qui eft ipfa pulchri­
tudo, ancecedenter in Ce coplicac oêsnaturales pulchritudines, q per fpecies in uni/
uerfo explicant. Pulchritudo abfoluta quæ Deus eft,feípfam intuís, ín fui ip fus a-r
more inardefcmNâ forts omnium pukhroriqquc merito omnia pulchra patre fuum
appenanc’quomodoeiïecfummapükhricudo,fifeipfampukhrâignoraretnntelli<
gentia enim,pulchrior eft fenfu.Non poteft igit infinita pulchritudo,feípfam ígno
rare.Si igít pulchritudo feípfam intueturfeuincelíigít, nonpoteftex hócniíiamor
fequí íntinítus.Eccetrinítate,ín unitateeflentiæpulchritudinis,ubi fons pulchritu­
dinis generat íntelkdu pulchrítudínis,exqbus amor. Oculus nofter non uídet fe,
nifi reflexè à fpecukjfed fpiritus non uídet a lia ,n i í i prius fe uideat,pér Ce em alia.Si­
cut Uifus qui eft inoculo,fí effet intelledus,uíderet fe primb,S¿ alia ínfe.l ntelkdua/
lis enim natura,feitfe intelledualë,aliter non effet íntelledualís, hocfcíie,eftfeí.*
pfum u idere
deíde ín fe uídet alia íntelledualiter,ficut fenfus fenfíbílía ín fé ardí!
gítfenfíbilíter;Pukhrítudo ígituíua uita díuína & æterna,quæ eft ípfa uita quæ De­
us eft,noluit gloria fuâ,quæ eft forma pukhrítiidmis,oftendere,Ethocídeó}qa pul/
cfihtudo eft bonitas,botlu uerb eft fuijpfius diffufiuft, ficut pulchritudo «ocas ad fe;
Utoftenderet gloriâ,
participaretbonitate& pulchritudine, omnia créante. Pul­
chritudo ad fe trahit.Omneigiturdenihilo attradum per pukhritudinem,quantum
de nihilo acceditad pukhritudinem,m canto de nihilo ad efle accedit. Vnde non eft:
quicquam expers pukliritudims,ficut nec bonitatis. Forma igitur quædat efle, non
eft nifi participatio pulchritudinis.Igitur fecundum afsimilationem pulchritudinis?
funt gradus entium. Per accidentalem pulchritudinem, ad quam per lenium perne
nimus,qu«eft tn operimento 0¿ exterioribus figuris : peruenimus ad pulchritudine
formæ fubftantialis.Omnia quæfunt, funt opera pulchritudinis abfolutæ, quæ qui/
dem (untad eius fímilícudíncm formatait hæc formatio, eft attradio. Inrcgnopulchritudinis,funtomniapukhraîquæfunt6ieflèpoffunt.Pukhritudoautem,omnis
efle omnium qua funt,omnis uitæ oîm uiuentíum,
omnis intclh’genn'æ. Sicut cm
in unítate,eft oís numerus cóp!icite,S¿ ín numero, omnis proportio ÔC medíetasj fp'
portione omnis harmonia3Síordoáó¿concordátía,£C ideo oís pulchritudo,qug in of

y 94

Excitationum

dine St proportione atqj concordantia relucettitacum didmusDeumunum,hoc u*
num eft ipfafup er fubft anti alis unitas, quæ eft pulchritudo, in fe omnia pulchra co/
p!icans.Dicimus quod Deus fit lux,in quo non funt tenebræ ulIæ.Lux igitur illa,no
eftaliud quàm unitas.Et fi effet fimplex nom én,quod lucem quæ unitas fignificarec
Deo conuenire : in hoc nomine complicaretur Omnis pulchritudo, fcilicet id quod
materialeeft in pulchritudine,pura prtíportío:3¿ formale,puta refplendentia. Pri­
mum 5 quia unitas:fecundum,quia lux.Vir tutes cadorum quid funt,nifi pulchritudi
nes in regno DeiVuirtus in tantum mangna,ín quantum pulchra. Fœda,nonfuntde
regno pulchritudinistdeformitates animarum,funt foeditates, earum pulchritudine
detormantes,quç non funt ex pulchrítudíne,quoníam exprima pu!chrítudíne,non
nifi pulchra & bona emanare poflunt. Defor mitas, ex recipienti bus zdecor,à da tore
fbrmç.Si intuetur oculus ad regnum pulchritudinis,uidetomnium pulchrorum pul
chritudinemjca quod unius pulchritudo,pulchritudinem alteriusno occupat,quo/
niam pulchritudo non eft quanta, nec parua, nec magna: fed parua &magna,fun<
pulchra per pulchritudinem* Si uidetur pulchritudo regni aut hiérarchisé» bcclefiæ
militantis ín regno ccelorumiibi uidetur in fuapuritate,fupra omnem contradîionë
loci uel temporis.Pulchritudo ueritatís rerum, locorum, fatuum, &omnium:in re­
gno pulchritudinis eft fpiritualis & æterna.Pulchritudo innocëtiæ,puritatis,adolef
centiæ,uirilicatis,caftitatis,fortitudinis,non funtconfufæ prouinciæ,fed pulchræ,Ô£
ordinatæin regno cœlorum.Mâfionespulchræin illo regno, funtpulchræ uírtures*
ín quibus collocantur pulchritudines fpirituum,uirtutis fplendore orna torum,qüíf
que in regione fibí exconfói mírate uirtutis conuenienti. Duodecim enim thbuslf
raeljfcilicet Deum uidentium in regnoHierufalem, fcilicetuifionis pacistin regno
unOjdiuifas fecudum tribus habent fedes,&ibi paicuntur pulchritudine,fecundum
uirtutis pulchritudinem. Intelledualis fpiritus in hoc mundo pulchro(qui kóotx©*
proptereadicitur) uenatur pulchritudines uirtutum, quibus fuam naturalem pul­
chritudinem adornat. Amor,eft pulchritudinis finis:pulchrirudo,uult amari* Deus
eft ipfa pulchritudo,tdeóuulcamarí.Sed pulchritudodefeamabilís,charitas eft:8ó
ideo fínecharítate^nullusuídebítabfolutampulchrítudínem. Studium igiturno/
ftrum effe debet, ut de pulchritudine fenfibilium, afcendamus ad pulchritudinem
fpiritus noftri,quæ ambit omnes fenfibiles pulchritudines : & de noftra pulchrttu/
dine,admiremurpulchritudinisfontem, cuius hæc noftra pulchritudo fimilitudine
geftatî&Iinquamus omnia foeda,quæfunt peccata ,illaenim fpiritus nofter teftatur
foeda, quod teftimonium conicientia dicitur: afpiremus cum noftra pulchritudi*
ne, amore continuo,corformari pulchritudini fontali.Nam uiua intelledualis pul«
chritudo,intuendo, feuintelligendo abfolutam pulchritudinem, ad ipfam fertur defiderio índícibilí, QC quantum feruet defiderium,tantô accedit propinquius,^ plus
atque plus afsimilatur exemplari. Defideriumenim fiue amor, immutat continui
amantem ad conformitatem amatí:8¿ uenit ifte afcenfus,attradione pulchritudinis,
feu gloriæ Dei. Nam non eft gloria, nifi in regia pulchritudine.Effeingloria,ett
effe in uifione pulchritudinis, & illi uniri amore» Et hæc de pulchritudine nunc
dida fint.
ExftrmonetQiiaenteergo primum regnumDei.

AwÆwî- ’■w^Llauiuificatío, quæ conuertítur cumdíledíone, certé eft continua uicæanimæ
ww.
g innouatioíamorením continué influit nouam uitam Ôdæticiam. Sicutcaloriu/
■ uenílís continuélætificat uitam fenfibilem. Attrahit enim diuínus radius,amoJL ris dulcifsimumfpiricumtficfpiritus, qui conglutinatur amorí ad uítam,uítam
æternam pofsídebít.Odíre autem,eft fe auertere. Amor facit accedere ad amatum,o/
dium auertere. Vnde ad quem fe homo conuertít, illum pra?fert,& pro domino ha/
bet,8¿ non poteft duos æqué fibi præferremam præcifa æqualitas, non eft nifiDeus
filius,patri per omnia æqualis,àqua unitate patris, óí aequalitatefilijffequitur nexus
amoris æternus-Spiritus igitur fandus, qui eft ampr unitatis OC æqualitatis,eft charitas

Liber

Vi II.

sas

tàs é¿ amor únüs¡pátrí¿ 6¿ fílíj ,no alias ín patre,6¿alius in f ilío3 fed ídem.Sicut amor
patris in quo filíus»8¿ amor fílíj in quo pater. Pater enim ut pater, non poteft alio à/
more diligi,quâm fílíúsíSC filius ut filius,non poteft alio amore diligi,quàm pater: Í/
deoutriufq? noti eft nifi unus fpiritus,feuatnor. Si igitur duo amores æqualesefle
nequeunt,altet non eft uerus a mor,nam unus non compatitur alium. Qui igitur ali/
um amorem nititur afsimilare primo, ille odit primum, cui detrahit & quem abíjete.
Vnde quando ftudet ferUire fecundo, ceflat â feruitío prímúoculus, qui eft amoris
pes in fenfíbilibus>hoc oftendit.Narti non poteftoculus fimul 8£ seque a trente duos
íntuerí,ó¿ ubi amor,ibi attentio uifus. Quàm citó igitur attentio fe ad alterum i nclinat, à priori feauertit. Et non poteft fimul deferre fpiritum defídéríjperuifarnadip
trofcgîquia fpiritus amoris quo animatur,non poteft fimul ad diueria pergere.Quapropter,ficut iuftus iuftitiæ feruiens,plus earn amat quam feipfumfut dicit quidam)
fi ipfumiuftum in ft portaret infernum,ipfum animaret, ïpfi ft perfct,ipfum ddeda/
ret;&ficut amaret iuftum,ica iniuftum odiret, etiam fi in feParadifum portárer*
Sic Deus diligidebetjfeeundumprimum. Duo alteritatem com plicant,cui pro *•
pterea in creatione,in fecunda die,non legitur benedikifle. Eftenim binariusradix
díuífionis,quíaprimus par numerus:pareriim dicitiir.quia partibilis Ôf diuifibilis i>
tnb quia partitus &diuifus.Câdit in ordine mali,quis ex binario proceditjquod qui
dem principium diuífíonís,fícut íiniftrum & priuatio,tri ordine mali cadit; V t quum
dtcétíudex,ítemaledicfti:adeosdícetjquíínfíníftris êrtint, feparándo hcedos abag>
nls. QuienimferiiitDeo&afteri,qaodaon eft Deustnonutic^ Deo folum ferais
fed ei quod tioaeft Deus.Dicicautem notantur duobus: nam homo poteft alteri fer
uire,fed propter Deum,tunc enim quia Deus finis eft,tion ferait duobus fed unhide
enim eft adus,quo amo,id quód ad finem,bf finem ipfum Sed fi alterum eft extra or
dinem finis,tunc peccatur,imo ftruitur peccato.
Fuies non poflunt efle duo/inis enim trahít.Quom ó do àutem idem trahi pdflet Fînî^
fimul ÔCfemehaddiuerfosfinesç’unus eft igitur fidis Mammon diuitiæfuhtjtnefpi
ritus qui follicitatauarosJiue qui præeft diuitijs.
Senfíbílía naturae opera,funt fimilítudínes uerbi,feu conceptus creatorís.Deus e- scnfiMtá
ním,mediante natura,explicat formas in ipfo complicatas, ficut intelledus,qui mo
Cufcripturce/eipfuminfenfibililibroexplicat. Etfic fenfibilia furit liber, motu feu
natura ícriptus,uirtutemDeí afsimilans. Quæigitur in ftnfibilr mundo apparent»
non funtnifi diuinam uirtutem reprxfentantia. Iu Déo igitur ut inomnipotenti uir/
tute funt omnia,quaein fenfibili mundo apparent: ÓdínDeoXuntín uerítatej'mó i/
pfa uerítas:utueró apparent,funtexplicariones.Sicutomnia lilia,quç funtdiffereft
cia &C uaria.unam fpeciem participant. Verbum autem Dei, eft complicatio omni-;
um formabilium formarumiforma autem formarumJpecifice per naturam fe explicat.Sed intelledualis natura,ante omnem fpecificam natnram5quafifimilitudo pfi
ma, ante omnem naturalem
fenfibilemcontradionem à Deo émánat,quaíio<
mnipotentisuirtutisDei uniuerftlisrepræfentatio. Vnde opera àrtis noftræ,quan/
tùm differunt à fenfíbilibus naturæ operibus : tantum fenfibilia quæ fimilítudínes
funt,à iteritate exemplari,quæ Deus eft. Quid igitur anima rationalis qua: tanto pe-*
ré fcire defíderat,appetit: nifi habere participationem omnipotentis artis, quxuó/
caturfapientia, feu filius Deí c* Dedit igitur Deusanimæ, uirginicaftæ,fponfurri,
•<.
ad quem à natura inclinatur,
quem animas omnium lapientium, mirabili diligen
tia apprschendere quæfiuerunt, uti omnes qui ueritatem quam dilexerunt, quad lue*
runt ♦ Sed mífera anima, quum habes talem fponfum ditifsímum,qui cibi omnia quæ
uides dedit,ut tibi ftruíant, tu te conuertis ad feruos:quafí Ci uirgo de fe níhil, &£
ignobilis , eleda per regem in uerum S¿iníéparabileconfortíum, quæquiaeleda
fcítur per regem, habet iubíedíonemófferuítiüm, ab omnibus quæ regís funt : ad
ftabularíum deformem,fuum fl edit amorem,ut uoluptatem carnis adimpleat: non
nemíferaílla, eqcí deregís contubernio regno merito debet, ín tenebras exte/
dórese' Sollicitudo, quae prohibetur quafífuperfluapermagíftrumnoftrüm, illa
oftendtí

Excitationum
oñetrdítdeuíaffeanimam, á creatore fciiicet auerfam, âf ad creaturam conuerfaní
Non enim eft follícítudo,fine cordis appofítióne,feu amore.Quando i gitur anima
c¿rcuíredebet,0¿ quaerere quem diligit inclinatione naturali, apud qué omnia funt,
ut in rerum quæ uidentur ratione S¿ caufa,incpius admirationem Sol S¿ Lima hos
ducunt,& in uia capitur amor e,ne pergat quo tendit: tunc inter omni aequae plus im
pediune accefliim ad fapientiamjeft Mammonîdiuitiæenim, faciunt defiftere àprofictione,trahunt adea qu« huius mundi funt* Ideó diuites qui mammona fer/
¡¡orales. ' uiuntmoñ intrant in regnum:fi¿ diuites qui mammônænon feruiunt,íntrant,fí redé
f
*
diípenfant.Sedperdífficileeftdíuítíaspofsídere, Ó¿nonpolsídériabípfis:ímónift
Deus dederít3eftímpofsíbíle. Sollicitudinemigiturtemporaliumfpernamus,nein
laqueum incidamus. Apud datorem uita uegetabilisjunt omnia uegetabilia:apud
datorem formæ omnia fpeciofa.Hoc eft regnum Dei in quo omnia,non modo quo
uidencur5fedmodo quoconfideranturperintelledum. Sicut qui intuetur in omni/
potentem artem, ille omnia uidet, modo quo funt in ueritate: uti autem uifuiappâ/
rent,modo quo ueritasfecundum capacitatem recipientis, refplendetin figura
magtne.Et ficut ars omnium magiftrorum feu pidorummon attingit ad ueram figu­
ram cuiufcunqj crea turæ ( nullus enim color pido ris, colorem lilij, aut aquæ,feu i/
gnis attingit)ficnullu fenfibile attingit ueritate,undeeffluit.Ita haurimus Deum hi
fuo regno,quod eftueritas,feuars,fiue fapientia»habereueritatèm omniiï quæuide
mus,autfenfu attingimus.Eteftdifferentia inter lilium quod uidemus, SCliliumia
ueritate,quod confideratione quaerimus: ficut inter hominem nerum ¿C hominept/
£>î«tào<r« ^um.Sunt igitur diuitix uerar,in regno Deimeriras autem» eft permanens ínfiarem
lum fæculLQuarequærenti regnum coelorum, cui cura eft ut habeat omnium diuitiarum ueritatem,omnia adijeientur. Sunt enim mundanae diuitiæ, accidentia illius
thefauri ueri ÔC fubftantialisiaccidentia enim dici poflunt omnia quæuidemusdn re
fpecftu Dei,qui nere eft.Nam omnia corruptibilia, funt modi quídam ípfíus ueríeá
tis.Sicut tua uera faciesen uartjs fpcculis uarié refplendet ¡ & non fijnt omnes appá/
rentiæ,nifi unius ueræ faciei uartj modi*

Kx fermoneîïn chantare radicati,.

funt ad oftenfionem gloriae Dei formata : ficut fi ditifsimus ate# dd> difsimus artifex,omnia ad oftentationem artis fua? formaret, Ideó nifi fa/
B
Ípíentíacognofcatur,nonlaudaturnecglorífícatur. Vndéfifubtílítasartís
pidorïæ oftendatur bruto, non glorificatur a bruto magifter : margarita
enim non debet proijci ance porcos»a quibus penitus eius uirtus ignoratur»
Fumidi.
Paulus dicitiEx quo omnis paternitas in Coelo & in terra nominatur. Ecce quo/
modo fons & origo omnis generationis fiue explicationis uirtutis, nomen habet â
patre generationis Domini noftri lefu Chrifti* Nam non eft pater ille,nifi abfoluta
paternitas, in fe omnem paternitatem complicans in coelo & in terra, & in copula*
tione coeli terræ,puta in humana natura. Sicut enim paternitas, quae eft Deus pa/
ter, facundifsima eft, quæ çternaliterde fe notitiam fuse facunditatis exerít & asnpleditur:fic dedit omni creaturae in calo in terra , fimilitudinem fui > S¿ nulla í h
matura,quae non participet fuo modo facunditatem, utillam conetur explicare^
in eius amplexu amorosë quiefeere.Facunditas illa,in angelis eft,in calo t ft,in ter­
ra eft.Ec fi totus fenfibilis mundus,confideratur ut una fpecies feu efientia : fruwccX'
lum fe habet ut pater, terra ut ma ter,ex illis funt, quæ in hoc mundo generantur. Di
cebant Philofophbíntelligéntías mouere calum,
intelligentiam cum motu cœIfproducere uiralem naturam.Nam quum uiuens natura, fit nobilior nonuiuente:
côrporale’calum non producit uitam,quum producens ficnobilius produdo. Ideó
ab íntelligentia,uitam produci dicebant* Eft autem inangelis facunditas memo/
rise,quæ a e fe femper exeriç frudum, ut fe cognofcat & quïefcatFruâjus eft cegni/
tio 3
amoris quies,fi cut ftmen uiuum in fe com plicans uirtutem, nunquam in æter
num explicabilem, femper explicando generat frudum, in quo deliciatur: ac fi fe­
men
X"
®

Liber

Vili.

S97

femen unum puta fina pis, foam uirture continue exprimeret fructificando S¿ex/
preflio non effet nifi uífio fecunditatis ínfruAutfícuífio ín angelis,eft intellectus»
jBxerit memoria feufecundítas paterna frudum,fciiicet uífionem 0¿ notitiam fox
¿nexhauribílísfecanditatíSjínquofruAudelicíatür.Neqj eft alia fecunditas me/
moríein angelo,nífí creado feu fimilitudo patris creatoris ♦Quanto igitur angelus
plus frnftíficatítantó plus ad Dei notitiam accedit,ex quo omnis paternitas pr ocedit.Necp unquam angelus poterit explicarefecunditatem fuam,quin femper nouum frudum notitiae, fuæ fecunditatis producat+Sicut pater hodie, id eft côcinuê
nouiter erudit filium,id eft fuæ fecunditatis intelledum generat.Vnde omnia no/
ua,font deledabilia,quia diuinæ generationis fimilitudinem habent Si c nec ange­
lus,poteft ullo unquam tempore explicare fuam fecunditatem & delecftationem,
quin femper eft noua,ita & denoftra intelleduali natura,fuo modo confideranVnde patet,quod paternitas,quæ ineft omnibus creaturis,offendit fimiliter,8¿ n inita/
tem omnibusmeffe :fed folûm nature intelleduali intelledualicer,ubi ínteile Ana­
lis natura habet fecunditatem memo rix,ad fimilitudinem patris crearonsJo qua
fecuridïtatæ, funt diuinæ paternitatis fimilitudines, fcihcet intdledualia femina
principiorum,exquibusintelledus exprimitur,in quo uidetur fecunditas pt incipiorum.Et fi re Aeattedis,non eft nifi unum principium,multiplex in uirtute, quod
íapíentes genus,íiue femen diuinum appellarunbMemoria intellectualis naturæ.
quafiprincipium,fiuefecundifsimumfemendiuinumeftdefe,quando ponitur in
adu,explicans Íntelligentia: frudum,quafi fruAum paradifbin quo deliciatur. Apo .
ftolusdiciuexquo omnis paternitas nominatur. Quoniam uerum nomen datur
«°per datorem formarum:diceredebemuspotiùs, omnia nomina ex diurno nomine
nominari,quam econuerfo.Nam qui dicunt,nos Deo attribuere nomina,quæ re­
bus font impofttaihoc etfi benedicant, tamen underebusnomínafíntímpofira, non
aduertunt.Legitur enim,quod Adam rebus nomina impofuiquticpapud ipfum fu­
it lumen di uinum,per quod illuminabatur,ut fciret quale nomen cuilibet conuenireLVndeficutpaternítasomnis,quaeincOEloé¿ tn terra nominatur,ex paternitate
Dei patris haber,ut fie nominetur:ficomnisfiliatio,quæincedoâôm terra,ex filiatíoneDeí,6¿omnísfpiratíoexfpírituDeí,8¿omnísunitas ab unitate Dei, & omníseffentía abeffentiaDei,&omnísuitaâuita Deí,6¿ omnis amor ex amore Dei»
ÔÎ íta de fingulis.Sod no eo modo conueniuntnomina Deo ôf creaturistquia Deo
conueniunt,uticreatori QC princípíó,creaturisutcaufatís3¿ principiatis.
Nomina inDeo,non font nifi infinita principtj fimplicitastin creaturis autem,
non nifi fimilitudinesfimplidtatis.Quare omnis creatura, eft ex quo eft, & quod
eft.Ipfumueroquoeft,habetexfímilitudíneDeífeuacftú,quí Deo affimilatur, qui
eft puriffimus a âus:quod eft,ex potentia quæ in fenihil eft.Omneenim quod eft,
tantum eft^uantum a Au eftjpofle effe,non eft.Sic omnis creatura,eft ex elle & no
effè:eflè,eft quo eft,fciiicetfimilitudoDeí,& eftideó propéDeum,quia eius fimilt
tudomon effe uero,eft prope nihil.
OmnisfanAitas,quaeeftinomnibusfanAis,noneftnifiexcharitate,in qua funt
radícatí,radixenimoccultaturíneOjáquoattrahítuítam,8¿pafcentiam uitæ.Cha-,
ritas,eftminiftrans radici uitam&IaEtitiam+Viuit igitur interior homo de chantare,
per unionem radicis uitæ eius,cum charitate:ficut arbor Paradifi,ex horto Paradifi,
in quo radicatur.
Qui igitur cum omnibus fandis, fa&us eft compradienfor: ille compra.hendit,
,
quæfitabfoluta longitudo,latitudo,fublimitas,& profunditas: quoniam magnus U1^rie’
Dominus,cuius magnitudinis non eft finis, eft penitus infinitus, longitudo eft mfi'
tiita, quæ eft & latitudo infinira,fimilicer altitudo infinita,quæ & eft profunditas in
finita,necfuntpltira infinita. Sola igitur infinitas,eft menfura adæquata omnium
menfurabilium,omnimodo menfurabili.ln infinito,coincidir maximum ÔC minimum.ínfínítalinea feulongitudo,eftforma & a Aüs, omnium quæ fieri poff untex
lineafinita,feulongitudinefinita3itade omnibus. Infinita effentia,eft àdfo omnia
Rr
qu^

598

Excitationum

quæ effe poffuntiinfinita uita,eft aâu omnia quæ uiuere poffut,8ù*ta de omníbtm
VbíDeus compræhenditur,effèomnium quæ fuñe aut effe pofíunt præcifio S¿ me
furaáíbífcítur,quod longitudo eft latitude, altitudo, & profunditas:& latitudo, eft
longitudo,altitudo,S¿ profunditas:& fublimitas,eftlongitudo3latitudo, & profun
dítas:&pro fundí cas, eft longitudo,la tí tudo3&fublimitas. Quæ omnia non funqní
fi quodDeus per fandos compræhenditureffeomnia in omnibus.
interam:
Interíorhomo ín chari cate radica tus,& quafiarbor íntelleduaiís,quæ crefcat in-'
chiite, telíígendo3quae fitlatitudo arboris in charitate radicatæ:nam extenditur ad omnem
omniumlocorum differentiam, in omnem latitudinem.Nihil eft charitate latius^
quæ omnia creata ambit dulci amplexu,prop ter ipfum crcatorem:quæin omnilon
gítudínedíerum&temporum9nonfatigatur:fed eft durabilior atqj longior omná
longitudine,quocuncj modo menfurabílhattíngítením afincad finem omniafiia/
uifftmo attradiuJpfa Íublimiffím¿,ufq? ad unionem cum Deo,qui habitatin altifsimís,afcendít,0¿ percompafsionis mifericordiam3fuahumílit^teadínferiora & pro
funda pertingicmihil enim eft,quod fe abfeondere poffît â calore eius, apud ipfam
non eft acceptio perfouarum.Non eft adeotmgnus rex,quem feruus infimus noti
poflet maxime diligere,econuerfo.Dilecftio omniafoperat,adipfam enim cui in
díílolubílíter adherer,dicittfi afeendero in coelum tu illic es,fí defeendero ad infer­
num ades,nufquam me derelinques.
Quanta huius charitatislongïtudo,quæab ortu Solis ufep ad occafam, offitiem
creaturam compTe<ftitur,omni tempore fæcuhï quanta fublimitas, quæ & angelos
ftridit ùs Deo uníuitc'quanta pro funditas,quæ & in inferno exiftentes, in Dei con/
fortium attraxití’Nuila igitur menfura,attingit finem charítatis Chriftí,quæ meruit
omníbusjper fidem in interiori homine ipfum portantíbusjoelícítatem æternam*
Charítas Chriftí,colligit in unum omnes obedientes per fidem renatos, quos præíiimptío Adæ,fecit Deo exofcXo’decîi igitur omnes fandi,per charítatem Chn>
fti in charitate radica túcompr^hendunt eíus cbarítatis latitudinem,longitudinem,
íublimitatem,&profunditatem,per quam comprathenduntur. Nam compræhen/
dere,eft compræhendi.habere in fe Chriftum,eft effe in Chrifto:habere in fe charis
tatem,eft haberi à charitate. Vide quomodo eledí,ín uno Dei filio, redeunt ad pa/
trem.Sí'cut eft unus Adam terrenus,per quem omnes in mundum ilium funt difper
fidta eft unus codeftis Chriftus, qui omnes colligíteledosde mundo ín fe,S¿reda
cítín regnum creatoris.
Ex fermone: Agnus in cruce 1 enatur.
vo-ïmî
& ^iKfoKaa-iios dici tur,ad imaginem 8¿ fímílítudínem creatus eft,
LmJ ípfíus fifijDeí,nam ait Deus,faciamus hominem ad imaginem éc fimilicu
■
i dinem noftram.Non quidem diceret faciamus hominem: nifi iam ueritas
JL hominis effet,ad cuius imaginem & fimilitudinem, hominem Adam fiue
terrenumfquodidem eftjcreare uoluiffet. Non enim creatura Adam, magis homo
quam aliud quodlibet animal aut creatum fuiffeqfi neritas hominis non fuiffèt. De
us enim,qui aiebat faciamus hominem,antecfj ex terra Adam creatus fuiffet,homi/
nem intellexit 8£concepit,dum dicerctfadamus hominem.Hic autem conceptus
Dei,nonpoteftnifiueriifimuseffeatc^ftibftantialisVeritasigit hominis,finori
tèmporalitercomparabilisfîtadcreationemAde sefttamen prioricerinteHc&uahter,ut Adam fecundam hanc ucritarem creatus, potius homo fit, quam aliud crea­
tu. Vndeipfa uerítas,príncipium,caput,6¿ primogenitus omnis creaturae,ante om­
nia fçcula in hoc natus eft,quod eft ipfa neritas.Eft astern neritas.,idipium ante om
ne díuerfum,in. quo omnis diuerfitas eft identitas.Si enim uerum aurum eft aurum
purum, clarum,abfqj promixtione,in quo nihftdebileeft,quod nonfittdipfum: ma
nífefteconípicímuSjUerítatem omnem díuerfitaremanteíre.Non eft igitur uerítaá
fenfuatcingibilisínam abfcp díuerfitate,nihíl fenfu percipitur. Neq? eft ueritas rationeperceptíbilís,quum ratio nec difcurrere,nec proportionare,aur comparare»
díuídere,auc componere ualear,(î non prgfupponat multitudine díuerfitate. Qua
propter

T T ®mo

Liber

VIII.

$99

propter conftat,ad uerítatemhominísfimplícíter nullum horum ípe<ftare,qusEÍ€n
in aut ratione percipiunturjuíftí quidem colorem appræhendimus accp figuram.Ec
clarum eft,neqj colorem de uerítatehumana:naturæ efie,quum Alemannumalbu;
& Aethiopem nigrum,homines intelligamus. Ita quidem de figurisjindicibileni
uariecatem confpicírnus,paríformíter de a 1 fj s fenfíbus iudícandum.Síc ÓC de ratio­
ne,quum ratio aliquidfemperpræfiipponat,exfenfu elicitum.Hinc quando de ue­
rítate illa quae Chriftus eftC ut ipfe de feípfo tefta tur dicens,ego fam ueritas) aliquid
concipereuolumus,prout ipfe qui ueritas eft, caput omnis Ecclefix, quæ eft corpuseius exiftir,perquemfoâaiintdéfæcula*.nece(feeihitfenfumôé rationem lin­
quamus, 8¿ nón fingamus Chríftum ali quid feafu,ímaginatíone; aut ratione perce
ptíbile éífe,fed uéritatem fimplícem puram-quein humana natura eft ipfa neritas
humariitatisíinipfo eiñ funt uníuerfa}fiuein codo fuerint,flue in terra.Sed quía íen/
fifiilia,imaginabilia,atep ratíonabilia,uerítaténonattínguntjtúcnonuníuntureitie
ricatqáífiíntelleíftuálés naturae,quæ ¿n ipfa uerítate ut in fine defíderato amorofe
quieícúnc.Cognofcasigítur,quodquamuís ueritas abfoluta,in fecompiícetomné
uerítate indi uífi bilí ter,Sé propterea fit necesario neritas omnis efie, Sé id perquod
ipfum efie eft uerueffé,ó¿ íta ín omnibus,íta quod omnia ín eomon taimen attingue
ipfuaijnifiintelledualesnaturæ» Et hinc omníu inteilecftualium fpírítuu, qui (une
fíue ¿acodo fiue in tetra,caput eft:Sé funtipfiintéllecftuales fpûs,ad ipfamuerítaterri
conuerfíipfius uerí£atísmembra:Séfimul efficiunt corpus unuuerítatis,ín quo habí
çatipfe|fpSs,qüi éft uerítas;Sicutenim unitas ih multitudine: íta ueritas in ueritatîbus,Sé ípírítôs qui eft ueritas,in fpírítíbus ueritatis. Vide nunc Chriftiane,quale do
(ftorenimasiftrum,illuminatorem,atep mediatorem habeas,quoniam uedtateni
ipfam(quæfolh nequit)extraquamerror,fedudio,mors,atçp calamitas íntellecftua*
lisXínquendí igitur funt omnes teftés,qui uel ex fenfibílibus,ímagínabílíbus,au¿
rationabílibus,deuerítateteftimoníumperhíberenituntui'í6¿ folus fequenduseft
Chríftus.Ñamfi ex uerítate es,uocem eíus audís,ut ipfe aít.Qui ením Chriftí uocem audító^ illí acquíefcítíhíc Chriftum ueritatem confítetür.Ethíncomnísqui ex
uerítate eft,fioc éft ex Chrífto,audituocem eíus,Quiigitur fci're uohierít utrum fie
Chriftí,utrumin lumíneambulet,utrum íri nía,uita,S¿ uerítate exiftat:experiatur
hoc,fi audit uocem eiusjfiferuatfermonesjfi'obedicpræceptis^i tollit crucem eius
Séfequítur eúin.
,
.
.
Veritastotiusnaturæhumanæeratin eo,acipfa plenitudo (uprema,quæeft uni/
tas omnis multitudinis hominum.Sicut enini humanitas eft una Séfimplexueritas;
fecundum quam omnes homines íntellíguhtur homines,ut non fú alia humanitas
Artibrofij,alia Hieronymi,hcet alius fit Ambrofius ^alius Hieronymustita quidem
Chriftus,qúía uerus homo,no éft alia humanitate uerus homo quâ Ambrofius,aut
alius.Sed quia humana natura,in Chrifto díuínítatí unirá éft, Sé íta ínaltífsímogra/
duiídeó ipfe homo Chriftus,eft aítifíímus atq? perfedíísímus,complicans in faa uír
cute hnmanalí,omnes perfecciones humanaste quicquídin ómnibus Íiomíníbiis,
acín iota latitudine naturæ humanæperfeâionis,eftreperibile aut dabile, in uno le
fu,ut in capíteSé fuprema plenitudine complicetur. Omnium igitur hominm hu*
manirás Sé perfeeftio,^ in Chrifto Iefu,ut in capite fupremo. Si igitur omnium ho<
minum præteritorum Sé futurorum fapíentía, complicatur ín plenitudine fapícntiæ Chriftí,Sé omnmm íuftítía,ín iuftítía Chriftí,Sé omnium uirtus in uírtute Chrb
ftíítuncmerituni hominisChriftí ,fuffi'cíens eft,infua plenitudine,ad íuftíficatíonem omnium hominum, Sé omnis noftra ¿nfufficienria in ipfo reftauratur,ut
qui in nobís ínfuffícíentes fumus,in ipfa natura noftræ humanitatis, in Chrifto ad
plenitudinem omnis perfedionís exaítatá,perficíualeamus in uerítate. Et fí confi­
deras Chriftum hominem, quafi unitatem complicantem fpeciem humanam uirtualiter&perfedionah'ter,utcompledarisomne.s in ipfoiintelligere poteris,quo
modo homines Chriftiani ueri,funt corpus Chriftí fine Ecclefia,
quo .modo Ecdeiia eft in ipfo complicitam in ipfo fit iuftíficatá iñ morte eius,S< in ipfo Deb uni

Rr

¿

ta,ac

6 oo

Excitationum

ta,ac quomodo Chriftus eft in Ecclefia explicite,ficut unitas in magnitudine»
Veritas promifit fuis amatoribus,ipfam appræhendentibus, immortalitatem^
Quarenaturam humana pafsibilem & mortalem,ad impaflibilem ac immortalem
Chriftus ducere uolens,necefiarid ipfe qui erateiufdem naturae cuius
cæteri,fpoliare habuit moriendi amplius poffibilitatem.Quod fieri non erat poffibile,nifi per
mortem.Poffibilitas enim moriedi,fi tolli & mori debuit â natura pafiîbili: hoc erat
ut poffibilitas ipia inadxim deueniret,adus enim eft finis potentiae, & priuat mors
moriendi poftibilitatem. Veterem igitur hominem corruptioni obnoxium, mori
necefle fuit,ut confómata pofsibilitate moriendi,nouusimmortalis refurgere pof*
fetjper uirtutem immortalis diuinitatis, fibi infeparabiliter in Chrifto unitae.Et ita
noftra natura in Chrifto paila eft,ut omnes in Chrifto mortui, fimtliter etiam in ip­
fo ad immort alita tem refurgere ualeamus.Nemo autem reffirgit ad cognitionem
ueritatis immortalis,nifi qui ipfam praefert omnibus mundanfs»Qui enim non intef
ligit,intelleduahterrefijrgere,oriripoftmortemfenfibilium,acillam uitamnouant
ipiritualem,per infinitum omni delectabili uitæ fenfibilis praeferendam, ut in Chri
fio teftimonium uidetnllenon refurgitmChrifto,quia fenfualiter in Chrifto mor­
tem non patituhQuarehic non habet fpirítum Chrifti,necp ad ülcímum defíderíorum,fcilicetadunionem cum fonteomnis boni defideríj, fcílicetípfius Dei noftrí in
Chrifto,peruenire poterit» •.
MacMi,
Chrifti pafsio,eft teftimonium trânrttus de niundo ad patrem, de corruptibili ad
* incorruptibile,demortaliadimmortale,utmortale induat immortalitatemide fen»*
fibiliadintelleduale,peruid:oriam ienfibilium huius mundi,& per tranfcenfum
ad ftabilem ueritatem intelledualis mundi fiue coeli. Volentem igitur ad immortale
defiderium peruenire,calcare oportet omnedefiderium fenfuàle ÔC incorruptibile^
& ampledi uirtutem,atqj in Chrifti uefttgijs ambulare»
Ex fermoneiSwrrexir.
Ria uideanturjQuomodo ipfe furrexit iQuid operatur refurrédio in no­
bis: Quomodo intelligimus refurredionem. Primum expeditur ín hoc¿
quíafuitDeus
homondeooportebat eum refurgere*Veritas humanitatis,remanfîcinunitatcdiuinænaturæ,licet per fenftbilem mortem, ani­
mad corp ore diuifa effet,
quia confummata fuit posibilitas moriendi per mor­

T

tem,igitur terminata eft in uitam,in immortalitatem,quæ completa eft relurredío.*
Secundum,quía natura noftra,per unionem ad díuinítatem ín Chr.ifto,adiíicorrup
tibilitatemeleuata,condítionemmortalítatís per mortem exuit,refurrexít, quí«
alioquinonfuífletuera^TuncnosomnesínuirtuteChriftí refurgimus, ut ait Paulustuíta igitur noftra in Chrifto eft abfcondíta.Tertium,íntellígimus refurredíonc,
quafi uita mortalis fit uefpcrtinum crepufculumtmors, fucccdens noxjrefurredícM
nis uita,dies nodi íuccedens nunquam deficiens»
Exfermone: Sanâus, Sanótus, Sanftus.
Ar/.
A
or*tur de exercitio artificis:&eft artificium in arte,ut patet in fílio:6¿ ars
inartificiOjUtfiliusinpatre.Hocautemquodconftruat operantem inope% re,eft deledatio,quæ eft hoc bond,quod procedit ex exercitio 8C arte» T res
^igitur caulas ex artificiato depraehendimus, fcilicet efficientem, formalem,
finalem;?^ una non eft alia,coincidunt tamen in unitate magíftri?quí eft caufaeÉ
fîciensJormaliSjÔCfinalis.Exhocautem quod deledatio conieruat operantem in
opere,beneinteiligitur,quomodofinalis caufa eft in efficiente^ formali,
econ*
uerío»Et quia ars imitatur naturam,afcendamus fic ad magiftrum naturæ ex natura­
libus, dicentes,naturalianos uidemus.Dico,hichomonaturalisa fe efie nequifceft
igitur á magiftro naturae humanae,Eft perfedeformatus per perfedam fapientiam
magiftrijineo relucetbonitasmagiftriperfinemteftenimnaturalis,
hoc a natw
ra omnipotenteJNeqj potefteflenaturalis,,nififit per uirtutem omnipotentis, na: turæ naturalis,neq; poteft efle extra naturam naturalis:quare eft in bonitate omni­
potentis uirtutis.naturæ naturalisJNam omne id quod uidemus efie,fcimus ipfum
non efie

Liber

VIII.

coi

non efie,ipfum abfolutum eflè:extra enim effe abfolutum,nihil efie poteft. Si enim
extra eft,non eft,Sed quia hoc,puta,hominem iftum efle uidemus,non eft efle ho­
minis fine homo qui eft,omne quod eftfnam 86 ccelum &C alia funt fine numero,
quæ homo.no eft)ideô fi homo eft,ab efle eft:homo enim efle partid pat, ut fit. Nec
poteft homo efle per aliud quam effctfi enim effet aliud ab efle,non poifet dare for­
mam eflendi.Per ipfum igttur effè,eft.Nec poteft ob aliud^efle quam ob efle: nec in
alio quam in efle. Quum ergo omne id quod eft, hoc aliquid, taliter fit in abfolu­
to effe,0¿ per ipfum,in ipE,aut ob ipfunreonftat abfolutum efle, efle Deum tri/

num&unum.
In omni creato,uidemus trinum 86 unum Deum,quadam participatione: nâ quâ
to creatura Deo fimílior,tanto magis trina 86 una.In omnibus infimis ÔÉ fupremís
creaturis:efteflentia,uirtiis,SCoperatio.Omniseflentia cuíuícunq? creatura:, eft ex
poflè, aftu,& unio né. Pofle fe monet,ut ex fe eliciat afturnJBxpone& adu, oritur
unio,quies,&deieftario:pocentiaenimuifiaa,exerit aftum. Et oritur uífio, in qua
deleáatíoeft,38¿quíesuífionísdcemexpotentía íntelleftiua,oritur nociría (cu fa-

Trimtw.
EjtT£Wf’*
y*tuí\ ..
oFeMi(7“

pientia,iitintelleftas,exfua potentia aftumexerat. Atqj ab utroep. procedit dde(ftatío,é¿ quies Et cum nihil fit unum ,quod non fit trinumiigtrur effe ipfum abfolu
turn,à quo eft omne id quod eft,eft trinum 86 unum, qtfod quidem omnia participanc.Eft igitur potentia abi'olnta,aftus abfolutus,86 agereabfolutum,ín umeareab
folati éffejfíne quibas quídam correlatíuís,fecundum alarum debiles pennas, qui­
bus uolatur in hoc mundo fenfibili, non poteft quicquam reperiri.Nam omne id
quod in creaturis eft( cum creatura folum fit effluxa Dei fimilitudo) in creatore per
fectífsímé effe,negari nequit
*
•
■ .
Maiores pennae ducunt fupra omne id, ubi omnia nomina quíefcuntíubi ceflat
omnis fyllogifmuSjUbi eft id quod uidetur oculo intelledus,non poteft enarrari fi
ne defeftu,quia ineffabilia funt.Sicut loannes in Apocalypfi de fuperna HierufaIem,quæeft indefimbilisfcum non fit ciuitas in hoc mundo, quæ ipfam figurare
poffitjneqj ínportís,nec^ínplateís,aucmurís,immbfecnndum omnem diffinitionem duitatis,non eft duitas,et fecundum omnem compræhenfionem muri non hà
bec murosuca quidem qui ita tiolat^nihil concipit ex omni nomine nomínabtlúHomó cúm nominatur,per intelleftum quadam appræhenfione ambitur, 86 figitur
corifideratioinaliquoffedcumDeus nominatur fi in aliquo coniideratio figitur,
non eft intelledus in uolatujôif motus in uero-Deus enim nihil concepnbile perte
•figni (icat,fed fuper omnem intelleftum tibi dicit, quandám infinitatem maximam
inéffabilemS¿íncomprxhenfíbílem,itadetrínítate.Etad hoc nota Dionyfium de
myftica Theologia,ubi fecundum compræhenfibilitatis poffibilitatem, negat DeUm efle trinum unum,0¿ quicquam nominabilium ac effabilium.
■
Video uos omnes efle homines,per eflentia igitur humanitatis eftis homines.Vi
deo uós plures effe in eflentia humanitatis,86 id per quod fubfiftit hominum plura
litas,fic eft unitas,quia unitas eft ex qua piúralítas:quoníam pluralitas, eft explicatiounitatis.Videouoseffeinaequales.Vndeficutinxqualitas fequttur pluralita­
tem,^ ex ea oritunfic in effentia humanitatis,ab unitate exoritur fubftantia inçqua
litatis.lnaequalitas autem per aequalitatem fubfiftit. Quare in eflentia humanitatis
eft unitas,à qua æqualitas. Vídeo uosdíuifos,óíabínuícemfeparatos:fed diuifio
feu (eparatio,procedit à plural itate 86 inaequalitate. Quare in eflentia humanitatis
reperitur id,in quo fubfiftit diuifio,quodproceditabunitateS<æqualitare, 6¿ídeft
connexio.Quare habemus in fimplicifsima eflentia fiumanitatis,exqua,per quatn^
86 in qua homines id funt quod funttquod nifi humanitas unitffna
effet 3 per ipfam homines efie non
poflenc,
,
,
Rr i
Exfeft

«•©a

Excitationum
Ex Termo net Crucifixus refurrexit,..............

.

' . .

» Êrtiô refurgitad uicam,nifi crucifixus.Omnis Chriftia&fo,noftra eft tnftruâiotquia ipfe eft uia,&magifter,qui in fe ípfo nobis uiam oftendit
ad gloriam?quíaít:quemadmodumegó feci, ita & uos fadatis.Si igitur
___
I Chríftus aliter non potuit introire in gloriam fuam,nifîcruçifixionepræcedente:neqj nos intrabimus,nifi per crucifíxíonemiaítením:qui uult uenire poll
me,abneget femetípfum,& tollat crucem fuam,ô£ fequacur me.Cum attendimus
in nobis efie imperia diuerfa,unum in carne & aliud in fpiritu,quæ côtra fe militant*
& quodfubatftio uirtutis,quæin carneimperateft crucifixio,uincente uirtute, quæ
in rationali anima imperautuncmyfterium crucifixionis , quoadéa quæ facere de/
bemusjintelligimus.Docet Paulus,quomodo homo exterior íeu uetus homo, de­
bet per interiorem nouum hominem Chriftiformem affigi cruci,& ibi interfici de,
becomnis eius uita,quæ concupifcentia diçitur, ut folùm uiuat nouus interior 8C
coeleftis horno,qui fecundam Deum eft iuftus ¿¿uerax.Talis homo fic fecundyni
carné mortuus,in uirtute illa; qua Chríftus crucifixus mortuus reíúrrexít, e tía refiir/
get.Tenere igitur cpcupifcentias carnis affixas cruci,fcilícet per tormenta et macera
ciones & difciplina,ne defideria ipiritusimpedianneftcrucifigerecorpus,in quo h¿
bitat ipfa corporalis concupifcentia,qux eft corpus feu continens peccatum,fpiritu
impediens.Sineamorenouiuitur.Homo ex duobus amoribus coponitur : iciliccc
ex amore fenfibiliïï feu uifibilium,^ amore innifibiliumtuiflbilia enim funt tempo
talia,& ínuífíbilía pérpetua:uítía funt contra uirtutes uitia teporaliauirtutes perpeAœwÿiqlt*, tuæ,Amortemporàlium,uf($inodium feu contemptam æternorum,eft uitiofes,
6¿uenít de concupífcentia carnis,quæ eft de h oc fenfí b ili mundo, & eft ex Ad atm
Amor æternorum eft ftudíofus,¿¿ uenit de defiderio íntelledualís fpiritus,qui non
eft de hoc mundo Jeduenit de ccelo. Ex duplici igitur defiderio componitur ho/
mo,Ôf manet utríufq? natura,ín unitate perfonæ,feu Íuppofití humani.In hac copu­
la, mulierjcilicet carnis concupifcentía,laborat:utuír,feílícet concupifcentiaipirftus,ei amore alligetur,ÔC ponat ipfam finem fuæ concupiic£tiæ,ut non aliud quam
uoluptatem fenfibilem concupifcat,ut fiat eius defiderium penitus carneum, & ip­
fa domineturuirojEt quia habet familiare contubernium cum eo, allicit continue
fuapulchritudinefenfibili,Siuincit plærunqjuoluntascarnis crucifigendum fpiritu m*& ho c uení t ex ign ora ntia,quia fpiritus nefcit nobilitatem iuam, & uilitarem
tamismeqj fcitDeum aut uitam aeternam, neq infernum feu mortem æternam J/
deo recipit temporales uoluptates profcelicitate*Etuirferuitmuiferi 3quoniamom
nes operas impendentuoluptatiplaceauVenitlefus* cuius intelledus fuit omnifefens,luci fapietitiæ Dei unitus,tolens inueteratam ignorantiam,oftendens‘uitam
fpiritus æternam,QC æternæ uitæ delegaciones fe habere ad temporales* ut tempus
....... ad æternitacemtSfquod fimílíter fit mors æterna,quando fpiritus inhæret tempora
li uoluptati.Namilla per mortem perdet,& non aftequetur uitam ôi lætitiam æterham,quam non amauit Docuit autem lefus,neceíBri6 illum qui æternam uitam af
ifequi uolueritîuirum effe oportere, qui dommetur uxori feuconcupifcentiæ carnis,
præferat uitam æternam quæ eft ueritas,uitæ fenfibili, quæ eft imago tranfiens:&
quodin hoc ipfum fequatur,nihili faciendo hanc uitam, hunc mundum,
omnes
huius mundi uanitates,utauidiùs capiaturad çœlum,ubi æterna funtomniaJEt qui
fie feéerit,tollit crucem fuam,et fequitur eum.Sednemo in fua propria uirtute quant
habet ex Adam,poteft uincere mundum/Rmc oporcec, quod hæc ignorantia,per
quam omnes corraérunt/ídepellatur.Fídes enim eft de re quæ non uidetur: æternanonuidentur afpirare ad æternam uitam,nonnififidepofíumus.Sedad hanc fi­
dem per cingere non poifumus, ni fi per fidem omnis fidei,qùæ eft, quod magífter
nofter lefus,ft t filius Déi S»C crucifixus.Sí filius Dei creditur,tollitur omnis tenebro|fadiffidentiae opacitas de cordibus noftris,fcientium filium Dei ueracem,in uerbo
promíft’o.Sí créditurcrucifixus,& fic intraifein regnum patris, non dubitamus
fi & nos Chriftum fequimurin crucifixione, fequemur etiam in regni adoptione>
'
lefus fi-

Cncifixih

f ■

Liber

V I II.

<oj

Teius filius infinitae mifericordiæ,patris fcilícet mífericordíarum: fponte mortem
fubtjt pro nobis, uc oftenderet quantum nos dilexít,ó¿ quae eftmifericordia qua
nulla maior effe poteft.Quæ enim maior,quam fedarein redemptionem pro capti
uisefoluere infuç> corpore mortem,quam nos iuftê fubire tenebamur, propter eri,
menlæfæmaieftatis,pernoftrum parentem in creatorem commiflum?Docemur
fgicur,quod nos necelfario ipfum imitari debemus,in miferícordía,quam fado illis
oftendere debemus,pro qmbus ipfe morte fubqt.Si enim pro omnibus mortuus
eft,ó¿ in tantum omnes diligit, quod mortem pro eis iubrjt: quod uult, nifi quod
nos propter ipfum,illis omnibus mifericordiam oftendere debeamus.
Ex fermonetMichaei <3¿ angeli eius.
Rdo0eftdiuinarefplendenua.Obedientia,eftfacri ordinis facramentum. Or^;
Omnismultttudo,inordinefubf!ftit,finequo nec bene fubfiiiit,nec efie
poccft.Multitudo enim,cadit ab uno ÔC encejomnc enim in tantum eft,in
quantum eft unum.Subfiftentia igitur multitudinis, t|on eft nifi in unio^
ne.Sed quid unit muIca,nifiordoc'Mukaenimadunumordinata,haberut fint, quæ
ia fe,nonpoifuntuc multa effe.Ordo autem,proportionem & harmoniam depof*
cic.PrincipatusautemEcciefiæ,quiab unoin multos diffunditur,ab hierarchia feu
diurno principatuhabet dependentiam,cuius gerit fimilitudinem. Quomodo au/
temnós perpenimusin aliquam cognitionem quia eft, angelorum,fiue fubftantia-'
ruminteiledualiumJicaccipito.Nam omnes nationes concorditer eas efie afie/
runtîprimo libri facriBibliæ, qui omnes libros antecedunt, Abraham omnes qui
fcripftruíHÍnGra2CÍa5anteceffit;fícó¿Mofes,priór Platone ¿¿Socrate. Philofqphi

O

de intelligentesIdquunturfquasMofes angelos nominat)arguentesexmotu coeli
omnia naici.Sed uita non ex corporibus cceleñibns:nam uírtus corporalis, ad cor­
pora tendit. Aliquid igitur uitalem motum præftans in corpore, non ex corporeo
coelo eftjfed ex motore cceli.Sicut igitur ex motu coeli,motus eft corporum : fic ex
motore cceli,motus uitalis.Sed cum motus uftalis,Gt motus âd aliquem finem;tunc
ab intelligentia eft,que mouet ad finem,Sunt igitur intcHigencise motrices orbium»
Dicitur zodiacus.locus Cub quo mouentur planetae. Zodiacus eft uiralis didtis.
T ot igitur funt intelligentiæ,quot funt motus diftindi in coelo.Et fi quæh bet ft ella
rum,habetpropríum motumîhaberet etiam proprium motorem,feu propriam itis
telligendam Exalíó.Nam regulariter uerum eft,quod quæ repeduntur confunda,
ii alterum reperitur feparatumjambo reperiiitur feparata.Sicut in colore fufeo, quia
repetitur albus^et niger edam reperitur,quoniam fufeum in fe ambos colores habet;
ftcôChomojinfecompîicatfpiritualemôdcorpôralemnaturam,& corporalis repe
ritur feparata in terra, metallis,& r eliquis .Igitur Qt fp i ritual is reperitur feparata, qug
eft fpiritualis,feu íntelledualís.Angelus autem eft feparata fubftantia fpiritùalis.Vi
demus in omni motu fpecifico concordandam: nam fpeeies equorum eft una,8¿
omnes equi,unum motum fpecífícumconfeqauntúr,éxunitate¡pecíei. Et ideó illi

fpecíeí prseeftintelligentiajquaemouetuniformiter orbem illum, feu formalem equi. Reperinius igitur ex uniformitate regularis motus fpecifici, intelligentiam mo
rrícem:alioquínonefletunafpecies,üírtus,S¿ operatio. Omnis fpeeies quæ confiftitin quodam indiuifibili,eft coelum,cui præiidet intelligentia fiue angelus, qui eft
quail Deus in regno fuo.Omnis homo eft quafi fpeeies,oh fui perfedionem.Hcrmes ad Aefculapium feribens dicebat,humanitatem genus, homines fpecies.Licet
quidam dicant,textu ad nos in lipc bene translatum pcruenilïeitamê quia uidemus
animam rationale,fine qua Homo nô.èft homo,non effe ex traduce, fed in quolibet
homine,excreantequieft creator fpecieru: ideo motui rationali,præefte intelligen
tíaminhomínéexperímur.Rationalísénimmotus,exintelligétía noftra,quæeftin
corpore fubditopeccatisfnifi dirigeretur â feparata intelligentia) femper fequereturaffedioncscorporalesiideo adeft angelus qui nos furfum mouet,ut defidere/
mus illa quæ funt natutæ íntelledualís,& incitat motum rationalem ad æterna. Ali
itëeftmotus ariimalitans, cui terrena placent,
illum motum princeps tenebra/
Rr 4
rum infpt

■ ; ;

604

■

Excitationum

rum infpiratJBt hæc eft cocertatío tn nobis,qua experimur rationi: & ftníum, quad
aduerfaríjsprincípibusfabefle,ó¿bella indefinenter ger ere* Adhuc lex miníftratur
per angelos,eft lexinnaturafpedfi'cajqugliber natura ípecífica, proprias habet leges:& angelus qui præeft,regit fecundum leges,Lex,eft fpiritus Dei, feu prouiden
tiadiuina:angdus,eftannunciatorftueexequutorlegis.Sicut enim mittitur in lite
ra mifsiua,uoximperatoris ad fabditos,ô£in doce uerbumjÔi in uerbo fpiritus,qui
eft formans feu illuminans iubditos,quæ fit intentio imperatorisîita charta feumif
ftuainfehabens fermonem,nuncius feu angelus dici poteft.Sermo ueró,uerbum*
feu mens in fermonetfpiritas mouens/ecundum prouidentiam Dei* Angelus igitur eft,per quem Deus omnia quæ uult annuntiat,feu ordinat:angelus,eftgerulus
æternælegis&uoluntatisDd, feu exequutor diuinae ordinationis * Deus fpiritus
eft in omni angelo.angelus,eft receptio intentionis fpirítus, qui Deus eft. Éft igi/
tur angelus,ficut uiuusôi intell edualis liber legis feu charta,in fe habens fcríptüram feu ¿mpreffionem íntentíonísDeí,quafíintellígenslegatusfeu orator ad creaturamtut quæ non poteft intueri in mentem ínuifíbílis Desmedíante fignaculo, re­
cipiat illuminationem ¿ntentíonís.Hocdíco quantum ad nomina angelorum, quæ
íunt nomina ofticíorum,ínquantu funt adminíftratorij fpiritus. Sicut nominamus
candelam ardentem,lumentquia ab ipfa recipimus illuminationem. Sic nominantur angelí,unus Michael, alius Gabriel, tçrtius Raphael, quartus Vriel, ex officioà
quia nobis talia díuína dona míníftrant,fecundumuím uocabulL Sicut in curia re­
gis,officiales nomina habentrita nomina angelorum,ín el terminatur
ením De­
us eftfquía funt officiales regis iuftitiæ,qu^^ feu WTO>? dicitur. Sed fpirítus íllí fi
confideratur ínfe,nonutofficiales,funt nobis incognítúCognofcimus aliquem ex
officio,femoto illo,non cognofco ípfum,prout fcilicet eft imago Deídmago enínx
non cognoícítur,níft cognito exemplari. Vnde intellecftualis natura non capitur
nobis,nifiperafftmilacionem.Nam uti Dionyftusnos docet, Sol ifte uifibilis,qui
«À/tfiGræcedïcitnrjuocatad fe omnia.uteis uitiam influat uirtutem, & eum omnia
pro captu fuo recipiunt. Quæ autem fit uirtus eius admirabilis, oftendunt uifibilia,
quæ ex acceffu radq Solaris generantur.Vis enim eius inexpreffibilis ,meliori mo/
do quo capipoteft recipitur,feduariè.Nam omnis uisSolis, recipitur ín quodlibet
contracfteficut in quolibet pomo>eftuis arboris contracftejicetaliterín uno,Ô£ ali/
ter in alío,ita de alqs.Síc tota uís Solís ín arbore, & per medium arboris in frudu.
Recipitur ením tota uís influenti» Solaris ín quodlibet,fecundum naturam recipi/
entisíficutmotus recipitur in omne mobile fecundum conditionem mobilis, in U/
num Iocaliter,in aliud uegetaciue,in aliud fenfitiue,in aliud rationabiliter. Species
autem recipiunt uirtutem uniuerfalíter fpecíficé,S¿indíuíduamedíante (pede indíuidualíter.Sícut ín quolibet indiuíduo,uirtus fpeciei totaliter relucet fuo modo,fci
licet fecundum contracftíonetn indiuidualem,maíusó¿ minus perfedé fecundum
indíuíduatíonemfeudetermínatíonem,utunafacies totaliter ín quolibet fpeculo»
fecudum dífpofitíonem ípeculí,ín uno ciarías,ín alío obfcuríusjfic Sol iuftitiæ,qui
eft intelledualíSjín regno fuo,quodeft fiipra omnem fenfum, lucem intelligentias
6¿ calorem charícatís díffundít,á¿ fpecies íntelleduales,pro captu fuo ipfam recipi
untinfluentíam.Intenígenriaenim,eftfupranumerum,S¿ rationem, Sfímmaterialis.Namíntellígentía,feparatintelligibilesformas,Sfabftrahit àmatería3ut infefa/
datintellecftasrficut in noftro intellecftu experimur: uníuerfale ením eftín intelle*
íftu:materíaindíuiduat50¿ contrahit formam.Etínifto influxu radiorum Solís intel
ledualísííntuemur intellecftuales nobiles naturas Deíformes,ôf quafi fpecula uiua
lucida,ac fi imago ín fpeculoeflet uiua,
ípfum fpeculum lucidum: per hoc quod
eft imago Dei,qui eft Sol intelligêtiæ,quo Sole omnia formantur.Nam intelligent
tía eft príncípíum,quo omnía recipiunt formam.Vnde quia eft fpirítus ¿ntelleáuaIís> eftradías díuhius.Et quia eft imago lucís intelligentiæ Solaris, ín fe habet aflt'mílatíonem,omniumfpecíerumformabílium.lntellígentia ením quæ gf Sol,fons
lucís¿& ípecíerum:capitur modo (uo/eraphicejchcmbice/hronice,^ ¿ta confequc*
tcr.Sí’

Liber

V111

¿os

ter.Sícutuíííbílísíux,cápíturíndiaphanó,ín uno fimpliciter 8¿ propinque,nomi
natur color albus,in alio díftantíús,& uocatur aetherius,in alio adhuc diftantius, S£
uocatur rubeus,àica côfequenter*.& ita nouem colorum ordines,ex uarieta te mo­
dorum recipientium genera ntur.Quar e fi mili quodam modo, uti nouem diffindi
colores,ex uaria lucís receptione generantur,qui omnes non apparent effe extra re
gionem coeli uiftbiliumfficut nouem diffindichori funt, intellectualium fpirituff,
ex uaria lucis intelligent!» receptione,& nô attinguntur,nifi in regione íntelleduá
ïium,fiue in mundo intelleduali.DicicEuangelium,quomodo angeli fidelium uídentfaciempatris,quiincceIiseft.Quarefunrutmadiocali cordis.Nam fpeculum
fi non eft mundum, definí tefie fpecuiumfecundum operatíonem5ita QC oculus, nifi
fítmundus non uíder.Sunt igitur angelí,oculi mudifsími intellectuales. Et ficut ui­
fus deleda biliter uiuít,in pulchrítudineuifibilí quamomnidifcurfuquçritîiic intel
kdualís natura,uífufuo fcilicetíntellcduali,furjpfius quæritfôrmae datorem inde/
re,quo nihil pulchrius,in quo quietaran Fac ¿es eft notirüíper faciem cognofcimus
homines. Videre faciem patris in tellediiahs naturæ:eft intelligere, feu notitiam ha­
bere fontis uitæ eius Defiderat omnis intelledus,fcire omnium caufam,qua Deum
dicimusddeo appræh enfio i Ilius,eft quo nihil dulcius aut deledabiliùs.Sed hoc u¿dere,eff per ofteniîonem filij Dei,quia folus filius cognofcit patrem, ÔC omnes alt)
qui cognofcunt,exreuelationefilijcognofcunt,Paterenim(ut aitfilius) inabfcondito eft.ldeo mediator omnium rationalium fpirituum, uerbum feu filius Dei eft,
per quem omnia attingunt finem defideriorumffeu ultimam fcelícitatem.
Angeli meruerunt in uidoria pro Chrifto certantes,ftabihri & confirmari in gra.
tt3,quia honorem Dei prætulerunt uitæ fuæîfed quia utceruntjuenit ex merito fufionís fanguinisChnfti.Nam Chríftus meruit,utqui pro eius honore certant ufqjtwu'
ad monemjion uincantur à Sachana : fed uincant eum, quia Ghtiftusipfe uicit ipium,& eft poteftas Chrifti fupra ipfum.in Chrifti igít uirtute,uincitnrdraco*Virtus
Chrifti eft obedire ufep ad mortem,ÔÎ n.On qugrereTuum,fed Dei honorem. Sic me­
ritum Chrifti fubuenic angelis ab initio,ficut et fandis patribus,qui eius aduentuoi
tn carne pratcefferunt.Sicut debitorem fidelis
creditus fideiufTorlibctatftatim,in
fedebitum fumens,licetpofteain præfi'nito tempore realicer fatísfacíat: fie & Chri/
ftus.Et ita nota,uerbum Degfcu poteftatcm Chriftijcffe imperialem uirtutem fpirf*
tuum beatorum»
Ex fermone : Dominabuntur populis ♦
V M ali quid eft uti debet effe,tunc rede eft,ô£ íufte» Si quis «edificar domum,faciendo orrmia quæ in ratione domus comprehenduntur,dicitur re
dèdomum feciffe. Anima igitur tationalisdicicuriufta,quando ipfaeft
utieftedebetffcilicet quia ratio uiuicin ipfa,5¿ non declinat aratione pro*
pter qctatcunqj tertibilia.In iuftit.ia,eftfortitudo,& econuerfo,Nam iuftitia compli/
catín feomnesuirtutesmuila eft uirtus,nifi iuftitia definiat eam effe uittutem.D icit
iufbtiajn acie belli conffi turum fortem effe debere. V nde fortitudo, habet â iuftitia
quod eft uirtusffic continentia^ cæteræuirtutes.Omnesüirtutesfuntimmorcales,
quia iuftitia ín qua,S¿ per quam funt,eft immortalis * Dicimus tufticiam diftribuere
¿ucuíq? quod fuum eft. Deus eft qui datomnia,cum fitíuftítiaicuíus bonitas
effe3eft’idem cum iuftitia ipfa.Sic enim ex eo,quia bonus,eft Curjpfius diffufiuus.Sic
ex eo,quia íuftus/mgulíseffédíftribujt:omniainíuñítiádiftribuít.luftítia in nume
t©¿pondere,menfura,attenditur.Iuftitia intellcdualis eft uiua ftatera. Solus homo5penntelledum inuenit medio ftareraMufta rerum pondera & menfuras.Eftigf
tur iudexfeu uiua ftatera.Locum et fuum rcrumffiatténdímusjadmiramurdíuínarrí
ftateram feu iuftitiam,quç cuilibet dedit locum fuum:quod terra eft grauís,8¿ ignis
lenis,eft ex iuftitia.Quietatur igitur terrain hoc quôd terra, quia ex iuffitia hoc ha/
bet,ôfitade eundis creatqris. Vnde iuftitia quietar : quando funt co ntentiones,!!-'
las iuftitia dinmitjquia quodlibet ultra íuftítíam fibi debitam , nulla ratione ap-

C

Rr ÿ

petete

A

6 a6

Excitationum

petere poteft*Anima rationalis, â iuftitia eft rationalis : ficut terra,eft à iuftitia terra»
Abfoluta iuftitia diftributiua,quædiftribuit formam ÔÉ confequentía ad formam,
ipfa diftribuit etiam Ubertatem rationniuftum eft, quod intellectualis fubftantia fit
Ubera. Vnde ficut in omni creato eft pondus,per quod fertur ad locum fuum,ficut
leuitas in igne,ducitadlocum æthereum,& dum ficcreatura fertur fuo poder e, uen
dicat fibi locum quietis,exdebito iuftitiae fuætfic ïntellecftualis natura pondus ha­
bet,per quod eius mobilis libertas,ducitur ad quietem ex debito:& hoc pondus,eft
amor æternorum,S<noneft hoc aliud,quàm amor iuftitiæ,quæ eft æternitas. Qui
igïrur æterna præfert temporalibus,S¿ incorruptibile corruptibílijille moueturpon
dereintellecftualí ad locum quietis,fcilicet ad immortaiitatem.Deus quia eft i pía iu
ftitia,eft locus quietis & immortalitatis. Dicitur inhabitare immortalitatem,quia
ña eftiuftus,qudd eftipfa iuftitia.Non eftiuftocruciatus,praeteriuftitiammam hoc
patí,eftcreícereínipíaíuftítía,quaedatíufto effe . Anima quae cognofcitquid iuftu,
ipfa fe poteft iuftittæplus ÔÉ plus conformare. Sola igitur ¿ntelledualis íubftamía,
poteft augeri fine termino.Sicut ars feipfam auget,afsiduatione operis : ita intelledius,habet iuftitiam fuam intellecftualemjqux augetur continuo per exercitia iufta.
luftum eft ucDeo qui ueritas eft,credatur:iiciuftusexfideuiuit,undeantma,fitme
dio fidei iuftior.Et hoc dum operatur opera fidei,quia iuftitia fie di diat: crefcit in im
mortalitate.Iuftitia dídiat,filio Dei effe credendum,ÔC quod nulla docftrina, ducere
poteft animam ad quietem,nifiquæàDeoeft. Vnde per hoc patetsquod iuftitia in
nobis,eft pondus naturae intelledualis,& per illam accedimus ad fidem,ut median­
te fide iuftificemur,fcilicet ut crefcat origina lis iuftitia per exercitia iufta. Sicut io fti
Io fabri, eft ars in potentia,ô^illa feno poteft in adium ponere,nifi lumine eius, qui
adu habetartemtfic originalis iuftitia, no poteft feinadum ponere,nifi luminemagiftri,qui habet artem iuftitiae.lded Chriftus qui habuit artem iuftitiæ, imo fuit ipfa
arsîuenitiUtquiipfum cognofcerenthabere,& effeartem iuftitiæ,&ipfum pro ma
giftro acciperenqcrefcere poffentufe# ad filiationem Dei, feu appræhenfionem im
mortalicatis.fiueabfolutæiuftitiæ.AbfoIuta enim iuftitia,eft locus quietis omni iufto.manus Dei,feu uis uitæ conferuatiuajeft locus animarum iuftarurm
Q^«cr wrfii
Confidera bene,animam humanam,ex quatuor fuis elementis compadiam : ani
tes.
ma ením fpírítualís efoElementa eíus,fpírítualía funnNam experimur, animam hu
manam uim qvandameffefpírícualem,ex fe quadruplicem motum exerentem,fcili
cetconcupíícíbiIem,irafc¿biIem,ratíonalem,&líberumfeuuolntarium.Etquíaam
ma eft intellediualís naturæ:ideohos quatuor motus Jntelledualiter dirigere (ata/
git,impetum caíuslibetmotas,íntelle&ualítermodificando:&modificatiomotus
concupifcentiæ,uocatur temperantiatSC modificatio motus irafcibilís,uocatur for
titudoifîd modificatio motus rationalis,uocacur prudentia: modificatio motus liberæ uoluntatís,uocatur iuftitia.
In anima uidenturuirtuteseffejquæ proprietatibus elementorum refpondent
Temperatia,ariditatiterræ adornat» refpondct:prudentia,peripicacitati aquæ cum
ducibilitate:iuftitia}fubtilitati aeris cum mulcibilitate: fortitudo fiue conftantia,ui/
gorofitati ignis in adiuitate. Videtur edam anima rationalis feu intelledus,fic poft
primam caufam & ante caufatum,quafi fit fimulcaufatumSd caufa: ac fi prima caufacaufaííetipíam,inpropinquafuifimilítudíne,eicaufac nobilitatem conferendo.
Vnde anima exfe exerit caufam materialem,dumfeinduithabitu temperantia^
formal em,affumeh do habitum prudendætôC finalem, in habitu iuftitiæ : atque effi­
cientem,in habitu fortitudinis. Simplicitas anim» eft tanta, quod quælibet uirtus
eft in qualibet. Nam anima ¿ quando induit habitum temperantiæ, tunc & alia­
rum uirtutum : nam non eft temperantia j fine prudentia j iuftitia ¿
fortitudine.
Sic uirtus prudentiae non eftuera:nifi fit fobría,íufta,6¿fortis.Ita iuftitia:eft fobría,prudens,S¿ fortís.Fortitudo:prudens,íobría,S¿ iufta. Secundum enim Gregoríum , fine prudentia non eft fortitudo, fed temeritas. Sunt igitur úirtuz
tes connexe
Adí

Liber

V i l I.

S07

Âd fœîicitatem no fuffícíunt omnesuirtutes, nífí adiit uirtus infufà,ftiïicetchari
tas.Nam fícut prudentia,eft formauirtutumhumanarum:fic charitas,format uírtutes utfint formarse forma díuína,qux folum eftDeo accepta. Vndeíuftícía,que non
eftformata charitatenlla non eftuera,8<uíua iuftítía,fed potius eíus imago deficiens.Sola tied tas,eft permanens»Quare qui induit neram ÔC uíuam iuftitiam ,allè/
quítur immortalitatem.Nam uera uírtus,eft díuina 0¿ immortalis,preftat ímmor
talem ui tam: non ením dependet efle ueræ iuftitíæ,à iufto feu fubietfto, ficut elle albedíní.s áfabíerftoalboJdeo per mortem iufti,non moritur anima, fubiedium iufti­
tiæ. Sed ben¿ deftrucfto albo,deftruitur albedo,afubíetftodependens.Sicut mortuo
homine,nonmoritur fpiritus rationalís,qui âfubieâo nondependet, fed econuerfó.Ecce anima,quia capax ueræ perpetuas íuftítíae,feu qufa íubíedum díuínae ín*
ftiriæ.ideô eft perpetua.Vt igitur Deus gloriám iuftitixfuæ,qui eft í'uftus index, 8£
eftfija iuftitia,oftendat’.creauitnaturam íntenecSualem,quatfoÍa eft capax iuftitiæ
illam oportet eíTefubíecftum perpetuæ iuftitiæ,ut fit capacitas iuftitiæ,in praemiocondemnationé.Qnare natura ínteiledualís,quæ praemiatur «ternalitenin fluxd
diuinæ iuftitiæ,prxmiatur:0¿ quæ damnatur æternali condemnatíone,ínflujcu díuínæiuftitiæ punitur.Aduerteedam,quomodoinconicntanecdititur^animam eflè tri
corporetnam potius dici debet,corpus efle in anima*
Pad propter iuftitiam,eft ob meIioremdifpofitionem.Namaurum,ut fíat melló
ris uirtutis,atc^puriùs ÔÉualentiàs fine nobilius, ponitur ad examen ignis per magiftrum:qaanroenimpuriàs,tantôeligibiliùs.Qiiiigitnrâ Deo diligi optatipatîenter fert exam en,fciens ipfum prxftare maiorem eligibilitatem: quem cnirn Deus
diligit, corrípít.Gaudetígítur omnis fidelis iuftus, quañdo ignis tribulationis aduetfit,fciens fe à iuftitia quæDeus eft,diligi.Et optima eft fimilirudo,de hoftia holo
caufti,quæ tota confumitur igne: ideo Deo acceptior quam alia oblatio^ cuius por
tiones cremantur»
Ëx ferme de.O fteridite mihi numifrtiâJ

Onfideremus nds numifma efie,&f naturam in fe habete imaginem, cxdt
£
! uina ratione in nobis impreffam. Non fit nummus, nifi per intellectum^
cui cor pus, corpori inftrumenta miníftrantmon fie homo,nífí pcrintel^/letftum qui Deus Mcui intellígentíae,S¿ illis coeli mihiftrant: non impríinit intelledus purus,nífí fuám in nobis imaginem,perquamfumus intelledualéá
Habemus igitur aitamranonis iri imagine Dei,quam fecundum íuftítiam & fenten
tiani Chrifti,Deo dare debemtis,nam imagoDei eft.Dpcemur,txiundo temporali,
cenfumfuumdarideberetemporalem:namfpiritümDeo,quém âDeo habemus,
terræid quod ab Adam recepimus.Nori debemur fpiritum dare mundo : illi fpiri*
tum dant mundo,qui rationem dant fenfui,quorum Dens uenter eft.Ratio noh de
betféíuirefenfui,feddomínarí:cumdífcretioneuti debemus mundo,comedere de
bemus,fed cum dífcretíone,&fic de fingulistappetitus enim,regi debet lege 8C diC
crctione.Hæc eft iuftitia quae dat cuilibet quod fuum eft,0¿ illam ferua'nqfti uia eft
adpácerñjomnem fenfum exuperantem.
Peroftenfionem claram quid nominis, foluitur omne dubium . Nairn quíddítaá
reí coincidiccum acritate & unitate eiufdem Ideó tunc oftendítur ueritas, quando
explicatur ueritas,nihil dubrj remanet inomnire,fcita quidditaterei,de qua eft qu£
fîio.De cenfù foluendo,fuit quæftio,ôf quia multi modi foluendi cenfum efte poffentjídeó quando modus ad nudiifma contrahitut,tunc oftenfo numifmate,irnago
eius (uperfcriptio dubiumdiifoIuunt.Sicfi m'oüêturquæftio,anChriftiario lice-"
at fenfire mundo Sí eius príncípitóftenfo numífinate 8¿ eíus fuperfcripcíone,ftaíin1
eft dubium füblatum.Sumus ením numifma Chrifti,eius figuram 8C fúptffcriptioiheni tenentes,ut docet nomen Cliriftianus.Non igitur huius mundtfed Chrifti fir­
mus. Si monachus és,8¿ quaeris anné tibi liceat inter homines conuérfari, allegans
àd hoc aliquas mundi huius excertationes ¿ ficut ludxi pro fe potuerunt pro*
ducere»

1

. -, f

¿os

Excitationum

ducere,mandatum principis huius mundi,(cilicet Cadaris tiubente tudice,quid fit
monachatus oftendas,&abfolutaeft queftio.Si canonicuSjreperies fecundum re­
gulas patrum S¿ canonesfancfforum, te uiuere debere cum omni honeftatefub obedsentia,non abuti perfona nec rebus.Siincolæciuitatis eftis,S¿ qugritis quo­
modo uobís uiuendum fíttdíco íumpta quod nominis duitas,quodeftciuium uni­
tas,unitas autcm eft in concordantia,concordantiaéft díuerioitum harmonía(tic
ín organo uel in cithara)utunum membrum fubfít alteri/ÓÍ faperíus compatiatur
in feriori.Maritus fe habet in confugio,uti forma feu caput,óf mulier ut materia fea
corpas. Vnd<eficut forma etfi dignior & caput, etíí altius: tamen fine materia aut
corpore,fubfiftere fe poffe non credantEx quo habes,quod quidditas nominis rei
eius,de quo dubium, oftendit folutionem.
Denarius legitur oblatus:nominedenaríj,uenit perfecta explicatio rationis. Na
quando mecdlum ex minera educitur,purgatur per ignem,& finaliter figuratur 8C
(ignatur:fignum ipfum,oftendit quíddítatem & ualorem metalli,ita quod non fit oz
pus inquirerequid ualeatfi oftcnditur,quia ex producftione eius,omnia líquent.Sí
de peccato contra legem queftio eft,& decalogus fiuedecennarius offenditur,onv
nía producfta funt.Sicut ft de numero quæftio eft,9¿ denarius producitur, foluta eft
queftio:quia omnisnumerus,denarioexplicatur.Side peccato contra confuetudinem queftio eft,producftaexplicationeconfuetudinis,alioopus non eft. Non igitur indiget iudex,propter fententiam fuper ture dandam,nifi plena productione.
Hoc quidem eft quoddic¿tur,quomodoreus5qui omnia producit coram iufto tu/
dice,exprodu(ftisdamnatar.Âdeôeffïcax eft produâdo, quod iudicium etiam in
hoc mundo,apud indicem qui decipi poteft,Îâluatur per ipfam.Nam non eft aliud
quidditas rei iudicandæ.quam defftnitío quid nomínís.Hmcdeffínítio iam propa/
l'a tur, quando aera quiddttasexplícatur.pocetígítnr producens,iudícem deffínire.
Deíndein quídditate nomínís,uenít iuftítia diftributiua,quæ dat unícuíc^ quod
fuum eft,quæfunt Cadaris Cæiàri,ôdquæDei Deo.Nam cum quæftio effetdecen
fu dando CæfarGgcper oftenfíonem numifmatís couicftí eílent ludæi, imaginem
fuperfctiptionemeffeÇæÎaris,fî€obhoc Cæfari(qui ueritatem imaginis, m num«
niocenfualipofitam,continerent)cenfualemnummum pro cenfu,iuxta quid nos
minis,dandamiConclufiteaquxCæfaris Cæfari eiïè danda,adtjciens,
qua* Dei
Deo.Quamuís ením non uídebatur effe expreíle quæfitum,an Deo aliquid dare
deberenufuittamenoccultèhoc interrogatum.Nam uifum eft ípfis,quod filíj A/
brahæliberieffedeberentjÔ^nondeberentibluerehominicenfum, fed folùm Deo
obligari fecundum legem.Voluit Chriftus fententiare, ex quo ipfi ludæi oftenderunt,fefubeffe Cæfari : cuius imaginem & fupfafcríptíonem,denaríús qui in ufa
erat,oftenditfecundamhancetiamiubieâionem,Cæfàri cenfum uti fuperíorí do/
mino,qui cenias dçbetur in terris foluere tenebantur, per hoc tamen non erant abfolutialege Dei,quia alius eft imperator cœleftis,cui ante omnia obediendum eft,
& alius eft terrenus,cui fuo quidem modo etiam obediendum eft.Nam accidentale
illudquod in nummo erat,fcilícet imago & fuprafcriptio Cæfaris, huius mundi erat:fedfubftantialemetalli,Dei erat.Si igitur ob accidentale,ad cenfum accidentali
um tenebantur Cæfariihinc Deo ad cenfum fabftantialium,quoniam non bona
tantumextrinfeca & accidentalia,Deoredderetenemurrfed omnia quæ ab ipfo ha
bemus, ipfius funt/cilicet effe noftrum,uiuere & intelIigere.Habemus igitur,quod
ita mundo fuum dare debemus,quod Deo non fubftrahamus fuum. Similiter ita
Deo reddere fuum,quod mundo debitum non fubftrahamus. Vndenon licet tibi
neceffitate uttæ huius mundi abdicare,fed tenebris mundo quod fuum eft tribuere.
Per hoc quod Deus iubetfibinumifma oftendit,quando nos inuadit fermentum
pharifæorum,fcilicetuelelatîonis,uelhypocrifis,& proponimus detrahere uerita
ti,æípíam obnubilareitunctentatur Deus qui ueritas eft. Ideo in mentem uenire
debet,quomodo Chriftus iubet offendi fibinumifma cenfus . Nolumus enim
Det legi obedire,quiafingimus nos alia opera ’meliora facere,uel ad hanc obfer/

uantiam

.Liber

Vi 11.

¿09

ùantiam !egts non conftiingitfed miando ad 'ipfam numííma coníjhcímús, feimus
quia ibi repedetur,quôd imagine Dei S¿ ferip none Chrifti fuímús ínfignfri,ó¿ effit
gere obedientiam à legis obièruantiam non poterimus. Noftra Ílibftaíitia off numiima Dei,fecundum enímDeí tmaginem,ídfumus quod iumus:&obhocin no­
bis fimilitudo filíj Dei,que eft imago Dei uiui,recepit ímprefsíonem fin* eífe,a Ded
patre,qui nos configurauitfilio.Et quia nos fadi fumus ferai principis huius mun
di per peccatumîhæc noftra imago fœdata,& per cohtràdam rubígínem incogno
ícíbilís,per ueramDeí imagínem,fílíum Dei,fuit purga ta,ô£ reformata, qui hos redemít,2¿ tranftulít nos de hoc regno feruítutís peccátí, ad regnum fttuiii, ut fimus
bæredes Deí,6¿ cohæredes eíus,6< dedit nobis libertatis fübícriptíonem, üt fimus
fui.Etficut ipfe Chriftus,ita nos Chriftiani : ficut ipfehaeres,ita nos ipfi cohæredes:
ficut ipfe na turalis filius Dei,nos filíj adoptiui. Hoc eft igiturnumifina quod o/
ffenderc habemus,&nos uiri non alirernos oftendere poíTumus, quam ut numrft
ma deauro uero:8¿ u?sfœminæ,utnurnifmaargenti puri.Si ita nos offenderimus;
reddimus Deo quæ Dei funt,S¿ dimittimus mundo,quod ipfius eft. Dum tenea­
mur nos uiri,nobis in mentem ueniat, quales ante tribunal Dei nos offendere Oporteát. Nam fi non eft moneta pura auri aeri,habentis imaginem puram Dei,&
fuperferiptionem Chrifti redemptoris noftri,non reddemus Deo quod Dei eft :
ob hoc non recipiemurin æterna & incorruptibilia eius tabernacula, quia mone­
tam non offendimus exauro puro uerotuerum autem, admixtum nihil patitliri
Si igitur tu peccafonaut de alqs metallis imperfedioribtis áddídíftG 8¿ puritatem
auri falfificafti,& imaginem creatoris comrnutafti in imaginem creaturañaiit ChriftiredemptorisfiTpraícríptíonemámífifti,S¿principis huiUs 'mundi fuprafcriptionem geftas,cui te dedica ftimon uálebit moheta tua in regno Dei,ubi nihildiminutum,foEdum,aut corruptibile efte potefttnec poteris Deum decipere, quoniam eft:
ignis conflans. Aurum enim in ighe fe oftendit,art fit uerumjqUod fi uerum eft,per­
manet in igne,S¿ in ignem conuerci uidetlinfi falfum eífiuadit ín fümüm, in ni­
gredinem conuertitur decor eius, & conglutinatio incinerem Sicfi accedit ten ca­
rio,ut de numiirnate Dei mercimonia diaboli exerccas,ubi pondus monetæ minui
fur,aut imago deftruiturtrefifte ne foederis. Si autem foedata fuerit imago monetæ
tuæ,doceareà monetaríjs aurifabris,quo modo deleas maculam,
refplendere
denuo faciasdcilicetcalefac ipfam igne contribulationis fpiritus tui,abfque tamen
igne quo folua tur metallum fcilícet abfqüe deíperatiorie4.d¿ de eo igne ubi æftuatnses,teprotjcein aquam lachrymarum falfam ÔÉ corrofiuam,6¿ abfterge manibuçjhoceftoperibuspœnitentiærigidis QC moleftis,Ut funt iciunia, abrtinentiæ,
deemofynæ,difciplinæ,ô£ id genus taliaJDdndepolias, & pannis mollibus dellcca,hoceft operibus mi(ericordiæ,& reuerteturimago lucèns, & fuperferiptio diaz
boli delebitur,redibit fuperferiptio faluatoris.Etquamtiis pohdus auri in piirga
tionenonredeatjitaquodaliquantulum deficiannihilominusfi purgatum eft,reci­
pietur pro ualore fuo,iuxtapoiidus Sed fi a urum ipfum, tanta purgatione in igne
cha rita cis domatum eft,ut excellens fadum fit extra illitid aUrumt tunc fpkndor ua
lorem ponderis adimplet.Vndeecfi uirginitasdeperdica,fit irrecuperabilis : tamen
per ignem pcenitentiæ,ualor auri poterit recuperari. Aduerte igitur,quôd moneta
tua maneataurum,0¿ per eius ualorem,meniuram gloriæ expeda.
Si auruni tuum melius fuerit,quia per patientiam ÔC tribulationis ignem, me­
lius efFeduni eftrcondecenter in ordine tuo recipieris. Siinuidoria carnis euafi/
ftiuirgo,aliudaurum coronarum nobilium deferes. Si prædicator,fimiliter au­
rum bontidi. Si martyr qui uitam dedifti artiore magno,aurum mcliorafti,tit infignia deferas magna,& auri optimi, & recipieris in hófpitíjs nidorum príricípum;
Nullum metallum eft adeo graue,ficut aururri, exiftitque abfque cceno. Mub
tfinl igitur humilitatis requiritur in aureo homine,
patientia abfque reclama/
done . Quoad mulieres autem , quæ ut argenti moneta confidcrentu^aduerrere debent ad dida de moneta aurú Nam eft una imago
flip erfcrip tio in ipfis; w.
Aid

¿rio

Argents.

Excitationum

utí in uírístneq? argentum earum, eft auro uilius,fed eft aurum album* Nam ar/
gentum tale pretiofum,mundumualde: eft íncorruptíbile,folídum,ponderofum,
lucidum, duke.
.
. . .
,
Sifoedafti imàginem;pùrgà,àufer rübigíñem de argento,# egredietur uas mun
dum,prout dé uíro fupradídúm eft*Nec credas,monetam tuam minus ualere in re­
gno cækfti,quam monétam aurijquia idem eftutriufq? ualor.In regno enim Chri/
iii,non eftdiftindiomaículí 8¿ fœminæuamen paucae Hint monetae purae # non
permíxte,tamdéauro quani dteargentoJSona enim moneta,non diu tranfit per mu
dum,quin deterior fiát.Ex hoc accipe dodrinam,paucos effe perfedos, # multos
uócatosj# uix effè pofsíbilehomínem non coinquinari,qui in mundo diutius con
ueriatuhOpus igitur habemus magna # diligenti cuftodia* Argentum eft album,
per pudicitiam & caftitatem:purum,per innocentiam : fonorum, per dulcem conueríationemtbalfami conformatiuum, per dulcis & bonae famae conteruationem:
uirtutís lafpidis iuuatiuum,per adiutorium uicinorum,pietatem,& beneficentiam*
ExfermonezBeati qui habitant in domo tua»

Mnes Philofophi,qui de beatitudine loquuti funt, intelligunt beatitudi/
nem effè perfçdum bonum:# ideo in eo eft quies defidertj*Omne autem
quod recipit magis # minus, non poteft effe bonum ¿Illud perfedum*
Nam in recipientibus magis # minus,non deueAur ad maximum feu
minimum fimpliciter,icilicet quo nec minus nec maius dari poffit, licet deuenírí
pofsitadid,quoadunoneft maius aut minns.Perfedum igitur bonum quod eft
¡ímplídterjtneffe&poffemaxímémequaquameflepoteftdenatura magis # mi­
nus recipientium.Errauerunt igitur omnes,qui in temporalibus,feu diuittjs, feu uir
tutibus,fuam fœliciratem pofiierunt,nam capiunt magis & minus* Quare beatus
populus,cuius Dominus Deus eius.Vnde in hoc mundo,ubi ad perfedum fi m pii
citer,ne<$ in puritate,neqp ftabilitate,quifquam peruenire poteft: nequaquam eft
poffîbile beatitudinem effè*Neqj uera poteft efleopinio Platonicorum dicentium»
quod animæexutæ a corpore,beatificantur:fed poft curricula annorum refum*
muntcorpora,#priftínís mfferrjs inuoluntur,nam fie definerent effe beatæ,nani
natura quæ ratione caret,fuum defiderium ut perfede fit non extendit,nifi ad hic #
nunC.Rationalisautem natura, quæ uniueriàle coníedat, extendit defiderium ad.
omne tempus ,# ad perpetuum:# fi aliquando fuo defiderio priuaretur, non effet
beataiNec pofletanima effe beata,cum ignorantia fui defe&us, uel cum præfcientía cafus*Et Chriftus tollit errorem iftum, quando dicit: omne quod uenit ad me,
ndnetjciam foras.Et quoniamfan<fiiadhçrentDeo,cum propofito nunquam fete/
parandiabeo:quomodoigituriuftitia diuinajànftos à fe feparabít? Vnde errant
qui dicunt beatitudinem no effè bonum ftabíle.Quum feríptum fit,in fæcula fæcu
Iorum laudabunt te.Habet homo priUilegium,quod inter animalia íoíuseít capax
beatítudíníS:Contra hoc príuílegium dicunt Epicurei # Sarraceni,# omnes qui
ponunt in efca,potu,& uenereis beatitudinem,quum in illis concurrantalia anima
liacumhomine.Regnum enim coelorum,noneft efca & potus, homo in gradu na­
turæ eft fuper terrena omnia,inferius autem non perficit fuperius: etiam abftinen»
tía}continentia,temperantíá,#fimílía,nonéffentuírtutes,u illa opinio effet uera*
Éx fermone:Nos reuelara facie.

PecuIanteSjtransformanturcontinuein imaginem obieefti, tanquam â fpirituDomini fcilicet transformentur.Spiritus enim eft,qui eft transformabilis»
& non nifi per fpiritum illius^ad cuius imaginem fit transformatio* Sicut
dum uelleamantis,transfertur in uelle amati,hocfit per fpiritum amati,at/
trahentis infefpiritumamantis,# ipfuin transformantis, ut in amante non uiuac
nifi amatum.Sed hæc transforma tío,eft (emper noua:quia ficut amor nuniÇ ceffàt,
fed temper áugetunquando amatum temper præftat ut plus ametur,quia nunquàm
poteft amari lit eft amabile,quoniam eft ipfa charitas abfoluta: fic etiam nunquám
ceflat transformatio ♦ Quare fpeculantes illi funt tranfeuntes temper # æter/
nalitefe

S

Liber

V II L

¿it

'quam céffat trañslórmátfó. Quare fpeculantes illi,funt tranteuntes temper'& æternaliterjà claritate in claritatem,quum abfoluta maximicas uti eft,temper incompræ
henfibiliterpræcedatôÉ attrahat*
Dicamus igitur deimagine(ad quam transformantur (ancfti)aliquid, prout Deus
dederiCjEt primo confideremus Motem narralfe, quomodo Detis dixit; faciamus
hominem ad imagine fimilitudinem noftram*Apoftolusait3filium Dei effe ima
ginem patris:quemadmodum Adam ad imaginem fuam,filium generauit. Vera igi
curimagopatrts,cteatoriscæliS< terrææft filius eius,qui eft fplendor Q¿ figura fubftantiæ,ôf fpeculum fine macula malefiatis eius.Homo autem,faclus eft ad imagi­
nem creatoris.Quarehomo non eft imago uera ut filius,fed eft ad imaginem ípfius
creatus Jmago autem dicit exp re flam fimilitudinem ueritatis eius,cuius eft imago.
Quando igitur creatus mens humana,quæhominem eleuat fupra omnia mentecà
rentía,ó¿ in fuá perfeccione,gerit caufæ fuæ propinquiore expreffîonem: tunc crea­
tor ipfam>perueram imaginem quæfilius eft, creat,per quern quafi per primogeniturnante omnia creata, fecit ôaæcula ♦ Intuetur igitur pater in fpeculum maieftatis fuædum creat,mentem*Etutintelligas quid uelim,accipe. Vuult pi&or faciem
fuam in tabula polita depingere,non poteft ad imaginem fuam hoc facere: nifi
habetfpeculum,S>¿intueturfuam imaginem,faciem fuamquafifiguram totius faci­
ei perfedifsimecontinentem,& ad ill am,imaginem aliam in tabula,quæ eft /pecu­
laris feu polita,depingere faugit.Sed quia tabula licet (pecularis,non tamen eft fpe
culum,neq? capit ut fpeculum faciem,fed imitatur imaginem quae eft 6¿ fpeculum,
tdeóimagoinfpeculojeftexnaturaiethocideó^quiaabeítefacíéí/peciesílla egreffa eftteíte enim ipfum,eft ob fuam bonitatem ita fecundum, quod dé fe generat fimilem fpeciem.Nec in hoc concurrit uoluntas,quafi principium: quia circunifcrip
ta uoluntatepidoris,adhuc eft hæcprolificatio ¿inatura:fed dum generatio â natu­
ra exiftit,tunc ex utroqj oritur uoluntas fiue amor, diligit enim pidof filium fuuni
feu ímagínem,8¿ ab ipfo &C imaginetamor feu nexus procedit.áicfllíusDei patris;
eftimago uera,feu figura fubftantiæ Dei patris,feu fplendor Iucls,quæ pater,eft fi­
ue fpeculum,ita quod illa nomina coincidimt.Et filius eft á pâtre per naturam, quiá
eo ipfo quod pater eft,genera tur filius círcumfcriptauoluntate.Et ex patre
filio,
fpiritus lamftí amor,feu nexus proceditiíta quod (piritas fandius non eft imago pátris3tedproceditabutrocg.OperaautemquaeDeuscreator ad extra operatur,funt
opera Dei,qui trinus eft unus. Vnde funt opera,quæ fiunt non circumícríptá uo
luntare,fed ea concurrente,nam ficut uoluit fecit: ficut picftor,non pingit faciem fuam in tabula,nifi uoIuntateconcurrenté Picftor autem dum uult aliquid depingere,putahiftoriamaliquam,intueturinconceptuin rei pingendae, âf facit piduram
adfimilitudinem ideae,quam in fe ihtuetur.Seddum intelledus artem pingendi de
pingere infti tueret: tunc nihil quod pingi poteft,particulariter depingeret, quia no
coelutrijnon terram,nec aliud uifibile,fcd intelleftualem naturam, qnæ folum artis
eft capaxj&artis piftoriæ principia in ipfa imprimeret,ut fieret imago formæ artis
iftcftoriæ,à< fpecies fpederum omnium,quæ fenfibiliter pollent dcpingi.Sic dum
Deus hoc aut illud creat,intuetur in uerbum,feu conceptum idealem fuumtdum ué
romentes creat,fiueintclle(ftualemnaturam,nonrefeipitin aliquem particularem
idealem conceptum,fiue in aliquid filq,fedipfam artem fiue filium fuum intuetur,
uteftueriffinia fuaimago,intotalitatefuæperfecftlonis:mensenim,eftimago uniuerfalis artis Dei.Pilius enim Dei feu uerbum,eft ars,pet quam Deus fecit
fecu­
la. Ars ante creatina,generatur exfecunditate infiniti intelledus Dei patris. Qua>
te mens non eftlimirata,fedefteIéuatafupraomnecÔtratftum,ficutfpecies ad ima­
ginem diuinæ artis creatajquse in fua tntellecftuali fecunditate,fpecies omnium fed
fibillumcomplicat.Quando igitutdenihilo uocaturmens,adimaginem creatoris:
primo dum de nihilo accedit ad imaginem,peruenic in po tentiam,ut poffit eficima'
gOjUtfitquafi femen,inquoeftimagoinpotentia,quænondueft adhuc adhijfictft
yirilius in potentia puericiæ.Ec quando pergit de potentia in a dum trantformatur;

ftcttr

’

¿12

Excitationum

ficutp ueritia continue transformatur,quando moueturuerfusuirilitatem,& poten
ria fciendi,transformaturcontínu¿a claritate in claritatem indiicipulo,ut fiatmagifter.Sed hæc transformatio,fit per fpiritum magiftri adúdóíftúm, qui mpuet fpirí«
tum dífcípulí,de potentia in adum.lta magifterio uerbi Dei jducitur imago depo/
temía,ufc$ quó fía tperfeda.Paulus dicere uidetur módüm alique^quo modo ima­
go perficitur,di cens:quoniam Deus,qui dixit de tenebris lumen fplendefcere,illu/
xic in cordibus noftris,ad illuminatione fcientiæ claritatis Dei, in faciem lefu Chria
fti. Etfubdít:habemusthefaürumíftum¿nuafisfídilibus,utfublimítasfituírtutís
Dei,& non exnobis. Virtus igitur Deí eleuatínfublíme,ícílícetdeporentía in a/
(ftumtficut uirtus Solis,eleuatdc potentia in acftum arborem > quae eft infeminein
terram proiecfto.Mens igitur noftra, eft fimilitudo fpeciei filtj D ei,quæ nondum ap
paret in adu»Sed quando filius Dei apparuerit,et nos ipfum uídebímusjtuncín illa
fpecula tione,tranfibimus in eandem imaginem,quia fimiles ei erimus» Vnde in no
ftra mente,(emen díuínae fpeciei repetómus,quía’capaces fumus fcientiæ,fapientiæ,
prouidentie,gubernationis,&uirtutis,quae fummèDeo conueniunt,& nulli creatu
rae quæ mente caret.Ideó ficut Deus omnia complicat diuinedta mens omnia intelledualitenDeus igitur folus poteft illabi menti,ficut uerítas fuat imagini: 8C quan­
to mens magis perficitur ini]'s,qu«e habet ad fímilítudíne Dei,quæ prçnarrata funt:
tStô imago magis perfícítur,& in ipfa clarius Deus relucet. Anima enim eo, eft ima
§o Dei,quo capax Dei:imago enim,nifi in expreilà fimilitudine caperet ueritatem3
a qua eft exprefta,non eftet eius imago.
Thefauras,
Nos autcm follicitedebemus illius thefauri,quem in uafisfidilibusportamus,
J
* cuftodiam habere,Q/C educere femper ipfum de terrain qua latet abfconditusjad no
ftrum profecftum,imitatione Chrifti magiftri noftri,& fandorum omnium,qui nos
in omni ftatu præceflèrunt,& cauere,ne unquam fumamus imaginem befîiæ, 8¿ fíguram feu charaderem eius:quoniam qui deleta Deí imagine,fimpferint imagine
Antichrifti,ferpentis fcilicet uel draconis: cadent in iram Dei,à nunquam habebat
requiem die ac node. Qui autem fpreta imagine beftiæ & charadere eius, portauc«
rint imaginem uerbi Deficonfequentur laetitiam,& uitam æternam.
Exfcrmorie:PuelIa furge»&furrexir.

idetur quod lefiis fit ipfa hominis faluatio, quæ fe omni homini per fidem
accedenti no denegat,nec fubftrahit,fiçut ignis,uigorem calefaciendi om/
ni acceded participanEt tanta eft gratfafaluationisin ipfo,quæ dicitur ple
nitudo gratiæ,quod non aliter ipfa fe,quâm natura bonitatis diffundit Si­
cut uas omni plenitudine,plena unguento optimo,incorruptibili ineuaporabili,
quod curatper odorem:fuam bonitatemlargiterfpargitin accedentes.
Vbi non eft proçria forma alicuius facramenti,efficit fibi fidelis propriam for­
mam ex uotoîputa â lefuuolo falutem impetrare,dico intra me .Si acceflero ad cru­
cem,in qua eius mifericordia reprætentatur, & fufa oratione, ofculatus fuero figu­
ram repræfentationis fenfibiliter,quam tadu mentali appræhenderedefi'deroîfalua
bon Aut fi intra medixero:æftimabo pauperem,qui mihi primo occurret Chriftum:
& ei ut Chrifto,cuius perfonam geftat faciam, lauando pedes eius, impartiendo
ei eleemo(ynam,non dubitando quin â Chrifto faluationem confequar ♦ Et qui fic
uotum denote implebit,non dubium,aflequetur faluationem : nifi petat contra animæ fuæ falutem,tunc ignorat quid petar,& fi fciret non peteret, ideo no aftequetur
id,quod ignorando petit contrafalutem.Chriftus faluator eft,qui contra falutê non
admittitpetita.
Fiiw. Fides igitur de lefu,falúa t. Nec eft aliud fides illa, quam præfentia uirtutis ipfius
’ lefu,quæ eft in conceptu credentis.leíus fíe eft in credente,ficut fides eum capit:magna fides,capitlefhm in magnitudine uirtutis, parua in paruitate. Sicut fides crefcit in homine tita lefus formatur continue in fideli ,ufquequo generetur perfede
¿Kueracicer.

V

RefwTcflw.

Verbum fufeitauit mortuam,& fecit in corpus redire animamjficut fufeitans dor
mientem,

Liber

Vlll.

nr

fnlentem,n(hil noui creat,fed per penetrantem fonum,de dormiente facit uígilan»
tem.Fuit uigilantia feàa&iuitasuùæ,fèparataàdormiente,quçta(ftuæ upce redit.
Ita quidem facile eft lefu,refu(citare à fomno mortis dormientemificut cuilibet ho/
minï,â fomtio quietis dormientem.Habetfurge, imperatiuum lefu uerbum, in fe
omnipotentiam ad Omnià,quæ ad hoc requiruntur,ut furgac,fcilicet uitam: Et ideo
anímam,S¿ eius unionem ad corpus,6¿ fortitudinem,ÔC quæq; talia. Mortui audi­
unt hoc uerbumjquia omnia penetraret in motu ponit fecundum uoluntarem eius
terra audíjt,& mota eft út fieret Adam homo uiuens.Omnis fidelis credens filium
Dei Chriftum,per imperium uerbi fanaretfi induit perfonam eius,poteft ut Icfusjlla ÔC alia mira facere.Fidelisin nomine lefu,hic eft qui ut lefixS eft,quia induit perfo­
nam lefus.Si enimfidelis,penitusnonhaefitansde potentia uerbilefu,intra fe dicit
in perfona lefu fi' 1 rj Dei,uolo fálúare,ó¿ dicit ad infirmum,cibi dico forge:non dubi*
um quin furgat,fi talis dífpofitíó fuerit,quod Chriftus manus pofuiifet S¿ curaftèc.
Sic dico in omni imperio,fcilicet quando fidelis induit perfonam lefu,ec imperat in
nomine feu perfona eius dæmontjs,febri,uento,Ô£ infirmitatibus.Er omnis fidelis,
qui indubiam habet fidem,Chriftum hoc poifejpoteft induere perfonam lefu, S£ iii
¡nomine eius feu uice imperare ut Chriftus,in quo Chriftus imperat.Sicut baptisa
ite,non eft ipfeloquens qui baptizat: fed ille cuius perfonam repræfèntat,fcilicet
quando tollit peccata mundi,qui per loquentem baptizat. Filius in nomine patris
uenit,in quo fcíh'cetomnisauclorítasóí poteftas patris fuitjdeo in Chrifto pater
operatus eft diuína.Síc 8C filius in fidelibus,qui in nomine eius ueniunt.
Ex fermone:Venite poft me.
,i •
«¿¿Vmlefu ambulante eft ambulandum,^ cum manente manendum.Nemo
"repertoMefsia,aliud quærit:namipfeeft inquo eft plenitudo gratiæ om- I9â . .
nis defiderrj rationalis fpiritus. Ambulat autem incompræhenfibilis Dei iak 2-olentia,ante oculos omnium.In omnibus enim uifibilibus,ueftigium de­
ambulationis æternæ rationis apparet,& hoc dubio carer:quum fine ratione nihil
Itt,& per rationem omriia,& ideo relucet in omnibus.Sed ubi habitet & maneat ipï.tettf filpÏMfarátid, cuius irt omnibus ueftigià uidentur,eft difficile appræhend eremam nulli di­
ci poteft ubi habitet,quum omnis locus fit in ipfa:locus enim non eft fine caufa aut
íratióhe,íd quod eft,Ideó quum locus non habet aliunde ut fit,nifi per fapientiam, ideo non compræhenditur lôco.Qÿare patet quod auditu non poteft marifio fapientiæáttingi,ftdfolumuifuipirituali feu cognitione. Ideo quies fàpientiæ deam/
balantis,fide quæ per auditum eft,non attingitur,fed uifu,eo fcilicet uifu^qui eft ele
iiatus fupra omnem regionem audítüs.Sícut enim décor lucis, non poteft attingi
per coelum,licét audiat omnes fapientesdt eo loqui,fed opus habet cæcus ad hoc
ut decorem lucis attingar,ut qentat de caecitate ad íanúm uifum, quia fic tantum
iion aliter decorem illum Iseteattíngere poteritffic ignotansfeu cæcûs in intelledlui
non poteft attingefefapientiamDei,perquam fecit ÔÊfæcula,nifi déniât ad Meffiam,fea lucem illuminantem,utiHumini5tusuideatJde0 refponditlefus ad quæftiopemubihabicaretiuenitéôCuidete.Venire enimSC uidere,eft attingere quæfitum;
Nam ficut non eft necefiaríum,fanosóí apertos oculos habenti, ut ei lux oftendarür,qtiæ fein uifum fuá (ponte ingeritífic de aeterna lapientia non eft opus quod oftendatur habenti farium& apertum intelledumtfeipfam enim ingerit. Si quis eft,
qui fanat â natura feu origine cæcos,Ut fanantem uideantieft ille etiam qui fanatig
notantes á natura féu origine,ut fanantem uideant,feu intelligant,Soluni igitur uer
buobper quod datur intelledus,purgando naturam intelledualem a tenebris ignei
fantiæ feipfum oftendit: ficutfapientia magiftri fe manifeftat in uerbo, quando per
uerbum purgatur ignorantia & ruditas mentís difcípuli.Sícut Andreas œ eius foet­
us,quando manentes fecus pedeslefu,audiueruntuerbum eius,mundati (lint,ociiheorumaperti,&infeipfiscompræhenderuntfapientÎamDei feu Meffiam, eo/
drum mentibusfe ingeffiffeiueneruntita(ÿ,manferunt ÔC uiderunt. Venit difeipuíus fcholas,manet ut diligenter audiat,& uidec id quod qu^fiuft^bi fit feu habiteL
S' s
Eicei

* (4

Excitationum

Licet enim prophetae & dodores dicant nobis, illum effe lefum 8¿ Meffiam ,qm
eft agnus Dei,tollens peccata mundinamen ipfum propterea non reperimus, nifi
ipfum utRabi uel magiftrum fèquamur,g< apud ipfum maneamusttunc poterimus
altjs annunciate,nos ipfum reperíffe.Non ígituroftendíturMeffías per omnes pro
phetas,nifi in fenfibilibus fignis,ficut funtdefcriptioncs extrinfecæ, quafi herba ali
qua figura tur,quæ dicitur habere uírtutem lætificandi configura heroae eft patefa*
da,quæ quum fit multis figuris aliarum herbarum fimilis,nonpoteft quaerens dice
re,fe ueraciter ipfam reperiffe,nifi quando eíus uírtutem eft expertus. Quamuis An
dreas inuenit Meffiam in lumine uerbi,& fratrem fuum Petrum adduxit^ ut & ípfe
crederet ipfum effe Meffiam jtamen hæc ínuentío non fuit adhuc fap oro fa ♦ Ideo fe/
citlefus ¿píam fapidam,quando alia uice duxit eos in ftuporemjn captione pifci/
umttunc enim Petrus cognofcere coepit,uerbi lefu potentiam ftupendam, nam ad
uerbum quod protulit ut rete laxarent in capturam pifcíum,fl¿ípfi credebant ei( li­
cet tota node nihil cepiffentjita quodín nomine eius rete laxarunt: incredibilem
piicium ceperuntmultitudinemjnuenerutigitur uirtuteMeffiæ diuínam, in cuius
nomine affequuti fuerunt id,quod optaruntJKede igitur tunc dicere potuerunt,pri
us ínuenimusMeffíamutíncípíentesguñarefuauitatemuerbi eíus,modo ut perfi­
cientes, qui experti fumus uírtutem uerbi,in faporofa pífcíum pafcentiaddeó fequu
ti fuerunt eum,fed adhuc non fuerunt perfedijunde ambulans lefus iuxta mare,ui*
dit illos duos fratres Simonem Sf Andream mittentes retia in mare,& ait iUisjuenite poft me,faciam uos fieri pifcatores hominum. Ambulat lefus circa mare Galileg»
fcilicet circa fíuxibílem tranfmigrationeJnftabilitas marisfquod omni uento fubijcitur) redeuitam temporalem figuratJefusfaluator,circa hoc mare ambulat Gali/
kx.Sicut cnim undicg audor mali & periculi reperitur,ut Paulus enumerat, perica
Ium in mari,8i falfisfratribus:fic&fefus,fcilicet audor falutís,omní inuoclti adeftt
eft enim magni concílíj angelus,qui mittit angelos falutis.Nam fpirítus lefu, eft rex
falutaríum angelorum,utecontrarioLucifer princeps malignitatis, eft rex malig­
nantium fpirituum.Chriftus præeft Ecclatfiærationabilium,ubi colitur ueritas.Sathan præeftjUbi eft contemptus ueritatís,3¿domínatur error.Sed attendamus,qua/
re dicitur mare Galileæjdeô:quia Galilea tranfmigratío eft.Magífteríum lefu eftá
temporaleen inftabilitatem tranfmutare,ín fixam aeternitatem Jn hoc mari uitæ hu­
mane,illi affequentur tranfmutatíonem,qui uidentur à ïefu.Fratres pifcatores,íno>
.,
perepiícatíonísoccupatiuífionefaluatorísfiintíntrínfece attradi & immutati,S£
spiníMí
perfedionem affequuti fubitaneamdmmitente lefu fpiritum amoris fui,per uifio/
■w'
nem in corda eorum.Et ideo ut immutatis loquutus eft eistuenite poft me : quafi fi/
quis fpiritu amoris,feipium per uifionem aliquibus immitteret,talis fi illis diceret uc
nitepoft me,moueret eos (ubfto,ut omnia linquerent Nam ficut quis omnia lin/
quit,ut fe conferueuita a mans,quum non fit laete ÔC uitaliter in feipfo, nifi in amatof
amicus enim eft alter ípfe) ideo uere amans omnia linquit propter amatum,ne felin
quatinaltero.Mirareseftamor,aduertens fe in alterum,& alterum in fe. Amor
uis eft altiffimi fpiritus,qui intrans in rationalem ipiritum,(upra omnem naturam fit
cit ipfum potentem,ut fui unitatem multiplícete alteritatem identificenVnde hçc
uox lefu uenite,fuit amorofifsimus nexus uocatorum ad uocantem, quafi animae
ad fuam uítam.Dícít autem poft me:ut feírent fe femper eidem adhæfuros, & ut fci
rent,artem eorum pifcationis perfedam tranfmutationem recepturam, quemad/
modum ipfi perfedionemadeptieffentjfubiunxit:faciam uos fieri pifcatores ho/
minum.Ecce miram uerbí lefu uírtutem,nam fecit homines rudes, Apoftolico fpiri
pijâtfb, tu abundare,& pifcatores Euangeliftasjnon enim eft pifcator Euangelicus, nifi pifcatorhominum,quideturbationemundi,mediante díuínalí difcurfu, feparat pii/
cem ab aqua,utdecodusfiatcibus,tranfiensinfiliumDei immortalem. Chriftifor/
mis enim cibus lefu,tranfiens in corpus eius myfticum,ut uiuificetur fpiritu eius,ui
tafcilicetindeficiente&aeterna.Pifcatio cum retibus,non fit nifi per intelledualem na turam^norineditur rete,nifi per rationem,neque proíjcíturá trahitur,nifi di
fcurfu

Liber

VIII.

s if

dífcuriufyílogíftico:reteeftínftrumentum Eüangeliftæ, per quod capit homines»
Eft igitur Euangelium ex uno uerbo Dei dilatatum,& in dilatando connexum
undiqj unum S¿idem3ficut ex uno flexibili filo, rete compofitum. Verbum Dei in
pifcatore ícu prædicarore,efticit píícatíonem.lftí autem fratres ad pifcati onem, feu
Apoftolatumuocatifunt,hocmedio,fcilicet:uenitepoft me.Quod igitur officium
injlt Apoftolicum exercere,oportet ut ueniat vocatus a lefu,&non fe ingerat,utue
tiiat ad conformiratem uitæ lefufuentre enim eft accedere)6¿Ieíbm fequa tur,fcilicet
ín ueftígíjs eíus,non habens propriam uiam,neq? fpatium aliud,nifi ubi uidet lefum
ambulafle,ibi folum eft iter fecurum .Et utiChriftus voluntatem patris exequutus
efttíta
prædicaror abnegare debet feipfumjn quo folum uiuait fpirítus lefu, & oportet ut tollat crucem fuam ficut Chriftus,femper params obedire ufc^ ad mortem
quemadmodum illi duo fratres fecerunt, qui continuo ad urnas ïuflïonis uocem,
no’n extra do reti de mari,omnia reliquerunt Chríftum perfede fequuti iimt, crip
cem bai'ulantes in uita,inqua ChriftiformiterDeoíptrñum reddiderunt. Voci diuf Vc¡eDfj
næ omnia obediuntîiblo peccatore exceptorpeccatum enim claudit aures animae,
quia monífícat uítalem eíús fenfibilitatem.Quod autem omnia obedíant nocí Dei,
patetíubí dixíc Deus fiat lux,ÓCfada eft lux,ípfe enim díxtt,?tfada (untíinandanít,
& creara funt.Signumquodífti fratres continuó obedíuerunt, eft eos habuiíie up
tías animas,fíne peccato mortali.
Exfermone:Quæcunq?fcriprafunu
,
Orno eft de natura rationali ôf anímalfruna eft fuprá,& alia eft infra, quafi
homo eft deigne & aquazuteft animalis,eft finir les aquæ;& ut ípirituáíís,
ignLEtífUínnaturacontrariantur,fed ad conftitutionem homini*,con­
trarieras hæc minuitur. Vnde homo eft quàfi naturartim unio,quæ in fe ha
bent diuerfa leges,feu motiones» Vnio autem hæc feu amor,eft incontinua ptigna»
Ideó uírtus quæ pacificat bellum,patientia dicíturzuírtus eft,quia anima diligit cor­
pa s36< quando non poteft complacere corpori ín ibis defidertjs, fed reíiftit corpori
quodamatinécomplacendodefíderío feníibilis uitæ.perdatuitam rationalem ztfic
patienter fe amat.Patítur enim, quía non poteft cpmpbcereeí, qoodamavQuando igitur lux rationis illa præcipit,quæiuntmolefta,fi< hanc moléftiam obíerua»
tor legis ín proprium corpus,cum bona fert volúntate,ftudiolè agit Jiec eft víreos,
qua homo dominatur fibijpfi,ait enim magifterzln patientia ueftra, poffideÉitís ani
mas ueftràs.Non incongrue patientia poteft dici,quafi fcire pati: Sf coincidn in trfftitia córiíolatío/ícutaít Chriftus,triftitiam fandorum uerti in gaudii ¿m.Nífi iw pa
tiente effet íocunda confolatío,nori eíféc uírtus.Patientia eft nobileuíncendí genus
nam qui patitur uincít,0¿ tela hoftíum,ín corda eorüm retundíuuíncít patucho fíes
dæmories,6f (èipfiim.Animapatiçns,fimiliseftSaiamandræ,quæde igne tribulatíoníspafcítur,6¿Stfucíoníferruni deglutienti,atcp auro in ccemento pofito,ubi
purgatur.
.
..
ScrÎpturaeftatiaquà,quæidquod6ftinpotentiareminisinterrafeminati,medL
.
ante calore Solis,citius in adum prodire facit Er ficut Solaris calor, mediante aqua ScriPiwar^
facit femen fructiferñ:ita fpirítus Dei,qui dicitur fpm'rus Capiendae, mediante fcriptura,(emenintelleduale facit frudiferum. Nam uri aqua eft medium conveniens,
inter calorem S oli s&terram,& ideó áqua eft fuprá & fub firmamento,ut (it aptum
medium,contemperans ardorem Solis aduiuificationern feminumîfic et fcriptura>
Attendere debemus in fcrípturá,ínuífibílem radium Solis iuftitiæ,fcu fa pientiæ fin
dum,efteobnoftramínfírmítatém¿quíípf.5rn in fua claricate uidere nequimus,uc
fic medio fpeculi0¿ ænigmatum,âtcp fignorum ÔC figurar m feripturæ, capere ualeamus.Síc forma fubftancíalís pérfipiens rem,non eft oculo feniibíli uífibilís,tdeó
in figura uifibili refplendet,utfic meliori modo attingatur» f
Sandafcripmrahabetfeutaquajímpregnatafpíritücoekñíalíjadfoecundítatem
terræ.Sicur natura feataquam ene medium,ut generatio quæ ex influentia coclieft,
d terra fieri póífetífic intelledualís natura feripturas Vnde feripturæ funt ab arte inSs 2
cdleâualtô

H

<17

Excitationum

telletftualisfiatw^ufinfpirationemdiuiniradijjunusititeikcftuspoiret communi
care aïcerï ad gloriam Def natura» rationalis peí fedlíonem. Scriptura ením eft me

díum,quo medio coceptus matiifeftatur,ad eruditionem hominum præfehtium 0¿
abfencíiim,depraeterítis,praéféntíbus,6ífuturís:neceííeeftením ex quadam experientiaínformariíntélIédum,utfitaptusadínquírendum.Sícutenim habito femi'
ne,non poilu n ícirequíd ex eo,ft fémínatumfuerít,oriatur*nífi experientia in pra>
terito,me autalíum qui medoceat,ídmanífeftauerít(homo ením non poteft futura
præiïideremifi ex feientia præteritorumjideô homini eftneceflària feientiapræteri/
torum.SicutPtokmæus ex obferuantrjs Abráchís 8¿ Timocharidis circa motum
planetarum,íñuenít regulas coníedutaks de motibus ín futuro^ íta de aIqs . Ho »
mini ergo eft neceftàrium fcire præterita,&eâ quæ â longo tempore obferuata fimè
ut fecurms fylíogífec de futurisJEcob hoc prinii fuerUntlongeuitse,utpoiTetexl0nga experiencia <5 o o annorum,morum cœh & alia ín¡qüírere,& ut polieris ínnótcft*
ceret eorum experientia. Datum eft fabfidium feripturæ, in quo conu'miatur ætas
ætatijUtin illo admíniculo,uideathomo quafi in fpeculo,præterita & quæ retro fut,
ex quibus profícíuSC ín hoc fiibíimo fciiicet ícripturamjfenfibiliter mortuus loqui­
tur uíuo^et abfénspræfenti.Eft enim uucp diuinum artíficiümun quo omnes ætares
fæcula,ôi dotfti orbis qui fuerunt,diuina? illuminatione? ,aiq}bümanæ adiru
uentiones>quæpræcefieruni in temporeaohucciiilibeuntelledm &ad eius pérfé
(ftionem uiuunt^ præfdites funr Viuic emm adnoftram dodrinamjpiritus Pauli in fuis epiftobs qui nos medio feripturæ docet perficit/ic de alijs.
Ddffn» Chr*
teó¿infpícis.dodrina Chrifti eft perfedio, omnem dodrinam complicans#
&
nam eft docftrina illius mioniSjper qmrn Deus fecit & fæœl a. Nimiius unquam
dubita*.iit ornnenl inquifitionem uerfari circa illam rerum caufam,
quod Ha appræhenfa haberetur omne defide. mn> intelledus,finis,quies,foeíícitas Lux igi­
tur illa Lierbi Dei,eft omnem docft i nam illuminans,^ non capitur:^ nihd locis ha
bent, omnia Philofbphorum inuenta,m ii ex participatione illius meis. Vnde do­
ctrina fandorum,in qua eft recepta lux dodrinae lefu, non eft ipforum,fed ChiifiX
Nam famfti non aliam propalarunt docftrinam,quam Chrifti, quam receperant.
Sicut igiturnortuiuirineorumdocfttma7nífiac(ftrína Chríftí.íícnonuiint íneo­
rum fpiricu,nifi ipiriiuslefu,fatetur enim Paulus,le non aliquid pofte,nifi quo4
Chriftus in eo efficit.Viuit igit ;r in fcripruraPauh,fpiritus in eo latens,& in eo ipi?
ritus fefu,audior uitíé.Sicut in dodi nna difcipult Platonis,Plato magifteh
Ex fermone.Sicudilium inter fpinas.
Naiix. nr "T Occedit ad la udem Dd,^uifgmis Maria- matris,quod ipfa fubpnncipa/
LmkJ tuancioris mortis nufto unquam témpoíe fuit,in qua uita debuit incarna/
tí.Noníndigaítutrgolíberatore,quiip(ámabfolüeret à (ementia, m Adâ
•*fi^in polleros,exuoluptate carnis latajcui nunquam (ubíácuít quiapræiic
nit (uccurrere mifericordia,ek<àæ matri mífcrícordíadqüí concipitur
nafettur lí«
ber,non indiget liberatore áferuítutej'a qua nunquam fuit. Præh'beratorèm enirrt
-

uirgofanda habui^cæreri liberatorem

pofthberatórem. Chriftus enim fic omnium liberator,quod
uirginis liberator óf prád íbera co r,cæterorum ut.ro lib erator
Sípoftliberator Ipfa (ola poft Adælapfum,non indiga fed plena originali mftitïa3
utEua ôf multo magis,creara fuitífeutChriftus, fecundum humanitatis naturam^
in omni plenitudine iuftitiæmultó magis quam Adam creatus. Sola ipfa ekdiffi<na Det mater hoc habet,qood in initio edendi, (ub feruitute maligni deficere nequiuit,puta : quod in creacionerationahs animar,in corpore,in ieparationeaan1
pore,in potefta te maligni nunquam fuic.Sola igitur gloriofifsimauirgo,non reped
tur tempore ullo peccato originali fubiacuifte A ç ’ma eius creata, non in umbrofo
ex Adam corpore,indiguit luce uiræ.quæ copie í$ creauoní abíq? mora uHa coaffidr
Non eft María deleta de libro mortis,príncipís mortis;quía nunquam in co ferípta

fuit,fed ínícríptío eius ex «eterna praefinitione 9anteqüam concepta ad librum uitaeperuenie*

-

Exfee-

V

]

¡
!

Liber

«17

V111.

Ex Termone. Sic non exiflímet homo.
. „
, ,„t ; . ,
IN facramentô Euchariftiæ poflumus reperire dífpenfationem myfteríofum
Dei,quoniam ipfum eftomniumdiuínorumcomplementum.Nam fi effet pa*
nís,in quo eflec tota uíta lefu feríptá, S¿ ille eflet tránflubftantíafus in corpus
Chríftijtuhc prius fenfíbílís feu uífibilís .híñoria, perfediflimíe uitæ lefu eflet'3
quam occurreret,& illa fígníficaret,quod perfedus oír hanc uiam tenere deberes
Deinde cónfideraret,fub ifta liíftonia ueraciter contineri uerbum uitæanimæ.Sicut
panis fenfbíh's,eft pafeentía uitefenfibílís:íca panis uerus fub (enfibilí fpecie fèní ¡bilis panis contentus,eft cibus animaequae capax eft uerítatisíueríta'sehim eft pa/
nis,qui non poteft elle nifi cibus intellectus.Et quia anima non pafeiturde hoc pa/
neuero & uíuo,nífí fiderecipiatunideo fub ifta pafcentia,ueriras non uti eft,fed uti
in fide Scænigmate capitur,pafcit.Eft ueritas fignificata,quæ non in aenigmate aut
figura,fed un eft in aeternitate,aeternaliter & ueraciter pafcit:& illa eft fœlicitas,quài
quaeritur.Hiftóría íu fuperficie panis,eft fenfus 1Íteralís:fignífícatío utimitemur,eft
fenfus TrOpologicus:pafcentiaanimæ per fidem,eft AIIegoricUsr& fpes uitæ fine q^a(l/ûr
fide 8Cænigmare,fciiicet in æ terna ueritate,eft Anagoricus. Sic myfteria difpenfan/
tur,fciiicet fub fenfíbilí}hiftoríco,& literal! fenfu. Triplex latet myflérium feu fed/
fusîprimus eft imitationis in moribus.Sccundus,refedíonis in ænigmate,ôi eft grâ
tiæ.Tertius,eftuifiônisfacialÎs,Ôieft Anagoricus & gloriae.lnJfacramento¡Eucha=«
riftiæuifibili,præfupponamus in figura crucifixi aut nomine lefu,aut fi gura rotun­
ditatis & fyncerítatís azymi,uirtutis pafeentiæ, complicari híñoríam fenfîbileni
uíta: ïéfutŒ iüuabímusnos,utíntenigamus di fpenfatíonem myfteríorumDeí,fcili«
cetquíd fcíendurmfcílícetlefüm hunc crucifixu* Quid faciendum, fciiicet qùôdl
Chriftus fecit,qui dixit:exemplum do uobís,utqqemadmodüm ego feefíta
uos
faciatis.Quid cr edendum, fciiicet lefum uerbum uitæ,fubfpeciébuséfle & inænigmate. Quid fperandum,fcilicet Deum efleeflenualepræmium. Litera feu fiifto-,
riaUitælelujiguraredebetuitanoftram.Etfpeciespanisuifibilis,panem uitæ, qui
eft corpus lefu ftibfpeciebus.Et corpus lèfu fub fpeciebus,figurare debet diuinita tem,qüafruí fperamusih ætcrnitàte,Hæc eft fum ma facræfcripturæ,qugnotidè/
fcribitnífiperfedumuirUm,fcilícetIefümfílíum Dèi,& imitafionem ekisiÔé quod
pané uitæ intélle&uSjdbantur imitatores per fidem,ob fidem afleqùéritur fruí
tionemdíuínítatísChríflí,quamperfidemhichabentín fpe,
demum in re . Deferibit MoÿfeS rerum Genefin,ó¿ hominem finèm animalium, QC eorum quæ fub»
illogenerefurit,S¿quodpoftcréatídnemhomínís animalis,ínfpirauítDeus homi­
ni fpiritum àd imaginem creatorísíhíc fpiritus qui eft imago creatoris,ád imagínérti
Dei crea tus eft,quæ ¿mago non eft creata,fed ad imaginem illius irictéatæ imaginis
creatus eft fpiritus homini animali infufus* Hic ípíntus,qui eft imago uiua ad Dei
imaginemcreatuSjUti femen uiuum,fe habet ad hoc,ut creaturh früdifícet. Sed fru/
duseftjUt imago uiua feexemplariaffïmilet>iri quo fblum quiefcit.Hoc aflimilare^
eft intelligere.Quantô enim natura quæ eft imago,fé magis intelligtt imaginemttan
tó plus ad exemplaris notitiam accedit.& qbanto plus creatoris fui notitiam in fehai
beqtatô eft ei fimilior,nam notitia eft uiua fimílítudo.Sedquíd poteft¡affcrfe haturíí
docilem,ucfeconformetexemplari nifi exemplar ipfum,fciiicet imago Deiuiuiincreata,quæeft 0¿uerbum,per quodintelledus in efle prodtjtfEt quia horno per fe
non potuit inuenire,quomodo fefuo creatori conformaret quem ignorabat: necareret quiete perfedione,poft multos pædagogos,illè feipfum in humana fpecie
oftenderedebuit,aiíusíntelledusunítusfuítuerítatió¿ increatæ imagíníxquia ui/
am afeendendi ad finem perfedíonís, ín fe bftenderet6¿ docerét. Vnde qùâdo muí
tí Prophète, fapíentes,atq$ fandipræceflerunt in natura humana,ficüt puér crefcít
ufq$ adftatuam perfedionisttuncueníredebuít fandus fandorum,magífter magi/
ftrorum,S¿ Dominus dominantium. Illius aduéntús fuit àb initio abíconditus QC la
■tens,uti in puero Salomone,quandoínutero conceptuéfuit,látebat admírabiíisre/
gina fapientia ÔCmaieftaSjinperfeda eius æcate uencura. Omnes igitur Prophetae;

S s 3

qui ab*

¿is

Excitationum

q«í ab errore nifi funt populum retrahere ad ueritatem,non funt incitati ad hoc, ni
fi per fpiritum illius uenturimagiftri,qui eft uerítas, 6¿quí tunc in naturahumanitacis occulté latebat, Omnis igitur uerahiftoria, ad tioftram inftrutftionem fcripta,
ipfum magifterium MelTiæ præfigurabat.Hic magifter uenit,qui & filius atqj ima­
go Dei ínuífibilis,3í habuit uerba uitææternæ,quæfunt uerba uiuificantia imagi­
nem eius creatam,8¿ aperuit nobis myfteria regni coelorum,ac quod ipfe effet for­
ma feu uia,quam fi quis in hoc mundo reciperet,ipfum fcilicet hic induendo : talis
in. fe reciperet fpiritum eius,qui eum uitaliter pafceret,et duceretufqj ad filiationem
Dei patris fui,& conformitatem eius in gloria regni cceleftis.ln his pendent myfte­
ria,quas Paulus de fapientia à feculis abfcondíta,S¿ nunc reuelataun uerbo Euange»
Itj di(penfaaicfidelibus,quæficiniàcramento Éuchariftiæ,uti iu brcui conclufio/
neomnium myfteriorum, lucidius complicantur*
Ex fermonetPaxDei quæ exuperat omnem fenfum»
Oc gaudium eft in rationali ipiritu^in quo eft charitas,nam ex igne charita
tiSjUenit hocgaudiumteft enim deledatio (vit dici liceat)gaudioiâ, quæ fequiturcalorerncharitatis,qui caloreftinanima5quafi dilatatio ardoris fibi
placentis,quem ex fe exerítin uirtpteamati fui,in fe hofpitati.Non eft proprie gaudium in beftqs,licet deletftentur in qs quæ eis conupnianc. Et uenit exnotia
tia præfenciæ amatfiquafi dilatatio animæ fiat,ad melius tenendum amatum iam co
præhenfum.Tnftitia arcftat,ut expellat difeonueniens uifætgaudium uerd extendit,
ut conueniens uitæ fuæ teneat.T nftis ftringíc oculos,& uifurn minuit: lætus aperit»
ampliat,ôé magnificat. Eft gaudium rationale taâus quidam feufenfus fpiritusa
fentientis uitam fuamJJquefît anima tadacharitatejicutcæra quando tangitur ca
lore,quem tadum anima fentit,ÔÉ eft (entire liquefieri : in qua liquefaâione dele(ftatUr/icut qui ob frigus quod patitur eft inflexibilis,dum íentít cal orem,qui præftat membris uíuacem flexibili tatem,gaudet deledatur:& loquituruerbum fala
tiSjtn utero uirginisincarhatum,perosuerbfoarc.Et loannesper aurem matris audíuít,6¿ ga ai fus de prælèntia uerbi falutis influentis.Sic fpiritus lefu, qui loquutu^
eft per os Apoftoli gaudium imperando,auditus eft per aures fenfibiles f idelium animarum, fpiritualis gaudtj capacium* Et iuxta imperium uerbi liquefadht fune
animar,& ia gaudium refblutæ. Attende mirabilem uim uerbi : facit enim animam
quafi de graui fomno mortis euigilare,&Team uiuacem redditdiberata morte igno<
rantiæ,ô£ triftitiâtuti in lacob,quando eidelofeph filio annuciabatur uerbum uitæa
quod eft lumen unitus feu noti tiæ Dei Si hoc ugnatur in anima,illuddat cordia/
tem fine internam lætitiam,quiaaffertueram & kcuram & incorruptibilem uitamf
cum fit uerbum Dei)quod in fehabet lumen uitæ, illuminans tenebras rationalis
ipiritus,finequolumine,anima eft in tenebris,& umbra mortis. Et quas eft anima*
quæ non rapitur in iubilum: quando fentit in fe fontem uttæç'Si lætantur qui diuídunt fpolia,aut qui recuperant perdita,feu qui inueniunt abfconditos thefauros,Ô£
cæcus qui inuenitiiifum,autoculus qui inuentt lucem,fine qua non uiuif,necuidett
in imrmenfum plusfpiritus gaudet, qui inuenit in iefontem gaudtj,uitarn indefici/
entem,íápientíamomniumcrearricemíÓ¿hicfpírítus uiuificanscft,in quo ganden
dum,quia datorgaudtf immorralis.Anima cuius capacitas eft immenfa, fem per ma
net uacua,quamdiu non adeft,qui folus potens eft ipfam gaudio implere. Satiabor(
¿úquit)cum apparuerit gloria tua.Degaudío fenfibilímanuducítnos magífter,per
íímílitudinem ad gaudiumíntelleduale:&fenfíbile,eft temporale3deficíens,caducumjdeceptoríum.IntelledualeJnuifibilepercorporeum uifum,eftæternum:quæ
enim nonuidentur,æterna (unt.Et hoc gaudium plenum,eft necefíaric purumjnam
gaudium uácuum traníitoriumeftjmultísaduerfítadbusmíxt^quía extrema gau>
dfi'íllíusJucftusíúnt.Sícutenímrepericur ín tríftítia huíusmundí pama trííh'tía}6¿
maíor,0¿ nunquam adeo magna tnfpiritn,quín poífít effe maior uícp ad tnftitiam
mortis,quæ eft in fpirítudamnato ín ínferno.íic 0¿ in gaudio, quod fimilíter recipic
augmentum, & non deuenítur ad purum & plenum abfolutum gaudium fpiritus;
ni$

H

1

Liber

Vi IL

•

.

.

«i9

nifi quatido fpiritus peruenit ad gaudiüm uitæ immortalis feu cod eft tal is,fic in hoc
mundo nullum gaudium purum,neqptriftítíamaxíma.Sícut autem inter omnïâo/
pera uitæanimalis,fenfos non intrat in maximam deledationem,qua nulla eft màiordabilis,nifiinquamintratanimalishomo,fublegematrimontj,quando ex natu
ra quam habet àb Adam,generat fibi fimilem,ucficuitam producat, in qua uita fua
continecuafic nullum gaudium (píricas intellectualis maius efle poteft quam illud,
ín qúodintrat fpiritualis homo,fub lege Chriftí & Ecclefiæ,quando ex uirtutedoni
gratiæ,quam habet à datore uitæ rationalis,ex feipfo exerit uitarn indeficientem;
quafi inconfumptibiliscandela, ex ignefibidato,ex feïpfa exerit lucem,qui eft u'i«
ta eiusfdicitur enim candela extincfta,mortificata)aut ficutlapis Afbeftos femel accenfus,nort extingmtur.Ec hic eft ignis quemChríftús mittit in animas utardeat,de
tjuo fuit anima Heliæ incenfa,& Helifgi,S¿ loannis Baptiftæ.quï ideó lucerna ardes
a Chrifto nominatur. Nullum gaudium poteft efle fecuriinifi illud,quod eftab om
ni uiciifitudineabfoluturmin hoc mundo ubi funt cóntrarietates,nihil eft fecurum»
Sed gaudium maximum,quo maius concipi nequit,eft folum fecururmEft enim fu
pra oninern óppofitíonem,&eleuatumatqj exemptum ab omni triftitia :ficut cozlum ab omni tenebrofitate opaca,quia Solcaufa lucis,ibi femper adéfLSíc in gau­
dio cœ'efti,caufa gaudij fcilicetDominus Soliuftitiæ femper eft præfens, ÔÇ non
ceflateftedus,caufafempercaufante.Hoceftgaudium nerum, quia guadium ap/
parens eft huius mundi,ubíómniafuntinimagíne &. app arentia,no in ueritate*Ve/
rum gaudium eft mundi,tibi nihil falfi (eu apparentis,fed fola regnat ueritas.Quaai
falfum fit gaudium huius mundi,patet exfine eius æ p cena,quæ fequitur gaudia hti
tus mundi.Eft enim uti deledatio uinum bibentis, quam fequitur ebrietas infatu­
ans:^ ludentium cum haftis,autchoreas ducentium, qui fatigantur ufq? quó red/
dantur uacui uíribus:S¿ comedentium primas uuas acerbas in principio ménfæ;
quorumdentesóbftupefcuntióí ad edendum fapidiora fercula redduntur impo?
tentes.SícquidemhüiusmundígandiáfenfíbíliájObfiintgaudío ípiritus,quódréd
diturinfipidum. Vt nifi ex gratia doni Dei cognofcátur, manet incognitum. Et i/
deo lex Chriftí,qùç aperit nobis uiam per gaudia mundi pertingere ad gaudiacodi:
docet fiigeré gaudia iftius mundi,Ut fine infeccione organi,gùftari pofli tdeleftabv*
tifsima fuaUitas Dei, Gaudium in Domino fempiternum eft femper nouurn, quia
(èmper iteraturtficutradius Solis femper éft nouas, Sé lux candelae femper eft no­
ua^ fluuiüs fontis femper nouns,quia iteratur continué. Vnde cozlefte gaudíund,
femper nouum eft finedefecftu,tepiditâte atep antiquitate» Sempiternitas fine anti­
quitate íntéllígatur,erít qualífcqnqj coceptus fodícítatis, ubi delétftátiót nünquaní
tranfit,riecín præteritunecin fu turn, fedtemper eft hodierna,qüíagetaeratur profit
filius Dei, de quo dicítPropheta : hodie génui te»Hodie,nunqj tranfit in praeteritu;
neq; fiiturujfed femper eft nouu.Opera Dei fic fe habent,qui aiueeee rióua facio om
■nía ficut uita femper eft notia in corporeiquia continuo influxu,influitur áb anima;
Qtii enim bene concipit notntatem; tunc ipfa eft fupra fempus,8¿anteipfum,cuni
tempus dicatur riouum tempus per nóuicatem, QC omne momentum temporis i^tas;
eft nouum,¡quia praeteritum noti eft,necfuturum.Et ficut dé tempore nihil eft nifi
nouumificriecde omnibus creatis.ideo bmniainquantumfuritacftu,intantumnb
uafuntiNouitasigitur eft forma quæ dat ácftuale efle in omnibus.Deus fblus eft à
quo riouitasilla,quia creatortcreatura eftnoüitas fic recepta, ut quando de nihilo
creauitcœlumnouum,unienouitasficrecepta,fatfta eft codam,ita de omnibus»
Non autem eft nouitas iri continuo fluxu fine íuccefítone,fed notifias eft Circa idem
innouatum,fupra conceptum temporis,ut fi aliquid per ignem haberet elle,putà
aurum,illud ficutabfehte igneriori effet,ita præfente.igne femper innouaretur.Do»
tftoresqui dicunqefle non debere aliter affirmari in cotinuo fluxu temporali» quam
fierficoncipiurit quafi efle non fit flabile,ullo temporis rnómentóJBgo autem con»
cipio quafieflé fit efle ftabile,quia nón antiquatur: ficut Nunc temporis non anti­
quatur,fed idem Nuncinnouatur»quia non eft âcreatore, per medium íuccéíTíoSs 4
his feti

€20

Excitationum

nis ftu fluxus teniporalis.SedNuncipfameft immediateáDeo,ÍZpoftípfum tétn
pus quia tempus eft eius explicatio,ficut numerus unitatis .Dico etiam quod no/
«iras abfolutèconfiderata,eftæternaînamnihilantenouitatempotefteffe,nifister
nitas.Abecernitateigiturnouitasgeneratur.Vnde nouitas,quia eft ab æterno,à
quo non eft nifi æternum:ideônouitas eft nouaæternitas.Et ficutaeternitas nomi/
nat principium fine principio,feu patrem omnipotentemmouitas nominat princi*
pium de principio feu filium,quieftnouaæternitas.Et quia creator nihil creat,niO
per nouitatemftded fine filio facftum eft nihil, Qt omnia per ipfum creata funt, pes
quem fecit ôifæcula.Filius igitur qui eft abfoluta nouitas, eft abfoluta eftendi for/
ma. Vnde nulla crea tura habet effe extta fuam formam;necq,uiefcit nifi ubi formam
& finiscOinciduntjideo omnia in ipfo funt,S¿ ad ipfum mouentur. Intelledus igi/
turerea tusjn ipfo eft et ad ipfum,uti omne creatum mouetur,per eftendi naturam.»
Sed quod in ipfo fit intelledtualicer,fcilicet fecundum operationem fuam deledabilifsimam,ficquodinteliigatfeeileinfuoprincipio;hoc eftexdononouo feugra
tia,quia hoc principium,eft oáiní íntelleduí íncognttum.Et nifi fe oftendat, maneé
incognitumíoftenditautem fe oculis mundis,quifolum ipfum cernere poffunnÔC
nouum donum,per quod cor ieu uita intelle<ftualismundatur,procedit ab aeterni/
tate,6¿ nouitate, omnia enim noua placent. Aeternus amor procedit ab aeterno
princípio*S¿ «eterna nouítate.Vnde ab «eterno amore procedit omne donum: nam
donum fequitur amorem,ÔC non eft indono nifi amor.lta donum per quod natura
intelledualis adaptatur,ut illi poflït oftendi gloria Dei,in cuius uifioneconfiftit foe
fi'citas,eft à fontftofpiritu-Spiritus igitur fandus dum emittíturín fpirítum homi­
nis corda munda creantur,quia fpiritus redus,innouatur in interioribus feu uifeerí
bus naturæ ratíonalísiRegnum igitur fcelícíta tís,eft gaudíumin fpiritu fondo. Spi­
ritus innouatthoc eft dicere,quod ípirítusreparatnouítatcm ficut ignis purgat Ico*»
<íam uafis ut renouetur.Nouicás nouítatisæternæ,eft fpiritus fandus. Ideo purgatío,^ mundatío,Si quæcp talia,quæ reparationem nouítatis defignant,ex eo funfc
Hæc fie non præmcditate,fed ípontefe obtui erunt. Et hæc de nouitate dida fufficiantjde qua omnia noua quæ dici pofíunt, intelligentibus placent.
Exfermone:Multífaríc muitifq; naodisEus non loquitur nifi femd,€¿ hæc loquutio in uartjs per quos foquutut
VrrhiWMHfe
eftjUaríaeft. Loquíením eft explicatio uerbi mentalis. Creare & loqui
quoadDeum idem funt,nam dixit&fada fonnficut in feribente epifto*
lam,dicere&fcribereficcoincidunt,quodid quod feribit dicit feribit. Et
quia non eft aliud quod feribit quam quod dicit,ideo in lubftantia funt idem/fed ira
rationeuaria.Confueuialias per fimilitudinem fcripturæ,dare intelledum quem
habeo de uerbo,&non nocet adhuc repetere propter eos,qui tunc non audiuerunt
Sic igitur quod Ariftoteles uelit unam condufionem quam mente habetmanikfta
reîputaunum effe principem,quæ conduite eft Mctaphyfica. Multifarie multiset
modis ipfe per multas præmiflas, quas in diuerfislibris?tradatibus librorum,& ca­
pitibus illam conclufionem loqui tur implicite,nouifsimeuero explicat illam,quam
Intendebat conclufionem in fine,fcilicet u.libri. Hoc ultimum uerbum abbreuia/
tum,eft condufio in fe habens omnia quæ aut præcedenter dida funt, aut poft di­
ci poffunt,in quo mens ipfius Ariftotelis continetur uere, pure, aperte,cum omni
plenitudine perfedionis.Et qui recipit hoc uerbum abbreuiatum,recipit mente Ari
ftotelís iu fuum intellecftum,a efficitur Ariftotelicus.Efto igitur quod Ariftoteles
fit Deus, & libri Methaphyficæ fint nationes, tradatus regiones, capita homine»
temporaliter fibi fuccedentes,6^ ultimum uerbum fcilicet abbreuiatum*fit homo
quem Ghriftumdicimus:illa hac fímilítudínedici debet uerus filius Dei,quia in eo
eft uerbum â Deo patre genitum,in quo totafapientia,mens,intentio, neritas, con­
ceptus^ quicquid circa hoc dici poteft, plene & perfedè continentur. Et ficut reci
pienti conclufionem per fidem,non eft opus fe fatigare in præmifsis,ita recipienti
kfum^ut uerbum Dei abbreuiatum^noneft opus ut in legalibus fe fatiget,quæ non
font

D

Liber

VÍ11.

6ï i

tanttiíft prærhiiTæ ad illam conclufîonem.Quare patet quod uerburn ín filió eft cuí
credendum,&fides liberat ab omni fatigan one ítud¡j,S¿ illuminat inteilecftûm , í'ícutconclufioilluminat,ut uideaturquidintendebatloquens in praemiftis. Sic pa­
ter ex fímilítudíne ifta,explanatiomuÍtorumEuangelioruin & Epiftoiarumjnani
recipientes per fidem uerbum in filio>recipiunt in fe mentem Dei,quæ eft in filio, i^
deo efficiuntur Chriftiformeí,Si fimiliter filtj Dei, ficut de Ariftocelicis.tEt etiam
Chriftus Dei filius,hæres uníuerforum. ficut uerbum abbreuiatum feu conclufio?
hæreditat feu poftid et mentem,& omnes libros,tra&atusj et capita mentis
illa
omni a feruiunt eí,uti dómino uníuerforumtSó nihil boni ueri habent, nifi ets fît
datum ab eajSC ipfa praecedit omnia,quia prior omnibus Iíbrís:6¿ per ipfam feripri
iunt omnes libri,6¿ propter ipiàm,à in ea,funt id quod funt. Ita quidem intelligerepoteris,quomodohoceftuerum,quod Paulus ad Hebraeos dicit; Chriftum elle
propter quem omnia,per quem omnia JEt fi aduerteris ex quo Deus propter o/
ftenfionem gloriae fuae omnia creauituunc omnia non habent finem, nifi median/
te Chrifto.iNam Deus incognitus eft omnibusqexcepto filio, qui folus cognofcit
patrem,& oftenditipfum in fe alijsiquienim inquit Uidet me,oculis intellectus, ui­
det patrem meum fcilicet intelledum,qui me genuitdnuerbo enim, uidecur iicrbi
genitonRemanfiffet igitur gloria Dei incognica,fi non fuiffet oftenfor. Si c ipfe eft
perfedioomniscreaturæ,8<oftium,perquodintratutad uifionem gloriæ. Éc hoc
eft quod dicitur,ipfum aperire coelum omnibus claufum,& habere clauem Dauid
Prophetae,& foluere fignacula libri claufi,&quæqp fimilia.Reuelare Deum eft, fcL
licet quod Deus eft,& non eft aliquid üifibile. Et haec eft myftica Theologia, per
quam negatiue intramus in caliginem ubiQeus eft, abnegando de eo omne cog/
nitum&nominabiIe.ReueIaturneftigitur,quodqui colit uifibile,non colit Do
um.Sed cum Deus coli debeat,& penitus incognitum non poff'it coloideo rendatum eft confequenterneceffe effe, quod Deus inuifibilis per oculos corporales/cu
per uifibilemcertitudinem,fide mentis ufdeatur,ut colatur. Oftenditiirigitur quomodoinuifibilisaccedatur,fcilicet fidetSi hæceft fides,Chriftum Dei fihum effq.¿^?M p.Deí noftri 8¿ patris fui oftenforem,ín cuius Uifione,fuff¡cieíitia foelicitatís. Nomina tKciiwtb
mus Deumíilís nominibus,quærepræfentant nobis id, ad quod maxime indina- derwm*
mur,fecundum interiorem Sí inuifibilem hominem. Sicut fi oculi omnium iwmi*
num deberentDeum nominare,ipfum nominarent fenfibilem lucem;quia ad illam
maxime inclinatur,cum ab ipfa lucehabeantinimediate ut fintoculi,pafcantur
à luce,fine qua non uident.Et ita omnis res inclinatur ad illud tanquam ad optimu,
â quo habet immediate fuum eífe,ficut puer ad matrem,à qua eft, & paicitur : ideo
non habet puer ut puer,nifi matrem pro Deo.Sed tamen cum interior homo inclf
netur ad ueritatem,iuftitiam,bonitacem>rationem,uitam,fcientiam Sí id genus ta/
lia,Si in omnibus iftisad unO,ln quo uno hæc omnia funqide: ideo hunc cplic, pro
Deo,que nominat his nominibus quæ fignificâc ipfum,â quo eft interior ¿omo>&
per quern uíuitSí pafciturJSx quopatei quod inter ior homo eft immediate à Deo
creatus,ad que inclinatur,S¿que nominat nominibus defideríj naturalis fuæ ïnclinationísVnde Sí fi Deus fit innominabilisjtam en íntefteduale defideriu,quod no
miníbusexprimíturíntelle<ftualibus,ducitanimáper nomina defiderioru fuorum,
ad fontem boni ineffabilc.Sícutpuero cui,nomen propriu matris eft incogni tu,ni­
hilominus ducit ad ipfam,per quædâ appella titra fibinaturaliter cognita, ficut funt
niaternitas3ladatio3pafcetia,nutritio,Si fimilia.perquæmatre cognofcit, cuiuS ta­
men propriS nomen ignorat: net^ uncjj fciet,nifi ei du capax fiet read ecu Vita ad
quâ interior homo ualde inclinatur,eft uita inteHeduaIis3iufta,Si bona. Veritas em
(ut intelligit)eftaeterna,fic iuftitia,fie bonitas,Sí ficdealqsddeo deprehendimus ex
naturali inclinatione rationis noftræ,nos inclinariadillamuitam,quæ eft intra illa q
«eterna funtldeô nos immediate fecunda¿ntclle<ftualenatara3fumus ab æterna uita
quæ Deus eft,ad qua ínclinamur.Etlícet Deus fit ultra omne nominabik,tamënomina dcííderíorfifpiritusnoftr¡síllíactríbuímus.Q¿fiaficutin omníb. deííderíjs no/
Ss ?

6 it

cwfas
Urnis Dei.

Excitationum

ftrís,non inclinamur fecundum interiorem hominem, nifi ad Deum, à quo fymus;
ira in omnibus nominibus,quae defideria noftrafignificant,non nifi Deum fignificare intendimus.Dcfiderium enim ad optimum quo melius cogitari nequit,fertur:
& hoc Deum dicimus,qtio melius cogitari ñequísimo qui melior eft quam cogitarîpofsttEt quæ non defideramus,a Deo dicimus aliéna : non enim dicimus Deum
malum,Ced malum aduer(arioDei,fcilicet Sathanæàfcribimus.Deûsreuelatur no­
bis dupliciter fuper omnem intellecftum,perChriftum in lumine fidei,6t gratiæ:ÔC
lumine natur»,per inclinatione interioris hominis.Sedluminénaturæpofitïuè,tan
quâm Detis fit uita,boniras,Iux,mens,íápientía,ó¿ fimilia. Et in hacreuelatione/le
Deo loquimur^ ipfum colimus,& orationis facimus.Sed affirmationes quæ fic de
Deó fiuntjnon funtproprienominaDeiJed nomina defídefíorum fpírítus noftri*
Ideó non funt ica ueræ,ficut font negati ones. Nam uerior eft ifta, Deus non eft uitai
quam haec Deus eftuita.Prima enim dicit,Deum efte pluiquam uitam:ideó feciida
dicit miniis de Deo,quam de eo dici deberet. Quare perfeda cognitio, non poteft
de Deo haberi naturaliter uia affirmationis,quae non attingit ipfummeq? uia myfti/
ca negationis,quaelicet fit eleuatior,tamen potíusdicitquíd non eft Deus, cj; quid
eftjetmanetcítraoftenfionemeíusfacialíter.ldeóneceífeeftaddireuelatíonem (eu
gtatiam ad naturam,ut facialis uifio attingatur3quç eft cognitio fœlicitans
iatias,
quâ (olus Chriftus potenseft,ex plenitudinegratiæôi (cientiæ cognitionis Dei pa/
tris fui,nobis communicarethic in fide ænigmatice, in regione umorum,realiter ÔC
uèraciter,fïùe faciali ter.Sunt igitur quatuor gradus cogni tionis Dei : fcilicet naturalis,quam exdefiderijs fpírítus rationalis elíCimus:myfticus,quÍ modus eft in lumi
ne alti ori,ubi reuelatur animæ,Deum fopra id omne efle,quod nomina defiderioru
fpírítus exprímunt,6¿híc gradus ducit per abnegationem,quæ in fe habet prægnan
tem affirmationem,ob quam latentem prægnationem affîrmatïuæ in negaciua,myfticum feu occultum cognitionis modum nominare poffumus, ut quum dicimus,
Deum innominabilem,abeo negâtesomnenominabile:occultè affirmamus,eum
excedere oninía nomírtabilía.Et hic modus addit ad priorem,lumen alicuius altio>
risreuelatíonís.Deíridetertíusgraduseftoftenfionísfacíeíípfius,qu3e facies manfit in caligine in fecundo modo,8¿ eftlumê íllumínanscalígínemjad quam ducit fe/
eunda uia.Et hæc lux illuminans caliginem,eft lux uera,quæ in hoc mundo illumi/
nat tenebras ignoranti»,quafi lux Lunae illuminat nocftis tenebras. Sed facies rerfif,
manent obumbrat» in hac illuminatione,quia lux fic medio fidei illuminat.Et eft fi/
milis quodammodo lucí illi Solis, quæmedio Lunae illuminat, ubi eft lux Solis in«
(labiliter,^ illuminatio eft srnigmatica & non claratu» no oftenditdiícreté cogni
tiorii faciem claramjed obumbratam:^ crefcit fides atq? decrefciquti Luna ♦ Sed in
ftabili feu coelefti regione,illuminat lux Solis iuftitiaeperfefutiloannesin Apocaly
pfí uídír)& lux illa oftendtt faciem Dei uereuti eft,fine umbra Si ænigmate,et eft co
gnití® Deí,útiDeuseft.Eftadhucultíma cognitio,quaeeft quidditas Dei. Et quia
quidditas Deleft excedens omnem menfuram cognitionis illius,quæ non eft ipfa
quidditasjídéó quum in folo Deo quidditas eius fit cognitio eius,tunc quu quidditas Dei infiniti non fit comunícabílís feu multiplicabilis,fic nec cognitio, quæ eft
quidditas eius. Quare folus Deus fic fe cognofciqquod no eft aliud, nifi quód foins
Deus eíi fua cognítío.Paulusfacieterius Cognofcít Deá,ficut ipfe Paulus hic cogni­
tus eftîfed non iecundufn interiorem eífentíam QC quíddítatém,quía fecundum illa
ipfe Paulus fuit ab omnibus incogriícusinuílus enim homínu,cognofcít qutddítate
eífeatíae alterius.Vnde cognitio facialis,eft cognitio fatíansdefideríum,ficut potus
fitientem,licet bibens nefeíatquíddítatem eius quod bí bit: fofficít ením eí quód po
tus illefitnobilíor c£ ipfe capére,&melíúsreficiat
conciperepofsít.Et fiminoría
nobilitatis effet,q> tunc nori ía tía re t nec foshcïcarét.Hoc q? Dei qui dditas fit íncom*
præhenfibilisseftnoftræfôelicitatineceflanO:nà Déuseft melior
cogitari poftít>
ideó incompræhenfibiliSiSi eriímpéus non effetnífibonu quodcogitad pofíet,
quit omne tale xión fit maximum ín effie èC poffè,illud bonû e.fiec maiùsjquod exee/
cedere

Liber

VIII.

«teret cogftàtioùemïideô primam noneftet Deus, qui melior eHe nèquit. Patet igitur
ex quo Deo nihíl melíús cite poteft,bonum quod noñra'cogítatíone capitur aut
meiuratur,eft minus eo quod noftram cogitationem exceditiideo Deus eft illud bó
num abfolutiiabquod maiùs eft quàm cogitari pofsit,& ita incognitus eft Deus,feeundum quidditatem fuam feueflentiam,nameft hoc iam didam ekceltens bonm.
Eft autem illud bonum quodfut Chriftus docuit)folum de Deo uerificatur, qui di/
cebatmemo bonus nifi folus Deus. Et pro foelicitate noftra hoc eft neceífárin ; nain
ómneíd quod capitur íntelledu, adauget eíus íntellígendí áuídítacem. Si autem
Deus caperetur in eo,crefceret ín eouís íntellígendí’, Sí áuídítas
maíor eíTec ufs
ímelh'gendhquám Deusíntenígibilis;ttaDeiisnonfodícítáret,necquíetaretdefid¿
ríam. NonelfetígíturDeus. Etquía íntelledús uultefièfœlixaimcnon uultnilí
Deum,qui ípfum femperpafcat,& nuquam deficere pofsítjta quod magnitudinis
dus non eft finístóó propterea infínícus,ímménfurabíIis,S¿ incompræhenfibilis.
Omnis loquutío eft interni conceptus ueluerbi explication nunquam poteft
tierbi eflentia explicarUdeômultifarièmultiscp modis loquitur Deus per creatur^ *
ut in uarietate talfimelíús uerbí fimplícítasóí (implicitatis fcecunditas explicetur*
ficut uis fimpl icis radíjSolariSjCftinexprefsíbílísfrccunditatiSj&hocoftendítínge:
nerabilibus huius fenfibilis mundi,etiam fupra oppofitionem, quando indurat lac­
tum,& refoluitniuem feu ceram. Sicut igitur experimur inuarietate uirtutum terrte
nsfcentium,inexprefsibilem Solis uírtutem ín radió fuoîfic in Prophetis experimur
ínexprefsibíIemDeiuírtuteminuerbofuo.Dícíturautem quandam arborem efie
Solis,in Oriente feu Paradifo,qliæ in te habet omnem Solis uirtutem;quarn datera
rponfa,quædam feribunt hiftoriæ.Omnes arbores fn fuis uírtutibús non praedicant
neqj loquuntur^nifi uirtutem Dei fui,fcilicet Solis,quçlibet modo fuo. Sed una qug
eft propria arbor eiusffecundum poëttcüm figmetam)in fe habes omnem uirtutem;
dus prædicatioSdoquutio,eftplenitado uírtiitíáDeípatris,(uífcílicetSolís.Síc
dícendumdeDeifilíofcilicetlefUjínquóeftplenitudouirtutís DeL Et eft uerbum
ín ic omnia uerba & uirtutem omniiim complicans » Chriftus eft conftitutus hæres
uniueríbrum,ideo filius Hæresconfideratur in cuius poteftatèfünt omnia qdæ pa­
ir is funt: fic di cir Chriftus ad patrêîomnia tua mea funt* Sed nihil habet pater,quod
non habeat filius â patre,fecundum aeternam generationem:& ficut pater eft Domt
ñus uniueríbrurttijta & filius,quia illi data eft oninis poteftas in coelo & in terrâ * Et
ipfe eft Dominus omnís creaturte,qúía primogenitus omnis creator*, quia fapientia patris.perquamfecitDeus&fecula.Etnon font duædominationes,patris qui
omnia creauit fapíentía: fute,per quam omnia creauitífed una dominatio. Sicut
enim fapíentía eft de natura patris,fie uerbum de natata intelledus, fic dominatid
filij de dominatione patrisjita quod ficut ipfiSeft una natura,(íc ô£una dominatio;
6¿poteftas.Et quia ipfa dominatio in filio eft â patre tided conftitutus dicitur hætes,quafi ficut haeres eandem habet dominationem, ted uia fuccefsionis âpatre;
ííc
filius.
Splendor Solis oftendit gloriam claritatis eiufc.Et fictif radius Solis eft de clarítá Gfor{^
teeíusjóó oftendit gloriam claritatis,cum fine radio non fit claritas eius uífibílís: fic
1"
defilioDeí,qui eft ut fapíentía patris illuminans.Et uti radius eft coætiüs Solíífic la
píen tí a eft coaeua patrí,0¿ eft figura,uel difpoíítío,fiue imago fubftantíse eíus. Sícut
radius eftímago Solaris íiibftantiaetfic filius naturalis ímagó patris,quæ per figtx«
ram fubftantixfigníficatur,&nonartifícíalem ,quæ eft imago non fubftantí* fcdl
accidentiSjficutículptaímagouelpícb, ¿n accidentali figura tantum imitatur ex?
omplar.
Sícut lumen Solis portat omnia in uirtute fua,quæ funt in Solèific uer¿
bumDeijportatomniainuirtutejquæfuntinDeô. Verbtim imperiale defertote*
mtemímperatíuam imperatoria,& imperium per uèrbum te manifeftat* Verbunï
purgat tenebras ignorantiæ}& animam illuminat:hoc eft tollere peccata purgare.Neqj eft aliad qúod ín anima purgationem facere pofsit,nífí uerbum Dei : quod
cum fit Deusjfolúm ¿líabi poteft anïmæ>& per illapfum illuminate > pulfis tenebris;
.......
........... "
Sícut

Excitationum
Sicut fola lux illabíturuifuí,#pellit tenebras,# facit uifum eflè adu, feu uiuum¿
feu oculum uidentem.

Ex iermo netPuer creicebar.
Verlefus erat uerepuendicitur enim puer,apuritate.Nulius autem puer a~
I_ x deo purus unquam fuit, necp erit,ficut ille erat cuius pater Deus,# mater
J
uirgo.Omnia quædelefudicuntur 3cum ueritate de eo affirmantur: nam di
JL,
citurlux uera,uitis uera,# puer uerus.Crefcebat:quia puer, # fortior fiebat
*n corporalibus uiribus.Sed non in fapientía,quia plenus:nec$ in gratia Dei, quia il
la in omni plenitudine erat iri illo.
^piíwító.
Abfoluta humanitas,per quam omnis homo eft homo,nori recipit magis nec
incaritafa. minus quiaeftuëra forma fubftantiàlisificnecuera abfoluta fapientía, quæ nequa­
quam eft accidens,capete poteft magis# minus,# eft plenitudo fapientiæ, fine ma
ximitasabfolUta.Seduthomo participat fapientiam per naturam intelledualem,
quæ eft imago eiuà,tunc poteft proficere,# fieri capacior #,fapientior : nunquam
tamen fiet ¿pía fapientía , ficut album poteft fieri albius,nurtquam tamen al­
bum fit albêdo.ln Chrifto confidcratur fapientía diu? na,quæ uocatur per Apofto/
lum diuinitas,quam dicit corporali ter habitafte iri Chrifto,hoceft plenè et perfede
omnimodo menfuræ,longitudinis,latitudinis,# profunditatis,prout in corpore
illæ complicantur:# illa eft per quam Deus fecit # fe cula, & eft uerbum Dei ♦ Illa
ab initio fuit plene ín Ie(u,quia lefuscft fapientía incarnata. Ac fi quis confideraret,
terram cónuertí in aquam,# in conuerfione generari indiflolubilem glaciem,quæ
ponitut hac node generatatglacies illa eft frigiditas inaqua ta,quæ frigiditas fic eft
unita aquæ in glacie,quod eft uera frígidttas,# infeparabilisaglacie:quiafmpofsi/
bileeñjglacíemfíneillafubíífterejícer aquapoflit efie fine ea, quod fit in glacie,
et etiam finefrigiditate.Eftautemfrigiditasmaxima,quse in glacieponirur elfe,no
mcongruafimilitudoímmarceílibílís fapientiæ, feu immortalis et æternæ naturæ,
nam frigiditas conferuatacorruptionejin fe igitur ftabilis,et incorruptibilis.Et fi/
çut natura aquæ,uarie participare poteft frigiditatem:fic et íntelledualís natura,
quafi aquaparticïparepoteftuarieiapientiâ,quænÔeft ei incorporata,feu quæno
inhabitat eam eflentíalíter feu corporaliter nifi in lefu,in quo íntelledualís natura,
eft infeparabilis a fapientía uera,quæ ipfam corporaliter inhabitat. Et quando nos
reipicimusfeorfumadnaturamhumanaminChrifto,quæ in omni homine poteft
recipere augmentum in fapientia:tuncdicimuslefum uerum hominem proficere in
fapientía,quæ eum inhabitattficut fi aquam intueremur feorfum, diceremus ipfam
crefcere in frigiditate,licet ut eft in glacie non crefcat.Vel fic proficere dicimus,fi/
cutfapiens proficit in eloquentia,ut fuam fapientiamaudientibus exprimat, fic le/
fus infans pofteauir,ut nobis fapientiam fuam communicaret: profecit,et hoc eft
non fibi,fed nobis proficere.Aqua per eflentiam non eft frigida, quia etiam calida
eft a qua: fed glacies uidetur quodammodo per effentiam efie frígida,non folum
quia noneft dabilis glacies nifi frigida,fed quia quodammodo fimpliciter maxima
eft et formatiua glacíeí,ítaquodfin5,nonefietglacíes.lntelligemeloquíafsímílatíuêmam non eft dabilis frigiditas fimpliciter maxima,in efie # poffe. Glacies igitur»
etfi eft fic coniedutaliter per effentiam frigida,tamen aqua glaciei non. Efto igitur
quod frigiditas accídentalís,uníaturfrigíditatieflentíalí,talíterquodeius frigiditas,
quam habet participatiue ab abfoluta frigiditate, tranfeat in unionem maximae
(eu abfolutæ frigiditatis, in qua fubfiftít ínfeparabilíter ut fiat glacies: tunc quo­
dam modo creatori fuo unitur creatura, quia abfoluta frigiditas,creat quodam­
modo frigiditatem in aqua, non ex aliquo alio, fed per immifsionem fuæimagi*
nis feu fimilitudinis. Tali licet remota fimilítudine, rafio humana creata à ratïoneabfolutajquæ
dicitur in anima,in 1ESV in creando unita eft uerbo,
feu fapientiæ,feu rationi abfolutæ, # medio animat, tota humana natura unita eft
fuo creatori:ficut in glacie frigiditas aquæ,(uo creatori ablolutæ fcilícet frigidi/
cati, # tota natura aquæ » quæ eft una in omni aqua, fíe eft unita frigiditati
abfolutæ*

pHfr.

Liber

Vi I I.

¿ft

^bfoldtæ.Et quocigeneratîo iftius glaci€Î3fehabet quodâmodo tn generatio Chri>
ftijatcende^uüdixtdcaqua^qiiædtm fieri ex cónuerfióne cèrræ,ita quod prius
non fît aqua quam glacies,quæ fit niodo aliquo,ut Chríftus ín uirgine,qui non fuit
prius homo quam uerbo unitus.Et fi eft tibi difficile imaginari quo modóíii cónuer
fione terra in aquam,fimul generetur glaciesjrecipe exemplum aquç tepidæ, aten
ponatur fanguís,ín quem perueniatfrtgiditas,fcilícecímmarcéíríbilis natura , puta
intellectualis fpiritus,eo ipfo quod frigefeie feufit homo, ponatur fimul congélari in glacis útfitlefus:fícut experimur fi tepida aqüá exponitur uento tempore hÿ
bèrno,& eftaliquantula íímilítudo.Nam ficutfpiritus feu uencus ab arduro,uel
quilone,ueloriente,iniuauirtute frígíditátem.defereris,puram uiui fontis áquarri
coagulat,^ frígídítateímmífla,glaciem forriiátrefrígeratíuám : fic fpiritus fandusi
deferens uerbumDeifeu fapientiam in fua uirtute,purum uirginei fontis fanguinem coagiilauitj&uerbo Dei itnmiffb,Tefum formauït in Marià,de turns utero exiuftglacieSjin coincidentia fummi caloríSjOmníauítiíficantiá.
Aqua de fua natura non eft glacies,fed quod eftglacies,hoceft ex uirtute, qü¿
ex gratia feu dono ei ineft. Sic uticjj uerum eihhumanam naturam in lefu, medio in
telledus effe unitam uerbo,riorirtifi uirtute altifllmi,qua ex gratia feu dono ei in/
eft.In unica enim filiation e illa, qua lefus eft filius Dei & hominis,coincidit gratia
cum natura.Filiatio eriim,aut eft ex gratia tantum,ut eft ín fílíjs adoptionis, aut ex
natura tantum,ut in filrjs generation is:auc ex natural gratia fimul,fic lefus eft
illitis Dei & hominis. Verus naturalis filiusDei patris,â quo genitus : S¿ uerus fili­
us naturalis uirginis matris,aqua genitus,&fimulDei Ai uriginis fi'h*tis, ex natura
fimul ££ gratia Sicdicebac pater,hic eft filius meus diledus,in quo mihi bene complacui,filius naturalis ícílícet,quia dixit filius meus:filius gratiae, quià dixit, in quo
mihi bene complacufiNec aliud noluit dicere Auguftinus,qui dicebat, quicquid
- œnuenit filio Dei pernaturam3conuenít filio bomíhis per gratiam. Quia enimfiiiusMariae fit & filius Dei,abfqj confufione naturarum diuinæÔf humanae:non eft
folùm ex natura,quia fecundum naturam,filius hominis non debet efie filius Dei,
quum alia fitnacura Dei,ôf alia homintsmecp folum ex gratia3quia tunc tantum ef­
fet filius adoptionis Dei,qui naturalis hominis.Ideo necefle eft dicere, in filiatione
lefucoinciderenaturamcum graria,utquíeftnatnralísfilíusDeiÓ¿ hominis, exeo
quia hominis fit&filius Dei gratia,quem Deus unxit prae confortibus fuisjfic filius
naturalis in driiinkatc,fadus eft filius adoptionis & grariæ in humanitate, qui eft
Idus benedidus.Et puto quod fi hicintelledus aperiretur infidelibus,qui honcori
ftntiunt hominem poffe efieDeum,citius induci pollent ad fidem Catholicam. Ali
ud exemplum,ad capiendam coincidentiam filiationis natura adoptionis i Eftó
quod rexfit habens aduerfanum fortem,unicum filium in mundum,mandans ut
induatformam feruorum &difcatmilítarein humilitate.Deindedum filius regis in
Forma ierui eft in mundo,aduerfarius non ceffat inuadere. Rex ut aduerftrium ex/
pçllat,facit proclamari,quod quicunqp talem uicericjlkim in filium adoptabit, &
conftituethæredem uniuerfbrum. Venit incognitus omnibus regis filius, in habitu
tu ferui,&uincitaduerferiumregis:ille erit filius adoptionis,quieft6< naturalis, ÔC
qui fuit hæres per naturam,etiam fadus eft hæres per adoptio nem. Sic lefus filius
Deiiinduic formam ferui,St didicit militiam humilitatis,fiuepati,& demum meruit
exuidoria iuxta patris piomtfiumexaltari,ut effet hæres uniueríbrtim. Qui enim
uicerftaduerfarium,adoptabïturinhæredem,et íta eruntuidores cohæredcs Chrfe
f:i} ex côftitutioneDei.Et hæc fiiccefiio eft ín adoptione,ita quod ficut Chríftus eft
naturalis hæres,ôf hæres ex adoptione
gratia , medíante uidoria,quia uieft
principemmundiàprincipem tenebrarum:ita quifquæeumuiricens contraquenÜ
eftcontínualucftanoftra, coronabitur, fed fecundum uarias uidorias. Sed quuni
non fit nifi unum regnum Dei, uidor omnis erit hæres regni immortalitatis:
ac fi immortalitas effet regnum, & daretur unicuique, qui meruit uídere Deúm,
Qjjtodqjuifio few cognitio præftct gloriato
læcùiOT æternam,ficut tunc un»
*■“ . ~ ‘......
.....
pulchra?

E

o6

Excitationum

pulchra facies3poteft ab 'infinitis uideri.Erficut immutat cuiuslibet uidentis (eri*
iumdicquoduifio pulchritudinis prçftatlgtitiam S¿ del edationem,quç eft uita fpi
ritus,licet unus tneîiùs uideat &C propinquius quam alius, quia ex uidoria meliori
fic meruitjtamen una eft facies feu regnum pulchritudinis « Et fic nidores uenient
ad filiationem Dei per adoptionem,fed omnis adoptio eft medio adoptionis lefu,
quia nulla excellentior effe poteft adoptio quâ iiïa,quæ cadit in proprio filio, & ex
mera iuftitia procedit.Vnde ait Chriftus:confidite,quia ego uici,ex confidentia illa
©mnes utncunt3qui uincunt.Ex confidentia Chrifti regis prae confortibm úndí,
qui eft dux exercitus, fub quo tantum omnes uidores militat ipfe campi dudor&.
imperator leges uidoriæ tradidit,quas militantes tenere needleeft/i uolunt uinrere:S¿ tunc fub eo militanc,quia eius uerbo & imperio obediuntEtfunt regula EuS
gelica^qui uidoriam certam promittunt.Vidoria igitur per Chriftum tantum habe
cur, qui uiam docet,&fa ¿lo oftendit,Sed ad filiationem naturalem,quæ etiam eft
in lefu non poteft quifquam attingere:nam fecundum illum eft unigenitus>qui fe­
cundum filiationem adoptionisàeft primogenitus»
Excitationum odtaui libri finis*

Excitationum cx Sermonibus Ro
uerendif Patris Nicolai de Cufa Cardinalis,
Liber nonus*
C P

Ex fermone:Lóquere SC exhortare,

jg Vchariftiaeftlfacramentiimuerbi.Ñam ficutfubipeciebus pateen
tiæ corporalis attingitur pafcentia fpiritus in fide,quæ eft,quod uer
bum Dei fit pateen tía uítae fpiritus rationalístquomodo ille redècrc
dit, Euchariftiam (aeramentum effe gra tiæ pafeentís uerbi,qui con­
temnit, uerbum ípfum medio nocís in animam rationalem reci­
pere C Simile uidetur effe, ac fi quis Platonicus effeuellet, ex infpedione libri Platonis, contemneret autem audire ípfum uerba uiua proferen­
tem. Dico: quo modo fit tibi Euchariftia panis uiuus/i non fueris dodus per íp­
fum uerbumÆcce uerbum uiuum in iermone,facit tibi Euchariftiam fapidam,quae
non fi et cibus animae rationalis,nifi per illuminationem uerbúalíoquí manet tibi ab
feondítus dulcis ille fapor,8¿ ignorabis quo modo omne deledamentnm in te habe
at.Sumit ípfum ignores p otius,ut animalis homo,quâ fpirftualis,quia fpirítus de eo
nihíl percipít:necp unquam ex feipíb nifi dodus percipere poterit.Quafi fi cçco na
to diceretur,præfcntato eí pane tritíceo,manduca hunc panem, & efficieris pulcher
ualde,atqi optime coloratus in facieiuerba illa caecus parui aeftimaret, quia pulchri­
tudinem colorís non íntellígeret.Sed ádhoc ut magnificaret hoc donum, opus ete
tet ut aperires ei oculos30¿ uidendo colores pulchros,cum fide quod ipfe talem affe
queretunauide panem illum colorem praeftantem manducarennDe (e uerô nunc|
ad hoc perueniret,S¿ nifi illuminaretur,finedeledatione promiffi coloris, mandu*
caret.Sic eft quod illuminatio quæ fit per uerbum,eft neceffaria omnibus, qui cum
deledatíone & in aeterno defiderio feudeuotione/acramentum Euchariftiæ fume
re debent,aliter(uti frequenter fit) frigid ¿acceditur.
IEV-S.
Deus (aluatoreft,6^lefusfaluatio eius. Deusuerax eft,& lefus neritas eius.
Deus pius eft, 8C lefus pietas eius. Deus benignus eft,& lefus benignitas eius»
Deus lapiens
leiùs fapientia eius. Deus omnipotens eft, lefus omnipo/
tentia eius,teu uirtus eius. Deus creator eft,kfüs creatio eius. Deus magifter
eft,fí¿lefusmagifteriumeius. Sicutfi quis offenderet hbrum Platonisirt te con­
tinentem omnem eius dodrinam, diceret ; Plato dodor eft, & hæc eft do¿teína

Liber

IX.

¿r? -

Atfaa eiusiaut diceret offendendo ftatuam ñ'dei,ultimé 'elaboratam:#des in arte fid

gendimagifter eft,&hoceftmagiiteriumeius.Etin fumma,Iefus eft,in quo huma­
na natura eftaffèquuta omneidquoddeííderat,6¿ Deo attribuimus. Humana na>
rura3defideratfodicitatemquçDeuseft:iIlamipià natura humana, eft in lefu afte/
quuta, quia Deum appræhendit. Et eft lefus fifiushominis fie ailequutus fœlicitatem>quOd ipfàm non folum habet,fed communicare poteft» Adam ailequutus fuit
animam uiuentem uita rationis,quæ eft foelícítas huius mundi, &£ imago fixlicitaeis
se ternary fed non eft eam fíe afîèquutus quod poffic communicare,quia non recepit
hoc donum rationis nifi fibúfed animalem hominem recepit ad communicandum,
quia eius naturam recepit,non fic imaginem Det recepit,feu fapientiæ.Chriftus ue
ro fecundus Adam recepit naturam feu ipfam eflentiam fapientiæ, non imaginem
tncomrnunicabilemndeo facftus eft ín fpírítu uiuificantetn,omnes eum recipientes.
lefus eft apparitio abfeonditi Dei/eu reuelatio fiue oftenfio,Et quia dixi, ipfam
éffe creationem Dei,attende:nam Deus eft creator,fed lefus eft ipfa creatío;Nam fo
ltjmínleíu,apparctuíscreatorís:ineoením reuelatur omnipotentia creantis.Deus
creat creatione omniatereatio autem eft lefas,per quem fecit & fæcula. Sicut pidlor
arte pingendi pingir;quæ uocatur pidio.Efto igitur quod pidor artem pingendi,
perquam omnia pingit,uim pitfturae fuæ pingendo traderet,ficut pater generando
filium9etiamuimgenerandieitraditnaturaIem:SicDeuspater artem creandi, per
quam lefum filium hominis creáuíqeídem filio fao creando uniuitdea lefus eft uera
l)ei creatio,in qua uís feu ars creatíua,feu creatio tft creatùra.ExDeo modo naturæ
& artis exiuit lefasunUdo naturæ,quia ex fubftantia patris filius. Deus deDeojmo
do artis,quia creatus,&ïta genitus creatur,natiiralis efficitur» Et in filiatione le­
fu,coincidí t omnis filia tío naturæ &fgratiæ;Ex gratia fit ómne quod fit per artem;
quíanonfitnífímedíanteIiberauo.luntateártífícís.Cre3re,ficeft ex grada.Et ideo
creatio ínleíUjUteftars patris qu2?S¿filiatio eius:S£filiatio matris: fimul complicat
naturam & artem. V t autem intelligere queas Apoftolum ¿quomodo in lefu eft regeneratioad¿mmortalítatem,fi¿quomódoeftfeméh,in quo benedicentur omnes
tribus terrae,& quomodo ipfe refarreeftio naturæ gracíseiucíle eft hoc rememorari
adhu&Adam pacer generando filium ; naturaliter communicant eidem uirtuteni
generandi ex eo,quia quum ipfe mortalis effet,Sf non pbifet in fe femper fabfifte/
renideo naturaliter íncítatus,qu«fíuítinfilgsrenouarí.Etquía8¿ ilii mortales, ficue
& patenideo eifdeni filtjs,fimul eandem generandi tradidit poteftatem.ut fic p er in
nouationes nunquam deficeretJta Adamuiuit in omnibus pofteris,& renouatur
in omni generatione. In omnibus pofteris, Adse humanitas eft rénouata femper.
ComplicanturomneshominesínAdam,utíínpatreomníum.Síc in quolibet hominejhumanitasomniumhominnminAdamcomplicataæxiftit.Hunc hominem
uecerem,qui& Adam,uiditPsulusinomni homine ex Adam genito,ficut fi pri/
matp uitem^diceremus in omnibus uiribus uiuere uita uègetabilimam de prima, ab
fciffllunt palmites 8¿ plantati,ex quibus nites,non tamen producunt eundem fru<
cftumfeuæquénobilem,propteruarietatemterræ&fitus:ficdehomirtibus æftiman
dumuMoyfcs dicit hominidaramLiitsm,perÎnfpirationem^ationalisanimæ,feufpi
titusÆt talis non eft in potentia feminis,auc díuífibilisínpÍuresifcd eft imago fapi
éntiææternæ. Ideo quæ ex ratione funt in patre, non communicantur in genera­
tione filio¿ut ea quæ artis funttfic Grammaticus non generat Grammaticum. L
deo Paulus uocat hominem ex Adam, animalem: quia ex eo quod ex Adam eft,
non percipit ea quæ Dei'funt, quia folus fpiritus rationalis illa percipere poteft,
qui et Deo tantum eft. In Chrifto ueró hoc femen èx Adam omnes homines
complicans,eft aflequutum beneduftionem, feu immortalitatem : nam unita eft
humanitas filio Dei,feu unicus eft filius mortalis ex Adam, únígenítb filio Det
Eft autem unus unigenitus filius Dei. Nam fi ideo Adam generauit filios, curri
poteftate propagandi in fæcula, quia Adam mortalis,non potuit nifi per reno/
ustionem talem fubfifterettunc quum Deus fit immortalis $ non generat nifi filiurrî

¿28

<

Excitationum

hum unigenitum {immortalem, in quo fui ípfius immortalítateih deledabiliflime compteditur,ficut pater fuam uitam in filiouocundatur enim homo,in filtjsuiuens.Sic pater codeftis,qui tribuit Adæ uirtutem generatiuam utiocundaretur,
uiuens in filio,non poteft efle ft erilis ait Efaias:utet ipfe illa aeterna iocunditate non
prtucturtfedfcm per gen erat filium,in quo feipfum ampleditur deledabiliiïïma di
Iediohe,fine qua deledatione,quæeft infutjpfius cognitione, appræhenfione, feis
amplexu,Deus paterna affedionecareret,necfumme felix efle pofletlfte unige/
nitusDeifilius,afliimpfitiIlam Adæ humanitatem fecundum carnem,ex uirgine
Mariaxinqua Adam,à omnes in eius potentia complicantur.Et ideo ipfe eft utiui
tisuera,quse fuit abftiflus palmes ex Adam,8é ín uirginea benedida terra creuitia
ueram uitem,faciens uerum frudtim:ueritas autem incorruptibiliseft.Etfichumanitas flue Deitas,unita eft in lefu immortalitati,(eu filio Deí.Rede igitur omnes tri
bus terrae fiue Adæ inChriftobenedicentùr3inquohumanitas aflèqmita eft bene/
didionem duratíonís,noníblumufq? ad quartam SC quintam generationem, fed
ufeg in æternum.Et ex hac benedidione,eft refurredio mortalis hominis,ad immor
tahtatem,quæ erit poftquamceftaucrit generatio,& uitae Adæ propagatio.Nam cef
fante generatione,ÔÉinnouatione humanitatis uia fucceflionis feu propagationis:
tunc ueniet lefus in mortali humanitate,mortuos refufcitans,ut ficut in fucceflione
temporali fuit humanitas m ortalis:am piius ceflante motu coeli & temporali fuccei
Ííone,fic ad immortalem uitam ftabilem,fine propagatione refufcítetunDeíndecó
(îderandum eft»quod eft alfa benedidio,quæ rationalem hominis fpiritum attingit,
quæ benedídío eft gratia,per quam fpiritus hominis qui eft imago fapientiæ,iuiigitur exemplari fcilicetiapientiæ æternæ,per quam fpiritus felícitaturper eius
felicitatem totus homo:&uocatur benedídío fidelium,quorum pater nominatur
AbrahamuSic in Chrifto intelledus eftfapientiææternæ unitus,ita quod eius hu­
manitas,per hoc eft gratiam filiationis Dei aflequuta5per quam in melius immuta/
ta eft,S£plenitudinem gratiæ&benedidionis aflèquuta,quæ fufficit omnibus. Et
fic Chriftus eft,tn quo benedidiones omnes uitæ animalis ex Adam, aut rationa/
lis ex Abraham complicantur,Neq^ in alio aliquo poteft homo falutem aflequi,0£
uiuereuftahominis,&uitaDei,fecundumipiritumquiexDeoe(hnifiin hoc filio
hominisDeiJmmutanturigiturfidelesûiÎpfbjinfiliosDetquæ immutatio quum
fiat ex merito Chrifti,dono Si gratia Dei,concurrete merito hominis: tunc non om
nes qui refurgent immutabuntur,ut fiant in refurredione Chriftiformes, fed unufquifep in ordine fuo,ficut merui tiprimus Chriftus,deindeij qui funt Chrifti. Et hæc
immutatio,qua fidelis tranfit in filiationem Dei per Chriftum, uocatur benedídío
Abrahæ,féu patris fidelift.Sicut enim Adam pater hominftJta Abraham fidelium
Deo hominum:ficut Lucas dicit filium Adç Chriftum,et Mattheus filium Abrahæ
Et benedídío Abrahæ quae eft fidelium,attingit femen Abrahæ in Chrifto, in quo
omnes fideles aflequuntur benedidionem refurredionis cum immutatione: fide­
les tantum qui in Domino fperauerunt,qui nomine Abrahæ nominantur. Quafi
ipfe adeo fidelis in immolatione filq repertus fit,quod rede eius femen ín Chriftoj
ultimam 8¿ maximam benedidionem aflèquutum fit,qui fuit in Ifaacpræfîgura­
tus, quoniam realíter fídeIís,S¿ ufque ad mortem crucisobediens patri repertus
efttin cuius participatione,omnesDeofideles,fiueiIlianteAbraham,fiuepoftftie/
rint,non folum refurgent, fed immutabuntur, quia erunt Chriftiformes fiirj Det
Etíi redé ¿ntelh'go Paulum, qui ait, omnes refurgemus : tunc in generali refur­
redione non uiuet homo,nifi IE S V S qui eft refurredio 6¿ uita. Licet fandi fine
qui non uideant fuam corruptionem, tamen propter hoc non minus indigebunt,
Chrifto primogenito ex mortuis, qui eos faciat fua uirtutequa refurrexiqde mor/
te tranfire ad uitam. Et hæc refurredio, non eft merito noftro aut cuiufque : fed pa­
ter dedit filio fuo, qui ÔÉ filius hominis, quifufeitabit omnes homines, & non fi­
nit eosfquia funteiufdemnaturæ) in nihilum refolui, fed uenient ante tribunal eius ÔC íudícabuncur,ut manifeftetur maieftas eius . Qui igitut ad indicium condemná/

Liber

1X.

629

demnationis rèfurgenhibqnt ín fupplicium prout merueninhquí autem ad uitam ç>
€ :rnam refurrexerint,ad conformitatê Chrifti mutabatur,cui fimiles erunt,ut Chrilins fíe omnia in omnibus-Vnde hæc mutatio,uocacur regenerado in Chrifto,quan/
do uetus homo,tranfir in nouam creaturam conformem Chrifto.
In Chrifto uiuimus > QC hoc non eft, nifi quôd Chriftus in nobis uiuet ficut ait a/
pud loannem,quia ego uiuam, ÔL uos uiuetis : aefi manus diceret,quia ego uiuam,
uos digiti mei uíuerís. Paulus aliquando uidetur dicere j quód ficut uita patris eft abfcondita in uita filrpita uita noftra in lefû,quafi lefus fic filius Adç.Poteft enim unuf
quii que filius Adæ , Adam nominari, fiue homo 9 quod idem eft * Eft lefus filius
hominis, quafihominis Adæ filius,fiue nouifsimus Adam dicitur: quia uita Adæ
abfcondica eft in eo, ubieft amodo immortalis & impropagabilís,ídeó ultimus A/
damdiâus.
Aliquando uidetur dicere Paulus,quôd lefus fit in nobis abfconditus,quí aítmo vit¿ ¿bjert*
uiuo ego,fed uiuit in me Chriftustôi generatur in nobis per uerbii Dei,qd intrat per
aurem,6¿concipítur in fpirítu intelleAuali per fidem, ÔCcrefeit quoufqjin nobis ge­
neretur Chriftus.Sic Chriftus eftabfconditus in Chriftianis,quorum uita eft abfeodetain Chrifto.VerbumDeigeneratfapientiam in anima,hoceftfeipfum, quiauerbum Dei eft eius fapientia.Cuftodit anima rationalishoc fecretum fuum i ficut Pro
phetain corde fuo eloquíaDeíabfcondiqutuíuat.Ec ideó fíbenéconfideraSjChriftum in nobis afeondi,eft ipfum,ut femen uitæper uerbum concipiinrationalifpiri
tu, ut ibi crefcat
generetur 1 eftis qui eft fapientia Dei, & in illo ut inparte fpiritus
noftrfieft ípfius noftn fpiritus uita abfeondita*
Tn quo eft lefus in hoc mundo inuifibiliter abfcondicus, in illo manifeftabitur, in
die dia quando reuelabtmturabiconditai&fcognofcenius ipfum q in nobis fuit a bfr
conditusjquôdo ipfe in nobis & nos in ipfo.Quafi ficutuita i corpore,fic ipfe innobiSjSCcorpus uiuumínuíta,fic nos ín ipfo : 8¿ pater in ipfo,ficut intelledus in uerbo
feu ratíone:g¿ipfe in patre,ficut ratio in intelletftu.Ecce qui habet lefum in fe,habet
Deu patre in lefu,ó¿ omnes fandos qui funt í i pfo:& in illo eft Deus,
lefus,o/
mnes fandi. Qui habet lefum,habet thefaurn,boni in quo omnia,ideo ultima foeli/
citate fcclix.
‘
Diceret fortealiquisjuideturexqs qdida funt,in tota humana natura,noeftenifi AMuwsiev
nifi unum Adam
unum Chriftummam quid funthomines ex Adam, nifi Adam reum mut
fic explicatus multiplicatus. Sicut Paulus air.ex uno omnes multiplicati,ficut ex
unicatisuirtutecftnumerusjinquo tamen non eft nifi unitas exph'cata«Vndeinom
nibus filrjs Adæ,eft ipfe Adam reriouatus,&ftilrj omne id quod funt,ab ipfo habent»
& in ipfo funt,ipfe in eis
hoc quoad naturam Adæ, quæ eft de terra feuhuius
feníibiIísmundí,6Cnomínaturpatercarnis. Sic uidetur quoad fpiritualemintelledualem naturam quae eft in horni ne,fine qua homo non eft homo,quôd non fic nifi
unus Chriftusmam Chriftus eft fapientia Dei,de qua emanat fpiritus intelligentie,
qui infunditur naturpfenfibílí ex Adam propagarse. Vhde una eft fapientia tn Chrí
fto lefu,unita naturæ Adæ, quæ ín omni homineexplicatunficut eft una fapíenna,q
omnes/apíentes efficit,uirtutemfuamexplícando èc fe communicando. Sicut fapi­
entia Platonisfeexplicât&communicar,atqj ficíemultiplícatin difcipulís, in qui­
bus non nili una eft Platonica fapientia explicata^ multi picata,Occurrit quód De
us creator oim,creauit omnes hoes,in eo quod ipfum Adam creauiqin quo oes crea
uitiquia creauit Adam ut patrem omm’um,inquafoecunditate uirtualiter omnes fuz
turi comphcantur,ficut faturum complicatur in præfend. Explicatur autem fozcun/
diras í p.ecíeí per mdiuidua, quafi fpecies fit natura, Ôfinfe confiderata fit contracta
ad modum In explicationeuero foecunditatis,ficad modum determinata, aefi explt
catto non fit pofsíbdís abfcg contradione determinata,quæ nocetur modus naturg
feufpeciei Sicut explicatio unicatis,non eft abfcp determinato numero:ficunafpecies feunatura fpecífica que lint in Adam,eft explicata in multis filrjs,qui funt eiuf
demfpeciei Natura autem fpecífica creata in Adam»cum fertili ta refait in terram mif
Te
fa»

fijo

Excitationum

fa,in qua ad hpcut Adam effet, fuit ad certam modum determinata ,ut effet hoc æ
fic.Sed tpfum hoc fic>non eff communícabíleftícet natura in hoc & fic communi
ceturfficuthæccandelanoneft com munícabílís^ quum hçc fit unum,& non pofsit ef
fe fimulunum ÔÉplura» licet ignis quo ardet candela, co mm unice tur alteri. Et ficut ig
nis qui communicaturnon eft alius,licet non recipiatur nifi in alia candelaffic filius
i'iú pater naturam fuam communicauit ÔCnon aliam, non eft pater fed alius»ita non
eft nifi unus Adamffi ad fpeciem reípícímtis in eo creatam.Et funt multi filq, fi ad in
; uduacionem leu receptionem ipfius fpeciei refpicimus. Sic de fpirítu qui eftafa?
c.zvntia æterna,nam una eft fapientia unita humanitati in Chriftojqux illuminat om>
57 ■ ¿u hominem fficut una facies fe oftendens, multiplicat fpeciem fuam in omnibus
(f eculis quæuaríédeterminantur in fpeculis uarqs,quæ eíus capíuntímagínem.Pu
, fto quód lux candelæ fit ut imago lucís fàpientiæ, & quod à candela ardenti ftu
I >mine,fenfíbil¿ uíta uíuentiadueníat, lux illa illuminans fcilicetimagofapientiæ,
ut non folum ardeatcádela,fed uíualucecognitlonísluceatfíbbijpfí ,utcognofcac
ks ad qu£ fe uerdfrT alís lux uarié lucet ín uaríjs cadelís,quum recipiatur ín uaríjs ua
rieardentíbusjíta quód nulla candela lucet ut alia/ed aut tenebrofius aut claráis Sed
q.vta eft uiuaíntellecftualís lux,ideó dofta poteft tenebras ôf caufas tenebrarum ab­
le, ¿idere. Videmus ením intellectum modos reperifte»purgandicandélasardentes*
quæ non clare lucent. Ideo fi candela effet uíua uíta íntelleáualfipoffet per docftri/
o.am fàpientiæ purgare fuas foeculen tías* Attende, quod anima ratíonalíseftutfpe/
culumjn fe recipiens uulcumDeí ¿n ea fígtiatum. Sed omnis imago inípeculo fenfi
bí!í,conuertít fe ad fuum exemplar:!! reípícís ín ípeculum, oritur tua imago»quæ fé
ad re refpicienrem conuertít,8Cnequaquamadaliud* Et oftendíturperfímilitudinë
quod ¿mago etiamdeftru<ftofpeculo»uult ad exemplar reuertí ,6¿nonfediuídereín
partes, fed exíntegro reuertiffíc
imago Dei in anima, non unit fe alteri comma/
wicareffed reuertí ad creatorem,& algreuerfionís funtcharítas*Sed fi non reuertí tur,
eft ex eo, quia eft amore mundí retenta» & compedita per concupíícencíam, quæ ín
hocfaecoló dominatunEt ira atteteconfídera» Chríftum patrem fpírítuumfuc ípfútn
nominare uídetur Paulus)ó¿ exemplar noftrí rationalis fpírítus,quíeft eíus imago*.
Etideo ficut Adam pater carnis uíuítínfilijs»&mortuus eft pater, quafi non mor
milem enim reliquit poft fe ¿n uíta fua,uídít SClætatus eft in illo, &Ï obitu fuo
non eft contriftatus)fic deli tiæ fàpientiæ æternæ funt eflecum filtjs hominum» qui di
cutur homines, quia in eis eft lux uitæ fapientiztnam quod fadum eft, in ipfo uíta e/
rat,
uitaeratlux hominum » Etifteeft fpiritus rationalis» cuius pater eft uerbum
JDei,Chriftus Iefus*Sicutpater in filijs,ita lefus in filijs fuis íocundatunfpirítualibus
fcilicet,&diligit eos quia filtj,& uiuit in ipfis ut pater,ôâ'pfi ineo:quià fpiritus non
habet quoreuertatur,nifiad fuumexemplar, quia non habet aliunde fontem uitæ,
nifi aparre fuo,feu fapíentía.Tranfíbít autem mundus cum cocupifcentqs fiiis:quia
caro etfanguts non pofsidebunt regnum uitæ perpetuæ.Et uetus ac terrenus Adatn
totus mutabitur in Adam cœleftem:quiacorruptibileinduetincorruptionem,âfa«
nimale fietfpirituale.Etconregnabit Chrifto,in quo omnes, ÔC qui in omnibus,
eiusmedio in Defi&Deus in omnibus,& omnes fandi in quolibet,Sí quilibet,in o*
mnibus .Et hoc eft regnum pacis &gaiidtj. Nam ficut in regno carnis,omnes homi
nes qui ab Adam patre, funt in quolibetfilio Adae, ita quod quilibet homo eft mO/
dus totius naturae humanae, quæ in fua unitate omnes modos complicat » omnia
ambítindíuíduaffíc in regno fpiritus quilibetpatrem fpirituum tanquâm filius in fe
habens, habet in ipfo complicite omnes fandos, áí eft in ipfis ut fit gaudium pk-;
num,
regnum æternum.quod oculus non uidit, nec auris audiuitj
ne$ in cor hominis afcendit.maiora enim funt omm'«
bus fenfibilibus,quæ præparauit Deus
diligentíbusfe,

fe

Liber

1X.

Ex fcrmone:Lóquerc8¿ exhortare.

f

T nota quaeeft eruditio gracia Deúeft a (Tumere ámagíftro benigno & huma
no,benígnítatÉmó¿humaniutem. . Et quand o conflabit nos eruditionem Pîeifl/*
magiftri rccepifle.Tuncfcilicet,qu5do abnegamus omnem impietatem. Ab
negatio,eft firmum propofitum nunquam redeundi ad abnegatu,ímó quód
fit abominatio redire.Quar e abnegado impietatis non fiqnifi quando pietas pofuic
fedem fuam in iiohintace,& ipfam animam pofsidet* Anima fera, & dura,indocilis,
& intradabiiis,ab omni uirtute remota , cum in ipfam calor intrat charitatis, fit uti
cæra calida,pia,& tradabilis,adrecipi'endum in fe omnem eruditionem ôfimpræf/
fionem formæ diuinx.Sic pictas pellit rigorem 6¿ fer i ratem beftial'ítatis, 8¿ eft uirtip
tum mater, quia fine ipfa non fit anima capax diuini influxus. Eceftquædamfpiritualis animæ dulcedo,quæ anima facit tanquammanfuctum animal, iugum domini
fubintrateiopera mifericordiæ docet,patientiam docet, ôt animi tranquillitatem in*
fert,8¿ quod ipfa fit præparatorium aduentus fàpientiæ.Piêenim agentibus dedit fapientiam,poft expuliionem impietatiMta quod anima per inhabitantem pietatem,
facfta eft docilis & cráctabilis.Sequi debet abnegado fæcutarium defideríorummam
non effet uera pietasinanímajíipfaeflettraétabílísad conformitatem huius mundlquia nemini uelletdífplicere,quafí fa tda mulier ,defideriapeccatorum adimples.
Sed anima debet in illis manere rigida 8¿ inflexibilis s ne calor defideriorum fecula*'
rium ipfam cracftabilem faciat,ut mundo placeatSed abnegarlo impietatis,fímul de
bec &abnegátíonem fecutaríum cotínere defíderioru,quafi illa fint impíjflíma fpíri/
tui noftro,qiií fecundum Deutii eft. Defi'dería temporalia feu fecularia,auertunta/
nimâ à dd’ídef rjs fp ¿ritúalibus,6¿ à regno uitæ fuæ> quod non eft de hoc mundo. Vi/
de quàm impij faut,qui fub fucata pietate,condéfcendunt fecularfeisdefiderqs,maximé illi qui abnegarunt ilta:nemo Chrifti eft,in quo eft talis impietas, quæ militat
aduerfus animam-Apoftolí rógatí ut ad complacendum ludæis definerent prgdica
re Chriftum,non reputauerünt ni Í1 impium efle, corn placereplus hominibus quàm
peo,Secutaría defidería,funt tría genera concupifcentiæ,quæ quícquíd mundus in
defidéría noftra infere,co mpledunturífcilicec aüaritíaJuxuría^fuperbia.Signum
autemquód eruditionem recepimus magiftri,ÔCabnegationem talem fecimus, fe/
quíturífcílicet fi fóbrí¿,iuñe,0¿ pié tn hoc feculo uíxerímus. Sobrietas oftendit defiz
derîtirnluxuriæ abnégatum.luftitía,oftendít defideríum auaritiæextincftum. Píetas jdefi der i um fingularítatís,élatíoriis & (ùperbiæfugatum Ecceanímám præparà
tam ad receptionem formæ Chrifti, Sí quomodo debeat formar i flexibilis ¿¿docilis
ani ma,per fidem,fpem,S¿ charítatem.Expectantes Beatam fpem, nemo expédiaient
fí crédat.ExpédatíoiHa tria complicat:expedtanscredit,fperat,é¿amat.Expedtatío
boni,eft cum amor e. Anima Deó fi delis,non hæfitat in promifsis Dei,
hanc fide
fequicur beata fpesifandta eft utfe atep beata fpes,quæ confidit in Domino, cui eredit,nam Deus eft ueritas. Quícquíd fperatur in promifsis ueritatis, habet fummam
certitudinem- Ëthæcexpëâatio eftpromifsioaduentus gloriæmagni Dei, ó¿ faluatoris Domini ñoftrí lefu ChriftíJEtquideft hoc¿ Certé eft felicitas ultima,quam
omnis rationalis anima amat nam gloriam magni Dei 0¿ faíuatoris Domini noftri
lefu Chriñijíricognítionem feu apprghenfioném aninix uenire, eft finem attingere.
k Imago non habet in fegloriam,fed in exemplari, de cuius pulchritudine laetatur, EjcW;pf4r¿
quia tantæ pulchritudinis eft uíua (mago. Ideó dé exaltatione exemplaris gaudet 8¿
lætatur,cum fitfuagloría 0¿exaltatío.Necp ínhocconfidcrat,cum ut imago non ha
beat oculum,nífi ad Dominum 0¿creatorem fuum, in quo folùm eft, quícquíd eft¿
Et cum non pofsit appetere,fe nori efle imaginem Dei,quia appeteret
non efle,6¿ cum ipfa Deus efle nequeat, neqj appetit quod
efle nequinitano appetit nifi uidere gloriam œa
gní Deí,S¿ faluatoris lefu Chríftíj ín
qua fe uídet ín gloría,

E

tr

2

'

ËX

¿3 z

Excitationum

ExfermonerObtulerunt munera*
Pud Ethnicos,facerdotes ex libris Sybillinis S¿ Aftrolbglcís,nífi funt óccül
ta uaucinatí:uti Roriiaín templo Apollinis ín Vaticano,ubi nunc eft Eccle
£ S
G3
5 & alibi per orbcmuates erant, ficut ex Prophetis fapíent es
JL Jkfacerdoturn Híerofolymís.Tcmplum ením ibi à Salomone çdificammnon
fuítalíud,quám locus pro uífioneoccultorfimyfteríorumDeí,ubiDeusdeoniDominus loqueb3tur,quem princeps facerdotutn confuluit ,ubircfponfa Prophetaris
tenebantur in fcríptís,ex quibus occulta facerdotes ínueftígabant.
Si Plato mundum peragrante propter fcíre}& undícpmagíftrum quæfiüit, Architamadijt,âùua!rpqincertè omnes non nifi incarnatam fapíentíam quxfiueruntîin
omnibus magiftris quxritur fapientia incarnata.Ec ideo nifi in aliquo effet incarna/
ta Jioc eft,nifi homoreperiretur qui fie eft fapiens, quod non eftpofsibikfapientiî
eflemaiorê,quæeft fapientia in efièntia-.fruftra quaererentur omnesmagiftri, fi fàpientia in nullo poiïèt reperítf
Exfcrmone:Quodcuncç dixerit uobis.
vtM fanfii»
a
DamUfrjUiraginem quæeius imago,6¿ abípfo effe habuit,fibi copulauit.Ët
bæceft íocunda copulado,quæ facit unitatem ex duobus. Vbí ¿mago feu uí
rago tranfitín unionem uiri,ut fintduo in carneunajfignificatunionema/
JL J» nimsE & filq Def,ut fint unum in uno ípírítu.Matrímóníum certe eft magnft
initio ú¿cultoníffi^r

m

facramentum,namconformitatem operatur uoluntatum,ut nonfit alia uoluntas uxoris,alía uiri,fed una inq's in quibus funt unum,fcilícet in carne. Sic inter animant
freías fponfum filium Dei,non eft niií una uoluntas ín íjs in quibus funt unum,fcíli
cet ín fpírítutquía uolutas diuína eft fpíntus/quí charítas.Síc Q¿ rationalis animæ uo­
luntas,eft fpiritus qui amor Jníponfa non debet efte alius fpiritualis amor, quâ fpo
fijÓÓ eft unus fpiritus fponfsc^ íponfí. Sic ín matrimonio, non debet efte alíus carnalisamorfponfæquamfponfi,&eft una caro utriufcp.Ex uero matrimonio maxi­
ma bona fequucur,uam quídam íocundífsima immortalitas inconferuatíone humi
næ na turæ,quæ ín fluida propagatione ínnouat«r,6¿confcquentía ad illamtííc fpon«
fafilíj Dehinuniratefponfijrenouaturiucunditateæterna.Etincarnalimatrimonio
ín fenfu,quí eft fubfíftentía fenfíbílí$u¿t£e,fcílícet ín tadu5eft carnalis uitæ deletftatío
qüæ & fe nfibilís dicitur, omnís ením fenftis tacftus quidem eft, ín fpír ítuali uerb, i ni
feníu raríonis,quí dicitur íntelkáusJfitelle&ns ením fenfus eft fpi rituali s,quí íntel
ligitjn rationali uita fe fentít^tqjtangítjíntelleáus intelligens,fe fentícintellígere.
Et eft quídam fpiritualis taeftus,in quo iucundifsimèdeleâatur,fed in mentem non
uenftiancequámcopuleturíponfo.SícutenímperauditumjnóníntenígítduIcedíng
refeeftiemis præparaticibi famelicus/cilicet cibi prçparati à ípóío ccdeftí: fíe in hod
mundo qui eft deaudítu,noti capíturíncundítas tarcas,&connubij5& ofcali,8£ am
plexus fapientiæ domífícantís Jn Cana Galileæ notare debemus nuptias fadas ma
Cana zelus,Galilea eranrmígratíóeft.Aníma zelofa,qug eligitur in íponfam per
filium Dei,qui inhabitat immortalitatem feucoeleftem incorruptibilitatemtut fitglo
ríofa
digna, fe legibus d£ moribus fponfi in hoc mundo conformat, 6C mundatur
atqj adaptátur ad tranfmígratíónem, ficut lapides poliuntur, qui ad templi azdificiu
debent Híerofolymam ubieft uifio Dei,transferri.Etutomncs lapides figuram dez
bitam haberent, magifterde Hterufalem ad rudes montesdefertidefcendit, S¿ for/
mat eosjdeinde præcidit ut addudos in fando «dificto collocet : fic fapientia Dei de
ccelo ín carnem defcendir»6ófponfam elegit,quam huit fanguine fuo,uc effet fponíájS^ cognofceretfediledanluald¿áfponfo,quí fe dedit in mortem pro ip fa.Sed ze
îofa fponfa upcata ad nuptias agni, fponfi fcilícet fui immaculati, hon poteft nífí ín
Galilea nuptias cekbrare,hoceftintranfmigratione. Oportet ením oblíuifcí do­
mum patris,
egredi de terra cognatione fua, &C regem íequí qui eius fpe ci em
concupífcíctficutííponfatin hoc mundo,quanto nobiliores^ tanto fæpe ad diftantio
res fponfos transferuntur*
,
Lcxueró matrimonij eft,qux nunquamnifimortedílfoluítur. Subiedum igitur
fub-

Liber

IX.

¿j?

fubfiftentiæ,eft uita > quæ cum nuncj poil refurre Aionem â morte deficiat , erit hæc
copula in xterna uitajæcitia fempiterna.Et ob hoc poft triduum fa Aæ funt iftx nu/
ptiæ. Omnia fuper tria ponimus, ideó défi gnátur complementum temporalis curïus4à principio per medium ad fidem in triduo» Deficiente uino,feu temporali uitæ
iucanditate,reaouanturnuptiæ. Moriuntur huius mundi nuptiæ, fed refurgentim/
mortales,quæ funt pleng femper & indeficientes:uinum enim inhydrqs ex aqua re
fufcitatufti,femper implet hydria s»0¿ fpiritus feruoris, uti in bono umo , antiquitate
non minuitur.Hydria uerofcuius uocabulum ab aqua fumptum eft,quam continet)
fituas concinensuinSinCanaGalilese. Intranfmigrationeenim natura noftra quæ A^
burnanum feu aqueum continere Colebat fpiritum, de recenti igneum ÔC coeleftem
continet,quiuenitexuerbo,fcilícetexuite uera< Moyfes feribit, fpiritum Domini
ferrifuper aquas,capiendo fpiritum pro exequutione uerbiDei, tunc ficut aqua eft
quaedam claritas fpecularisdn ft capiens figuras : itaintra ipfam claritatem» eft quae/
dam uis uniuerfalis,quæconuertipoteft ad omnemftnfibilem formam, fcilícet mi/
neralem, uegetabílem, 6¿fenfibilem,itautipfaaqüafít quodammodo omnis ftnfi
bilis formç potentía,cuí omnes fenfibiles formae tnfuntNam fi tollitur aqua de mu/
do,nulla eft arbor,nulla difpofitio,nullusornatus,nulla figura.Ecnecaftra erunt de
fîcientibusaquis,qu^fuprâcœlosfunnQuid erit terra,qupeft aqax grofsitiesfquid
actfqui eius uapotfquid ignisfqui aeris fubtíh'tasfeufpirítusíSed quid poteft aqua,
nifi enim exipfa formentur per uerbum feu artem omnípotetis entia, nihil exft pro
ducit.Modo enim quo figulus hydrias ex luto efficit: fic Deus creator aquae, fcilícet
intelledusílle,quí creauicintelledumfiguli,formatoris hydriæ. Ita anima huma­
na afsimilaturaqusejnqua intelleAus eft quafi omnia formans, Sed intelleAusin
anima nonuiuit,fi eideeft fapientia:ficutars facit figulum,ita fapientia formatintel
le Aum,&hæcueni t exuerbo Dei. Aqua ftatim putrefeit 0¿ defluit, nifi cOeleftis
uirtus ipfam fubintret, ut, fiat a Au aliquid ,ftante forma , per cuius uirtutem con/
feruatur. Sic fpiritus uíní conferuat aquam, quia eft eius forma , utnonfitaqua,
fedfítuínum* Eftautemuinumaqua, cuius potentia eft fic determinate, perfor/ vta.
mam quædatei efle: Si hunc fpiritum habet ab influentia cœlefti. Sic ánima hu/
mana, eft inf/pida aqua fíne fpiri tu, qui ei da tur ¿uerbo Dei, quirefufcitatfi^lac/
tificateam*
Diceret aliquis,opinionem illamHippi, qui ex aqua animam effe dicebafdudum
per Ariftotelem SC omnes reprobatam,merepetere:talis me nonreAeintelligitDi
co enim afsimilari a quam animæhumanæ, nam recipit formas íenfibilés intentiona ámíw,
Iitcr,SC receptas feruat,SC reponit in memoria : in hoc aquaeafsimilatur, qug omnes
formas fenfibiles in fe recipitrealiter, ficut anima fenfibiliter ftu intentionalicer.Mi
randum,quomodo adeo fubito anima ín fuo fenfibili incrinftco»fibi fabricat ímagt
nem obieAí,nonfuffícic,quód obieAum fuamfirnilitudinemmultiplicatufqjadorganu,fed requiritur quod fenfus recipiatjnfuo fenfibíliimrinfeco. Et hæc receptio
fit cum deferíptíone fíguraUfícut cum ín corpore uerba alicuius quç repetere uolo,
illa intra deícríbo,S¿ ut incus poftea lego,ita profero. Spiritus intelleAualis,qui no
aduertit ad formas intencionales fiue fcripturas,fed ad quidditatem rerum ille uidet,
quomodo fenfus hominis, qui recipiunt extrinfecas figurarum intentiones illas uti
phantafmatafeu libros feriptos uel pidos præfentanc intelleAui , ut mediantibus
phantafmatibus,attingat eflentiam quidditatem rei,de qua pafeitur (blum. Hæc
aduertens, hæc omnia fieri ut fenfibdis mundus uniatur intelleAuali natura?, ut per
præfentiamfenfibilisfpeculetur nobilitatem fuam: quoniam ienfibilis mundus eft
eius imago,omnium eflentiam in ft quafi in intelligentia plena , formis reperit,
feueríoremíntelligibílem fcilícet m6dum(cuius ille imaginarius, qui per phantefma
ta eam intrat,imago eft)intelleAua!iter intuetur.Sicut enim circulus in fenfibílimüdo,non poteft effe5itauerus fie eft in intelleAu, qui nihii auertitàueritate,fedfinic
quodlibetefleutieft,cumintelIeAualisnàtura fit abfoluens Sinon contrahens. In
abftraAis autem Ôf à contra Atone abfoliuis,non poteft efle mendacium,quia ibi eft
Tt $
in

Excitationum
in propria fim quidditatetfic uidet caufam, cur homo nofter int rinfecus , tanfoperè
ftudethutus mundi figuram fíbi inphantafmateprafentari, fcílicetutfwinotitiam
fip (qui/zxKfaxe<r¿4©- eft)attíngac.Dubitas forte quomodo fpiritus qui defcribiturferri
praius. fuper aquas,eftexequu tor uerbi,per quod Deus creat omnia* Dico fpiritn illum ple
huffi effe formis,ficut ars figuli eft plena formis. Nam ab ipfa omnes forma proce/
dunt,qua in uafis apparent. Intelligentia plena eft formisjficut docftor habet in telle¿turn plenum formis, 8£ illas ponit in difcipulo, & mediante fpirituformato expri­
mimur formetur forme fcíentív'feu artis anima dífcípulí , (cientiacapacem & infoiv
mabilem.Et fic Deus fpiritu uerbi ieu oris fui, qui fuper aquas fertur, omnia creat,
creatur igitur intelligentia in prima emifsione, tanquâm creatura artis omnipoten­
tiae capax,qua non eft ars fed artis capax: fed non eft capax artis in natura eius quia
creatura,fed in tantum eft capax, in quantum fpiritus fapientix in ipiàm descendit,et
eam informat. Sicut fi Plato per fcientiam feu artem poffetfibi fimilem facere, cui etiam dare poffet naturam intelledualem capacem artis Platonicæmon effet proprerea fadlura illa à natura informata,feientia Platonís, licet in fe haberetaptitudinem
adipfam,requireretur tamen donum communicationis artis. Hæc comunicado fpiritusfandus.eftjper quam perficitur interior homo,8¿ informatur forma quæperfi
cit ipfum,qua eft forma uerbi Dei ¿feu Chrifti Dei noftri. Sicut fpiritus uíní,quí per
uoluntatem lefu in aqua creatus fuit ,fecundûmintentioemcreatoris,fineeo quod
íoqueretuisformauítdeaquauínum.Etuírtus qug fenfibiliter apparuinoftendit hoe
uerum, fcilicet odor,color,fapor,lí£tificatio cordis. Sic dum fpiritus lefu immittitur
in animam humanam, facit ipfamChriftiformem, & uirtus atq? operario eius, hoc
uerum oftenduntja frudibus enim eorum,cognofcetis eos, Quâdo enim opera funt
Chriftiformia,neceffarioillaprocedunt ab anima Chriftifortiii. Hocmiraculum eft
primum,quod fecit lefus ad oftenfionem gloriæ fuæ. In eo igitur ftud erede bernas»
quafiinfigno omnipotentia faluatoris, qui naturam noftram in uerbo uirtutis fuæ,
ad immortalitatem uita iucundæ,transferre poteft ut aultNecJ alia figna plus dicift.
Sed iftud eft tignum cuius fígníñeatum per omnia figna explicatur,& omnia ad eun
dem finem feci t,fcilicet ut fidem firmaret,ipfum effe filium ÔÉ haeredem Dei,
poteftacem ambire omnia*

X

Ex fernione:Volo mundari.

'serwJM w
fit Vitó potentior eft ferrtio eius qui eft faneftus, quam qui in dignitate con>
tón*
i % /1 ftitucus. Vidi quod Martius Papa, Romæuulgo non potuit perfuaderci
I 1/ B ut quadam fua monita acceptarentur.VocauitBernardinumfratremmi
JL ▼ Jlnorem de obferuantia,nunccanonisacum,utpopulum induceretiqui il/
ludfecit, quod Papa non potuit. Confueuitipfefraterdicere& audiui Padua,
quod prædicator habens ignem in fpiritu, poteft ex mortuis carbonibus ignem fuf>
citareJDico de Deo docibilibus,in quibus capituerbum Dei rilli quia ex Deo fimri
uerba Dei audiunt.Non capitur radius Solis in glacie & niue, quia nunquam calefr
cent,nífíínaquamrefoluantur:íícftanteanimafubbeftíalírate,áqua condenfata8¿
compræhenfa exíftít, nunquam uerbum Dei, quod folùm habet locum in rationali
fpiritucapitur.Oportet ut refoluatur quaffglacies in fluidam aquam, qua capax eft
diuinimotus (eu fpiritus,a tcpimmifsionis caloris, feu charitatis.Hoc quod ualde im
pedítuífionem íntellecftualem3eftmala confuetudo,quajeftutdurapellisoculo cir/
cunfufa,quæ crefcic per fuccefsiuam immunditiem ,collecftam fuper pupillam^quae
difficulter tollitur,poftquam inueterata eft.
bonelefu fanare»& dum dids,fanas.Verbum igitur tuum, fimul cum exequu
tioneconcurrit.O' quanta eft potentia tua lefu bone. Dum nos dicimus uolo feri/
bere^noneft propterea id ícriptum,quia potentia non eft eadem cum uoluntate,non
enim polium id facere nifi in temp ore,uolun tas confenfus eftmomentaneus/ed effedus,requirit tempus ♦ Tu uero id potes quod uis>& eo modo quo uis,modo quo
matrimonium contrahitur per confenfum, & intentiçneconcurrçnte cum habente
poteftiu

Liber

X,

poteftaterpffit fac^amentalis tranfmutatîo.Omnta quæ uice tua agimuslefmuojunta
te perficitïtur.Tubene intellexifti optimelefu, leprofi ante te proftrati defiderium,
qui non dicebat .utïé'cum.ageres miferiçordiam & ipfum fanares : fciqirenímquía
tu es ipfa pietas,quæ in mundum propter falutem murtdí uenifti. Nôad^ojpuil téut
faceres,qui uenífti quærere & faluCí facere i fed curri fide integra le tuis mifericordíae
oculis obtulit,ut íanares 11 uelles,acfi dicereutu nofti an expediat mihi, id quod ual/
décuplo,hoc tu uis quod mihi expedit*# id quod uis potes. Optima eft hæc orandi
do eft rinaj# animae falutem impetrando quam præferredebemus corporis fanitati,q
fæpéeft ad anim» fortifica tío nem.Paulus enim dicebat, dum infirmorcorpore forti
or fumín fpiritu* Et conternabatur nonimpetrare fublationem ft imuli quemhabtp
¿c,utrefíftendomererétur*gratia enim patientiae in aduerfitatibus, facit aduerfitates
efle animæfalutares. Quando Deusfecit corpus noftrum,quod adueriâtur fpiritui,
ne hæc aduerfitas obeflèt faluti animæ, fecit ex tetatione proúentUmJta quód aduer
uerfitas,eft quafi (anansjícet amara podo.
Nihílhabethomoquod fitfuum,nífiíd quodáDeorioníjabet, # hoceftníhfl. nM ¿
Infirmitas,peccatum,mors,# quæqj talia mala,non funt à D£o, nihil ènim habet en
titatis .QtiareàDeo,qui eft ipfum efle,noilfunt* Et ideó quícquíd fine eo fad u eft,
eft níhibfcilicet non habens quicquàmentitatis.
Trahit poft fe Chriftusturbamiquia nemo nifi tratftus,ipfum accedidPater trahit
ad filium. Ac fi quis ex Gallia ueniret,qui diceretur filius r egis Fran ciæ, multi feque
ren tur uidere illum, quia pater fcilicet Rex Francis traheret eos : nifi enim fili Ufe fè«
gis efler,non curarent accedere.Pater igitür creator in filio fuo, trahit ad fíliomtquia
creatura ín filío,uult cognofcere patrem fuum,ficut fubdítus regis ín filío,regemfu
um.Infirmi trahuntur à medíco,quía fanari quærun t Sed Chriftus trahit omnem ra­
tionalem animam poft fe,quia ratio # uerbum Dei, Cuius omnis creatura rationalis
eftimago.ldeo ficut imago in fpeculo ,fequitur omnem motum eius cuius eft ima/
gp,fine quo nec eft nec moueturdta rationalis a nima ,uerbum Dei. Adhuc naturali*
ter cognofeit anima noftra grauata ínfirmítatibus,fuum alleuiatorem5ficutquedam
animalia læfa,ad hominem leguntur confagifletficin omni anguftia,ad Deuni refit
fugit homo. Qui igitur credit Chriftum filium Dei # iàluatorem hominum,ipfum
fequítürtnam peccata quæ animam grauantjpfe tollit»# ut faluemur ad fe trahit*
reccatumnoftrum Chriftumin cruceinterfecit.Sicdicipoteftmortale,quiaChriw
ftum cruci affixit. Mortaliterpeccans, homicida dici poteft, quia quantum in ipfo fofo
eft,Chriftum Occiditide quibus dicitur,Chriftum iterum cruci hgen tes. Sed nontrahit Chriftus indifpofitum. Quód enim Sol non omnia trahar,#lapides miniis quam
atbores eft,quia uatia eft dilpofitio trahibilium. Difponere fedeber anima,ut trahi
poisitjSi enim fugit uo eant em,# ab inuitanteretroceditiper eam ftat,quód non tra
hftur.Cur autem Deus trahit ad fe intellecftualem naturam, exhoc depræhenditur:
nam appetitusanimæ,eft utuas uacuumuolens repleri,#non nifi exbono.Omnia
autem quænon funtipfumbonum abfolutum,non implent ipfam animam, quia co
trarfum illa fequitur. Appetitum igitur boni illa non poflunt adimplere > quæ bono
indigent. Quantumpoflumus intelligere, tantum poflumusappetere. Sedintelle­
ctus eft potens fieri omnia (nam eft in potentia ad íntellígendum omnia) ideó nun/
quàm eft perfedus3nifiintelligat omnium caufamjfcilicecDeum.Quare fineDeo*
non poteft implere defiderium fuum.
Lepra eftexomnium humorum corruptione! omneuero malum in bono fundat,
ficut infirmitas in corpore, uitium in anima * Sed lepra ex generali corruptione pro/
uenienSyper naturam non poteft curari, oporteret enim quod per humorem no cor
ruptum operaretur,# corruptum expelleretffi enim ignis totaliter eft extin&usmo
poteft recuperari, fed fi modicum remanferir, per modien augetur ) fic anima uadic
in peccatum mortale,# non poteft per fe reuerti,ideo dicitur fpiritus uadens,#non
rediens. Vnde indiget adiurorio/icut luto tenaci infixus. Lepra inficit focietatem:
fic quando occulta manifeftantur. Sicut enciuntur leprofi extra duitatem dic extra
Tt v

fcfae

Excitationum
focietatem beatoriwrijeprofi flli ici anima,ad infernum
ín exterfóteé tenebras mis
tenrunSiciïtleprofi femperpïus infirmantur, & ex focíetatelepróforurti plus infici
unturific irt inferno focietas addic 'cruciatum, 8C pce na Temper augetur,quíauermís
non motiçtüfiquiafemper ctefcet uítiüm. Nunquam igitur faluari poteruriqquia
nffquàm minuetur uitium,fed Temper augebitur. Qui inuidùs eft tali ínuídía3quod¡
anima eft ídfecfta illa leprájdum feparatur ip die iudicij â bonís,&míttitür in ignem,
inuidía íémpercrefcít,6¿ uermis ¿nüidiæcorrodensfemperfeipfum3nunquàmmo/
rieturXepra enim diftormatfaciem3quamalCeiatiecundumhumorum corruptione:
facies,notitíaeft. Ide6dicitfaluator,fenefcirepeccatrices animas, feu fatuas uirgines,quia de libro notitíx deletae erantluftí autem erunt in memoria alema. Recur/
ramus igitur nos peccatores, multis mortalibus peccatis kprofi , ad mifericordcrri
medicum an ima rum,cS ifto denoto leproToiuc facientes ficut ipTe,aflequamur cumt
eo mundationem.
t Exfermone:Pknitudo legis eft dííeítío,
eft quo d fa d us eft cæcus ín o culis qui uídít in fpírituaerítaCemmífí
qubd ípfe Paulus in fenfibilibus & in litera quæfiuit uerítateme & haecfuíÉ
nía erronea,ille oculus aduenienrelucecaecatus eft,qüíalucémfufferre ne/
quttiin Er in fpiritu uídít á: audíúíu ibíením uiderecoincidit cum audire*
Vrtde comites lucem uiderunt3rioriaudiueruntuocë Ufuffed benêParç
lusiquia ín fpiritu Païilus quæ uídít, audíuít. SícutDauíd uídítDominum,quando
ipfum in eo loquentem audíuít.Reparato autem ípírítu^reparatus eft uifus.impedie
bat fenfibilís uifus fpiritum,neuideretfpiritualto.Ided ad tempus excæcatus eft,uc
medio tempore fpiritus uifum caperettnam per triduum cxcitatis exterioris orando,
fpirítus uídít uerbum Euangelrj, fpiritum fcílicetlí¿eraeteftarncütl'antíqui. Radica/
to uifuiii fp ir¿tu3fadus eft Paulus ï nouírare fpirítus, nouas hbmo,& baptízalas eft
uissDeir
TpírítUsáf repletus fpiritu fantfto.Doaii t Paulus lefum efte filium Dei,ac quod b
pfe eft et Chriftus fecundum feripturas affirmabatiquomodo autem Chriftus debe/
ter Íntellígí filius Defiuartjs modis explicauitNam licet per hoc quod infirmitas car
nts in eo apparuittnonuidebatur filius Dei efte, qui eft immortalis:tamen uírtus rj
inerat ei,qax fuit ad faluandosinfirmos,oftendebateum Deum. Crucifixio uidebatur.quaedam oftenfio effe, quód non eftet filius Del* fed reiurrediio 3foluebatargU/
.
mentum.Mirabilis coincidentia ínfirmitatíshumanxj^forritudmísdíuínx.Vírms
iHíJíltí te diuina,quæineofuitinomni plenitudine,oftendKeumDeum. Caufa omnium ui/
" ' ■fibíliumfuntínuifibfl-eSíÓComníumíénfibiliumíntelkáuales. Sic ante fenfibilem
mundum,in fuis caufisuidemus omnia perintelledum. Vnde ficut oculo Tenfibilí,
üidemus mcdianteluce fenfíbilí fe nfibilia :ita oculo mentis,mediante luce intelligit
bilfiuidemus incelligibilia. Se habent igitur fenfibilia ad intelligibilia,ficut ocufu»
ra tíonalis fpirítus,ad oculum fenfibiIis fpirítus. Oculus rationalis fpirítus, qui dici/
tur oculus cordis, qui poteft pertingere ad uifionem Dei fi fuerit mundus, non ha»
bet nec carnem nec ofta.fedfenfibilisoculusjfipeijlis no habet effe. Vifibilia igitur
ducuntad inuifibilia canquâm catifatâ ÔC imagines ad caufas 6¿ exemplaria : fide enímíntellíglmus 3 aptata efte fecula uérbo Dei » ut de ínuífibílibus uifibilia fietent*
V.erbum Defiquod filium Dei patris no’minat3eft ante omniacreaca,fiuefintinuifi/
biles creaturx^tüæ nô propterea æœrnæ funt,feu penitus omnino inuifibiles. Ec uec
bum eft imago Del,feu forma figura fubftantfa eius, omnia portans in uerbo uir
tutis. Vnde cum Deus fi aeternus, ftu penitus inuifibilis;cft filius penitus fimilis ei,
quia imago fubftantialis,quædicipoteft forma Deí,S¿ eft uti uírtus genita abeften/
tía infinita JNam talis uírtus quam generat effentia, omnia porut, quia eft uírtus omnipotcntiseabfoiutx. Omniaigiturquxfiai poftuntjinilla uírtutecomplícantura
utin caufa ratione fua,aut ín íápimía fiue Idea/ Neceft aliud hoc dicere, quam
quôd craturæuifibiles initiatæ,funtibiin ueritate eterna,&ab ipía uírture crean/
tur ,ficut tempus ab æt emítate creatur, nam eft eius imago. Eciicut tempus omnia
,coníínetáucfMntcreataS¿pdncípíata:fí£«ú£Wíinasecerna omnia complica c, uti une
z

sternat
----- a

Liber

I

Xí

¿37

«eterna.Níhtl ígítür eft ftóinim apud tíeum patrem,ín cuius uerbo feu uírtute,coni
plicantur ofonta quæ fieri poffunt*Sicut qúi refpicítoculo mentís in artem, per qui
omnia pofsíbilíafíerí4fíunt;illeinqs quæfíuntníhi 1 nouí«idesquía ante uidítína^
¡terna arte omniá.
Deo patri complacuit, ín filio fuo omnem plenitudinem inhabitare. Et non eft
ábróluta,nífiperfedío abfoluta,quæ Deus eft< Et pla cuit patri per eum reconciliati
omniá quæfeciqut fcilicet ficut Deus per ipfum creauít omnia: úa per ípfiim om *
níareftauraret. Ideo ne fibí inuiceni, at^abaudoredifcreparentiftcítpaterfilíinú
incarnari, ut homo fadus ,docerfet quomodo poífent codeftía terrearía reconci­
liari creatori»& hoc èft uerbum üitse.fetut hoc ad perfedum duceret,occidi fe pa filis
eft propter hómínes.Ethoceftexcellentíftímumreftauratíonís opus, fell iccr quotnodofilius per mortem reconciliauitDeo patri humanum genus, exhibendo Deo
patríeos irrepræhenfibiles,immâculatos,ÔC fandos,qui erant fenfo ínmiící. Senfua
lis enim hoftjo ficut erat ex Adauxerat in fenfu inimicus Deo, quia praderc uitam ani
tnalem mortalem æcernæ,qu£coàfiftit in unione fpiritus & Dei. ,
Per Philofophiamfcentiamfilicet terrenam, foleht decipi, qui in mundo uoïunt
fieriprudentes5Ôinominat Apoftolusillam.tnanem fallaciam, fecundum rraditio/ 5íWífí:* "
hem hominum,Nam 6¿ fi multa tradathumana fapièatia,quæ funt ueriftmilia/unt A
tàmèn inàriia:fiint enim fecundum elementa huius mundi,&non fecundum Chriftft,
in quo habitat plenitudo diuinitatis corporaliter. Omnia enim quç habet pater,dedit
filio,dum illum genuítinplenítudíncdiuinitatb, 8C ihtali plenitudo habitat corporaliterifcilicet quando corpus fufeepit,in quo plenus manfitDeus Jn eo dicit eos ef
fe repletos,plufquam ab elementis mundi pofsitdepræhendfiquia In Chrifto recipi
unt q qui in eo funt,abundantiam diuínítatís.H^c eft (implicitas fidei,in qua ftandu
effe prædicat, omnia alia nihilipendenda aftruft, maxime humanas adinuentiones,quæ per angelos malos infpiratæ funtNam hætraditiones fpífítuum/radíderut Tjuiato
ca ufa m idola triæUradideruntenim artem Aftrologise, ut ad uaticínia homines eius
medio inducerentídeinde ex hóc artem de imaginibus, ex formis conftcÙationumà
cxhoc artem alligandi fpírkus ínfíuentiales,fcilicet fpiritumSaturniSilouis : dein/ de placandi illos (ptritus,cumreucrenttjs tantum Deo debitis. Ita fpirítus malignus,
quandam religionem quæ à Deo auertít,ín qua ípfe colitur introduxit» Et iftam fal*
fam deceptionem,Chrifti religio euacuat.Creder e enim quod traditi o Chrifti fit tra
ditio ueri Deeper uerum filium fuum,iila fides euácuat traditi ones,quæ allegantur
elïè angelorum,S¿ probat éas effe máloruin (pirítuum, qüí excitar per Chríftuni*
Vnde hæc eft fumma dodrinæ Pauliiquôd omnia quæ trahuthominem âb hac fini *
plícítate fidei,ficut funt terrena fapiêtia,&perfuàffones religionis fpirftu&funtabq
cienda,quia nonhabetfanamdo&rinamdnduereergoDomínumlefumChriftumj ^««rechl
eft fe ueftireuírtutibus incorruptibilibus,mortificando corruptibilia defídería» àfin
duendo incorruptibílía,iuftítíam, uerítatem,& cæteras uirrutestillæ enim funt meen
bra interioris hominis,qui fecundum Deum creatus eft,quemadmodum illa in Cbd
fto capite reperimus- Vnde hoc induere,habet aliam confiderationem. Intrat em
talis in Chriftiformâ,6f fitChríftíformis, illius peccata moriuntur in Chrifti mor b
te,&ipfeinChríftorefurgít.Omnia enimcohformirer in eo fiunt,quæin Chtifto cre
dit fada,qui Chrifti formam induit. Bsptifmus autem eft facramentum ablutionis
peccati Ceuueteris hominis,& Indutioriis notii hominis,fcilicet Chrifti per fidem. L
oed commoritur homo Chrifto,ín denegatione feu abrenuntíationé nererisuítíe,S¿
refurgit cum Chrifto. Hæc eft parua quædam rememoratio Pauli eius dodrinae,
quam habuit á Chrífto,quí ín ipfo loquebatur,cuius le^a done fungebatur, quamlc^
gatíonemoftendicírtuirtuteuerbíó¿fignorum»NuncDeogratíasaga/
mus,de hoc fíe dato dido,ípfum deuote rogantes, ut no,
bis fpiritum Pauli participet pro noftra falute,d¿
ad foam gloriam fempiternam.
•
Tt j
fl»

§

Excitationum
Ex fermone:Adorna thalamum tuum.

Haritas conglutinat foirirtiin fpírítüí}ó¿ fi eft naturalis, naturaliter » &àicL
tur díledlío: íirationalis rationabiliter, & dicitur amor? fit intellectualis in
íntéliédlualíter, 8¿ dící’poteftcortnéxíóífídíuinaS¿ incorruptibilis, díuíne
at$ ínfeparabílíter atqj a¡termflítér,S¿ diet poteft unió* Ideo fpiritus ratio/
nalís,qui ueritati quæDeiiseft, díuína charftatcanneâitur i fittinpsfpirituscumi/
pfo Deo,qui eft uita abfoluta &¡eterna. Et ad hoc quôd hæcpeffed¡í¡ rèligiohi^câperetur cum pace,non font omnia quæ ín ufo erâc in ceremoníalíbqs»fubIátá,nC foblatio cunfuetudínumimpédíret receptionem fpiritus: fed errore ïhtelligentiæ fubla
to,S¿ purificatis animabas/piritus'ueritatis eftínfufus. Puta ficut candela? Ôtluftra
tíones,fiebant ¿n honorem dæpioniOrum: fíe nunc illi ceret ín laudem Chriftí confe
crantur,ad expéllendosdaêmones. Ecce quomodo transfert fides lêfu,de morte ad
uitarn, & fic princeps tenèbrarum,captus eft igenio illo qifo decipiebat. Sic Paulus
intellexit religionem Chríftiatíam effe, fcilicet fpiritum orñriém fidelem perficien/
tem abfqué differentia, fiueludæus fuerit, fiue Græcus, fiue Ethnicus* Sic S<¿ Pe­
trus in ueritate comperiqin conuerfione Corneli], acceptionem perfonarum nonef
fe apud Deum.
.
1
'
Deus paxeft quia quies & finis rationalis m otus.Vndicg mouetur uifus,ut uideat quem quærir. Vndiq? mouet úífum anima quieftíncellé(ftus,utínueníátomnium
príncípiüm ó¿caufamat<$ uentatem,quæeftuitafuiefle:& tunefolum quiefeerépo
teft,quando DeUm uidet,qui Qttogw id eft uídéo’,tó dicitur. Quando enimuifus in/
telledu alis, omnia uidentem uídet.tunc uídet principium unde effluit.Nam uifus in
telledliaitsa ab ipfa abfoluta uifione habet fotim efle3 ficut iufttts à íuftítía, ¿¿ homo
ab humanitate. Quare tunc quíefeír,peruenit edim adipfom, in quo coinciditprin/
cipium cumfine,S£ idedeft quies&pa£in illaan'imai
Ornamenta cceleftia $ funt incorruptibilia, ôf font úírtutes illae immortales îficut
eftíuftítiaquæíuftumfacít, ¿¿fidesquæ fidelemfacít. Vnde quum illæfint matutes
immortales,6¿ rex fit Dominus uirtütum,quí eft Uerbum Dei,non poteft allici Do­
miniis uírtutum»hifí per uírtutes quæ ab ipfo flint.Ideo dicebat fapiens ille? quod ra*
tfonalisanimafieftanimaiufti, fcilicet quia ornata eft iuftiria, eftièdesfapientiæ*
Nô poteft anima efle íuftítía ornata, fi ali qua adhuc funt in ea deordínaca 0¿ iniufta*

C

fex fermo ne: Simile eft regrtum coelorum*

Ogitanti mihi,quomodo explanarem hoc quôdde regfto cœforutrt teperi
tur.inciditmihiquomodo Paulus dicit, mortem regnaffe in omnibus fili]s
Ad^Sf dominabatur mors propter peccatum : peccatum uero exfoggefti
one diabolí intra iii^nam i ple eft author mendactj.Exeiûsfuggeftione in/
trauít imperium Sathanæ in terram feu Adam, in quo ¿mperíoeftmorsabfcondíta,
quia eft feduóh'uumab amoreDeí,6¿ unione Cum eozperinobedíentíam enim rece/
ditqr ab imperante. In uerbo Dei,feu imper io & lege, eft abfcond i ta uita,quia eft uer
bumDei uíuífícantís,cuius uerbum dat efle & uiuere t uerbum Dei,eft conceptus e/
ius.qui dat efle. Sicutft domificator effet omnipotens,tunc eius conceptus, eflee
efleípfius domus : eo enim ipfo quod conciperet, etíám uCllec, 0¿ eo ipfo quod
conciperet 6¿uellet, effet, quia omnipotens, qui tantum poteft quantum unit* Et
ita regnum mortis,per fuggeftionem diaboli peccante Adam, intrauicinipfumÔC
polleros hoc regnum, dici poteft regnum terræ, feuhuíus corruptibilis mundfi
Venit uerbum Dei de coelo, ad deftruendum hoc regnum mortis ftu terrenum,
inducendum regnum uitæfeu Cœlefte. Jpfeenimde codo cceleftis coeleftem uitarn
* introducere uenitjUtdeftrudlo regno terreno Jieret regnum coelefte,in quo uitadominarecur.Oftendituthocexeo quod ipfe in uirtute feu digito Deiefjciebatdamo/
nem, poflefloremhominis»quodfieri nonpotuiflet,nififortiorfuifletAnimaintelleduaft’s quæ dicitur interior homo, ínuíííbilís eft : regnum 0¿ coelum ípfius ubi
regnat,eft (¡militer foxinuifíbílís. In regno patris iuftifulgebunt ficut Sol f Etfi-

C

Liber

IX.

cut fe habet ih uifíbilí coelo ífte uífibilis Soluta fe habebunt íufti hís oculis ínuifíbí»
Íes,ín ínuifíbílicoelojubí regnat fepientia,quæ eft & íufti tía. Iuftienimerunttnre/
gno iuftitiæicuius lumen uocattir fapientia , imó íuftítía eft fapientia
uíta.iufticM
enim íuftifícat, quía dat efleíuño,6¿ hoc efle eftuiuere,& hoc uiuereeftinceíligeréí
iníuftítíaenim coíncídítuíta ÔCfapíétía.Intellígítur híccoelum,ficut ubilegitur,Pau
Ium raptum ín tertium cœlum,fcilicet uifíonis arcanorum Dei. Non eft igitur pofsi/
bile,peccatorem intrare ín regnum uitæ æternæ, quia in peccatore regnat mors, feti
Sachan princeps mortisîideà anteomnía prædicauit íaluator,poenitentiam efle age/
dam.Quando euacuatur peccatum de interiori homine,íta quód netos homo,cuius
regnum eft concupífc entía ín fe complícaos tria regna, quia eft immortalis unítrini
prolapfío & labes,mundi regnum fcilicet concupíícentia carnísioculorUmJg¿ uaní
tatis fíue fuperbíae uitæ, penitus tranfigítur Qt moritur : tunc de gracia per uírtutem Ííí1,
Dei, refurgít nouus homo,qui eft de regno immortalítatis,cui mors ultra non domi
nabítur.Carnales enim non pofluntpofsídere regnu fp3s3nefciunt.n.qfuntfpSs,iïeut cæcas non poteft pofsíderelætitiam, quam habet uifus de pulchritudine colo/
rum,Docet igitur faluator,& Paulus per ípfum,8¿ omnes fandi : ut qui fili regni ui
taefpiritus efle uolumus,non fimus carnales. Et quæ lint peccata illa, quæ nos often
dant carnales efle, Paulus exprimit quum aitmeque fornicari] 3 net# idolis ferai eri/
tes,neqj adulteri,necp molles,neqs mafculorum concubúores3nec^fures3nec^ auari,
hecp ebriofi,necp maledici,nec^ rapaces regnum Dei pofsidebunt. Nominatunia
cus Dominus & magífternofter hoc regnum inuifibfle ÔC æternum ad quod nos ihuitat3regnum cœlorum.Nam Deum habitare in coelís,0¿ regerere atçp gubernare o/ .
mnia,crediderunt ipfi ïudæi3imô &, omnes gentiles. Nominant igitur Deum & re>
gnum3modo quo íntellígí potuít,quoufq? fpiritum induant , quitunceos doceat b/
mnem ueritatem,quam ante capere non poffunt. Quomodo in Chrifto omnes re/
gnent,& Deum qui in Chrifto eft pofsideant, & hoc pofsidere Deum , coíncídíc cu
hoc poisideri à Deo per Chriftumîintelligttur ín fímilitudíne, ficut anima raciona/
lis per medium intelledus poffidet animam.
Et non eft nifi una fapientia, qu»
præfta t efle, uiuere, et intelligere omni fpiritui rationali, et ab omnibus qui uiuunt
ec intelligunt, ea poflid etur : nifi enim fapientia eflet in eis, non effet lapientia ; Et
ipfa fapientia quæ poflidetur, eft regnum unm in omnibus : nam in fe omnia com­
plicat,^ ipfa in omnibus omnes pofsidec.Ec in hoc paflu, mediatio Chriftí intelli/
gitu^quæ eft copula huius coincidentiae, afcenfus hominis interioris in Detim,
Dei in hominem.
,
Chríftus dicitfilium hominis efle hunc hominem, & agrum dicitmundum. Ek
hoc elicio Chriftum efle hominem, qui in abfoluto homine fignificatur, quafi ho/ MÍí»
mo hominum,feu rexhominum, qui & filius hominis : tanquàm perfedío & puri­
tas humanæ nacuræ i n eo príncipe naturae contineatur, quæ in omnib us hominibus
participatur. Ita quodinnaturahumanainChrifto,deuentumeftad primum pu­
rum & perfedum, nonfolumquo purior & perfedior homo nunquam fuitaute/
rit: fed quo etiam perfedíordarí nequit, tn quo puritas & perfedio omnium dabilíum complicatur, utipfe fitfofusaltífsimus3& inregno feu coelo humanitatis. Sol
feu rex unicus. Per agrum,mundum uult dicere,in quo flint homines. Homo con/
trade habet omnia quæ ín mundo funt,quapropter
dicitur.Semenbo**
num feminatum per ipfumjuntfiltj Dei & regni : ferai najum eft enim in agrum fed
hominem huius mundi,per Chriftum feuuerbum Dei,acfi femen attraheret ín fe na
turara illius terrain quam feminatur, faceret eam uiuam uita fua, ficut dum triti/
cum feminatur in terram ípfius agri 3 attrahítpínguedinemóí facit de ipfa triticum:
unde terra non profert frudum ex fe& fua natura , fed in femine. Sic natura ratio/
naiis feu interioris hominis 3 rranflt in femen bonum fapientiæ æternæ, ÔCnonde
fe, fed in ipfo femine facit frudum, & fit filius régní. Nam filius regni eft, qui eft
de terrena natura, incœleftem feu diuinam, fiuelucem fpíritualem, qugeS¿ fapientía dicitur 9 translatus » Et filq lucis illius, funt filij regni, quia lux in qua non funt
tenebrae

'
iomb

*

¿4O

Excitationum

tenebrae uliiEjifii rêgnat.Sicintelligo Chriftum feminare filios regni,ficut agrícola
WDcM¥miaattriricunvBt cum fit unicus filius Dei,fciiicet uerbum Dei,quod dacpotelhrem omnibus recipientibus ipfum filios Dei fierfttunc bonum femen de quo loquitur,non eft nifi ipfe qui uerbum Dei, & feminat fe filius Dei qui ÔC filius hominis,in
agrum fuum,ut fruAificet filios Dei.Sicfe uerbum feu conceptus Platonis, quiin/
duit fenfibilem uocem,feminat in rationales animas difcipulorum, utfrudíficec Pia
^pírítucilefi conicos feu filiosPlatonisJecundum interiorem hominem.Attendequaleeftillud
WWI;
fpiricuale femen,quod non per partes fed ex íntegro,! n omni agro & in omni parte
agri feminatur,ficut unum uerbum fidei recipitur per omnes audientes*
HiMit j?M- 'p fmeo qU04 traditio horni num,liberalium fciiicet artium,& iurium fori, fit inftru*M*
mentum per quod Sachan non folurn occupat homines,nefedec ad uerbi Dei fapo/
remtfed fint fuper feminata femina zizania, quaefimplicitatem fidei ÔC eius frudum
impediant.Nonfinecaufa hæ feientia: à principio fueruncueris Chriftianisabomi/
nabilesjfed modo Euangelio fapidiores,feruore fidei tepefeenté.
Ita error palliatur â principio,quod putatur uerum,&complicat mendacium.
Exfennorte:Siccurrire ur comprehendaris.
St fimilitudo curfus fidelium. Nam fides ponit in motu,& quanto maior fi­
des tanto maior fpes.Spes igiturfacitcurfum,nifi fperaret credes,fe id quod
petit aiTequuturummon currerettfed unus accipitbrauium.Non eft enim ap
praéhenfío,nífí unio currentis cum fine& quiete. Ideó quum illequi prior at­
tingit metam, fit primo iunchis termino : tunc quuni plures non pofsint elfe «que
primi,unus tantum accipit brauium.
Qui uult currere ut apprxhendar,neceíTeeft quod Chriftuminduàt,ut ficperfta
dium currat,6¿ in ipfo uno apprehendat brauium uidoriæ.Nemo nifi unus apprx*
hendit,& nifi quis fit in ipfo uno,nonapphendet,Sicut una domus Bauariæ,in uno
nobilifsimoprimogenfto,appraehenditnoMita<emduca!em,perquamuiaoe$curo
runt.Ec in primo omnes currunt, & in primo eandem ducalem nobilitatem apptas/
henduntílicetprimogenitus^le^nquoomnes^üCatumafíéquuntur, non tempo/
re tantum, fed a udor itat e ¿V dignate omnes polleros excellat, tanquàm caufa &
principium atqj forma tanti donf & tantæ gra tix, per quam ultra fuam primam pon
pularem communem naturam filiorum Adæ,funt in principio eleuati.
fotX
“
Longitudo abfoluta,poteft dici reáitudo infinitaren iuftítía infinita,qugdicitur
creatrix,quia dát unicuíó^ quod fuum eft. Omne ením quod eft,fuum elle ex dono
C, LIS habet,iure fibí uendicat,quía eft donum iuftitiæ quæ Deus eft. Et illa infinita
tongítudojutiqj eft latitudo ut ftiperfidies,compræhedensintra fe omnia, luftítía e/
ním qug unicuífe quod fuum eft donat,fe fuper omnia expandit & continetfícut ia
Íuftftíá omnia lutta continentur,ôû'n redítudíne omnia reda, feu in eífentía omnia
qitóefunu Eft etiam íublímítas & pro fundum,quæ idem funt, ita fciiicet quia longitudo,ideo principium finistquia latitudo, ideo extra omnia,ut omnia continens*
quia fublioMtas^ profundum,jided intra omnia* Sic eft menfura abfoluta, compli­
cans omnes menfurandi modos, fciiicet longitudinem, latitudinem, fublimitatem,
profúnditátem.Deus ením eft menfura ménfurárum, quia abfoluta menfura.fed
coíMciát’Mtjd Hfiitarum, alia longitudini s 9 alia latitudinis '} & alia profunditatis . Deus infinita
wenfiiww?¡ rftenfnra,complicat longitadinem,latitudinem,&profiinditatem: neceft aliud infi­
nita longito,quam infinita reditudo,feu infinita menfura.ldeó complicat longitu­
do infinita,latitudinem,atque profunditatem.Sic latitudo infinita, complicatlongi
tudínem profunditatem:flc
profunditas infinita,comph'cat longitudinem &la
titudinem. Ad hsecdum Dei longitudinem intueor,occurrít «remitas, quæ uidetur
eiTeabfolucêIonga,fineomni termino temporis aurloci. Dum intueor latitudine,
bdeurritmihi potentia, que non poteft eífe anguila, quia ad omnepofiefeexten/
>
> ditjficefiintermínabilis.Noneftigiturmínorlatitudo,quámlongítudo, Dum in/
íueor‘fublimítatem 6¿profundítatem,per qqàm eft intra omnia,largitatem eius admíro^quía fe inextensê per omnia diffundit. Nam quum quælibet harum fitinfini/
ta,

E

Liber

j

iX,

nonpofeint plur'a effe infinita : patéfquod ftint idem Deus infinitus, eut a ter î/
buo longitudinem propteræternttatem, latitudinem propter omnipotentiam
profunditatem propter largitatem. De perfeáióne corporis fenfibilis eft, quod fit
longum latum,S¿ fpiíTum. Spifsitudo autem Jiiblimitarèm & profunditatem dicit.
Quæ quum fint de effèntia perfedi corporis : ideó adeíTentiám abfolutam quæ De/
us eft refpiciendojtranftulíc Apoftolus hos términos,abfoluendo ab omni contradíone fenfibíli. imaginabili, & intelligibili, fciiicet abomni modo} quo creaturae
poflunt conueníre,permodum coincidenriæ,uidendo fciiicet illam efíentiamun
cuiuslongitudine , coincidir latitud o:ÔC in Cuiuslatitudine, coincidir profundum.
Et per coincidentiam coincidentiaruiiqfcílícet per coincidentiam coincidentiæloù
gítudinís,latÍÉudínís,S¿coíncidentiaeÍatítudínisS¿profundínntrauítínuelameníeá
cœlum tertmmîde fenfíbilí in íntelleduale, ubi eft oppofitorum coincídéhtia;de ínz
tellecftualí ad tertium coelum, ubíeft coincidentia cotncidenriarüm,íbi eft (hefau/
ms díuitíarum abfeondítus, ibí eft arca.,in qua arcana omnia,ideo dudus in ftupo>
rem,exdamauit:O'altitudo diuitiarum fapiencix âTcientiæDeWComprçhendine a&prafáí
quit Deus ingenio. Mens creara,menfurandocognofcit:immenfurabjlemautem, faqui eft abfolutaipfa ipfa menfiirajquomodomenfutaretfinitamensdNoneftigftUr
compræhenfibilis infinitus Deus,nifi modo quo ab omnibus fantftís compræhendi
tur-Omnesenim fandi in fanefto fandorum, qui uere compræhendit,compræhen/
dant. Sicutenímregía celfítudo,noncomprehenditurnifíínpotentia feu uírtute;
uirtus uero inoperatíone.ficnecabfoiütacclfitudo, nifiihfuauirtuteÓduírrutisopcratíonejquscíunt uerbum dus,8¿utritifq?fpiritus.Efto igitur, quod terrena regía
celfítudo, fi lío dedit omnem fuampoteftaceiri: tunc in poteftaté fili] ^comprehendo
gloriam & maíeftatem parris feu regís. Hac autem poteftatem fic habet filius, quod
recipienti ipfum poteft eandem communicare, fcilicecfílíatíonemifilíátio enim eft
poteftas haeredi tatio,ficeftdeabfoluti regis filio. Sed filius recipitur per inhabi­
tationem fpiritus Dei in interiori h omine, qui uirtutem noftrí fpiritus corroborat;
ut in ípfo noftro interiori homine habitet Chriftus per fidem. Tunc ín chántate ra
ds'cáíi Óífundatúpoterimus compræhenderecum omnibus fatidhs, qüæ fit longitu­
do,^ latitudo,8C (ublimítas,8< profundum.Sic per fidem formátam,& conformitâ
tern imita tiuarn,Chriftum induendo,ad compræhenfionem deaeni tur,quia hæceft
forma fanditatis,fctlicetforma ChriftüVnde Chriftiformcs funtómnes fanefti corn
prehendentes.Nec prætereas>quin notesid quod ibi fequitur,fcilicet fcire etiam fu?
pereminentem feientia: cháricatem Chrifti,utimpleamini in omni plenitudineDei :
quomodo feientia charitatis Chrifti eft,per quam aflequimur omnem plenitudine. míj.
Nam diuina fciemfo,nonçft fine charitate. Libetum eft homini crederet & indubia
fides eft,per quam ad amare peruenítur
pet amaré Deum,ftur ad cognofcerema
íbi per amare, iturad fcireáutfciatamansquidcharÍtas,quaíDenseft.Nemo frire po
teft quid fit amor,mfi amans : neep (cit plene quid charitas, licet guftum eius habeat.
Nam quanto plusamauhtantb melius ipfum comprehendit Semper autem crefcic
amor,fíe &T feientia eius.Ita nemo fcitmifi qui accipit. Nemo icit; quomotjo fandi
compræhendunr5niÎîquifaniftum iJlumaccipiendocompræhendit.Charitas igitur
quae habitat in corde, docet cognofcerefeipfam, qux Deus eft t
charitas Chrifti
nos docet,quæ eft charitatis fctentia,per quaknpletur homo omni plenitudineDei;
qùæeftiocandafœlicitas.Finis omnis plenitudínís ftudijcotemplattonis âfraptus;
eft admiratioíducitur enim ín ftuporem admírátíonís,quí profunde meditatur crea*
roris fui aeternitatem feu effenuani,
eius potentiam feu uirtutem fiue íapíentiá,
uoluntatem,amorem feucharitatem Qtii rerum caufas in natura inquirunt, non ni/
fi ad amorem illius fapientiæ,qu£ omnia ordihat BC difponic, perueniunr,quam non
compræhendim^fedadmirantur.Finis Philofophiæ,admiratio.
Fides illa,qua mortalis homo credit immortalitatem feafïcqui pofíe: non aequi* yMrftâ
rítur,riifí ín agone certaminis, nam in hac uidoria qua fides rationem uincft, éft maxiróa luda.Quado igitur Abraham credidit sid quod ratio Impofsibile iudicauit, ui->
cit.

«2

Excitationum

dtSic quando homo credit hoc fcilicet, quôd retarget ad uitam immbrtakm*cuiu«
non habet nec rationem nec experientiam,ftinciusoppofitum ratio trahiutuncne
cefíe eft moría tur ipfa ratio, & cedat prudentia eius|, & humilietur fuperbi», & prae/
fumptio mentis mortificetur,& fiathomo quafi iafipiens& ftultus & feruilis»de fua
libertate fcilicet rationis recedens3fein captiuita(emredigendo,Ethxclu&a eftma/
xima,non contra carnem SCfanguinem, fed contra fpirítum prseffimptuofutn & fu/
perbum,ubi humilitas uincit fuperbiam* Pofle igitur credere,eft maxima animxno
ftrae uirtus,excedit omnem uirtutem iotellediuam, ad illa enim pertingit quxuult,
proccditentm ex liber taccuoluntatis.Poteft enim credere uel non credet e rationa/
lis anima fi uult,úcl non,8¿ hoc eft donum maximum Dei. lea fpiritus feu libera uo/
luntaSjper fidem quam aflumit,dominatur intellecftui, ÔC informat eum fua forma*
loquitur enim intelle&ui imperatiue.Ethoceft quod quidam dicebant, fidem efle in
intelledu fpeculatiuofub imperio uol tint ads : quia non finit intelle&um nifi habi­
tua turn fide,difcernerc*Sed intelledus facile capit fidem,quam non intelligittquanz
do uoluntasper fidem eiannuntiathxccredenda quç audimus,quia fibi àDei filio*
feu per uerbum Dei reuelata funt. Volutas enim eft quafi andicus animar,intelledus
quafi uifus.ldeb quae anima zdofarad bonum audiuit,nuntiat intellecfluíutíeipfutn
congnofcat:quía rali a funt qug nuntiat,quôd uideri nequeunt* Credit fibi uera efle
nuntia ta,ôf capit quafi uife.hoc eft incertitudine,ac fl uidiflet* Sic fides quoad intel
keftym, eftin coincidentia uífibílís 6¿ínuifíbilis.Dum uoluntas hac fide intelledum
imprimir/cilicet quomodo Deus loquutuseft nobis in Prophetis, nouifsimetnfi/
I(o,qui nobis illa de immortalitate reuelauitnon dubitat incelledus,uerbo Dei cre­
dendum* Defiderium igitur animae intellecftualis, quo fciredefiderat,eft uoluntas»
feu amor ad ueritatem : quae quum non poísít medio intelledus attingere defidera/
tum quafi ex propres uiribus credit uerbo Dei. Et non credit hoc uerbum Dei efle*
quia intel ligittfed intelliginquia credit. Ratio diuina quae deditanimse noftrae ratio­
nali hoedefiderium ad immortalitatis compræhenfionem,loquendo in Ipiritudefl
dertj’.infpirat quod hoc defiderium non eflet data,fi non poflèt ipiumrationalis crea
tura aflequí.Ideó qui dedit hoc defiderium,etiam potens eft dare eius affedum. Sit
ad fidem monetur,ut id Deo pofsibik credat, quod quomodo fiat non poteft atein*
gere. Et ita uerbo Dei, quod fidelibus foelicitatem promittit,credit^ id quod prox
mittit,credit efle uerbum Dei. Sic uerbum lefurecipit, utuerbum Defiquod folum
promittit fe daturum uitam aeternam,quam fuper omnia fpiritus ingemifeendo defi
derat,8£ recipit Chriftum ut magiftrum,& uerbumDei carnem fa<flum,ut eius me/
dio fcel (citetur. Et ita patettper quam luâam perueniturad uerâ fidei uirtutem.Poft
hanc ludam in qua anima fidelis efficitur,£€ credit Deoi tfic fecundum fidei magni
tudinem funt lucftx.Nam id quod uincit in omnicertamine,fides eft:fi eft magna fi*
desjtentationes citofuccumbunrfi pania,tardius expugnantur* Tu enim habensfi
dem certam,per uicft oriam te immortalitatem confequuturum: omnia paruipendis
quæ uitæhuic temporali placita funt. Quia quum nihil conferant omnia uifibilia,
mortalia, 8C teporalia immortalitati ôf perpetuitatftpro nihilo ipfa,S¿ tâquâm fterco
rahabebis.Et in quantum te retrahunt, ab illa expedatione immortalis foelicitacis:
ipfa funt fugienda ut uenenum.Nec aliud habes in hac pugna exemple,quàm Chri­
ftum mortis nidore,cuius uiam tenes,uinces quemadmodum temnes fandi,cum
quibus fperas corona incorrupta coronari. Sed fi fides eft partu aut informis,maxime quotidie bella tibi imminenqnon folum ea quæab extrinfeco per fenfus tuot fe/
fe ingerant,tanquàm pulchra,grata, dele&abifia, placita,fed caro ipfa quam cir/
cumfers»contra fpiritumaccerrime militat,óífsepífsíméfuccumbís:S¿beftialemformam índuís,quia non habes feutum fidei,ut (acula illecebras uitæ animalis repel/
las.Chriftianus fic currere debet,cum certa et firma fpeínam fíflutftuaqtunc de fine
non eft quicquám certi,NibílhxfitansconfifusdeÍeíu,id reperietín re,quod confi/
debal ín fpemam fpes nonconfundít. Qui Deo feruitnonex pado, fed confifiis dc
gratia eíussílle ud fideli» & prudens,reportabit à gratiofifsimo Domino r emunerationem»

Liber

IX.

tiorierh,hoñmínóreth quàrh tatito fídelítati,pef largífsimuni8¿gtoríofífsímff Do/
minum debitam*
Licet fpiritus fub figura plus lateret,quàm nuhe fubfacramends,quia figurabant
hæc facramenta, Ô£ quia Tub illis figuratis facramentís, continetur fpintualis gratia
ípírítum hominis attingens,lauans, 3¿reficíeris:tamenfpíritualítas ína,eftana, mo/
dôj&çunc.Et quia tunc non omnes propterea fuerunt in gracia grata faciente,nec iri
terra promifsionis quæ figurabat fœlicitatemperuenerunt, fed in deferto proftratí
íuntdta Ôfmodb multi in curto deficiunt, 8C ad coronam feufoelícítatemnon perueniunt.Quæ autem fuerit caufa quod proftratí fuerunt eft, quia à Deo receíTerunt,ó¿
fidem et promifsam irritam fecerunt,uti ipfe particulariterexprimit*
Sicut anima motor corporistita Deus animæ.Qui abêft, quando eft per peccatum
íeparatus,& ipfe eft iuftitia,quæ éft ab iniufto feparata.

Ex fermone:Ite 8c uos in uineam meam;
' -w Omo exterior in pane corporali,interior inuerboDei,fcilicfctpane fpiritua
l li.Denarius eft complicatio numeri,ponderis, Ôimenfuræma to ualor eius,
omnia numerabilia,ponderabilia,&menfbrabilia,in fe habet uirtuahtenEc
A- JL Deus quíinnumero,pondere 5S¿ menfura omnia creattper ipfum denàriu,
ícilícetuerbum Óíimaginemfuam omniacreaqcuíusdénaríj neritas,cognoícitur ex
imagíne regís.Chríftus qui uerbum Deí,eft imago patris regís omnium* In hoc fci/
mus qubd eft uerus denarius, 8C uiuusiquia geftat uerám 8C uiuarn imaginem, ficut
filius patris. Etualethicdenarius totam patris hæreditatem, imb eft ipfa haeredi/
tas.Dat denarius ille feipfum fuis fidelíbus,quíaipfeeft merces magna fideliratfsoniumfideliUm,SicutenimuerbumDeiaiebatadfideliumpatrem Abrahâîéro mer­
ces tua magna.Emit fidelis per huc denarium, â Deo patre regnum, Chriftus eft me
diator feu medium commutationis* Vide quid confequitur, habens iftum denarium
ad offerendum* Certe fontem uitæ,quæ eft omnis poftefsio creatoris* InuitatPro/

i

pheta omnes fidentes ad aquas,fcilicet illas fontis uitæ, ut ueniant?& emant uinum
8C lac,fcilicet omne quod appetitur per fidentem. Si emi debet,oportet qubd íuft o
pretio ematurmec eft pretium aliud iuftutmquam ille denarius*
Verbum unum per filium hominis hominibus diftribuitur. Erit igitur uria omni
umuita3quiuerbum unum quod eft& uita3recipiunt, Fateor omnes recipere eâdém
uitam,ficut recipiunt plûtes eandem artem feu (ciendam.Dicimus ením qúado nar­
ratur aliquem fcire artem aliquam,quomodo alius eandem edam fciat, licet forte mi
nusperfecfte:& ita una ars eftin pluribus, fed uarie. Pari modo una umificans fapientia iri pluribussfeddiuerfo modo,fecudumuariam eius receptionem-Ratio qubd
nouiisimi affequud funt tantam gratiam ex paruo labore eft, quia fides per dilectio­
nem operatur .Ipfi fideles 8C confidentesde bonitate gratiæ largitoris,hocqdod par
uo tempore fecerant,cum magna dilectione feceruntjdeo hæc intenfta ¿al oris cha
ritatis,ponderofior fuitextenficare aliorum:ficutâurum plus ponderatquàmcu­
prum,modicum auri plus quàm multum palearum * Nam qui laborauerunt pro/
pter conftitutam mercedem aut promifsionem : non ex dilectione ad dominum Ia/
borauerunt, in illa finem ponentesifideles aute ufe# ad mortem omnia propter Do/
minu agut,g e ipfa bonitas,&charitas,â q[ redpiiït tale mercedë,quâ diligeres chari­
tate recipiat, q nô ê nifi charitas.Qufn. charitate diligit,ille nullâ alí5 remunerado/
ne expecftatmâï dile<ftione,charitas ê remunerado,Ôfdiligês e fidelis ei,fcilicet chad
tati,cui feruít,8¿ oía qoperat,per dilectione operatur* Cur ainuolo autem illi noiiif/
fimo dareficut 8C tibi. Ideo quia ipfedarepoteft uni quod (iium eft ex iuftitia,
ai/
teri quod noluerit en dilectione. Diligentibuscharitasdatfeipfam,quiauultdiligh
& nihil aliudttdcb fe dat diligentibus *Curaic:ficerünt primi nóuífsímí, 8C riouifsi/
mi primi? Dico exaltatio coincidit cum humilitate, ut in Chrifto,, ideo fuit fuper
omnes exaltaras. In humilitate exaltatio, in morte refurrecftio. Et hoc fic erit, quia
chantas præcurrit, 8£ recipit br auium : licet multi prius receperint cutium, ipfa tà/
meq

644

Excitationum

men motum fidelem üitium & perfeuerantem habet, qui non fatigatur, fed conti*
nue augetur.
Sicut non apparet in accenfis carbonibus nifi ignis in coloratis pannis non nifi
color:íta Stin fandis,non nifi Deus.
Plus amans,plushabebit.Ibierit circulatio,ex amore guftabit,&ex guftu plus in
amore feruebit.

Ex fermonetSufíkít tibí gratia mea.
Auiitlo.

Aulus fedicitaudiuiflearcana uerba.Qportet quoduidere&audirecoinci*
lïdant:qui enim legit librum aliquem,audit loquêtem magiftrum libri, QC non
H
per corporalem auditum,fedintra,ubitantumauditquantumuidet.Q^an/
JL
tum enim uifione interiori uidetjcilicetcum intelleftmtantum audit. Rap/

ptus igitur ufcpad uerbum fcribentís feu conceptum,per fenfibílem literatnatq? hu
manam fcientiam/ciltcetcognitionem uocabulorum & ratiocinationem,fiue Lo/
gitanead intentionem magíftriafcendit,S¿ (limitar conceptus feu uerbum,intra uer
bum feu conceptum legentis,& cum ilio defcendit ad intelligendum librum, & per
librum iterum aicendit ledor ad uerbum,ÔC uidet fapientiam eius.Sic uerbum eft fa
pientia patris creatoris,quæ facit intelledualem naturam, quæ capitipfum fibicon*
formemln raptu,uidit in Paradifo deliciarum fpírítus,uerbum Dei Paulus:S¿uidendo audiuit arcana uerba,fcilicet quomodo fapíentía arcana uerba loqùatur,perquæ
influit feipfam in intelledum,in quo manet ut lux uitæ eius. Qui enim fic raptus red
pit in fe uerbum,per quod creator hunc librum,ícílicec librum creationis deícripfit:
ille omnia quæ in libro contineatur, mediante uerbo illo quod eft ratio rerum,tntel
!ígít,6¿ intra fe ubi uerbum concepit,omnia compræhendit. Ethicfiueafcendat,fi/
uedefcendat,fiue intret,fiue exear.ex quo habet uerbumjfeuoftiunijfiue uíam,paí/
cua Paradifi repetiet,quæ funt pabulum immortalis uitæ.
Raptui PrfwAuguftinus diciuPaulum raptum de corporalibus ad fpírítualía, quæ íunt fímilíIL
tudines corporalium,ficut imaginado fe habet ad fenfurn abfenteíenfibíli,ó¿de tali
fpírícualí ad intelledualem}uerê Paradïfum deliciarum omnium paradíforum, fcili/
cet uifionem crini cads.Sí enim anim£ bonædætitia in rebus bonis eft in omni cream
rajquod eft lætitia illa praTtantïùs,quæin uerbo Dei eft,per quod fadafuntomnia?
Licet autem Paulus dicat,fe nefcire an tuc in corpore,an extra corpus fuerítítamen
per hoc magna nobis fecreca manifeftat. Nam noftra incelledualis natura>quæ dici­
tur interior homo,eft capax lucis,feu uerbi Deiíntelledualís,uerbumenim Dei,eft
ípírítus.Etnonaudítur,nífíinfpírítu intelleduali,g¿loquituríntrinfecus,fíueábín
tra;nbn enim uenit ab extnnfeco, uti uox fenfibilis, quæex attrado aere formatur
ïdeô quando homo interior rapitur ad uerbumDei,tunc recedit de exteriori fenfibi
li mundo Et hæc feparatio,uidetur receffus à corpore,& omni corporali ♦ Et tamen
quum non exeat propterea anima corpus quod animat: non uidetur receffus acor/
pore.lta raptus ad uifionem uerbi Dei,non apparetquafi feparacio,quia ibi extra ÔC
intra coincidunt,quia ibirecedere eft intrare.Verbum enim Dei, eftfeu ratio
abfoluta,quæ dat omni intelledui efle intelleduale, fic eft centrum íntelledualís ef­
fe Jta rapi ad uerbum, eft recedendo intrare: ficut ubi de ci rcumfei entia pergitur ad
centrum,decompofito ad fimplex, de corpore ad fpiricum. Sed hoc in coincidentia
fitâtta quod recedere eft intrare fiue accedere^ extra eft intra. Quomodo aùtem
hoc fit qubd extra coincidat cum intra,hoc ille folus fcit fcilicet Deus, qui fic eft ex/
tra omnia quod eft intra omníaldeó Apoftolus hoc fe nefcire dicit, fed Deum foire
affïrmatdnteriorhomo qui fpiritualis efljiabet nome ut exteri or. Paulus fuit raptus
in tertium cadum,licet effet idem Paulus in Damafcomam fecundum animalem ex
tenoremhominemJecundum quem fuit in tempore &loco;fecundum uerd interiorem,fuit raptus ad uerbum Dei, quod nonalligatur loco aut tempori, qux funt poft
ipfum &C per ipfom.Dicit fe audiffearcana uerba,quæ non licet homini loqui,homi­
ni dicit qui in tempore eft, quia aures illæ corruptibiles, incorruptibilia Dei arcana
non

Liber

IX.

64;

non caperent. Non eft igitur licitum animali homini, loqui 8£ aperire arcana fpiri/
tus Dei.Loquiturhicfpírítus illequi eft uerbum Dei ín fpíritu homínís,ín quo fpiritu eft uerbum receptum. Et hoc loqui eft in filentio âffecreto, quia arcana uerba
funt, id eft occulta. Loqui in occulto, eft reuelare in ípíritu:fícutuulgaríterdicítiir,
confcíentíadícítmíhíhoc.Tuncreuelantur confcientiæarcana,quiaconficientiadt Confoentia.
citDeum efte amandum,quia Deus eft ipfa bonitas,quæ in omnibus quæ amantur,
amatur.Hanc rationem amandi Deum, reuelac uerbum feu táyog, exiftens ¿n fpíritu
defíderíj.Et hoc eft uerbum quod loquitur in conicientiamam eft ratio, quæ optima
perfuadetjuirtutes fcilicet.ldeo nomen damus huic uerbo fic in nobis loquenti,tecun
dum quod audimus ipfummam ii perfuadet iuftitiam colendam, dicimus uerbum iu
ftitiam;fipietatem,pietatem,&ficdeomnibus uirtutib. Vndeuerbumillud uirtute
uirtutum,fapienciam fandorum fapientu,etimmortalem uitam omníñímmortaliter
uíuentium,ó¿quxcptalíaeífé dicimus. Deinde hoc loqui uerbi,quod fit in occulto
fpírítus noftri,ubí confcíentía eft auditorium, uid endo auditur. Dicimus uulgaríter
quando uolumus fraterne corripere aliquem errantem, ut refpiciat confcientiam fu/
am, quæ redarguitpeccantem. Hoc reipi cere, eft audire redarguítatem. Quâdo igi/
tur interior homo rapitur ufqj ad uerbumDei,fcilicet ad auditorium,ubi auditur uer
bum arcana uerba profer re,in fecreto fcilicet côicientiæitunc uidendo audit illa,quæ
non licet loqut Ait Propheta:fecretum meum mihi.Nam loquitur omni rationi,ip/
fa abfoluta ratio fecrete & in occulto quafi proprium uerbum, ad quemlibet fpírítS
rationale,exfecretis Deimiflum.Et in hac fchola ChríftíquieftuerbfrDei, quiftp
tiiuatn & fibi conuenientem ftudere decápete poteft Euangelicam dotftrinam,præ/
ftantem immortalitatem.
Ait Paulus.Dfl infirmor,fortior fum. Virtus eft fortitudo,S¿robur.Coincíditígí/ Vortîtuio,
tur iñ ínfírmícate,fortítudo.
Propter profedum tentatí, permittor ad tempus tentado, fed adeft opportuno té/ Twtó.
poreadíutor, quiinuocatus erípítcríbulatumt&non tantum eripíc fed glorificat
éum,quafitentatusuícerit.lnquouírtus Chriftí uícít, dat præmiu uitftoriæ eí, in quo
tpfe’uícít, nam Ílie in quo uincita eft fidelis eius:ideo inhabitat eum per gratiam, gra/
tiæ Domini manfio, eft fidelitas íeruítoris. AfcríbitDominus uitft orí am fidelitati
feruí,quam uírtute potentia fua facít.Et ideo fidelitas affequítur praemium* quia ip
faeftquæ attrahit gratiam fortificantem Ait Chríftus:fuffícít tibi Paule gratia mea,
nam natura non fufficit. Sola gratia eft fuffi'cíe-ntía: illa quoddeeft continet. Deeft
feruicori alicuius regis nobilitas generis,fortitudo uirium, prudentia in agendis, QC
plura alia ei defunt/quae in regio miniftro requiruntur : fed ob fidelitatem eft in gra/
tía regis.Sufficit regis gratia, quæ omnia fupplet,facit eum nobilem, fortem, &C pnj/
dentem in oculis regis, & hoc fufficit ei, fcilicet efle in oculis tegis, per gratiam fine
defecftu. Gratia facit hominem dignum, ut fit filius ad optiuus Dei, ut fit fu preme
fcelix tanquâm hæresregni Dei. Gratia Dei eft forma perficiens infirmam natu/
ram. Plenitudo gratiae proficientis ad communicandum omnibus,eftChriftus,
de cuius plenitudine omnes recípíunt,ó¿perfícíuntur. Sicut ergo Paulo,ita om/
nibus hæcgratia fuflicic,quæeftabfoluta gratiaffine qua nemo Deo gratus efle po^
tcft,8¿ per quam omnes gratiDeo gratificantur,ut in uero Dei filio,cuius filiatio om
nem gratiam complicaLoimus igitur fideles cum Paulo, &C oftendamus fidelitatem
ínomníaduerfítateufqjadmortemquemadmodumípfe,d¿fufficíentem gratiamha
bebimus,per quam ei fimileserimus,in gloria Dei patris temper benedicfti.
Ex fennone.Ecce aicendimus Hiero folymam.

Eus aliqua per fe facit,ut eft creare,iuftificare,id eft fanare,S¿ indícareíquía
uultamarí,defiderari,ó¿ timeri. Amari,quia dator elTeídefiderarí, ut medi/
cus animæ‘.timeri,ut index. Alia per medium, quia conueniens eft propter
ordinem, quod una creatura dependeat ab alíasfícutDeus perípirítualem
creaturam, regit corporalem. Huius exemplum in no bis experimur, nam anima per
Vu
fe fcili/

D

Excitationum
fefciIícet,eílentíámuiuiflcátetinfo,rmatcorpus.Sed moueréôrgaSâ,potentijs cocrt
municatjputa mouet oculum ad uidendum,per potentiam uifiuam,ÔC pedes ad am
balandum,per potentiam progrefsiUam.Sic Papa per fe facitaliqua,quæ fibi referuat,aliqua per Iegatos,ut (eruetur ordo dependentiæ,& ob connexionem diuerfo/
rum communicationem. Sic Chríftus ut caput Ecclefiæjn partem íollícítudínís
alTumpfit duodecim Apoftolos,0¿per illos uifttauitmundum3quibus fecreta aperuicJefus prefeiuit omnia,quia fcientiam Dei habuit <Deus autem ex quo fic eft in
Síhwd, uníuerfo,ficutanímaíncorpore,ó¿ anima fenfítiua omnia fentit,etiâ fi capillus era/
diceturJdeo Deus qui purifsimus intellecftus eft, omnia icit quæ in uniuerfo funt»
cumin ipfo finnomnia igitur aperta funtoculis eius.Videre autem Dei,eft eife,cum
quo coincidit uiuere QC intelligere.Omnia igitur quæ aut ftint,autuiuunt,aut intelli
gunt,inípfo uídere Dei funnficut membra uiuentia in ipfo uiuere animalis.Si albe­
do eflet intelledusmonne omnía alba uideret j feu intelligeret,quæab ipfa habent
elle album3& in ipfa iùntç'fic eflentía abfoluta quæ eft intelledus jCum fît forma for­
marum,dans omnibus formis efïedioc quod dat per íntelledum,etiá íntelligít3nam
intelligere effentiæ abfolutæ,eft dare efle.Creator enim eft quafî uifus, qui uidendo
creat. Vidit igitur ómnia3q|uia eius uídere,eft effe creatumCognofsít Deus uti artifexrerum omníunijipfarumfpeeies formas: ficut feríptór literasabeoformatas,
quarum ipfe eft caufaDeus eft uita rationum omnium quæ funt,quia rationes Om
ilium quæ funt,uíuuntínDeo,nam perfecciones èfFecftuam,funt in caufa nobiliori
modo.Sicut â Deo ,pcedit fentire,uiuere,inteIIigere3ratiocinari,0i intelligere, quas
funtperfecciones creaturarfeita omne intelligere angelí,aut hominis,fentíre ac efle
creaturçjin eo eft perfedù'fsimôCognofcit igitur Deus omnia,quç angeli aut horni
nes cognoicunt aut cognofeere poifunt perfecftíorí modo «Ipfe operat omnia in omt
nibus,et ideo non folum generaliter fed et particulariter fcitfingula,quia aliter noni
effet eius cognitio perfeóta. Vnde in cognitione Deùâ qua omnis cognitio genera­
lis^ fpeciahs procedir,complicantur omnes modi cognofcendi. Vnde necefïartô
Deus uniuerfaliter omnia,fimul & fingulariter fingula cognofcitOmnes em perfe
cftiones cognofcend i,funt in Deo unitæ,fîcut in homine diuifi funt fenfus particular
res, qui in feniu communi uniuntunutfi fenfus communis per fe fine organo, attin­
geret omnia fenfibilia particularium fenfuum unico a du,tunc fimul tangerer,uideret, audirer,S¿ guftaret omnia * Sic Deus fimpliciintuitione, omnia intuetur.Deus
omnia futura npbisjn punefto ætermtatisuidet,complicantur enim omnia tempo*
talia in illo:ficut in fimplici uirtute unitatis omnis numerustpueftus æternitatis qua/
fi (emenjiua uirtute omne tempus complicans. Vnde qui uirtutem eius intuetur, in
ipfo omnia & fingula temporaliter explicari poifunt,uidettficut qui uirtutem grani
- ¿rico- ^naPiS intuetur,in ea omnia ex grano temporaliter explicabilia intueturDe hocirç
ie dewijô ftbro
uifionis Deijiàtis rèperitur.Dicentes Deum cognofeerebona,quia bo.
nusâquo omnía bona,admittitur : fed cum malum nihil fit,melius fit non (cire ip*
fum,quam fcire.V idetur igitur quódDeus non feiat mala.Nam quód Chríftus præ
fcíuit acerbitatem mortis,fecit eum triftem ufque ad mortem,uidetur autem meliûa
fuifie quôd noniciuiffet.Dico Deu gloríoium cognofcerebona
mala ( quia alias
perfecftènoncognofceret)ficutoculus cognofcit lumen tenebras, Nam perfede
f ucem noncognoicereqnifi etiam tenebras cognofcereupicftor cognofcit fuam pí»
duram,fi aliquis Ípíám foedaret cum turpi colore,ipfe etiam cognofceret. Deus
manu potentiæ pinxit omnes creaturas,&finiilitudjnem fuam, tanquàm pulcherri­
mos colores,omnibus impreflicDiabolus autem deturpat,hoc Deus cognofcit,fi/
eut cognouit quôd poft (emenbonum,inimicus homo fuperfemínauítzyzanianií
fíe peccatum & malum,licet fecundum rem non fit aliquid,cognofeitur tamen.Co/
gnofeit autem Deus futura malatdico futura,quoad nos,nam cognitio eius quæ eft
ftipra tempus,nec eft præterita necfutura.Videmus quôd peritus Medicus ¿VAftro
logus prognofticationes faciant de morte,eclipfibus in rationibus certis, futura
præuidendo;quomodo illaDeo poírenteífeabfcondíta,apud quçrp eft ratio rerum
omnium

1

}

1

=

(

!

|
j

?

¡

5
i

Liber

LX.

<5 47

omniumiPoflet autem alicui fuggeri,Deumcreafie hominem infirmum, ut ob hunc
defe<ftum>quait medicus defíderetur. Díco,Deüm non creafTe defecftum feu infirmi
tatemtfed fi fic cotingeret cx libertate hominis, ne prop terea fuper langueret homo,
fua culpa infirmus, fibi medelam referuaffe. Sicut pater filio prodigo dedit parte fu/
quia illam fine patre potuit confumere,&egere,ideo pater referuauirfibi,unde
denuô reuertenti filio fuccurrerec. Filius pauper Qc famelicus defiderauit refici, nec
fciuífubí,nífiín domo patristredqc, &cum gaudio receptus eft. Præfciuit aure om­
nia Chríftus,ut pafsio eius ÔCmors fieret fic confummaca, quod omnem in fe morus
acerbitatem intense coplicaret, & confequenter meritum eius efletconfummatum,
6¿fatisfa(fioríum pro omnibus.Nam remunerado acerbitatis mortis, eft uita:fed co ?rcerc‘tefti‘M
fummata acerbitas fuit in morte Chrifti,qui uidit mortis acerbitatem fuper ipfum ué wzor¿
turam,modo quo erat uen tura,quam nemo prguidere poteft. Et ideo côplicat omne Chrifti.
omnium moriendum pœnam.C^iare&præmiimpro omnibus quibus meritum co
munícatur.Nota myfteríum: quod ideo faluat'or fuit neceflàrio Deus &homo. De/
us:uc nihil futuri ipfum lateret,quoad pafsionem terribilifsimæ mortisthomo ut mo
ripoflec.Ec fic mors Chrifti efletfuffkiens meritum uitæ,omnibus qui per mortem fo
am uitam æternam à Deo mereri poiTent.Quæftio igitur an Deus alia uia potuicfal/
uarehominemtpoteft fic refolui. Vita æterna quæ ex merito haberi debet ut nihil ad r
Chrifti,
fqelicitatemattinensfibidefit, cum iucundius pofsideatur quod ex merito tanquamymeritimi.
debitum acquiritur : non potuit nifi uti Deus ordinauit haberi. Et quia fic ordinauit
quod Chríftus morereturtídeó oportebat ipfam mori,& fic intrare in gloriam: uti ip
femetdifcipulosantemortem 6¿in di.erefurrecftionis in itinere ad Emausjnftruxit.
Ñam tali modo fa dus eft ipfe íuftíficatio noftra, utcommunicatio meriti pergraua
fit iuftitia noftra. Et dicere pofltimus ad patrem noftrum Deumtut det nobis regnfr
uitæ, per meritum Chrifti noftri, nobis debitum tanquâm noftrum, Et iftud arbitro r
fupremumcrucis feu mortis myfteríum. Nam credo Chriftum ex merito habere re­
gnum : illi quibus ex gratia communicat meritum, ex gratia communionis fímílí/
ter,6¿ ex merito pafsionísChrífti.ln omni igitur faluando,concurrit gratia cum íuftí
ria.Sícut cum Papa confert alicui beneficíumthocqiüdem facit de plenitudine gracie,
quia poteft illi conferre.aut non Sed cui confert, habetbeneficiumiufto titulo* Vn^
de tamen notabisiquod mors Chrifti fola potuit mereri uitam æternam,quia confum
mata mors meretur uitam immortalem Alij omnes martyres non merentur exfua
morte uitam aeternam,quia omnis alia mors cuiufcunq}, eft citra maximam, & inins
finitum diftat à morte confummata,quæ folum eft meritoria maximae uitæ,fcilícet æternæ Sed mors martyrum teftificatur eos Chriftiformes, & in gratia gratos facien/
teexiftentesr&ideo merito mords Chrifti,eis gratiæ communicato, ¿uftíficatos
faneftifí catos. Adhuc díceres ex quo mors Chrifti clarífcat omnía : quomodo i pía os Morí t>ro inî~
ftendítlefum filium hominis, efle fílíumDei t Dico ut quídam folennífsímus anti­ micis.
quus doólor expofitor epiftolarum Pauli me ínftruxit, cuius nomen adhuc ínuenírenonpotuítquod tunemors Chrifti oftendít ipfum filium Deí, na mortuus eft pro
tnimícis:áf utinnobís firmaret teftímonío fanguínis uerba uitæ:Ecquia Deus eft ipfa bonitas abfoluta, tuncillequi eft adeo bonus quôd moritur pro falute inimicorum]
cum melior dari nequeattretfte.ille dicitur filius bonitatis,quae Deus eft. Ait ipfe Chri
ftus tquod maiorem charitatem nemo habet quàm ille qui animam fuam ponit pro
amicis. Ideo qui pro ínímícís:excedic omnes,ita quôd maior efle nequit:quæ autem
maior effenequit eft fimplicicer maxima: 8¿ídeo diuina. Sic opera ex charité maxP
maprodeuntia,oftenduntquisfitfpritus Chrifti:quiadiuinus*Chriftiani igitur fpiri
tus,cum fit fpiritus Chriftimonredditmalumpro malo,ied bonum pro malo,diledfi
onem pro odio.Re&e redarguit Chríftus difcipulos: qui igneuolebant iniuriamuin
dicare,dicensmefcitis cuius fpiritus eftis. Et fic mente teneas mortem
Chrifti pro inimicis, efte teftimonium, Chriftum
efle filium DeL
Vu i
Ex

¿4%

ËX fermonet Hæc omnía tibi dabo. -,
Abet anima hominis,Dei imaginemtqug uci eft anima hominísex Adam,
flat fub fuis naturalibus fpecificisperfedionibns,&motibus:&nopoteft
perficere feipfàm per omnem difcurfum logicum id eft rationalem álogot
quiaomnishumanafcientianonpoteftadhocpertingcre,utintelligatfeii
uideat exemplar undeintelledusemanauit.Namipfum intelligere futjpfius príncípíum3eft fibí impofsibile poft exilium dé paradifo.Et non eft inconueniens,hocdiciorigiaalepeccatum,fcilicetignorantiamoriginis.In parádífo auteubi
Deus ambulando inclara luce,fed poftmeridiemfiueultimitatemin defcenfu folis
üídebatur per hominemtpotuiffetuitacognitionis patris femper uiuificantishabe­
ri æternaliter,ut Moyfes fub fimplici defcriptione pandit. Sed no extra,pofteiedio
nem.Sicut fi infans poft natiuitatem,eij ceretur de region e natiuitatis ad terram no
inhabitatam hominibus:non pollet éxfeípfo unquam íuí ortus originem per omn£
uitæ difcurfum intelligere,quia eius côuerfatio effet cum befttjs alterius fcilicet fpecieidmo feipfum no poftet cognofcere cuius fpeciei effet,fine reuelatione. Sic intel
ledus qui eft Dei imago,in hoc fenfibili mudo ab ortu fuo extra paradifum Dei po
fitustquia per fenfus cum brutis conuerfatur, nunquam poteft futjpfius patrem feti
exemplar unde procefsit attingereddeo nec feipfum cognofcere,nifi ei reue tetar Jn• telledusautëm qui feipfumnon cognofcit,illeeftfineuita intelleduali. Nam intel
ligere intelledus,eft eius uiuere.Vndefidebet ipfe intelledus pertingere ad uitam,
Aie fcilicet fe intelligat ôfüiuat uita intelledualitopus eft ut ei reueletur ortus eius.
Sed quis enim poteft reuelareortummifi ille qui cognofcit patrem feuintelledum
; illum,qui éft creator eft exemplar creationis eius, fcilicet filius feu uerbu patris*
Nam nemo cognofcit patrem,ut patre qui patemitasmifi filius ut filius qui filiatio»
Patet igitur quod intelledui utimagini Dei,non poteft reuelatio fieri ueritatis, nifi
per exemplar fcilicet uerbum illud per quod creatus eft intelledus. Sed fi debet initelledui creato reuela tio fi erfioportet quod ipfe intelledus fit capax fidei, fcilicet
poflit crederemifienim credere poflètreuelantijquomodo ei reuelarefçVndé pofle
credere, eft in intelledmper quam liberâ potentiam poteft crederereuelanti, ÔCproficere.Et fi tunc reuelan s eft uerbum Dei, 0¿ eí crediittunc non dubiu, per fidem po
teft attingere uitam fcilicetuífioném pattis,qug uifio fdelicitat,ut præmittitur.Nihil
igitur remanfit in natura intelleduali bumaria de paradifo eieda,nifi poffe credere.
Per quam uim illuminari ftu regenerari poteft in fpem uiuam.Vnde regeneratur in
baptifrnareirecepto uerbo Dei,fcilicet Chrifto. Per fidem iri fe habet femendiuinæ
fcientixjfiuedodbilitatemrita qubd proficere poteft per uirtutem uerbi,uf<^ ad ap/
præhenfionémfcellcitatis.Ignorantia in inrelleduexorigineeftmors:quíafcíreorí
giriem eft uita.Scire igitur iílud,eftíntelfigete & uídere,& uita aeterna, Ut Chríftus di
'èebatîhæc eft uita æterna,uídere patrem & filium. Appraehenib igiturfemineuef'¿««cm. bi,maxima cura éft adhibenda,ut femen feu uerbum per uolucres coeli fcilicet fpiri­
tum Sathanæ non tollatur,fed folidetur ad frudificandum. Solidatur enim per fe'■ parationem â mundi concupifcentir.fcilicet mundum deferendo/eu myfticc dgfertum intrando.
Chriftianus agitatur ut ueterem uita cui abrenunciauit deferat, & faciat nouo in­
teriori homini ueterem obedíeritem fubiedum. Nam in ueteri homine exterior
dominabatur fcilicet ftnfibilis qui eft mortalis ; et interior pdidit uires. In nouo ueto Chriftiformi,oportetconuerfionefieri:icilicetqu0dinteriorrecuperatis utribus
per fidem,& confidentiam uerbi Dei,dominetur exteriori. V nde domari brutaleni
feritatemiprimoneceffeeft,utmanfuefcat:&hocfitpefabftinentiam,etuigilias:Uti
accipiterdomatur.Deinderapacitasdomaturperoperamifericordi&efitadefingu
lis alfjs malis conditionibus beftialis uitæîquæ arte morali amouentur,ipfis per con
fuetudinemcontinuatamincdtrarium mutatis,utiam nulla rebellio in exteriori ho
mine manea t.Tune pacatis perturbationibus quæ non finebant interiorem in pace
cóntemplarúnatura intelledualis abfolutior fada â priori auerfione;& libertati fug
reflituta3accedittencator«
Sicut

H

s

Excitationum

Liber

IX.

649

Sîcut ením leoiínter leones uelletdominarí.8¿ ideó fi qs diceretleoní tubed ratio* Te^for.
nalefprítum,quomodo ipíum leona regem conftíturet,fi eíobedeíret,8£leo hoc no
curaret : fignum effet leonem ilium, habere fub figura leonina alium fpiritum alte/
rius regionis, feu fpeciei fcilicet humanæ. Expertus eft fíe Sachan Chriftum eff e fi­
lium Deí,6¿ non de hoc mundo.
Sicuti ín fcholís afpirantes ad magífteríu fe parant per diligens ftudiff,ut in tenta/ Ttnurs
done non uincâtur fophifticis argumecis,fed reperiantur ualentes
armatiîita Ôf in Dêt™f
militia Chriftiana timere Temper debemus,ne nonfolu nos tecemunied etiam ne nos
Deu ceremus. Nam têtat Sathâmt ducamur ad ten taridG Deu. Ideo purgationes uul
gares funt prohibitæin quib. Deus tentaturtqa illas perfuafit Sathan quafi pro ueri
tace in reb.dubtjs inuenienda,exorcifmis’præcedentib. in qinb.eciâ eide diabolo ma
led(citur&¿ Deus inuocaomut tali fubtilicate introducerermodâ,quomodo Chriftiani Deu tentaret,& deciperetur. Non in ea re quâ quaerebat ubi ueritatem experiren/
cur,fed in fuis animab quæ Deu irritabant per centadone.Et forte illa poteft dici peri
culofatentatiOjdequa in oratione dominica dicit. NamDeusqui eftintetator,nos
uideturinducerein illam,quiia per orationes,facrifícía quae offerimus ei:uc oftedac
nobis per aquá frígida ad ditera ciíeam arferit. Aut innocentia per ferrff candens,q3
no urit portance.Et pduellG,ubi no fortior fed iufitor uincit,& huíufmodí
expert
murfíceneníreínre3ettucÍndícamusnosáDeo exauditos que offendimus ípfum te
tâdo.Sicdicut plæricpiiidi effedS,audtui uerba bona & fancftatcur nonfacereiSi De
us tentatur,noh' facere. Tunc teca tur quâdo uis per hoc experiri an propter uerba illa
etiábona
irrepræhenfibiliatalis fequatur effecftus-Non debet Deus tetari ucexpe
riaris eius uirtutê,aut fapiectâ, aut uericatemti uulgariter dicimus. Volumus experiri
an hoc fit uermqd no licec.Sed orados eft Deus, utnecefsitatifuccurrat etiamiracu
loscjubinatura deficit,
ad humana fubfidia no poteft recurius haberi. Semper ta/
men addendo uti Chritus in monte Oliueti, fiat uoluntas tua : æpro gratia recipi fi­
ue non.Ec fetas quod Deus non debet per tetatione fed per oratione cogi, Et hæc ui
detur quædam oppofitorum coincidentia: fcilicet quod oratio fit coacftio. Cogitur
Deusímportunainftancía oñtís, ficut importuna mulier uindidââiudice impetiauit.Quantu ualeat affiduitas orationis uiri fidelis Chríftus per ipfam muliere, lacob.
Apoftolus nos exemplo Heliædocuit.
Sicut autê nemo efficitur Chrifti fidelis, nifi qui reniiciat diabolo tfic diabolus ma- Matefiâuvi,
luChríftíanumnoaeftímat fibífídelc,nífíueníatcontrafídem Chriftodatam. Ne/
ceffe eft igitur qd omnis maleficus :pcrmanifefta aut occulca pada abnegato Deo,
fe diabolo alliget.Et de hoc multas habeor is experientias. Sed mulieres illas uetulas
exfafeinatione notatas:Scienduqclante Chrifti aduêtu, diabolus princeps tenebra/
r00£ deception#, habuit uarias fuæ deceptionis religiones, uci fub Chrifto q lux eft
hodie funt uariæ religiones óíordínes, & remâferüt reliquiæmultarummaïaru fedia
rS nondum plene extírpatae.Etob hoc differtur indicium uíqjadultimum:quíama«
gicaru artium feu idololatriae cæteroriïcp uítíorS ínuentores, quafi quaedam femina
poft fe dereliquerunt,hoc eft homines eorum ínuentiones imitâtes qui eos c^diu mu
dus confiât imitari non ceflànt. Ideó ante finem mundi indicia Dei finiri no poflunt.
Intelligo igitur qd tales ínuetores ante tempus côplecæeorumaliciæiadicarentur,fi
ante mudí fine íudícaretur.Inter illas inacciones diabolicas eft deceptio Dianæ,quæ
uÉina(ftib.ApoftoIorulegítur,habuíc ínEphefopretíofiísímutéplumícuíusfuntadhucobferuatoresín occulto uíríó¿mulíeres,quæ cñDiana(uttextusdídt) feputant
certis nodíb.delídarúquá quafí fortuna colñc. Et de maleficíjs q fíat per uíros mulí
eres ope diaboli uídetradatu editu ex relatione Petrí iudícís Bornenfíñ^teneas^p
certo omnes illas feeftas ocultas.contra fidem Chrifti effe: magiftellu ( ira ipfi uocat
Sathanajomnía facere adeorQínftantiáiuxtapaáa.Sednopoffenocere, nífíDeus
permíferít.Ná expertu eft ípfum magiftellu ínuocatñ:ut tépeftates,aut infirmitates,
fiue odia, S¿ amores ^curraret&mon potuifle proficere,quâdo pfone illçfiierûc fide
lesj&mebra Chrifti uera ln Chriftum & in eius mêbra, nihilpoteft uirtus Sachante,
Vu 5
Legitur

sí©

Excitationum

Legitur in principio ïoB tâtitùm diabolum in omnibus Jfoiîè fcíficéfíletó,homím7
bus,pecoribus,tepeftatibus,morbis, &huiuímodi quantum Deus permiferítJded
certe quia Chriftus dicíqqüi non eft mecum,contra me eft: tot font mííerí infideles
maximi peccatores à Chrifto non folum auerfi,ièd eíus pronunciadaduerfàrtj, qui
fub proteiftione Del non funuEt maxime abundant in íftis regioníbusjubicólítur
Chriftus non ut íaluator animarum,fed dator # conferuator temporalium tâtum,
quod eft blafphemía & ídololatríatcum regnum eíus non fit de hocmSdothinc ill g
infanæ deceptiones regnant.Sci'tis ad quem finem communiter colitur Chriftus,et
omnes foncfti,# fefta,# quæcp talia ¿n iftís montibusmônne maxime ut habeantur
quæ funt uitæ huius mundi in frùgibus # befttjs ♦ Vbi autem homines credunt ifta
maleficia effectual iter fieri,ibi repériutur plures malefici,necpoflunt extirpât! igné
# gladio.quia quanto diligentius huiuimodiperiècutio fit,tanto phis creícítdelufíoJNam perfecutio arguit quôd diabolus plus timetur quâm Deus,# quôd pofsit
medio malorum mala i ri gerere:# demum placatur diabolus qui fic timetur, & fie
obtinet intentu Vnde licet extirpan omnino debeatJuxta diuinas & humanas (an
dhonesuamen caute
cum magna prudentia,nedeterius contingat, uti Auguftinus ad Bontfacium comitem fcribiqrogas à períécutíoneDonatíftarum ceffari. Fit
etiam aliquando in perfocutione,quôdinnocens aliquis odio perfequentium.maïeficos,perimitur:& ita diabolus tot confontientes in necem hortatur. Et ideo infa­
tuatam mulierem aliqua uetulam deludit,# ducit ut quafi malefica capiatur,& trip
c!detur:#Deus permittitobpeccataifta:# tunc fequüntur maxima mala ob mor­
tem innocentis (anguinisJdeo canendumeftualde,ne uolendo malum eqcere,md
lumaccumuletur.Bgoexarninauiduasexuetulis, #repper! eas femideliras,quæ
perfedè (ymbolum fidei nefcíunt.Diciint dominam abundam de node ueniffe,#
habere currum in quo ducitur, # quôdfitin forma mulierris pulchræ ueftitæ, cu*
tus faciem non uídérunt,qu!a eam occultat tita quod facialiter uidere nequit prbpter quafdam protenfiones cuiufdam (èmicircularis ornamenti ad aures applicati:
dicunt eam habere hirfutas manus,quia tetigeriteas admaxillarm# fentiebat effe
hirfütam:# oportebat easttme currum eius praecedere,quando fuerunt tadhe,#
promíferuntei obedientiam,# quôd a Chriftíanifmo abftíneret. Etficperuenerut
adlocum ubi reppererunt magnam focietatem íubílantium & chorízaritíuni : ubi
eranchirfucí homines,qui deuorarunthomines aliquos,# pueros nori redebaptí*
zatos:# quod omnibus quatuor temporibusficconuenerunt per aliquot annos¿
fed proxime quando íe benefignaueruntcruce non uenerunt. Senfi autem mulie­
res illas decrepitas S¿ deliras,ob auarítíam deceptas : nam aliqua uota fecerunt illi
Dianæ quam fortunam a fferut,dantes ei nome Richella,in lingua fua Italica,quôd
fonat forte tantum ficut mater diuitiarumifeufœliciras:S< ideo eam habere dicunt
manum hirfutam,quia communiter hiriuta manu percutitur foedus, feu concludi*
tur contra dus emptionis rei frudiferæ,cû precatione fodicis fucceffionis. Et quôd
diabolus fic decepit illas auarasuetulas,quibus fuggeffit in fomnis ea quæueraciter accídíífe putant,ut legi tur in uita fan ¿tí Germani.V nde illas ab errore reuocaui,
# publicam poenitentiam facient,# incarcerabuntur,quoufque uideamus quid
pro aliarum fimilium corredionefieri expediat*
Ex fermone: Domíne adiuua me.
Nimafidelisinfirma effepoteft:#quamdiufe cogrioícít infirmam,adhue
uiuitin ipia fpiritus cognicionis.llla acceditad uerbum uitæ, quodiniàcrà
feriptura eft abfcôditum,# recipit ipfum tanquam medicinam falutarem,
àmedico feu cura tore,qui uices gerit Chrifti.Turic receptum uerbum ueritatis liberat animamtficut uerbum ueritatis magiftriliberatinfirmum intelledlum
ab ignorantia,quæipfum obfufeat,#in tenebris incarcérât. Vndeficut herba non
curat infirmitatem corporalem,nifi per inuifibilem uirtutem quæ fub uifibili colo/
re #figura lateuficfcriptum non liberat animam infirmam per cortice,autriifibiles
literas foufiguras3fedper uirtute inuifibilem5quæ latet fublitera, quam intellecftus
uidet

Liber

LX.

6SI

uidet medíate fide Chrifti. Sicutmedicusuidet uirtute herbe mediate fide Hippocra
nsxredit rame Hippocrati,qui ill i uírtuté eíus reuelauít. Et hæcuidetur dífferétia ín/
ter Euangelia,& exteras feripturas facrasiquoniaomnes nítucur uirtuté fapíécíg, feu
uerbí Dei reuelare/ed ín Euagelto uerbñ Dei feipfum reuelat. Quádo ín,libro medí Avïmaebrifti
cinæfic metió quomodo ipfa curat, 8¿ tibí præftentat côfecftio, tu credis qct uirtus q oniinpecato,
fub uííibííi côfedioneinuifibiliterlatet,fit illaquç curat. Sic eríáintellígede Chrifto»
Na cfï facra feriptura quæ de anímx medicina loquitur, dicít Chriftuefle animæ me
diciná ,non intellíge nifi de uirtute quæ fub uifibili corpore latetma medela ¿nuííibí/
lis animæ & incorruptibilis,eft naturæiiKorporalis&æternç.Et eft uirtus illa diuína
Chrifti, animas liberans ab ignorâtia feu cæcitatetut quâdo fecit de idiotis Euâgeli/
ftas>& incuruatas animas reeftifi câs et iuftifi câs,& phreneticas mafuefaci es. Volume
nue poft textu etiâ euâgelrj,8£ Epiftolæ,Chriftu altius euâgelizare. Anima cm Cbri
ftiani q in peccato mortali deunet/imilts c pi<ftæ,iconçfeu ftatuç ChriftûNâulla fta
tua habet nome Chrifti,fed oculos habet QC nô uidet,et aures et nô audit,0¿ pedes £¿
nôambulat:ita aïa in peccatis mortalib. omnib. fuis priuaturfenfib. Caret uifu, quia
Deû uidere no poteft,quc ín fe pura cor haberes contéplari folet, ut feriptu efhbeati
mudo corde quonia ipfïDeGuidebSt.Nôaudit,quiauerbû Dei audire côtemnit.OL
fadanô habet,quíabonñodoréChríftineglígit.Guftu príuatur,dulcedínéuerbí gu
ihre recaíaos.Taeftucarenquia de uerbo uitæ tetare no nuit.Redêptornofter in mfï
àum uemes cale genus humano inaenit hoc eft in peccatis mortuu:& per omnes fen
fusfïmulacris infenfibilib.côparatGdlli igitur qui nomine no fpíritu funt Chriftiani
qui Deu no colunt in fpiritu&ueritate,re<fteftatuis ChriftiaÎsimilâtunquæexteri^
quand;! geftant imaginé figuras corporalis Chrifti,fed carentuita & fpiritu,interiori
fcilícet homine,fecunda qué eftedebemus Chriftíani lile ením interior homo q non
antiquat,fed femper manet fupra tépus ín orhní ætate exterioris homínís,poteft efle
fimilís Chrifto :no præcifa fímilítudíne quæ attingi nequit, at quadâfequela quæ in
quolibet eft aliaificut humanitatis incorruptibile fpeciem omnes homines partiet/
pâcflicet unus a It ter cjj alius.Quarehæc trâsformati o per quâ homo in fp i ri tu, feu in/
teriorihomïenâsformat,femp cfjdítihomo éhomo,cçteris parib.fieripoteft. Sicut
eiïidominus q filius Dei .forma íeruí induit,itaferui q tilt) Adæ,formâ domini in ba/
ptifmate índuitt ubi loti Chrifmate ungatur,ut fint Chriftiformes«Sed no oês feruâc
forma tllam in fpíritu: quia nomine manéte,fpíritu ínfenfibiles, carne autë uíuentes
apparent.Et hoc ideo,quia nefeiuntea quæ funt fpiritus Dei, fecunda qué deberet
efte Chríftrani.Sed ftateoru conformatio in quoda fenfibíli modo,quemadmodûde
imaginatione ftatuæ præm it lit urpibí eft apparécía exterioris figurae, & carentia fpt>
ritus interi xis.Et fi recle refpic!mus,omms religio Chriftiana paucis dempcis,inap
parêuâdegenerauitîquemadmodainmultis religíoníb.uídemus,ubiapudpluresno
nifi habitus extrínfecus remanía, nihil de fpíritu fundatoris ordinis.înter illa aute
iïmu’acra udemus aliqua aurca}alíqua argentea,ftannea,plumbea»ferrea,lapídea,lí/
gnea,6¿ aliqua terrea,&ita de reliquis Apparent autem noué ordines irt hac Eccle/
fia,malignantiumtiicut funt nouem ordines inEcclefiaDeo ueremílítantíum.Sunt
ením nomine Chriftiani,geftantes imaginem Chrifti terream, fcilícet carneam
uoluptuoCmi quorum Deus uentereft. Et licet nominentur Chriftiani funt tamen
idolohtre.Nam in quantum Chriftus feruít uentrí,in tanta ipíutn amant. Venter igit
ili orti (at ait Apoftolus) eft De? etChriib mediator. Vti funt illi q fingat fe humiles
æChriftiformesiut hocmedio carnalia defideria adimpleat,uti mulierbenefacies,de
qua Solomon dicit, melior eft iniquitas uiri, quàm mulier benefaciens* Nam fcit Mwiw
quod uirtus amatur, ideô ipfa induit (imilitudinem uircutis,quæ uirtus Chriftus eft:
ut ametur delicie tur in uoluptatibus * Sic funt Chriftiani qui ligneam Chrifti ge/
liant imaginem:qui circalucra uerfantur,S¿ auaritiæftudent. Sunt enim lapidei Chri
ftí3ni,duri & inflexibiles 9 fine omni mifericordia, cordarum habentes Sicferrei:
tenaces.Síc plumbeúacedíofi. Sic ftannei: lafciuientes. Cuprei;animofefuperbien/
tes Ai gcmeí:fciolí .Aureí;uaní. Vnde omnes illi funt fe amantes,& finem religionis
Vu 4.
fuæ

^2

Excitationum

ùæ feipfos fàtiuht, & utuntur forma Chrifti, tanquàm medio àd fuá defíderíafacL
lias aflequenda. In his omnibus portatur Chriftus,ut imago quani portant decepto
resffcilicetquæftores qui crucem reliquias oftendunt propter lucra» Contra hot
clamat Chriftus t uæh uobis hypocrite : &C admonet ab illis effe cauendum^qui ueníuntínueftímentisouinm
funt lupi rapaces» Vnde interior homo in illis om­
nibus eft fine diuíno fpirítu: nam fpiritus eft lupinus fcilicetbeftialis,feuanimalis
huius Íenííbilís mundi. Sed quo modo cognofcunturilliomnes pfeudochriftiani?
Dicit lefus â frudibus eorum.Nam uerba &C opera oftendunt fpiritum qui eft tn ho/
mine. Non enim poteft quis loqui aut operari nifiper motum.omnis autem motus
â fpiritumouente oritur : fic exteriora oftenduntinteriorem fpiritum : ficutoculus
eft nuntius cordis. Lubrici geftus, uerba impudica,impudicus oculus3uoluptates
fpiiitui dominari oftendunt. Sic Chriftum deprehendimus in nobis, fi motus fpirirus eft ita ftudiofas, quód odio habet uítíum, ita quód uitiofusmotus penitus eft eí
abominabilis. Paulus illius fpiritus frudus enumerat qui funt charitas,gaudium,
paxJpatientíabenígníras,bonitas,longanímítas.>manfuetudo,fídes,modeftiaícontí/
nentia,caftitas. Chriftus enimeftuica3 quæ&uirtus:namiuftitia,pax,ueriras,8£
omnis uirtus complicatur ín uirtute illa quaedicitur fpiritus uitæ Chrifti. In quo igi/
tur eft Chriftus,in illo eft fpiritus Dei,qui non mouet nifi ad ærerna,& incorruptible
ïta,⣠cceleftíaí& hæc eft uera uita. Veritas enim permanet in fæculum fxctili. Vnde
JfJUS» uirtus fpiritus quimouetad uirtuces,quæfuntæternæ3eft fons uitæimmortalis. No­
ta igitur quód uerbum Dei in fe habet fpiritum illum, fcilicet fontem uitæ* Etnoftru
I
fpiritum intelletftualem feu rationalem, in quo fides capitur, qui eft eius imagoiicparatâ carnalibus defíderqscorporísmortishuius,ó¿attrahítinfuamlucem , ut li­
beretur à ftruítuteilla ubi mortiferuiebatfcilicetcorruptibihbus dcfideríís,&fiatui
uus uitadiuina. Sicut enim corpus uiuificaturuita animæ, fiç anima quando in fere/
cípítípiricumuerbiDei» Antmaautem peradhæfionem ad fpiritum Chríftis,fit
Críftiformís ; tranfiteniminunionemcumuirrutecuiadhæret» Fit enim unumcum
iuftitia,adhærendo iuftitiæ:Îi ccumpietate3ftccum bono fit unum adhærens bono,6¿
ita de omnibus uirtutibus» Vnde anima iafta eftunumcumfpiritu Chrifti, quieft
fpiritus iuftitiæ.Quæreret aliquis quum Chriftus fituirtus,an omnis iuftus iuftifice/
tur per Chriftum? Dico quod omnis iuftus in Chrifto iuftificatur per iuftitiam quæ
Chriftus eft: ficut ali quis loqui poteft ueritatem fed non in Chrifto, ut fpiritus im­
mundus in obfefsis ueritatem dixitlefum efle Chriftum : fed non in Chrifto locutu»
eft, quianon habuit formam eius, quæ eftuirtus uirtutum, fcilicet non habuit íu^
ftítíam,pacé,ó¿ reliquas uirtutes ChriftúSíc de ¡agente íuftum dici poteft ,fed non itk
Chrifto 3 fíe ÔC pacificum, fed non in Chrifto- Vnde oportet íuftum qui debet per
iuftitiam
quæ Chriftus eftfluftihcarfielle Chriftiformem : ut fcilicet fibi Chriftum it*
Il/j&ÍK»
omnibus uirtutibus præponatjÔC ad imitationem eius omnia operetur, ut fiat Chriftiformis., Credens fie ad filiationem Deípoflepertíngere:íi Chriftum quem finem
uirtutum,fimul & filium Dei,non hæfitans,imicatiis fuerit. Hic in omni opere ftu/
dioíb colit Chriftum:quem folum ftudet imitari tanquàm iuftitiam ueram,iuftificantem,8¿ uitam uíuíficantem. Qui autem opera iufti agit, non ad hunc finem ut
dieftum eft, fed ut iuftus uideatur,autfit talis non iuftificatur, ut mereatur efle cohae/
res Chrifti, fcilicet filius Dei» Et non eft uera iuftitia,quia non eft iuftttia in Chriftoi
qui eft neritas» Adhuc quæreret aliquis: nonne Adam pofitus fuitinuiaueræiuftitiæiDico quod fic* Nam eo ipfo quod creatus fuit, & adeptus rationalem (piri/
tunmin ipfo fpirítu naturalem legem,fcilicet uiam iuftitiæ reperit,quælex eft, ut De/
us agnitus ueneraretur. Oftendit etiam lex illa mores bonos differre à malis, &C bo/
nos eligendos,fcílícetalrerí non facere quód ipfe non uuItpacúEteft docilis quiairt
tellecftam familiaribus fuis fcit effe reuelandam. Et hæc lex naturæ rationalisait
uia iuftítíe, &C ita uerbum Dei, feu Chriftus, qui air fe efle uiam ipfe enim eft
uia pacis ÔC iuftitiç. Vndein rationali fpirítuhæclex feripeaeft,eftimagouer/
bi Dei, ficut lex feriptain tabula imitatur conceptum feu uerbum legislatoris Sed
diabo
- -i

Liber

IX.

¡sty

Seddiábólaseie&ns per uerbum Deitinuideb at uerbo, ne dominaretur rationali
hurtianæcreaturæ.Tunc enim dominaretur,quando hoc uerbum regeret, & huic
mandato obtemperarethomotitainuidebatetiam faluti hominum,quia obedien­
cia mandati íllíus,fuít uita fpiritus. Vnde primum hominem in quo fuit fons huma.næpropagationisjfibifubiugarecurauitj&pereiusfubiedh'onem omnes eius pofteros.Ethoc,auertendohominem aconfiderationelegis illius naturæ,
cornier. tendo ípfiim ad felicitara attentionem eorum quæ funt huius mundi,in quo corpn
raliter uerfaturhomo.Et ita (eduxit hominem,quem continuis fblícítatíoníbus occupauit in mundanis defiderijs, quoufque à memoria abftulit ipfam dodrina, feu
uerbum Dei,fiue legem illam naturalem,& fic perdidit uiam iuftitiæ negledo man
..dato Dei.Tota igitur humana mafia in Adam corrupta efttita quôd defiderium ho
minis eft infedum,ut auidius ea qua: uidet,& quç temporalia funt amet,quâm inui
.fibilia Ôigterna.Ethæceft generalis quçdamídolo latría pèr malígnú períiiafa,nam
plus eí quámDeo obtemperabatur.Poft hoc diuina pietas hanc abolitam natural^:
legem5fcilicetuiamiuftitiæ,per legem (criptam innouareuolens, ne per incuriam
peccâtium deficeretîin adiutorium illius naturalis legis,per Mofen icriptam legem
promulgauít.Sed diabolus occafione recepta,fecit tranfgredí etiam illam legëTcris
ptamí&italexpropterpraeuaricationem,fuitoccafio plus delínquendí.Homínes
enim qui iam contraxerant confuetudinem malam,ad obferuantiam legis fcriptæ
, reddebanturtardiores*Neqjfuittantauirtusinpræceptiskgalibus,uttolleretpeccatum íuftíficaret. Vnde non reflabat ultimo,nifi quôd uenirer lex fpiritus,feu
uerbum Dei,quæinhumananaturaliberarethominem ab imperio aduerfàrij ueritatis.Quia quamdiuhocnonfîebat,tenebatur homo fub ditione eíus,S¿ non potu«
it feipfum â feruteuteeíuslíberare,ó¿ ad uiam iuftitiæreaerti.Etfta uenithoc ipfum
uerbum Dei,fcilicet quod naturæloquitur in rationali fpirítu, SC aflumpfît huma»
nam naturam,in qua uicit principem mundi huiusmam apparuithominisfilius, in
quo fuítuírtusDeí,no ex propagatione Adç. Fuit enim adeo uirtutepknustquôcl
non potuit efle plenior,ita quôd fuit ipfa uirtus fuprâ omnem naturam &£gratiam:
uídormalígnúSedunum notabis fingularemam Chriftus in quo,a ut qui hoc Dei
uerbum icilicetlexuttæ feu naturæ,fiue lex fpiritus ratíonalísfuítfineomní maculat
antpeccato,infuapuritate&perfedioneultima, qua niaioreflenequit,uenit infix
mílítudíne aliorum hominum peccatorum* Vnde princeps mundi licet in omni*
busexAdam,qutfimiIiterut Adampeccauerunt,quandamfibi fubietftionem ueii
dicaret,quum ipfe fi t peccatum quod regnat in omni peccatore,ita quód homo qui
non condemnatur iniuftè à íuflítia Dei,quia uolens peccauit,fe feruu peccati mor*
tiSjfeu diaboli liberaliter conftitucndo : ab ipfo Sathana non iniufte pofsidebatur;
fed quando diabolus,in Chriftum,qui etnullo iure fubfuit,imperium fuum exten­
dit,^ occidi procurante tanquàm íníuftum etfuum,quí erat ípfa íuftítíauunc pecca
tum taleSathan commífit abutendo imperio fuo , prop ter quôd íufte imperium in
omnes qui Chrifti íunt,perdídte. Illi uero Chrifti funt,in quibus Chrifti uoluntas
uerè eft,fcilicet qui ipfum receperant tanquàm filium Deí, ut tali fideliter obediparticipes faAi furit meriti mortis èius:quæ nulli profuit qui legem fpiritua*
liter non intellexit.Deus enim filium fuum mittes in fimilitudinem carnis peccati :
de peccato damnante peccatum in carne*De peccato fcilicet inipfum comiflbidam
nauitpeccatum fcilicet aduerfarium(alutis,ut iuftificatio legis naturæ, quæ fungi­
tur legi fpírítualí,ímpleretur in nobis,qui non fecundum carnem,fed fecundumipi
rítuambulamus.Díceretaliquís.Exhís uidetur quod lex Moyfi fitlexinnouatio*
nis legis natur^Refponfio.LexMoyfi eft triplextquia tres leges in ea continentur:
fexípírituah's,fexínnouatíonís,kxcerímoníarum. De lege ipirituali fcriptum eft.
Audi IfraelDeus tuus unus efhquôd tantum addiuinitatem pertinetJLex innoua:tibnis,eft lex quælegem natura: innouat atq; reformat,quas etiam illud quod pecca
tum non putabatur pro impunitate,peccatum efle cognitum fecitihabebatur enim
quafi nô eflètpecca tu,propter confuetudinem conariam introducftam,quafi Deus

Vu í

noti

* . ¿

6S4

Excitationum

noncnraret,quía Deus non puníuít tranigreiTores. Eft enim per legem fic cognitu*
quae declarat: quod fi quis caíu poenam efingiffet prsefentem, futurum fuplicium ef­
fugere non poflet.Sediuftitia Dei quæalto nomine dicitur mifericordia,manifeftata
LexCriftí. eft non fine lege fpiri.tuali,fed fine lege uindiclx,ideft innouationisJ& lege fahbati,
nullam cumeis habens coniundionemtquia quos lexuindidæiufsit damnare,hosm
ftitia Dei iufsic liberare.Sed tamen manifeftata eft à lege,quia lex & Prophetae Chrf
ftum praedixerunt efle uenturum. Venititaqj Chriftus à patre id eô miftus, ut Deus
pater appareretiuftus, foluens ea quae promificA' utipfeeos redimeret, quos pater
peccantesdiumifericordicer fuftinuit.DecreueratenimDeus mittere Chriftum pro
pitiatorem, hoc eft, ut per eum propiciaretur generi humano in fanguine: hoc eft in
pafsione,ôf hoc per fidemjquia fidem habentibus falus fperanda eft: ut patet in latro
neincruce>& María peccatrice,atq?alijsiuftificatis.Quoniamnonlegiturexoperi*
bus,quae præcefterant eos iuftificatosied tâtum per fidem formatam. Diceres. Qui
funt illi fideles qui ludificantur? Dico quodilli qui in Chrifto funt,qui carnalia deft
dería non fequuntur,nihilhisdamnationiseuenire poteft. Verum inChrifto efle,eft
omnibus uirtutibusinfiftere. Chriftus uirtus eft,Sathanuitium feu peccatum.Humilitas Chriftus eft,quia uirtute ueniente necefle eft quod fuperbia cedat, & det ei lo/
. cumtfuperbiafi adeftjocum hinnilitatis occupat,ita de alrjs-Quapropter uitia ex
,£M' terminanda,iituirtuteslocumhabeant.VitiafuntChananæiquideterra Ifraelnon
poterant de facili eíícú Deus enim in momento difperdereeospotuir,fedpropter
probationem filiorum Ifrael,atep exercitium noluit. Efunde eft fpiritus uitæ fcilicet
uerítatisíSí fpiritus mortis fciliceterroris ? fpiritus uitæ locum fibi in anima intelle/
duali quærit, expellendo fpiritum mortis, qui occupat illa loca & fortiter defendit
poffefsionemjnantiquataconfuetudinefë firmans. Sed aitChriftus nidormor/
tisTi fermones meos feruaueritis4cognofcetis ueritatem, & uerítas liberabit uos.Et
dicit Apoftolustquod fpiritus uitæ liberat, oftendens quod una eft filtj & fpiritus fan
di liberatio.Fide igitur capitur uerbum Dei,ÔÎfi ftruatur,uerítas cognofeetur. Ve*
ritas, eft quæ liberat intelledum à peccato feu morte eius, fcilicet errore & ignoran*
ïufificatîoa tía. Quia fpiritus uitæ quieft fpiritus ueritatís,ín animam intelledúalem descendit,
pawíoj
ubi neritas cognoícitur. Tangam breuíter quomodo anima in qua Chriftus folum
KefafciMio efHFcut fi icona fine uitaj'uftificetur SCuíuí fice tur. Chriftus refurrexít propter no/
ftram iuftificationenri: quandoenim Chriftus in nobis eft utpanis habens extrínfece
figuram Chrifti>8¿ Chriftus refurgíc, fcilicetquia panis traniTubftantiatur,utfiatuiz
uus Chríftusitunc in nobis eftíuftificatío,uita,pax eóí omnis uirtus. Refurgitemm
, in nobis Chriftus propter iuftificationemnoftram,qui per eius refurredioneminfii*
EwtanpM., ficamur> Ecce quomodo refurgíc fidelis de morte, in quo Chriftus reiurgic:cums fi*
guram habet facramentum Euchariftiæ. Nam ibi eft uita uiuificans fpir< tuahs, quæ
fide attingitur. Fides igitur in anima quæ fuit mortua, tenens fcilicet Chriftum line
i3iiiísoperíbus,refufcítáturaduítam,utfítfidesuiua,0¿haecrefufc¿tatíoperrefurre/
dionem Chrifti fit,qui fit uiuus in nobis Fit autem hoemodo, quo facerdos trâsferc
panem in Chriftum. Nam facerdos perconfefsionemftmundatamortepeccati, QC
mifericordiâ Dei impetrat.In hoc Chriftianus facerdos eft,fic procedendo Impetra
bit enim myfticis orationibus quod Chriftus animam eius quæ uita caruit rationali
&díuina,cransfertinuítamfpiritusfui,íícutfacerdosinakarümpetratperfídemÓ¿
myfticas preces quód panis corporeus in uiuum corpus Chrifti transfertur» Etpoft/
quàmhocfadumeftjfcilicetquod Chriftianus tranfiuit fecundum interioremho*
minem in uitam fpiritus Chriftiituc agnus ille immaculatus dat panem
& quietem. Chriftus enim paxeft, ÔÎ quies uitalis, fceli/
citans nos æternalicer ,quifitinfæcuh be*

nedidus.

Amen,

Ex

Libet

iX.

*S5

Bxfermohe.Vtfílíílúdsanibulaté.
“
N Chriftus fit dux imaginest fcilicet creata & increatâ^Dici debd qriod n6:
fed crea ta,e ft incréa ta.
Dodrinailla Chrifti domini rioftri non corififtit in uerbo ¿fed in imita/ qlÍÍá
done. Sí quis enim feíret oránía Euangelia mente, non effet proprerèa per ^hnib.
fedus, fed requiritur quod per imitationem induat formám filrj Deí. Miráfteríüm eft
fequela feu imitatio.Chriftus enim eft forma exemplaris,quæ perficit tantum,fee/
liçicat illa fœlicitate,qua peruenitur ad filiationem, 8¿haeredftatís pofféfsíonem regís
regni immortalis.
Necefle eft ut fimus rriíferícórdés,ut fimus filtj miièricodiæ,SC fie de omnibus ifft/
tutib. Quomodo autem imitaridèbemus Deum,in Chrifto Deí filio cognófeímus,
qui uerbo topete nobis hanc dodrínamreueíauít.
Summa aequalitas quæ aequalior effe nequit,eft confubftatialitas î
ideo non at/
tingitur exaequífíta perfedíone,fed generatione. Solus igitur filius confubftantia/
lis patri,eft ei per omnia æqualis:& quia ei aequalitas cónuenit, ipfe ¿ft exemplar,ex
expiatum enimrefpicitin ftudio perfedionis ad equalriatemjiiiagiftri, feu exempla
> ris,quia ibi eft forma per fici ens,fi uefufficientiæ Sufficit enim omni di fcipulo>ut fiat
ficdt magífter,fcilicetfiæqualitâtemexéráplárisínfímílítudineattigerit. Propo/
nitur igitur nobis Deus quieft in Chrífto:utípfumímítemur,qaí eft rex gloriæ,86
dominusuirtutam,utfcilicetimmortalitatem quaeDeuseft, inimmortalibus uirtutibus imitemur.
Necefle eft quódquiuultchárifsímüs.Dei filius reperiri, fic agat ficut forma Chrf
fti habemusjfcilicet qd ex diledione fe factat hoftíam,6¿ offerat fe Deo in odore fua
uitatis Jlleautem ambulat in perfeda diledione,in quo dilectio èft fortis ut mors,fci
licettn quo nihil fui uiuit,fed folum Chriftusiin quo Chriftus tantum uiuit,in illo ui
uit diledio Dei æ proximi.
Verus Chriftianus facit de animali homine füohóftíam, potiens fuper ipfum
manus porenriæ fpiritus tanquàm fuper peccatum,quemadmodum Moyfes hoftia
peccatu dicit:8f interimit defideria feu gàudi atquç uita brutalís dicuritur,u t nô uiuàt
fi Chriftus in eo.Et ifta oblatio quae fic fit Deo, propter füauftatém odórís afeenden
tís6¿ Deum placantis:eft pacifica,fcilicet pacerá reconciliaris, ficutChrifti obbz
tío pacem fecit. .
.
Quicunqnufemetipfo fuperbíammádatuítülum occidit. Et qtii írám ftcrnít arte
'
tern necat. Qmlibidinê,hircà animal fcilicet líbidiriofumíncerímit-Quíueró cogita­
tus rtiortífícatínutiles,mortífícataues. Quocuncp corpus h oc rábdó mortificatur,
hoftíauíuenseft.Etcum Apoftolodicire poteft: femper mortificationem leíuin cor
pore noftro círcSferimus,Ut ÔCuita íefumanífeftetUr in nobís.Etí return urito autem»
¿am nonegotuiuit uero in rile Chriftus.Nam uittjs per uiuam hoftiam extripatis,am>
ma fanda Deo$ pia cens,fandi fpiritus eft manfio.Nominat Apoftolus hanc oblata
tionem rationale obfequium, quia perfeda ratio inde reddiualettoccifio uero bruto
rufii animalium,nullam habet rationem.
Suhtquidâ deditiutfcíant mathematícam,alíj arithmetica,altj aftrologiam,alij mu sde^ex
ficam, alrj pHilofophiam, & alrj theologiam, & ita de omnibus fcíentqs & artibus. doflrifM. ucr Vtiq^ magnum gaudiij haberet inquifitor grammaticae reperire unam breutfsimam HDei.
regulam, per quam iri momento feiree pmnem grammaticam, non modo quo Pri/
fcianusjfed in infinitum melius. Sic de (ludente rhetoricam :fi traderetur et uerbum
àbbreuiatüria, ut perfediôr effet in infinitum TuIIioí&ítádeomnibus fcientqs ani­
marum: ut quae eflent delitiæ illíusferculí,quoduerítas tranfíensmíníftrat,iri quo
guftacur uerítasomnisueri, ÔCattmgitur omne defíderabile, utiinmannapræfigu^
rabatur. Et hæc perfedioeftcibus uitæfpiritus, quafi qui arte omnipoteritiæao
tíngit, ubi uoluntas coincídíc cum potentia : ut omne id pofsit quod uelit. Scienx
tia Dei eft illa quæ conuertitur cum uoluntatep ut id fciacquod uelit, æ cum po­
tentia ; ut fit aduidquod pofsit. Participare hanc fcientiam , eft deledatio imi

A

tnorta

JExcitationum

1-UXHdiMtr
concreata,
Memoria.

immortalís:8¿ hoc eft habere fapíentíá,fcilícet fapídam,&uiuam fcientiam, quæ præ
ftat immortalitatem: qui enim hanc habet fcientiam, ut idfciat quod (cire optat, 8¿ ut
id fic quod fci c5 & utilt efle,et intelligere,& efle fcilicet ubi intelligit quod uult, & qd
uult fittibi eft fod i citas, quies beata. Spiritus igitur intelledualis in uerbo Dei feu
ueritate,quatn modo capacitatis apprxhendit:etiam modo appræhenfionis»hæcotn
nía afleqaitur.Díceres. Qúídfí appeteret.fpiritus aliqua huius mundi? Dico quod
appetitus eft ad bonum.Intelledius non poteft appetere ut fit íenfusjn quo ignoran
tía
tenebrç fiintDicebatProphetadatiaborquum apparuerit gloría tua.Quiano
poteft aliudappeti, quando hoc apparuerit quod in omni appetitur. Diceres. Po/
teft ne humanus fpi r i t its appetere quod fit angelicus, aut fpiritus Petri quod fit fpi/
ritus loamnis BaptiftaÆhcotnon. Quia fpiritus non poteftappeterenonefle.Ideo
quumnon pofsit eflealius fpiritus nifiidefinateffeillequifuitiideo intra efle fuum R
clauditur appetitúsíimmo nonfolunon appetit aliud efle,fed fumrnedeliciatur, quia
aliud eflenon poteft. Effeenim fuum, eftexparticipatione diuiniefle:namproprie
Deo conuenic effe. Ideo quum ab illoeflehabeat id quod eftunillo uti infuo regno»
gaudet & deliciatur.
Oportet quod luxinftruat 8¿ illumínetcognítíonem. Ad quid autem refpicit ho/
mo qui uult legere librum aliquem none per prius refpicitin memoriam quàm legat
chartae1 legit enírnhocíncharta,quodanteuíditíntra fe, & in conceptu qui fluit de
memoria: nam memoria cognitionem literarum Ôidicftionumgeneratinconceptu
intrinfeco,6¿ ibi prius uidetur, quàm in charta legatur. Ex fcientia enim literarum»
deuemtur adle<ftionem:dum uideo fenfi biles literas, recurro ad memoriam & fimi/
lemreprxfento,ó¿ fi non habeo formam illam in memoria,non poflum mihi conce*
ptumfacere,nec legere.Si igitur fpiritus qui exDeo eft>dicirurintelletftus,debecam
bulare feu proficerein omni bonítace,íuftitia,6¿ueritate:necefleeftquodintusrefpí
ciant oculi eius in memoriam fuam intelle<ftiialerh,non aequi fitam ex fenfibilib. fed
concreatam,&Cquæeft effemiaeius,quiaimagp Dei:&ibireperiet lucembonitatis»
iuftitiæ,ô£ ueritatis,quæeft lexnaturæ lucida illuminans oculos,ut deillis faciat con
ceptum quem imitetur in ambulando. Etnonefthæclux nifi uerbum Deiillumt/
nanstutfciasdifeernerebonum â malo, iuftum abiniufto,uerum à falfo. Vndede
hacinterna uifione fe transfertfpiritusad facras literas, & ibi in fpíritu feu litera in/
tuetur (pirttualem intelledum, quem intra fe uidit in lumine illo uerbi in ipfo (igna­
ro. Propter quod habet nomen, quod eft ratio feu intelletftus : nam non eft ratio illa
intelledualis nifiquia eftfpkndorlucis diuinae, quæ eftabfolutaratiofeulux. Ani/
bulare in illa luce, eft fe in omnibus imperio ratíonisfubíicere,6¿ per illam dirigi. Sic
uides quomodo uerbum internumilluminar»feu docet uiam iuftititiæ ad appraehen/
fionem ueræuitæ:quæconfiftitincognitione illius, qui eftuita per fe.
Quem igitur hoc uerbum docet, ille fiue intret ad ip/
fum,fiue cum ipfo exeatad facras literas»
pafcuainueniet.

' ■
Excitacionum Libri noni

Finis.

Ex/

Liber

X*

959

Excitationum ex Sermonibus Rcuerendifsimi Patris NicolaiDè Cufa Cardinalis
Liber Decimus*

fex ferrrione. Loquimini ad petram coram eis.
Edebat fuper foti temlacob,ibi requiem quærenstnam fapíenítía qu¿
.
,
in omnibus requiem queri t,in lacob inhabit à t,fcil icet in fideli uitíoz
rum fupplantatore. Sedebat fuper fontem expecftans ut aquam ele/,s'
mentaré petenti daret,aquam animæfalutarem.Dum enimquætitur
fenfibilis aqua,manífeftat feípfam aqua fpírítualís.
Temporalia per partem partiuntur, nunquam totaliter haberi
..
poilùnt, quia funt in fluxu. Ideo pars poft partem appetitur, quia pars non fatiat nifi ^2 ““ *
partialiter & temporaliter. Spiritualia autem ímpercíbílía funt, à non nifi totaliter
perfedtê ha bentur. Iuftitia enim apud quemlibet iuftum eft ex integro, non diuf*
faperiuftos. Vnde iuftitia Pe tríiufti, eftÔC iuftitia Pauli iufti:quiunaiuftitia,quae
Chriftus eft, iufti funt.Ideó iuftus Petrus non defiderat iuftitiam Pauli, iufto enim
nihil deeft iuftitia:. Spiritualis aqua non fatiat temporaliter quia non eft temporalis,
nec uifibilis,fed æterna & inuifibdisfllla fît fons faliçnsinuitam æternam. Fons fais? rpirZ^
ens eft uiuus, qui temper infundit fe temper fitíenti, nonfúietjquafí deficiat aqua^
illaîted bene adhuc fítíet, quafi nunquam ad faftidium capere pofsit de tam dulci re/
frigerío. Ideó faltús ille eft uíta æterna,quia eft fontis indeficientis, Si quis hauftam
aquam concipit in uentre conuert¿ínfontemfalierttem;illeconcípítfímilícudííiem
fontis fpírítualís.
Spiritus eft ut fons^unde non capitur ut aquafontis,ted ut fons.Quibibif fenfibi/
1 em aquam,non bibit fontem: fi poffet bibere fontem, nunqiUm fi tiret : quia in ipfo
effet fons uiuus Qui bibit fpiritum,bibit fontem fcaturíenté. Spiritus ením eft quafi
teintilla ignis Dei, qui dicitur ignis confumens : qui quum in terram mittitur, fit
fons emanans ignem,fcilicet quia ardet in fpíritu ínconfumptibíli. Sicut quæîtbec
fcintilla ignis,fi cadit in materiam cofumptibilem, defua potentia fit uiuus ignis cre
teens continué/í illi nô deeft materia.Ita de aqua,nam aqua uíua,eft in eo quod uíua,
etia fimilis icintillæ ignis, fitením fons íeípfum multiplicans indeficienter. Attende
differentiam ínter generationem temporalem Ô6aeterna. Nam pater generando tem
poralíter,commúmcat filio temporalem poteftatem generandúiíírtus enim feminis
patris quae datur, fit fons generandi in filio ficut in patre. Sic uirtus fpiritus Chri/
fti formans feu generans filium fpiritualem,fitfons in ipfo fecundum naturam fpiri/
tus, fcilicetfons qui defeipfo aeternaliter, uitaliter monetur. Vndeeftfemen di­
uinum fcilicet fpirituale : fpiritus enim Deus eft. Hæc generatio diciturregene/
ratio, quia oportet naturam noftram fpiritualem denuo na fcit ficut fpiritus ratio/
nails, in fciente eft denuo natus, quia homo ignarus fecundum naturam/acftus eft
quo ad hoc alius homo fcilicet ftiens, non quód aliquid intrauetitabextrinfeco
in hominem interiorem uifibile uel imaginabile: ficut denuo nafeitur fpiritusno/
fler,in quo eftfemen Deifiuefcienciæ uitæ,non per immifsionem alicuius uifibilis
aut Íntellígíbílís, fed uirtute altifsimi obumbrantis fpiritum,
ipfum immutan/
tís 6¿feconuertentís, ficut placidum obieeftum, triftem animam immutat ad læ?
titiam i & ad fe conuertit. Vnde ficut filius Dei denuo natus , facftus eft filiuS
hominis uirtute altifsimi : fic filius hominis denuo natus uirtute altifsimi , fic
filius Dei. Intelledus autem nobis datus eft cum uirtute feminis intellectualisa
Vnde in fe habet principium fontale, mediante quo in feipfo generat aquam in/
tdlígéntíae: & fons ille non poteft nífí aquam fuse naturas producere, fcilicet hu>
.............. ...........................
manae

Excitationum
-'

Dildfa

!
‘
manæintelligentiæîftcut intelledus principrj quodlibeteft, uel non eft, producit a*
quas metaphyficales *ex quibus alia flamina fcíentíarumemanantíndefínenter. Sed
fi altius principia diuin0,adeó intelleâualë illam natura excellens’, quçexcellentia
fides dicitur, infundere^ Ípírituiífons illediuinus in uiuas,&' uerasaeternas flueret.
Sic dicebat Chriftus quomodo flumina quae deuentre credentis à fpiritu recepto
fluunt,funt flumina qux in uentre feu fpiritu hominis,qui recipitfpiritum Dei per fi
dem,ab intra aeternaliter fluunt.
Dicebat magifter Ekçhardus fuper ïoannem,fi diligerem proximum ita intensefi­
cut me ipfumnitiq^omnis gloria,honor,meritum,et omne bonum eius ita e flet m eu,
ficut eius.Ecficniihifaperetin illo,ficutinmeipfoz&ipfiusbonaomniaeifentmea
fine omni differentia difcretionis : propter quod fortafsis proximus didus eftquod
de pari non plus nec minus diligendus fit, Sicut fi Deum diligo ut debeo, fcilicetex
toto corde, tota anima, tota mente, 8¿ex omnibus uiribusitunc nihil utiqj diligo q3
in Deq non diligo,^ in quo Deum non diligo: ÔC aliud mandatum diledionis pro/
xímieftfimile huíc.Sed quifc# non minus renet locum tn ordine fuo,ficut una efttff
ta totius corporis, &C gaudet omne membrum deuita alterius, &çompatitur de infir
mitatettamcn oculus gaudet ut oculus,Amanus ut manus. Et haec eft comuniofan/
dorum,quiacotentatur quilibet de fuo,ut de colledionemannxlegicur. Sicut co ten
tatur quodlibet membrii deloco ôf ordine fuo in corpore.Homo diuinus eftiuftus,
ideo illud placet ei,quod Deo placetjquare gaudet plus de bono quod iuftioraflecu
tus eft,quámfi ípfe effet affecutusiputa plus arnatglotiam Dei in Paulo,quâm infeipfo.Sed amando fit ipfiillud proprium,quia bonuin fe habet quod amauSicut enim
uifibilehabetur in uidente uidendoffic amabile in amante amandoffed quo quis idi
pfum amatíntenfiusíhocípfohabetuerius»8¿ gaudet dulcius. Et quamuis ignis ap­
petat effe immediate cum fphera luna?,pars tamen infima feu media ignis quiefcit ci­
tra, ideó quia habet idem effe cum fuprema parte ignis. Effe enim totius ignis «que
immediate eft in toto igne,& per ipfum totG ignem. Hinc eft quod pars infima fpheræ ignis performam totius,immediate coniungiturfpherglung.ficutparsmediaaut
fiipremaffta de quolibet fando,qui pars eft Ecclefiæ triumphantis. Siceftpargaudi*
uni omnium elecftorum,indifpariclaritate.

Ex ferme ne. Non fumus ancillae.
Vides

María.

Sta fidei facunditas inuirgine Maria ad fupremum&ultimum gradum perue/
nit,qu2E eft forma & exemplar quomodo fides regnat, & filium hominis in tantix
extollit3etiam ufi$ in formam Dei,inquantum credere poteft.Fides in Abraham
terminabatur,in generationefterili^quæillefiliumpeperitpromiffumàDeo,
Cui credidit.Fides inuirgine María terminabatur in generatione filrj Defcuiipfa cre
didit. Eccecfj facunda eft fterilis illa materfidei, decui us facunditate oes filtj Iftael
proceflerunr,0¿procedunt qui hic & in futuro Deu uident,Sf uidebut,bicin ¡enigma
te,ibi facietenus Jn ft erili tate autem fidei eft m aior facuditas» na uti medici dicut qui
empericinominantur, tunc quaedam ha?rb« faciutmirandascuras : & hoc uerum ex/
perimur, ut quód fcamonea purgat coieram. Nulla tamenratio reddipoteft de hoc.
qiioniâ procedit effedus ex occulta & fpecifica proprietate:& huius audoritaticredens,qui expertus eft reperit hoc uerum, licet nulla ratio hocperfuadeat. Et de illis
medicinis nos experimurmaiores QC infallibilíoreseffedus,quám ubi Phyficí perra
tionem inueftigante medelam coponunt. Fides igitur quôd uerbum Dei incarnat#,
curet omnem animae languorem, 6¿facíatipfamrenouarefuamiuuentutem,quae eft
eius innocentia, Ôùn illa ipfam femper conferuet: eft ut experta medela quæ à pro/
prietate fpecifica hoc habet.Et fi quis credit hoc uerum, ille per experientiam ie repe
rietfal!cem.Hocreperire,eftuidere,quæeft maior certitudo, quâm ratiocinari, na
pá tec quód maior eft facunditas in fterilitate fidei, quam fequítur uífío, quam in co
quód multis rationibus facundum afferitur. Experientia autem docuit infilijs pro/
mifsionis,quoniam fides operata eft effedum.

I

Liber

X.

Ex fermons Qui per fpiritum fan&um femedpfum obtulit,
Vlfio mords nia cognofcerttiæ,eftpœnaconfummata. Et quia mors Chrifti
L
fuitcôfummata,ideo,quiauidituiacognofcéntiæmortemquam pati elege
rat> tunc anima Chrifti defcenditad inferna, ubi eft uifio mortis. Mors
enim infernus dicitur, & liberata eft ex inferno inferiori. Inferior feu prO/
fundior infernus,eft ubi mors uídetur. Quando Deus fufeítauít Chríftum,eruit ip«
fum ex inferno ínferíorí( ut ín acftís’apoftolorumdícítur)(blucísdoloríbusínferní30¿
Prophetamon dereliquit animam meam in inferno. Pafsio autem Chrifti qua ma­
ior nulla eiTepoceft: fuit ut damnatorum qui magis damnari nequeunt, fcilicet ufque
ad pœnâ ínfernale:in eíus nomine dicit Propheta : dolores inferni círcudederíít me¿
eduxifti tamen ab inferno animam meam.Sedipfe foluseft}qui per talem mortem in
frauit in gloriam illam3iHa poenam fenfus conforme damnatis in inferno, pati uoluic
certe in gloriam Dei patris fui, ut oftenderetquodei obediendufic, ufep ad extremft
íupplíciuLIoc enim eft Deum magnificate glorificare omni p of si bili modo, at q%
ÿpter noftra íuftífícatíonem,fíe adu eft per Chriftum.Nâ nos peccatores ín ípfe hv
fernales poenas, quas iuftemeremur exfoluímus, ut ficín refurredionem uitæpr «r
niamus.Illi autem qui non funt Chrifti, manent in morte, noti refurgemes
Chi n
fto>S¿ uidebunt aeternalem mortem:S¿ hæc uifio mortis,eft fecunda mors»
Vifio mortis ¿n æternum, non eft nifi efle uia cognoicentiæinmorte, àqua muiu;
widens liberabitur, ueritas liberata tali morte. Et ideo uifio ueritatis,eft efleuia co/
gnofcentiæin uíta índeperdíbilíimmortali. Et alibi aitrín cognitione Del
ípí C
us qui fe uerítatem no minat,aeternam uítam confíftere, Attenta mente coníidera,qcí
uifio uerítatís, liberat à coníedura & ænigmate uerítátís. Quámdíuíntelledus non
m'detuefítatém,quam folum uídere defiderat, non poteftfeeíconformare,quíanoii
poteft ín fe concipere fpeciem eíus quam non uídít:fed quando ueritas ft oftendet fà
cíe ad faciem uti eft, tunc intelledus ad conformitatem perueniet. Cum enim filius
Dei qui eft ueritas, apparuerit nobis: tunc fimiles erimus ei. Sicpt imaginatio fit
rimilisfiguræuifæ, fic intelledus fit fímílis ueritati uifæ. Veritas igitur eft format
ad feintelledum formabilem conuertens , ficut uífibile ad fe conuertit uirtuterri
imaginariam. Veritas quia liberat, hoc eft æternam præftat libertatem, dicitur
filius., Intelledus tranfit in conformitatem filij Dei,quando apparuerit,quia fit uerusthoceft id quod Chriftus pro rnaximojdono Apoftolís promifit,fcilicet quod fe«
ipfum eis oftenfurus eflet.
Verítasutíeñnondocetur,nifiabinonoftroniagíftró, quem indubia fide filium nh
Dei credimus,illa fola ueritas liberat.Omnis enim traditio uerítatís,quæ fit per hu>
manas adínuentíones,poteft efleuerior áí lucidior, ideo non liberat.Nam etfi credi/
mus aliquem dodum,S¿ ideo ei credimus, uticp dodíori plus crederemus. Nemo au/
tem pertedus ufepad Chríftum filium Dei. Apud que autem manet dodrína Chri/
fti,fí eft fidelis,ípfe cognofcet ín fermone eíTe uerítatem.Tranfibit fides ín cognitionemmon quod cognofcet per auditum fcilicet fidem, fed per intelledum fcili cet uífionem,quæeftlux illuminans uítalíter animam intellediuam. Etfí non poteft ille
ratíones
oftefíones faceré, ut alrjs reuelet uífíone,ficut qui uidet noua Hicrufalê,
quam nefeít depingere ut alrjs reuelet uti eft: tam en propterea non eft minor certi/
tudo apud ipfum. Putantmundifapientes,ueros Chrifti difcipulosignorantes,quta
humano more diuinareuelare nequeunt: licet tanto fíne iapientiores, quanto minus
eis humana feruireftiuntadofteiiooem diuinorum. Hoc fatis nobis oftenditur,ubi
ïudæi qui de hoc mundo erant, Chríftum qui non erat de ho emundo loquebatur
de fpiritu alterius madi,intelligere non poterant: fed uti erant de hoc mudo,intellexe
ruñtuerbá alterius mundi.Et quia nónconueníebant mundo fuOjfalfa effe dicebant,
ô£ab dæmonium habente prolata.
Chriftiformes reputari debent,qui gloriam fuam noti quaerunt, fed gloriam Dei, Citó
etiam adfui contemptum.-ÔCSathanici nonDei,ftdfuamquænjrtt>ufqp ad contem/
ptum Dei Primi fibi/ecundi fe Deo proferunt

’

........... ... ........ .

............

Ex

¿ 6o

Excitationum

Ex fermo ne.Hoc fentite irt uobis.
hríftus figulus eft, qui efficitdeobediemi anima uas pretiofum,rn quo ph/
Vasmmnt.
Inobedieniia
niturmanna,hoceri uerbum uitæ,quod contineturin anima obediente»
Obedïtniw»
Primus Adam cum eflethomo,uolens efle Deus, fcíens ab obedientiare
cefsít,S¿ tn pulchritudine frudlus arboris, paftum fcientiæ boni ÔC mali quse
fiùit, 8¿ mortem inuenit. Mendacium magifteriumformadi accepit,cui homo obedi ait, 8€ forma erroris acquifluic Lutum illud fupbia infecftS, rigidum 8¿ inflexibile
fadlu eft,quafi cera frigida durft,non obediens figillo gternitatisjnecpoteratmollefcere/tne igne fpirituaii,qui non eft repertus in hoc mundo. Venit Chríftus q in for/
ma ferui fe humilians ufcp ad inane,omni nana forma uacufi,uti fit quando forma
tur lutum,ut fiat obediens ad omnia.Oportet enim lutum exinaniri, & penitus tnfor
me fi eri t tuc erit aptum ad obedíendfl omní imperio fígulí.Etíta fadu,eft qd Chríftus
exinanitus, ut in eo necjpecies, nec uita manerettper crucem feu arborem mortis,in
trauit ad gloriam patris. Adâm per frudum arboris fcientiæreperitignorantiam,&
mortem :Chriftus per arborem mortis inuenit uitarn. Certe in Chrifto humana natu
ra Jeu limus ex Adam,fiue cgra frigidateft calore coeleftis ignis quicharitas dicitur»
Conformatio à fua frigida naturarefolucaf&facfta eft obediens imperio Dei. Quâtô igitur anima
magis eft apta, ad nobilem diuinæ form.æ impræisionem: tantoclariorí modo ipfa
anim e
Chrifto,. gloria Dei relucen Fitenim artediuiuina ,ex ipfa uas uiuum fecundum capacitatem
fuam,euacuacis prius omnibus mundanis defidertjs,&repletur roregratiæ,ut pofsit
attrahi furfum per Solem iuftitiæ, exemplo quo ouum euacuatum & roreimpletu.
2d cæra clauíum, per Solem furfum attrahitur* Nos qui fumus huius mundi incolae»
habemus animam era nsformabilem,quafi fit cæra intellecftualis,quæ feípfam confor
mat concupifcencqs fais,feu fibi placítísformís.Et quia ignorat díuínas formas,quæ
funt ccdeftes & perpetuæmon fe illis fed temporalibus conformar, quæ nopoffimt
ei dare quod non habent.Sedfi fimplícíterfefubíicít figulo, qui finxit figillatím cor
da omnium, utilleformer.tuncaflèquitur íuxta uerbum feuconceptum Dei, forma
cœleftem & immortalem, quæ non eft huius mundi quam ante receptionem nonici'
uitjUec^ aliquis fcitnifi qui accipit, 8C poft receptionem, cognofcit feuerbo Dei cui
obediuit, conformari. Ex quo autem anima fe conformat illi quod amat,
dum fie
amat fe fibi conformat, & quia á fe non habet ut fit uíuat : non fe amat quando fe
amat. Sedfí DeumamatáquohabeteífeÓÍ uiuere, cuius eft imago, & non feamat ut ílhim ma gis ame;,tune fe amat.Non poteft autem anima Deum amare,finon
in ipfa fit forma Chriftí, qui fol us nos ínftruít uerbo & exemplo, quomodo Deum
patrem amare poflumus, icilicetpereius formam ÔÉimitationem, Etideoidqtiod
in Chrifto credimus,fcilicet obedientiamufe^ad mortem,in nobis fi iènfèrimu&jtSc
formatur in nobis Chríftus,^ accipimus formam filq Dei, per quam ad gloriam pa/
tris pertingimus. Quomodo autem in nobis fentimus Chriftum in crucec'Sicut enim
qui crucis patibulo affigitur, iamnonpræfentia contemplatur, nec de fuis cogitat
affè<ftïonibus,non pro craftina die,follicitudine,curacy diftenditur,necconcupifcen
tía commonetur, nulla fuperbia, nulla aemulatione contetioneue fuccenditur, fed d£f
adhuc fpirac in corpore, cuncftis elementis credit inefle defedum : illuc praemittens
fuicordisintuitum,quo fe ire non dubitat.Eccequi fic fentiteum Chrifto cruicifixo*
ille cum ipfo crucifixus,non fo lûm à uirqsjed ab elemcmis huius mundi ibi habetoculos fixos,quo fe fingulis momentis fperat migraturum. Talis complete obedir,6£
hac eft obediencia confummata*

C

Sermo in parafteue.
Rticulus. Crucifixus etiam pro nobis fub Porto Pihto,paffus, Sd fepuh«’s
eftteft quintus ariticulus fidebqui famfto loanm afcribttur. Ipfe qui ioftk- m/
ter Apoftolos præfensfuit,omnia uiditquæcirca Chriftuminpaisione
a dia funt: hunc fidei articulûredéfymbolo addidit Apoftolíco. Loquamür
igit ad ipfum Deo diktftum Apoftolucordialicer3fupplicantesutnobisreferacquid
in his

A

Liber

X.

6¿i

inhlsuerbisuelÍLEtcotiftituamus matrem míferícordíjeMariam noftram aduoca/
tam,ut ipfa noftro nomine loquatur Q¿ loanne ei refpondente, informemur de fin/ dl^hs ¿e
gulis quæhodiegefta funt. Aloquamur igitur Mariam deuota prece,ut accipiat di/
centesrCum tu fis mater illa quae ©wtokos nominaris ,fcilcet mater Dei feu uerbipa/ Eii t lri‘
ra,3£ fis homo, ita quod filius tuus Iefus a te nomen habeat, &C filium fe hominis ín
tandem tuam frequenter nominaueriqquem ufq; ad fepulturá non deferuifti,& fcias
nos hodie anniuerfarium mortis filtj tui ageret in eius gloriam optare poffe oculo
interno ipfum in fua pafsione,quam pro noftra redemptione pertulit uídere:fume ti
bihoconuspijfsima mater, ut te interrogante, loannes tuus nobis eunda deferiban
MariaJDigna eft hæc petitio uoluntaria condefcenfione.Hoc enim defidero, ut fi 1 q ™r*a*
mei charitas cognofcatur,quam tunc maxime offendit, quando ipfam animæfux
praetulit.Bcclefia * Nofti mater clementifsima, quàmneceffariumfitnoftræ faluti, EaIelM*
cognofcere uitarn filtj tui,in cuius uita eft omnium uiuentiumuita. Timemus nos ne
rememoratio nobis neceffaria,in te copafsionis uulnera reuocet. Vellemus quæ no/
ftrx (alutis funt, fed nollemus acerbi fsimum penetrantis gladtj dolorem, denud no/
,
ftri caufa uirgineu ateg fimul maternu cor,tuum abforbere* Maria. Memoria doloris ^am‘
parturientis, eft uifo filio uiuogaudiofa.No eft mihi moleftS audire uoces copafsio
num,quas uos deuoti emittitis, imo fupra omnia deledat,cu hodie cedat in falutem
ueftram,6£ in gloriam filtj mei. Sctm amodo dono fili) mei impafsibílís natura:, ¿píe
enim qui per mortem naturam quâ âme fumpfit ad impafsibilitatem perduxit, meâ
natura minie fecit ímpafsibílemdta ÔC uos, quamdiu non exuitis hanc mortalem na*
turam per mortem, pafsibíles eftis, & copati poteftis fi Ito meo:cuius pafsione uos
qui ei compatimini,de corpore mortis liberati, adeíusfimílítudine refugetís,
im­
patibilem induetis naturam.Hoc faciet mors filtj in uobis, fi uos reperiemini per co Erdc/U
pafsionem in ipfa.Ecclefia. Intellí gimas mater pietatis, memoriam mortis lefu ut co
moriamur,neceffáríamomníbus ad afléquendamímpafsibilítatem.María.Redéín- María,
tdligítís .Nam etfifilius meús femel mortuus eft,femper tamen hanc acerbífsímam
mortem,oculis fidelium uult efle præfentem,ut ea commonentibus, femper uita me
re átur.Quí enim fílíoDeí commoritur,ille eidem conuiuitffocrj pafsíonís eius, funt
8¿focíjconfolationís» Nulla mors meretur ecernam ipfam uitarn, nifi mors Chriftí
immaculati, quæ per ipfum ad hoc eft deftinata, ut omnibus qui commoriuntur ,ui/
tam participet.Nam aeterna uita quæ eft fpiritualis, omnes partícipes uíuífícat : ficut
íuftítía omnes partícipes iuftificat,et omnia opera meritoria uíuífícat feu faporificat.
Sicut enim fine fale eft omnis cibus quamquam pretiofus infipidus: fic filius meus
fal terræ mortemfubtjc, qui eft fal omnem mortem martyrum fallens & fapidam fa
ceins. Ecclefia ♦ Dicito quæfumusmatergratiæ, quomodo compati debeamus, 0¿
commori faluatoriVMaria.Credere debetis primum filium meum efle 8¿ filium Dei,
qui morte meruit uitarn omni ad ipfum accedenti, 8C fe ei fumma fidelitate unienti*
Hi enim qui fidelitate fumma ei conftringuntur, tranfeunt in unionem meriti, quia
funtmembra eius fideliatgaudentenim filij,de acquifitis per meritum patris. Fideli/
tas autem depofeit, ut fit íntegra
uera ufque ad mortem* Si igitur filius Dei ufque
ad mortem fuit fidelis,cum illa morte meruerit fidelibus fuis liberationem à mor*
te æterna: reeftè mors eius omnibus liberatis imprimitur, ut portent ín iugi memoria
hocexcellentifsimum fidelitatis opus,magno affedn. Ita quod defíderent,pofle fu/,'
am fidelitatem erga liberatorem omní eis pofsí bili modo offendere: hoc pro fum/
ma gratia habere, quod mors Chriftí in ipfis ad honorem eius renouetur. Ecclefia.
T
Compafsio igitur debet effe læta. María. Vcíqueuoluntaríum non eft fíne hilarita/ 1 ana*
te, licet caro fitinfirma î promptitude quæ in fpiritu eft, laetitiam offendit. Concur­
rebat in pafsione filtj mei, fumma lætitia fpiritus, cum fumma tríffiría fenfus: uolun/
tas carnis noluit mori, fed abhorrebat plus mori > quàm aliqua cuiufcunque mori/
turi hominis uoluntas,quia fcientiam habuit mortis. Voluntas rationis habuit fum
mum moriendi defiderium ad mortem, quia fciuit, per ipfam Deo6¿ proximo fe
iummè pofle placerc.Senfus enim qui eft de hoc mundo, hicquefceCfpiritus qui eft

Xx

de

661

Excitationum

de coelo,ûôtt poteft hífííft coelo quíefcerC.Sed cum fpírítus qui dat efie nobile & uí
talefenfuí homínis/per feparatíorietn à corpote mortem caufet quoad corpus,
quod uita priuatur,quæ eftdelegado eíus í ideó maxím¿ tríftatur anima fenfidua^
gaudet autem fpírítus3quí per morte illam tranfît ad fua uitâi Et quia nemofecurus
eft,quod fpírítus fuus trâfeat de morte ad uitam,nífí ille in quo eft fpírítus filtj Deís
qui eftuicftor mortístídeó illis demptis,quí habent arrâ certitudinis mors omnibus
• amara eft.Ecclefia.Quæ funt nos ad mords lefu memoriam ducêtiai Maria* Omnià
Ecclefiæinftituta.Nam Baptífmus,Eucharíftíai& alia iàcramenta qu¿ in fe habent
mortem Chriftí ín meritoSC uirtute,fcripturæ3pià:urae, imago Crücifixi inomniEc
clefia,in biui)s,in oratorqs,híftoría paíTíonis,é¿ uiuusfermo praedicatoris, qui pro*
pofita fenfibíli forma transfert ad intelledualem animæ capacitatem,ubi infigit uír*
tutem meriti redemptoris,SC inflammatur anima ad díledíonem iàluatoris,ÔC fit
Chríftíformis:íta ut ín ea íugís fit Crucifixi amorís læta memoria. Ecclefia j Vt ígí*
' "* tur ín nobís hæc memoria gene retur,¿uangelízet Ioannes,& te ipfum dirígente,ia
n°b*s crucifixum imprimar. Sta mus enim attentiquaíí auídiflÍmí,ut per auditum
Ï£Wt^. capiamus uerbum falutis.María.Loquere igitur diledleloannescJoannes Jube ma*
ter quid uelís.María.Dícíto primum demifteríjs crucis aliqua,ut fàpidior fiat hifto/
ïomW- tiaJoannes.lri paucis omnia crucis myfteria tetigifti prjffima mater. Sed quia tibi
placet ut ipfa refumam pareo libensjta ut tu quæ es mater uerbi incarnati dirigas,
& obícUra mihi clarifices/Primum fcitote uos fideles,duplex regnum eiïè naturç rá
donalis,quæ fola regit,quia libera gaudet uoluncate:unum eft regnum huius murw
dí,&eftpofitumínmalígno,quíamalignus ei dominaturi Aliud eft regnum coeli,
quod fuit in hoc mundo incognitum, fed eftperChriftum euangelizatumJn pri*
moregnodftemunduseftfinis omnis religionis^uirtucis,& eft uita temporiis*
In fecundo regno fcilicet coeli,finis eft Deus,& eft uita^ aeterna. In primo regtio non
promittunturnifi fenCibilia,&deliciæfenfibiles.înfecurido,non promittuntur nifi
úicelfedualía,8¿delíti<eíntelfe(ftuales.Sedueníensderegno coeli,uerbum caro fa*
dum,illa quæ fuerunt penitus mundo incognita reuelauit,fcilicet:quod natura ra/
tionis,non haberet finem 8¿beatitudinem in delitijs huius mundi, fedín defitrjsPá
tadifi regni cœleftis.Quodq? regnum huius mSdi penitus in comparatione ad coé*
leftéjeruitus & miferia effet reputandum : quoniam illa eft differentia inter hund
mundum
regnum illud,quæ eft uifíbilís SC temporalís,ad inuifibile8C æternum.
Hoc fuit omni generi humano nouum,6Cpriùs inauditum Dicebat autem magifier
multa ad capienda hoc,admonendo ne diligeretur ifte mundus,quae in eo f unt,
eo quodjbona quæ apparent in eo,non efient nifi apparentia 8Cerronea,ueritate
æternitate carentia.Sed bona regni cæleftis,eflentæterna &C uera,& preftarent fodi
citatem et Igtitiam fempiternam.Cumqj mundus ifte non poifet capere euangeliza
tionem,quiaeaquæipiritusfuntnon intelligeret3tanquam ea quæ nec audiuic nec
tiídít,nec concipere pofietituncmifericordia motus uoluitfinem inducere, per qu?
id quod non cognofcítuqattíngítur.Et dixit fidem adomnia pertingere,^ quod ip
fe de codo Ueniffèt,ÔCilla quæ ibi apud patrem fuum Deum uídifiet,híc enarraret,
fîCfibi utiœ credendum,quia ueritas effet,8¿ filius feu uerbumDeí.Etoftendíc feíií
poteftate uírtuteDeum,Deí fílíum,per mira opera quæ fupra hominem font,di*
cens.Si míhí non creditis,crediteoperibus qux Deus pater qui ínmeeft,
me ad
uosmífit,pro ueftra operatur usfalutæ : qdq? credenti nihil eftímpoflibíle,quia qui
Deo credit,decipi nequit cum fit uerax & fidelis in promiflis.Et quod ipfe effet da/
tor uitæ,oftendit in refufcitatione mortuorum^ maxime Lazari, promittendo fe
daturum uitamimmortalem fibi credentibus,quoniam ¿pfe effet uerbum Dei,pe?
quod Deus fecit omnia quae in coelo & in terra funt. Ideo non dubium, cum ars 6^
fóentíafítomnípotentísDei,quinpofiiteffícere uitam illam in credentibus.De*
clarauit autem,quod ficutfenfibilis uita confiftit in (enfibili refedione efus
po/
tusífic fpiritualis íntelleéfualís uíta,in fpiri tuali refcdione,quæ eft refeâio fapíentíg
.
Nam fapíentía ímelledlum uitalemuíuifícat3
quod ipfe efiithæc fapíentía, feti
uerbum

uerbumpatrís omftía uíuífícantís. Quare affirmabat illam uitam beatam ín cogni­
tione efle Dei , & fui uerbi: quodte uerbum feu fillus, folum cognofceret patrem,0¿
nemo alius nifi filius reuelaret. Sicuti nemo cognofcitfapientiam alicuius docftor is, ni fi mentalis eíus conceptus feu uerbum, & uerbum feu genitus conceptus, in/
duens fenfibílem uocem reuelet patrem. Sic fuit oínneftudíum Chriftí, transfer^
re hominem de fenfibíli deledatjpne ad guftum dulcedinis , quem fpírítus habet ¿ti
appræhenfione uíuíficantís uerítatís:Sóaperuitícrípturas diuinas, quæinfenfibíli
litera habentillumfpíritum uerítatis, animam immortaliter pafcentís . Et quód non
effet error feducens ad mortem fpírítus, nífí in fuperfície& cortice ifpíritualí autem
íntelledujefletuerítas & dulcedo. Quodq? nemo poflerab errore, ín quo ifte mun/
dus longe â uerítate pofítue eft, liberari, nifi per receptionem fermonjs fui, tanquám
fermonís filtj Deí feu uerbi à Deo mífsí, ad illuminandas tenebras mundi. Ac quod
ípíritus erroris, quí captiuum tenuit humanum genus,qui eft & fpírítus tenebrarum
fpiritualitim,non poteft expelli,nífí per lucem fpírítualem uerbi Dei, folùm uer/
bum Dei habet uirtutem fugandi mortem, quæ obtenebratio eft fpírítus, per often/
íionem futjpfius & patris. Nam oftenfio lucis in fonte ueritacis, fic pellit ab intelledu tenebras mortales ignoranti», ficut folaris lux tenebras fenfibiles. Et hoc inter
cft?quia illuminatio uíuificans fpíritum, eftmanens,quiaín feconuertít fpíritum. Sícutí fapíentía feu fapídafcientía, in fe animam conuertit, quam fapore fuo deleda/
biliterpaiciunon temporaliter, nam eftcibus qui non perit. Vndefípíritus exeíus
uírtute, femper plus fortificatur, & uíuifícatur,ídeó præftatimmortalitatem. Non
fie de cibo temporali & fenfibíli, ideo animalis natura antiquatur & moritur. Sed
cum animæ humanæ, propter ínfedíonem aborigine contradam, & Ion gam con/
tinuatíonem ,non eflent aptæ ad expellendum fpiritumerrorís, áfua antiquata paí/
iione}&feipfas mundandum cum carerent iuftitia,quæ foja íuftifícat fpíritum,ad
capacitatem illusbeatícudínís immortalis (In maleuolam enim animam, non introi/
bit fapíentíe fpiritus)ideo ad finem ut fuam legationem iuxta patris defiderium com
pleret, conftituitfe purgatorem animarum per meritum mortis, ut purgatis animabus, uitam fuam diuinam regni coelorum, poffet communicare. Sedad affequen/
dam hanc purgationem, quæ confiftit in abluitione peccatorum,feu infirmitatum
fpiritualium, prædicauit neceflàrium effe,quod ípíritus fe ad capiendam purgatione
adaptaret-Et docuit quodhæcpraeparatio fieret, fi quis ipfum imitaretur. Si fcilicet
ad uírtutes Chriftí refpiceret,quæ uerbo praedicaret,ÔC opere oftenderet5& illas imi/
tareturffedando mitítatem,humílítatem,patíentiam, ueritatem, mifericordiam,pa/
cem,fidem, charitatem, íuftítíam,& carteras huiufmodi, quæ font frudus ípíritus.
Tunc enim uoluntasquæeftfpírítus,feconformando uoluntatíChriftí,ÔCoften/
deudo hoc per opera uírtutís, pararet fe ad receptionem meriti liberationis, SCad
unionem cum fpíritu uitæ Chriftí. Mortales enim uírtutes ín anima habituarse,ip­
fam ad immortalis uitæreceptionem difponunt. Nam quando ad talem obedíentí/
am ueníret ípíritus, ut in eo non uíueret nífí uírtus & uoluntas Deí, & mortua effet
uolutas propria,quæeft carnis huius mudúaptus effet ad motSuitædiuinifpiritp.
Quód($ ille homo,qui fícad fpíritum perueníret,obferuaretmandata Deíin dílí/
gendo Deum Óf proximum, præferret díledionem Deí &proxímí, fuæ uitæ fen/
fibili.Etfie effet dífpofitus, quod ipfum díuínus fpírítus perpetué inhabitaret. Vnde
omnia hæc fua documenta diledionísDeí&proxímÍ,infeipfo offender eu olens,
mortem elegit, dum effet innocens : ut quantum Deum diligeret, propter cuius obe/
dientíammort uolüít, SC quantum hominem diligeret propter cuius falutemobijt,
offenderet. Sunt igitur omnia diuinamyfteria, in crucifixione innocentis Chriftí
complicata. Nam ficeft Deus diligendus ex tota uírtute animæ,ita quod omnia,
uita ipfa pro nihilo ad eius gloriam offendendam, eft habenda. Sic proximi faluatío fpírítus, tam eftdiligenda, quod temporalis defpeduofifsima mors, eft propter
tantum bonum proximi, nihili facienda.Meruit innocentífsímí Chriftí mors, uitam
ipfam æternam,quæiuftéei datur, cum ob folam diledionem Deí & proximi paflus
Xx z
fit,non

6

Excitationum

(it,nonutîueret peccatamiquod in eo nihil habuitjaiebat enim appropinquans pat
fioni,quomodo feipfum fancftificaretifieu immolaret pro Apoftolis &. omnibusfidelibusi&qtiôd princeps mundi huius qui occupabat hominem, eijceretur foras»
Et quanta effet bonitas patris,inno tefceret 8C clarefcereqqui creauit hominem ut d
o(tenderer gloriam fuam,SCnon pepercit filio fuo,fed tradidit eum pro liberatione
b ominis.Bt quanta bonitas f¡1 fj,qui feipfum impèndit pro homine, in quo fe filium
Deioftedit.pata eft igiturfilio hominis uitæpoteftas,ob meritum diledionis per/
ditæ uitæ. Vnde in hac morte quæ per folamdile&ionem caufata eft, data eft Chrifto ipfa uita æterna pro merito,quæmortuos omnes in corpore ÔC fpiritu,fide Ôfuir
ture difpofitos,poteft aeternaliterminificare,fic ei data eft uita ipfa fpiritus pro meri­
to» Sicut fi Deus alicui Solem iftum uifibilem pro merito dedifleu talis haberetiti
poiïèfsione feu poteftate,uirtutem illuminantem ÔC uiuificantem omnem fenfibi/
iem, lucis & uitæ capacem naturam.Habet igitur Chtiftusuitam fpiritus in fua poteftate,tanquám iuftus pofleflbr & hæres regni uitælipfe enim folus impleuitle*
gem,quæ uitam promittit,in hac lege ipfe Chriftus fuit ptomiffus. Narûquôd
quis pofletDeum diligere&prcximumjta fcificetperfe&eficutlexprxcipitxnon
fuit pofsibile nifi filio Dei,qui fcitÔC cognoícít patrem Qt uitam æternam. Promiffus eft igitur Mefsías ín lege,ó¿ in Prophetis de eo feriptum eft ♦ Vnde fpiritus legis
eft Chriftus.Et quia leX uitam promittit ipfam feruanti,Chriftus eft ille cui regnum
uitæ promittitur. Tanta igitur eft in mone Chrifti dilecftíonísíntenfítas oftenfa,
quôd nulla maior pofsibilis eft,quoad Deum proximum. Et ideo cum in ft in­
cludat omnem pofsibilemdile(ftionem>omnem includit legis adimpletionem,
omnem eiusobferuantiaepromifsionem. Ipft eft igitur fponfus,quihabet (pon/
íam,S¿ delicias fpiritus.Vndepatet quôd fi cut nulla anima poteft effe iufta,(ineiu*
ftitia iuftifica nte: fic nec uiua,fine illa uita mirificante,nec aliud eft iuftificatio,
quâm uiuificatio.lta Chriftus, eft per meritum fuæ mortis iuftitia iuftificans,6¿
uita umificans omnes fideles Chriftiformes. Vnde qui in luce ambulant ficui
ipfe, illos fanguis eius mundat ab omni peccato: illi enim funt proximi eius,pro
quibus mortuus eft,pro quorum falute tradidit ft in mortem.Nulla autem mors cu
iuftunqj poteft ipfum mundare,quia nemo dedit fibtjpfi efle. Et nemo poteft ftip/
fum qui mortuus eft refufeitare, et efle cania fuæ falutis.aut denuô genera re ut uíuat
omnis ením peccator mortuus,non habet unde mereatur uitam. Nemo autem po^
teft ueraciter dicere,fe fine peccato effetfed qui dixerit fe peccatum non habere,
dax eft Quare fola mors Chrifti innotentis,qui feipfum pro nobis cruci obtuliqeft
iuftificanscapaces qui in ipfo manêt^ij funt qui ambulant ut ipfe. In eochariras
perfeda in morteoftenfa docet,quod incharitateambulantesipfum fequendo,fi­
lrj Dei funt,hic in fpe,& cum apparuerit poft mortem in re, quia fimites ei erimus.
Docent mortis Chrifti myfteria, quomodo mandata Dei, fcilicetdiledbo Det,
fimilishuicfcilicetdiledioproximi,feruaridebeant,ut perfedb fic charitas * Et
quomodo fie feruansôi faciens uiuet.Et non eft longe regnum coelorum,fed eft ia
uia,quia Chriftum qui ducit ad regnum,imitatur.Nemo unquam adimpleuitlegem
quæindileiftioneconfifti^niÎiChriftuSjquinonuenitfoluere legem,led ad imple
re,Hæc eft perfeefta charitas,quæin morteChriftiapparuit,quæ meretur ipfum re­
gnum uitæ æternæ.Et cum nemo poflit ad illam charitatem perfecftam ,quæ uíiam
promfttfcæternam>peruenire,cumnonfitquifaciatbonum.quononeftmehùs,uf/
que ad unum qui eft Chriftusîideô ipfe eft folus qui perficit,ô£fuppletïdquod-om
nibusdeeft,& de eius plenitudine omnes accípíuntEt quia meritum paffionis,eft
hæc uita & theiaurusn'deô dici neceflè eft,per crucis myfterium omnes faluarí qui
íaluantur.ldcírco ínfymbolo Apoftolico pofui,quodChriftus pro nobis fit cruci/
fixus,MariaxDicitoloannes,quomodo eft uita manens in fidelibus,filium meumfe
quentibusdoannes.Açternauita,eftregnum patríSjquodpaterdcditfíIío,eteft lux
iiíuafapíentíaeíéucharítas:rnanens in filio,manet in ipfa luce,feu in uita patris.
Nam hæc promifsio,quôd qui manet in charitate,ille in Deo manet. Qui eft in for­
ma

Liber

X.

¿es

ma charitatis Chrifti,ta Chrifto manet. Chriftus eft filias patrisîquiin Chrifto ma
nec,filius Deteft per forma Chrifti in quo maneta deb et in patre,quia filius in patre,
ôf pater in ipfo,quia pater in filio:S£ hate eft uita æterna. Qui confitetur filium,ha/
bet pa trem:qui negat filium, negat patrem. Formata fides,eft confefsio uitam prae/
ftans. Nam charitas quæ format fidem» eft chantas Chri fti, eft fola perfeifta;forma
formans perfecta eft. Vnde ut concludam hanc p artem, fcimus quoniam filius Dei
nenie, & índuítearnem, & mortuus eft pro nobis,& reíurrexítpro nobis à mortuis,
aiïumpfit nos, & dedit nobis fenfum ut cognofcamus uerum Deum, S£ fimus in ^an'aneroeíusfilio lefu Chrifto:hiceft uerusDeusjÔÎ uitaæterna. María. Satisnunc
cnodaftidileifteloannesjcaufamaduentusfilij mei in carnem, 6¿curfumeius ufque
ad mortem, quodep mors crucis clarificat ípfum, Qc effè ilium qui in lege 8¿ Prophe/
tis promiflus eft, in quo omnes benedicuntur dC uiuífícantur. Et quod ipfe mor/
te intercedente , eftmediator omnia pacificans, Oí ad perfedum perducens, ipfe eft
iuftitia Dei 8¿ hominum, ideó mediator pacificans. Eft iuftitia Dei patris , nam
omnia patris promiffa , adimplentur in ipfo tipfe oftendit patrem iuftum , fide*
km, àueraeem : ipfe eft iuftitia hominumnn cuius iuftitia omnes iuftificantur.
Et hæc iuftificatio , per mortem crucis confummata eft. Quomodo autem ad
mortem peruenerit, expedat populi deuotio à te audire. ïoannes. Quæ nidi QC in foannes.
memoria teneo, te matre mifericordix admonente recitabo. Timeo autem uehe/
meter, recitationem meam frigidiorem calore claritatis, quoad Chriftum paftum,fi€
mitiorem maleuolentia ipfum perfequentium,nonfatisfadurarnferuoritui defide*
r q ,8€ faluti expedâtis populi,nifi tua fuppleat charitas^ Maria. Adero & fuccurrâ?
loânes. Oro primum audi tores,ut hac fide attendant, quod Chriftus legatus charita*
tis, omnia præordinata exequtuuseft abfqpdefeduita quod impofsibile eft melius
fieri potuiffe. Si igitur intendebat pater, quod filius fua morte liberaret amorte
humanum genus, talem íubtjt mortem filius, quæ in ic omnium qui liberari debent,
mortis poenam, in fua incenfitate doloris complicarettut omnis qui mortem iufte pa
ti debuit propter legis tranfgrefsionem feu inobedientiam, in morte Chrifti fatisfa/
ciat, etiam fi poenam infernalis fupplictj pati debuiiTet. Intenfitas igitur doloris
Chrifti, qui noftros dolores portauit, &quí condemnatíonísfententiamínfefum*
pfit,& chirographum cruci affixit ubi fatisfecit^tanta fuit,quod nemo ipfam fufferre
potuiflet, nifi in quo charitas perfeflifsima, quæ potuit íbla effeta filio Dei* Vnde
quæcunquepoena aut feribitur aut cogitatur,minor eft illa fatisfadoria poena,quam
Chriftus palliis eft. Habuit igitur ftientiam mortis, omnium poenarum, omni/
um qui poenas pati poffùnt, ÙC quod ienfibilem naturam, corpus tale tam nobile,
quod omni alio intenfius pati potuit. Et in illo genere pœnæ,quo nullumacerbius,
defpeduofius turpius,lo co, ô£ tempore,6€ congregatione omnium qui ad augen
dum dolorem fpedando intererant, &quæque talia quæ excogitati poliunt ad au/
gmentum doloris,ut effet mors confummata: nulla mifericordia, nullapietas, in Iu/
dæis» 8¿ ín míníftrís,6¿ tortoríb.Ifta de ípfo Efaías fcrípíerat,fcilicet quod uír ultimus
dolorum,fcíens infirmitatem, innocens noftra peccata portans. Et hæc fit fides au
díentíum,utfcíantacerbícatem pœnænon effè exprefsibilem • Et quando aliter u/
nus aliter alitis ipfam exprimere nititur, inhoc non eft error quafi excedatur, fed
femper minus dicitur, quàm dici deberet. Maria. Optime dícis’Joannes. Nam
quomodo poffet mea compafsio, qüæ fuit ín filio meo pafsio , exprimi per alium:
cum nec ipfam ego exprimere potuiffem. Sed fatis ficut quifqueprofuadeuotione
Ô^diledione ad filium, conceptum quanto poteft pafsioni acerbifsimæ, fabricet
conformiorem. Profequere igitur. loannes. Inchoemus igitur» primum con/
fideremus,quomodorefufcitatioLazari fada eftdeuiro nominato, prope Hie/
rufalem,8¿ dequatríduano, 8C modo mirabili, palam lefu clamante, Lazare ueni fo/
ras, fecit ludæos follicitos ut de nece Chrifti cogitarent: quia uiderant multos abire,
6C credere Chriftum filium Dei,feu Mefsiam. Et quoniam nequa quàm fuit eis per/
fuafuafibile quod non effet Delutantes quas Chriftus offendebat, adfcripferunc

Xx j

arci

666

Excitationum

arti magtcèeÔcf maligno.Ideo concilio inito,prophetante Caíapfia pontífice, expe­
dí re quo,d unus homo moriatur pro populose tota gens periret: capta eft conclufio,quód Chríftus moreretur in Hierufalem, extra quam non capit mori Prophetam,opportunitate ad hocdata* Eccemirabilemyfteríum* ExpediebatChriftum
mori, ut clanfícaretur5g¿glorificatus feu clarifica tus in exaltatione crucis, ad fe tra/
heret omnia. ludariuero memoriam eius de terra delere proponentes,didum Caiphæ adfuumpropofitumferuirecredenresjfequutifuntipfius confilium* Chriftus uoluit mori,fed eo ordine ut moreretur quafi condemnatus* Et quoniam iu­
ftus. quando ue condemnatus moreretur, tunc perderet Sachan omnem iuftitiam,
quam fibi in filios Adæ uendicabat,quiain ipfam iuftitiam peccando, perderer iurtítíam;ficatabufos príuat preuílegío abutentem. Sínebat.Chriftusíñaomníah'C
fieri,quia foopropofito non aduer fabantur zimo fie oportebat fieri, ut fcílicetá Iu/
dæis&gentibuS,Deoinfacrificiumpro omni gente offerretur, uti Caiaphas prophctabat,ut tota gens non periret,mira fontifta * Intendebanta deceptione libe/
rarijídeóChriftumobtulerunt, & gens confequuta eft Iiberatiotiem,a deceptio­
ne principismundi.SathanfeípfumdecepítzprocurauítChríftum mori,ne perde*
r et principatum,S¿ per hoc perdidít.Deinde alia caula,cur ludas fadus eft traditor,
fiibfequuta eft.Nam ante fex dies pafchæ,lefus ueniensBethaniam, dum eflêt La­
saros fecum in cœna,8< plures qui conuenerant etiam ad uidendum Lazarum.Ma­
ria Magdalene attulit unguentum prætiofum, nardi piftici fpicati,& frado alabaftrp in quo erat fudit fuper caput eíus,6¿ odor impleuft totam domum* Id agente ludá,indignati font dífcí pulí de perditione tam pretíofí unguenti : potuiflèt enim ue/
nundari multo ad ufom pauperum * Hæc perfuafit ludas, ut de pauperibus difcipuli loquerentur, licet ipfe de ipfisnon curaret,fed fur erat,g¿ partem recepii/
firt.fi unguentumuænundatumfuiflet:portauítenimloculos» Aeftimabat autem
fe ex decima triginta argenteos habiiiifè,&ftaruit Chriftum tradere ludaris pro il­
lis triginta argenteis. Quomodo autem Chríftus & fe 6¿ Mariam excufauiLclarum apud uos arbitror* Deinde altera die,quando Chríftus ut rex 6¿facerdos po­
pulum uifítare proponens,uenit Hierufalem fuper aíinam,óó turba atque difcipuli cum pueris Hebræorum reuerentiam Chrifto ut Dei filio impendifient : Pharifari indignati accefleruntChriftum, ut compefceret a laudibus diícipulos, & a*
líos. Qtribus Chríftus refpondít,quód fí ípfí tacerent,lapides clamarent* Erete/
dis nummularíjs de templo,in zelo (fornus Dei,curatis multis infirmis, redije Be*
thanfam. Ex his auda eft inuidia Scribarum
Pharifæorum contra eum* Alte­
ra die fecunda feria mane rediens in templum,tentatus eft per addudionem ad/
ulterae. Et Apoftolts qui ad eum deferebant elle gentiles,qui ad feftum conuenerant,ipfum uídere defiderantes,refpondebat:quomodo hora clarificationis adüehoc pater de coelis conteftatus eft. Dixit autem quomodo clarificari debe­
ret per mortem , fimilitudinem fumeus de grano tritici, quod morte fua exten­
dit multiplicatiuam uirtutem, quodque ipfe Íí exaltatus à terra fuerit, omnia ad
fe traheret. Iterum de fero Bathaniamredijt* Erat enim caftellum Lazaría foro­
rum in pede montis Oliueti, quindecimftadijs, feu duobus pene miliaribus diftans ab Hierufalem. Maria. Sine ut clarificationem de qua filius meuslnqnutus eft,gentilibus audientibus exponam * Omnia quæ beatificant animam,lapi­
entia,feu fapida fcíentía funt. Ideó fumma beatitudoconfiftir in cognitione opti- •
mí,fcilícet Dei legati fui,filij mei.Et claritas eft notitia clara,& talis quod eft cum
laude>& dicitur glorias claritate. Notitia enim Deí
filfj eius,quæ excitat laudem
eft,qúam Chríftusreuelare uenit * Et maxime illam in morte offendit,ubi chart­
eas quæDeusefteammanifeftauít* Etibiipfeclarificauit patrem,ob cuius obedientiam mortem fubtjt: Sopater clarificauit ipfum eflefilium fuum,qui non potuiffec tantæ uirtutis efle, quod mortem talemob charitatem fubtjflet,nifi fuiflet fi­
lius Dei ÔC charitatis, quæ Deus eft. Ecclefia. Gratias agimus tibi uirgini uirgL
num,quæ fecundum nomen tyum quod eft Maria, nos illuminafti. Qtiæfomqs ut
magis

8t

Liber

X.

667

magis illumines, quomodo æterna uita fit in cognitione* María* Intelledualís na/
tura,eft quæ cognofcit feu mtelligit* Intelligere,eft intus legere feu colligere.Quan
do igitur natura intelledaalis,intelligitillaquae funt corporalia, non in fe colligit
corpora, quæ non poifunt illabi fpírítum: íntelledualís enim fpírítualís eft naturæ*
Sicdumintelligit calorem ignis, non efficitur calidus,non enim immutatur per ilia,
ficut fenfus per illa immutatur, quando fentit, quia in fe ilia non colligit : fed fpeeies
fibi fabricat, ÔÉ phantafmata in fimilitudinem corporalium,per quæintelligit corpo­
ralia. Quando uero díuinaíntellígít quæfunt fpiritualia,&naturæ eius illabi pofr
funt,tunc illa intra fe habet S¿ colligicilla enim uti funtjllabi poifunt fpiritui intelle
duali.Et ideó intelledus non intelligitdiuinam fapientiam, per phantafmata aut fi*
militudines,eius»fed per ipfamjquia reperitfapientiam intra fe :
nifi intelledus ha­
beat fapientiam in fe,non poteft ipfam intelligere. Et eo ipfo quod intelligit,eft fa/
piens,(icde uíta,fÍcdecharítate,é¿uírtutibusdíuínisJntelledusígítureoípfoquód
Cognofcituitam diuinam,habec in fe uitam illam. Et ita eoipfo quôd ícellígít uitam,
eft uiuens.Habetigitur in fe Deum}qu3ndoipfum intelligit:& Chriftum, quoniam
ueritatemintelligic,quia eftueritas:Ôf charitatem habet,quæeftuiuusdiuinuscalor,
quando charitatem intelligir. Vnde patet quod cognitio Dei,ôf eius filrj,eft intra Ce
habereomnedefiderabile,fîCmeliùs quàm cogitari pofsit.Et hæc eft beatitudo,quæ
nifi habeaf,concipi aútintelligí nequit.Ecclefia:Merito Maríanomiaris,QCmater Ewk/L»
lucis fideles illuminantis. Maria.Profequatur nunc Ioannes narrationem. Ioannes* Maria.
Feria tertia iterumredijt ad templum,et principes facerdotum interrogabant eum,in Ioannes.
quapoteftatehocfaceret: fed ipfe alia quæftione illis propofita, ad quam non re/
fpondebant, fe fimílíter excufauit. Et parabolas plures propofuír, fcilícet de çluo
bus filtjs,quorum unus íuífus intrare uineam,uerbo renuit,fado paruit alius contra­
rio modo. Aliam de cultoribus uineæ, in qua aperuit fe non ignorare, quomodo fili/
um & hæredem occidere uellent,ut aflequerentur eius hæreditatem, & non intellige
banttquomodo ex morte fili} hæredis,fierent multi eohæredes* Dixit etiam de inuitatis ad nuptias * Et tunc acceflerunt phari fæi petentes, an Romanis capere tributum
ab eis liceret.Quibus oftenfo ei numifmate,ft crefpondít: quód tam Deo quàm Cæ«
farífuacuícpíuraferuarentillaefa.Deínde expofuit magnum mandatum,&diledío
nem proximi Et quod proximus fuit Samaritanus, uolens dicere illum effe inter om
nes abfolutè proximum, quiliberat à morteanimæ, 8¿ín hoc fe in nomie Samarita­
ni propaIauit.Deditetiam intelledum de Chrifto,quem DauidnominatDeum íuu*
Redarguebat pharifæosde faifa dodrina,ambitione,crudelitate,hypocrífi,auaritia,
8¿fuperbía.Etrecedensdetemplodíxíteís*non me uidebícís,donec dicatur benedídus qui uenitín nomine Domini. Etpoftegrefsioneoftenfoei operemirandotem
pli,ea que erant futura prçdixit,quomodo fcilícet ueniret dies euerftonis,in quo non
remaneret lapis fuper lapídem.RedíensBethaníam dixit : Scitis, quia poft biduum
pafeha fíet,5¿ filius hominis tradetur*
Nota quod quàmuis de Pilato fint aHæhiftoriæ, fcilícet quomodo feípfum interemit,tamen Tertulianus in Apologeticorfuo, dicit ipfum fadum Chrjftianum, &
gefta mortis, refurredionis, & afcenfionis Chrifti fcrípfííle Tiberio * Cuius haec
funtuerba.Pilatusiampro fuaconfcientia Chriftianus,Cæfari tuncTiberio fuper
Chrifto nunciauic.
Ex fer. Defcen dit ad inferna.

Ationís eft ut obe3iat uerbo Dei & credat et, à quo habet id quod eft*
Dico de uiua obedientia.Nam obedieua quæ eft ex timore, non eft uiua.In A
rationali natura libera,obedidia in timorecoadíoeft,S¿feruítusnonlíber
tas.Obedíentía uiua,non eft nifi ex amore. Vnde obedietia perfeda in ra/
tionalífpirítu,eftamorpfedus. Quare in perfedèobediête non reperitur aliqua ra/
tío,nifi amor. Hiticlex obedient^, non eftnifi rationalis amor, feu diledio, quælex
complicat omnem rationalem uiuendi modum* Amor enim deledabilis uita eft.
Xx 4.
Id

R

e «8

excitationum

\

Id quod rationalis fpiritus maxime diligit > eft uita t id quod ia ipfa rationali natura
maxime uíuit,eft amor quem obediencia oftendit. Vnde rationalis amor, eft utame/
tur fons ille,unde habet uítam,racionera,& amorem: quia amare fontem uitæ, eft ui
uerein laetitia. Et hic amor per maximam obendientiam oftenditur ,quam omnes
uirtutes cónfequtmtur.Vnde ille rationalis fpiritus uiuens,incharitate,eft bonus,Si
non nifi bonum facit, omnia diligit, nihil odit, &C non uult malum alicui: fed fe pofle
profalute cuiufqj, pofle in Dei fui Iaudem,impendereoptat. Vifitatautem uerbum,
rationalem fpiritum, qui rationale ab eo recepit ueritatemtuerbum ením Dei, hóyos
eft, feu ratio rationum. An igitur rationabiliter uiuat,&fruâitandocrefcati& ad
lierbi Dei conformitatem accedat, inquirendo experitur»
Éxfermone.Míníftratnobís fratres*

icut fob diuerfis herbis, pabulum inuifibile ouium continetur, per quod ib*
lum fenfibilis uíta pafeíturtfie fub uariafcriptura, fpirituslatitatmentem paf^A*
*
cens. Vnde fpírítualis paftus uíuífícans & illuminans , non deprehenditur*
**—nifi medio Chrifti, qui eft oftium uiuum, feipfum aperiens pullanti, & dat»
detis præfumenci.
Chriftus eft omnia in omnibus, ín paftoreeft ut paftor, ínfiubditoütfijbdítusóC
óbedíensdn pafto re,Chriftus eft uerbum Dei, docens præêfle & praefici. In fubdíto,
uerbum Dei docens parere & fubqcí.lndíuíte,docens humilitatem & mifericordiâ,
ín infirmó patienti3m,in íudíce íuftitíam, 6¿íta de ómnibus. Nam quícquíd uírtutís
éftjdocethoc uerbum,Btpro exemplo dodrínae,producit humanitatem fijam,ut lio*
mo in ípfam refpiciat,6í fie uerbo á exemplo pafcatur*
Chriftus
Paftor non debet ad fe refpícere, dummodo qualitefcunq^ ín pafeendo ea facíate
in ota- quæ Deus præcipft paftori bono,etiam fi proptereaconcipere^fe in inferno damns
whí*.
dum. Nam fi quis tantae charitatis effetjilleutiqjnoaeffetdamnatusininferno.lu/
ftus enim ininfernomon habet poenam iniuftorum.Quare paftor quanto fueritmaio
ris charitatis3et paratior magis pati pro gregertantô maiorem gloriam affequetijr.SI
igitur fe non curat uíuere,dumodo Íubdítí uiuanr,qm funt quodâ modo corpus eius
myfticumttunc quanto fuerit hoc uerius, tato melius uíuet; quia nonfolff ipfe uiuet
in fubditisjfed ipfi niuent in eo,qui fuam uitam obtufit pro eis. At fi caput habens de
biliamembra,omniapatitur ut membra fua fanentur: tunc ex fanitate membre»
rqm, quae per eius pafsionem recuperata eft, ipfe homo etiam in capite in fanitate 8¿
uita augetur, 6¿ caput per tríftítítam fi¿.paflionem non recipit nifi gaudium. Quant
to enim quts animam fuam feu uitam magis perdit propter charitatemxtanto magis
inuenít.Nam «panto magis perdit excharitatettanto charitas maion Quâtoçharitas maiotîtantô uita fpiritus maior, quum charitasfit uita fpiritus intelledualis. Nâ
êx notifia Dd, charitas procedit, quæ eft motus delecftabilis feu nitajgaudiumfcili/
cetdeappræhenfione.QuienimDeum nofcit,non hæfitateiadultimum ufq^obe/
diendum,0£ operatur omnia excharítate, Vnde acftus per quem charitas oftenditur
maior, oftendit maiofem uitam in fpiritu. Sic fpiritus qui fe dat ad humilitatem ulti/
mam,, ut quantum in le eft in nihilum refoluaturpropter charitatem, ille dum utde*
tur ire ín nihilum, tranfit in perfedius efle.
Cbdriids prf- |n notitia quæ filius eft, eft pater, qui nofeitur feu reuelatur. Et tam ex noto quam
pw.
notitia, oritur charitas. Ac fi abfoluta pulchritudo, quæineis quæ non funt pul­
chra per eflentiam fed per,participationem,perrationalemfpiritumamatur,fth'um
fuum unigenitum de eilenfia fua mitteret, ad reúelandam pulchritudinem fiue patrS
fuum ,mfuauericatc&eflentia:ifteauetteret rationalem fpiritum,abamoreparti/
cipatæ & corruptibilis pulchritudinis, Ôd conuerteret ad amorem feu charitatem ab/
folutæ immortalis pulchritudinis, cuius naturaeft, quod nunquam poteft fatis
ámarí, quia fempet amabilioreft quàm ametur. Ideó fpiritus ille qui ex amore in a■ mando fortificatur, pafeitur crcfcft unitiuc feu açlfecfiye, fic aeternam laetitiam
. .......
adi^

Liber

X»

€69

adípifcituhíit fient de pulcîiritudine,ita de alijs,fapientia,íuftitíá,aut nerita te con ci-

|p¿:quia funt nomina Dei,qui eft ipfa abfoluta amabilitas,quæ dicitur bonicas, ue
ritas,ôf reliqua idgenus,qnæ amantur per fpiritum rationalem* Qui quidem ratio­
nalis amor,eft íntelledualíteruiuens,à ad differentiam amoris brucalis,charitas ap

¡pellatur.

Ex fermo ne: Gaudium Ueftrúm hemo tollet*
Mnia funt m patre ut ín prmripio t omnia in fílio;utá principio creantur: o%tj^
omnia ín ípíntu fando,ut funt creata. Sicut tempus eft ioæterntcatefeu
patre,ut ín príncípto:8¿ eft in filio,ut in generatione &: fluxu : & in fpiritu
fancfto,ut in completione feuperiodo.
Chriftus dum afeenderet ad patrem,euanuitab oculis Apoftolorum:
dum
recederet fenfibiliter,uenit ad eosíntelfeá:ualicer,uti aiíbídícíc:uado &C nenio ad
uos.Vifioautemdíícretio eft,&uídereeftdífcernere.Vnde uifiodifcretitfa,eft con/ vijbííderanda uti res uidetur ín figura,uel uti uidetur in formajutiuidetur ín figura,tune
uideturinextrinfeco,ínípeculo,& inconie&ura,ficut quum per otulosuidecur,
qui figuram capiunt feu fpecíem ficutifpecula;utí uerô uidetur ín forma, time uide­
tur in intrinfeco,Primo modo uidetur in ímagíaeÓ¿umbra:fecundo in luce âf ued
tate.Humana uifio,fciiicet quæ eft díferetío anímatadiabet extrínf; cum
íntrínfecum.Extrínfecumeft ferifus^ntrinfecumíntelledlus.Mediante extrmfeco, homo at
tingit extrinfecum:medianteintrinfec05intrinfecum. Quando receditdeextrinfc/
cottunc deferit fenfum,6¿ípecula tur circa ueritatem : quando exit de fpeculatíone,
uadítad fenfibilíaJnterílla fcílícetextrínfecum 0¿intrinfecum, eft quaedam coinci/
dentia,ubiextrinfécumcumíntrinfeco coíncídit,qU2E poteftdícíopinio;habens la/
teraliterrefpeduextrínfecí imaginationem,^ refpeduíntrínfecí rationem. Eftd
igitur quôd homo uideat aliquem,quem putet fe prius uïdiflèètnouiflettunc fi non
eft certus, deferit extrinfecam uifione,&intra fe cogitat uífione Íntelledualí difcur/
rendo,ut ad nomen feu notitiam eius perueniat. Et dum fic difeurrit,iterum dimit­
tit fpeculationem intrínfecam,6¿ intuetur oculo extrinieco, ut ex figura eius reminifcatur.Sic intrat QC exíc,¿¿ deferit uifionem unam & ampleâitur aliam, ut attingat

O

quæfitum.
Sicut in utero mulier coftcipit femen,de quo generatur animaltfic in ánímálí ui/
ta femert rationis creatur,dequo rationalis fpiritus procedit. Vnde in uirtute uege^
ratina,concipit mater femen animale,& in uirtute fenfitiua, concipitur uia creatio*
nis femen rationale,& in uirtute rationali femen uerbi Dei,fciiicet Chriftus uia gra*
tiæ,feu generationis. Narnquideftmulierqu&geftatinuteropuerumrnafculum;
nifi anima fponfa Chrifti,quæ Chrifto per fidem eft deiponfacaî1 ôf quæ concepit in
utero fidei femen uerbi Dei>& aluit quousqj Chriftus in eam uenitad perfetftio/
nemíSÉ non poteft Chriftus qui non eft dehocuifibilimundo,ex utero fidei in ueritatem feulucem progredi,nifi permortem.Nam hæcregio;nÔ eft ueritatis feu lu*
cisíntelle(ftualís»fed fenfus &corruptionis.Egredicur igitur partus uterum fenfibi*
lis uitæ,quæeft umbra rationis,ut liberatus ab umbra tenebrofæignorantiæ,fitin
fuauíua ^lucida intelleduali regione. Sicutegreditur de opacitate materni uferi,
animal de uegetabili regione in fenfibilem Jucemjn qua fuo modo profi cit & delfr
tiatunVnde ficut hæc feparatio àmatre & loco tenebrarum,quando foetus exit ute<
rum,8¿ intrat in hanc fenfibilem lucem,fit cum intenfiflimo dolore, quia partus eft
pars uentris ific fit feparatio animæ rationalis d corpore,cum quo fuit in unitate fupi
pofiri unita ♦ Sed triftitia uertiturin gaudiummon enim mulier meminit prêiïuræ,
cum primum uidet hominem natum in mundo,cum primum anima Chriftum u(
detin fenarii in mundo intelledual/,non meminitprefluræ dolons5propcergaq
dium.Etquantómagisegredíturhuncmundumdefide ín ueritatém Chtíftiformíter,per patientiam de perfecutionem:tantô magisex hoc gaudium habet, quia tan;
to repetitur Chrifto íimilíor. Quafi aurum, quod eft ex influentia Solis in mine»
Xx y
ra nigra!

*

670

Excitationum

ra nigra occultatum & coceptum & per ignem purga tum relinquens fcoriam nigre/
dinis3repericurutiSollucídum& incorruptibile.

Ex fermoncPater uefter ccelefîis dabit nobis.
Operainie'.^ £7^ ^cut creator omnftim eft purus intelledus,qui de fe generat fuum uerbum,feu
«X.
conceptum,fiue ideam rerum creabilium,& ex ipfo patre qui purus inlledus,
i
j uerbo eius procedit fpiritus,feu uoluntas, quæ mouet ut fiat creatura: fic fi*
**—'unt omnia opera intelledualis naturæîputa intelledus meus uult furjpfius
fimilitudinem in nobis formare, concipit primo feipfum, generando de fe uerbum
Tuae intelligentiae,in quo feipfum intuetur,& facit conceptum illum quandam idçatn
feu formam exemplarem, ad cuius fimilitudinem uult formare naturam intelledua/
Iem,quæeftin interiori homine noftro. Et quia hæc forma eft ei grata,ipfam ample/
¿huir tanquam bonam. Et quia bonum eft fuíjpfiuscommunicatíuum¿tuncoritur
motus ín uoluntate,
mouetlinguam &. omnia alia,ut formetur uoxquam expi/
ro, in qua uoce fenfibili ÔC formata,eft fpiritus defidertj mei, in quo eft uerbum con/
ceptus mei,& in conceptu intelledus qui eft pater uerbi. Vnde in omni opere intelle
dualis naturae relucet fimilitudo creationisDei. Etuidetur quomodo perfedio re/
quirit tiinitatem,fcilicet patre & filium & fpiritum fandum Jn omnibus igitur crea/
turis, ut ait facerrimus Dionyfius)eft eíTentía,de qua generatur uirtus. Exhis autem
proceditoperatio,quæfit permotum. Omnisautem motus dicitur fpiritus : ficut aer
motus,dicitur uentiiSjfeu fpiritus.
Nulla anima eft capax fpiritus illius,nifi tota ardeat in defiderio impetrandi. Non
oritur flamma inlígnísuírídibus,nífieíediscontr3rtíshumoribus j& ipfis intenseca
lefadisituc enim fuperuenit flamma illuminans. Nam quadiu fpiritus quieuaporat
ex lignis eft aqueus & terreus,non defeendit in ipfum flamma, fed illis impuris uapo
ribus expulfisfln calido æthereo feu aereo fpirituqui lignis unitur,flamaquafide fur
fum emiflaexoritur,& tendit ad coelum futfum, à quo defeendit. Hæc eftfquàmuis
difpar)fímílitudo,fpírítus boni in animam defeendentís, ipfamfurfum dírígentis,0¿
luce iapientieilluminantis^ calore charitatis calefacientis,0£ femper permanentis,
qüum fubiedum eius fit incorruptibile. Sícutí de Astefto lapide dicitur, qui femel
accenfusnunquarnextinguitur.Indubieficalorinlignis continuatur, tunc augetur,
&' demum flamma exoritur. Oportet autem importunam diligentiam præcedere, ut
habilitecur fubiedum. Vnde caufa nunc nota eft, cur non datur omnib. fpiritus i Ile,
certe ídeótquia non oritur flamma in lignis uiridibus,quando non ceffatur ab impor
cuna malorum continuatione.
signaiwWiDeledatio eft fignum quod fpiritus charitatis inhabitat animam ♦ Murmuratio,
fignum inhabitantis inuidi & fuperbi fpiritus.Sed pronitas parendi cum gaudio,eft
wm'
fignumboni fpiritus ?. Qui uult fieri filius Dei, ille fequiturChriftum,quoufcpfiat
Chriftiformís,
ddedemrin uita Chrifti. llleinduit Chriftum, quitta facir, & no/
mine eius petit accipit. Nemo poteft â patre quicquâm obtinere, nifi filius quem
pater dilígít,8¿omnia ei dat Et ideo necefle eft, quod qui uult exaudiri Chriftus fit,
per participationem formæ eius,quæ eft forma grata Deo, quia eft forma uirtutum,
ideftnecefle eft ut fit Chriftiformís.
Conformatio
, Vj^etur qtï¿d intra noftrúm rationalem fpiritum,fit quædam uíuaimago diuinæ
oSXX. Í"3pftntiæ,ad quamdum reípícímus,mouemurper quendam diuinum impulfum,ad
pulfandum,ad petenda &£ quærenda ea,quæ funtperficienda imaginem, fiue ipfam
ad exemplaris conformi tatem ducentia. Nam ifte eft motus imaginis ut imaginis,
ut ad conformicatem fui exemplaris accedat : donum autem illud eft fides. Nam
fpiritus fidei, in quo credimus Chriftum filium Dei nos mouet, ut quæramusuiam
perueniendiad filiationem Dei,quæeft ultima fodícítas.Et hóc erit,quando ad con*
formitatem Chrifti peruenerimus: non enim eft illa conformitas, quam per fidem
nos habituros fperamus aliud,filiatio Dei.Confiftit autem uíta in obediêtia perfe
da, quæ exalta uic Chriftum fuper omnia. Petere igitur debetis religio fi,ut uobís
con-

Liber

X.

Oj

conformis detur obediential habebitis quícquíd optatis t Qtiámdiu enim non fe/
quimini Chriftum qui eft uia obedientiæ,ad ueri tatem foElicitatis,acq^ ad ui tam æcer
nam non peruenietis* Si autem obedire inftituitis Deo in praelato tifque ad mortem,
mortem autem crucis, fcilicet ufcp ad ultimum ternbüífsímorum : perfodi eftis reíigiofi, & Chriformes filtj Dei benedidi > & adepti eftis fpiritum bonum s fcilicet ipi/
ritum Chrifti, quem pater dat, uthoc dono filios Chríílo conformes efficiar. Do/
num igitur patris ut patris, eft filiatio, & eft fpiritus fiftj Dei in quo clamamus Abba
pater.OmnesigiturueraciterDeupatrem in patrem habentes fdu funt, quia in fe ha
bent fpiritum Chrifti ftlrj Dei,6< opera Chriftiformia,oftendunt fpiritum motorem*
Etefthaec unica fcientia, quæ dat nobis notitiam filorum Dei, fcihcetCbriftiformi/
tas.Adhaiic nititurducerejomnis religionis obferuantia. Nam non eft religio, nifi
uia pérueniendi ad fpiritum Chrifti,qui noneft de hoc mundo»
Ex IcrmonCjSubleuatis oculis.

lebat Chriftus : Confidite quia ego uicimundum » Ex hoc íntellígere debe- Chrifti;
mus, ChrifttimeiTe uidoriam mundi. Qungitur uult habere pacem,á
preflura mundi liberari: necéffe e ft quod ad Chriftum confugiar, uidorem
mundi &C illead Chriftum recurrit, qui mundum derelinquit» Mundus eft
fenfíbílísuita,in fenfuaftaduerfitas&preifura, in uef itare pax. Qui fcicueram ui/
tam efle in intelleduali natura, quæfola eftuerítatís capaxfifle icit quod interior
homo intfelledualis, fi induit ueritatem quæ eft æterna,h abet immortalem uitam jntelledus ením ín nerita te, eft ia ccelo fuo £¿ paradifó deliciarum : nam m ueritate ut/
mtddedabiliter, ÔC ueritas S¿ pafcentiauitæ eíus* Intellígere ením eftei uiuere, 8Ç
íntellígere,noneft nifi ueritatem appræhendere, & hoc eftcognofcere. Sícinuí?
dereeflmiuere uifui exteriori, fíe ínteljigere eft uiuere íntelkduí. Vi fus fí clare
limpide uídet uifibil e, eft in coelo fuo, paradifó:
nihil plus appëti t, quia ibi de/
lítíatur uítalta: fic de íntelledu quo ad ueritatem ♦ Intelledus autem qui eft de
mundo ífto 5 fcilicet qui fe putat uíuereín fenbílibus» patitur opprefsionès ÔÉaduer/
fitates:quianihilhíc eft permanens,&nihilpafcitimmortakminteliedum, nifi im/
mortale* Temporalia igitur
caduca, opprimunt intelledum* Vndequandd
ínrelkdusfe putat per fenfum appríthendifíe uítam fuam,in qua deliciatur,quandô
poftea experitur,figuram huius mundi & concupifcentiam eius pr*eterire,trifta/
tur,repereinsfedeceptum. Siigitur uultgaudereinpacejoportetquodfenfibilia
pro nihilo habeat, S¿fí habeat, fine affedione ad illa, ut habeat &non habeatur:
Ut fi diuitiæ affluant » cor non apponat* Ille induit Chriftum uidorem mundi»
qutueraciter Deummundo praefert, talis dicit uti Pètrusîoporcet plus obedire Deo
quamhominibus.
.
Cognitio pretiofior huius mundh.eft in uifione: fed uífus no poteft attíngereníft
corporalia,& uifíbíliÎènfibilïa.Creator autem nihil horum eft quæ creauft»Sen<
fibilia, creatafunt, tam uifibilia quàm muiíibilía creata funt. Nihil igitur omni/
umeft Deus.Sed filius Dei patris,manifeftat ipfum: filius em eft manikftatíó patris*
Vita aeterna,eft cognofcere* Viuere eft motus dekdabilifsimus,qui non eft fine
amorejdeledatio enim eftopus amoris.Vndem usta æterna eft cognitio,quæ amor,.
Intelledusenimquodâ naturalifsimoamoreJciredefideraLEthocdefiderium, eft
quod ín le geihc ueritatem, S¿ qui Tetre defiderac,ueriiatemfciredefiderat. Scire
igiturhoc defiderium,eftappræhenderedefideratumin defiderio. Vndè qui concL
pitDeum effe charitatem, finem defiderij fcilicetbonitatem : ille uídet quomodo
in appræhenfione charitatis, factaturdefiderium animæ» Hocdefideriueft fpiritus^

A

in quo uniuntur potentiç illæ rationalis animæ infuo fupremo ,'quæ in ratiotiedifcurrente funi feparatæ ab tunicem,Vnde qua dico, uitam æternam efle cognitione
charitatis ?
tu ad cognitionem tantum refpicis : occurrit tibi ín cognifiofle,effeui*
tam gtemara, SC fic in iutelledu.Et quando refpicis ad charitatem, fcilicet quomocló
amor feu charitas eft in uoluntate feu aflredione: occurrit tibi, qd «ira æterna fit in
woliW•/

¿72

Excitationum

uoluntate,qaía amor ut amor non conofcítur,ní(Í amando. Seddumteeíeuas adillí
íímplicítatem,ubí ídem eft intelligere 8¿ amare:concípís has potentia anime noftrç,
fcilicet intelligere, & amare, infelicitate ultima coíncídere. IdeoquM beata anima
amar,tanta intelligit,6i econuerso,quantum íntellígít,tanto amatíquum felicitas íl
la ¿llí adueníat ab eo,ubí idem eft intelligere & amare,& qui felicitando animam no
fe plus communicat íntellígendo Ç amando JBtut hoc clarius capías,confídera quo
modo anima rationalis,habet duas potentias in hoc mundo diuerfastut per unâ on*
nía in fe colligat, eft intelledus, intus feu in fe legens omnia» ftu omnia in fe intus
ligans: & per aliam ad omnia progreditur ad extra, & fe ad omnia ligat, uti eft uoluti
tas feu amonPer illam ením feomníb.unit,aclígatad omnia:ftd dum eft felix, De­
um habet in quo in fe omnia habet. Et ipfa eft in ipfo omnibus unita, & hoc eft idem
fcilicet omnia efïè in ipfa, & ipfam in omnibus, quia Deum habet in quo omnia,ÔC
qui pariter in omnibus.
Ex fermone.Aflumptus eft in coelum.
Viuero noncrediderit, condenabitur, ait ipfe Dominusmon dicit,qui etc
^diderit & no fuerit baptizatus condemnabitur. Nam fides eftnecefsitatis,
wcuiusbaptifmuseftfacramentu.Quiigiturfidemhabet,6^nonpoteftaiTe
'
qui facra mentum utilatroin cruce, fumcitfides. Quod autem non credens
Chrifto,qui promittitcredentibus uitam æternâ,fit condemnatus, hoc
eft in aeterna morte damnatusjex eo conftat, nam fpiritus nofter non aftequiturid,,
quod non fperat nec amat, amor enim iungit fpiritum amato. Quinero non credit,
non fperat nec amat. Ideô qui non credit fe uitam aftequi polle aeternam, manet ita
morte æterna.
tyiriiutfa
ín uno homine illa uir tus naturç,^ eft íntelkdualís,et de effetía humanæ naturç®
feoftêdituno modo,fcilícetinarte fcribêdi,in alio íh arte loquedí,ín alio ínarteregc
dí,etíta uarié relucet potêtia feu uirtp.naturçïtelledualis.lta in uartjsfupernaturalib;
donis, fpûs díuinus fupernaturalis feu gratiæ,qui datur fídelíb. oftëditfuam uirtute»
Quando ením anima recipit hanc uirtute exalto,tunc ipfam uirtutem fe recepiffe in
Îïgnis,qu£ no poffunt nifi â fpírítuillo fierboftëdit.Et ideo Paulus dícebat,quomo
do Chríftus afcendes ín altu,ducens fecum captiuâ captiuitatem,dedit dona homini*
bus,quæ enumerat Et illa funtdíuína dona,præftn tía fpirítus fignantía ,nos certífí/
cantía,qd fumus ín con íortíum Chrifti admíísí,quia ípirítu eius habemus.Sícut ením
intelledus3 per fui præfentiâefficit, quodanimalaflumptu ín confortín fuæ naturæ,
ícilicetqd beftíalítatísígnorantía tenebrofa obfcurítas,lucem induit fapientiæ ha
tnanæ : fíe anima rationalis, tranfít ín confortíu díuínitatís, per unionem fpirítus fui
cuín fpírítu Dei.Etuídedífferentiam,quoníam fpiritus íntelledualís, ínípírádo crea
tur ¿nanímalí,quia príus anímale fpírí tua le. Sed fpiritus fimpliciter dum ¿llabítur,
non creatur fed comunícatur. Ideo eft alius et alius creatus in diuerfis ho minibus,fed
unus ídem illeíncreatus. Ideoín Chriftianis, ín quibus eft una fides, cum íllis eft
etiam unus fpírítus:quía fidesnon eft nifi donum fpiritus.Qyâdo ením intelleduali»
natura eleuatur ultra naturam fuam, ut ueritatem uídeat quam non íntelligít, fcilicet
quando fupra tntelledualem naturam, certiori modo apptæhendit ueritatem, quant
feit effe uitam fuamîhoc ex altiore uirtute euenireneceiIeeft.Echanc uirtutem, quæ
eftalcior quâm creata íntelledualís, oportet effe diuinam, quia inter intelledualem
naturam & díuinammulla alia mediare poteft.
tujxmafo. Afcenfio in fenfi bilibus fada eft fignis, ut per iènfibilia illa figna, concluderemus
ueritatemreiurredionis,quz eftínípfoetíam afcenfio,Diceret forte aliquis,ex quo
refurredio eft omnibus communís'.quomodo quare,hoc dicitoi Dico quod mo­
dus non eft cognitus, fed poteft dici fecundum aliquos, in homineefte corporalem
naturam multum coeleftialem,ficut in ipfo eft fpiritus multum diuinus:&quod natu*
railla cœleftialis,quædicitur quinta eflentía,ín fe unit elementalem,corruptis ele>
mentis maneat Cficut fi aurum infe plumbum habens unitum « plumbo diffoluto

Flaw.

g
W

mane/

Liber

X.

bàtteret) aie quôd fpiritus hominisad hancnàturam fuarri inclinetur, 8¿ ei fungatur
in fine motus mundi: ut indicium fiat de unito cum corpore fpírituali, coeleftiali feu
íncórfúptíbííí,ínqiriBus confiftíthómd, 6¿ récipiâthomo afcerifionem pro meritô,
uel defeenfionem pro demerito.

Ex fermone. Alleluia. Veni fan ¿te fpírí tus»
Entreípfius fpirítus, eft replere corda fidelíuni ; ficut tieriíre ípfius âmbriîL
eft replere corda amantium. Iritellígo corda fídelíutheffeíriteríorem Horni/ hí ** 2 ‘ ’
nem,quí habet naturam uitæ íntelledualís.Crédereením non Capitur nifi ¿n
yi’uoíntelledu. Quando autem fidelis intra fuam intelledualèmnàtüiam
concipit temen díuínúm,fcilicet filiationis Dei,fed conformitacis patris fuíítuncno
poteft femen illud conformitatis íritelledum perficere, nifi fpirituali motu, qui da/
tur à fpírítu.Fídes eft potentia illa,de,qua dicítuLquotquot autem receperunt enm¿
dedit eis poteftatem filios Dei fieri Jila poteftas eft pOtentia,ut intelledualis natur#
ad idpertingat,quod credit Credit quis Chrifturii hominem et filium De i, et quod
ipfe Chriftiformis fieri pofsit? hæcfides certa eft ui rttis, iri anima intéllediua mfe
habens formam Chrifti in potentia,ficutiri uirtute feminis complicatur forma ar/ ,
horis,ad cuiiis confer mitatem afpira t. V ndehæc uirtus fidei, eft pro iit per uerbum
auditum Chrifti conceptaeftíníntelíeda, puta eft concepta tanquâm temen uerbi
Dei, feuarborisuitæaeternae. Sicutin ouo columbar, eft uis conformandi fecolum/
hae, quae uis eft ibi limitate quia cognata: fed in natura intelledualiliberæ uoluntatis,
non eft uirtus libera, S¿ ana tura íímítáta,poteft tamen limitare pêr eledionem, quia
êft naturae intelledualis < 6¿ dum audit uerbtim Chrifti & credit, eligit median­
te fide formam diuinam, cui uult conformari, S¿ concipit intra fe uirtutem ex certi/
tudínefídéí, per quam poteft ad conformiraterii Dei pertingere. Hæc uirtus ipfiuS
fidelis animæ,quæeft ex coceptâ fidCieftdiuina 8¿ no cogna ta, 8¿ eft fpir* tu alts,ficut
uirtus in ouo columbæ cœleftialis & ínuifibilis uís,fed eft cognata. Sed fi ouum co/
îumbæ debet perueniread hoc, quod forma columbae quæeft ín potentia, üeriíat ¿ti
àdumtoportet quod ouumíllud repleatur calore fenfibili & temperato, ¿medíante
quouírtus femínalísprocedat depotentiain adum. Sic netèffè eft quod innatu­
ra intelleduali ubi èftdiuina forma, modo dido per fideni concepta, & quæ eft id
ùïrtute ubi éft concepta, fí debet ínadum ueníre, ut fcilicet ad conformítatem di/
uínaé formæ, perducatur de potentia in adum : neceife eft quod repleatur caló/
re díuíno, ut medíante illo calore, moueatuf &C peffícíátuf conceptus atqüe di/
irinus partus.
Spirituales perfecciones nihil habent àfabiedo ,fedeconuerfd fubieda omnia Ftrft&fojpi:
confequStur ab ipfis- Secus in corporalibus, puta inalbedine& fapore, nam corpo- rKíWÍ,í*
ralíá corrumpuntur&definuntelfe,corruptis fubiedis: quia ab ipfis recipiunteffe,
¿¿unum effè. Oppofitomodo fehabent perfediones fpirituales, quia nec efte, nec
diuifionem,necnumerumab ipfis recipiunt fubiedistfeddant fijbiedis totum fuuni
çffe inquantum huiufmodi, uepatet in iuftitia & iufto. Ideó priora funtfiibiedis,
fubieda funt iri ipfis. luftus ut talis,totum fuum efte recipit aiuftifia, ira quod iuftitía íít ueré pareris ¿¿pater iufti. Sicutanímadateffecorpori,S¿corpuspropríéeft
¿n anima, S¿ non econuerfo.ídeó deftrudo corporehominís,non deftruícur anima:
fie dicitur, quod iuftitia fit perpetua 6¿ immortalis. Patet qúód iuftícía¿6¿ fapientia,
8¿huíufmodi non moriuntur cum iufto&íapíente, licet contrarium uiejeaturigno.rantibuSiSic fpirítus unus repletcorda fideííum,quíbus datefte fp? rituale ; unus feilí
cet fuper unitatem S¿ numerum. Aliter ením iuftitia ièhabet ad iuffiim, 6¿ aliter
albedo ad album, quia albedo recipit fuum effe áb albo: fed non iuftitia à iufto,
imo econuerfó . Habitus autem uirtutum , funt in ftudiofis , fed funt quædam
conformaciones
configuraciones ad iuftíríam, & ad ipfum Deum, áquo funt¿
Dícoconfiguratíonesmon quid figuratum immanens^ habens fídíoiLm S¿ radi­
cem

V

Excitationum
cem in iludió fis,fed funt in continuo fieri,fidttfplendor in medio perfpicuo, & ima~
go in fpeculo»
■■■••
rem
Res â Deo patre habet efle,quia unitas eft:a Deo filio fpecificatum efle,quiaequa
Iitas: à Deo i piritufandlo habet perfedlum efle, quia nexus. Sicut fi quis confident
manum,tlla haber primo commune effe,cum omnibus qux funt: deinde efle fpecificatum,ut fit nec plus nec minus quâm manusîdeinde efle perfedliï,quia manus iftius
hominis per connexionem. Nexus feu fipiritus qui eft in brachio & in manu unus,
neâit ôi manum & brachium.Erficomniamembra hominis,per unum fpirïtumne
¿I unturjfic ôf partes uniuerfg,per unum fpiritum ut fi t unum uniuerfum, nedluntur»
ïn uniüerfo autem funt uariæcrcatutæ, fpirituales & corporales,& per unum omni/
potentem fpiritum,quiomnía replet,nedluntur.ïlle igiturfpiritus, qui eft amorofum
omnium creaturarum ligamentum, quiain ipfo uniuerfa pacem habent S¡C confiftut:
eft etiam nexus ille, qui nedlitin intelledluali natur a omnium notiones, ÔC eft nexus
feu gratia illa, quæ nedlitintejledualem naturam uniuerforum caufæ. Aduertede
0tl0,gft ouum primo â creatore,deinde formatur auis,poft hæc perficitur ut fiat uoz
Ia tilis: &£. fic eft inteledualis natura,quæ eft creatori fimillima. Nâ ficut Deus quieft
ipfa entitas,uocatdenonelTe ad fuifímilítudínem creaturam ut fit, ita quod uocare
eft intelligere,8f intelligere eft effe:fic Í ncelle&ualis natura,in ie colligit rerum fimi/
lirudines, ut faciat fe fimilem rebus. Vnde intelledlus hominis creatus,uerbo Dei do
dius : concipit Deum ut fe fimilem ei faciat, & induit forma diuinam fui creatoris,
per regenerationem, ficut ouum regeneratur in pullum, fed adhuc non peruenitad
perfectionem, ut fit fpiritus : fed perficitur ex motu uítali,quoufque perueniatad
æqualicatem. Sicut pullus ex ouo regeneratus, nondum habens pennas, perficitur
demum ut uolet, & perueniatad fímilítudínem eius auis, unde habet ortum. In fpe/
cie uolantis, fpiritus fandiusuifus eft. Columba uolans, fimplícítatem tedie fpiri/
cusfandli figurat. Adinftarcolumbæ,fpiritus nofterfitfpiotualior, utperueniatad
formam illam diuinam, ex qua per creationem exiuit. Ecce quomodo ouum, cu­
ius motus fecundum naturarmeft deorfum ,fit uiuum. Et poftquàm incoepitdegu/
flare cibum uítx,fortífícaturínfpírítu uitæ,&acquiritpennas,Ô^ mediantibusil/
fis íe eleuat, 6dfudum mouetur, dC fcrutatur alta. Sic anima noftra deorfum in­
clinata , fecundum naturam carnis &' generationem : denuo regeneratur, & fit
uiua, poftdeguftato cibo uitae fpiritualis, acquirit pennas amoris QC. contemplati/
onis,Scuolatadalta.
Si abfoluta calidicas, concipiat lux caliditatis ignem accenderemon erit ignis ca­
ll'd itasjfed calidus dono,feu participatione caliditatis. Sic fpiritus fandius eft chan­
tas, qui fuæ charitatis ignem,accendit ínípírítu defiderij hominis, ut fcilícet ardeas
amore íllodíuíno.Amor autem ille diuinus in anima cakfadla, non facit exficcatioz
ne fed liquefadlione Ôf tfftâ,non côfumptionê fed perfedfionc Sicut calor ignis fen
fibilis tn auro receptus5ipfum no exfccat.fed liquefacit,ôi ubiauru eratfine motuue
foluitunutfecGdum motum caloris moueatur,quafi uíuat,Sdex motu & in motu eft
calor.Et licet non appareat in auro quod moueatur,quâdo eft fufum:tam en propre/
rea non minus, fed plus mouetur.Infinitus motus,cS quiete coincidir: ficut in trocho
uidemus, qui quanto plus citiùs transfertur, canto miniis apparer moueri. Et fi ita
cito circunferretur, quod citius circunferri non poiTetituncinmotueffet quies. Sic
f . Cf?<; in labore eft requies qui eft labor ex fpíritu fando. Charitasenimmotuseftuiræ,tn
ifrw.
<3UO quies deledhtí o. Charitas quando accendit ignem fui amoris, tunc anima ardetamoreuiuo Sd incorruptibili, ut formam diuinamnancifcatur. Afsicitenimani/
mam ad fui conformitatem, ac fi ignis accenfusnon ceflarct, fed femper crefceret:
quia plus&plus appetit abfolutæcaliditatiafsimilari,quædicúur igmsconfumens.
Arder igitur anima, ut aflequatur incorruptibilis uicæformam. Charitas eftforma
incorruptibilium uirtutum, relucet charitas m formata iuftitia. relucet in forma/
ta pietate, atque in fingulis uirtutibus, perfedlisSd formatis. Vnde anima accenfa
igne diuini amoris ardet»ut fiat iufta uera iuftitia, in cuius forma quæ charitas eft
quærit

Liber

X.

¿75

tft,quærit fcelícítárí. Sícardet amore omnium uírtutum5qüía iri ipfís eftfórma quam
quaêrit. Quafi uirtutes nominent formam unam illam aliter & aliter,fecundum diuerías rationes, cum non fic fecundum unicam rationem, per hominem intelligibi
lis puta eft uita uegetabih's»qu& quæritfœlicitarî,&non poteft nifi induat formam
altíorem,puta uitæfenfibilis(quâmdiu enim non transformatur in fenfttiuam,poteft
efte perfecftíor uita uegeiatiua) accendit igitur uita fénfítiua ignem fui amoris in ui­
ta uegetatíua,ut appertatur táquam ultima eius foslícitas. Hare uegétatíua uita ardes
amore fenfifitiuæ, defiderat uidere, audite, odorare, guftare, tangere,^ quæcp, talia,
in quibus relucet forma uitæ fenfibilís; Sunt enim uirtutes Lue pocentiæ ipfius uitæ
Íenfibílís, quæ fíe funt per ipfamformamuitx fenf bilis formata,quod fi ipiaforma
carerent,non effent, nam non eft uifus fin e fendre, & fic de reliquis ♦ Inducit igi/
tur uegetatíua has uirtutes, utaftequatur ipfarum formam, in qua qutefcat. Sic fedtire qma in intelligere quærit fœlicitari (nâ fenfíbilís diferetio no poteft quafi feehx
ante forma ¿nteftedíuam quíefcere)ídeóardet amore intellediuæjôi induit uirtutes
intenedíuaSjfcílicetcogítatíuamjremínifcitíuamjratíocínatiuamjelecftíuamjSí alias
cales, formaintellecftiua formatas,utaftequaturin ipfisformam,tn qua quieicat Sic
intellecftiua no foelicitatur,nifi in forma diuína,ardet amore illius formæ,induens
Theologicas acdíuinas uirtutesiutaftequatur formam illam.

Ex fermo ne.Pange lírigua gloríoíu
icitur myfteríumGrace$ qiiiâ noneft myftíce,licet nere ftthic
fanguis in facramento,nam non eft aliquo ftnfu perceptibilis Valdeigitur
eftocultusjacfifiib fpecie uinfintellecftuali oculo (anguinemuiderem no»
bilifsimum,non quia eft in potentia uini3ficut fi uiderem pullum ín poten
haouijfedueraciteratcp adu uiatraniTubftahtiationis, ficut cum Chriftus conuertic
aquam in ufnum. Si ordinem intelledualem humano modo confpícímus,príus fuie
fubftantiaaquæin fubftantíam uíní tranfíubftantíata, quam odor, color, fapor,Ô£
reliqua talia acciderent fubftantiæ.Tune autem fola fide fuiftet cognita ttannùbftan
tíatio ,'quía ille puta hoc díxiífet qui ueritas. Efto igitur quod ille non permifíftet, ex
illa fubftantia emanare propría’accídentia^fed ficut fuíttranffubftanta tío fa ¿fajante/
quám ordine natura accidentia aquæefíent corrupta, fie finecorruptíone perman*
fíirent/uiftetfubftantia uíní fub accidentibus aquæ. Et fenfus nega ftet hoc uerum,
qui arguit â pofteriori, led íntellecftus fídefortifícatus, credens uerbo uti Dti filio',
affírmaft'et ÔC uerequidem affîrmailec, fubftantíam uínífub accidentibus aquæ. Sed
curita eft abfeondítum myfteríum infacramento £ Certe ideó, utínftruamur quod
per fidem attingimus ad interiora,etiam contradicente fenfu* Na exteriora quæ fuñe
defenfibíli mundo, negant conftanter ea quæ funt fidei. Ideó íbí fides habet meritu,
ubi non folum non eftexperíméntum adiuuans fidem,fed refíftens credulitati* Hæc
fides uincit mundum.Ob meritum ftacg fideffunt alia quæ apparent,^ alia quæ cre/
duntur. Et dum illa creduntur ex aucftoritatedicentis, illum qui dicit credimus filiurri
Deí,3¿ ueritatem efleinam^qua non eft de hoc mundo fcddefurfunu

D

Ex ferino ne. Qui me i nueniet
Nier alia exhiftoria Lonbardica legitur, Mariant effe oratiohe im£etratam,tioh MariaV
femenloachim,fed generationem, feu feminis in Annam quæ fterilís ríonfuit Hiccufaex
trans fufionem aratione obtentattbcumdeeftet uoluntas carnis S¿ uírílís uolun« Sententiae

I

tas. Eratenímfemen abomniprurítu concupifcentiæpurgatum,&inipfoiemine complicabatur perfedHfsímum illud atque totius humanæ natura nobilifsi/
mum ab omni immunditia alienum femen. Vnde lefus ab Abraham procefsit,
ratione cuius filius Abrahæ,
Dauid dicitur. Cum igitur fíe legatur concepta
María, fíne uoluptate uúí ¿C camis, ficut tempore ínnocentúe concepti fuiflent

omnes

67 6

Excitationum

omnes fíne peccatoíideó fíne originali peccato, quod uoluptatem comitatur ipfam,
non inepte conceptam credere poflumus. Et non eft hiftoria illa refpuenda,cum in
ratione fundeturxomplicabat enim fcxcunditatem ultimam feminis Abrahæ, quod
inuírginedebuitfíneuiricommíxtíoneínlucemprodíre.
CcwípHo pConceptionem fapientiæ intellígo,modo quo intelledus concipit, feu de fe gene
rat uerbum internum. Sicutfiquísprimoínuenífletnumerum, S¿ per illsomnía nu/
rerum, meraflet, numerus íllefuíflet conceptio rationis feu intelledus, & quia ante omne
numerabile,ideo non fuiflet quiccfj numerabilium. Quare nec tempus, nec aetas,nec
fæculû,necduratio,neciubftantia, nec quantitas, nec quiccjj omnium numerabili^
Principíumenímnumerabílíum,nihfleñomníumnumerabiliúfeuprincipíatorum
fuorS.Numerare eft ratiocinari. Omnia quæ benefiunt, per rationem fiunt. Sic dicft
SalomontDeS per rationem feufapientiá omniacreafle.Nam appendere,feu pode/
rare mêfurare,determinare,ordinar€,locare,quæincreaturisexperimurpcefsiflèfitS
uniuerfiiilla prius in ratione cocepta funt.Ec dum in eflecuda prodirentxunica lege
omnia fubiiftebant fcilicet gra uia circa centru,leuia in circSferentia,&media in me/
dio.Grauia fuerunt in ratione,fíne grauedine,g¿ leuia finelenitate,&omnianonni*
fi ratio. Sed dû exiuerunt uia creationis ut fierent creaturae, aliquæ funt fadaefenfibi
Ies}aliqaæintelleduales,aliquæ uita! es,ita confequenter.Sicenimratio exigebat;
ficut in fimplici conceptu rationis pidoris eft homo,in quo conceptunon eft pes pe
daliter,necmanus manuali ter,fed omnia una fimplex ratio.Dum autê pingiturdicet
exempletur ab illo immortali conceptu; tarne ratio exigit, caput habere fuam diffini
dam fornicad corpus proportionatum,S¿ manû fuam, & ita d e fingulis. Et fi debet
eflebona,oportetquod per ratione ficfadadta quod fapientia et ratiopidoris,perfc
dam arte habentis, benérefplendeat in tota imagíne,8¿ fimul in qualibet parte eius*
Sapientia igitur feuratioeft, fine quanihil fadumeftinqua omnia funtipfa uita;
quia tepus in ratione illa,eft æternitas,^ breuiter, creatura eft creator.Omnia autem
per hoc fubfiftunt,per quod in efle prodent. Vnde pa.cet,quod omne benèfubfifîês,
in ratione fub fifth. Nam confilia fapientum,& bonum regimen,quod rem publicam
conferuat:nonhabetaliundefuambonítatem,nífí áratíone:quando enim ¿ratione
deuiarec,iretininreritum. Sapientiaigitur omnibus preftatuitamfeudurationem.
Inter omnia autem creata quæ funt in fenfibili mundo,noneft nifi homo capaxuer^
fapientiæ. Animalia uigent multa induftria,ut fic uiuant,nam uenationem faciunt ut
uiuantîièd illa trenado,terminatur in uita fenfibili, ad quam ordinata eft. Homouero duplicem habet uenationem,unam animalem, aliam intelledualem. Venature/
Vdeiliitio»
nitn ut uiuat animaliter,&fimiliter ut deledetur feu uiuat intelledualiter. Deleda/
tío eftmotusuitæt Ex perimur nos naturaliter feíre defiderare,&non folum h abere
uifum, ut confequamur ea quæ conferunt ad conferuationem huius uitæ: fed etiam
ut rerum differentias feíamus. Et quanta eftdeledatio inappræhenfioneuetbfciunt
ípecuIatíuí.DícítSalomon,fapientíamdeledari efle cum filrjs hominum, quia tunc
cógnofeitur & glorificatur. Appræhenfio igitur fapietiæ,eft appræhêfio finis,& fœlí ci ta s,a tc^ uita aeterna,quia eft appræhenfio artis omnipotentis, artis uitæ ímmor
talis.Sicut (i quis mortalis artê aflequeretur, quæpræftaret uitam ¿¿laetitiam immor
talem.Qui igitur fapiettâ inuenerít, bene(aitSalomon)inuenietuitam,er haurietfalu
tem¿Domino Inueniriigiturpoteft,dum quæritur ficquafi uitajnonenimaliterre/
peritur,utuita.Mirabileeft hoc,ficut quæritur ita inuenitur. Si igitur tu crediss quod
fine ipfa non poísís uiuere>8¿ quod potius mori uelles,ipfam no adipifei,ficut ho«
mo potius mori uellet, quám carere ratione, uel quod effet lapisrtunc omnia cofilia
inueniendi ipfam accipis,&cuftpdis omnia mandata,etiam fi difficillima uideanUira
ÔC abftines ab omni immundi tía & maleuolentia, quia fcis quod in maleuolam ani/
mam non intrat fapientia,regulas Euangelicas, quarumobferuatio promittit fa/
habitantemfapientiam,ftridifsimeobferuas.
/.i f cvcAt'iM.
lefus filius Dei cratoris,eandem habet artem crea tiuam feu omnipotentem, quam
intdW. habet pater. Ars generat ab intelledu,Pater intelledus,gternalicer habuit lapientia
feu

Liber

X,

¿77

feu artem creatiuam t creaute autem in tempore hominem lefum per arte creatiuam,
quem ad artem ipfam uocauit.Omnes homines participant de arte creatina afsimih
tíué:fed lefus artem ipfam affequutus eiLEt hoc dona quod ipfi pater dedit, eft mag­
ius omnibus: quia non per partem nequéadmeníuram, fed in plenitudine, utquæcunipuideret facere patr em,ipfe etiam facere poffet. Sicut pater carnalis naturaliter
generat filium,cum hoc dat d eandem natur arti generandi: fic Deus pater créant t
leíum, & cum hoc dedit ei eandem artemereandú Nam ficut pater uiuificat quos
uult,ita dedit filíosutpoísír uiuificare quos uelleti Et quia uenit ut nos doceret ui/
am,adappræhenfionem fpiritus fui, fcilicet fpiritus fapientiæ
immortalitatis:tiïc
ab ipfo haurire debemus íalute,ficut áDomíno falutis. Nos autem hæc legimus de
uirgine glortofa,nam qui ipfam fic inueniet ut matrem faluatoris : ille inueniet in ipfa uitam, ÔChaurietuitamàDorhinoIefufaluatore, filio eius femper benedido*
Quia fupra habetur, hominem effe capacem fapientiæ, quæ præftat immortalitate.
Velles forte feire quomodo hoc experiri poflès. Dico multis modis. Nam tti habes
fpiritum liberum,ÔC qui opera carnis &naturænonfeâatur exnecefsitate. Corpus
animale,ea quæ animalia appetunt, etiam appetit, fpiritus tamen uetat.
Nam opera carnis,fæpe contrariantur munditiæ QC religioni , feu confuetudini : qiiibu s SÇ
obfiftuntmaceratio,atqjieiunium,&uerecundiainoperibus animali tatis, co ama/
hjs maxime. Et ita ratione homo (equatur animalitatem, etiam uetat in fpiritu,qui
immunditias & peccata abominatur. Experimur capacitatem fapientiæ?& immor/
tali tatis effe:quia ad ea inclinatur fpiritus, quæ funt incorruptibilia, Sia mpleditur
illa,Uti metemus in artibus:capit enim artem immortalem,fcilicet numerandi
me
furandi.Ethocnonpoifetfacerejnifihaberetanimam, quæ de particularibus cor/
rupcibilibusexperimentisjfepofletad uniuerfalemtalium rationem conuertere, &C
ita artem acquirere. Poffe autem fe conuertere ad uniuerfalem particularium rationemseftfignum quod anima quæhoc poteft, non eft alligata corruptibili inftrume/
to corporeo,ficut funtorgana fenfuum.Etideô eft capax fciêtiæ &C artium,fapíen
tiæ4quæfunt feparata à particularibus, & corruptibilibus. Et hinc non perit anima
quando corpus perit, cnmab eo non dependeat, ficut perit uifus oculo deftrucfto
cui alligatur-Manente enim adhucuirtutein anima,poffet ipfa uidereoculoreparato.Experimur etiam imaginationem altiore fenfu,quía fubtilius imaginamur,etiam
re ablente, quàm[entia mus: fed imaginatio fæpe errat circa ueritatem, ficut dum i/
maginamur Antipodes cadere. Vnde eftpotentiafiibtilior,quæcorrigitimaginatio
nem fcilicet ratio,quæ dicit,quod cadereillud effet grane afeen dere: ideo concludítj
eos non poífe plus cadere,quàm nos afeendere. Adhuc ratio difcurfiua fæpe errat,
hunc errorem corrigit uifiointellecftualis?prout in libello de Beryllo tangitur. Et
quia anima noftra habet oculum,per quem intuetur ín principium,quodomnem co ry °'
trarietatem antecedit,S¿íta omnemcorruptionenrtunc eftincorruptibilis. Corru/
ptibilia enim corruptibili oculo,compofita compofito,materialia materiali, ÔC fimi
le fimili attingGtur.Sic incorruptibilia íncorruptibíli,fimplícía fimplici,immaterialia immateriali uidentur.Ex quo habes intelledum effe fimplicem: QC incorruptible
lemjquia uidet fímplicíter ÔÉ indiuifi bili ter omni modo diuifionis, creaturarum pri­
mum príncípíum,6¿ín ipfo omnia principiabilia, fed ipfum nullum eft omniu pria
cipíatorum.Adhucaníma intuetur per habitum fídei,iuxta do&rínam faluatoris ul
tra naturam intelledlualem,&eft ultimum in quod intelledus eleuari poteft. Et mi/
racula funt, quæ atteftantur medio fidei, intelledum ad omnia credibilia poffe pro*
cedere,8£operari.Et ita facile intelligi poteft per confiderantem,intclledum nonef
fe fenfum:quia multa fentimus,quæ non íntelíigímus, 8¿ econuersb :
claufis ocu/
lisjÔÉ dum nihil audimus,nos intelligere poflumus.Eti ta anima,per hoc quod eft al­
ligata corporijfentitîperfuamueroeiTentiamut in fe eft,fcilicet ut eft feparata ab a/
nimatione illius corporis ¿ eft quodammodo abfoluta à particulari contradione,
intuetur in principia uniuerfalia contrafta 3 QC capax eft fapientiæ
uitæim»
mortalis.
Yy
Intelle-

¿78
îtnmoŸlaÎiiM

Excitationum

Intelledus dum ihtiïètur in uim cognofcitiuam fenfLium,quohWdo üîa ût depeti/
dec ab organo deficiente deficit, 8¿ut eft uis animæ non deficit, quia reftituto orga/
no fentit ut prius,fine eo quôd noua potencia feu uis fèntiêdi creetunfic uidet3qu6d
mimaginatiua contingit, fcilicetquôd organo minus apto, anima rationalis minus
aperte imaginatur, 6¿ quomodo ad têpus perdit homo memoria organo impedito,
poft recuperat Jta in ratiocinabilianima, manetuis memoratiua,licet ceftet ab a/
élu,quem fine apto organo exercere nequit* Sicutfcriptor fine penna fcríbete ne/
quítííta uis ratiocinatiua deficic,organo defiriere adu, fed manet in ïtellêdu.Vn ri3
intelledus non utatur in uifione fua organo fenfibili, quado inteliigibilia intuetur,
fed tantum tunc quando feofibilia;tuncfenfibili utitur organo, & quando imagina?
biliafimilitencum fintfenfibilis naturae* Sic ÓÉqúandó rationaliter difeurrit & mo/
ueturfcum inter ea difeurrat, quæ à fenfibilibus haufít ) in illis utitur fenfibílíbus or/
ganis,fecundùm plus & minus fiibtilibus,&ad exercíríumaptís.Inuifíoneautemín
telligibiliu,quænon funt in aliquo fenfibili fignabilia3propter exceftum iiniplidtatisyóí íncontrahibíUtatís abfolutæ naturæ illius: non utitur alio organo fenfibílí,fed
fua tâtum fímplícitate conformis naturæíntellígibilium* Non deficit igitur illa uis
uífíua in intelledu,^ cum non dependeat ab organo, tunc nihil ipfam poteft impedire,quin libere femper uidere pofsit Sicut fi oculus & uis uifiua anima? eftet idem,
fcilicet ipfa anima: nunquàm ex fenio uel índífpofítione mébri, uífío pateretur detrimentumjntelledus autem intuetur in rationes, & i udícat quæ ratio uera quæ
concludit immortalitatem,8¿ quæ non* Videt igitur immortalitatem fuam, quando
uidetrationem unam propinquius ad apprgheñfíoúem eiüs accedere quam aliam,
& in una ipfam præcifiùs relucere ei oftêdit quàm in alia* Hoc autem iudicium,non
poftet intelledus habere,fi penitus fuqpfius immortalitatem non uiderec. Videt igí
tur intelledus fe immortalem, quando uidetnulla ratione formabili feu fignabilii/
pfamfic explicabilem,quin meliùs & prærifûis pofsit explicari &C oftendi. ludicat
igitur rationem exuifione immortalitatis,^ non econuerso ex ratíoneimmortalítá
tem.Bt fi aliqua ratiococluderetimmortalitatem, adhuchoc eftetincognitum, nifi
intelledus ficiudicaret.Nec intelledus ineo indicio uideret in rationem tâtûm ,fed
in ueritatem,fecundum cuius conformitatem.in ratione repertam, iudicium faceret
rationem ueram* Videtur igitur omnibus redeponderatis,intelledumnonin ratio/
ne,fed in fe uidere incorruptibilem naturam fux fimplicitatis* Hæcautem uirtus iiïtelledualis, nequaquam eft â generante i nam fequeretur naturam & conditionem
aliorum,quæ funt á generante* Sicut enim oculus naturaliter fe habet ad colo rem,
fenfus ad obiedumiita de intelledu dici oportet, fcilicet quod non libere fe haberet
ad uolendum,memorandum,^ intelligendum,fed quod per naturam necefsitaret,
aut quod per hominem alium necefsitari poftet, cuius contrarium experimur î quia
liber eft ad amandum,uel uolendum,S< intelligendum* Item non fer efeit ficut fen>
fusjdeo noneft â mortali
corruptibili* Videmus enim feniores,dum fenfus defi/
ciunt,uigere intelledu
fapientia* Item homo fatura turbad terminum peruenit
íntjs quæ habet agenerante:quia aliquando nô uellet,nec uidere,nec audire ea,qug
uidet uel audit.Sed non fic de intelligere aut uelleifemper enim uellet, id quód intel
ligitplus ín tell¿gere,S¿ quod amat plus amare.Et mundus totus non fufticit ei,quii
non replet defiderium intelligendi eius,ficut obi edum unum fufticit fenfui*Nihil i/
gitur fufficit intelledui,nifi Deus â quo habet eífe,6¿ cuius eft imago. Nam uiua i/
mago uita intellediua,non poteft quietem nec in fenee in aliquo alio habere,fèd fb< lùm in exemplari>ut ín fuíjpfius príncípío^aufa^ueritate.Sí enim anima effet á ge
nerante,omniaoperaeius eftent naturalia , fi¿nullummoraleopus poflethabere,
fcilicet íuftitíam3prudentiam,S¿ huiufmodi* Vnde pater prudens no generat filium
prudentem,per fuam prudentiamtSi filius non eft naturaliter prudens, fed habet ipi
ritum à Deo,qui èft capax immortalis uirtutis,quia eft à patre immortali.Si enim ho
mo effet naturaliter ftudiofus, omnis homo eftet ftudiofus> ficut omnis homo rifibt
¡lis.Intelledualis natura eft fpiritualis,5C ideó in generabilis* Si enim generabilis,ergo

Liber

X.

«79

go
corruptíbilisiíicútáumde cibalí pane fit caro,fpecies pañis corfumpíturí& ca
ro generatur.Sed fpecies naturæ fpíricualís, non poteft fic corrumpi ,fícut fpecies há
tùræcorporalis, quæ habet ftïbiedüm , àmatenamdiuérfarumfpecïerumcapa/
cem. Adhuc ukima^potifTima ràtio.qubd anima rationalis non fit,à generante eft;
quia habet finem propter quem eft,altiorem quàm fit elle formam hominis, fcilicet
tnteffigere&amareDeum-EftigiturinteHetftusacreante. Quomodo iïtanima,ô£
en eft creata de eíTentiaDeí C Solutio. Deusfutuult Auicenna)non agit aut creat
per aliquod accidens,quum ín eum non cadat,quí eft íímplicíftímus,rion enim agit ni*.
ut ignis per caloremtftd agit ut calor calefaciens ex fua erfentia. Sed non cómmuoiq
cat feu ia contradlioniSjquum fitfimplex impartícípabílís,g¿ímpermifcibilis, fi­
ent radius Solis nulli foeditati eft permifcibilis.Manet igitur Deus abfolucus,6¿ uolu
tate fua creat,fi cut rex uoluntate fua creat officiales,&lege immobili monet omnia,
Etdumdatefteoffidalibus&redoribus, imprimit uoluntate fua fuam (imilitudiz;
nem imperij in redores,ut fint fuam fimilitudinem ímnerialem participantes,nerita j
te imperiali imparticipata apud ipfum manente.Sicut fifigillum imprimeretfuam ft
mí’úudínem in ceram.non eftent liters in ceta,de efïentia It ceratum figi11 i incommip
nicabiliter,fed eftent fimiles literarum eflentialíum. Deus enim fuarum rationum fi
milicudines imprimit,fic fe communicat naturæ intellectuali.
Et attende , quôd fimilitudo infinitatis Dei,fcilicet quurh Dèus fit atftu infinitus j
tiigor,reperitur in intelledu, modo quo fimilitudo infinitatis eft çapax ípfius uigo-j
ris,ficutfimilitudo têternitàtis,quæ eft tota fimulacftu. Ideópoffefempplus6¿plus!
tntelligêrefine fine,eft fimilitudo æternæ fapientïæ. Et ex hoc elice quomodo eft ui I
Uamiago,qux fe conformat crcatori fine fine,ídeó docibilis.

mí.

Ex fermone:Düm fah&ífícatüs fuero,

ide quomodo Deus eft finis omnium füorum operum, fimcftifícatutíati/
cftíficetur3ínftruítutintdlígatur,íüftifícátutioftíficetur,chrífícatucclar¿/
!r
fícerut, ámatuc ametur ?5¿fícde firigulis. Ideó amantes Deum amantur,
fcíerites fcíuntur.fapientes fapíuritur,nefcientes nefduntur,&ignorantes
ignorantur.
Díceres,cur requirita nobis fandificationefDico quia luxi qua tenebræ no funt
....
ullxjlux £cílícéc fpirítúaliSjféu íntelledualis, Sicut ením fenfibilis lux quanto nebí/ ®etJorwtM>
líontantó melior,&feipfam remotius diffundit ex natura fuæperfeéræbonitatisdic
de luce íntelleáualí,uult ením intelledus intelligí cognoftí, Sicut enim f ex ma/
gnus íí non cognofcítur ¿n gloria fuá, non eft plus rex quám príuátus, &C ideó regí ai
celfítudo cognofeí defíderat ín gloría fija¿tanqu am rexjfíc intelledus, qui èft rex ré
gum. Id enim quodregitin omni regente,intelledus eft. Vult igitur cognofci,Ô£
quanto nobilior,tanto magis,üt in libris experimur doáorum.bícconditor intellè/
àus,quum fit ínfinítebonus,cognofcí uolens quiainrelledlus infinitus: omnía crea
uít ut cognófcatur,feu uideàtur in gloria fua,S¿ fanâificetur, ficut Soluifum lucidd
produceret,ut ipfe Sol in fua claritate uideretut S< glorificaretur » feufandlífícare*
tur.Deús igituyrquia uulcfanâificari,ideô hæc omnia funt,quæ creauit. Vultautenî
hocquod uult,quia Deus.Dices.Quumfancftitas fitDeiformitas^uomodb acquit
nturç'Dicodn Cbriftiformitatè.Nâ quum Deus fi t nobis incognitus,ut nos ad Dei/
formitatem attraheret,mifit filium in noftram naturam, qui quum fitfiomo,accedi
nos poteftíutficurípfeinduítrioñrsinaturam mortalem, abomniuitto feparatam,
iciamus nos fi uitio caruerimus ipfum induere pofle, 6¿ fic ficut ipfe fadùs èft filius
hominis,nos efficiamur filrjDei.Tunc enim mundi fiimus^quando ultio carüetímus
Carereuitio,éfteffefandum8¿ immaculatum, hoceftquandofpiritumChriftií
habuerimas,qui non eft de hoc mundotquia fi dé hoc mundo eiïet,ùf icp mSdus éuin
diligeret & ipfe ea quæ mffdi. Diceres,in quo cognofcítur fpiritus illec' Dico in pati
percate fecundum mundilm carnis, qux éft abundanda fecundum mffdum fpiritus.

V

Yy z

Natri

Excitationum
Nam nil penitus huius mundi pofsidere ut fuum, diciturpaiipertasfpiritus, flïcT
nullo amore coinquinatuseft , neclaudum 3 nec bonorum temporalium , necearnalicacurtufed mundo utitur ut naui,per quam mare nauigatjUt celeriter Ôi fane portum attingat» Ethoceftfignum fpiritumillamquifine amoris motu non eft,ad xs
Deus ¡/Metef tcrnorurndiledîionemefteconuerfum.VndequâinDeum tranfireappctamusjioc
RMisnofa. quifque agere intetidir,ut fimilisDeo pro uiribus efficiatur. Sed qui Deus quia fpi/
ritus eft,non nifi per fpiritum adiripoteft,nofterautemfpiritus,qui habetporentiam
iotellediuam & uoliduam,nô poteft per intellecfiiuam tranlîre in Deum, quoniam
omnemintdlecftum exuperat,necperuoliciuam(euamorem,quumincognitfinon
ametur:patet,qu0d per fe non poterit peruenire ad tranfitionem in Deum, ideo per
mediatorem. Nam Deus pater mediante mediatore>attrahit fpiritum noftrum, ficut
defideratum defiderantem. Quando enim fpiritus recipit uerbum docftrinam le/
fu,& fermones eius feruauChriftum uti Dei filium diligit, & in eo patrem, ÔC pater
diligit ipfum per fílq dílecftíonem.Deus autem charitas eft, quæ amore cognofcitur
fideognofeendo amatunita pergitfpiritusinDeum ain unitate utriufque potentiae
fupra didi».
Ex fermonesSic currite ut compræhendarisx
Gurfus*
{’""y Vmus in hoc mundo, fecundum interiorem hominem exules & peregrini,
non habentes manentem duitatem, ducentem ad nos determinatum finem;
quem omnis currens defiderat* Nemo emm currit ut currat, quod mouetur,
propter quietem mouetur. Sed alius eft motus naturaliusmotus intelligenciæ. Mouenturenim tam equus quâm equitanstequus fubdíredíonefeflorísneceG
fitatur/efloreledionemouet.Curautern neçefsitatequum ut currat?Certéuccoin
præhendat.Finis igitureftcaufa caufarum,cuius gratia omnia funt. Id autem quid
agir propter finem,intelledus eft,qui ideo eft principium motus, omnia ad intentu
difponens Ôfordinans Ordine igitur quem in natura experimunuidemus intelhgeri
tiam primam feu condicoremintelleâum,ptimum mouens;quem PaubsDeum nO
minat,qui eft caufa ordinis>quæenim à Deo funt, ordinata funt. Sicutigituruiden/
res equum tenere uiamreftam ad duitatem, óínonuagari íncampoíuxtafuadefi'deriajfcimushoceftèj quia feflbr fic ipfum dirigit ad locum quem ipfe appetitura dft
uidemus animale corpus noftrum mouert, ad manentem duitatem cceleftium citii/
um, (cimus hunc motum elle ex d<re<ftione intelledualís fpiritus, qui ipfumanimal
dirigitSed quid dirigit intelledumî'cerdè fidesmam nifi currens crederet, fine cur*
fus eiïèappræhenfionem, 6¿fperaretfuumcur(um finem attingere, non currere^
feminans in fpe feminat. Sed quid animat fidem ÔC fpem, quæ incurfu apprehendimus ,quum fine anima feu fpiritunon fit motusfCerte charitas. Nam charitas eft
fpiritus ut tsEjfi dei,& fpei.Et uirtus illa diuina,quæ mouet imdledum ad incorrupti
Lifaru!»#. bilem diurnum finem, uideridebet per eleuauonemdeu;f bilihominead inuifibile»
■ rww*
jn homineexperiimircorpus,0' illud uiuerenon exfetuidemus enim corpus uita ca
rere,quando no fentit.Habet igitur uitarn â uirtute icnfïtîua, fed in homine expert'/
mur uirtute fenfiriuâ dirigi,ad cÔcranaeiusdefideriajUtadcaftitatemôôabftinendâ»
Scimus igitur altiorem uinucê illâ eiïè,cui uirtus fenfittua obedit, que eft libéra uo*
luntas.Ñonpotefíautemliberauoluntaseírejnífiíníntelkíftualínatura.Arbímunt
enimpræfupponitintelletftum, quum (it eledio.elecftio eft comparans Ôfdifcernes*
Sic dico uírtutem illam altam,quæ. naturam liberi arbitrijdirigffihaberefpem quæ td
uitexfidejidem quæ mouetur excharitate : habet igitur charitatem.Sedficut intelJedus tn homineeft forma uiua¿ omnia formans & umificans, fic fe habet charitas
m hac uirtute unitrina.Vnde ficut cefiànte corpore
fenfitiua uirtute,nondeficitin
telletftusata & charitas manet,fide& fpeceffiante. Sed quid eft ilia charitas? Dico
quódeftcompraehenfio feunexus,quo Chriftianusneâiturdiuinæimmortalitati,
TxíicUas. «n ft110 confiftít ultima foelícítas.Díceres. Quum fupremum hominis fit líber intel/

Jedus,quomodoperuenithomoadfpidíumillum, quiincelkâumficdirigit, ad
com

Liber

X.

681

compræhenfionem finis ,quieft fuprà intelle&um t Díco quôd ficut animalis ho/
mo de fua natura corruptibilis & mortalis,penitus ignorans & cæcusjfit uirtute in*
« teliecftuali uidens & fciens,conformiter ut angelí feu dij ( Ut eos Moyfes nominat)
fitfhocper íntelkótualem doârinamtiîc fit noftra íntelledualís natura,per fpirimm
feucharítatem diuínam,fozlíx( Nonenim confífttt fodiciras intelligehtíáe rioftræ in
fcíre,quum fcire capiat magis minus. Non enim fcelícftai,quod poteft efte maius
autminùsîpoteft ènitn tollt, fi poteft eflemínus¿ & non eft perfedum, fi poteft efte
maiùs.Fceliciras autem eft fine ambiguo,finis perfedionis in ftàbifi æteroïràte.Vn*
de ficut quamdiu rem non uídimus,n’obís gradus ultima fenfibílís cognitionis défi*
cicita quamdiu tantum feimus ueritatê,& ipfam non uidemus uifioneilla,quxeft ul
tima fruítíua cognitio,nondum ad finem defideriorum attingimus» Igitur fœlici tas,
inuifioneintelledusconditoris omnium exiftit. Quæautem fitdodrina illius diui/
ni {piritas patetmaméft Euangelíum/dlícetannutiansbonájnon Philofophia, aut
Logica feudiícúrfiua ratiocinatio, feu rationalis p fu a fio, ííueloquuriofféd fílíj Deí
annuntiatiosquæper uírtutem operum oftenfaeft.Hacdódrina peruénítúrád hdc
fpiricum,nos ad fodícítatém dirigentem,^ non alia Omnia igitur Paulos fefacerc
dicir,ut particeps fiat Huangelrj in quo hicfpiritus eft, nos docens uíatñ ad illam uí*
tam. Habemus igiturnos fic currere debere.ut partícipes Euangelij efficiamur. Tuc
enim certi furtîus^ad compræbenfionem immortalis coronæ, nosperrteruenturosi
..
Diceres.Quomodo experior fpiritum Chriftí habitare in corde, feü ínteriorihó ywfai*
m ineC Dico quod ex motu defidefrj.fî ille fit Chriftiformis,ad obedianriam Dei in
tantum inclinatus,uttu ufq? ad mortem a rd eas diuinis præceptis parere,
gaudeas
ín Omni aduerfitatequarti pàteHs,uteifolùm pareas.Díceres. Quomodo igitur ille
agere debet,qui nonféntitirife fpiritum íllüm?Dico quodattèndere debetad fuarti
uocationem,&in illa currere quàm diiígífsimé,quíá adcompræhenfionem peruehí
etJnomníaníuChrifttaní,eftuiaquáe dirigitadcompræhehÎîonern. Vocacieftis
uteurratis ficut cahonícftfíc igitur currite.Canonicus a cánortequi Latine regula di Cwitâ
citur.In regularum igitur feu canónum obferuatíóne uiüere,moueri , & currere de/
bet.Menfurèt igitur cartonicus, fecundum meníuramreditudinis S¿ iuftiriæ fuer cur
fum.fi illum faciat ex canonum obf<ruátía:quód ft fie ínuenérit, fciat fe tn uiacom/
præhenfionis.Re&icùdo illa confiftit in regulando motum concüpifcénti'æ,qut eft
animalis:^ eft trinus.fcilicet elationis,aiiaritia%8< luxuriae, qui per religionem repti
mítur,quateft munda & immacalataiôè per regulam obedièntiae, dominatur m'otui
eia tionisôd fiipcrbiæ:per regula paupertatis,& aaaridar.per regulam caftúatísJuxurix. Omnis Chriftianiis regula Euangelicadirigitur, he dominetur cohcupifcéntíá
in ipfo : féd in fuó ordine plus canonici,qdi féuóto particulai ius adcanon esaftriti^
xeruntj ut diuinis laudibus tantum uaceót, ftcrano operari ftatuérunt, ideo de
illo edunt.
,
„
, ,
i • .
Si pro gloría,qüæéft quaedam memoria laudis, etiam poft mortem habens qüàtv
dam immortalitatis imaginem, quidam etiam fenfibilem mortem fubeunt:quid agere turic debeat immortali ta terti compræhéndere fatagens, non in imagine ífcd
ueritace?
Ek fermoneîAudiftïs fratres Pium fecundum.
N (lmplicipatrefamíiiás,muitipkx paterhítas coincidid ñam eft pater,quia gé> PAÍemtíAÜ
nitor filfiteft pater,quia curam habet omnium:^ qui redor
fcmor,cuí ómnis
honor debetur. Omñis autem paternitas quæ ih cœlo 8< in terra reperitur, eft à
Deo patre Jnftruímur autem per Filium Dei íefijm, illum efte patrem,quem Iudæi Deum nominat.Htc igitur Deus,eft ipfa paternitas abfoluta,quæ
pater. Qua
re quód omnis perfedus paterfamilias exiftit,ab ipfo Deo habet patre pacruniHa/
bet igitur Deus connaruralem filium, hæredem tiniuèrforuni hafeet peéùl fetem fa/

Ï

miliamjâiomninm prouidentülefti curam & regimen,cui omnis honor debet. Qui
igitur negat Deum habere connaruralem filium iri dioíhftaré¿¿4 tam eriipfum cura m
Ÿÿ i
bmniuiri

Excitationum

¿82

omnium agere crèdunt fatentur ipfum minoris perfeëïionis patrem familias efïe,Ç
reperiatur in mundo,& datorem paternitati$,carere perfectione quam donat altjs»
ptanMio. Plantareeftacfttis intelledus,bruta non plantant.Fit igitur per intellectum,& ad
■^axmum. finem. Plantare autem primi intellectus,eft creare: id quod plantat, fingit aut creat.
Mw®7'- Pdmus intellectus non recipitab alio,fed habet apud fe. Plantat igitur defeinalio,
ficutfapiensinftruensdifdpulos,deferecipitquodinalioplantac. Sic intellectus
primus,qur in fe habet ut in caufa & principio omne formabíle,g¿ eft mundus intel
¡igíbílís i eu aeternus,de fe recipit fiue de æternitate,id quod plantauit in mnndo fen
fibilifeu temporali. SicutintelleftusMathematici,infehabecintellectualemcircu/
lum,quem plantat feufingit in fenfibíli fubiecto ,fedilleintellectualis circulus non
eft circulus,í¿d intellectus qui fi debet uideri circulus,necefle eftutuideatur perma
ximum pariter ôC minimum circulum, non quod fint duo circuli figurabilesXed ante
omnemdualítatemfígurabíliumcítculorum.itaintellecftuSjquieftpríncípiümomní
um figurabilium circulorum,non eft aliquis circulus, fed omnes circuli figurabiles
id quod funt circuli,habent ab ipfo,quorum omnium ipfe eft exemplaris caufa Qy a
re fi debet nominari,fecundum illas fuas plantas feu figmenta,nominatur maximus
pariter minimus,quoniam omnium adaequatu exemplar & præcifamenfura. Vntiedum Mathematicus figurat circulum in aere, plantat intellectualem ín fenfibíli '
materia:& dum facit alium maiorem circulum aut minore,non plantat nifi eundem
intellecftualem,quíínreípecftu omnium figurabilium eft (implex, maximus pariter
mtnimuSoSic primus intelieâu$,plantatoêm creaturam. Introducens magifter
plantationem uineae,docere uoluit caufam creationis :nam ficutpaterfamilias plan­
tat ut aflèqua tur fructum,
fructus eft quia confurgit in fui confortium, fi de creaVinw, tore. Vinum enim quod eft finis &C perfectio plantae, fumitur in confortium pattif>
familias plancatoriSifiueintelledualisnatura^quandoconuertitur in fanguinem,&
uiuificatur per animam intellecftiuaphquæ exboc gaudet & laetatur, quia uinum iri
fui confortium fentítconuerfumifíc primus intellectus, plantat intellectualem natur
ram,ut perfectio eius tranfeat in confortiumdiuittitatis eius. Addit tmiuerforum
¡magifter,quomodo plantatemuineam paterfamilias circumdedit cuftodi exteriori
per fepem,quafi huius nobilis plâtgcuram habeat,ut fit tuta à beftiali diruptione.Ei
fodftinea torcular,fcilícetfeparatíonisterreftreícatís, &exprefsionislatentisnobi/
litatis,qux eft cœleftiaïis natura,centrum motus fui furfum habens,ut experimur in
euaporatione yíní. Vnde fpíritum æthereæ natur», quæ de furfum defcendit,per So­
lis radium formatum experimur in uuis latitare, QC propinquinsin expreflahumidirate earundem,qui expreftus líquorjéft uinunu

Ex fermone;Sicut nuper dum.
I

■

’

Abes hic textum Chriftum omnia fciuifle naturaliter, qua alij homines,ftu
dio uix modice attingunt. Inhocfolo potuit nofci Chriftus, in excellenti»
fcilicet omnium hominum. Nam omne id quod omnes homines intelle­
ctu algentes fcire poflunt,adu erat Chriftus. Homines poflunt fcire lingu
as,& unus plures quam alius»Chriftus autem eft uiuus fermo,feu uerbtim Dei.Homines poffunt efte dodiiChriftus fapíentía uiua.Homines poflunt uiuere uita ratio
nalijChriftus uita ipfa rationalis Homines poflut induere uitaimmortale,Chriftus
eft ipfa uita immortalis. Homines poflunt induere incorruptione, Chriftus ipfa in>
corruptio eft.Homlnes poflunt refurgere â mortuis, Chriftus ipfa refurredto. Er it»
de omni perfeccione acquifibiíí per homínem,quoníam ueriim eft,Chríftum efle a®
<ftu omnem perfedionem, Et fcias quod nemo eft ira perfedus,quin pofsit efl'e per
fedior:ó¿ ideo perfedíooim hoím,quumrecipiat magis minus,non eft proper/
tíonabílís ad pfedlioneCfirifti, cuilla fit altifsima, qua nullapotefteflè maior autab
tior Maximo aut quo nonpotefteflemaius,adueftomniatquoniaminfua maximi
tate,adu omnia complicat qug funt pofsibilia»maiûs & minus recipientia. Vn ab it

H

Liber

X.

6 8j

la maximitate feu plenitudine,omnís pofsibilitas perfeâionis perducitur & perfici
tur. Et hoc nota (edicet nos habere côcreatam pofsibilitatem perfedionis, fecundS
quam difpofitionem nos poffumus fore perfecftiores : fed nosnonpoflumusnofipfosduceredepotentiainadhim, nihil enimin potentia , feípfum poteft ponere
ín adhi,quum potentia per adum ponatur in adu.Summicas autem perfedlionis dif
cipuli,eft ut fit ficut magifter eius. Summitas Íntelledualís naturse,eft ut fit confor»
mis uerbo,feuújtelleduí diuino.Nô poteft igitur intelledualem noftram naturam,
aliusquicuncp magifter ducere adfummam fuam perfedionem, nifi uerbum Dei,
Nullus igitur homo poteft effe fodix,nifi conformis fpiritui Chriftí. Dicit Euange
lica litera ludços dixifle,quomodo hic fcit literas, quum non didiceritfexarte ergo
fimul & natura,eft peritia literarum. Nam fi abfit ars, ignorantur í
fi abfitingeninm,nondifcuntur. In Chrifto igiturars Sanatura uidenturcoincidere. Ipfe quidem termo eft, ÔÉ ars omnipotens, per quam fecit Deus & faecula „ Omnia igitur
fciuit, quia ars cum ingenio concurrebat, quoniam eft ipfa ars atque intelledus omnium fcibilium. Nonfuiflent ludæi admirari, fi credidiflentChriftum utuum uer­
bum, & termonem omnium termonum formabilium. Sicut fi quis conciperet feri/
pturam aliquam effe uíuamuítaíntelleduali, non admiraretur fi feriptura feipfam
intelligeret finedodore,quandoaduerteret, quód effeipfius, effet uiuus intelle/
dualistermo; t

Excitationum ex fermonibus Reuerendifs. in Chrifto Patris Nicolai de Cute,
CardinahDecimi ac ultimi Libri, ad lefu fpei noftræ perpetuum decus ÔC Gloriam»finis.

NICOLAI CVS ANI
quum hæc icnbcrcc Decani fandi Fiorini
Conftánrieñ.Theol.DecretorumcpDodoris exceilentífsímfiquippequi
uírtute ingenio tantum profecit, ut Cardinalis Tit.S, Petri
àdùincula euaferítjín tréís fequentes de Catholica
Concordantia libros Praefatio;
X pofcunt agitata huius fa cri BafilienfisConcilq ,qug forte in nd
uitatequadam (facile apud eos qui huius tempeftatisfcriptori^
bus indubiam fidem etiam in uoluntarijs praebent) dqudicarenturtaliqua periti ora ueterum ingenia,uetuftate iamdudum abolíta,ob eorum qui hoc æuo dies graves ad finem ducunt,S£priico/
rum illuminatifsimorumnaturam di(parem3palam facere. Et eo
hxc res diflbnantior uidetur, quo minus à teneris annis imbíbita
minuses præuifa,quodam excitatiuo fuperno influxu,ex conquaflatíone ingenio^
rum ob exortam difeordiam definita eft.
Quis rogo,ante hos pauculos annos ea dixifïè abf<$ nota potuiitet,quæ nunc fíe
riconfpeximusiadmanifeftandamuníuerfalíorum Conciliorum eminentffsimam
poteftatem,quædudumnonfinemaximopublicæutilitatis aefideiorthodoxaedif/
pendió dormitauiti'Videmus autem per cundía ingenia, etiam ftudiofii simorum o/
mnium liberalium ac moechanicarum artium,uetera repeti,eacpauidifsime quidem ÿeiera
ac fi totius reuolutionis circulus proximo compleri fuperaretur,refumimus tantum
granes nec fententiofosaucftores. Verum ÔC eloquio ¿¿ ftilo ac forma literarum an/
tiqiia,uidemusomnesdeleâari,maximêquidemitalosa qui non fariantur ditertifsi
mo(ut naturá Latini funt)huius generis latiali eloquioffed primorum ueftigia repeYy 4
¿entes»

*84

Dc concordantia Catholica

tentes,Greets literis maximum etiam ftudium impendunt Nos uero Alemanni'serfi
,.í.°”nonlonge alijs ingenio minores exdiferepanti ftellarum fitu eííénius eftedittamen
tuitas, W'in ipfo fuauifsimo eloquij ufu,alijs plærumqs nonnoftro cedimus uitio,cumnon ni
fi laboremaximOjtanquàinrefiftentinaturçuim facientessLatinumredefari ualea
mus » Non ad mirentur itaque nationes cæteræ, fi inferipra teftimonia certorum
HwMjopcrii mandatorum legerint. Originalia enim multa longo ab ufa perdí ta,per uecerum Cee
ttfimonia. nobiorum armaria3non fine magna diligentia collegi. Credantigitur qui legerint.
Operis dedi- quôd omnia ex antiquis originahbus3nô excuiufquàm abbreuiata collecftione ,huc
C(ííjj.
attradb funt. Non retrahat rogo quemquàm âlegedo, incultus ftilus:apercus enim
abfqj fuco ciarifsimus fenfusdiumiliori eloquio edi nonauidiùs, facilius tamen ra/
pítur.Verum quamuis omnibus placere uellem hanc colledionem, maxime tamen
in hoc facro Concilio conftítucis36¿tibiiprimis inuídiísíme Deo coronante Impera
tor nofterSigifmuude, ac etiam prædigno Cardinali luliano, ueftræ nationis man/
fuetifsimo legato. Si etenim tantx ÔÉ excelfæutriufqjpoteftatis approbatorumiu/
dicia patefcenqnemo fic laudata redé fpernerepofsic.
operismttt
Decatholica concordantia tradaturus, inueftigareneceíTe habeo ipfam unioria et dùifa nem3quæ Eccellefia fidelis populi catholici dicitur. Et illius Eccleftæ parces unitas,
fcilicet animam & corpus. Vnde '& prima confideratio,eft de toto compofitojdli/
cet ípfa Ecclefía.
Secunda,deanima/pfiusicilicetfacratifsimofacerdotio.
Tertia,de corpore fcilicet facro ímperío.Et ín quahbetinueftigaboexarttiquis
6¿ approbatis libris» quæfuerint neceftaria ad intelligendum fubfiftentiam» natura,
compag nes,&iunduras cum membrismt fic dulcis & harmonica concordantia feí
ri pofsitjper quam falus æterna & Reipublicæ terrense confíftet.
Primi libri Capita.
TrNhoc primo libro deEcclefía,ínueftigatío circá ínfraícrip tañería tur.
I
Cáp.i. Quód Ecclefía confiftat ex cocordantia omniumratiocinabilíum

I

fpírítuum,per dulcífsímamharmoniamadChríftum,uerítatem,uíam,0¿uitarh*
qui eft fponfus Ecclefíae.
Cap.2. Quôd hæc colligantia, qua membra ipfius Ecclefiæ mododidæChrfe
fîo uniuntnr,habeant gratuationes different es,fecund ùm exemplum fandi Ambra
fij,de Magnete lapideSiannulis ferreis fibiinuicemfubftitutiSj&per magnetem at/
tradis.Ex qua difFerentia3Hierarchieus ordo inueftigatur.
Cap.5. Quód una eft Ecclefía â principio ad finem:ficus unus Chríftus3quífo
Ius quoniam ueritas eftjper ómnes fcripturas,per fígna & facrifíciajoco & tempo/
ri congruo exprimiturjicet clariori modo uno tempore quàm alio.Et ibi quomodo
gratuattuequodammodo 3ufcp ín Chríftum fuccefswe,in maiori lumine fanditatis
0fueritatis,apparueruntmembra Chrifti, &ficdefcenfiueufep in finem. Etquód
paradifus regnum Ecclefiæ fignificet.
Cap.4.. Qyód licetEcclefia triplex fitjtríumphanSjdormienSjóímiíitáSítafne
ipfa militans uarie confideratunuel pro traducenda in triumphantem patriam3fif eft
prædeftinatorum,uel Deo in præfenci tempore per fidem & cha ritatem unitorum,
. uel per fidem tantum.Etquomodomo ficfimilis exercitui,&altjs exemplis ptopor»
tioneturEt eft cap.notandum, ualens pro euacuatione multorum dubiorum, & re/

dudibne errantium.
Cap y. Quód Ecclefía ex bonis S¿ malis permixta fít,8¿ quód exercitium ma­
lorum quod ex officio dependet,non caret eftèdu,quod Óóde fignaculo trinitatis in
Ecclefía militante, ac etiam de fubordinatione Ecclefiae triumphantis, dormientis,
Oí, militantisîSC ibi de hoc pulchra & notanda.
Cap.ií. Quód in triumphanti confideratur unitas, ex Deo angelis ,8f anima­
tibus fandorum.Etquódmilítans tríumphantifubordínatubquoníam exfacramea
cis ¿¿ fàccrdotio & populo catholico connediturtfacramentafubakernâtnr Deo,fa
cerdo tú

Capita liber

I.

cardotíiitfí mitliftris fctlicet angelí s<populi beátis animabas. Ec de ipfa colligantia
fnbalternali;quomodo facerdotíum coniungítur per facramenta qugDeo próxima
funtChrifto,populas (aeramentis per facerdotíum, áídegraduaríonecúiüslíbec
par t í st 5í qúómodoin qualibet parte,fupremúsHierarchain fe reprçfehtatiue infe
ríora compræhendit, á eft fíngularifsimum cap. deinde de facerdotíofacro fíngá/
laríte^óí primó. .
, .
Cap-7. Qtród Ecclcfíaftíca Híerarchía, ordines Sí gradus ád inflar angelice,
babearle íbi exempló Sí mixturâ,hæc pars mani feftatur.
.Cap.'S. Quod trinitas afácerdotiocon(ideratar:fcilicet ordo, praefidentia,^
cathedra,ficut fpirítus anima 8i cor pu s fe babêti a: 8í quod ficut in ordine eft Hier at
chica graduatío,fi'c6ííti præfidenna.æ cárhedraió¿defan<flitatefacerdotíj.
Cap.$. Quód ficut facerdotíum fub altero a tur Deo,íta præfidencialtcas ange
lis:5¿ quód facerdotíum per medium cathedræjjngelo qui Ecclefiæ praelatus eft,cóneditur5exquo neritas cathedkæ (olid ator,& eft í inguiare,
Cap .10. Quód efficacia intercefsionalis faceidotaïisofFidj,iutiatùrcxconti>
nnatíone ipfius íacerdotij,quo adhoebearos inpacría.Eubí epilogas,quomodo ue
ritas (acerdotij radicatur in triplici cedefti concordancia , quoniam addiuínam 'pet
ordinem,ad angelicam per cathedram,& adbeatosínpatriaper olFícium. Etficeft
facerdotíum utarnmauna.in corpore bdelíuiii Et eft ualdé mente tenfendujilkid par/
uum cap .maxime ubi epilogat Sí fubínfert
Poft praemitia oportet inueftígare, quæ uerbaChríftiad Eccíefíam Sí Apofto/
lorum facceflbr es trahi debent, uciniHisfundecarradixEcclefiafticaepoteftatis.
Cap.u. Quód Chriftus ad Apoftoïosloquutus eft fæpe aliqua,quænoû poté
rantdeipfis fed íuccefloríbus uerificâri ,Sí fæpe tied ait ad Écclefiam congregatarri
atftuuerbadírigí^líquándoaddifperfam.EcibidePetro figuramEcclefiægerente
Etínferítur epiftola ÂlipniAuguiimi ^Portunatfique habet notanda punàa.
Cap.i2, QiiódperdocuiTientapulchra,exeiTipÍaiIÍaprobehturaHbúEtíbid¿
difperfione Eccl eftæ pe r mandum anre aduentuniDominifecunda m. Et íbiqüâlïter ílleaduentus intelligi debeat ih nubibus.
Cap ïj. Quo dill la eft uera catholícaEccle fia, quæ CuicpeftlocoCoàrdhtàjS^
tbide Materno Coloniemft Epifcopo.
Cap.14. Quód una fic uera certa Pétri cathedra, in qua omnes Petri fiicceíToresfedmt. Et íbí de unitate cathedrae, in qua neceflarió catholici (ederehabent,
prior fedens in eadem eft Papa. EtquomodohocinteUigicar,qui Cathedra: Petri
non adhæretjidelis non eft,& eftfingulare.
Cap.iy. Quod praftdmtts fuam fubiedamfigurant Ecclefiam, & fieecclefía
ftica poteftas,eftin Epifcopo;Etibideprincipacu RomaniEpifcopi; quomodo iri
epifcopatufidefftetprimus;
Cap
QuodRotnam Ecclefíacapiturajiquâdopro fede,
occafione íllíns;
quot (int (edes,Sí quæ prima,Sí quod primitiuitas abEthnicis traxi t irtícíS. Et quod
Epífeopus Romanus ab ipfa urbe Romana eminentiam habeat: & hocdeclaratut
argumentis multis,concurrente níhilomínaspriuilegío Chrifti.
Capn/. QuodRomana Ecclefíaaliquando capiatur pro proxime unitis fibí;
8¿ aliquando fades pro pontifice & Ecclefia, pro Papa Sí pro clericis fuæ díozcefís
6£fidelibus,aliquando profubiedis metropoli, aliquando pro fubieeftis Patriarchs
tiiiúaliquando pro fid dium EccIefia.Et in quo íntellígítur, Romanam Ecclefiarh er­
rare non pofte.
Secund.Hb.Continenda.
. . ¡
Ecuridólocó.prxfbppofítís quibufdam fundamenh's,adprop0fiturrifacienti
bus,fe offert Conciliorum prindpafi$ínatma,obquáminueftígahdamradí
citus,labor omnis afl'umprns eft.Vnde quod pdmb iradlatureft id.
Cap.u Qübdfynodus eftcœtus fenum uel presbyterorum per unaM
uiam tendencies quod díftentíentesno iaçiucu Concilía¿Sí quód habet gratuatíoYy 5
àes'

S

Dc Concordantia Catholics
nes liarías âparticulari ufqj ad uniuerfalem>&quôd uniuerfaleuarie capitur. Et ibi
exprímunturgraduationes,ab infima fynodo ufcp ad fupremam.
Cap 2* Quôd quiícp præfidéns regulariter habet fubiedam fynodum conuo/
care Et ideo Papa uniuerfalem. Etquom6dointelligitur,finePapæau(fforitatefy/
nodum uniuerfalem regulariter non efle»
Cap.?• Quôdexquincp Patriarchis, plenum uniuerfale Concilium conftítua
cur.Et qubd ad effe Concilíjrequíritur,qubd in aperto & no in obfcuro,abfqj motu
cum ornai libertate, àbfcp tumultu & ordinate celebretur. Alioquí fi rite non cete/
braturErrare poteft,S¿ etiam ab ipfo ad aliud a ppellare > S¿ multa ibi quæ Cingulari/
ter notanda funt.
Cap.4.. Quódínfynodís uniuerfalibus, açl hocquôd à fpiritu fandîoditftata
cenfeanturdefinica:exconcordantia,ôf communi omniumconfenfu, pronuncia/
do 2¿decrecatío fieri habet.
a
Cap y. Qubd I icet legantur multa Concilia,in quibus etiâ interfuere legati Apoftolicæ fedis,erra(Textam en nullum de illis rite celebratu fuit, & hoc probatur de
fingulis conciliabulis.Etibi,quomodouniuerfaliaConciliacorriguntparticularia
£¿de maxima firmitate uníuerfalís EcclefiaecatholiCae.
. Cap.^. Forma antiquorum breuifsima, in celebrandis uniuerfalibus Cocilrjs.
Poft hxc de Concilijs generalibus,quæ fæpe uníuerfalía dicutur (ubmittitur, in quo
tradatu enodatur deceptio multorum receptiorum.
Cap.r. Quôd aliquando Concilium multarum prouíncíarum» aliquando oc«
cidentale,6í quod omnia etiam cum legato Papae celebrata, præter concilia uniuer/
falis Ecclefiæxdicuntur ficut funt prouincialia feu localia, licet dicantur uel genera/
lía uel uníuerfalía,aliquando etiam Papa ineispræfidente. Ecquod dicantur Patri/
archalia.E:ibi deConcilio generali uel uniuerfali ratione Ecclefiæ,aut Papæ, quo/
modo folum fit in certis regionibus, Patriarchate fedi fubíedi seo llatum, & in qui­
bus
quomodo hocfubeft Papæ,quantæ autff or itatis exiftat.Et alia utilia decogreg uio ne
fubferiptione.
Cap.8. Quod auctoritas in Conciltjs non dependet acápite Concilq, fed co­
muni omnium confenfu. Ethocdeclararur permultas fubferiptiones, Papam de
con(enfu>8£ nontantùmde conciliodefinire&conftituere. & qubd omnes Epifeo­
pi (unt indices SCdefinitiores QC confticuentes, QC quod fubferiptio roboret con/
firmet ada Conciliorum.
Cap. s. Qubd nulla confticutio canonica fit efficax, nífi exconfenfuexprefíb
uel tacíto,aut fecundum aliquam canonicam fatfta fuerit. Alioqui fi per qualêcunqj
particularemfíantordínationes5nondícunturnonconftitutíonessnecligantnífíex
acceptatione uel confenfu præueniente, quoad poteftatem conftituentis.
Cap.io. Quôd (fatuta etiam generalia,nonligent aliquando pai ticulares pro
uíncías,nÍfíadcepcentur.Etquóduígorftatutorurn,ex acceptationeperufiimuelco
fenfum potius dependet,& quôd ideo proprie folum funt conftitutiones,quæ fyno
dice promulgantur.
Cap.ii. QubdRomani pontificis decreta, robur 8¿ ligandi uígorem cx acce/
ptíone ufu capiunt,aliter in periculo effent Chriftiani. Et propter hoc fynodicg
conftitutiones iunt maximæ efficaciae,
ibi caufa redditur : & infuper iura quæde
decretalibus Apoftolicæfedis lo quuntur»de fynodic£ aut fecundum canones decre
tisintelligi debent.
Capa 2. Quod ex confenfu uigor ilatu torum dependeat, probatur per uim q
confuetudini ineft.Et qubdpræfidencia PapaeínConciliouniuerfali, quoad potefta
tem condedireâèæquiparetur prçfidentiæ metropolitan!', in provincial! Concilio»
Et ideo Papa femper quafi apud antiquos archiepífcópus nominatur.
Poil hæc examina tur difficultas præcaâa,ex argumentis quæ fieripoiïent,à Pa*
pa íurífdítff ionem omnium ftatutorum ^ígórem dependere.

Cap.

'

Capita liber

1L

¿87

Cap ïp Qubdàrgümenta omnia, quæ dicunt Papàm fiabere poteftatis pleni/
tüdíriemáDeo,#coníimilia4nonobftant,&íbílafédehoc.Ecquomodo cbnftituá
turadnliníftratíofuperiorum,exfubíe¿líoneínféríbrümtexquo euenic poteftatem
fuperíortfm etiam ab inferioribus dependere,# eft notatu dignum Et quod Papa/
iis admiriiftratio,non habeatalia principia qùàm Epifcopalis : quoniam omnis ec/
clefiafticxpoteftatis admimftratiq, defurfum # deorfum conftituitur,quoniam m'é
dfâtor eft ípfepaftor,inter Deum #gregèm:#eua'cu'aritur'omnia argumenta feeddum ordinem, perlongum procefliim;
Cap.14. Qubd omnis conftítutío,ex radice naturalis íurís locum habet:# q3
omnis coerdio cümriàtura æqué liberi fimus, exeleâione # côfenfij íubieáorurn
fit. Et qubd íurífdíúio creata, exfenonhâbet poteftatem,nifi fecundum legem #
eft pulchra fpeçulatiok
Capa y. Qubd ex furidàmeritïsprætadlis, fient Epifeopus finecapftnro,#Me/
tropolitanùs finefuffraganeísdtá # Papafinecardinalíbus;uníuerfalía (latura oes
(ubicólos tangentia facere ñon d ebeat. Et qubd íd'eb nullius Synodi íudicium5abfqi
audorítáte Apoftoliçæ fedis fatum eft; quia ab omnibus etiam Synddícís, excepta
uníuerfalí uníuerfalís Ecclefiæ Synodo,ad ipfam Rómanám fedem appella tum ín*
oenítur.Etibí quomodo hoc cômune díólüm infelligi debeat.
Deinde cognito qubd ex c o rifen fu firmitas Synodica depend et,uídendum qüt
íntereífe debeant,# ibi;
. .
■
Cap tí» Quomodo ex definitis fubferiptionibus depræhedîtuf, EpífcbpÓs Q¿
definitores alíos etiàm confènfüm præftare # fubfcribere Abbates # niobachost
laicos uero tanquâtit auditores # telles. Et qubd periti clerici etiam addin ¿ft ratio/
lié carentes5non debeantà Concilii s péllî.
Et primó côfeqtientende poteftateunïuërfalis Concilrj, ttàdàrus fob ne dit tir.
Capuz» Quôd Patriarchale Concilium no eft regulariter fupraPapam,ièdei
fubeft nifi errer in fide tatrien eum reformare poteft, ficut # Metropolitanum prd/
üiñcíalis.Et quoduníüerfalis Ecclefix SynôdqS,non tantum fupra Papaim,fed ctiS
eius # omnium aliorum pacriarcharüm Sÿnodos exiftit fi b plícíteriqup# euaeqatur argumentum id,quod communiret obídtur > Romanam fedem privilegio CMfti toti Ecclefiæ fuperemíncte.Ecquod uñiüeríálc Concilium, faluo illo pi æutlegid
in fedentem tn fede,dum fua abutitur poteftate,pfó bono uniuatfalisEcdefix iuftfdidionem # fuperioritaremhabet,# exempla ponuntor;
* Capa8* Qubdfundamecum huiusconfíderátídriis maibrîcàtfs Concifq fuprâ
Papam eft/ecunditm Auguftinumtquia ctrtíor # infallibilior eft reprafentatid Eccieimcui uerttas #afsíftentiá eft promifta in «niuerfali Concilio,quàm in Papa tiU
tu.Ec ibi apit fundamecu toti? marerí^repíecatíonísr# ádmíníftraais # cur eligí de
bentprælati,# qualis ordo fetuari,&qtiomodo Cárdiriale¿?tanquám legati prouíñ
ciarum àprouindfceUgtBc ibi dé ípfis41íqüáfing^íaha3qdód ipfotum pot eftas ei
communi confenfu exorta eft,# quomodo.
?
Cap.i5>. Quôd libertas eleáíónís eft radi Xj^efqüWdmñís ordina ta poteftaá
conftftuítur,#breüítéí#pulchHdefiocr
,
Confequénter'ad difficilem materiarii acceditur. Añ Papá per uníuerfalís Eccle
fiaeConcilq canones ira ligari poto,quôd fri contrarium ftequeat.Et primo.
Cap.to. QubdPapa nonpofsíttollété,imútafe ?uelretrasare3 Diiiueríálescai
ndnes.Et probatur auctoritatibus # exemplis,#profefsfl5ñibuá ac argumenrís muí
Êis. Et qubddifpenfatio # declaratio rationem canonis in particulari cafo locuiti
wort habere, locum habét abfque omontim prxíüdícío :# ibi de hoc latífsime,qui2i
Êta expedit.
‘
*
Capar* Quódetíamdírpenfáré#alíquiddírpbnérefquód uídeatqruníuerfoli
bits canonibuscontraríum)PapafínéCardinalibus nori debeat.

Poft fuperíora,de Concílijs alíjsparticularibus aliqua reflantia anriéâraûtuf; Et
ÿtim0>
^ap*

¿88

Dc concordantia Catholica

Cap. 2 >♦ Quod prouinciaïis Synodus,p Metropolitans qui eft index prouin/
cíxfítcet crimínales canias per fe indicare nequeatjcongregari debeat:ô£ quód Cócilia funt optimè & neceftaríe pro bono Ecckfix infti tut a. Et de uníwerfalí Concilio
multorum prouíncíalíum,quomodo eft fuper particularia prouincialia. Etquomo/
do indices locorum concurrere debent in illi$i& quódfoluí non debeat,nili præfini
to loco celebrando,& tunc cundís determinatis.
Cap.2 j. Quodforma celebrandi illud Concilium, tradatur in primo capitulo
T ollecani Concilíj»&íbí inferítur deuerbo ad uerbum, quæ eft nótanda per omina,
maxime in fine.
Cap. 24. Quod uniuerfalia unius nationis uel regni magni Concilia,habet ma
gnam poteftatem,& de omnibus etiam de fidei defínítíóhíbus,inueniuntur fe intro
mififle.Etiudicancdeconfuetudinibus,deprimatu, &breniterdeomnibusquxiri
natione aut in regno oriuntur* Er ibi quôd non nifi ex uniuetfalibus&arduis caufis
congregari debeat>& quomodo,& etiam qualiter per legatos prouinciarum, uel eoz
rum qui Concilio interfunt,plena audoritas Conciltj habetur.
Cap.ay. Quod uniuerfalia talia Concilia tanquam caputcongregans,eis nihi
lo minus fubfic.Sic etiam pariformiter Papa,uniuerfalis Ecclefiae Concilio fubeftjin
cer ad eius iuilum cogregatur. Etquód ficut audoritas primorum Conciliorum un(
uerfalium,à congregante non dependet, ità nec uniuerlalis Ecclefia Conciltj audo
ritas àPapauEtibi pulchra dehoC^qUomodo continuari iplà Conciliadebeant.Eti*
bi caufa utilitatis eorum»
Et quia omnes canones ^¿ftatuta&fynodifunt, quibus ordineturuita noftrab
in Deum,&propter hoc funt reformatoria omnia concilia ifubfequenter pauca de
reformatione facerdottj ponuntur. Et quia omnis abufus potéftàtisccclefiaticgeft
maximiqui reformari debet,ideo primo de poteftate ecclefíaftíca»
Cap.zí. Quód poteftas facerdotí o tradi ta eft libera , à Chrifto ei credita }pro
faltice animarum in Dei laudem ordinata. Et quod exh ocUirtus diftributiua facra/;
mentí Euchariftix,íllímitatéeft eis credita JEt quod fideles, decipi in modo diftribu
íiohis ita a libera ¿¿credita poteftate facerdottj depeddisno pófsint,in quo di flblui<
tur error BohemorSdíccndü:utrá^fpecié de necesítate falutís díftribuí deberç.
Cap.27* Quód maior deformatio oritur ex deformatione capitis,& ex hocq^
fuperiores inferiorem potefíatem ufurpanh
Cap.2 s. Quód Papar regulariter copctít arduas caufas definire, & curam uní-j
uerfalís Ecclefix habere. Metropolitanosconfirmare, ficut cuilibet Patriarch» in
fuo diftrídu.Et ibide fententía Calcedonenfí, & canone $. Concilio Ex quibus 6¿
alíjs poteftas ordinata Papç elícitur.ífacere permiíTa^Synodos fyas & ad eas Me
tropolitanós couocare,ftinter Metropolitanos iudicare.Etíbí quomodo princeps <
feulmperator/olúm uní uer falis Eccle fiar Condlíjs,non íllís Papalíbus feu Patriar
chalíbüs,inter€íre coníueuít. Et qupmodo nifi iu$ iínícuícp íjlefum & cánones feruentur,paxËccIefîæ perit
z
r
Cap.2p. Quód cánones s.Concith corrupte (arpeín decreto pofíti,ad reforma
tionem optírtiífunt.Et qúóaiuxtá 8. cautionem ciusyMetropolttaní fiecularíbiis cu- >
rísuacare nullo mododebeant,ñec fpirítuália per fiif&aganeós exercete:8¿quód ma
xima dí fformitas oritur ex hoc,quód prxlati rantúm fitcularíbus curis ínuigílant
Cap.jó., Quódmagna fit difformitasíneo,quód corredlo 8¿uífitátío uertüur
in quaeftfií&ibi canon ilTius s,Concílíj,quídicít¿Mumfacrílégum,quifubfpecíeuifi :
tatiónís fubiedas Ecclefias grauauEt quomódó auarítíam, de praefidentibus
ma ■
ximé Romana duria,tollí oporteati3¿quódneceísítati Ecdefiæcommuni,ordinata
contributione Tubueniri debeat.
Cap.y. Quód remedium fitina Concilio cap..edítum5quomodo granatis
fubdítis perEpifcopumreí form^ iudjcqfubueaíatur.Et quomodo gradatím úfque
ad Patriarcham per appellationes deuémendum fit.
Cap. p. Quod monachi promoti ad dignitatem Epifcôpalem, habitum
:
uitam

Capita liber

HL

689

uitam monafticamferuare teneantur ex canone xxvíj. Et quôd præîati per electio­
nes fieri debeant liberrime abfcç imprefsione. Et quôd Epffcopíex prxceptioneprï
çipum,ex potentatu Epifcopí facftidilpOnendi fint: Qc quód folùm idonei per afee n
fum,quigradatim fieri deber, aflumendí fint ad prelaturas, qui folum zelo Dei non
appetítuprincípandi tonfifunt. Etibi quód quatuorannís ín fácerdocio prius liare
debuerit* Et quód de eadem Ecclefia fi digni inúeníuntiir, promotiones gradatim
fieri debeant Et qui geilerant curam fscularium aíTumí non debere.Ecquod i nui t i s,
Epifcopus dari non debeac.Er muka? pulchrae ra tiónes fortes ad hoc, quomodoele¿líónes in íurédiuíno
humano fundatæ funt.
Cap.jj* Quôd reformatiodepofcitneceffariôjUtquisà?officio
notafatisfa
ciat.&Jenumerantur aliqua,qug etiam funt neceflaria fieri, firefortr.atio ordinal ia in
troduci debet in Ecclefiam & facerdotium.
Cap¿4.. Vlcimoepílogabícur inbreuiquicqutdpraemittitur EteuacuaturopL
nio eorum,qui prima tum Petri à Chrifto efle negant, &folidatur ipfa ueritasfquaè
dicitjprincipatumPapaeáChríftomedíante confenfuEccIefigeflci&f quód ei us pó
teftas eft aDeo^coadío ueró mediante Ecclefiè.
t
Tcrrij libri Capitán

Sftnt tertio loco pandendæpràeambüiàri' Íoquutíone, eximia: laudes noftri

E

à Deo coronati præfentis ptjísimí Sígifmundí Impera toris maximi. Et qiïià
ipffe ille alter Auguftus,qüifedorbïnum nominari rendit, acrédeálferBafilí
us humillimuSjc’uius laudes fubfequentia mahifeftânttigàoïcetfacilèmîsxi/
mêmihirudifsimoomniumj qui curri mínima explere nequeam, facile íñ maximis
imo ín immènf s,confufo ftiío etiam prius clara conuoiuerem,nèc aliquod futurum
etiam neritatis argumentum prœberem:fi eius ínuiciífsími Cadaris tiiuentís>
íov
perium efficax in me finim féruulum habehtis, laudes canerem Præfumptio en ini
adulatíoníSjSfprincípíbus omnibus dum uiuunt,complacendi ftudiurii fidem par/
iïifaciunt,fi ab iqs maxime qua ego humilícóndítíoneconftítutísfcrípturismandari
tur. Ad ré i ta q? ueniens uerfat tota intentio,ut potantia facri hoftri imperq ,quod a/
pud Alemannos eft,in finem ut conferuetur, QÍ concordantia, quia fe annue facerdotio fando unit ut uiuat catholice/ciatur. Eft itacp pro huius & d ift.cilis rei funda/
mento>prímó inquirendum deipfo facro imperio,quo ordine aut qua dependent#
& qua uia apud Alemannos fubfiftat.Vnde primo loco recfiéínúeftígabí cur. .
Capa. Qaa radice legislatio acprincipatus omnis,
maxime monarchical,
exoritur ac quomodo fol;detur,ó¿ex¡nde imperatore incorporali hierarchicajficuc
Papam in fpeciali caput & omnium principem effe. ,
,
. ..
Cap.*. QuódImperialis poteftas,ordinatééxdohoCohftantíniíri Occiduis,
à Papa non dependeat j
quód ipfa famofá donatio Apocrypha fit, ficut quædarri
alia,& ibi hiftoriæ quadam de Pipino & Carolo breüiter connexx, ád fcíendñ quo­
modo temporalia primum adRomanámEcdefiamdeuenerünt.
Cap ?. Quód imperium non fuitdèGræcis translatum per Papam in Germa/
nos uel Francos,licet patricij RomanOruinfeuetiatnlmpèratoresdicéreriiür :(kuc
Henricusquartus, in generali BafilienfiConcilio, coronatus païticiaSdicebatur*
Sed quód Otho primus fueritinter omnes Imperatores primus pleno iure, re<fto,or
dine per populum SCclerum Romanum QC Synodum cumfbecefloribus cfCatuslin
peratOr,0Cdehochiftorix;
s Cap.4. Quôd eledoresa Romano Pontifice non funtcreati, necpoteftatern
habent:fed ex communi confenfu fubiecftorum imperio, qui diuinó &C humano ia>
re,n0npofitiuo,fibi Imperatorem præficerepofturit» Etqüôdrecftum
íuftümím/
perium,uim folam ex eorum ele(ftióae¿abfqjPapâli confirmatione habet; Et quód
deponi â folo Papa non polsint*
Poft hæc inueftigatur poteftas irriperq.
Gaptf» Impenuropqçeôacçm fuprxmatntriündi¿áe uicaffamfubtoatioriem a
Chri/f

690

De concordantia Catholica

Chrifto habere,hinc S¿ Dei minifter ¡ & Chrifti uicarius dicitur,typum Chrifti reg­
nantis fuper omnes gerens.
Cap.Quod imperq poteftas sequetur fubiedioniobedientialt.EtquodRb
manum imperium in certis ibi nominatis prouincíjs âfregnis nunquam fuit, licet
dominus mundi à maiori parte dicatur. Et quod inter eundos potentatus, fupremS
locum ex appropinquatione ad Chriftum regnantem,per fidem iuftepoísídeat
Cap«7. Quódimperatorifuprxmacommiflàcura,obquam omnibuspraee/
minet,eft in euftodia orthodoxs fiden&quod fuo modo Papae sequetur, cum ipfi etiam fidei gubernacula commifla fint quoad cuftodiam > ficut facerdotio quoad in/
quifitionèm ÔC magifterium.Et quod hanc fummam poteftatem, ab ekdione Chria
ftianorum confequitur.
Deindeexaminatur, an Concilrjs Epifcoporum,Imperatorcumlaicusfit,inter/
eiTe debeat,occafione cuius primo dicitur.
Cap.8. Quod laicicertis Concilias interfile debent ad fedtfendendualijs, ad
tm audiendum, QC princeps in fibi fubieda patria, pro corrigendis delidis & reformationCiConcilia congregare debet,& ibi exemplum de Carolo magno 6¿c.
Cap.?* Quod landus Gregorius Theoderiçumregem Francoru exhortatus
eft monuit,ut Concilium aggregaret Epifcoporuj&rde fuo regno concubinatum
&fymoniam eliminaret* Etibi alia exempla,de Recaredo rege Hifpanix & Galli^
Et quod regum fit illa exequi, quæ in illis Çoncilqs communi confenfu didantur.
Cap.io. Quod reges príncipes ciïmagna réuerentía & deuotíone, iílis C5cilrjs interfuere cum dulcífsimís exhortationibus» ibi notandnm exemplum Re/
cared i regis. Ad id em Syfenandi & Chuicillai regum exempla.
Cap.h. Quod Rex obligetur ad augmentum fidei Qc deuotionis in fubiedis,
etiam tenetur forma uirtutis, exemplo dodrinae fandi Gregonj ad Hilpertum rc
gem Francorum , & quod Ecclefia ipfis tradita eft, de qua co mmifsione rationem
reddere tenentur.
Capa*. Quod Rex 8C princeps leges ftatuta generalia prouinciam refpicië
tía,in generalibus utriufq? ftatus fui regni Cociltjs,per confenfum edicere haberet
illa falúa èwiuKtteexequi ÔÉdefenfare.Et quod quotidianum Concilííí,de eledis ex
tota prouíncía (ubieda,deconferuatione uniuerfalis fui Condlqhabere debear.
Confequuenterfubiungitur, quomodo Imperator quoad ipfa uníueríalia totU
us Ecclefiae conciliate habere debeat.
Cap ij. Quod Imperator,aduniuerfalemfynodum totius catholica: Ecclefae
quo ad colledíoneS¿exhortationem ôi caetera,fe habetficutrexinfuoregno. Eti­
bi quô quando congregar e folitus eft Imperator uniuerfalia illa Concilia. Et ibi ,
exempla aliquorum Imperatorum notatu digna inferta ad longum, ex caufaut obftruancur ora quorundam recentium,qui pauca uetera uiderunt.
Cap.14. Quid Imperator dare debet, ut omnis tumultus uitetur in Conciltjs,
8¿ expulfís expellendis, in tranquillitate libertate Concilium conftituatur, cum
punitione turbantium patres.Et ibi de hocexempla pulchra.
Cap.iy/ Quod imperialis conuocatio ad fynodos eft exhortatoria, &Papalis
quoad facerdotiumprsEceptoria. Et quod imperialis Urgente ncceiTitateEcdefia^
Papa negligente prseceptoría fiat.
Poft hoc quid in ipfis Concilrjs cum fuo fena tu agere debeat Imperator.
Cap-ur. QuodínuníueríalíbusConcílrjslegiturImperatorpr3efedifíe,8¿fec(i
paucos raro ultra.xv.ex fenatu habuíífe,qui ex eius iufsioneinterfuere tm,& no a/
lij.Quare inlaicos omnes in Concilio iurifdidionem habet,& eis fedes deputare.
Cap.17. Quod laici uocem no habent in Concilio, du ecclefiaftica tradant,
quod ex illo fundameto,cocordia ia fedibus feculariaprincipum,quorum hodie p/
¡entia utilis,facilê abfqj turbatione fieri pofsit,cuius ibipradica ponitur.
Cap.i 8. Quod officium Imperatoris ÔC laicorum in Concilio eft promotoria?,ad digerendum eunda quae tradantur abfq^ ompi partiali tace per clarum iudiciS.

Et

i

Capita libet

111.

cn

Et qcïiït índices neutrales ín óíbus fe habere debet,fentetia aut fynodí e îpr a âica,
Cap.ip. Quód exhortationibus ad totum Concilium uti debeat Imperator.
Exemplo ptjfsimíBafilij, quod ínferíturSíeftualde notandum.
Cap. 20. Quód locum iuum teneritibuslmperatofes3alloquutiones ad Conci
lía ac perfiiafiones Si irtdudipnes committere poíTint,ficut S¿ ipfi facere» Et ibi pra
dica,ex odaüa fynodo per Bafilium Imperatorem congregata ♦
Cap.2í.ó¿22. Quôdpraemonerepofsit&debeat Concilium ínrjsquseneceíía
ría funt pro Ecclefta,0¿ in fyrtodo tradari debent,exemplo Marciani Imperatoris»
Cap.25. Quod AlloqutioBafiltjlmperatoris ad fynodum qux eftfuauííTímá,
per quam oftenditur Imperatorem laboraredebere,utomnis definitio cu Concilrjs
darifsimo ordine omnibus nolentibus audiripuditis concludatur » Et poft hoc nui/
Ius contradidor admittatur, &alia multa Enotanda.
Cap.¿4. Qua pietate in omnes quid eliquerimc, tadquâm communis pater
paftonpro eofutn redudione uti debeat,demum irt rebelles Sinon acquiefcentes,
impcríalíexhortátíoníjfynodícam fententiam exequi debeat, exemplo ptjflimiBaft
lq fihgúlarí fer notandi oftenditur. Et quód nofter Imperator alter Bafílíus,íllo exe/
pio in redudione oberrantium Bohemorum uri debeat.Pbft præmifla ád ftâtum ordinatamfacriimperijperquireridn,ftílusuertÍtur*Etprímo*
Cap.zy. De imperiali Coácilió,ex mem bris principalibus ímperíj colledq,
éíus ufa antiquo 8¿ iitilitate,quód regimini Réipublicæualdè conueniat, ft redece/
lebretur 8¿ contínüetur:óí exempla & cauteiæ ponuntur.
Deindeproínueftígatione reformationis lapfî ímperrj noftri â gradu fuo príihô ifta tradantur .Et primo»
Cap.26". De florenti ftatuímperíj, quomodo fidei aiigmehtttm omni ftadio
procurabatur,Si leges ftrudifsimam fuam cenfuram obtinebant.
Cap.27. Quód Othonis oratio fecundiAdc dando temporalia Ecclefijs, fandâ
habtiit confiderationem;
Cap.2 8» Quód príncipes & duces fub imperio,^» tuendis (tibíedis officiatingporanei primó & póft hoc feudales uafalli ,exboms caufis feruato impenoannub
tributo & feruitio côftituti fuêre.EtquÔ Telonia Si uedigalia Si talliæ, Retpub.fer
uiebant.Et Imperator illam Rempublicam ftipendiatoexercitu tuebatur.
Cap.2$\ Quód hodierno tempore, imperium multum ab illis obferuationibuss
indifformitates maximas cecidit. Et quód Romana curia etiam in caufa fiteuacuati
onisærarîjReipublicæ.Similiter quód regimen hodiernum inordinatum in temp ó
ralibus,quó adecclefiafticos,Reipublicxobfit»
Cap.50. Quód Imperator folum Habens adminíftrationé imperialiu, ardatur
íníufte fæpe per pada Si iur amenta clericorum, ad confirmandum quæ irrita efle dc
berent,8i ibi exclamatio contra iftud.
Capqi* Quód imperium ualdê ceCidíüquia iuftitia locu non habet,Siuis 6i
priaaoluntaSjdiffîdatio^nceQdia^raipinæ^Rempublicamdeuaftarit.Etibiexcla/
mado contra dicentes honOtemefle,Si per eum pofle rem poflidere fine iuftiria.
Vltímófubíungeturrefoímatio ímperíj, poft notitiam quondam fani, Sí pôft
tioftro tempore lapfú
Cap.p, Quód citó fitimperio'mortaliter infirmo fuccurrendum. Ecquidint/
peraror nofteragere debeat Si proponere,pro introdudione reformationis.
Cap.?)* Quod primo ordinari debeatannuus conuentus, Sí iudices per prouincias.Et in quolibet tres coniun guntur de tripltci ftata,ccJefiaftico,nobdium
popularí'Et de modo cognofcendi eorum.
Cap¿4- Quód nulli liceat nifi iudicialiter rem alterius imiadére, Tub poèria fur
tíjhtrocinq: neceflaríó ordínetur.Etquódhuiufmodi lex?côienfu omnium íh impe
riali Concilio}diâari,fubfcrïbi,ô£ in prouincíjs figiihri debeat*
Cap.)?. Quód ipfa ordinatio annui conuéntus, fieri debeat fecundum exenfc
plu priorum. Et ibi quoad proxime præmiifa > exeplum ín Gallíjs per Imperatoreni

é?2

De concordantia Catholica

(ut quidam dicunt Conftantinum pradicatum & no tandum » Et quod ibi publica
commoda,Qc ultima omnium confuetudinum prouinciarum QC íudicíoruirqexamí
nari & regulari debeant.
Cap.j<t Quod ekdoribus imperq,in qiiorum poteftate efidarelmperatorem
fit danda forma ftri<ftifsima,fecundum quam proc edere habent uacari imperio»
Cap.} r* Aperitur forma qua i pii uti poflunt, quæ eft perfeda bona & utilis9
6C ars examinata jcongruêpratfticabilis.
Cap*} 8» Quód illa ars multum profit ubi ardua in Condlifs tradlantur,utcû(n
libertate melius Concilium à quoquam intrepide haberi pofsit» Et ibi de quodam alio Venetorum ingenio,in confílíjs dandis*
Cap.59. Quod poteft imperij neceiTaribrefufcitabit,fipaxferuajridebeatabr
que defolatióne5d¿omnímodadífcefsíonejÓ¿ de modo eandem refufcítandúper pu
blica tributa,Telonia * ôf «eraríapublicum. Et íbí de exercitu publico, quomodo otnnibus prouirtcqs S¿ domintjs profit^ eafdem in expenfis alleuief.
Cap.4.0. Quod lites abbreuiandse fint,ac illadeues'appellatíónes extra proni/
darn ad Romanam curiam inhibendæ, 8¿ quod talia multa qüæ profuntReipubli
cæ etiam in Ecclefiafticis negoctjs,fecundum fandorum patrum canones qui repe­
tendi funt,ordinari pej imperiale Concilium pofsint & debeant.
Cap.4t. VItimo finaliterdeclaratur,nihil reipublicæecclefiafticætâtûm obeífe,fícut difcordia inter potentatum facerdotí],S¿potentatum ímperíj.Et ídem fua
fio,ex qua concordia feruarí poterit, ÔC in ípio capítulo, fub breuíbus aperíturíti
figura per modum epilogí, utriufque potentatus cofifíderatío. Et ea ín fummma
breui, adfiguratum ^praegnantem confíderatíonemreducuntur,quxdiffusetra/
data funt.
Finís CapítuirU

'

EXCELLENTISSIMI
Decretorum Doétoris Domini Nicolai
deCuia, poftea Cardinalis Tituli fanfli Petri ad uincula,de Coii*
cordantia Catholica libri primi, qui de Ecclefia eft»

Caput»

L

Via facile fcíentí fundamenta patefeére poflunt eíícíéndíh quantùmminimo ingenio ex alto dabítundeillaprofunda diuinæ Ecclefiae harmonia perpauca dícam.Concordantía ením eft id,ratione cuíusEccIefia catholica ín uno 8C ín pluribus concordat in u«
no Domino S¿ pluribus fubdítís.Etab uno infinitæ concordan/
tíae rege pacífico,fluit illa dulcís concordantia uel harmonía fpírícualis,gradatímS¿feríatímin cunda membra fubieda&uníta:
mnía ín omnibus. Sumus ením ab ínítío adhanc fupermírandam
harmonicam pacem, ín adoptionem filiorum Dei, perlefum Chriftum pracdeftina/
ti,qui ideo defeendit, ut ad impleret omnia. Hanc prædeftinàtionem probat Apo/
Holus ad Ephefios,per id quod â principio pronunciatum íquia relinquet homo pa
trem matrem,adhaerebit uxori fuse, erunt ambo ín carne una. Sacramentum
eft Chrifti Ecclefiæ. Sí ergo Adæ&Euæ Copula , íacramentum magnum eft in
Chrífto Ecclefía,certum eft quod fícut Eua os de ofsíbus uiri fuit» fiC caro de car/
ne eíus»fic etíam demembris Chrifti,eft os de ofsibus,& caro de carne eíus. Vn­
de Ambrofíus in epiftola.us.adHerenniuhancepiftola Pauli exfolies aítjNullabenedidhonis tâtaepíftolaíncrepuitíplebe Dei,ficutílIa.Et dicit, q> Chriftus federad
dextera patris,no oês nos fedebimus>fed côfedebimus í Chrífto & eíus carne ín
coeleft

Liber

I.

6 9}

ccelefttbus ut autem ad illam æternam concordantífsímam unionem peruenire/
mus per fidermpofiiic gradualem differentem concordandam ecclefiaílicam, alios
dando Apoftolos alios Epifcopos,alios Dodlores,06 ita deinceps, quoufcp in unirate fidei & agnitionis occurrat capiti Et ut quafi membrum non defit capiti fuo
Chrifto qui eli caput omnium,ex quo unum corpus fidelium?per harmoniam ratio
nabilem uerbi compaginatum atqj compacftum
conexum,per omnem inunctu­
ram miniftrationis,in menfuramuniufcuiufi^partis Augmentum enim corporis,
facitædificationem fiiiia charicate,utaffurgat unum templum in omnibus,'in unu
templum in omnibus,in unum domicdtj habitaculum in fpiricu uniuerforum. In
quo non folum fandiorum hominumTed omnium credentium, omnium edam fuperiorum rationabilium uirtutum atqj poteftatum conexionem, fidei fpintuscp acz
cipiendam arbitror,ut per harmoniam quamdam uirtutum ac minifteriorum ,cor/
f>us unum ex omnibus rationabilis naturæ fpir tibus,adhærear capiti fuo Chrifto.
ta ædificationis compage connexa,ut ne tadu quidem in iundlura fingulorum ad
hærentiumdifctepareuideatur.HæcÔ6pulchra,pulchre Ambrofius ubi fupra. Et
concordat Hieronymus,inepiftola ad Algafiam quafi penúltima Et in epiftola de
Monogamia,ubi diciuEuaEcclefamfi^niftcatjquia mater uiuentium,Adam Chri
ftum:matrimonium:unitatem fpíritus.ChriíluscaputmuIierís,et mulier id eft Eccle
fía de coila uiri for ma ta, 66 caro de carne,hæc dle^Mul ta fandiorum fcn p ta,quæ bre
uitatiscaufaprakermictendacenfeOjdehocfuncJEcquia manífeftíisimüm eft,omne£ffe66uiuerè,perconcordantiamconftftui:tuncïn illa diutna eflcntia,ubi tutam
.. Greffe unum finit fumma aequalitate,eft fumrñaóí infinita concordanciajquontam
Ibi nulla contrarieras locum habere poteft j ubi æternitas uíta efLOmnís autém co
cordantí-a differentiarum eft. Et quanto minor contrarieras in differentíjs: tanto for
tior concordantia,& longior üit¿,&ibí æterna tunc eft, ubi nulla contrarieras .Ex
hacením radice,uidealta fundamenta íánfttísíme trinitatis 56 unítatís:quomam u- Cmw&tnfa
nicas ín trinitate,trinitas in unitate. Nec ulla penitus contrarieras,quia qualis pa/
ter,talis filius,talis 36 fpiritus fan¿lus.EcceinexpreíT¡bilemconc,ordaiitiam,ín Deo
trino 66 uno,à qua quidem concordantia,nolenti fabrilius indagare quomodo cun­
ela perfedlionalia,de Deo dicibilia ac cogícabílía,in fumma concordantia unius
effentiæôÉ triumperfonarum funt,maxim i 66in compr< heiîfibilisueritas,quæ ex
hoc dtfcurfu oculis intelledus obqcitur,elicipote{l.Qlioniam hæccocordantia,eft
ipfamet ueritas fumma.Sed non eft nollri propofiti.Sufficit tamen ex Alberto ma/
gno fuperuerbotu es Chriftus filius Dei uiui.Mattha c.fciread noftrum pro poli­
tum, quod pater eft fons uitæ,quæin fil¿ouenamaccipiqó¿fluxumínomnes,m fpi
ritufandlojqqoniam per unitatem fpiritus,matrimohium quod inter Chriftum 66
Ecclefiam eft,conftituitur Sicut placet Cypriano in lib.de unitate Ecclefiæ,qui De
um pattern habere uult,non poteft in uíta regna re, nifi per matrem ui. ’entium fcili*
cetEcclefiam,ErrunccumínunítateípmtuseftcumChrífto«Chrí(li membrum eft,
âquo per adhæfionem 66concordántiam, fecundus gradus transformamur ut ait
Augullinus ad Cofentium,de trinitate.Deus cum in feipfo fit i íta.nobís hira effici/
tur,cum eius utcuncp efficimur pártícipes.Et cum in ipfo ft iuftitiaietism nobis fit
iuftitia cum eicohxrendo iufte uim mus, 66tanto magis minufuèiufti fumus, quan­
to magis minufueilli cohxremus.Vnde feriptum eft de unigenito filio Deficumuti
quefitpatrtsfapientia,atqueiuftitia,66 iandlifîçario,66 redemptio* Er quemad­
modum fcriptumeft:qui gloriacurvfnDofnino glorietunhçc ille* Vnde hæc eft fum
ma dicendorumjquod Chriftus eft uia, ueritas 66 uíta ,66omnium creacurta
turarum caputjUnicus fponfus Ecclefiæ,quæ per concor• ri?
dantiam creaturarum omnium rationabilium
ad eum unum, Ô6 inter fe plurium
conílicuítur, fecunduni
>
«arias gradua*
clones*
Xz:
Cap*

<j94

De Concordantia Catholica
Cap., IL

?

.

, , .

'

-

. -

—-w'Vnc ùt propius accedamus pofito hoc fundamento,fcilicet quod EccîèJ fia pèr unionem ad Chriftum conftituatur, modum íntellígendí inuefti/
gemus.Ec profe&o ficutâDeo unico,aeterno, fimplicíftímo, fluuátpert
creationem cunda,ín quadamdíuerfa & uarie diftantí ímagínetíta ut ajtíífima prima crea tura participet in alto fígnaculo cum primo,non tamen ín quadá
concordantia effentíalí ínfiníta,qua filius eft ímagoóÉ fplendor patris lucís £tcrne#
filtres perfong unus eft Deus QC hoc propter incapacítate creaturæ, qui cu infinita
fit,incapax eft ex parte fua infinity côcordâtigteft tamëaltiflima fuo modo,exfupre*
fha adhaefione & foi diipofitione,qquâtô plus pcellic alia creata, tâto plus increato,
fímplici,infinito fimilior.Vnde fuo modo naturali fluxu gradatim minus fimílitudi
nís gerñt,S¿ quafi in umbra figura aut fimilítudíne praecederis altiorís naturae,dífpo
nítur inferior gradatírn,quoukp multiplicatio uerfos inferius 8¿ ignobilius íta in ra*
díodeficíacuícalis naturæ,quodabícpmultíplicatíoneamplíus quíefcat^ín ultime*
pundo íta parum habens uírtutís:quodtantum fibí fufficít,fi¿ non amplios commit
nícare poteft & fíe ultimum ílhus ordinis in umbra terminatur Et hæc eft gradua*
tío abínfíníto:ufcp ad nihihlicettalis medía graduado à primo ordinata fit,nihil tsp
men eííe poteft per ipfam totam hi erarchi cam lineam,quod abfqj fontali principió
á mediis conftítui poifit.Etutmea intentio clarior fiat, utar exemplo Ambrofij,irt
epiftola.j.adSabinumtquiuolens lapfum hum anæ naturae per medias propagatio
nes declarare,fumit exemplum magnetis lapidis, qui cum uim habeat attrahendi
ferrum cantum,ut fe transfundat in filius fpeciermita utplerifqj experiri uolenti bus
Cum plures annulos ferreos ad eum lapidem admouerint,omnes pari teneat modo
deinde fi ei annulo cui adhgferic lapis alium admoueasannulum,& rurfus perordl
nem Angulis fubftituas,Iicet in omnes penetret per ordinem ex filo lapide uis natutæ,tamen priores nexu uehementiore conftringit,pofteriores remotiore. Sic uer/
bum fupernum lapidem ¿maginor,cuius uirtus penetrat cunda ufqj ad ultimum*
non quod gradatim deficiat uirtus infinita,fed ut finitis & terminatis creaturis, infit
mirabilis connexionis ordo.Hoc generali ordine,trinitatis figuram geftant cunda
Creata,quæ aut fpiritualia,aut corporalia,aut mixta funnDeinde fpiritualia ¿ triplici
Ordinediftinguutur:& quilibetordo triplicichorp3utperomnes codeftium angeli
Córutti fpirituum choros,fit unitas hierarchical fignaculum trinitacis,fic unitatisim
trinitate,et trinitatis in unitate. Et deinde quantae fint fubdiuifionum graduaciones
ín quolibet choró,â fupremo ufip ad infimum angelorum,ÔÉ deinde cuiuslibctan/
geli in fuis confinaríais princíptjsjquis capere poflendeindefoo modo in corpoíá
II natura hanc híerarchíam quaerentes,inueníent triplicem ordinem, fió cuiuslibet
tres choros.Etficutfupremafphçra eft utumbra ultimi angeli , ita eft terra ultima
umbra,&ffxelementoruJDeinde tertia mixta natura habecfeadinftarah'aru,quo/
níam éx ratíonabílí,ó¿ fenfitiuo,$¿ uegetatiuo:& in ea ordines & chorí^ut ín angeli­
ca^ eft elementatíua umbra huius,de hocalibi.Magna ením ífta funt, ín quibus a
priori, ínueftigatí o omnium naturalium ac uniuerf^ creaturæ la tec.Dum enim iftæ
admirandç differentes concordancia^todusuníuerfíínueftígantur:quanta ibi mi/
randa naturarum combinado,qùata orbicularis fió ínfluentialtsmuruapartícípatío
quantusúe in tjs ad unum finem ordo ínuenítur,(apistes cognoícunt.Sufficíat pro/
præfetiti fcirepro noftra ínueftígatíonejquód licet omnia creata in efle ex príncipes
creatís,quendam graduaient fimílítudinem cum primo gradatim habentibus conftttuantur,8¿ per concordandam uniantur naturalí,& originali princípió,ut confer
lientur: tamen noftra Ecclefia de qua fermo, ex rationabilibusfpiritus homini*
I
bus,qui cum Chrifto uniuntur,licet non omnes pariformíter íéd grada

JLI

1

titilAut in exempto magnetis apertum eft tantum
conftituitftr»

Cap#

Liber

L

J

. .
Cap. III. . t
:
. t •
V.
Am fuperius manifeftum eft per Ambrofium.quomodo fancftaEcclefiâ
quam Beatus Paulus fupernamHierufalem, ac niafrem noftrarm, ac ma^
nentem cíuítatem,et edificadonem ex Deofet domum non manu facftam*
appellat ex angelis Ô? hominibus confia qqïiæ partim ex hominibus fo^
cietat;e angelica in ordinibus diftindlïs perfruensftàm cum Deo in cœlo regnanti
par dm uerô in ordinibus diftincftis peregrinetar in terra, ad focietatem fupernam
fufpirat.ubi eft tabernaculum non manufa(ftum>oecp5hùins creationis.Ad.cuius in-’
fiar per Moyfem fa ¿tum eft tabernaculum,íuxta íuisíónem Domingue omnia face*
retiuxta quod in monte ¿Hi oftenditdn quó fupernô.& uero tabernaculo,quod fi/
xit Deus & non homo,in interiora uélamínís.í/in ípfum cœlum»confeiTionis no/
ftræantiftes,fummus6éfempiternus Pontifex, fempiternum habens (àcerdotium,
cr¿tf
facerdofcp magnus féCúndum ordinem Mdchífedech,per propríüm fanguinem &MpCfifo
íntroiuitiemelinfañáa eterna redemptione inuentaftedenfqj ad dexteram patris,
in gloriapacérnxmaíéftatísímerpellatínon uóceffedmiferatíonepro nobis.Ideoc#
rex regum er dominus dominantium per qúém reges regnant,et conditores legum
iuftadtfcernunt:coeleftem Ó¿ terrenum principatum,cundam uideheet Rempub/
licam regens,tam ccèlèftem qiiàm ípiritualém ac temporalem, Qc terram diftindis
in ordinibus difponéns^acmoderans.acfijperna^ac mundanas curiæ præfidensjmi
ro ordine angelorum horftinumqj minifteria,pro temporum uarietate Sd opportu­
nitate difpenfat.Etquæ fingulís temporibus congruunt,uel occultiore mfpiratione
ueleindènci.oféilïûftratione,præceptio ne decernit¿Hæc probant fanefti doeftores
in uafip paflibus,quoniam per hoc,quod anima cibo fapientiæpafçitur, tunc diuíne efficitur confers naturae,filius enim eft patris fapientia* Et hoc Deus aperuit (ut
ferbít Ambrofius.i z.epiftola ad Hérennium)per Prophetas QC Apoftolos,S¿ feri pe­
taras thefaurí fui,iftud fcilíceqfidem qUæèft ín Chríftótut hic per fidem cognofcamusj& íbi facie ad faciem uídeamus,dé quo pluráibí .Et ídem Auguftínus adDeô
gratias ín fecunda quæftione de diuerfnace facrifícioruní,ubi latíftiiné tantam diffi­
cultatem aperiens diemúnum Chriftum ita díuérfis facríficrjs tempore & loco con­
gruís exprimfiffeut in uaríétate linguarum ídem ptoduncíatur. Echæçuanetas pro
hominum faluteaDéO fada prxceptaexcíciqqui nnquamiuftitiæQ¿.pietati mor
taliumdeficít:alqséníffi túne moribus &fignis alrjs nunc,ut prius occultius ÔC po/
ftea manifeftíuá|¿£ prias a paucioribus,poftea à pluribus,ùna
eadem religio fad
(ftífícatur3¿obferuatunVndéutidém íntertia.q.adéundem fubiungít,graduatíó
iníjs facrifícrjs fuit,qúoníam prima utumbrç, deindéália utfigure,ufq5 mChrífturií
qui fditucricás.Et forceutpræcedênticap.tadumeft,quoniam omnia creata próptef Çhriftum & ad eum funt,ut unus mundus uni Deo uero incarnato fuffîcit ;
tunc â primordio tam ín facríficijs quam hominibus,gradatim aduéntus cíapofi lu­
mine prophetiarum manífeftatus eftJoannes ínter natos mulierum eüm digitoó<
ftertdensfaridifsimus,ante eum,S¿ pofteum Apoftoli relidi. Et ficut graduado â
Chrifto liero Deó 6¿homine,ad principium miindí ufe# ín principium nomitíum»
ita 0¿ ab eo graduado ufqj in ultimum. QiiodauguftihusadEficiumídé die nóuíG
fimô declarat,dicensJícet nunquam defecerunt mali tamen quanto plures erunt mà
libanto plus appropinquatur ad finem. Videmus autem malos nunc abundare a/
pudños,ÓC poft erutabundanttores,S¿ Omnino abundanuíTmi, quando iámíamqj
finis iriftabidquæ quamdiu aberit,ignora cur. Scimus tamen in nouif sim is diebus
temporibusÿrios agere ficut Apoftolifted multo magis qui fuerunt poft illos an­
te nos, ÔC magis hos quàm qui erunt póft nos,donec ad illos nenia tur fi dici poteft;
qui erunt nouifsimorumriôiufflmi.hæçillê Etiílá eft fummà huius üerítatís, quod
nihíl alíiid per cundas fcripcuras,nífi Deus & uerbum caro fadíum crucifixum pfô
peer nos,ofteridítur fignis ó¿íacrifícqs Hoc folá Páulusfcíuit,& àdhoc tâtùm per
fide inuítamu^utperadóptiónéfiiíorumDómiriiinEcclefíajper fidem clamemus
ín fpirícu ábbá pater^ $¿ fímus quafi Dei filíüs qíiárido féfufgetóus omnes iriéórfuÍZz »
pti,ÔÊ

De Concordantia Catholica

jícclcfi^ tri'
flexoris

Pti>& facie ad faciem uidebimus illud æternum lumenjut hoc latius Ambrollas itt
Çpiftolai^àdHefenrnurmNam idem adeixndemcpift.w^fcribit ita.Sicut inter ani/
maliacreata, homo merito po ft remus quafi finis naturæ formatus ad íuftítiam: fic
inter omnes fines legis Chriftus,adiuftitiam omni credenti3ÔÉ fic nos utiumenta fu
mus contémplatíoneDomíníjficut ait Propheta : tanquam iumencum æftimatüS
(um apud te. hæc ille. Vnde ipfe paftor bonusjfi€nos oues pafcuæ eius.Ec hæcfit ra­
dix uera noftræincgntionis:quiauerum eft fapientia Dei patris,eftqj fapientia uita
prouerb.s.Tunc omnis rationalis creatura,quae in uita remanfit & remanebit,ne*
ceflàrio uero adhærebit:6ifïc peccatum quod caufa mortis fuit, tam in angelis quS
hominibus,contra Dei fepientiam fuit. Erexit enim fe Angelus contra Capienti*
am,qui uoluit altifsimo fimilis effe.Et fimiliterhomo, qui uoluit fimilis dijs efte, fer­
entibus bonum fiC malum.Omnisitaq? humanænaturæ uita poft lapfiim,ex adbz«
fione p er fidem m ediatorts incarnati uerbi eft. Vnde non inepte confiderari poteft,
quomodo Paradífus á principio plantaruSircgnum Eccleiiæ fignificeqin cuius me­
dio arbor uitÇjUeramtàm cceleftiali quam terrehç rationabili crea turædnddedbbilt
ter prscftídífec uitarruquia ad eius radicem indeficiens fons fpiritus fai*¿..,quíEcclefiam irrigat á principio ftruxtt,6¿ arbor illa fructífera femper protulit frudum uim
pafcens unitos.Sedcoeleftialis crea tura, pofuit fe contra hanc uitam, co nuertensfe
ad arborem fcïentiæ.Dum uoluit enim fimilis efte altifsimo,abfcp hoc quod per fe*
pientiam quæ fuit ab aeterno,participanter fimilis fieret altiflimo,quia eleuauit fead
fcircjuolens edere de arbore fcienuæjiic & homo ipreuit credere,ut fimilis effet al*
fifsimo,uoluit ferre antequam crederet.Ecce quod fapientia quæ uita eft etuita que
Chriftuseft,perdita fuirperillas creaturas.Ambrofiusdefide, Dei filius, fapientia
Deijquia de corde patris adueniens,arcana cœleftia credêtibus referuauít,dicít ere
dentibus. Nam utïdem ad Sïmplicianum fcribit,folusfiliusnofcitpatrem,&ilfeai
am cui ille reuelauerft3’& nullus abfcp reuelationefiltj^coclefiia myfteria appesehenditQuicunq; enim de Dei maieftateaut coeleftibus,fiue Apoftoli, fiue Prophet»
nonnifiexreudationedemonftrata fibiloqut aufi funt.hæc ille. Quomodo Chr^
fias fitfepientia,iuftitia,fan(ftitas3fortitudoy(ecundum Hieronymum.u. queftione
j.exiftimata, unde patet quantus fuit error priorum fpirituum ¿¿hominum,qui fine
tila uita,ad uitam ueritatem nitebantur afcendere.Ex quo concluditur, quod Ec­
clefia’catholica,per fidem unionis ad Chriftumconftituitunquoniam fine fide iuw
pofsibile eft,illam defideratam asternam gloriam appræhendere,Deum uidere
Dominum lefum faluatoreriu
Cap. ïllf.
Reuiusloqui exigit compendium,quam exorditus fum.Plane itaqj defter
dendo ad intentum, in hac Ecclefia,trinitatis fignaculum quaerentes,inuetiiemusiam Ecclefiam triplicem ordinem habentem, fcilicet.triumphantem
dormientem,militantem.In quolibet etiam ordine,iterum trinitatem co*
tineri,cum alrjs multis graduationibus,triniterin quolibet choro fe habencibus.Et
has hierarchies■triumphantisdormientis dimittendo,ad militantem ftilum uertentestconfiderandum puto,id quod Leo nonusZZachariæ aduerfus præfumptio>
nes Michaelis Conftantitii fcribit,dicens:ipfa corporeorum compofitio membro*
rum,nosdoceat,qualiterEcclefiaíntellígídebeat,ipfa enim eft corpus Chrifti. Ec
Apoftolus dicit,uos eftis corpus &Cmembra de membro . Et ficut ín uno corpore
multa membra funt,omnia tamen non habent eundem adumtita multi unum cor­
pus fumus in Chrifto,fingulariter alter alterius membra. Et infra. Si totum corpus
oculus jubi audi tus 6¿ a Iff fenfusiNunc autem dtfpofuit Deus ficut uoluit corporis
membra,fingula officio fuo apta.Membrum enim fuo officio non contentum, fed
cupiens prgriperealienumtconturbat corporís’prdinem totumjuelut fi uifus uoces
auditus colores,difcernere tentet.Sicfingulorum ornamenta non fue altjs congrua,
fed unumquodep requirit fua abficic aliena.Nam pes refutat galeam & coronam,
caput Candabatam díícors concordia eft in eis,ut eorum quodlibet alrj officium
fuum

B

Liber

1.

or

fdUm otxjnino deputare recufet.Et tamendebono unius pàriter exultantficutd<
lhaio communicer dolent,ÔC officia iua non fibi tantum, fed magis mutuae utilitati
exhibent unde fecurùs Apoftolus ait:Si glonficàturünum membrum congaudent
omnia membra.hec ille.Eteft fingulafe iacis iftud feriptum cum eo/qdod in principio illius.cap.ad Michaelem Patriarcham,
Leonem Archidiácónürti loquendo®
rferibit : Sumus unum corpus,& unus fpíritus,fícut uocati funius íñuna fpe uocario
fiis.Ex quo patet,Papam,Patriarchis et ómnibus Chriftianis unum tale corpus con
fticuerè,ubi fune diuèrià membra,8¿ quodlibet fuoófficio contentum,tie 'totus or/
do turbetür.Vndeèxmembrorum diuerfitate^híérárchía compræhendi poteft id
ordine ad ueritatem concordantiæ,finéqua Hierarrhia non fiibí iftíuNecelfe eft er­
go concordiam illam efle in unoæ pluub‘us,in uno capiteÔi pluribus mèmbris.Ec
utdemultis pauca perordinem dicamus, iri hoc corpore quodita Chrifto adhaeret
infpiritUjhabitat fpirítus,uiúífícáns tótum corpus & quodfibeteiús membrum:fi­
cut anima éft tota iri toto corpore,iri qualibet citis paitezut hoc late profequitur
Augtiftirius adDardanuni,de Dei præfêtia.Et ideo corpus iftud animale ex Adam
contradum.fadum eft fpirittiale per regenerationem in Chrifto,m qua regenera/
tione.mdrtuütri etconfepulcum Chrifto,homo nonus fpiritualior fnrrexic, tâquam
fporifa line macula defponfata,ut per militiam deueniat ad uíótoríam, quæ eft per
mortem,uc tunc fporifa fpiritualifsima incorruptibilis refurgens,traducatur ad unionem perpetui matrimonij.Et mariífeftúm éft,fid¿ée?rpus Ecclefiæ quoditá fe ha­
buit,ek p r£deftínatís tantum cohftit'üïjqüiâ illi ántémündi córiftitütíoherri ad iííam
hæredùatem uócátitáhtumperrieñiériuEtqúíá Hoc íudicíümeft cundís homini/
laus incognitum,quia nemo fcit ari odio an amorédigrius fitíideó confidéradone il­
la, qüódquífcpfidelisfaciens uoluntatem Dei,unus fpiritus cum eo efficitur per
confenfuni,ÔC fic fponialia tunc contrahit futuræconfummadonismatrimonij:dici
mus Ecclefiam ex prædeftinatis
prefcitiSconftitufiDeus enim ut optimus eft,dif
-poficó Qt capaci gratiam grátuni facientem cJiftnbuir.Sed quod rióri quiTcphdms
militantisEcclefiæ,adconiummácíonem matrimonii percenter,hoc iri cauû eftj
:quia ultimam uidoriam,quæeft per mortemjperdet dé mentis eíus.Mortis hora in príe^ma¿
dicat ptædeftinaturriâ^præfciturn* Ante hoc tempus præl’citus aliquando poteft
eífeín mortali péccâtojpfæfcitusàütem gratiam DefabiqjfideSt: adhæfione nori
poffet habere*Quare in Ecclefia turiceff^hócmodo exifténtes in gratia præfen/
risiuftitiæ,folümdeEcclefia eflecenfetun Eft deindéconfideratioaha5qua Ecclé
fia ut fponfa fidelis confideratur,obédiens fecundum altiorem Ô£ nobiliorem eius
•parted fequo ádhociricarcerans^ refrénaris,utí¡5onlbfídclís perniarieâfi&f hoc
modó incarcerans intellé<ftum,ut credat Chríftuní JDetim et fiomírierri falüatorem;
de Ecclefiaeffeceafetur.Vnde homo fecundum Auguft* fuper fymboló,ad iriftar
trinitatisirriaginem gereris,exfpirítúÓ¿ anima &Ccórporeconftítutüséxifttt. Spír£/ j - ¿
tus dutém eft nobilior fuperior 8¿ altiór incelle<ftüalïs,perfçinæ patris figuram repræ
ífantans:S¿ corpus,perfonamftlij:6¿ ánima quafi utrtufqj naturam participâris,abutroqj pfocederidsperíbnamípiríttisfancftíiEtfichómo fe fecundum fpiritum intel­
lectui fUbiiciensjà credens in Chríñüm5quód ipfefit uia,ueritas,tai de Eccle­
fia dicitur,licet nondum fpiritus fubiecicfibi animam,nec per ariinriam Corpus; Vnde
ad hoc ut homo bene ditiinæ trinitati configuretuf,ad percipiendam illam uitalem
; concórdaritíam¿oportet fpiritum efle perfeaant:fcilicet,utper fidemjfperri ÔÉcliari
tatem,fé iurigat fpírítuí diuinó,canquam uitae uéricati.Opor tel animam effe perfeçftam,utfpirifuiobediat,cdifepæ non natura fedeorifuetudine peccandi,refiftit,
& tunc animalis homo non petcipitquæfunt ípírítus Deí.Et fíe quando anima o«
bedít fpiri tuí,et fpiritus CIiríftó,hon eft defpérariduní,corpus etíarri natura» reftituí
prqpriaeperrefurrediorierrijUt totus homo fpiritualis Deóuriiatür,fecundum Au/
guftínum ubi fupra.Vndemilitaris Ecclefiafecuridürri íllámui(ftôriam}quæ eft per
iídériij eft fimilis exércitui cognófcéntí Œriftüm uërimi Deum S¿ hominem
gem ímperatorem3íiiCam &C uér¿táteni}Íice¿ non ómnia membfá.opérenturfecúh
Zz 5
Üuni

¿98

Dc Concordantia catholica

dumhocuteúisimpérío obediant3etiam licet alium régèm pbife effenort exifti/
mêt.Et quancp fides fine operibus mortua fin tamen non eft pr&fciflo durante fide
fed adhuc eft connexio ad inftar membri arídia.qa.íícut uirgerhi^q*7*quemadmo/
dum*Vnde dicitur haec Ecclefia immaculata fponfa fecundum fidem,licet per inobèdientiam animæÔC corporis multorumuaria nomina iæpefortiatur^ad inflar cd>
m unitatis,qu£ ob multos bonos etmultos malos aliquado tota bona,aliquado toti
mala uoca tunut Paulus ad Corint.iam bonos iam malos nominat Fuit huius Eccle *
fiæPaulus membrum dumdiceret:menteferuiolegiDei,carnelegipeccati.Etquia
iblus Deus ferutator eft cordium: ideo nullum eft indicium humanurn certum de
membris Bcclefiæ^nifi in modo renatis infantibus. In adultis autem fidi o effe po*
teft,ut A uftinus de corredione Donatiftarum,multos in Ecclefia fide dicit effe
Vnde ex ho ; trahítur,deípófatíonem qua Chriftus militantem Ecclefiam fi¿quod>
libetmembrum eius defponfauit3fimilem effedefponfationi,in qua Imperator tegi
namFranciædefponfaret»utreginamQCdominam Franciaeticautipfa laboret,ut
regnumobediat fibi ,ut fponfo offerat,alloqui non traduceretur. Vnde licet regina
conftans in fide remaneat,quia tamenaliquâdo rebellionem regni non caftígat,Só
adobedíentíamnonreducitcumpoíTitjrion traducítur.Non ením oblígauit eam
íponfiisadimpoísíbile,Iicetaddífficile.Et fie quo ad militantis Ecclefíae qUalíta/»
tem Jila notandajíic ut deinceps ad explanationem corporis fupra deferípti accédai
mus5eius habitudinem ponderantes.
Cap» .'V.

wn

Cypríwux,

Awgujfcm

'AugufiiWh

J

iWWsif*
1 *

Dhuc peñfandum eft,guóníam Ecclefia ab unitate 6C concordantíalícón*
> gregationedícítur,quódípfaexfraternítáte conftituitur,cui ftihíl proprie
tantum contradatur,quantum difcíffío fiue feíftna. Ñam licet fides una ,fit
^funiculus collígantí^tamenaliquandouarietas opinionum abfqj perrina#
CJ¡a ffat curn unjtate^Cyptiaúus ením fie totum cUncílíum.7o»Epifcoporum,díuer(i fuerunt infidecatholicaEcdefiar: tamen non abícifsijquoníam non praetulerunt
opinionem unitati fra ternæ,quia abíqj pertinacia fuerunt,ut Auguftino placet,lifcro fgCim¿0 contra Donatíftas.Deínde indicium fideieft multum difficile, Ambro
ad Conftantíum epiftola^ZíNerui ením funt Ódqúídam artas fapienci2e,non temete credere,máxime in caufa fidei,qu^ raro perfeda eft in hominibus. Quare Eccle#
fía ífta militans,quæ humano íudicíófubeft,multos habet in corporeexercítus,figi
no extrinfeco nonapparentes infideles,licet latenter fei (Tí ¿concordia fideffli non
expelluntur autdamnatar,niftcognitis his occultis.Et ficut tales non inficiunt toril
exercitumtita quoufqj cognofcanturdn aliorum falutem et tutelam quæ agunt, effe
diu non carene,Cum enim homo ad impoffibile non obligetur ¿ excufatur merito
in occultís.Etídeóminífteríum illiusoccultahæretici,quodin unitate Ecclefíaeiri
falutem difpenfare credit rede,licet difpenfetorí obfít,nontamen ípfi rede ddpofito in unitate Eccle iiæcapienti.Hæc eft catholica uerttas,quam eundi fideles fatentur, quam Auguftinus libro fecundo contra epiftolam Parmeniani, ad longum
profequitunPerfediflimus itacpDeus fi¿ homo,qui eft mediator Dei ¿¿hominum
perfediffimeex ínfallabílí ordínationeita ordinauit,quodficut Auguftinus adPaii
linumepiftola quadragefima fecunda feribit, ac albísimo ingenio Ambrofio, in
epíftola ad Iuftum líb. <?’. placet tunc Chriftus eft totum illud quod quaeritur3et me­
dium concordanti^ ad Deum,per quem folùm omnia.ïgitur non obeft malus mini
ftersquoniam fendus fpiritus per prælatumpræplfitumi&miniftrum etiam fidiïa
operatur.Qiji fióte in Ecclefia eftjta operatur euangelizando,con fecrando,regene
rando, quod falus ex hoc minifterio non minus præftabitur .dignèrecipienti : quo­
niam non homo,fed Chriftus hominis mínífterío per fandum fpiritum hoc agit.
Hæc eft infallibilisneritas,quam Auguftinus contra Parmenianunynofequitur fió
, habeturJ.q.tperEfeiarn,6C multis altjs capitalisa s>.dift. fecundum .Et quod officium lacerdotaieuim capiat a ipiritu fanefto. Ambrofius libro primo de poenitentia
fcribifcEx quo nunc apparet > ad faluteta membrorum Ecdefîæ, fidos in exercitia
exiftena

Liber

L

¿99

exiftentes,efFedaaliter miniftrare,Et fie conftituiturhæc militans Ecclefia in uerita
*e qua ad hunc finem de bonis catholicis fidelibus,fidlis.Et in hac ultima confide
rationeEcclefíae,ftabítftudíumnofirumámpiius:Óíficfignaculumfrinitatis/in con .
.
fiderationeEcclefiænota.Quia âut'confideratur quo ad indicium diuïnum,ôitunc iwtowiîwî*
folum per charítatemDeó unitifunt de Ecclefia,¿ hos folusDêus cognofcit:aut
.
quó ad indicium angelicum,& fic fideles omnes Sí folum illi & illi angelici fpiritus, An£™(l{>n°
hoc indicium àbfqj extrinfeça operatione cognofcatit,poftc$ ad fidem intelledus
côuerfus eft.Quæ quidem fides eft ut linea fpiritualis continua,penetrans eundos
Chrifto unitos ufq$ in caput.lgitur cum hæc chorda i quacuncp fpiricuali harmonia
occulte tangiturun augmentum gaudtj coeleftium omnium ipincinim, percipitur
ab ipfis angelicis fpiritibus. Aliud eft indicium humanum,in quo per ípem indican
Cur extrinfece humano indicio regenerati in Chrifto elfe quoufcp ex opere aut figho
extrinfecoáliúd conftet.Spéranteriím homínésjquodcuncp bonúm in fide perma/
nere,&fuafpeaeternæ gloriae nonfruftaHuncjj ùelle,necde occultis indicium fu­
mer e de bent: Vil de milfcansEccléfía eft exercitui fimihs,qui fignaturfigho crucis;
Antíchriftó qui Chrifto adiierfatur,cuius Chriftinexilium exercitus geftat, ex iig/
no ÔC fignàturo extrinfeca contrarius,licet non ita intrinfece omnes qui tu illo exer­
citu cocinenturfint,ficut extrinfece ftigmatizati.Et in hocexercitu Chrifti ¿minortalí,tanqüam ín linó corpore concordantialisunitasfidei uerèaut præfumptègrà»
duationes diffefentiales requirtt,de quibus amplius dicendum.Et oportet ea tranfitorièfakërtitangere,quæadremneceiïàriafunt,quçfortêcum fint profunda Sí al/
ta,fubtilius intranti maiores frudus miniftrare poflènt, quam noftrum propofitum
hoc locó requirat Vnde ut fit una continua concordantia unius fpôfi & unius ípoii Fcdeju
■
fæ,necéfïe eft ínhoc primo cofíderare,quod tota Ecclefia una eftín trinitate,fcilicet piex.
eft triumphans,eft S¿ dormíens,eft S¿ militans. Vnde militans eft in ínfimo loco.Et Mitox,
ficut infimus ordo hiérarchisé ín triumphanti illlumínatur páffíué abfcç ¿ómmurii/
catíoneulreríori^quoníam íbi fiibfiftícfluxiiSjÓCmedíus ordoiikiminatür
ílllumí .
natjfupremus ueróillumináttíta militans eftjín quo fubfiftit infitienciaEft dormi- Dorwîc^.
ens in medio conftítuta,6¿ deíndeíuprematfiumphans.|Bt haéc eft miranda coatinuatio per dífpáría medía,natri tota dormiens eft fubtota triumphante, altíor dor¿
míentís immediate fub infimo triumphantis,0¿altíor militantis fub ínfimo dormíen
tís.Tota ením dormiens ex praedeftínatís efttmílítans ueró quoufcp addormientem
uel triumphantem pertingat,femperdubía.Tranfitus autem dehacmilícantí Habet
feita,quód ómnís per dormientem, triumphantem attingit: fed plures attingunt
abf(ÿaôrmiériti,quinôniridigéncpurgari; Vñdé ínperfcrutabílís eft ifta harmonía
dormíentíutrijiícctábfcp ordine nori fic,cüm tendat in fupremam,Et qui a Chriftus
eft omnia ( ut prathabiturri eft)tfic ex Deo angelis et hominibus,per Gfiriftum Deo
unitis conftítuta eft Ecclefia radicati cónfideratíone.Quaré dormiens Ecclefia, tancjj
media inter angelos 8¿ homines,cónfiderata eft ut umbra, angelicae ;0¿ militans ut
umbra dórmientisjlícetdórtriiens ab humana uiatnciEccIefia riori fcparetur,qud>
ufqj traducatur in triumphantem» Vndé qüoadhoc,cóñfíder árí debet in connexitace effe cum militanti,quia in purgatione Hinciride beatificanda: ariimæ epulantur:
licet ilice quoad meritum dormiantjiftæ autem adhuc militent, funt tamen iri linea
peregririatitium.Dormientes primi, quia abforpta eft mors ín tiidori a,& certi font
de praemíó,
eapropter ípírírualíóres firmiori (pe Sí indubitabili facía* fecundiuri
gradus mprití.Mdítarites infra in dubio iri corporibus groflis, qüafi timbra: præce<
derites.Étlícettotádortriientíummultítudójfubinfimotríumphantísextftatjtan^
fint purgatione indigentes,antequam ad patriam ueriire poiTint: tameri de tora peregríriantíum graduacione,non talis ordo afeeridendi eft,ut gradatím de infima hit
litantium per dormientium quifep rapiatur^ fubfticuatur ultimo triumphantis^
Quoniam ífteafeenfusuérfusunionemaduerum capüf, fítuelox;ó¿tardus,aícus&ballus,exgraduatiôneinrrinfecæadhæfionis,ex parte meriti uel demeriti deperi-'
dentis3ex cuiufqp proprio arbitrio libero fibi concreato:ut quifqp æqué gaudeat

700

De Concordantia catholica

principes ¿IKs,per quæ in adoptionem filtj Dei peruenire poffet,gaudeat 'certe ficut
ex infimo gradu aut (acerdotum aut Íatcorum,ob benemérita quis ab (que gradua-»
tíonibus medtjs,adpræiîdentiamautducaiem, aut archiepifcopalem,uel altioretn
rapitur. Sed hæc mifla faciamus,ut ad uiuentiumhominum Ècclefîam,nuncili/
Ium conuertamus.

Cap. VL
S T autem in hoc corpore Ecclefiæ concordantia iriuéfîigandaja fignactó'ïMwi mtinu
lo
trínítatís,quoniam teperiuntur tres ordines magni, una mirabili conne/
ÿMÛCXlO*
xione ad unum caput Chr iftum.Primo,diuini(sim« concordantia trinitatis
unita tisjubalternatur (aeramentorum connexio. Secundo,diuinae con«
cordantiæangelicæ,qui funt miniftri diinnæ trinitatis,fubalterna tur fandum faceC
dotiumxquoniamfacerdotesfunt miniftri facramen torum. Tertio,fobalternantuc
beatis fpiritibus in patria,homines fideles in uia JBc font (aeramenta illuminantia
pwrgantia,efi facerdotiumpaflorale purgatum & purgans,eft fidelis populus qüí
purgatur,&C non purgat admodum angelicae,& confequenter diurna: trinitatis coni
cordanti difpofitione ordinata* In (aeramentorum admiranda hierarchia caput
Chriftus,fe communicat eundis in hac uia exiftentibus,fub figura & in ænïgmacé,
quemadmodum uiæ conuenit Ôdmortalitatinoftræîficut (èin triumphanti facie aá
faciem communicat abfque ænigmate,quoniam ita conuenit iuxta capacitatem
utriufque ftatus.Et talis diuina (àcramëntalis communicatio,habet hierarchicum oê
Xwgqto. dinem,quoniam tot font (aeramenta,ut uult Auguftinus ad Volufianum,qui dicits
quod nimis longum eff et de uarietate fignorum difputare conuenientér3qùæ cum
adresdíuínaspertínent,facramentaappellánfunVndeíntot ôi tantis facramentis,,
ita díuinítús pronoftrafaluteimpertitis,quoniarn in unum Chriftumfinaliter ten*
dunttordo fandius concordantialis,ufquein fupremum facramentum Euchariftiæ
exiftiqad modum quoin triumphantí.omnísordínatiotenditmírabílí concordan/
ria,uique in Chriftum caput, per quem requíefcít in Deo æternaliter omnis cura.
Sic in hoc facramentojllius unici capitis Chriftfaliaomniafacramentautinfine
quieCcuntjCumficfaeramentumfacramentorurn. Omne etiam facramentum ima*
ginem trinitatis gëftat,quoniam ín quolibeteftfacfamentumtantum,eftrestan/
tum,6¿ res facramentum fimul. Quís cundtam íllam dulcern concordantíam,ab
ultimo íigno in primum facramentum
íntermedtjs,8¿ in quolibet per fe niueftiSacerdoti/gare poteft t" Nullus pro certo : foffícíat ergó hæcpauca tetigíffe.Sübfequitur ordo
iacerd0ttj,qutperfacramenta chara clerizatur,ut fit continuatio abfqué omni difcíísíone medía,tótíusEcclefiæîSë íicgeftatfacerdotínm fígnaculum facramentaltè
indelebilis communíonís,ordí'ms Eue concordanti® ad fuperíora diuína. Ét in hoc
facerdotiojhierarchia eft ordinata ápontificatufummo, ufque in laicum: quemadtnodum magnusDíonyfius,ecckfiaftícam híerarchíam defcribit. Et ficut homó
conftituítur ex fpiritu,anima,^ corpore:íta facramenta huius corpOrisEcclefiæ
uniusfuntfpírícus,5< facerdotium anima>&fideles ut corpus * Sicutedímanima
partim adhæretcorpori, 8¿ partím fpírittíí, &eftmedíum ,per quod fpiritus influit
incoípiis:íta
(acerdotíum le habet ad fideles*Quaretotum facerdotíum,eft utani
Crtgôriui
tnauna in corpore uno fidelium.Vnde GregoriusNazíanzenus ,in Apologético
tnprincipio,ubiloquiturdecorporeEcclefiæ â’qupmodo conftituítur ex regenti/
bus recftís,dicitíalíos paftores dedit,ócfdocftoresadperfecftíonem Ecclefiæ, eos uí
delícet,quí præ cæteris uirtute animi præditi ,Deo familiatiàs afsrftant,
id offícíj
¿nEcclefia gerant, quid uel anima in corpore, uel mens & ratio operatur in anima#
lnquoquiddëeft,Ôôinquoabundatueluctn membrorum diuerfitate confonantia
fadla per fpiritum perfeclurtr,integrum,atque aptum ad omnia corpus exiftat,& di
gnum quod Chriftum hàbeatcaputHæcine.Quarefacerdotio conuenit uirtus regítíua,uíuíí'ícatiua,ó¿illumínatiuaíquoníamfacerdotes funt lux mutidi, & fal terræ#
Çy^rîcnrw^ v nde(qt dicit Cyprianus inepíftola de aleatore)ideo fal terrædicuntur facetdotes9
uteac

Liber

701

î.

wtcx ipfis omnis fraternitas codefti fapientia fabatur/ Et fimt hierarchical ordina¿iones, quoad animationem in facerdotio. In hac curaregitiua præfidentiali4quoniam licet omnes rupremæhierarchiæ,quiEpifcopt funt, quoad ordinem ponti­
ficale iudicium æquales fintzeft tamen dífcretío graduàlis, quoad regitiuam curam;
Etinhacpræfidentià,hierarchiàconfideratur ex quadam concordantia, qüæeftiti
únoó¿ pluribus.Eftenim unus tantum EpiCcopatus , cuíus quííque partem tenet,
&órdodífferentíalís, quoad præfidentialem curam. Hocutiqueeranraltj omnes
Apoftolí,quoderatPetrus,pár¿ cónfortío honoris 8¿ poteftátis præditi: fed Petrus Petri prMi
prælatuseftcæteriSjUtfitunitasinconcordântiajUtCyprianÜsdeducicadNouàtia- Op’rwww..
num fcribens.Et Hieronymus contra loniniaiium dicit t infer pares Apoftolos,Pe/ Hiiwww*
trum ád prxfidendum elecium,ut capite conftítuto'jíchífmatístollatur occafioi
Vnde ficut Epifcopatus unus,tta una cathedra, S/üna praefidentia gradualitet £/
hierarchies conñítutá.De ha cuntía te cathedrae, Optatus Milenítanus libro (ecuiv OpWwft*
dócontra Parmeníanüm,contra quem feptem libelloá fcnjjíit, eleganter dífputat,
cundios catholícosEpífcopos unitatem esthedrç nècefiariô tenere debere.Et quo’ nïamhæc prpfidentia àChrifto capiteeft.aduitandurnfchífmá,S¿pacem fideltuni¿
ac unítaremconferuandamínftítutatrunc habet fuam graduarlo hem, ad inftar do*
minorum temporalium fíguratíue. Vnde hoc eft animaduertendum fecundum
Hieronymum,quod ficut exercitus fibi capitancum conftituít,0¿ ille tunc omnium Hieronymi
confenlum in fe geftans,unapræfidentiahs public^ perfona exiftit: ita ÓÉEpíícopus praefidens conftituítur.^j.dift.íegímus. Quare ficut Rcfpublica eftcommunis
respopuli,S¿ res commumseftres cíuitátis,Ü¿ cíuitas efthomíhucrimultítudo,ín
quodlibet uinculumconçordiæredada,ut fcríbít Auguftinusad Volufianum,de Augufântâ
legum diuinarum imitationetita fe habet præfidèhsin. curia paftorali ad modum il«
Itus,cui República commiffa eft. Vnde cundí qui fubfunrcuriæjnteliiguntur ita
m ,
in præfidenteuniti,ac fi ipfe efièt anima una,8<ip(ecorpus,quod anima haberet ani faMi™ un*c°
mare. Vnde tales ita uniti, cum paftore Ecclefiam conftítuunqut eleganter fcribjt
Cyprianus ad Florentium, ÔiPapianum, cuius pars habétur.7. q.i.fciredebes.llli c>PndHWío
inquiensfuntEcclefia,plebsiacerdotiadunata5^Lpaftori fuo grex adhaerens. Vn®
d£fcifedebes>Epifcopum'e(reínEccÍcríai6¿EcclefiamínEpiícopo:S¿ fíquíscum ,
Epifcopo non fit,in Ecckfia noneft.Hæc ille. Idem dicit Cyprianus in epiftola ad
Cornelium de quinque presbyteris3de quo plura inferius habentur.Vnde ficut Ec/
clefia uniuerfalis , eft corpus Chrifti myfticum:jta particuIaresEcclefiæ,myftica
ftmtcorpora,fuorum præftdentiunijquiChrtfti legatione funguntur. Sic Ahaftaf(usPapa,ad loannem Hierofolyrnitanum contra Rufinum icribens,de£cclefta
Romana loqiiensdicitîmihicurænondeeriqBuangelq fidem circa meos populos
cuftodire,parteíqúecorporis mei,per fpatiadiuerfa terrarum quantum polium li­
teris conuenire¿nequ3 profanae interpretationis origo fubrepaqquæ denotas men
tesimmiífafuícaligineïabefadareccnetur.Hæcille.Concor.ip.di.ità dominus. E¿
fcæc eft radix una propofid noftri,quod Ecclefia éftíríEpífcópo per unionem,ÔC fie
Èpifcopùseos figuràt&'repræfentat,qüiapublicaperfona>quô adiftum concur/
fum,6¿hocualebítpro fequentibus. Habet autem graduátionem fuamJtautLecí
nonuSjín epíftola qua ad duos fenbit Africa: Epífcopos, diceas :Epifcoporumor«
dóunuseft, quamuís alrj prxferantur altjs.fiueexeo quód primas cíuítatcs,
magis nominatas fecundum potentiam, aut leges fæculiobtinentifiuequôdâfaniftis
Patribus,pro aliqua reuerentia dignitatis,aliquod priuilegium dignitatis pofsi*
dentNam ficut omnis mundana poteftas,hisgradibus dignitatum àfe inuicèm diflat,ideftjUt primus fit Auguftus uellmperator,deindeCæfôres,deinde reges, du­
ces,cotnítes,atq3 tríbunítica ecclefiaftícapoteftas,ordinata â íanóHs Patribus'
,
ínuenítur,dicente beato Clemenre:ín lilis cíuítatíbus, ín quibus olim apndEtfiríb
cosprimíFlamines eorum,atque primi Íegiídodloreserant.primates uél Fatríarcha? poíiti funt,qui reliquorum iudicia,8¿ maiora negotia iufte definirent,qui etiam
non uni protïmciæ3fed pluribus præefteat.Deindè ubi Archiflamines erant Paga*
'Zz

5

norunt

702

De Concordantia catholica

norum, Archíepifcopí conftituti font Chriftíanorum,qui in fíngulís prouincijs præ
Miepijcopi eflent. Vbi aero Metropolis erat, quæ ínterpraetatur mater cíuitas, Metropolitani
de tribus aut quatuor duitatibus intra aliqua prouinciam, maiori, ô£ matri
aliarum duitatum prefidebant.Vndeifti aliquando Metropolitani catum nominan
iur,aliquando Archiepifcopi,fi in ipfa prouincia maiores aliqui non fuerint. Vbi au
rem minores duitates habuerunt tantum flamines uel comites,Epifcopi funt conftj
tuti.Porro tribuni plebis non impune intelliguntur presbyteri, fiue reliqui inferio^
EpîjwpL.
ris ordinis clerící.Hís omnibus diuinoethumanoiureprælatus eft Pontifex Roma
ïrw&jwL nus.hàec ille.Hæc etiam fèntentia eft Anackti,Clementis,Anitq,Iulij,&alior3Ro/
manorum Pontificum.Eteft multum notanda talis applicatiOjquoniamex ea coil
ftaqquôdpræfidentialisecclefiafticapoteftas fuperaddita fit temporali, quemad^
modum anima corpori : fic quod ubi fuerit temporalis coadunatio in regimine terrenojfuperaddita eft per uiam pacis,& concordiae dirediua præfidentia in Chuflo,
ut eunda in unum cap ut po teftatisfup remae,conuenienti medio reducerenrur.Reftat alio loco iftud didum melius ponderare,nunc fundamentalia quaedam tangamus,deinde de facerdotio fingulariter»

Cap.

VIL

Vperiùs cum de ordinis choris hierarchicis diceremus, diximus quod ad
modum quo in tota hierarchia eft fupremum,medium,infimum : íta &in
fuprema parte cuiuslibetcreatæ inueniuntur ordines uartj,quoufqp ad unum
primum illius ordinis perueníatur ¿ Redèfîcut in angelica funt tres ordines,
& in primo ordine iterum funt tres chori,& licet in quolibet choro, ad huc modum
graduado inueniaturttamen hoc nunc intendoàd hoc,ut una continua concordiafis connexio, per totam hierarchíam ínúeniatur.Ordínarifsímé tamen ultimus cho­
rus eft primi ordinis, licet primi ordinis illumiriatiOjitaineo incommunicabiliter
perfiftat,ut ipfius ibi fluxus terminetur : tamen adhuc ille chorus,eft fubfequentts
primi alterius ordinis ita praelatione cônexus3ut ab faradio primi ordinis ,fibi adiualicer radium fufficientisjecundo ordini communicet,utficfic unus cotinuus did
cis tonuSjin ordine gradual! continuo.Ex quo trahead inftar, ac fi ordo primus ad
imaginationemfitzi.gradus fpiritualisilluminationis,qui funt adeo adiui,&re/
¿undantes ín primo choro,quód fe nituntur comunicare fecundo,fed non poflunt
in totum:fic 20.cantum recipit fecundus chorus,Ôf ille receptos non poteft commis
nicare totalitenunde communicat i^.Etquia in tribus pundis luminis confiftit or­
do,tunc non poteft amplius infimus chorus in eodem ordine communicare. Quare
quoad ordinem,purépafsiuefehabet.Vnde tg.punda quæ poteft communicare,
tranfeuntinordineminferiorem,& fie fuccefsíuéufqj ad ultimum chorum tertg or
dinis,qui habet 12, Etexhocnota ,quiaDeus eftluxinfinítaítuncomnísíuxextra
Deum creata finita,compararme ad Deum umbra eft infinitæ lucis Et tanto plus
0rdius reti.* umbræ habet,quanto plus â Deo diftatdicetin patria lumen æternum,diuinum fuf¿Qfíiti
fícíentífsímé iuxta omne defiderium,quemlibetfpirituum irradiando, compledatur.Sic in no(lropropofitoinordinibusreligionis,& illius partis Ecclefiæ, quæfoi
ritualior cenfetur,funt nouem chori,ab epifcopali choro ufque monachalem.Et fo/
premus ordo conftituitur ex epifcopali,facerdotali,et díaconalíztotus facer medius,
cxfubdiaconali,acolytali,& exorciftalimixtus* Infimus,exIedoraIí,oftíaríaIí,S¿
tonforali.Namfacerírerumexdtaconalijfübdíaconali,S¿ acolytal¿ ordo compara/
tíuusconcordantíalís plus permixtus fandítate, quoniam duos facros habetchoros.Icem exfacerdotali,diaconali,âf fubdiacoriali ordofacenfub primó tamen ordt
ne conftitutus,ÔCficdealtjs mixturis . Monachatus autem ad tonfora*
km chorum conneditur, quoniam eft ut medium
ínter laicos & clerum»
Capí

S

Liber

Ï.

* o$

. ;
Cape VIU
■
..
imiliter hrxta rupertora,S¿uírtusregít!ua,exqtiaprxfrdéntíalítas &* paftora y^wsregîii-.
lis cura oritur,habët fuos ordinesíquoniam ex Papali,Patriarchalqet Archie q*
piïco|pali,eonftituitur primus ordo. Secundus ëx Epífcopafi, Archídíacom(í w
tïah'3à Decanalí.Tertius ex facérdotaUdiaconalfiet fubdíaconah',et habet inj
tet ft fitaspermixtasgraduatíones,6¿ íubalternas connexiones.Cur autem talis grà
dùutri dfuerfîtas,neceifafoo pro conferuacipneuniuerfi éxífta tad inftar,ficut tn coz~
cftibiïs ut rhagnus eüm differentiae ordo ftruafetihabetur.Sÿ du ad hoc . lu toca eu
amcathedrali unitate hoc eft adüërteàdum,qupd torum facerdotíum,Ecdeíiam ÔC
*
corpus ünárn conftituítícuius quidem facerdotij ordo eft utaníma, ÔC foiricus fan/ - . J
dus,fpírítus.Conftituitur ergo Ecclefia (âcerdotâliSjex corpore anima & fpirítu.Et €(
■
quoniam fandus fpírítus, per charaderem ordinis facerdotafia perfidn tunc fan/
¿tum eJ! fac&i dotiiim.Qiiod autem fpi.itus fandius operetur in facerdote,iam fupe
tins per Auguftinumhb.i.contraepiftolam Parmerfi.ni oftenfum eft Jdcm e.iiarrç
Albertus magnus late fuper fymbolo,ïn opere de officio míflae ,ac peralío^ pene *
omnes dolores,facerdotes }fchífmáticí í¿ haeretici tînt &C fuerint i Chriftí tamen ¿ ’
feutentía uerax eft,quí facerddtiUm fandum tifcpad fxciih confurrimationemín íp
fo, & íhfeípfo,díííit permanfurürti. Qnare corpusjfácerdotale licet caducuoi » ÔC
rnortaie,8ídeuiabtlfeirt merribrí§;non tamëù ín roto: quoniam Temper maiorpars
in tide & lege Chriftí permanëat,ut hot Cypriánus ciegan ter. deducit ad JNouatía* ? *
num,ubi dícitíhcetomnishómomendax, Dominus tamen uerax.Quare çonfeflorum pars maíor 8¿ melior,ftàt in fidet fug robore,ac lege & difciplín j Dominicas ue
rftaiis^Et ficut per cafumludie; digni tas Apoftolorum aliorum non eft diminuti
ira étiâni propter cafum aliquorum facérdôtjm â fide,ah) dignitatem non percjuoL
hgcille.Exquoadnoftrumpropoiitum,fundamentum non paruum ehcio,quod •S‘‘
snaiór parsíacerdotum^ín fide & legé perfiftic.Et hæc eft altéra radix râagnà àd
fut-fequentia*
■
■■ ■
.
Cap. IX.
.
4
. C ; '
. ■*
Eínde ín præfidentiâîitate hoc confiderandum^quod tp(à habet (num fi<
gnaculum ex angelico fpiritu,ex cathedra,corpore* Qyprtiam. ftcut facerdocrj poteftas ab ipfa trihitaterobur capir?Sr: fpíritu fandjto regitur, per
médiumcharácfteriáordíaís quia iacerdouum fummo facerdotf fubalterhâtur,3f primae diui’næ côncordahtïæ.fic pratíídentíalíta s,quæ ex ûccrdptfo fluit dt?
ken'l.iè & corporâtiüead fideles,per diipênfàtioikm fubalternatur fiierarchiæ an
gdicæ,&ad angelicam uirtutem facerdotiv.m per médium cathédræ cpunecftitur. ;
t -,
Præfidere àC præferri angelos Ecclefip iam êx Apoca.mamfeftum eft,ac etiam Reí#
publicæàf pnncipatibùsjdoâores cadioïici tenent,ex illis quae angelus. àd Daniifkm Ibquutus eft,qui dixitiEgouëni proptèrfertïi ones nibs, Princeps àutemPer- . . >x.
hrûmteftititmihiai.dtèbasiErêccèMichacljûnusdeprincipibuspfimiSjUefiitia
fiidiutoriuíri míhi.Et paulb poft.Nunc reuertôr ut pfælier aduerfus principem Per/
jni enim egrederer princeps Graecorum veniens Et dicit faiiclus Gregori
*
us,q»ip$(iaquit) alios principes uocat gentium,nifi dngelos?quiac,irca angelorum
mmutda dtfpenfanda/ingulis quibuiq? gentibus angeli funt præüti,Ô< uní popû
lo díueríi.Quoniami populo kidæofum captíuo in Perl íde$angelus qui Danielí lo<|uebatur præîàtus fuirfôCM-chaehakeri ludæorum populo non,captíuo. Vnde pa
recprelatíoffem iftam fárt'ftarthangelícís fpírítibus cónríecftí per medium cathedrae.
Qüáteíacerdoii jrriitíiadp æfidentiam telarum,habet fuæ præfidentiæ animam»
ib I i cet cathedra rrí, Sí fpirírum fcilicet angelum ad modum prioris.Vnde éx hoc tra/
hitar.quod neritas pïæfidentiæ S¿ cachèdræ ex hioceftinfallibilis,ut. Auguftinus.de
corredionéDonatiftárum trabando,hocdícftum Chriftí,fuper cathedram Moyfi;
dedaratjlíáetmulti peftílentíales ín cathedris fepæfedeant. Et ex hoc fur¿rtr,
gît alía magnaradíx noftrí propoíítí, quomodo uè-

S

D

rítascáthetóadfíc.'

'

,

.

704

De Concordantia catholica

Cap» X»
-y—yErtio confideratur íacerdottum, quoad officium interceflîonabïle • 8C

I > hoc modo oritur o fffcíum’ex ordine, & praefidentia permíxtím» Et tunc
I fubordinàtur beatis Ípírítíbus ínpafr¿a,quí fufas orationes, ex officio, ex
1
ordine,&præfidentiarefultato,offerunt pro illis quibus funduntur.Et
hæc operatio,exhacconcinuatione per officium fandum fufcipiturjicetperfona
©wife pier- offerentis accepta non fitJEt in hac confideratur radixjquomodo oratiofacerdpeis
doiw.
acceptio reft,quia continuatur per officium ad fandos qui in patria funt,&f fic pe*
Hogiwp. ne trac ufqj in ueritatem qux Chriftus eft,& hæc funt notada. De hoc dicit Hofnenfisjiniummaderemifcircaff» Vna eftEcclefia,quæmilitat in terris & in cœlis,
alia triumphat»Ettota Ecclefiadefideratanimasdeuotasadiuuari,de pcentdi » ú hi
duo-Et notat ibidem,quod tria font in Ecclefia,quæ femper retinent fuam efficaci/
am,à quocunqj etiam peccatore fíant:fcilícetuirtusuerborum,uírtus facramento*
rum,6¿ Ecclefixdefiderium.í5*q.fí.c»n»q»2»pto obeuntibus Deus enim ad fupplica/
tionem triumphantis, Sifuffragtum militantis mouetur: hæc ibi. Quia nunc habe*
mus,qaomodouerítasGcerdotrjradicataíntríplíciconcordantía,addÍuínam continuaturper ordinem.Vnde Gregorius Nazianzènus in Apologetico dícít¿ Sacro
- Gregpùus
fanda myftería ad ínftar cœleftis imaginis celebrariíper quæ uti in terris adhuc poHa^ian^c,
fiti,cceleftibusordinibusfodamur»Conrinuatur ad angelicam per cathedram, S¿
ad beatos ín patria per officium.Et fie íácerdotium eft ut anima una in uno corpo­
re fidelium,quæ membris communicat uiuífícationem* uégetatíónem, & fenfatio/
nem,&iuxta graduationem membrorum quibus præfidet, gradum in præfidenz
tía cathedral! íortítur.Corpus autem ex principatu muiidí côpaginatur gradatím,
cuius caput eft Refpublíca Romana. Vnde híerarchías illas mundanas,corporis or­
dines ÔC choros,facile quis ex fiiperioribus habere poteftjquarebreuitatis caufafu
perfedeo nunc,in tertia parte de hoc didurus.Et hic tantum eft tenendum animo:
quodficut anima refidens in capite,æquiparatur Pontifici Romanæduitatis,cuius
Refpublíca fbpremum locum mundi obtinetnta refidens pariformiter gradatim in
ÇyprMfiwf* aííjs membris,alios Pontifices reprefentat,iuxta graduationem & notam Leoqis
noni fupiapbfitam.Et fufficiatpro nunc cum Cypriano ad Rógatianum fdre,quO/
modo urtaeft Ecclefiajper totum mundum in multa membra diuifa: &unus epifeo
patus, multorum concordi numerofitatediffufus,ô£ quod qualifcuq? ille eft, qui in
illa non eft extra Chriftum uitam ôt ueritatem eft,ut ipíe ait» Poft premifla oportet
ïnuefti gare,quæ uerba Chriftiad EccleiiâÔÎ Apoftoloru fucceffbres trahi debet ut
irfejut eft. in illis fundetur radix ecclefiafticae potéftatísi
*

• ' Cáp. XL
T Vnc uidêdum de tjs quæ expremiffïsfolidis

fundamentis,confideratio/
nibus elici poffimt3adcognoícendám uiâindubijs,quæin Ecclefia oriri
pofíet.Et primó ad uerbaChrifti,quæloquutus eft Apoftolis, fentêtiam
■Âugufîbiitf.
Auguftíni ad ÉfitiSde die nouíffimo notemus,quia dicit uerba quç loquu
’Çbri^i ucrbfi. tus eft Chriftus ad Apoftolos,opôrtet defuteefforibus intelligefe* ficut illud ieritis
odio omnibùs,getibus propternomêmeïï.Etillud:eritis mihi in teftès in ïudea
Samaría,& ufqs¡ ad extremfi terræ.Et ficut ílludtecce ego uobifeu fum omnibus die
buSjUfqfinfeculicôfômationâquodtarnêeu uniuérfæ Ecclefiæ promififle, quæaïqs moríentíbús,alqsnafcentíbusttf$ infæculiconfummationem futura eft,quis
non íntelligatíficut eís 8¿ illud ait,quod ad eoS omnino non pertinet, & tamen fic
diducâÇadibloseospertineat.CuuideritisabominatiôneSj&r cGuideritis'hæcfci*
tote.hæcilleJExquo cÔiîderandu,quôduerba Chrifti àd Apoftolo's,trahi debët ad
Ecclefiâ.Et in hoc aduerti debet,quod aliqüâdoChriftus uoluit Ecclefiç aperire my
ftepa tanquâ Ecclefiæ unitx,aliquando tanqüamdiÎperfæÆcquotiiâ Petrus iênior
t ? erat inter Apoftolos que ideo ad uitâdft fcbifma, QC pace côferuâdâ Apoftolis proíifww* tulítjUtdícitHíeronimusJíb.i.CóntralouinianSítuncChríftus Petrum propofitum
Apoftolorufæpe alloquit,ut princípem3ín unitatetota Ecclefiam fibí comífla figu-

, I

rantemóí

Liber

í;

7of

repraeíentantem.Ñatn rtoti dùbium,Ecclefia uníuerfalís daues hábet ligandi’ & fol
uendt dum unita eft,& non reperitur quôd alibi Chriftus ipfi tradiderit , nifi ibi ad
Petrum loquendoffibi dabo daues,& quodeuntp ligaveris. Hoc Auguftihus 22,cà
pitvlo,de agonfc Chriftiano profequitur.Similiter illud didum ChtiftijPetre rogaui pro te,ut non deficiat fides tua.Et ibitPortæinferi non præuâlebunt aduerfus éaô
Vndequia (utdicit Ambrofius.l.di.fidelior)Petrus pro foliditateEcclefiæ petra didus eft,ÔC ex eo petra,quia ipfe eft qui primus in nationibus fidei fundamentum pó
fuit,&tanquamfaxum immobile,totius operis Chriftianicompagem rtiolemqp coiinétîideô Chriftus de Ecclefia loqui volens,ad eum tanquám ipfam figurantem ló
quitur.Ideó Ecclefiæprivilegia folida,ex tjs quæ Chriftus tradidit & prOiidfít&loquutus eft Petr o,h au rire debemus.Et ut breviter aliqua ta ngantur,epiftola m quam zpi/MMpÿ
Alipius,Auguftinus,& Fortunatus ad Gcneroium icripferunt notemus,Ubi habe&
tur:Euangelizatum eft enim tibi per vocem ipfius Domini lefu Chrifti, quôd om- fortunati.
dibits gentibus a miunciabitur Euangelium eius,ÔC tunc erit finis* Evangeliza tu eft
tibi per Prophetas QC Apoftolicas literas,quomodo Abrahæ dieftæ funt promiísíoñes,ó¿ femini eius qui eftChriftus,cumei diceret Deustln femine tuo benedicentur
omnes gentes.Has ergo promifsiones tenentfifi tibi angelus de ccclo diceteqdimic
te Chriftianitatem orbis terræ,& tene partem Donàtitanathema effe debe^quia te
d toto præcidere,& in partem contrudere conaretur,ÔC alienare a prómífsís Dei. Si
enim ordo Epifeoporum fíbifuccédehtíum confiderandus eft, quanto reditis uerè
falubriter ab ipfo Petro numeramus,cui totius Ecclefiæ figuram gerenti Domi­
nus aitîfuper hanc petram aedificabo Ecclefiam mèatn,ÔC ponæ inferorum nonuin
cfcnt eam Petro enim fuccefsit Linus,Lino Cletus,6¿ Melchiades exEvfebio. In il<
16 àutem ordine,qui ducitur â Petró ufqj ad A nafta fi uni, qui hodie eft & iri eadem
cathedra feder,ttiam fi quiípíam traditor perilla tempora fubrepfiflet, hihffpræiu/
dicatEcclefiæ6¿innocentibusChríftianis,cuíDoniirius ptouídenssaítde præpofi
fis malisiquod dicunt fa cite,quæ faciunt facere nolite, dicunt enim
non faciunt.
Vt fit certa fit fpes fidelis quæ non in homine, fed in domino collocata, nunquâni
tempeftatefacrilegiTchifmarisdïfsipetur.Hæcibi.
. ..
*
Cap» -XIII»
.
_
«
P Vlchra documenta funtin prætada epiftola compléxa.Primô quôdEcek^
fia uera eft illa,quæ eft catholica & diffùfa,ôt quôd ipfa diffundetur ante dk
•*
emiudictjperuniuerfumorb'em.HæcedamAuguftinuslatifsimèinepiftola adEfitium de dienouiffimo* Vnde licet dies iudícíj extremí non ueniat,
fiifi pfius Antichriftus,6C licet fanefti ( ut Cyprianus, Gregorius, Ladarttms ) uaria
feribant de fine modifie Antichrifti aduentu,imo Cyprianus eum proxime fuo tern Awiicbrijil ai.
poreuenturtim credidit,utfcribitinduabusepiftolisadDemetrianum£<Fortunatum:tamenan Antichriftus in medio temporis uenerit, St ah mdndus feptemmiL
lium annorum curriculis,ut Ladantius in 7. lib. friftitutionum uidetur opinari,uel
quando hoc éueniat penitus incertum eft,qiiia Chriftus ad Apoftolos qui Eccle­
fiam conftituebantjdixitîNon eft ueftrum nofcere tempora uel momenta,quæ De­
us in fua poiuit poteftate.
Hoc tamen fcimus ex Apoftolo adTheflatfeCundum fandum Hieronymum,ultima quæftionead Algaziam>quôd priùs totum Rd
manum imperium debet defolari,6¿dífceísíd ab eo fieri ficsquôd omnes fibíacentes ei ab eO recedent. Et fimfilter fecundum glo.fuper illa uerba Pauli,difeeifio áb‘
óbedíentia Romanae fedis,quo ad ecclefiafticos fieri debet, ante ipfius Antichrifti
aâuéritifjUthoc multi docftori dicunt Vnde ei: hoc diâô,& hodierna difpofitione
p’apatus ÔC impertjjdifcretus fagax,non multft tempôris fupéreíle arguit;licetta/
mchperíéquutio,6¿ multa de tjs malis quæ præcedere debent,hodie uideantuf,fci­
mus tamen quôd nondum ftatim finis, fed oportet ut nomen Domini ÔC Ecclefia,'
per totum mundum
omnes infulas difpergatun Quare Auguftinusaduèntum Áufufíni/h
Chrifti |n nubibus tempore perfequutionis, non in fuperficie literæ de adventu e»
tus in die iwdicfffedfubtiliort penetratione de aduentu Chrifti in Ecclefiam, dieft
'
........
..........................
......
'
intelli-

7oé
i«tófüsumçpfo
ni,

Eíckf i,
tica/U™b9‘‘

AwgHfej,

.

Cutbcird pitíii Petri mm
9^"*

,

De Concordantia Catholica

intelligëdum:exponens,quômôdôiri hubibüsEccîefiæ cum poteftate magna tem
poreperfequutipnis ueniet,g¿ tunc mittet angelosfuos,& congregabit dedos ; de
quo per enmlatéinpræfataepiftoiaadEfitiümfliæcalibiiatiÊimeinlibenoinquifitiorris uerí boni profequutus fum)cohcludens phis ¿oo.annis de tempore fuper/
efle,ac hoc tempore adreforrnatiotiem mundum difponi debere.O Deus fi hoc no
ftro tempore leuare pofïèmus capita noftra,8¿ uídére appropinquantem redem­
ptionem noftram 4 quiá uidemus Ecclefiam nunquam ad eum caium deuenifle3in
quo nuncefhudlet Deus in facra Synodo Bafilíenfi dedos fijos efle congregatos,
& in tanta aduerfitate & perplexi ta ce, in nubibus ibi congregatis oftendere aduen/
tum malefiatis fuæ.
Cap. xnt,
.
■
T T Abetar itaqj folidumrefugium in dubijs omnibus,ex fuprafcripta epiftola.Qooniamhæc eft catholica Ecclefia ueræ fidei , quæ minus CoardataloB
1 co,ÔC diffufior per orbem Jta Optatus t.lib.cóntraParmeníanum;quomo- ‘
JL
dp de Romano MdchiadepapaiMatemoAgrippinenfijRethicoAugufto
dunenfi,Marino Arelatenffi&alijs i^Épifcopís,Eimomíu$ ÔCOlympiusin Aphri
cam mífsí,Carthagine 4-o.diebus Reterunt^ de ftudio partium ftrepitus quotidiani funt habiti, & nouifsima fentcnda ferebatur,Ecclefiam catholicam efTe,quæ pec
orbem eft difFufa.Dehoc Auguftínus > ôæypnanus?ô£fimdi patres., fcHpta nobis
maxima reliquer untVndeex hoc eíicitur,quód quia fides noftra hodierna eft concoidans curri eafîde,qug fuit illis temporibus per orbem diiïufai necdTarío uera eft,
quiauna eft ffdes inuariabil/s $ licet de ducentis &17* Epifcopis, quiin Aphricanh
partibus commorabantur,6¿fein Cóncílijs fubfcripferunt, nullus Çhriftianus fir,
nec$ in orientalibus partibusitameintettot fchitfmata & liaríashærefés infide Chri
ftiana4 noftra hæc unica uera fides difïufior eft,qiiám aliqüáfeda fcbiímacícorum
aut hæreticorum. Vnde ex hoc unico argumento,omnis hæretica práuítas trida ia/
cet JDeínde habetur Petrum figuragefsiiTeEcdefïæ,contra quam portæ inferi non
præualebunt.Et hanc fentétiam omnes pfífdpatres & fatentur,& rationibus aftruunt.De hoc infra latíus*
,
.
Capy XII IL
— — Abetur infuper,quod una eft cathedra uera & certa fandi Petri, in qua feJ
J dent omnes fucceffbres ♦ Vnde quum una cathedra fit pmritegium unius
g3aBa0B| EccleiïæôCprimum,fecandumOptatttm libro a.coritraParmenianu, tunc
fl fl eft nerum quód non adhaerens unitati cathedrae, extra unitatem Ecdefiæ
eft^j.dift^quæ Cathedràm.Dicit autem conformiter Optatus loco prgfcri
pto t Cathedra una eft,
negare non potes fcíre té ín urbe Roma Petro primo cathedrameíle conatam,úi qua federat omnium Apóftoíorum caput Petrus jUrideôÉ
Cephas appellatus. In quo uno,cathedrae unitas ab omnibus feruareturjie Cæteri
Apoftoliftngulas fibi qirifqjdefenderetjUt iam fchifmaticuseflet, qui contra unam
catbedram alteram fibi collocaret. Ergo cathedra unica eft,quæ eft piimade doti/
bus,8tUn ea ledít’primus Perrusjfuccefsit Linus, Lino Clemens, cui AnacletusÔC
fequentes.Damaíb Siríciussqiri hodie nofter eft focíus.Etínfra. Contia portas infe­
rí claues falutares legimus Petrum principem noftrum recépífle, cui à Chrifto dídum eft, tibí dabo clanes. Vnde eft ergo quôd claues' regni uobis ufurpare conrenditis,qui contra cathedram PetrijUeftris præfumprionibus SC audactjs facrilege mi/
litatis? Et infra. Igitur de dotibus Ecclefiæ cathedra eft prima}quamprobairimus
per Petrum noftram effe,quaf ducit ad fe angelum Angelus enim qui datur Eccle/
iiæ,ei non coniundtur qui fe cathedrae Petri non coniungit. Et infra: Vos dico efle
abfcifos palmites a uite,uos riuum cóncífum âfonce. Non enim poteft origo efle
riuus,qui paruus eft, & non de fe nafdtur, àfarbor à ramo concifo exfedus ante a/
refeit. Hæc ille. Magna funt ifta documenta, quoniam non eftnifi una cathedra,per
defcenfum fticcedentiumufque in Petrum fuper quem Ecclefia fundata confide/
randa : quoniam cerri fumus, quôd portæ inferi non præualebuntaduerfuseam.

/ •

■

-

Vnde

?

Liber

707

1

Vnde exhoc notatiduft, quod qui fe Chriftianum efle fatetur ^neceflario confiteri
|îabet,connexarii ¿fle cathedram fuam adfuccedentium cathedræ fando Peiro, ÔÇ
in fode ta te illius cathedrae per unio nem efte,alipquiChriftianus non eift?x^.gj.quï
cünqp.S¿«c.pudendaínfíne.Ó¿ c.fchifma.sj.dift.qui cathedram, cum multis fimili*
bus.bftftaqj uerum,unam efle cathedram Petri,quoniam cathedra principatum regitiuumfigníf¿cacínEccIefia.EtfícutínipfacathedraPetrí,tres primi Patriarchæ le
guntur fedifle,fcilicet Romanus, Alexandrinus,ÔC Antipchenusdta 0£ cum illis om
nes fubietftiEpifcopi. Vndedicit fandus GregoriusPapa in Regiftro,991 epiftola ur£crw»
ad Eulogium Alexandrinum:Suauiflima mihi fanditas ueftra,multa in epiftolis de
fandi Apoftoloru principis Petri cathedra,loquuta eft dicens,quod ipfe in ea nuC
ttfqj in fuis fucceflbríbus Íedeatífed me quidem ego indignum efle,non folùm in nu
mero (edentium,fed etiamftantium agnofco.Sed eaquædida funt,in ea libenter aç
cepi,quod ille mihi de cathedra ioquutus eft,qui in Petri cathedra fedet.Et infra. Vri
de quum multi fint Apoftoli,pro ipfo tamen pripcipatu,fola Apoftolorum princi/
pis Îèdesinaudontatéconualuit.quæihtribuslocisuniuseftîipfeenim fublimauit
iedem,in qua etiam quíefcere,S¿ praetentem uitarn finire dignatus eftflpfe decorante
fedem,in quam Euangelíftam difcípulum mí Utjipfe fírmauít fedem,ín qua.7 .annis
quamuis dífceflíirus fedit.Quum ergo uníusatcp una fit fedes,cuí ex andoneóte di­
dina tres Epífcopi nunc prælident,quicquid ego de uobis boní^udío,hoc mihí ím/
putOîfi quídde mebóni credítísjhocuóbís Ímputareíquiainflloun3fumus, ‘qui aitt
Vt omnes unñfint,ficut ettupáter in me,etego ín te:3¿ ipil in nobis unum fint.Hçç
ibí.Et eft epíftolafíngularíter notanda.quoniam ín una Petri cathedra ,fedent tres
Epífcopi principes,quorum fummus eft Romanus.Et Íicutomiies Epifcopí adhas Raw hm&o*
(édeSjtemporeNicem Concilrj & ante coníungebantur^ & poft ilíatcmpóra om- t'A*.<*»«««
Áes Epifcopí ab lilis poft hoc egrefsí funtífic eft omnium Épífcoporum unus Épí/
fcopátuSjUna cathedra,in qua primo fedetRomanusÆc iterum licet aliqui,ut Libe­
rius ¿Honorius, & alij in cathedra Petri aliquandiu(edentes,in errorern fchifmati*
cum fedudi ceciderinr,(edes tamen abfqj uicio remanfte. Maximum eft iftud quod
menti tenendum efle cenfeo,quia hæc eft certa regula & fecura firmi tas,qubd fedes
quæ originem receperunt à fede Romana,cum qua tanquàm f iliæ uniuntur: una (edes fiue cathedra cenfentimlicet tam ín fucceftione direda,in linea reda Roma no­
tum Pontificu^quam collaterahumjceftipontifices in hserefim ceciderint. Ab Abrá
ham enim in Chriftum generationes per Matthaeum fecundum lineam nominari»
turflícetnon omnes inlinea fandi fuerint,Ghriftus tame per eandem attingebatur*
Sicin Ecclefia cuius hæceft figura,Chríftusper redamlineam Pontificum accingitur,malitia mediorum præfulum non obftante.Eft enim ípía linea fiue cathedra (ari
da,in Chriftí adúentu n indefedtbiliter duratura uícp ad fæcùli confummatíonem^
Vnde qfe in Chriftiana fideeiie putant>de illis eft regula Cypriani infallíbilis,quôd cyfi'wwt*
maior pars femper in fide óíueritate legis perfiftit,âC quícunqj fe ab illa feparat,ab
Ecclefia fidelium fefeparat.VrideCyprianus ad Florentium iPuppianum: Quid
enim fi exciderint quidâ â fidejnunqaid infidelitas eorum fide Dei euacuauitfabiic
Èft enim Deus uerax,omnis homo mendax Et ut legitur ínEuarigelío , quum eum
loquentem difcipulidereliquerun^couerfusadduodecim dixit:Nunquid uos uni­
tis abíréC'Refpondít ei Petrus,& dtxinDomine ad quem (Bimus?uerbum uitæ æter
næ habes,nos credimus & cognouimus,quia tu es filiusDei niai. Loquitur illic
Petrus,fuperqueædificatafuitEcclefia,docens:quia etfi contumaxfuperba obe
dire nolentium multitudo difcedac,Ecclefia tamenâ Chrifto non recedit,
illi funt
Ecclefia plebs facerdoti,S¿ paftor gregi adtfnati. Hæc ille. Bona eft hæc doeftrina,
quia Petrus ut Ecclefiam reprxfentans;riOmínetodusEcclefiadoquütuscíh& tam?
de Ecclefia multiexciderunfiímo deApóftóttílüdas.QiiareilliEcclefiam uèram ft
delíum coftítuunfiqui ínter Chriftí fidem (e Habere putances;maiorem' partem con¿
fhtuutit,# (e fuo paftori Petro coadunant 8¿ eius cathcdræ.Hanc fentendam ex (u
ficrioribus manifeftaui. teliaquens pauca difliifius ûbneâerc dc hac re curabo:

-.......

’ . ................

........

~

Nam

708

De Concordantia Catholica

Nam licet Chriftusrogauerit, ut non deficeret fides Petri, qui pro fua reuerentia
exauditus eft,8¿ licet hoc exponatur de fide Ecclefig: tamen etiam per aliquos,puta
Albertum Magnum fuper eodem paflu,de fide Petri eius fucceffbribus i ntelligi/
tur,quia in eis finaliter non deficiet. Per alios autem ut Gorra exponiqintelligitur
defideEcclefiæRomanæ.
Cap. XV.
Ro clariori intellecftu intenti noftri, ireuocemus ad memoriam fuperius taCyprianusda,fecundum fandum Cyprianum S¿ Leonem Nonum: fi quód quifque
Leo»
præfidens,gradum prxfidentiæfortiturfecundulocum cui præfïdet,& eius
loa leges uel priuilegia,&quôd præfidens ita totam Ecclefiam figurat fibi
unitam,quod Cyprianus eam efledicit in præfide.Quo adprimum dicimus, quia ut
Avbrû/lus.
fmbk Ambro.2. q.z.beací.Roma principará óócaput obtinet nationum, & ita adu
Rowvi capul
eftdiuino nutu,ut ubi erat caput fuperftitionis,illiccaputfanditatis quiefceret. Er­
Ecílc/iíff.
Rema. pontif, go Romanus Epifcopus,eum prælidentiæ gradum habet,quem habuit apud ethni
fii'llmiiSr
cos Roma.de hoc.s o.difhurbes fecundum Lucium Papam,& fecundum Ciernen»
tem.c.in’illis,e,dift.Ec talis ordinatio fuitdiuinitus infpirata,fecundum Leonem in»
c.illad.e.dift.dqquo etiam.99.dift.prouinciæ,Deindepriuilegium diuinum,Petrum
prætulitalijsjconcurrentetameneledione Apoftolorum,fecundum Anacletum,S<
fandum Hiero.libroi.contralouinianum.Sedexfuperioribus fecundum Augufti
num,fucceffores Petri in eadem cathedra fedent,ergo priuilegium cathedrae aequa­
le nunc 8¿ tunc.Quare ita ut Petrus princeps fuit Apoftolorumjita & Romanus Pô
tifex Epifcoporum princeps,quoniam in locum Apoftolorum Epifcopi fuccedut,
ad hoc infinita quafi habentur feripta. Vnde ifte principatus,eft fuper omnes homi­
nes in Ecclefia exiftentes,qui per fidem conftituitur,eft enim capitaneus'in eo exer
cicu.ItaeaimfcribitLeoimperatoradTheodofium,^ Valentinianus ad Theodo
yaútinianus.
BeatiflimusRomanæ ciuitatis Epifcopus, cui principatum facerdottj fuper
omnes antiquitas contuliqlocum habeat,ac facultatem de fide indicare. Et infra:
Hac enim gratia & fecundum folemnitatem Concilio rum,Conftantinus Epifco
Confiantimis. puseum per.Iibellos appellauit, propter contentionem quæ orta eft de fide.Item
Martiam^
Martianus & V alentinianus,Leoni Archiepifcopo Romæ gloriofæciuitatis,tuam
fandítatempríncípatum ín epifcopattjdíuinefideípoflidenrem:dehocti zdift.prç
ceptis.z 4-.q.i.quotiens.i<í. q.í.fraternoften Vndefic intellígo.<?.q.3. aliorum quod
omnis fidelis Papæ fubmittitur t du totius corporis caput elle defi'gnetur.f. in fide,
qiiia corpus ex fidelibus conftítuítur.Síc dicit Hiero.adDamafurn,0¿ in.to. q.de ca
fïierc.
died ra Si quis cathedræ Petri adhæret,meus eft,et tamen hoc indicium fidei non eft
fem per in nútu unius Pontificis deffinibile,quia haereticus efle poffit,de quo inferí»
ûs dícetunímóin illo indicio fidei, in quo principatus eius confiftít. Concilio catholicæEccIefiæ Iubeft.
Cap. XVI.
Ndeeftaduertendum,quodRomana Ecclefia capitur pro fedealiquando
ÓÉ.communíter.Etfuere ab antiquo tempore Niceni Concilíj tres fedes,
íctlícet Romana, Alexandrina,& Antiochena,licet Heliçfiue Hierofoly»
morumEpífcopus femper honoraretur,ut habetur.í.c.Niceni concíhj.
i$>.díft.Anaftafius.<íí.díft.quoníammos.fí¿.2i.dtft.facrofanda. Vnde pofthoceti­
am fedesHíeroíblymorum S£Conftátínopolitana,írt geftis Conciliorum ínueniun
tur.VhdeConftancinopolitanus5quodam particulari Concilio ante Calcedoneníe,
quía nona Romane Patriarcham nominari obtinuit,quando illæquincp patriarcha
les fedes uocantnr.i i.dift.deffiniuimusHuiufmodi materia quæftionis,in’ Calcedo
nenfi Concilio legitur expedita,quoniam allegantibus hincindetam uicarfjs Apoftolicæfedis quam patriarcha Conftantinopolitano>cationibusiuxta decretum iu/
dicíumConciliídeffinítumfuítífedem Apoftôliçam primatum tenere debere, quia
antiqua Roma eft:&Conftantinopo!itanam fecundum locum, quia noua Roma
eft.ii.dift.deConftantinopolitanæîlicetConftantinppolitanusgfdemgaudiat pri-¡
.
'
mariæ

P

V

Liber

I.

709

mari» pttïiilegijs.ii.dift. renouantes. Edicet Leo Papa tunc multis ícrípturís uifus Leo,
fueratferradare illam partem definitionis, quód Conftantiaopolitanus fecundum
locum habere deberet,quia óbúíabatconftítutionísNiceni Concílíj, quas infringibiles (cribitttamenita ufus obtiiiriitlongo tempore. Vnde in geftis uniuerfalis Côciliorum poftfubíécutórüm,Conftantinopolitanus fg praecedit Alexandrinum.* 2+
díft.renouantes.c.íé.&depnuí.ahtiqüa.Et has quincp fedes, reperio in geftis.8.con
cilt) uniuerfalis Conftantmopolitani,feptimaaàione qnincp capita Ecdefiænomi
natas, S¿ notantur fedes Apoftôlicæ.i.q^conuenientibus, & in eis federates etiam
PapæuocanturjUtibidemin paraghcJtèm Cerafius* Quomodo autem finteapita Pdp*.
cenfenda,ínfradícetur.EtfícutPapaRomanusfxpeuocaturPatríarcha(ut¿n geftis
Conciliorum,prgfertim otftaui uniuerfalis habetur,penépertotumjfic etiam alrjPa
triarcliae Papae uocantur,ut notatglo4o.díñ.ííPapa;g¿textuSj2*.q<*.fane.paraghó*
item fi Romanorum.Sed non multum ad propofitum. Hoc nunc notandum,fedem phrtomj
primatum tenere fuperomnes.2 2.dift.de Conftantinopolitanaci EtHicmarusRe/ fcdiucaufa.
menfis.cap.t$;contra Laudunenfemferibit, exbreuiponderofadefinitione Niceni
Concilihquiadixit: antiquitasteneatomnem talem ordinationem graduatíoiium,
qux apud Ethnicos fuit tnprimatrjsjefle definitam fpiritu fando infpi ran te. Etea/
propter definitio Calcedonenfis Concdiidicicfecundum canones, Roman or ii pri­
matem haberetfed canonem illu antiquitas teneat in fuis prguilegijs,ut qug fuit gra­
duarlo principatus in duitatibus Ethnicis>& eorum archiflamminibusjfiC alqs ibi re
maneatillegradus.Sednonclubium,inCapitolio Romano Pontificem maximum,
in louis templo præpofitumjta St gratiætempore.VndePlacidaAugufta,filio Au
gufto fcribensdícitzQuía Roma maxima cíuítatum&¿ Domina omnium tertarumi
ideo Petrus ín ea principatum ordinauícdiuini Epífcopatus.Etquódexdifpofítío/
ne illa duitatum antiqui primadas arguebant,patet in dífputatione.u. a ¿Horn's Cal­
cedonenfis Concílíj, ubi Epífcopum Nícení fuper Bafíonopolim ex curia prælatu,
multis argumentis ex hoc fundamento conuincere nititUtjarguens. Et ¿n primo ca.
TauritaníConciií]defínitumeft:quíprobauerit füam duitatem Metropolimeífe
uelfuííle,teneat prímatum.Ecce primatum ex cíuítate dífponi,ó¿ ortum capéré prímaríUm.Definitio enim centum quinquaginta patrum, ac etiam poft hoc Calcedo/
nenfis Concilif/uperpradationefedisConftantinopolitane^poftRomamhabetil
lam cauíam dicens .Etenim fedi fenioris Romæ, propter imperium ciuitatis illi us,di
gnèpatres præuilegia reddiderunneadem intentione pérmoti. Ideó reuerendíísimi
Epifeopi,a:quæ fantftse fedi noua Romæ præuilegia tribuerunt, rationabiliter indict
1
tes,imperio St fenatu urbem ornatam,æque fenioris Romæ prgaílegqs fruí,6¿ in Ec
ckfiafticisficutillamhabere maíeftatem negocíjs,&fecundam poft íllam exíftere.
Ecce argumenta uíxfolubíle,quod in Calcedonenft Concilio approbatur. Etlícet
Imperatores prçuilegia dederit exemptionis certis ptçlaturis/emper tn hoc tus anti
quitatisexernptumdcfaluumremanfitiutibidem. Vnde quantum hocdidumueri
tati innitatur,exhoc poterit depræhendi, quia fi exfaneftitate primi praefidentis,auc
loci feuerentiaXediuptimitiuitatem arguere deberemusmondubiS,Hierofolymorum prima foret,quoniam ibi Pontifex maximus,EcclefiamlanÍtin fanguineluo J/
ta etiam fedes lacobi Apoftoli primi Archiepifcopi ut legitur prima adione.8. uni/
niuerfalis Coctitj de cuius Cathedra Euf.li./.c.ni.fcribit etegâter.Scriptores etiâ fu/
percanonicisepiftolis,eapropterlacobipraelatas allerunt: quia primam HierofolymorS fedem habuit,quæ fuit prima Chriftianitatis, ficut Paulus lacobum praeponit,quumde Ecclefiæ columnis loqueretur.DeindeAlexartdrína no fortiturex pri­
mo præfidefcdm locum,quia Marcus non prçferturfantftoloanni Chrifti dikdifst
mot& Marcus Alexandrixjoannes Ephefi fedebat. Nec tamen prxfertur Ephefus
Alexandria:, quoad dignitatem Epifcopatus,quia Alexandria uicitEphadum fæcut
Iidignitatenamen ambo fciiicet non tantum ísecíuli dígnitatéjíed ÔÉdiuinam rôm a/
Iiaconcurifte,inhisfedium præeminencialibuscaufiscredendu eft,ut ad idêde An- '
ttochena fede fcribitlnnocendusPapa ad AlexandrinSaubididr.Vnde aduertimus, mwewiius.
Aaa
non

7iô

De concordantia Catholica

non tam pro rriagnífícéntíá duitatis hoc ídem attributum, quâm quôd prima'jprimï
Apoftôli fedeselfemonftretur : tametfí ¿principio ita fuir > quôdiecundùm íocí di­
gnitatem , dignitas ecclefíaftíca fit d íftríbuta > per facra Concilia fandos patres¿
Non camenpropcer acrefcentiam dignitatis temporalis, nifi ordinatio Concilrj interueniretjcrefcic dignitas Epifóopí loci» Vnde quâdo Acatius díxít,feEpíícopum
regiæ duitatis elFe,3¿ propter hoc dignitatem fuam ítaeíremagnam,quódab ApoGfafas*
ftolico præfule indicari non pofsit : fcribit Gelaftus Papa âd Epifcopos per Darda/
niam,fe rifiife ho c,dicens:Nunquid apud Mediolanum, apudRauennam,apud Sy*
rinum,apudTreueros multis temporibus don conftícít imperium ûrunquid harum
urbium facerdotes,ultra mgnfuram fibimet antiquités deputatam, quippiatn fuis di
gnitacibus ufui paruntfubi de hoc pulchra .Idem de hoc Anaftafius Papa Alexandri
no Epifcopo,in epiftola quæ incipit. Onus & honor, quæ dicit Antiochenam Ro/
manæ cefsifle,& quod non fecundum uoluntatem Imperatorum,fed priftinum pro
uíndarummorem,MetropoIítanosEpífcoposdeberenomínarí , de quaio. diih
Rc’.PoM.pHrt uerdmperialt. Et quia de iftis plura iupratacfta funt,concludendum exiftimo,Romanam fedem,ob fæculi dignitatem, ÔC diuinum prçuilegium, QC in a ugmentum fi*
deiyUtpaxferuaretur, &ob tot exgimenta fandorum pràfulum, quorum fucceisiue
plus quam triginta propter fidetnmattyriocoronabantur : per Conciliorum ilacata
primatum merito pofsidere»

Cap;

XVII.

Apitur autèm aîiqirâdoEcdefia Romana,pro proxime unitis Rom ànçEc*
<
1 clefiæ,ficut iñ libello Leonis Noni,contra præfumpciones Michaelis Co/
W
jftâtinopolitanic.h.ubidicitîRomanamEcclefîameftêutcardinemdnquo
/in quo ùoluituf o ftium Ecclefiæ,QC Habite Temper manebít,0¿eius clerici $
Carding, pter propinquitatem ad cardinem,dícunturCardíriáleSiEt Conftantínus Imperatos
Cwfantinut Agatlioni Papa: (ut ín principio géílorum fexti uriíuerfálís Concílrj legitur) ícríbíc,
ut mittat tres perfonas defuá Ecclefía,&duodecí Metropolitanos de toto fuo Cotí
cilio. Vnde poteft ex hoc cohfíderatío haberi, quôd aliquando fedes Apoftolíca ,p
Pontífice Romano capitur,aliquando Ecclefía Romana pro Papa
eiusdíaecefí
clericis
fidelibus í aliquando pro omnibus fub eius Metropoli & fede Archíepíf¿opalí conftítu.ris(íta enim legitur in multis uniuerfalibus Concílrjs,uocatus Archie
pífeopus Romanus)alíquando pro omnibus Metropolitanis Ecclefrjs,ipfitaquâm
Patriarchs: capiti in fede patriarchal! praefidenti unitis ,ut in feptima adíone odia
tii uniuerfalis Concilij:ubi de lententia Concilrj Romani loquitur ,dícítuicaríus Pa/
triarchy Hierofelymorum» fpirittis fandus qui loquutus eft in Romanarum Ecctefta.loquutus eft & in noftra. Aliquado pro omnium fidelium Ecclefía» quæ ad ipfam
Romanamut adcaputunítur.Vndequumdícítur,Romanám Ecclefía m nunquam
¿ir are poftè,hoc eft uerum de tota uniuerfalí Ecclefía ultimó modo capta,deínde
de Patriarchal! Romana Ecclefía etiam eft uerum, deinde de Archíepifcopalí eft ue
rum,deíndede Epífcopalí eft uerum finalíter. Sed iftæueritates graduaciones ha­
bent,quoniam prior eft infallíbílís,& fuiqóí eri t femper.Sécunda eft hodie infallibi
líseorefpedu.quíauníuerfalisEccIefía, quafítotalíterfub PatríarchatumRoma/
num eft redadla. Deinde confideratíonefedíum Patriarchalium,tuncetiam eftueríór fídes Temper fub Patríarchatu Romano,&i ta fuít}& erít, licet uniuerfalís Eccle?
fiæ ínfémaíorfítpromifsíone Chriftifirmitas. Deindefedís Archíepifcopalisurbis Romana: fidei ueritas, eft adhuc plus falhbílís, & adhuc plus Epífcopalisdícet â
principiofideiPatriarchalisRomanæ Ecclefiæ ínter omnes Patriarchales, Archie/
pifcopalisinter omnes Archíepifcopales,6¿ Epifcopalis inter omnes Episcopales/
maior fecurítas
minor fallibílí tas fuit. Et ita erit ufqj índíem ultimum quoniam
ut legitur in geftisodlauiuníüerfalísConcílíjjBahanisfamatífsímus prsrpoíítuscu
Tiæ& patricius dixit,quomodo Patriarchales fedes fuccefsiuédecrefcenao, redigi
deberentufcpadunumpatriarchatum,6dperillumiterumDeus alios Patriarchatus
Wr/fc Ra-

-

reuocaredsbcrecVidemusiamprohdolorjUnumexplemmjdctDcusutfecundum
nofto

Liber

IL

711

noftris temporibus àiderimus. Et quia (ut díxí) Ecclefía Romana aut Ecclefia alia,
fcilicetConftantinopolicana capitur fæpe prpipfi uni ns fubiecftisEcddrjs ; & hâec
unio uocatùr apud Græcos Sÿnodusi apud nos Concilium» Reífát nunc de Conci/
lio aliquafabnedere.

Liber I î.qui cil de Concilie).
Cap.primum;
■ggn Vmmà intentionis méï eft, paücis uarietatem comparatione Sy
nodorum»8¿
nodoriimiSCearum
earum audoritatem
auâoritatem explanare,
explanare, ac
acdeinde
deindeex
exhis
hisquæ/
quæ/ .>
< s
I dam dubía foluere.Et primó » Synodus eft proprie cætus fenum uel Syniiii)f
presbycerorum*Et dici tiïr à avy quod eft fimuf 8¿
triaiquia om/
ries uhauia ad eundem finem tendunt. Et eft Græcum»& interpreta
dift*canones.tier*
Synodus
>tur
LUI coetus
VVClUd 15,
IJiUIIMiaUUllLa*
UkVL*U/jAAV/MMiJ 5 Edicitur
bAMlvHWl Latine
*—«VtliV Coti/ . t ,
dïium.Vndeaûtemdicatür Concílíúmlfiodorusícríbit,0¿habetur iç.dift canones» Catci^
ber*ConcíItj,6¿ proprie confiftit ¡n concordia: qui enim fibidiflentiunt, non agunt
Concilium utibidem dicitur.Eft autem uaria Synodus, quoniam graduaciones fuas .
habet,i particulari ufe# ad tinioerfalem per media uaria. Vniuerfale autem Concili/ Vnteerfdà
bm fiue Synodus uniuerfalis,fecuhdum Bar. Br{x.poftHugii.dift;ca.eft,quod uel
â Papa uel eius legato cum omnibus Epifcopis conftituitur:tamen hæc definitio for
tenoh èft fufficiens,quia poteft trahi ad Concilium uniucrfalefcdis Apoftolicç,de
quo infra proximo capire.In ilio enim eft proprie de eíTentia, quo legatus Apoftoli/
cæfedisad minimum interfit, fi plenum & perfedS efle d'ebet,ut in diluer i porro t/»
dift.regdla<Hïcmarus uerb Remenfis in 20.ca.de hac tra&ans materia aflefit,cutuf
dam generalis Cohcilf), tempore Caroli inFrahciadeuenèratibneimaginumceler
brati3uoíumíne4.éiushbri ita haberi. Vniuerfitasabuhocognomiriatur, èo quôd
uno multotiens uerbo propagatur.Nam multitudo unitate uettece in unum cbllecfta
viniuerfitas efficitur. Et ficut uuiuerfalis Ecclefia,catholicadicitur Græcêritanimi/
èùm qüícqúíd ab eius unitate non difcefsit,caeholicuni poteft huncupari. Omnis e/
him dotftrina Chfíftíána,uel quad ibet cónfticucío fíne traditio, talis efte debet,ut utiiuerfali cónfentia t Ecclefhr.Qubd nequaquàhæretici fcruau èrunt,qui per díticr
fas rnündi part es,aliquibus regionüpartibuscoardatùcoauencibulaquædâmftatu
¿runr,quibus fe&plures abEcclefiaftíco confortio fegregarunt.Quum ergo duarti
aut trium prouínciarum Epifcopí cqnueniunt, ea ftatuunt qüx catfiolicæ Ecclefiæcànueniüntjfôrtailè uniüerfale dící poteft : quamuis non fíe áb tiníuerfís mundí
btæfülibus adum/uffícit quód ab uhiuerfórum fide & traditionibus noh diferèpet
hæcille.Ëtibidehocplura.yndediuerfo refpe<ftu,uniuerfàle Concilium poteftnu ? »
cupari patruconuéntusîautquireni traâàtàdefiniuntcatholicamÆcclefiafticam
6¿ueram patrestautquiadeuniuerfali ftatutradant,aut deuriitièrfali caufa,ceitæin M‘”
tegr¿& m^griæprouinciæôf obedientiæ. Secundum enim definitionem Concilq
iüdicium iftud üniuerfalitatis fitNàm àut decaufa,quæ cunáis communis eft modo
dt&OîÔC tunc rede & communiter uníuerfáledícíur, quando peruniuèrfaletn cogré
gatíónem,uniuerfalis catholica defini tío fit Aliud autem Concilium licetmiiuèrfa
le propter câmuniuérfalem dicatur,támennon proprie catholicum uniuerfale.Vn/ (;
de in Âpfiricariô Concilio,ubiftatuitur de fioc ultimo uniuerfafi Concilio, dicitur: CM&Afrwt
Ne fatigandis fratribus fit anniuerfaria congregationis riecefsitas, placuit ut quoti/
tiens caufa corriunis totius Aphricæhoc exegeriqtunc uriiueriale congregetur.Cad
fx áuterii quum communes non fuerint,in prouiricqs indicentur* Et proprie illa di<
concur uriiuerfalíá, ubi aliqua definítio.fídeí contra hæreticos fada fuit, ut probat
tex.c.diíLoptatu.lícetomne uniuerfaleConciííumoponeatettamcanonespromui
gare i<>.dift.hàbeo,Suritautèm Synodicæ congregationes differentes gradatim3à mí
Aaa 2
ixiriul

712

Dc concordantia Catholica

'synodorum nima per ttièdia uaria ufqj ad uniuerialerp maximam.

Nam curatus,fuæ parochiae
Synodum congregat,& eft fupra eam diozcefana,fupra quàm Metropolitana,fúpra
Lu.
quam prouincialisregniuelnationísjfupraquam Paróchíalís» Sí omnium maxima
uhiuerfalis Ecclefiæcatholicæ.Ec ut Leo ( adMartíanum feríbensin eaepiftolá^übí
dediretftauícís fux legatione pro Calcedonenfi Concilíofcribít)aít,tuncnullum
CcnciliaMu cenferí debet Concilium, quod non ínnúur ueritati fidei, fed concilíabulum ueríus
debet nuncupari*
Cap.
IL
Abecautem qtriiq; præfidens in fuo gradu fibi unitos cotiiiocare, fine quo
aut eius uices gerente Concilium nec plenum, nec rite adunatum cenfetur»
Vnde cum Romanus Pontifex,fupremus capitaneas militantishuius Ecclefiae, & princeps in Epifcopatu fidei extftarjuniuerfalia Concilia fine eo
ritc3eiufuéaucftoriratereguladt€rnoncelebrârur 5’^dift.ubinami7.dift.uenhufce^
Papatfttys tiam.ee c. regula. Et Leo nonus, in epiftolaad CarthaginenfemPetrum,defiocfcrL
ftt CortciUum bit,ad idem in. q.i^.dudum,S¿uarqs locis idem habetunficut nec fine Metropolita/
L<a*
no prouincialis,qui fine Patriarcha uniuerfalisPatriarchalis,aut fine Epíícopo dio/
ceefana .’Ratio eit manifefta, definitiones facrorum Conciliorum in uarijs pafsi/
bus hoc oftendunti7.dift.regulacum.cibifequentibus la dift.propter Si.c.fiquis»
etc.ft.Ad uniuerialemenim Patriarcham fpedlat,umuerfalisConciltjconuocatio
Vnde Pelagius, ad Epifcopos àloanne Conftantinopolitano congregatos^Relatü
eft ad Apoftolicam (edem, loannem Conftancinopolitanum Ëpiicopum tmiuerfa/
km ft fcribere,uo$cp hac præfumptionead Synodumconuocarfcgeneralemjtadi/.
cit Marcellus Papa Sûnartyr in y.cap.decretorum fuortimtApoftolieorumcpfuccer
WLirctâts.
fores,Domino înfpiranteconftituenint,ut nulla fieretSynodu,spræter Romanae fe
dis auctoritatem. Nam illius fedisÈpifcopusiudexeft totius Ecclefiæ, necaliquod,
iudicîu ualetabfq?legítimo indice. Hoc etiâ affirmat Damafus Papa, c.^.decretero
fuorum,fimílíter Athanafíus,S¿ lull us Rom. Pou. Huic noneftmultttmfuperfluo
infíftere.Vnde 1 i cer üniuerftlia Concilia fæpe legamus conuocata pér Imperatores»
imo omnía oeftofut ex geftís habed poteft)ufqj ad otftauum, tempore Bafilij Impera
torisConftandttopolitaniconuocamm iy.dift.cap t tamen in Concilias fuit temper
præfidenrialis Romani Pontificis auâoriras,fine qua uniuerfale Concilium non fu
ifler,durtimôdo faltem íntereíreuoluífretó^potuifícc.Vnde ficut perfecftaprouinciai
lis Synodus fine Metropolica non eft ( utferibitur penúltima adionc Calcedonêfis
Concihí,S¿ communis omnium antiquorum fententía) íta ínpropofito de uníuerfa’
li Papadummodo faltem uelit & pofstt. Alioqui fi expeâatus non mitterer,uelnon
Váparctúfitó Lrcn!ret’tîd nollet,Conciliumcongregatum fôænecefsitathâiEcdefiæfaintiprouL
te Concilium deredebet.Hocprobatbene tex.odauiuniuerfalis Cociltj qintítulatdefinítío CôWeripoíej?. cílfj ante aduentííuícaríorum feniorumRomæ, ubi poft plura. Quoniam dudum’
expeeftati fuerunt uicarq femorum Romæ, amplius expedare non fit iuftumî in/
congruum omnino putamusjdefpicere fluduantem Chrifti ÔC faluatoris noftri Ec>
clefiam,perdíladonumdifpofitionemqua!illí debetur. Hinc ergo uelut ex necefsí/
tatedenuntiamus.Ad idem legitur in geftís fecundæ Ephefi nas Synodi,quâdo Con
cthum mifiradIulíumEpífcopum,Hylaríum diaconum, óíDulcitíft notarium Am
bafiatores Leonis Papa:,nocíficando eis, quomodo in poft crailino die Concilium
federe ueller,rogando utuenire maturarent, Q¿ ipfi non uen erunt,tunc Talafius E*
^pifcopus CæftreæCappadociæprirnædixit:Rememorarenosinhaeciuitaremoliâ
Ixfionem omnibusrelígíofifsimís ó¿íaníftifsímís Epífcopis ,0¿fan<ftísEcckf¿jsaf*
ferre,Sinon hoc folùm, ted & ptjfsimus ôfamicus Chrifti Imperator,accelerari uuIê
Synodi finem,ut cum omni fubtilit a te ea quae decernentur agnofeat. Quia igitur
quod decuit ÔÉconueni t fan efte Synodo hoc faeftum eft,commoniti funt per cos qui
díreíií funqij qui locum cenemTandífsímí Deoamicífsími Leonis Archíepífco/
pi,5f refutaueruntconuenirenobifcum: arbitror nonefíe neceflartam dilationem,
fed fi placet famftæ Synodo, non uel ultraea quæ ad moras pertinent producantur.
Hæc íbiEcce dixít.qubd ea qusé ad Synodum pertinent 9 fcilícet monitio ad procef
(urn

praius.

H

Liber

IL

7B

fum fuffîcit,maxime ubiuenire refutauerint: tamen ut præfattis odaui Concilij tex:
probat nihil praecipitanter fieri debet, fed longo tempore audoricas Romani Ponti
ficis expedarí debet, ficut íbi anno uno expedabatur & plus,& inijs quae ad fidem
fpedant fine deliberatione,de qua conftetRomanæEcclefiæjetiam inConcilio rhe
congregato, licet abfens adhuc fi t audoritas Apoftolicx fedis,procedendum nô eft»
Capí

& *

III.

Tquódexquincp Patriarchalibus fedibus, plenum uniuerfale Concilium
colli gitur,gefta odaui Concilq clare docent. Dicitur enim in termino illius
Concilrj,quomodo Bafiliuslmperacor>perfupremumauxilium&gratiam
quincp Patriarchas Ecclefiaftici tabernaculi architectes, à finibus orbis ter/
rarum conuocauít, & plura ibi de hoc- Qui textus infra in tertia parte habetur,& adionenona eiufdem Concilrj legitur, Synodum in receptione uicarij throni Alexandriae dixifie,qui ultimo uenir.Glorificamus Deum uniuerforum,qui quod deerat
uniuerfali Synodo fuppleuít,6¿ nunc eam perfedifsimam demonftrauit.Ex quo ha
betur,perfedifsimam Synodum decapitibustotius Ecclefiæ colligi. Vnde in corvWíU>n° w"
uocatione odaui Côcilq non puto ponendam, dummodo faltem partes fint,qui Ec
defiam uniuerfalem r epr æ fen tent- Sed ft nec patres,qui capita Ecclefiarum funt,ibi
cxiftunt,necconuocatiolegítímafupremaepoteftacis : non dubiumdn eo Concilio
tinÎuerfalisEccIeiiærepræientationemeiIènon pofle. Vbi autem legitima praecef/
firconuocatio, nec adhuc patres qui capita exiftunt conuenerununon crederem fu/
bito currendam elfe,quia multa Conciliaetiam ritèconuocata, erraífe legimus, fed
expedían dí funr'patresjïcetnonomnesneceiïànô expedenturjquoniâfufEcitpIu
res efle, &omnesuocatos.lta enimIegitur,fandum Ambrofium ín Concilio Aquí- Anfafius,
íegienfi, Palladio haeretico de fide dicere renuenti, propter abfentiam orientalium
Epifcoporumfquia dixit folùm in pleno Concilio quale hoc elfetde fide refponderi
dum)refpondifle:oriemales Imperatores conuocarunt,8¿ fic uenire potu erunt,qua®
rehsecallegatio eft euagari. Vnde ad hoc quód regulare fit Conciliumuniuerfale,
tuncpahm nonclandeftinedebet celebrari, ut ex quinta adione odaui Conciliju/
nínerfalísconigítur*ltemlíbenastalísineoefledebec,ucquífcpliberalemloquendi
habeat facultatem,ut in «y.Concilio generali, tempore Agathonis celebrato,in pri­
ma adione, & in fine epiftolæ Synodtcse Agathonis legitur. Vnde quum Nicolao
Papar, de Concilio Phoci] numerofo obiedum eflet, dïxt'L Nos quidem non tâtùm
numerofumEpífcopórum collegium Niceni uel Calcedonenfis Conciliorum,ca>
terorumcp fandorum patrum Synodicas conftitutiones fequimur: fed illorum libe
rasueneramuriuftas&diuinicusinfpitatas fententias. Ex quo habetur, numerum
patrum magnam audoritatem præftare cumlibertateloquendi. Potius enim eifta/
tur quodà pluribus , quâm quód á paucioribus didatur i^.diftin canonicis 20.dift.
dequibusz.q./.puto.Etnoneft numerus ad eo neceffarius, ficut libertas ôdinanimi
tasj4*q.3.alienus. Vnde Agathojfcribens Conftantïnolocoprætado,depatrihus Agttlw.
tn«*Conciliocogregandisuerbumimpunitatis,& liberam loquendi facultatem,unicuicp loqui uolénti pro fide quam crecjit &tenet,concedire;qiiatenus ab omnibus
manifeftifsime cognoicatunquod nullo terrore,nulla poteftate,nulla comminatio/
ne uel auerfionequifquâm pro ueritate loquiuolens,prohibitus aut repulfusexiftac
EtiterumîOportecquôd priuaræcauiæreligionis obtentunon exerceantur. Vnde
Leo Papa,adTheodofiumlmperatoremdeerrore SynodiEohefinx, dicit: Dum
priuat® caufse religionisexercentur obtentu , commilfum eft impietate paucorum,
quód uniuerfam Ecclefiam uulneraret Competimus non incerto nuntio » conue«
ndfe ad Synodum plures facerdotes, quorum utiquefrequentiaconfulationifiiiu/
dicio profuiflec,fi is qui fibilocum principalem uendicabat,facerdotalem modera­
tionem uoluiflet cuftodire:ut(iicutmoris eft) omnium fententrjs exlibertate prola­
tis,id ex tranquillo^ aequoconftituereturanimo , qnod&fidei congrueret,æer/
rantibus fubueniret» In ipfo autem iudicio,non omnes qui conuenerant interfuiife
Aaa j
cogno-

E

714

De concordantia Catholica

eógnouímus.Natn alíos reiedos,alíosdidícímus íntromíflbs, qui fupradícftí facer/
dotis arbicriocapcíuasmanus ímptjsíubfcriptíoníbusdederunt, quod ndcíturum
ftatui foo icirénc,nífí imperata fecíííent:talemcp abeo prolatam fententiam eflé,ut
dum tinnshomo impetitur,ín omnem Ecclefianifæuireuiderecur. Quodnoftríab
Apoftohça fede díredí , adeo i mpium catholicæ fidei contrarium elfe uiderunft
útad confentiendum nulla potuerintopprefsionecompellfconftaterq? (utdecuit)
fuerint proceftati, nequaquam id quod conftituebatur À poftolicam fedem receptu/
ram .Et infra.Omnesnoftrarum partium Ecclefiæ,manfuetudinemueftramcurnge
miribusôUachrymisfapplicantàcerdotes,utquiaô£nofîrifideIiter reclamarunt,et
feifdem libellum appellationis Flauianus Epifcopus obtulit, ut generalem Sÿriodiï
intra Italiam iubeatiscelebrarisEtinfra.Qaafiantem poft appellationem interpoff*
tam bocneceffe poftulatur, Canonum Niceae habitorum decreta cefiârur,qu2E à tq
dus mundi iâcerdotibus fünt conftitUta.Hæc ille. Ecce nunc eflentialia ad uniuerfa/
le Concilium,ubiuntuerfaliatracftaridebent, quod non fecrete, fed publice omni/
bus liberrima detur aud ientia:&fi tunc concordanti fententia aliquid fueritdefinf
’ : r,i,t tum,per fpiritum fanâum cenfetur in fpi ra turn, & pér Chriftum in medio congrega
7 ?
torum in eius nomine præÎidehtemJnfalIibiteriudicatùm.Tale fuitNicenum Cou/
dlium,deqüolegíturíhgeftis Calcedonenfis Concilíj,quod ípintus fandius mani*
feftè ibipàtribüs confedic.Etfubiungitunfpiritumfancftum ea ordinare,quæ inhu/
iiifmodi Cdilcilija ordinantur. Ergo quiretradatea, fpiritus fandi caflat gratiam.
Sandia Synodus dixit, omneshoc dicimus,anathema qui recta da titalia fuerunt om
nía orthodoxa Concilia.Quare in conclufione Ocftaui Concilij, cum caufa cur d o?
bediendufit exprimat,dicicunper datam nóbis poteftatem à fando fpiritiïjàpriœo
& magno Pontifice noftro.Et infra,Quis ením nefciat,quod in medio fanáxSyno
di,fuerit incompræhenfibilis íncircumípecftus Chriftus & Dominus,qui dixifjubí diio uel tres fuerint congregati. Quodmaxima fit uniuerfalis Concilij poteftastj
Bdpiilwr- patet ex eo qubdHelpidms uir fpedabilisad Concilium Calcedonenfe,aíxít(utín
AuMas prima legitor adione) Hodie eundorum Deus uerbum faluator uobís fe adiudica/
dum tradidít,S¿ patitur íudícantes,8í honorâtpoteftatemdecreti. Quale autem fit
decretum hoc,ex quo eâm habent poteftatem patres in Concilio, in adione prima
quinta ocftaui Concilij habetur,ubi dicitunSandifsimiuicatqfenioris Romæ,ô£
nos qui reliquarum fedium uicarq fumus, hæc omnia dífibluím us hodiegratíaleftf
Chrifti,qui nobis dedit fummi facerdotq poteftatem ligandi atque foluendú Vnde
potéftas ligandi & foluendiPetro,figuram Ecclefiægerenti,traditaeft.Hoceftde*
cretum5ex quo iudicium Synodfifuam capit firmitatem. EtdehacaudqritateCotv
ifiodor^ ciliorum,Ifíodorus ín principo libri fui quem deSynodis collegit 3 eleganter feribih

Ubi ufd eri potefb
tap.

ÏIII.

CwtfctihiP "WT *jrErum quia dixi quód fi ex concordantia procèdit definitio, tunc ex fpirftti
üaû^si/Je,
f fando procefsifte creditur, quoniam ipfeeftaiuftorpacis&concordiæ.et
%/ non eft humanum,uarios homines in unum congregatos,in fumma liber/
*
tateloquendícónftíturOs,cx:unaconcOrdaritia ¿udicare,feddiuinum:ideo
præfumihocomninodebet. Ita enim legitur in quinta adione odaui Concilij,ubi
dum deferttentiaConcilij dicitur, eam afferunt patres diuina infpiratione depromi
ptam,quia unanimitate S€ concordia fanda: Synodi fuerit promulgata. Et poft ter/
minutri odaui uniuerfalis Coúftantínopolítani,BaíiIiusImperatóradSytiodiitndí
xitîDicatnuncfanda QC uniuerfalisSynodus,fiomnibusfancftifsimis Epifcopis co
tordantíbus atc$ confentientibus, praefens terminus fit depromptus: oportet enim
chaîna qüæc^jcum uníuerforum confenfu 8C concordantia, ín Ecclefiafticis prædica
ri confirmari collegrjs.Sanótafynodiis dixit,omnes ita fapimus,omnes ita praedi
Camus omnes concinentes ÔC confentientes prompte fubfcribimus jhoceftuerita*

us

Liber

IL

7iî

tís iadícíum,hoc eft iuftitiæ decretum, ibi de ho c plura.
Ecceconcordantiam
maxime in rjs quæ fidei funtjequirijÔÉ quanto maior eft concordantia ; tanto ínfallí
biliasiudicium.Vundefut ínCalcedónenfí Concilio legttur)maior pars Temper re*
gulariter uíncat,&hoc indicium certius præfumatur.Tamen ex lententia p¡r?jatajn
tidei materia non eft tutum iudiciurn,nífi maxima fuerit multitudo facerdotum co/
adunata,tuncenim íuxtafententiam(antfti Cypriani, quum maior pars Temper ex
decreto Chriftiabfqjerrorepermanebit : maiorispartis lententia multum haberet
praifumptionís , fie quod fi aliqua ftabilitas, abfcp immutatione illius fememix in t/
pfls permanet e t,fortiùs effet præfumptionis iudicinm. Veritas enim permanet in fç
culum faecülí,ó¿faIfitasfeipfamalíquamdíuconrcruarenequiuVñdelícetin Syno/
dis uní ucríal ibus plura neceffaria fint,maxime tamen (ut præba bitam eft) comma* = ■»,.
nis omnium Tenrentia.VndeLeo Papa ad Synodum Ephefinatn dícíttPíeóó religio
se Chriftianifsimus Imperator habere noluit Concilium Epifcopale, utplenioriiu/dícioomníspofsiterroraboleri.Fratresnoftro^IuliumEpifcopum,Réhatuín pref
byterutr^fîCfilium meumHyláríatridiaconum >cumcp hisDulcitium notarium pro
batx fidei miftAqui uicemea fando comientui ueftrx fraternitatis interfirió,
com*
muni uobircumfententia,qux Tint Domino placitura coGÍbuiamdia?c ibi. Ecceco*
muni fenténtiâ etiam legatorum cum alíjs^egocíá facri Concilij uniuerfalis defini/
ri debere,de quo infra.fiebet etiam facrum Concilium uniuerfale,regulis fandi fpi
ritus jam tn cariohefacrae fcriptüræ ac præterïtis Concilij ¿petris , dirigi,maxime in
negocio fidei,quae tina ÓÉínuaríabilís neceflarío ficut fuít,pernianebit:á feripturas
rimari in dubíjs^icUtin Texto uníüerfali Concilio adum fiiít,& áltjs multis, ¿C tune
definitio ex allegatis fumpta, abfcp errore neceflário erit* Vnde fí ea non Tertiantur,
maxime libera omnium audientia , ac ubi aliquá atterkarencur tu Synodís,quaeob*
uíárénc fidei RomanæEcckûæ:protefhtioiuftéaciirriul ^appellatioad foturum a*
îiïid Concilium fieri poteft,tit hoc eft fuperiùsmanifeftatum. Et in epiftola Leonis
Papæ & Sÿnodi,quæ in Romaconuenitad Pulchefimarri Augùftam ; clarius hoc
comproba tur,ubi dícíturdegatós Apôftoïicæfedis ínEphéffoa Sÿnodo, própter uí
metumdehullítáteproteftátos,& ab eafideri tilla íniuría feparafí uélíe,qüam aie
dePetri Apoftolí ad fandam Synodum detulíflent.Exhoc etiam elici poteft,fídetri
Romanae É5cclefxacjn riullaSÿnodo iiniuerTalí retradarí ppffe.Hoc ueru de fide illi/
us to tí iis Èctlfefiæjper fuam Synodum Tui fcilicet Pâtriarchatus ditftatam, ut hoc in­
fra aperietur;

Cap.

V*

Is confideratís,fi ad uaría gefta conciliábulo rum anímíí ajjph'cauedmus,in cGncir^hb
ueniemtisjquomodoneutrumitihisfondaméntisfuituerèfundatuminani ruw emtif
autfueruntfecreta,authumanainduftriafabricata4ain coacfta timore* Vn/
de lice dicatur Arimiaenfe Concilium futile 8to* Epilcoporum (ut Auguz
ftitio contrai Foelicianum de trinitate (críbente obíecftutn fuit ) tamen non inuenitur c<,wî!w’
rite palàrfi líbete congregatum, ftabík futile tn conci ufo* De Hoc uero quómo
dofcueffifüntadfubfcrípt!onémfideiNícene,quí in Arimino fuerunuLiberius Pa
paS¿occídentalesEpÍfcopiadEuftathíum8¿Cyriílumícribunt,inepíftola quæin
cípitiÓptabíIé nobis.VndeAmbro.depatre Afilio Lb.i.eap 8. Audiftt TandeeIm«
perátór,qiiitalía afferunt ture efle damnatos, nori humanaínduftría, ñon compófi*
tíoneálíquapg.EpíTcopí ádConcíliuni ueneruc Níícerium: fed utíñnutnero eorum
per fignum Tuaepafsíónis & nomínís,Dómínus lefus Tuo fe probaret adeffeconfien
fu,quando cruxin jooJefusírí i8*eft facerdotíbüs. Hoc ín Ariminenfi Concilio ha/
huit prima cónfefisío^poft Ariminenfie Coricílíum fecundacorrédiio, épiftola ad
Imperatorem Conftantinopoíftanummiflateftaturícorrédlionem fecreta Concilia
cotifitentur-lïæc ille. Vnde Ambro.iti epíftolátf/.conjra Maxentidm d icír : ea facili/
tateeuanuífíédiáafaiUiuscóncíIíabulí,quadiáátáfuere. Ecqubmodohocfadüm
fit ípfie ibidem porii¿á¿ quodfaáíorichumanaJ& coaáioneConftantípbfc# líberAaa 4
cats

H

716

De concordantia Catholica

tateita dídatum S¿fubfcríptum firifcín mnltís ferípturís ínuehitúr-EtlícetLibrríus
Papa tuncfui^qui(utfcribit Aiiguft.contra Crefcentíum,Arrianxfe(ftx fe fubferipfit)Iicet refifterec in príncípio,S¿ propter hoc in exdium miifus eiîetfôf habetur ele
gans dífputauo Conftan ríj Imperatoris 6¿Liberíj ) redrjt autem de exilio uúftus»ÓC
confenfiterrorí,iitfcribítfan(ftiis Hiero. ín Chronicis ítamen non reperitur i Concí
lío íllo per fe>uel «icarios ínterfuífte. VndeDamafus Papa cæteri Epífcopí ín ur­
be Roma congregati,dile<ftífsímísfratríbusínlllyricoconftítut¿síNe^enímprxia
dictum fieri potuCper numerum Arimino congregatum,quando confiat, net# Ro
manum Bpifcopum,cuius ante omnia decebat eos expedare decretum, necpVin/
c'entium,qui tôt annis Épífcopatum inviolabiliter cuftodíueríqnet# alios talibus pbuifle confenfumnnaxime dum ifiifficut prædiximus)qui per conventionem dedi
Eptym na^e Edebantur,denub utentes meliori cónfílío3hacfibídífplícere teftatf funt hçc
çüiii ibi. Vnde multos defedus habuit illud conciliabulum. Similiter deEphefina fecun­
da Synodo hoc idem patet, quia etfiritè congregata fuit, per prxfentiam vicario/
tum Leonis PapættamendefecitlibertaSj&abfqjconcordantiareclamantibus&ap
pellantibusuicarqs Apoftolicis,capta fuit erronea decifío,ut ín gefiisCalcedoneriíi’s Concilrjmanifefie fcribitur.Quoniam qui fe fubfcrípferunt patres,fatebatur me
tu corporis hoc feci■ fíe ,ut de hoc etíam Leo Papa ad Theodoftum Imperatorem, 8C
Pvkheríam Auguftam3fcríbít.Qu6déuam legati ApoftolícafediSjacalíjquí Con*
cilio Phoci) interfuerunt,non fint potiti libertate : exgeftís ocftauí Concilíj uníuerfa
lis habetunfímile habetur i^.q.^.fane. Quod autem particularia Concilia unius E«
Cí»rt/íít par pifeopi uel prouinciæ,corre<fiionemcapianrabuniuerfa!i } Augu.ícnbit,S¿habetur
íií&dHd per i.q^.puta.uenitem quumPetrus. Vndeetiam de CÓdIío8¿.Epifcoporum,ínquo¡
î
Cyprianuside quo Auguft.ad Vincentium Rogatifiam ,& lib.x.contra Do
natifiasjpoftea
per uniuerfalefuitcorreíftum.Dícít ením AuguftJib<ncotra Donati
A«g«JÎ.
fias» uoîens fiabili fundamento ex deciiîone uniuerfali% Concifij fidem probareda
ne uidear humanis argumentis id agere,quoniam quæftionis huiusobfcuritas,priai
ri bus Ecclefia temporibus ante fchifma Donati, magnos uíros & magna charitate
præditos Epifcoposjta ínter fe falúa pace compulítdífceptare ate# fluáuare:ut día
Concilioruminfuïsqüibuscpregionibusdiuetia ftatutamutaiierínt,donecplena/
río totius orbts Concilio,quod falübríus fentiebatur,etiam remotis dubitationibus
lífrw.
firmaretunEtidem.Quomodoparticulariaperplenaria.i&etiam plenariaperfubfe
quentia plenaria obfacfiierroremcorrígantunDeunicobaplifmolíbro i. Quis nefetat Concilia qua per fingidas regiones uel provincias fiunt, plenariorum Conci­
liorum audoritate,qu£ fiunt ex uniuerfo orbe Chriftiano,fine ullis ambiguitatibus
. c cedere ipfacp plenaria Concilia priora à poftenoribusemendari,quando Ôdaliquo
«¿mW*
experimento rerum aperitur quod claufum erat,& agnofeitur quod ïatebat.liçc ille.
Ëx quo duo nota,quod plenarium Conciíiumseft totius uniuerfæ Ecclefia» ita intet
ligitur illeiier.item quum PetrustfcilicçtqubdpIenariumCondlium uincit omnefii
auâoritatem.Similiter eft notandum experimento rerum uniuer fale plenarium poí
Dejweñp^ fc deficere. Quomodo etiam uaria talia fuerunt Concilia, quæ indicando errarunt#
tejí in expert
Auguftinum in epiftola ad Elufium Gloríum,$¿ad cMcrosdeDonati par- ‘
ends. ,
te mifîaJ& alijs locis invenitur. Vnde in his omnibus eft fententia Ambroftj uera,
A«g«A
quod fecretiora ab uniuerfâlibus corredionem recipiunt,iuxta dotftrinam AuguftiAmbra»
nideChriftiana docftfína,hbro?.c.8.qubd ilia quæ uniuetfaliter recipiuntur,prçpo/
Auguft,
nidebentparp'cuIaribus.Vides modo quanta uniuerÎàlibusConçiltjs audïoritas in- .
eft,dum reâè celebrantur. Vnde Auguftínus libi.fermonum cotra Pelagianos prf«
mx partis dicit,matris Ecclefiæ banc elfe autfioritarem, qubdquifquis contrahunc
inexpugnabilem murum arieta tupie confringítur.Dehoc etiam
contra Fauíium liku.aif idem Auguftinus,& plura de
hoc applicari poflunt fcripta,fed hoc loco opus non eftjdeoad alia

XXÎ

tendamus»

Cap

II.

Liber

717

. .
,
Cap. . VL
.
.
• ' ...
N fumma efthoc aduertendum, fecundum quod ex Conciliorum géftís legitur', .
uriiuerfalia Concilia,de confenfu Romani Pontificis ac aliorum Patriarcharum
pro­
per Imperatores fub articulis fidei congr egabantur,6i in loco congregationis íñ
f®
medio ponebantur fàcra euangelia Jignum fanâæ crucis, 0¿ alíarrelíqúia:. Et o- ííli¿s'
mnescatholici Epífcopí ac Abbates, intromittebatur unâ cum alijs laids, quos ipfi
uícaríj fedíum adducebant, áut quos ipfe Imperator loco fui aut feçum ádeííc uplebat.Etperadíonesdiftindas fecundum dies res tranabantur, &C per fefsipnes expe
diebStur»6¿ in (criptis legebatur caíufcp propofítíojn alto pulpítro. Materia yero fi
dei prius tracftabatur,& audíebát Synodus utriusq? partis allegationes. Vidit orígiz
nalía & principia líbrorum3&totius allegati câpityîî tenorem,ne fyncopateállegatus fenfus,corrupte addudas forcéforetí& cunda ífta mataré palam 6¿publícé,curri
recognitione & librorum ÔCaïlegiatonum, perficiebantur,& fecundum teftimonia
fcripturarum decreuit Synodus. Pofihæc de pace acreductione Iapfprum,compoíi
tienelitígantíum,de partium confenfu : & ultimo judicialiter praemiiTo partiuinSynodíscompromiflbjde caufisfeintrom'îttebaqutîreclâhïatiominùslocnm fibí tien,
dicaret. Etinquálíbetadíone íínfinefurrexitno.taríüs,quidixitlaudesImperatori
per multa adiedíua3comparando ípfum autConíhnciño, aut Mártíano, extollen­
do mores &ftudíum religíofitatís eíus.Láudes etiam quinqj Patriarchis dixit,Ôdfez
natui QC Synodo æternam memorïam.Satuta úero fimul Sí ièmel in fíne,Ôfante cotí
dufíonem publícabañtur,índuabuspattíbus Synodi infériorise fuperiórí,alra noce
per Epifcopos,aut Metropolitas. Subfequebatur conclufíb de omnibus geftís concordíterjn qua cauía conuocationis & capta fümmana conclufío inferebatur, una
cum ptófeísíone fidei. Et lai ci Ôi principes,nihil definítíuc dixerunt,fed iblliciran/
do,& exhoftando,& dirigendo interfoere.Vltiiiw fubferiptio àdtjçiebâtur, quæua > , _, ;
ria quo ad ordinem ínuenitur, ficut & fefsíonis ordo ín alíjs & alíjs Concílrjs. Poft
idearios Pacdarchalíum fedíum,fubfcripferytit fein.odaua Synodo, Imperatores
‘ *
Bafílíus SiCConftantínus,deinde Epífcopialrjjacihfnperftnatüs ¡profitebatur feaez
ceptare Synodum,S¿ hoc fuit pernotarlos annotatum, Poft hate de Cohcíltjs gene*
ralíbus,qux(sepe uníuerfalía dicunturiuidendumjn quo deceptio multorum tècèfi
timara aperitur;
_

I

Cap.

Vît

Nuenitur praeterea uníuerfale Cócílíii,étíam alicuius magrtae prouinciæ,autdua
rumfæpe unitarum fimul;uocatííutín Toktianp quodam,certo etiam Aphri
canoConciliOjde quófupta legitur, ÔÇ infra de hoc latius Ihuehitur etiam oCck
dentalis Ecclefiæ Concilium uniuerfaíe nuhtuparí, ut ín géftís Concílíj Aquíkgíerifís.SándusAmbrof¿us,obtjcidertteha;rerícouníuerfaleConciIíümnón efte,
4 .,7
refponditíundelicet omnía ConciliapráttéruníiiérfalísEcclefiæ,dícaiitur proufa/
cíalíá, ut ín díft. ucr. porro etíam cuín legato Apoftolicæ fedís celebraro ; tit ibidéçn»
cum Patriarcha ; tic ín ultima adione Calcedonenfis Concílíj proba tur,ubi Atha
ñafias ín Concilio Antiocheni Patriarcha: ( qüíateruocarusnonüenít) legitur in
ptonüínciaíiConcilio depofítus. Et omníaConciliauocanturloCalia,pra:t€runitieríalisEcClefiæConcilia,deqiiouídetex-i. q.7. conuenientibus , quieftfecurtdi
Híteni .Concílíj « Et dicit fex cantùm umuerfàlia Concilia praécefsíífe, ali a localia vsiwrf«iiX
iuiife Et quamquam glofía dícaUdeb illa generalia faille,quia Apoftolïcæ fédís le­
gati Ímerfuerimtítameri etiam fi hoc argumentum fit bonum, fcilicetabfque audioritatefedis Apoftolicæ Concilium uníuerfale efíenon pofle, non fequitur,ubipr ce,
fidet Papa in Concilio uel eius lega tus,ibi efte uníuerfale ÇonciliumuniuerfàlisEc
defiæ. Sextum enim Carthagín¿nfe,inquo interfuerunt legati Zozo mi Papæ»
Fauftínus Epífcopus, Philippus Afellus presbytéri, Ôfquôddami Ardatenfe,
inquo interfuere fecundum aliquos Thodorus Epífcopus ex Dalmatia ,
Agá>
thon diaconus legati Silueftri Papæift Concilia prouindalia dicuntur. VndeLco
V~ ■’ .. ........
............ ................ . ' ....
............
Aaa s
Papa

I

718

De concordantia Catholica

Papa ad Theodofium Auguftum,Conciliumlihiueriàleintra Italiam, ficutSyno­
dus qusr ob hanccaufamRomæconuenerat, mecum petit, dementia ueftraconce^
dat.hæcibi.Ecceuniueriàlem Synodum,per Synodum ubi Papa prælèdit,ablmpe«
ratore intra Italiam petitam,quod eft notandum. Et textus i/.c. odaui Concilij,
qui infra ponitur manifefte, hoc probatxdum aliud dicat uniuerfale Codlium,aliud
in quo Papa ut Patriarcha prarfediuiapeConcilium PatriarchalePapæ, uniuerfale
Gc#rr4í. I>ue generale dicitur,ut patet in capitulo antiquadeprjruil ubi fcriptio nominatge
neraie,S¿ cexrusuniuerfalejicetfrequentiusdicaturgeneralequàm uniuerfale. Et
fimiliter licet Concilium uniuerfalisEcclefiae^proprie dicatur untucríale,6úta freqn
ter nominetuntamen aliquando uocatur generale,fi cut Leo Papa, in epiftola quaei
cipiuOmniQ de approbatione fidei Calcedonêfis Conciltj nominat illud Caícedonefe generale.Et Grego. Ldi.quta ftnditas,nomin3tomnia quincp uniiierfalia.De ifto autem noftro generali,Conftantinus Imperator ad Agathone Papa fcribêspro
fexto ConciliOjdicitîtitmittatde fua Ecclefia tres perfonas,0¿ fuo Concilióduódecim Metropolitanos.Cuí Agatho refcribit,quseiuxtadefe(ftumcemporis,acferuilis
prouin Ci æ qualita tem,pro ía tísfadione obediencia mittit.Ec nifi longus prouincia/
rum ambitusjin quibus humilitatis fuç Concilium conftitutum eft,feciftet:citius co
uocaffet»ô£ mififlet,uti haec in geftís fextíuníuerfalís Conciltjleguntur.Exquo haPapaerP* bétur,Papam ut quemlibet Patriarcham, habere proprium fubiedlum Patriarcha/
triará pro |e Concílíñ»ut habetur,ibidem in prima àdione in c.quod incipitptjfsimus: Ô£funt
Sm fepténtrionales occidentales deillo Concilio, prout ibidem in ièxto Concilio,pri
AmL.
ma 3díóne habetur magis particulariter.Etenim per Agathonem & fu5 Synodum»
* * feribitur fíe adConftántinumíConftantino magno Impera tori» Heracleo,& T y be
río Auguftis: Agatho Épífcopus,íéruusferuoíUm Dd,cum uníuerfis Synodis,fub
¿acentibus Concilio Apoftolicæ ftdis.Omníumbonornípesineffe dínofcitur,dum
'
imperiale faftigiuméius»âquofecoronatum & hominibus ptaeftítutum ad faiubriter gubernandum, agríofeit ? ueram de eo conféfsionem qua iola præ omnibusmu/
neríbus deledatur inquirit, fideliter & uíuacíter ample di defideratEthoc ideo prg
ftantífsimum munus eft,â quo procedit omne quod bonum eft»ad quem redigitur,
quod de eius maieftate perceptum eft : cuius fpirittf perftruerite in mentis arcanis,
conualefcente fpiritali flagrantia, piae interitionis radtjcircumqua<^perlüftranc9â£
inanitatis odor defacrificiocordis afeendit ad Dominum , qui talimurierecom/
placatur:Vnde in terreftribusfoelicitatem donet» & gentes fubiuget üniuerfâs,qtm
ad ueræfuæ cognitionisconfefsionemafeifeae : quasfubiedas Chriftiario imperio,
de poteftate liberet tenebrarum,ut foelices faciat humiliatos » quos infodidter exal­
tare ad eorum deieâionetn permiferat.Quiauerô pfjfsimè at^fortiísím¿ principe
Augufte,ueftræ pietatis cum laude admiramur Deo dignum propofi tum ¿quomo/
do circa Apoftolicam noftram fidem dignanimi Deo fecretius fatisfadente,nô uerbisfluentibusjnec loquacitatefallacisfed diuína fua gratia commouece »omniumcp
ambiguitatefublata defideratis cognofcere,quaeueritas orthodoxe atque Apoftolíese fidei contineat. Omnes nos exigui Eccleiïarum præfules, ueftri Chriftiani im/
pertj famuli,in iêpteritrionalibus ÔC occiduis partibusconftítutijícetparuíac íínv
plícesfcientia,fídé tamért perDeigratíámftabiles,pro ijs quae per díuaiemfacrarai
praecepta cognouimuSjCóníegrianteacdífponente uobífcum,condítore8¿. diípenlatore omnium Deo,exhilarati pro huiufmodi pio propofito,cum intimis cordis fíe
tibus gratias reddere coepimus i quod tam laudabile, tam mirificum, tam faluberrL
mum,cam (ingulariter Deo prae omnibus iacrificiqs acceptable» trâquilliras ueftra
creditur opus concupífle,quód multis quidem pietate ac iuftitia præditis regibus de
fideratum3paucifsímis tamen ratonad efFedum Deo placitum , cum ííncericare A^
poftolicçfidei perduci potuifí'e,demonftratur.Er infra.Prçterea fatísfacíendum eft
noftro exiguo famulâtui»apudferemfsimorum dominorum noftrorum clemetíam,
pro tarditate miflarum ex Concilio noftro perfonarum, quos dirigi per fuam augunifsimam facram,ucftrumpqfsimum ueftígiurii íufsítTrimumquidem»quod nume
roía

Liber

Í L

719

rolâ rtbîtitlïdô hofírorurñ 5 üftfj ad Oceani regiones extenditur ~ cuius itineris Ioh/
gínquitas,ínmultitemporíscurfumportelatur,fperábamusdeBrítannía Theodorumconfamulum, atqjcoèpifcopumnoftrùm ma gnæ infulæ Britanniae ArchiepiP
copum,atcp Philippum cum alijs qui ibidem hacftenus demorantuqexinde ad noftra
humilitatem coniungere,atq? ut diuerfos huius Concilij Epifcopos,in diuerfis regi
bnibus conftitutos,ad generalitatem totius Concilij feruilis noftra fuggeftio aduna
renne fi tantum pars quod agebatur cognofceret,partem lateret, Maxime quia id
“medio gentium tam Longobardorum,quâm Sclauorum,necrtoñ Francorum,Gal­
lorum,atcp Gothorum feu Britannorum,plurimi confamulorum noftrbrum effe no
fcuntut,qui QC de hoc curióse fatta gere non defiftunt, utcognofcant,qubd íh caufa
Apoftolicæ fidei peragatur,qui quantum prodefle poflunt, dum in confonantia ft/
dei nobifcum tenentnr,nobísépconcordíterfentiunt:tantúm(quod abfit)íl quid fea
dalí ín fídeí capítulo patiantur,ínueniuntur infeftí Qt contrary. Nos auteiu hcet hü/
míliírníjfummísuíribus enítemur,ut Chriftiani ueftrí ímperíj Refpublíca,ín qua beá
tí Petrí Apoftolorum principé íedes fundata eft,cuius aucftorita tem omnes Chríftíá
nx nobifcum regiones uenerantur colunt, per ipfius beati Petrí Ap oft olí reueren
tiam,omnium gentium fublímifsíma eflè moniteur, Perfonas aurem denofîræhuftiilítatis ordínepraeuídímus dirigere, ad ueftrae á Deo protegenda: fortitudinis ueftígía,qug omnium noftrum,id eftuníuerforumper feptentríonaiesue! occiduas re
gíones Epífcoporum fuggeftíonem,ín qua & A poftolïcæ noftra: fídeí confeísíone
prselibauímus, offerre debeantmon tanquam de in cercís contendere, fed ut certa S¡C
immutabilia compendiofa definitione proferre.hæc ibi. Ex quibus habes,quomo­
do generale Concilium Patriarchale fubiécftumRomano Pontificfeft conftitutum
in feptentríonalíbus 6Coccidentalibus prouinctjs » Aphrica etiam Patriarchatui fub*
eftRomano.ra^dift.quis nefeíatmbíenumeranturprouinciaeRo.fedifubiecftæ.Vn/
deFlauianus Conftatinopolitanus Patriarcha, ad Leonem Papam feri b éns,ait; O=
mnibus qui fub tua reuerentia conftituti funt,Deo amátífsimisEpifcopís.De quo etiam per Leonem ad Theodofium,in epiftola quæ incipíttolímab initio. Et pro hoc
facittex2.q 4.in omnibusjubi dicitnoftroruEpifcoporum omnium. Et4j.di.iux/
ta,ubi dicit omnes Epifcopí,quíord/natíonibus ApoftoIicæfèdisfubiacent.EtHiïarius diaconus,ad Pukfieríam Auguftam ín quadam epiftola, tamen ut habetur in
epiftola Nicolai Papa: adMichadeni Imperatorem, tunc Theffalonicenfis niceni
Apoftolicæfedis habuit,per Epirum uetérem, nouumllliricum , Macedoniam,
Théffalíam,Achaíam,Dacíam,Ríperenfem,&Medíterraneam sMífiam,Dardaníam,8£Præualum:& fic maximam partem,quoniam quafi totam Europa m,&Aphri
cæ magnam partemPattiarchatusRomanus fub fehabuit.Hocautem Concilia Pa*
triarcbalcjhabet fummum prçuilegium ineo, quod uocatur Romana Ecclefia,ad unam Romanam fedem adunata.-quoniam inijs qugfidei funtnunquâm errauit,neq^
errabitJLegiturenim in feptima adione uniuerfalis otftaui Concilij,qubd ea quæ fedes Apoftolicæ Synodiceregulalítefcpdecreuít, tantoftudíofíusoportetampleâi
tanto folicitiusobferuare,quantofatiusnofcitisqugftatuta fuerunt ab ea, hæc uni/
uerfalêfemper tenuiffeEcclefiam: ita utcontrafinguloserroresiri Ecclefia exortos,
prior hæc fedes primatus audiorítate,fententiæ termina dederit. Et ita demíí uniuer/
falis Ecclefia,licetaliquandoperaliquantum tempus inquibufdam reludatafitítamendemfiprobaraprobauír,árefutatarefutauít.h£cíbí. Vnde exhocôi alijs ibide
habetur,PapairtConcilio fuo,quçfideifuntunanimitatéÔf cócordántíacoepifco- Papa
porum,defíníredebere;Dícíturenimibiîdecernentibusnobifcum,fimilitercon/
fíderantibus fandífsímíspatribuscoepífcopís noftrís.dequoi^.dí. Anaftafiusmredebt/
24+qa,loquítur in glo. Quod autem iftud Concilium Romana Ecclefia nocetur ex
fuperíoribus patet, SC ín prima adlíone ocftauí uniuerfalis Conciltj, ubi per legatos
Papç dícit.Legat libellus,que fanda Romanortí Ecclefia expofuíqqlibellus i Con
cilio expofítusfuíq&fímilíteriní.aáíoneín.c.quodíncipir.Mult^quídéíubidící/
turjSynodu cu tota Rom anorum EccIefíaiNícolaum Papá anathema prommeíafíe*
Ifts

720

De concordantia Catholica

Ifta Romana Ecclefia,femper flabilis in fide permanebit , fiequód ei non cohaeren­
tes,extra catholicamEccíefíam exiftunt,utíngeftiseiufdem Concilijprima adío/
ne,in libello per omnes fubfcripto continetur Legitur enim íbídem,quód libellus
quem Nicolaus Papa tn Synodo didauiqquiincipitiprima (alus eft,redæ fidei re/
gulam cuftodire,deinde à condituris Dei patrum nullatenus deuiare. Et infra S<
non poteft Domini noftri falúa toris fententia prætermitti,dicentis:Tu es PetruSjÔC
fuper hanc petram ædificabo Eccíefíam meam.Hæc quædida funt,rerum proban/
tur effedibus,quia in fede Apoftolicajmaculata eft iemperobftruata religio,^ fan
da celebrata dodrina.Et in fine: in qua eft integra & uera Chriftianæreligionis foli
dicas.IIle fuit per Adrianum ad Concilium Conftantinopolitanum.R.uniuerfalemir
fus,& omnes fe fubfcripferunt fic. Sequimur autem fandam Synodum & ampledi
mur,quam beatx recordationis Papa Nicolaus, cui ¿Vipfe Domine coangelice fum
me potifex Adríane fubfcrípfiftúante fandifsimum Petri Apoftolorum eximtj cor
pus celebrauit fimul
quam tu ibi ipfe nuper egifti,8Comnia quçin ijs ftatuta funt,
fecundum decreti ueftri modera done uenerabiliter conferuabimus»recipientesquos
stAes roto reclP,lint> & damnantes omnes qui in illis damnati funt.Hæc ibú Ecceduo notanta 'synodo. ° da: fedem Apoftolicam pro tota Synodo Romana capí,6¿quód profitcns Romana
? * fedem erra re non poflejntelligereuelít per fedem totam Synodum. Secundo eft no
tandaConftantínopolítanam íédem/equí in definitis (præfertimfidei)Romanam
ut habetur per apocrífarium Apoftohcæ fed is » qui fubfcríptiones & gefta Synodijpræueniendo uicarios Apoftohcæ fedis5cautêRomâdetuIit;tunc Imperator Bafilius, QC Patriatchalgnatiusipoznicueruntdeifta fubfcriptioncEpifcoporum illius
fedis Conftantinopolitanæ,ne Apoftolicafedes,ex receptis fubfcriptionibus,ma/
ioritatem fuper ipfam Conftâtinopolitanam argueret,quoniam profefsio cauebar»
quomodo in omnibus fequerentur Apoftolicam fedem.Ideo procurauir Imperator
urper cuftodes deputatos per eum,uicarqs Apoftolicæfediscapereturclam illçiub
fcripttonesjqiiod fadum fuir, fed poft hoc exindudione u icario rum refti tutae fue/
runt.Et fatebatur Imperator, Apoftolicam fedem magiftram effe in fide,etnepericu
lum interueniret perdendi, apocrifarius (ut prxdicirur)fecrete Romam eascum geftis detulit,fequentibus uicartjs qui fpoliati fuerunt in uia.Similiter &in fexta Syno
do,in prima adione,8¿ alrjs multis locis,probatur Habilitas fidei Romanar Ecclefig
Exiftis habes duo qup menti tenenda funt, fcilicenquod Concilium uniuerfale,uel
ni'tcrf íe
generale Patriarchale,fubeft Q¿ fubiedum eft Romano Pontifici, & hocin fubfcriz
pnone legatorum Papx,⣠fui Concilium
8. Concüíjs depræhenditur,quia legaftConcdijfequunturfacicuer.huicetfamuer.inud i/.dift.Etficutipfehabetprincft
«w ñiá per Patum *n fide,ÔÎ eft index fideiÇut fuperius habetur) ita hocfuum Concilium habet
PapdwtHtif- principatum, ínter omnía Patríarchalía Concilia in fide. Vndeex hoc fecundó hajww.
beSjiudícíumfideiquodperPapamó¿hocConcilíumfit,eíretutífsimumínteromnía particularium congregationum iudícíadicet infallibiliûsfit&tutius, indicium
uníuerfalís Concílrj totius Ecclefiæ. DicitenimImperator Martíanus (utlegíturín
prima adíone Conctlq Calcedonenfis) cogitantes non efle tutum a bft£ Synodo,6¿
ubiq? fandarum fcripturarum præfulibus quæftionem de fide renouare.Hodie aute
(proh dolor)catholicæ uniu€rialisEcclefiæ,&parochialisRomanæfedis, unum eft
Concilium,cumtoraEcclefiaredadaficad illum tantum Patriarchate. Quare liait
Temper ftetitiudicum Ecckfiæ Romanæftnodo predido captæ) in uera fide,itanuc
!
amplius ftabí t i nfallibi lids fentetia Chrifti,quoniam portg inferorum aduerfus earn
nunquàm præualebunt Et hæc eft altera radix uoftri propofiti.Romanus ante Pon
tifex,ad urbem Patriarchale Concilium frequenter folicusfuitconuocare, fæpeenâ
extra.Nam extra urbem celebratum fuit tempore Conftantini, fecundum Arelaren
fe.in quo Apoftolicæ fedis.,Silueftriq^Papælegati,Claudianus & habitus presbye
ri,Eugenius6¿Quinatusdíaconi,6¿íleomnibus tam Africa?,Mauritania,Cicihæ I/
ialig,GalIiæ>Hifpaniæ,Germaniæ 5 quàm aliarum omnium proqinciarum fub Patri­
archam Romano legati iacerfuilleleguntur. Habetur enim Synodum feu Concili/
um

Liber

II.

tii

um Roma fiæ Ecclefiæ eflèj ad quod de prouincrjs legati íuxta i pfius Papa: mandata
conúéneruntjUti hæcingeft is ui Synodi colligi poíTunt. Vnde ut ibidem colligitur,
tunc (u p rà feri p tío nes aliorum in Concilio exiftencium, Patriarchali annedfeba n t, sriftriptfo
per hunc modfiiprimb enim fubfcripfit Agacho fie* Agatho Epifço’pus fandæ Deí «eí»
càtholicæatq? Apoftolicæ Ecclefiæ u er bis Romæ,huicfuggeftioni cum gencralítate totius Apoftolicæ fedis Concílrj,pro recftítudíne Apoftolicæ confeísionís fadlç,
ficut fuperius continetur,confeñfi áccp fubfcrípfú Et fequítur. Andreas gratia Deí
Epifcopûs fandæOftœnf s Ecclefiæ, ín hanc fuggeftíonem quám pro Apoftolíca
noftra fide unanimiter conftruxímus, fimilíterfubfcrípfi. Et ita præcisê Vuitfredus
EpifcopusEbroíceJegatus uenerabdís SynodiperBritanníam fubfcrípfít.Vnde ut '
ábídemlegítur.Felíx Arelatenfis,g<Taurinus diaconus Coloneníís,adíuncftífuerúc
Adeodato pro tota Gallia;qui fe omnes fubfcripferunt.Ex quo habes modum con/*
gregati onís,8Cddnde fubfcríptiónís,&quómodo èx unanimo confehfü pr odire dé
bet iudídum>quod eft fíngüíadter notandum.
. . Cap,
VIII.
,............................ ,
T ut aliam no paruám difficultafemffemper fub correcftíone)eaacaem, quæ
haber dübíumhoc:anfta[ucaquxinuníuerfalibus,0¿alíjs ómnibus Cocilíjs u 1
ubi Papa per fe uel legatum præeft, per ipfum Papam aucftoritatiuè çonfilio
Cóncilí] concurrente fiant,an concordantor per Concilium.ldeo qportetaItás fubfcriptipnés extra fidei materiaria inquírere, de qua loquitur præcedens defi­
nido Agathohis;uc fie ex illis Siíálrjs fundamenta eliciamus.. Emprimo ín ómnibus
Uní uedalíbus uníuerfalís Ecclefiæ Cohcilrjs,ínúenío legatos Papg,abfc$ differentia
pan form: ter álrjs féfubfcripfiffe.Vode ünufquiscp Epifcopûs uel dicít aphuens,ueí
c'onfentíen^ruel ftatuens,uel definiens,fubfcrípü.Itápariformiter Apoftolicæ fedís
legatiPapæ,quiâ in odo uniuerfalibus Concilias,noninuehipPapam per ft interfii
iftL Vnde utfciatdr hoc dubium,non habere pauca ex geftts Calcedorienfis ÇoncilijjdedepoficioneDíofcoríapponam. Pofttjuâmenim Díofcbrustertíó inonírus
noluírcoóipararejtünc Pafcafius legatus Leonis Papæ, ad Synodurri dixit : Volti/
mus edifeere à ueftra fàncftitate,qua poena dignus fihSada Synodus dixit,qiiæ pla/
cita funt canonibus fiant»Pafcafmsdixit: lubet reuerentia ueftra ut ultione canoni/
ca contra eum utamur,confendtts an áliud placet? Sandia Synodus díxítíecíam con/
fentimu&nullus diflentit,totius Synodi uoluntas eft tina. lujíanus Epiícopus Hip/
ponenfiSjdixit ad legatos Leonis : pètimus uéftram (aneftitatemin eo quôd magis in
ter cæterds eminetísjiabentés locum fanâifsimi Papæ Léonis, itiftam ín comtima
cem promulgare uíndidlám,ac regulis infftarricontraeutnferrefentenuam,omnes
ením nos & faridh Synodus concors efficitur,ueftræ fencentiæ fandli tatis- Pafcáfíús
dixit,quod placet beatitudini uefti £ unanimiter proferatur.Maximus Antiochenus
Epifcopûs dixit.quod uidetur fandtitatí ueftfæ ceñféndum, in Hoc concordes effici/
címur Omul Poft hoc legati Apoftolici pronuriciàrunt fententiâ, qua Leo Papa de/,
pofuiffet Díófcbtum, & eum damnaflet, fubiunguntîfantfta hæc Synodus à quæ
placent canonicis regulis fupef memorato Dtofcorodecernere}norimo! etur-Anàz
tholïus Archiepifcopus Conftantinopolitanus,S¿quifque de Concilio fenteritiam
dedit dicendo,eum alienum indicó, ómnís fácerdocalis fiue Epífcopalís mi titile rrj,
Ecce quod legati Apoftólíd ín Concilio, quía primo locó exiftunt, prius proferûè
fentehtíam,ííbynódüsiubet,^ per illos omnes fecundumordiném3àex unítaféuó
luntátís concordia dependet fentetitiæuigor. Vides etiam quod fentenfía ftdís’ 1
¿ "
Apoftolicædepofitiónís Díofcorí,íuxca canonicas regulasenuníuerfalí Synodó fu
ititerum examinata: quodobfequerttía infra,mentíteñendumexiftiu'Habes forma
urtíucrfalíum Cóncliorum ; pariformíter ínáltjs Romanorum Pontificum Conci/ s(ntcn^.^
Ííjs,fubfcriptíónes fadlas reperío.ltaenímin CÓnclíoMartini Papæ,quod præçef/
íitfextam uníueríalemSynodum,repério Mártinum ficfcrípfífte. Martinus fan$g i<ctxanànA^
catholicæ Apoftolicæ Ecclefiæ Epifcopûs urbis Romæ, huic definitioni confit/
¿nationis onhodoxæ fidet & da mnacioneSergíjConftantinopoIí tañí a Pyrrhí,áf
Páútí

E

7ii

De concordantia Catholica

Pauli ftatuens fubfcripfi.Etfic Maximus fandae Aquiîegienfis Ecclefiæ prxdseco
firmando,damnando & ftatuendo,uttacum io^.Epifcopís fefubferipfínquífqpíneadem forma.Sícreperíoin Concilio,cuf Gregorius Papa íuníor,tempore Leonis et
Conftantini ¡unioris Imperatoris Romx prgfedit3fubfcriptionesfadas.Gregorius
fandæ catholicae & Apoftolicæ Ecclefiæ urbis Romæ Epifcopus, huicconftitutoâ
nobis promulgato fubfcripfi. Agnellus Epifcopus sandæ Eccléfiæ Ferentínenfís»
huic conftituto à nobis promulgato fubícrípfi» Er fímílíterfubfcrípfernnc Epífcopi
numero 21.presbyteri h*Ô£ diaconi 4.Similiter ín Synodo Symmachi legitur, Nam
tempore Theodorici regis, 218.Epifcopi in Concilio, Symmacho præitdenteihfek
ta adione teguntur dixille:fandorum patrum ftatuta firmantes, exprefsisfcntentiis fancimusSymmachus Epifcopus Ecclefiæ catholicædïxit,quod fi aliqui hæccrâf
grefsi fuerint,& talia præfumpferint, quod fuper his nobis uidetur pariadunatione
manifeftare.Quumqj furrexiiïènt, 6¿ pauló póñ iterum confed iírenr,dixeriint;Siqs
hgc hodie in hac fanda Synodo prohi bita,infringere prçfumpferir,fi clericus eft gré
du proprio careat:ft monachus uel lai cus,communione priuetuf. Etinfratdum refis
diflentjfado filêtio uniuerfa Synodus dixit: quifquis clericorum aut monachorum
uel laicorum, tam maioris ordinis quàm inferioris,poft hanc formam à nobis proh
tam his decretis contraire præfumpferit,fîa tutis canonis uelut fchftmaticus propel
ía tur. Et fubfcípferunt ficíCélius Symmachus Epifcopus fandç catbolicç Eccteiig
urbis Romgihuicconftituto à nobis ínfpiranteDomíno perado fobfcripfi* Lauren
tías Epifcopus fandæ Mediolanenfis Ecdefiæ,huicconftituto à nobisinfpírante
Domino perado fcrípfi.Eulalíus Epifcopus Syracufànæ,fimih'ter omnes fubfcrip/
ferunt. Et in fexta adiorie dicitSymmachus Papa, quomodo quædam ftatuta reno
uanda funt, & qu£dam corrigenda, fubíungensmodoíquía Deus prçfentiamueftra
uotiuammihiconcefsit, necefle eft rem fleri firmam, quàm credo Ecclefiafticis fa­
cultatibus conuenire* Et fubfcripfit, Celius Symmachus & reliqua. His conftirutis
Synodalibus à nobis prolatis á¿confirmatís,fubfcripíi,¿¿ paríformíteromnes fubr¿rípferunt.Similíter reperío,in Concilio Papiæ celebrato per Bonifacíum Papará
contra clerícos concubinaríos,fubfcríptiónes fadas. Ecce quia omnís fubícripnó
cpnfeníít,oftendít&firmitatem* Ita tegitur in fexto Concilio ApbrícahiConcilíj
ubi Gennadiusdíxít.Qu£ ab omnibus funtdida,propria debemus fubfcriptíonero
borare,fi¿ ad uniuerfis Epífcopísdídum eft:flatfíat,utetíam uícartj feníoris Roma:
in conclufione odauí uníuerfalís Concíltj, dixerunt* Quoniam prouídentía Dei. in
proípcrtim finem omnia deuenerunt negocia Ecclefiæ,oportet nos ín (criptis manu
propria hæc robora re,fecundùm fÿnocjicam confequentiam,ut hæc circa finem geftorum leguntureiufdem Concilij Ideoad fírmitateráód confeniummanifeftandft,
fiC ad omnia roboranda quæ aditabantur, Epifcoporum fubfcriptiones, fecundum
Synodicam confequentiam, annedebantur in fine* Ita reperitur in Toletano Con­
cilio quodam .His ueró omnibus finem fi< robur fubfcriptione noftra facientes. Et
fequitüríEgo Eugenius ToIetanæEcclefiæ, prouinciæCarthaginenfis Ecclefiæ Epi I co p us Metropolitanus, his côtnunibus decretis atinuesfubfcri pli,fimíliter & ali)
Epíícopí fubfcripteríít Jta ín alio in quo fuit îfiodorus dícíturíOmnia propria fubfcrí
ptíone ut permaneant roboramus: ó¿hocinüenitur in fine omnium Conciliorum.
Ex qua re fequtturiuxta fubfcriptiones prætadas, uígórem ftatutorum canonum
inConcilio^non exPapa nec capite Conciliated ex unico concordanti fenfu, uígó
rem haberè.Talia enim ftatuta catholicæEcclefiê coinmuni con fenfu edita,Nicena
Synodus redeuntes de hæreffuoluit profiteri debere, &C de alfis non loquitur. 1 .q.^
iiquiuoluerint.Etfi aliquando repetitur, Papam deConfilio Concilij nocftatuifie
(quod tamen nunquam legitur in antiquis Concilijs) hoc tamen de Concilio affir/
matiuo, & per quod coni enfus habebatur íntelligendúm eft. Nam nulli dubium»
quin prouincíale Concílíumftatuere non poflet ea , quæ ad totam prouinciam (pe­
dant, fine capite fcilicet Archiepifcopo,qut iudex eft prouihciæ.utnotattir per Ar
chi 17* díft.generabilía s.q jxap^Ét a.nifi non uellet uel non poflet 3 puta quia mor­
tuus

lí,

Liber

725

tous ínter èfle,ùt notatur 18 4dift»placuit.Tâmèti ftatuta quæ ip fí s Concilqs prouírt-

cíálíbus dídata ¡nueniuntur,nón èàprOpter aferibuntur Metropolitano, de confien
fu Concílqifed uaríjs perítísiqúi ín Concilio fuerunt áudores cañonam,ut hæc per
ordinem habétituríi^.díft.íékta.ufehannotatio. Nec proptet au&oritatemdidántí/'
tînt fuerunt cánones» fed quia aliorum confilium concurrebat 9 & fîm ¡figer confienfus,qui exfubfcfípttione conuíncítun

Cap. .

IX

. St fuperiús rhánífeftum, quód Synodalís aúdoríta s ex potelíate lí gandí 8¿

I

j foluendí Ecclefiæ,^ facerdotio a Chrifto tradita, roburaccípít,cum eo q?
™ tnmedio congregatorum propter nonièn ChríftúChriftus índubíé dL& có
gregatis in unum,fpiritus Domini írifpírát.Eft fecundum hoc in NicenaSy/
nodo definicum,quod quæfurttper unamquam^ protiíncíam,Synodus prouincíg
fiabetdífpenfare¿.qta.Epífcopi$4qXnemihem,uer4illa4Et gubfcrhare&ádmímftrá
re habet omnia,ex eadem definitioneNicení Condlrj ?.q i.noninuitátí. Etomníá
exorta íntra prouincíam, â conprouíncíalíbus audiri debent & terminari» ut in aliegatOAier.illa* Ex quo patet quod quia Concilium ex confenfu conftituítur, quoníáí
ubi ddlenfioftbinon eft Concilium i5.dficanones uer. Synodusîtuncnbti poteft ra/
dicalius fundamentum inueftigari,quàrri concordantia.fícclefiaftici enim cánones?
nonpoíTuntniíiperEccIefíaftícam eongregatiónem(quá: Synodus uel coetus dici/
íur)ítatui.Etidebnifí(quícuncpilIefuentaucPapa¿autPátríarcha)decretafecundÉí
canones Ecclefiaftícospromulgauerítjnon poflunt illa ftátuta,cánones fiu.e Eccle/ u#.
fíaftiea ftatuta uocari, tií híl habent firmi tatis, ctnufcuníp particularis flat uta, nifi
inquantum per acceptationem ôiufum feu confenfumconfitmentur,feucanonib«
confentianuVnde textus Leonis Papæâde epiftoïis fuorum prædeceflorum,S£
dift.fi Romanorum,& Damafî Papg *î*qj .omnium tlôquun tur de decretalibus 0¿
epíftoUSjde canonum dífciplínís promulgatis* Non uólo negare,qúín ex uirtute 8£
poteftatediuina,ac etiam præceptoquo obedíendum eft præpofitis,& quo Cubic di
effe debemus Regibus,fuperiores ftatuêdi ÔÉordinandi,’tecundum tommifíam cura
habeant poteftatermfed dico, quod ftatutorum obliga tori alis uirtus, cum tiocrequi
ritconfenfum p*erufum 8íacceptíonem.Statuta enim Aphdcana nonlígaffentGal
los,nifi Carolus ab Adriano Papa in duobus breuiarijs receptaba ad Galliam detu/
liflet3&ficGalliaacceptaflet«VndeinConciIio TolecanójUr.Chriftianno celebra
to,conUerfis omnibus de Arriana haereft ad fidem,dicit Synodus: Conftitutíoníbus '
iierb fadorumConciliorumjNiceni, Ephsefini, Conftantinbpolitani,& Calcedonenfis,quas gratísima aure audiuimus,& confenfione noftra uéra approfiauimusi
de toto corde anima fubfcripfimus.Ecce dicit Synodus,confenfione nóftrá.Et iri
alio Concilio ToletanotHoc nobis placet, ut fi quis cognitis geftis Niceni Conci/
líj,alíudquámftatutumeftfacere praefumpferit,ó¿ non in eó perfeuerandum putaueritîtunc excomrtiunicatus habeatur, ni ii per corred ionem fràrrum fe emendaueá
tit*Et frequenter ínuenítur in omnibus Concílíjs, confirmatio canonum pretéritorum Conciliorum,per uíam ínnóuatíonís,uc de confenfu
acceptatione appareat^
ut fí forte abrogado per non ufum introducta fuiflet fie tolléretuh

Cap»

X

St Sí iílüd manífeftum,fi ediuslibet promneisediipofitío, ad eius Synoduni
¿n omnibus fpedht,quod tunc nulla conftitudo,uiíi approbata per Synodi
ligat.Omnísenimlexdebetpatrúe,IocQÓÍ tempori cortuenire 4.. di. erit au- .
tem 22.dift.per totu. Et haec examinare habet Synodus prouinciæ. Loquor
de pofitiuis humanis confticuti onibus. Oportet em qut>d omnia talia quæ ligare de
bent3 contineantur in aucftoritatibus facratym feripeuramm^ftatutis Epifcoporff ih
.......... .
Con-

E

-

724

De concordantia Catholica

Condíqs editis,aut:ConfuetudineuniuerfalisEcclefix, alia omnia refecarídebent¿
i2.di.omnis3&eft textus Auguftint.EcceqUod excludit omnia alia. Quareuigor
particularium ftatutorum, quoad hoc fubditi pêr ea ligentur, requirit ufum æ aece/
p ta cío nem. Vnde ufu leges fírmanturóó¿ utentium moribus approbantur.4>dift.Ie/
ges. Et hoc etiam uerum,ín ftatutis RomaniPôtificiXquæ per non ufum,uigorem
perdunt,utíbidemprobaturín.c.ftatuímus.et.c.deniqj.yndeeftfcíendum,quódco
CoqtWto. ftitutiones quafi .Omul ftattones, de Ten. ex.inter alia : licet aliter dicatHofti. infum.
de confti.paragho.unde dicatur.Et proprie funtcanones,qui ab Omnibus feruari de
bent,ut in c.udeconfti. In ueceribusomibus‘libris,folùmnominahtur illicanones,
qui per Synodos conftituti funt » Quoniam licet Metropolitanus habeat curam 8C
rollícicudínemprouínci<e*5>.q.t<perfingulas:tamenftatuta generalia,totam prouïn-cíamreípícíentía edere nequit, fed oportet quód conftimit, id eft cum alrjsfuffraganeisflatuat:quoniamdehacconcordia gaudet alti fsímiis , & gloriatur in membris
fuís^.q.3 . Archíepifcopus,ut uno ore concorditer glorificetur trinitas in Ecclefia.e,
câ.etq.cnullus. Primas ibi ením eftDeüs,ubifimplexfineprauitateconfenfus,ut
dicit Hormifda Papa,in epiftola ad Epifcopos Hifpanig.

Cap.
XI.
yriwrfi cwT licet Apoftolrds falutaribus monitis fitobedientum t* di.Apoftolicis:8£
| J licet etiam fit fatendum, Romanum Pontificem poteftatemftatuendi habe­
ri’ p?H.pü- S3 reaDeo,utnocatglofladeelec*generaliin tf.Sd quódhancpoteftatem nemo
ab eo tollerepoteft,ut notatur.2.di.ci.perarchi.0fanto.de but.detransla.c
i>quod tamenlimitateinteiligendum eftjecundum eá quæin fine huius partis fecu/
dse dicuntur:tamen ad hoc quód ftatutumeius liget, non fufficítquód fit publice
mulgatum.fedoportet quód acceptetur,& per ufum approbetur fecundum fuperiora,S<ea quæ notantur de conftf fuper rubrica,ubi dicitur per dod.quodadualidi/
tatem ftatuti tría funt neceflaria:poteftas inflámente, approbatio ftatuti per ufum,
swutoutlí--8¿ eiufdem publicatio Vnde uidemus innumera Apoftolica ftatuta,etiam â princi/
pio poftquam edita fuere,nonfuifle acceptata. In quibus omnibus regula eft, quæ
^ria’
habetur .4-.díft.paragh¿> hçc etfi legibus finr,quia communi ufuapprobata no funt,
fenonobferuantes tranfgreísíom's reos non arguunt : alioqui his non obedientes#
proprio priuarentúr honore.Tales enim leges fiue ftatuta,nullus dicitur contemne
re uel tranfgredi,quia nondum efficax lex eft. Veru fi lex foret ÔC acceptata,qui eam
nonfcruat,exeo quia uoluntas eius eftnonfubijci rationi legis , tunceft tranfgref/
for excontemptuífecusfidudusirauel concupifcentía, ut notabiliter dicit Archí»
8 i.dift.c.quicuncp. Ex quo habetur, quód rede illa funt canonica ftatuta,quáe funt
Synodice confticuta:quoniamSynodus repræfentat íecudumfüam quali tatem,aut
prouíncíam,autregnum.autuníuerfalerriEcclefíam* Quícquíd enim Synodice fie
conftiuitur,ÎècumapportatÔCacceptationemôCconfirmationem,licetrobûrinufu
uígeat.Quare omnia illa íura,qua:loquunturde flaturis Apoftolicæfedis,i9.dift p/
fertim.c. nullifas. puro intellígi debere,de ftatutis iynodícísipííus fed is, utíbítex.
dicere uidetur,autfaltem de ipía fede,qug non capíturpro Papa tantúm,fed pro Cat
dinalibus etiam hodie legatione totius Romanæ Ecclefiæ>& etiam uniuerfalis fun*
gentíbus.Cüíús quidem ledis Papa os dí citur,qtioniam per Papam ipfa ftdes loqui*
tur. Et ideó Apoflolicæ epiftolæuocanturjllæ Romanorum Pontificum epiftolæ,
poStf A quæuigoremfîatutorum habent,quoniam per confenfum Synodiquandam Metro
Oíc ‘
polttanorumconcurrentium,annueadfedemPapaeafdemdícflauícVndeinfyno/
do Toletana,anno Chrifti «v.tempore Recaredi regt's 4 ex omnium Epifcoporuni
HifpaniæÔÊ Galliæcollecta,in primo capítulo ftatutorum pr^miísis capitulis fidei
orthodoxæ(quôniam de Arríana hxrefi, reuertebanturomnesad catholicam fide)
i ta îegiturt.Àt nunc pace Chrifti EccIefia,Chriftimiiericordia reparata,omne quod
prifcorumcanonumaudoritasprohibetJfitrefurgentedifciplinainhibitum,& agatur omne quód praecepit. Permaneant in fuo uigore Conciliorum omnium inftitu/
ta

Liber

725

II.

ta/imul & Synodïcæ fandorum præfulum Romanorum epiftolae» Ac in alio Conçi
íio Toletano,tempore Syfeuandiregiscelebrato,Gi7.dicit.Apocalypfislibru,mul/
torum Conciliorum audoritas, S¿Synodica fandorum Romanorum præfulum de
creta,IoannisEuangeliftæeffedefcribitur ,6f ínter diurnos libros conftituédum de Epiff0[(e s
creneruut.EccequodSynodicæepiftolædecretadicuntur.Etexhochabetiirjapjp/ wdicce.
batíonemlibrorum,quaeGelafioPapaeafcribitur,fuiireSynodicam:ut hoc in Burcardo in tertio libro habetur,ubi dicitunro.Epifcopos ín Concilio illo fuifle. Et etí
am illi textus Nicolai Papae, Gelafij,ôi aliorum qui dicunt fub excommunicatione
decretapér Romanorum Pontificem promulgata, pro corredione morum Eccte/
fiæôfdi(plicina,intelligi debent,fecundum Hicmarumfubtilifimum Archiepifcopum Remenfem:cuius laudes idemNicolaus Papaii.q.j.excellentiisimus » extollit
de promulgatis.!.quæ Papauulgó promit de dífcíplinís facrorum canonum,uel ipfi
us Synodic! Apoftolicfquæfedes Apoftolicafæpe dicitur, cuius ipfe os eft.Sicin/
telIígoi^.dift.Solcum fimilibus.de quo etiam infra ín quodam loco dicetur.
DicítenímDamafusPapafinepíftolaad Stephanum Archiepífcopum Concili) DrfW(írttP
Maurúaníp,S¿uníuerfísEpifcopisAphricanæprouínci£,in epíftolaquæincipiuLe
p'
dis fraternitatis ueftræ literis)fuper Ecclefiâ uniuerfalê Papá habere Epífcopale mi- í0¿„ EJ¡t^
nifterium,6¿RomanamEcc¡efiamuertícem Ecclefiarum,6¿quóduicePetrí legado amitpifeopa
nepro Chrifto utitur, quífqj Romanus Pontífex.Et quód ín Metropolitano Conci IMet wi
liojdeomni concordia caufæ tradarí debent omnium, fed definire fummas querelas Pertlim'
caufarum,uel damnare Epifcopos,abfqj Apoftolicæ ledis audoritate,minime licet:
quam omnes approbare fi necefle fuerit,eius fulciri auxilio oportet.Nam Syno»
dum fine eius audoritate fierfinon eft catholicummec Epifcopus nifi in Synodo, le
gitirna 0¿ fuo tempore, Apoftolica audoi;itatecongregata,definitedamnari poteft:
nec nulla unquam Conciliarata leguntur,quænon funt fulta Apoftolica audorita­
te. hæc ille.Et talia & confimilia per multos Romanos Pontifices habemur»
Et quia poteftas &Í fi de Papa tantum intelligi deberet, tunc oportet quôd in tel h>
gaturiuxtapræmiirajicilicetdeftatutisacceptatiSjufuroboratiSj&rcuncreditinidê*
ac fi Synodica forer conftitutio.Ritus enim uniuerfalis EccIefiæ3ftatutisEpifcopo*
rum in Concilio æqui para tur u.di ft omnis.
Cap.

XII.

tantum hocueritati innitatur, fciiicet quód uigor legis ex concordantia
f
X fubiedionali,eorum qui per eam ligantur fubfiftat, facile quifq? appræhen
canoni
fi
ldit,qui uiresconfbetudinisexufu tantum introdudæaduertitîdecuíus ef
fícacía}i2.dift.pertotum36¿ præfertimin.c. Ecclefiafticarum habetur. Vn- ^¡t.
deueneramur introduda per confuetudinem,etiam ubi ignoratur,an
cuiufquàm principis condendæ legis poceftatem habentis confenfus ínteruenít » ac
etiam fi uis confuetudinis etiam à tacito permífsiuo confeniufuperioris partim de/
penderet,ficut in multislegitimèpræfcriptisconfuetudinibusparticularibus, con/
trà generales etiam pratceptiuas humanas leges,dici non oporcettt^mê adhuc prin­
cipium uigoris ortum ab ufu,nullo præcedente confenfu, imo in poteftate etiam Pa
triarcharum,uidemus facrum NicenumConcilium ex moribus arguíffe.áy.dift.mos
eft et.c quoniam mos.dicens,parilis mos eft EcclefiæRomanæ,fciiicet ficut Roma­
nus Pontifexhabetomnium inorum Epifcoporumpoteftatemííta & Alexandri/
nus, ex more habeat per Aegyptum. Confuetudo enim attendi in Patriarcharum
poteftate iubetur q ?.conqueftus. Et uidemus quantum Romanus Ppntifex,ultra facrasantiquas obferuationes, exufti æconfuetudine fubiedionalis obedien/
tiæ,hodieacquifiuit,Habeturbreuiterexpræfcriptis una conclofiointenthexpra/
dicafubfcriptionum,acetiamrationabihrerprobata,fcilicetin Concilqsjtomanu
Pontificem incondendisftattitisgeneralibus,eam non habere poteftatem3quaqup P(tp^ non
dam adulatores eidem contribuunt, fciiicet quód ipfe tantum ftatuere habeat, aliis
confükntibus.NonnegotamenPapamad confultacíonemrefpondere,fuadere,¿x

a

Bbb

fcribe<-

72S

De concordantia Catholica

fcribère femper potaiíle : fed díco de ftatutis quæ aim canonum ha bent^Sf decretis?
quæîigaût úníaerfalítér inEcclefia.An etiam hodie ex longa coníuetudineíntroduaà, Papa folus uniuerfaliterftatuerepofsit,pro tunc non examínojtamendico,etí/
am fi hôcpoftet,non eft contra prôpofitum hoftrum, hi quo folùm adhoctêdimus
quôd canonum ftatUendorum audorításjrion folum dependet àPapa,fed à comma
ili confénfu.Et contra Bancconcluiíonem , niilla præfcriptio uel confuetudo uaterè poteft^ficut nec contra fus diuinum fîùîàturalejâ quo ifta conclufio dependet Sed
quod non diftatpræfidencia Romani Pontificis , qudadhunc effedumirt generali
liel uniuerfali Concilio, à præfidentia Metropolitani ín prouincíalí,ítn ó ín uníuerá
fáli Concilio totius uníuer falis catholiéæEcclefîæî hæc præfidentia minor eft 3 quo
adaudotícátemagendorum,quâm in patriarchalijinPatriarchal! uerô Metropoli*
taño ín pro uincíah,redl¿ comparator & æquiparatür iüxtapræhabita. Quareapud
antiquos,frequenterRomanusPohtifexÁrchíepífcopus nomíiiatur.lnuníuerfali
autem uniuerfalis Ecclefiæ, prxfidéntia Romana Pontifici non cantùm attribuitur^
ficuteidem in Patriarchal! aut Metropolitano in prouincialijfècundùm ea quæ inie
riùs dícentun
Cap.
Xïit
Ârguwnta IF *Jpïdebitur foitalle aliquibus nouum íftud, qui legeruntfcríptaRomanorüm
¿pMcipud
% f Pontificum, quomodo plenitudo poteftacísfítapudRomanumPontifiyapítíiifitpie %/ cem,& quodalíj omnes uocatí íint in partem fol h'cítudinis deufa pal.ad
nitiído pojo
V . honorem ad quódGeIafius,Síluefter,
Nicolaus, ac Symmachus,fi¿al¿í
Romani PontificésdicutíquómodoPapade ómnibusEccleíqsíudícet,S¿.deeonul
lus.Et quum poteftas Papae fit diuina,à Deo ip fi tradita,per uerba;quodcuncp ligaiierisîurriotatFr.? deconfti.cft ómnís.Eteapropterutuícaríus Chriftí,prxfidetEc/
defiçumuérfali,detransla.caiï*&i.Etquam ipfefummam illam habear poteftatem
£¿ etiam reperíatur fubdítos quorumcunep Epífcoporum,abfq? neglígentíaEpífco
pípropríj3é¿ iudicafte óíabfóluiile» 6¿ad eum fíne medio appélleturípoteftas ftatu/
endí dépendons à poteftaceíurífdí¿Ííonís,utho*archUn praefato.c. cSomnisitunc
abfurdumeft dicere, quod adhuc aliquid plus aduígorem cuí ufcunqjfta ti requira­
tur,quàm eíus uoluntas,quod enim placet príncipi,!egis habetuígorem. Infuper
non haber dubium,didum dodl.ín.c.quum accefsiflent: 8¿ etiam in c.quum omnes¿
de conftí. redorera cuiuslibet uniueríítatís exercitium íurífdídíonís habere,rema/
nenteetiamipfaiunfdidioneínhabícuapuduníuerfitatem. Sed Papam elle redoiem nauículgíandí Petrí,g¿ uníuetfalísEcclefíae¿némo etíamdubítat. Quáreuígor
conftítutionumabéodependec , qüumfine retftoréuniuerfitatís fíatuereneqúear*
Talía fímílía poíTenc peí allegationes longas adducí/ed breuiter tangendo, quia
cuntía ad ífta fundamenta reducuntur quæ cóntradícípofíúnc ?
maxime ex íftís
fatapiis.
GelaftüsPápa,ó¿exgeftísínepíftolaaduníuerfos Epifcopos per Dardaniam con
cludit,quódApoftolicaíedésf¡neulla Sÿnodo more maiorum abfoluít,ínque á Sy­
nodo damnatos^fimílíterííneSynódo habuit quosoportuir damnandi poteftatê,
tamen antequàm procederet,dedamnatione loquebatur Aca tfj haeretici
fundat
íe Papa ín damnatione generalis Synodi, quæ hærefim damnauíñinquamAcatíus
incidiere G Papa fateretur, Acatium â fede Apoftolica abfq? Synodo non faille danatumsriifi ínfententiam^dámnatíonís Synodi hærefim, ih quaminciditjdamnanris
iiicidiftet : ac fi Apoftolica fedes exequuuta fuiflet prius latam fentententíam 24.
WztíwíwiJ. q.i.Acatiuscumduóbus.c fequentibus.Sedproíuéftigandouerítatemillíus,anfeídtáioofííHisa jjCet d€jure pofiríuo omnes prxlatí inferiores Pápa,díriuatiue fcilicetab ípfo Papá
áirífdídlonem habeant, ut notant do drjnc. quæ abEcclefiarumpræfertim Domi­
niis Frq.oportet primo fi hoc aerum forer» Petra aliquid àChrifto fíngularítatísre/
cepille, & Papam ín hoc fucceftoremelîe. Sed feímus ,quód Petrus nihil plus po/
teftarís à Chrifto recepitaltjs Apoftolis zi.dift. in nouo 24. q.L loquitur. Nihil enim
didiutn eft ad Petrum>quód etiam alijsdiâum non fit,Nonneficut Petro diâum eft
quód

|

i

¡
i
!
!
I

Liber

IL

727

quodcunqUígauerís fuperterram,ítaalfjsquemcuncpíigauerítisc’Er quanquám Pe/ Prtw M
tro didam eft,tu esPetrus.SC fuper hanc petra mica meo per pétram,Chriftum quem quçd&ndù
confelïus eft íntelligimus*Et fi Pétrus per petram tanquàm lapis fundamenti Eccle/ »
fix intelligi deberet : tuncfecundumfanâümHieronymum, ita fimiliter altj Apo/
ftolifuerunt lapides fundamenti Ecclefix , de quibus habetur Apocaïipfis penalti
mo,ubi per 12 Japidés fundamenticiuitatis Hierufalem fandae Ecclefi^.riemo dubi
tat Apollólos inrelligidebere.Etfi Petro didam eft,pafceoues: tamen manifeftutn
eft,quód illa pafcentia eft uerbo & exemplo Ita etiam feCundum fandum Auguftt>
nurrijin gloifa fuper eodem uerbo,omnibus idem prxceptumeft ibi: Euntes m uni/
uerfum mundum Matth.ôC Març.uRi.nilrèpèHtqtPetro 'aliud didum quod potdfta
tem importet aliquam* Ideó rede dicimus, orhneS Apoftolos in potcftatecum cum
Petro aequales. Iníuper eft ad memoriam reducèndufti, quód ín principio Ecclefiæ
fuit unus tantum Epifcoparus generalis, à bfcp diftindionedioecefium ,per orbem
diffufusr;q.T*NouatianUs*uen ItemEpifcopatus* Ët propter hoc notatur in caade
transl.præ quód ad eífcEpífcopí noti requiritur, quód fic illitis uel illius loci Epifco
pus.fed fufficit quodifit generalis Ecclelïæ: fícutPáulüs & Barnabasjquidum mit/
terentur generaliter mifsi funt so.diquoddiedominico, Ut hoc notat Oftienfisiri
fumma de transía,de quo etiam fuperius aliquo loco lâttùs didum reperitur. Vndë
cum poteftas ligandi&foluendi,in qua fundatur omnis Ecclefiaftica iurifdidio,Qe
immediate à Chriftpi utnotacloanUn cap*i.detenun¿lí.<í*depóenh di.i.uerbumcu
fimiltbus.Etquiáab lillapoteftatelígandt6¿íoIuendieftdiuinxiurifdidionispoce/ ...
ftasjpatet,omnes EpifcOpos &fbrteétiam presbÿtérôs,æqualis poteftatís elTe quo Fufarte ce
adíurifdidionémílícetrion éxequutioníSjqupd quidem exercitium exequuti.uumi ítéwri/aáflia
fub certis pófitíuís terminis claudit reftringítur,pro peer mdiús,6¿ caufam cu ma­
iori parte perducedi omnes homines ad finem futim, fcilicet Deum,ob quem finem
fin al iter omnis poteftas ÔC íurifdidio,S¿ ftatuta humana, per media proportio nata
tempori ÔCloco,tendere debent* Vndêceiïantecaufaftatuti illius,qufchabetdiftin
dionem terrtiiñórum,8¿ quód nullus alterius terminus ingrediatur, ptira uel obiie/
gltgèntiaminferiorumjuèlnecèfsitatemituncceftantilla pofiriuaiura. Ethocuide/
mus, dum fumus extra humaría pofitiua iura,in naturali fcilicet ture temporeneeds i
tatis,quatidó tunc ómnis facernos a quOcuncg delido,eriam à Papa excommunica
tum,á qualemcuriqjabfokiit* Vndeadmíníftratíonecefiárió partimeritdeiurèpo
fitíuó,quoad gradas maíoritatis &mírtofitatís*Quód enim dioecetes funtdíftindx,
fi¿unus Ëpticopus füper presbÿtetos ad unitatemeoríferuandam conftitutus, hoc
eftdepófitiúoiure. Deo tamen inípirante ¿j.SCss. dtoíím.Qviare dicimus fecundií
Oftídnfumma de ma.S¿obe.qiibd omnes Epifeopi unius funt poteftads,S¿ digni ta • .
j
tes quaéfüprà furit,fcilicet Archíepífcópalís, Patfíarchalis, Papalis funt admini/
ftráttoníSjUtéftgio.inallégatocinnóuo&z.q.z.puto.Maioritasautadmíniftratió
nis,quæquidem adniiniftratío áiurifdtdíonedependet, ex confenfufubíé&íónali
parum conftituitür,ficut dicimus eíedum in eligentes (ex eo quia habet admíni ftra
tíoném ordinariam)habereiurífdídipnem:itanotatdríhca.i de renunclíb*tf. CardíñalesnómideuniueríalisEcclefíx Papam elígete,perhocquód fe per.í-llam eledioriém nniúetialis Ecclefía fuíjciteledo;admiriiftratio illa ín ipfp,cum illa transía
taiurífdidióneineum per eledionem,facit eiimPapám* Nonnegó tamé,diuínam
poteftatem concurrere audorízantem confirmantem, ut ibi nótacur,8¿certo loco
inferiús,prxíertim in fine partís,tangítur.Éx quibus páteqíurifdídionem in Roma
no Pontífice tía cónftítui ex diurno prxuílegio&eledióne, ficut inalqs admintftra*
tionem Ecclefiaftica habentíbus.Et ficut gradúáíis máiórítas principatus, etiâ code
modoconftítuitur exdiuina ordinatione eledione, filiéconfenfu fubiedorumi
utdícittex.innóuo allegatus Petrum Apoftolís uólentíbus à Chrifto principem cô
ftitutumîfic & iri altjs adminiftHcicmem habentibus,quequidem adminiftratiq per
Ecclefiam diftributa dt ordinata legitur,ut notat Ofttin fum, transi a,& no.in c pa/
ftoralis de íjs quxffia pi»la,i$*q*UEccleftjs.Quare hocfolumfingulariratis in Petro
Bbb ¿
in-

782

Dc concordantia Catholica

p^wî,*lMueaiemus,quôd ipfe fuit maior ín adminiñratíone, ad qiram nolentibus Apoftolis
wdror.
¿ Chrifto eft elecftus,qui fenïor, ut uult fanâus Hieronymus contra louihtanum lt/
terony' broprimo. Verôm licet Romanus Pontifex, prindpaliterfucceílbríít fanâiPecri;
tamen non poflumus negare>omnes Epifcoposefleeiufdemfucceflores»Petrus pri
mo pontificatum fuper Apoftolos accepte ur in prxallegato.c.in nouo* CSautem
Epifcopacus ft principatus fuper facerdotium, ut prarhabitum eft; quare dicere ha­
bemus, principatum Ecclefiafticum, fuccefsione quadam aprimo principe fcilicet
Petro,dependere. Er ficut princi patus Petri,â legatione Chrifti dependebatur a ¿So­
mnium Epifeoporum ¿ut dicit Anadetus ineodem c.in nouo . Quare qui eos audit
Chriftum audirEtnon dicit qui eos audit, Papam audittimo Apoftolicumpræcep/
tum habent omnes Epifeopi regendi fe,& gregemjn quo fpiritus fanâus eos pofu
fcadregendam Ecclefiam, & ex illo indicium Synodi ipfis creditum eft,quia princir
pes funt QC redores Ecclefiæ.Quôd etiam princípes,quiínter Epífcopos eliguntur
ad Archíepífcopatum uel prima tumffínt Peni fuccefíores : patet per hoc»quod dicte
ídem Anacieras in epiftola ad omnes Epi feopos 6¿ facerdotes,qusr incipit :Benedí*
cftusDeus.Dícít enim>beatí Apoftoli ínter fe ftamerunt,ut Epifeopi fíngulariu gentíumfcírent,quís ínter eos primus effet, quatenusadeum potior eorum follícitudo
pertineret. Nam inter A poftolos quædam fuit diferetío, & licet omnes eflent A*
poftoli,Petro tamen conceffum eft à Domino,8Cipfi inter fe id ipfumuoluerunt5 ut
reliquis omnibus præeflet Apoftolis,^Cephas id eft caput 8( principiunm teneree
Apoftolatus,qui & eandem formam fùccefforibns fuis,& reliquis Epífcopis tcnê>
dam tradiderunt.hæc ílle*22.díft.facrofanc4a. Eccequód forma dataeftper Apofto¿
los,quôd ficut ipfi Petrum prætulerunt.fta primas fuper alíos conftítuí debet. Qua
re primas ita fucceditPetro,ficutaiijEpifcopi Apoftolís;3¿ fícutdeprímate dicftum
eft,ira SCde Archíepífcopo dici debet,quod /pfe eft fucceflor Petrí.Dícunt quidam,
irecentiores, Petrum Apoftolos mififlead particulares prouíncías, violentes exhoe
trahere, quod exercitium poteftatis ligandi & fbluendi, fuit á Chrifto Petro datum*
& per Petrum alijs.Anacletus Papa in eadem epiftola non ita dicitifeddicit,Apofto
los à Chrifto eleâos,&f eo íubentedífperfosJnfuper Romani Ponti fices, prafertim
W&fchisPfi Symmachus Papa & alrj fcribunhRomanum.Pomafolo Deo indicari. Nonne ide
prtfây e- Anacletus in epiftola quae incipit,quoniâ Apoflolicæ» ad Epifcopos Italiae diçif.fum
pijíopUDeo mos facerdotes,id eft Epifcopos á Deo iudicari*Ec idem Pius Papa ,qj.aues>Vn/
iwáimw « dequalemintelledum hoc haberde Papa, fcilicet quôd à fubíedís tudícarinon pof
píertií«diMj- finalem
aliud de Epifcopís.Símilí ter fi textus dicit,Papam habere plenitudinem
XLSr Poteftat|s,& alios in pattern folheitudinis uocatos ; ita etiam poflumus de quolibet
Archiepifcopo,Patriarchauedicere,utdiGituenM.q.).SidicisPapamiubditosEpi*
fcoporum abfoluere Ôdigare,dico ídem inalijs, quando confenfus propriorum in«
terueni t. Atftus enim aliter nullus, per confenfum aut gratificationem propríj facer*
dotis,inhac materia ualiduseffi citur^.q.z.Lugduneni is.c.nullum:6¿c» EpifcopumCum ergo ufu communi fit hoc introducftvr, & ex ufu cofenfus elicitur,patet, quôd
efficacia huius,uigorem exconfenfu recipit. Vndecum nullus teneatur obedire,ni>
fi ín concefsís á canone i e.q. í.hoctantum $>.q $.conqueftus, & cum non reperiatot
Appeüdtîfl à canon alicuius Concilq,Papam hoc pofle appellatione nulla interpofita:oportetàd
pnodcrfá w confuerudinem ufum coníénfumiftud refoluere. Papa enim non habet ex canopwíKon
nfi , qUQja.derepofsjtíür(fd¿¿íiOnemEpífcoporum:quía effet ordinem turbare rr.
q.i.peruenícinfíJgíturnonlegítur antiquosRomanosPontificesftdehisintromi/
iïflè>& talia confefsionalia,&alia confimiliaconcefsífle,8¿ forte non fuiflet per mi £
fum.Vnde fi Concilium Aphrícanum,cui le fubfcripfit fandus Auguftinus,non ad
mifitappellationem â Synodo ad Papam, quia noninueniebatur in canonibus hoc
conceffumifedin Nicena Synodo definitum,caufamterminaridebereaSynodoubiorta fuit, ut habetur i.q.^ft quis Epifeopus criminalíter,út hæc leguntur in epifío
laeiufdem Conciltj adZozimum Paçam. Similiterilli,textum tj q fi Epifeopus
qui afcribteur Concilio Sardicenfi quod appellari pofsiL & Rgatus Papae ad prouiti
ci am

Liber

IL

729

cíam mitti deberehut patet exeadem epiftola,6^ in epiftola ab BonífácfamPápam
per idem Concilium (cripta,uolueruntadmittere,imo dicunt fein nullo Cocilio rep
perííTe,licet Fauftinus legatus Apoftolicxfedis Conciltj Niceni>& in allegato loco
dicatur Sardícénfi Cbncilij fore+quomodo tuncadmififlentifta,&ea quae hodie ¿x
orbitanter fiuntefed quia confenfus exuta longæuô,hoc nunc introduxit»uaklida tl*
la funt quo ad animarum falutem quam diu patiuntur,toll i autem poifent per Çon;
cilium,hoc reformatio depoíciL Sí dícís ultra de poteftatedífpénfatiua Papæï$
canonibus,èx eo arguendo poteftatemftatuendi,nihil concludis,quia etiam Epifco
pus & presbyter difpefantincanonibuspoenitentialibus2 7+q.®-temporepoenitudk
hís,fi¿ Ehifcopus inaltjs poenalibus Id Jiquis presbyter i. q.5.uer.ultimo p.q.aXug/
dunenfis,Ncc facit difpefatio canonibus pradudiciuXq*1 ♦ordinationes & q+ 2. Lugdunenfis ar.c.prgfcXdi.Quare nihilconcluditargumentum.Nec illud quod de re­
dore dicitur obftatiquia fi iïne redore uníuerfitas (latuere nón poflet, exercitio íu
rífdídionís apud eum exíftente3non tamé fequitur econueríb redioreth fine uníuer\
fitate3ín qua eft babííus,S< poteftas fia tuere políe.Nec ex íurífdidtione retfté argui/
tur,quia poteftas alligandi , licet alligetur íurífdiótioníí non tamen ad eam fequitur#
non omnis habens íurííHíáÍQne habet condendi poteftatem.Sed omnis habens co/ ¿cí.
dendí poceftatem3habetiurífdÍ¿lionem«Sícdícímus,omnemSynodum patru quia N(5 omnis
ha bet condendi poteftatem/ftatuta habere etiam,íurífdiáíonem» Vnde quia ex bens wifëiprxh abitis patet,radicem canonum quoad ligandi uigoremin confenfu exiftere, a/ ditionem ba
líoquí nifi ex ufa ualídéárgueremus,
niffabrogatio per non ufum introducipoffet3non(oretfalus. Quipoteft fcire,undefymbolumnoftrum additionem SC mu’t$/
rionem à (ymbolis ¿Conciliorum abfqp anathemate recepitrautde (aeramentis cef/
tísEcceldíse,ubiitiCondlijsíntrodu¿tíófa(ftafítc' Legitur enim in geftis Concilii
nono anno Conftanríní terti^Romanæ praefidence Martino Papa 0¿ c.^Bpifcopis
/ celebrato ín principio Manimim Papam de Leone Papa,
quomodo per Synodu
Calcedonenfem eius feriptum approbatum foret,díxífte: fanâa Calcedonefís Sy*nodus defíníuíc3hoce,ft dicere omnium fandorum chorus Quoniam quod una fan
cftortim patrum Synodus indicare uidetur,tam omnes Synodi quam uniuerfi omni/
no confirmare patres nofcuntur,ut pote ín uno eodemép uerbofidei3uicifsim periti
diflolubilem confonantíam& concordantiam3conftitud.hæc ibi* At quomodo eua
deremusinnumeraspœnas latçfentêtiçincanonibus pofitas excommunicationis,
depofítíonis,& huíufmodi, nifi in ijs omnibus cocordía
côfenfus ufus
no ufus
nos iuuarêt.*Vnde in ca.cuiufdâ Toletani Cociltj dicit : Si qua in anterioribus fune
negle¿la,rediuíuam ordinatíoníscenfuram obtineant, quatenusdumijs quæ in Co
ciltjs funtdecretajed abufione temporum hatjenusdimifla, &ad cultum fidei per*
tinent3ftudium religiofæ obferuatíonis ímpendímuSjDeí mifericordiam facilius im
petremusXcce quod negleda produnt ordinationis cenfuram,quæ alia acceptatio
nereuíuífcít: unde diuturni mores confenfu mentium approbati, legem imitantur
12 .dúdiuturni:& ubi audioritas deficit3mos populi dúnaiorft in ft itu ta pro lege funt
ccn^
feruanda.e dUnhistin tali etenim côfenfu3fundanturSynodalia ftatuta, Vnde Gre/
gorius Papa in profefsionequatuorConciliorumdicitxquia dum uniuerfali confen ^ls 4 ‘
lufuntconftitutajfic&non illadeftitit,quifquispræÎumitautfoluerequos iigât,aut
ow
ligare quos foluunt. Synodus enim non folum audorítate eorum qui funt præfen» n¿rJríCrew
tes deftnit,fed omniumfutdicit Gregoríusjuníuerfalí confenfu eaeífe ftatuta, quæ ítítf
per Epifcopos qui præfentes tantalios repræfentatïtesjftatmjntur* Vnde in fíne cuiufdam Toletani Conciltj kgítunSí quis autem, tam noftrum quam eorum qui nue
- fanâæ Synodo ex prouinciadefuerunt huic,tam falubriordinationiobuiareprxfam
pferiGuel folerter adímplereneglexerití conuicftus totius fraternæ charitatis habea­
tur aliquamdiu extrancus*Cenfentur enim illi præfentes,altjs rite ad Synodum (pe­
rflantibus coquocatis,communi legalitate omnium audloritatem habereex præm/ffis : probantur hæc 1 is.c.fecundi.Aphricani Concilii infra ponendo, ubi habetur:
quod legad aliorum nomine,plenam tribuunt Concilio audoritatem* Et hæc pars
Bbb i
non

7|O

De concordantia Catholica

non habet dubíumXoncilía tam uniuerfalia totius Ecclefiæ,quâni uniuerfalia reg2
norùm HifpaniatamaGalliarùm3uel Aphricæ,tam unius prouíncíae,femper pottiífÍefíbí ipftë canones ftatuere, ficut Bónífacíus ad Rufticum Narbonenfem (críbeos
dícítípátresinNicenacongregatosJibímetcanones ftatuiire,hoceft»totimâdoièu
àntuériali Ecciefíae,quam ipil.ibi repræfentabant. Sicut Synodus prouíncíalís colle
¿ta,fibi prouidetde canonibus per prouinciam neceffarrjs. Ita fi feptem Qalliarum
ptouincise conuenirent, poiTenc feptem proüincfjs prouíderexetíí omnes mu di pro
ûinciæ co úuénírent,ficut tunc quælibec poteft fibi prouidere, poflunrpercommu/
hem concordiam emúes Omnibus prouidere.Etmírum eft dícere,non poffe omnes
congregatos cum plena auiftorítatelegatorumjcutn quilibet per fe poftèt.Qijilibet
âutem per fe fíne Papa,noú dubium fibi prouídere poteft : ergo & omnes eo regu/
lari ter non fpreto,nolenti potenti ínterefte Romano Pontífice, acallo adSyno*
dum fpe(ftante»cum tamen maioris fit audoritatis Synodus plurium prouinciarum
pAtid non ei?
iin'ius?uc in cap.fequentí d icetur.Et dum hanc partem defendimus, quod Pa¿¿erpn/ Pa non eft uniuerfalis Epifcopus,fed fuper alios primus > & facrorum Conçiliorum
e- ife/pwi $ non InPapa ,fed in cpnfenfu omnium uigorem fundamus : tunc quia iteritatem de*
fendímus,6¿ unicuique fuum honorem referuamus^rede Papam honoramus
di*
EcclefiX

..

cap,

xna

D hæc ut melius quislibet cotentetur, annedo aliam confiderationem,qiiac
licet diftufiùs defideraret explicariîbreuitati ftudens ac legenti complacer^
diftinde perftringam eandem. Omnis confttaio radicatur in iure naturali
fi ei contradicit,conftitutioualidaefte nequit ^di.cum er go &6conftita
iure dones, Vnde cum ius naturale naturaliter rationi inftt, tunc cognata eft omnis lex
homini in radice fua.Ideb fapientiores & pracftantioresalqsjrecftores eliguntur,uti*
pfiefua naturali clara ratione,fapientia & prudentia præditi,iuftas leges eliciant,
per eas alios regant,caufas difcutiantjuc pax feruetur, ficut funt refponia prudett
tutm.dí.Exquo euenítjquodratíqneuígentesjfuntnaturalíteraliorumDomíníflC
xe<ftores:fed non per legem coercí uam,ant indicium quod redditur in inuttum.Vn­
de cum natura omnes fint liberi, tunc omnis principatus, fine confiftat in lége ferh
pta,fiue uiua apud principem, per quem principatum coercentur à malis fubditi,8C
JñwWw eorum regulatur libertas ad bonum metupoeuarum:eft à fola concordantia, &coa
wjenjue/L fenfu fubiecftiuo. Nam fi natura æquè potentes&æquêliberi homines funtîueraôÊ
ordinata poteftaSiUnius communis aeque potentis naturaliter, nonnifieledioneSC
confeafualiorum conftitui poteft,ficut etiam lex exconfenfu conftituitur a di.lext*
; di, quæ contra. Vbi dicit paclum inter fegentis aut ciuitatis.Generalepacftum foete/
tatis humanæ eft,obtemperare regibus fuis. Eccequia pado generali conuenithu/
ma na focíetas, uelle regibus ob edire t tunc quia in uero regiminis ordine, ípfius re-1
(ftoris eledio fieri debet, per quam eledionem conftituatur redlor iudexeligetium:
tunc ordinata Ôirecfta dominia,Ôipræfidentiç perelecftionem conftituuntur.Eceti5
fic conftitutí,índices funt generales eligentium, ut fecundum Oftienfem tn fumma,
X
& alios dodores,hoc alibi notaui. Et quia funtgenerales illi iudices, abipfts4uftÿ
çclUrelicMt ad fu mm um appdlatíonesinterponi poflunt: quia fingulariter in qualibet cania,de
finitiores ex confenfu fpecifico eleâi non funt.Sedfiin particulari cauía eleefti â par
tibus forent,tunc appellare non liceret regulariter,ut habet 10. cano Aphricani Con
ciltjSane fi ex confenfu partium indices eledifuerunt, etiam à pauciori numero
ftonp quâm conftitutum eft,non liceat prouocarij&habetura.q <s. ludextafte íudícarede
íe/íconírdwbet quare ipfo iure feu tenti a eft nulla , ficontralegesuelcanonespromulgatur.de
noneswdic.i-fen
re íudi.cJ.cumconconíbíallegatisínglo.NecetíamApoftolícamíedemle/
re.neccano- giturnnquámcontra'canonesíudicañé,utínepiftola Bonífadj PapæadZachari/
ws contre
m ¿a epíftola,cuíus ínitíum efticonfitemur ¿C in multis allegationibus infra pofi
cis Jmô iudicium ipfius,per Conciliumplenarium iterum examinaturae inferius ex
g«ft's

A

Liber

7ji

II.

geftís 8¿ audiorítate Augiiftini declaratur. In uanu autem examfnaretur>fi omne id
ius effec»quod Pontifex Romanus ueltefiquia tue¿niufté fententiare nequiret. Qua
re oportet,qubd eius íudicíumcañonibús ftringatur quibus fubeft,&per quos exa
minatur fententia,an fecundum ¿os fitiufta necne. Praeterea canones radices habet
in naturali iure;cont ra quôd etiam princeps poteflatem non habet.Igitur nec contra
canonem in eo fundatum, &acceflorïè ad ius naturale fequentem. Et quia hoc ita
eft,quomodo debemus dicere , inpoteftare iudicis effecondere canones & ftatutaC
quoniam ii hoc icaforet, non poflèt index fi canonum condendorum poteftate per
fé haberet,unquâm argui de iniufta fententiaj feiitentia enim ius foret, ergo femper
«ufta. Sed quia lex debet efle ratíohabilís,pofsibilis,confuetudíni patriæ non aduer
fans ^.di.ertcautemînonpoffumus legem dicere,hon acceptam ufu utentium, etiam
in quocunq^foro ciuilijUel cànohico.e.di leges.ÔC c.fequentibus. Quare fi ufus re­
quiritur approbatóríusfegum,ut dicite, teges non poffumus ex noua lege reum in­
flé condemnareiquia peccare in eam non potuit quæ nondum fuit. Oportet itaque
qubd in approbatam legem, per mores & ufum acceptam deliquerit. Vnde ex hoc
claré patet,legem & canonem effe regulam omnis iudicantis ,& quod omnis lex fí­
ne canon,fupra quemcüncp íudícemíudícanremexiftít Tunc ulterius, fi canon ex
concordantia üfù acceptatione apprbbatur ; tunc firmitas cuiufque conftitutionis ex acceptât!one eft. Quare ex Concilio communi redé Ecclefiaftící canones
dícuntur.Ecciefia enim congregatioeft.Non poteft ünus reâêEcclefiafticos cano/
nes edere. Vnde eueníqqubd uíderriUs ín Concilíjs canones ex concordi accepta­
tione, confenfu, &fubfcríptíoné edi í Decretales autem aut dedfíones indicíales
Romanorum Pontificum, aut dubiorum in emergentibus, non ex uoluntate pure
poteftàtiuà, rôbur firmitatis&iüflitiæ recepiffe ; fed quia fecundum ¿anones ita
cbnuèhït eafdem decifiones fieri, quáé funt notanda. Ita íntellígó decímoquíri<
to,dift.fantfta Romana.uer. Item decreta. Ec i^.díft.ín canonicis cum fímílíbusSC
de hoc etiam alibi diffufiûs, prsefertim in fine huius fecundæ partis, ac ín principió
tertiae,& in fine eiufdetm
Cap.

XV.

Am ex præhabitis confiât omnium, conftitutionum ligandi uigorem confiftere
in concordia,& confenfu tacito uel expreffb, qui ex ufu,aut eorum,qui cañeros
legationêquâdam aut præfldfcritià in poteftate hâbentjdidàmen.Sicut enim
pifeopus turn capitulo,Ecciefiam diœceiàhamfâcere dicitur,quia alios omnes
¿llacoltedíó iri potentia habet,qui de eadem Ecciefiafnnt,quarerepiKantur cyndi
in iftisific ÔC Metropolita cum füffraganeis, Ecclefiam provincialem conftítüit,6¿
Patriarcha cum Metropolítariis,Patr¿archalem.Vndecuíuslibetcoltedíonísau¿ló
ritas extendit fe per omnes, impla cóllédíone repræfentatiuainpotentia exiften/
tes.Rbmanam autem Ecclefiam dicimus ex Papa .&M'ecropplitis adiuneftis confli/
tuijfecundum antiquas obferuátíasíquía illiannuè ad ipfum Patriarchate cápüt coti
currebant Et quia nunc illis Metropolitanis, ac uniuerfali obferuantía cónfentíente, Cardinales dedíuerfis regionibus áíTumptí, legationem ac üícern omnium ha/
bent,tam eligendo Rom. Pon.quàm confidendo uniuerfali Rom. Ecclefiçidici mus
reá¿Rom- Pon. ín cundís uniuérfalém Romanam Ecclefiam refpícíéntibus,fíne
i pfís nihil facere deberéjSífí qua feceritjimpune non pofle acceptari. Veru eft,quód
hæc Cardinalium taciti confenfu uniuerfàlis Román» Ecctefiæpoteftàs, indige/
retreformarí,8¿ ad ordinem expreíflelegationis réducí, ut de hoc aliquo loco tadu
eft.Expramíísísetíamintélteáus huius,quód Ro.Pontífices faepealiegantfuc Damafus Papain ¿pifióla ad Sephanum Arichiepífcópüm Cóncílíj Maur i tañí»,óíalíj Rom.Pon.i74dhregula)fcilícet nullam raram Sÿnodum,quàm ípfius Apoftolícg
fedísnófírmataudforítasífacíl¿Íiaberipoteftqúoriiád¿íedeloquít.EcúerSéft,nul
lum indicium cuíufcuncp Synodi, ubi non eft autftoritas Apoftôlicæ fedís, firmum
efletquia femper appellari poteft âindicio illius Sydodí,ád Apoftolicam fedemffta

I

Bbb

dé

y y.

De concordantia Catholica

de Patriardhís, Flauíano 6¿ Ignacio, & alija Conftantihopolitanis ,
Athanafi'o
Alexandrinoà altjs/legimusApoftolicam fedem apparatum; VndefiSy<
nodus alíqüá damnauit ,quem edam Patriarcha illius Synodidefinitepropcerappeilationem quæ ab ea interponi poteft ad Apoftolicam fedem, a biq? confirma/
damnati in.t,oneeiufdem fedis,rata non eft.Etcum dicitur,quod abfcp Synododpfa fedes Apo
wjlitft •fyno
iniufte in Synodo damnatos,reftituere poteft: hoc uerum eft,abfi$ fcilícet u/
<Jo quMioda niuerfali Synodo uniuerfalis EccIefiæ,Qma fi in Patriarchal! Synodo,aut Confian
pïtPapare- tinopolitana,uel Alexandri na,aut alia magna prouincíalí, GallicañamielHífpana,
quis damnaretur: Apoftoh'ca fedes quçfutfçpc didum eft)ex Romanam Ecclefiam
facientíbUs& repræfentantibus conftftuítur/nodo prætadofuperioritatem conti/
net, & de ipfis agnofeere poteft Synodtàis definitis. Ita legimus Nicolaum Papam*
de Ignacio per Phocium damnaro, in fede Apoftolica colleda Synod«ce cognouiffe.Ita Martinum Papamde Pyrrho & Sergio,&anteiltoslulium Papam decaufa in
ter Eufebíum 8¿ Athanafium Alexandrinum^ ita in omhibuslegimusobferuatu;
Et hæc eft uera fententía,fcilícet quod fedes Apoftolica,in cognoícendo fuperemi/
net omnibus Synodis,demptaipta uniuerfaliuniuerfalis Ecclefîæ, cuius ipfa fedes
pars eft. Qtiareabfcp Synodo tmíuedalís Ecckfiæ,de definitis omniGSynodorum
inferiorum cogaofcit. vnde (ut legitur in (exta adioneodaui Conciltj, in refpôfio
nibus quasMetrophanenfis Epifcopus,Smyrnae ad argumenta Zacharix Calccdo
nenfisjde Appiario reftictno per EccMiam Romanam,contra (èntentiam Aphricá
ni Concílíj,fcilícet quôd ipfa non fudfet accepta in Aphricajtunc fentetitiaZozimi
PapjEjin Synod ode abfolutioneAppianj.priusin Synodo Aphricana damnari,fuítdemutriadmífladícetipfeadeandernfuam Ecclefiam primam,propterfcandalunl
non fui fler admi flus, fed data? ipfi à Synodo tuere hteræ commendatitix,qubd inomnibus alfjs Eccleftjs facerdotio fungi pofièu Quæ nota, propter certa quæ de hac
materia fuperiùs ÔC inferius conhnnitur.Et pro eodem eft epiftolaBonifacij Pap»
adEulalhim Alexandrinum Epifcopum,dereconciliatione Afrorum notada, quia
dicit Carthaginenfem cum collegis fuis,rem pore Bonifacij æCœleft ini,in ftiperbi
amfioftigante di aboloJcontraRomanam Ecdefiam ereâosifed modo profeflos omnes libellum Synodi, cemporeluftmiani celebratae, qui incipiuprima falus quem
fupra habui.Et licet illa ep»ftola fit multum notanda,quia pulchre loquitur inprinci
pio, quomodo Ecclefia ad inftar coekftis militi®,diíparém concordandam habeat
hkrarchfcám,in qua ad unum prímumafcilícetPapamRomanum,deuen¿tur:támeíi
durumu!deturilludquoddícíturineadem,Vakríumcumcollegis efrafiesquiau^
Epiicopitmer quos Auguftinus fuit,in unam fentenuam concordarunt, quâ etiam
feriptis firmarunGutfuperiûsdcclaratumextitÎLEf fi poftea redudifuntadrecogni
tionem audoritate fedis,quo ad appell ationem cognitionem : non effet prop: e/
rea dicendum eos priús errafle, nifihocintelligeretur fic, quod ipfa Aphricana Ec>
ciefia in hoc errauit, quôd Sarchcenfis Concilij ftatutum non acceprauit quoniam
ut (uperius quodam loco di&um eft Augufttnus non reputauit illud Concilium
catholicum , fed potiùs Arrianum: ramen quia tota‘Ecclefia eius ftaturaadmfit^
ut legitur íngeftís odaui uniuerfalis Condlrj?tunc SC Mrietiam idem faceredebe^
banr,quo ad receptionemftatutorum catholicorua-n,nOnhabendo rdpedum ad fiai
tuentes.Fuit autem ín Sardícenfí Concilio, in honorem memori» fandi Petrnflata
tum>grauatum, ad Romanam Epifcopum appellari poffe, proponent & promo/
uente HorofioCordubêfi Epii copo,lega to Apoftolicç fedis india Synodo,ut hoc'
habetur «.q 4. quod fi ali quos,quôd eft ualdenotadum : quoniam ille tex probat ex
difpofitione Synodica, ob honorem memoriae fandi Petri, Romanum Pontificem
praelatum ín íudí cando particularibus Concilrjs, non nifi per formato ibi traditam*
fcilicet quodipfe poteft fentenriam approbare,fed non improbare, nifi per nôuam
Synodum, Etprobatille textus adminiftrationem Papae uald¿áíurepofífiuo,6C
coniènfu Synodíco dependere.Forte díceres, etiam hxc regula de uníuerfalí Con­
cilio uniuerfæ Ecckfig uera cft3quoniam nec illius Synodietíám cofíftítutionés,abf

Liber

7?j

I L

qùe Ap'oftolicæ fedis imo Ro.Pon.aucftoritateratæ fubfiftSt.Faleôr decÔftitutionï
bus fidem tangentibus uerum eíTe,quod fifedis Apoftplicæ aueftoritas non interueniât ratæ non iinr,imo &ipfius Pontificis confertius ínterueníre debet,cum fit pria ’^itMewàg
ceps in EpiTcopatu fídei,fíe & in alfjs omnibus c0nftitutionibus,quoniam ipfx ro> défit.
hur a concordia Synodica teçipiurit.Nam etiam minimus fuftraganeus in pfouinef
ali,aut canonicus in EpifcópalijáotMétropoIitanus ínPatríarchalí Synodo,eft ideo
de íuae Synodi effentia.quía robur exómní concordia dependetîficut Da mafu.sPà
pa,Concilium Arímínenfe ex hoc multum arguit, quia Vincendus qui longo tem/
pore fuit Epifcopus,S¿alqEpíícopíconfenfum nondederuntlmp credo nullum dtí
hitare,quin ácius, qui habet formam effentialem fecundum quatn fieri debet,fic inrtalidus illa nonferuata Sic crederem, Papam ordinatis Cardinalibus fecundum pro
uíúcíarum legationem, (ficut alibi tetigi ) etiam uno Tolo excluib uniuerfali ftatuto,
uniuerfalem Romanam Ecclefiamire 1 piciente, nihilagere deberedgitur non habet
hoc dubium in capite Syaodijfcilicet Metropolita ínprouintialí, & Pap^in genera
Ii uel uniuerfali. v ndeficut quoctinqj, qui alloqui tenetiir Synodisíntereíle,ó¿ uo/
lenti & potenti fpreto,iudicium Synodi, quia non redo ordine charitatis procefsit,
reprehendí poiTecJta fortius in capi tetnon tamen eft hoc uerum, quod in Synodo
rite congregata,admifsis admittendis, &fice celebrata, audloritasjta etiam ab ípíó
capitedependeat,quMn¡fiínquamcunqjdefínitíonemconfentíát, c^uod tunc illa
definitio fit nullà.Quia tunc indicium non eflet Synodi,fed unius tantum,quod iniplicar.Et quia quifqj ad Sÿnodum pergens, indicio maibrispartis fe fubmíttere teñe
tur^quía hancprsefupponít,quód maior pars regulariter uíncítitunc Synodus fihalí
ter ex concordia omnium defínítXfcet daría fint etiam particularium uota quandó
íuxta maiorem partem concludítinulU támenconclufiq,maxím¿ ín materia fideief
fet fecura.nífí ad uriítatém uótáreducerentur,ficut ín omntbusConcílíís legimus a*
dum.Et cumiftointeiledtupoffetfatisfierijuolenti rede au(ftorítates,quas Roma­
ni Pontífices in fuis epíftolís ponunt,intellígercídiéo Romani Pontífices,quoníanl
íñConcíítjs parumdeíllís omnibus íriufenirepotiii, quæprædidis p ofí tío tiib listóte
¿sadplenum non concordarent.

Cap:
<•

n

-• ’

, i

r

■

’■ ■ ‘....................... i

*

XVI;
...

-

4

‘

‘ >

-2

‘ ‘ *

Erum quia multi dubítaré uídentür qua: perfonæ ad Concilium admitti 8¿ g ■,,r „
fimílíterad fubfcríptíonemdebeanttídeohóceftconfídérandu,quód licet
Aegyptiaci,qui de Alexandria cumDíofCoroCalcedonam ueneruntcu.m
"
alrjs,in Calcedonenfí Concilio dehocquæftionemhabüiíTent,&fxpe cía
tóatum fuifiet, ut in geftís eiufdem Concilii legitur,quod Concilium Epífcopqrüm áí.
fefietjóíalíjexpelii deberentí non tamen legitur ibi.èàprdpter nonEpifeopos expul
fpsJnquinto uniuerfali Concílíolegitur, quod omnes adledores ufcpfeftibfcrípz
fetuñt.In^.S¿Bjegíttir presbyteros,Sí monachos,Imperatorem,6¿fenaturii,^díá^
conps fe fubfcrípfiíTeíÓÉ femper ¿n fefsíonibus ó¿fiibfcriptíonibus,ín loéo príncipe
lis Domini recipiebantur íuxta c.præcipimus 95.di.ubi textus. Etj^.dùça.t carnea
intfinÇooftancinopolitana Synodo, ubi fubferíphones ponunt AgathohisPapæ
eius Goncilíjmon legitur alios quàm Epífcopos aut eos repræfentantes,fubfcripfíffedefínítíue. Vndedefinitiofieftatuendípoteftas.forteTemperEpifcoporuni
de íurefuíqii.dí.omníatubi textus dicit,ftatuta in Coricilrjs Epifcoporum recipi debére; Et licet alíj uo.cati Abbates&monachi}etiamiefubicribereni:non tarnen ho d
generaliter fadum legitur,çum tíerbo definitiuo,de quo i.q.7¿conuenientibus.ynde in uniuerfali Goncilio,dum de fide traeftatursmirandurn fatis Cum la ici mueníatv
tut admífsíícur non Epíícopi admitti, ad non tantum confulendum fed ad fímpl fU
tuendum SC fubfcribendum,(i faitem u alentes
intelligentes fore,nt¿noti deberes
In alijs autem ubi non fecundum unanimitatemi, fed uocum pluralitatem definitio
èxpedatur,ibi dífcretío,&prudentíaj toucftoricas mérito pôderari debêt,ne fatuo,
ium íudícíumCquorum infinitus eft numerws)numcro rtota fapietum uincat.Quaitf
febb 4
àèt

V

7} 4

De concordantia Catholica

nec laico s,nec indifferenter clericos puto admitti debere: (êdeledos, &do$osui/
ros ecckfiafticos, non puto etiam iniùd icio fpernendos, cum bonum Reipublicae
ï.aûijeutte tantum qu*ratur,& non obftat undecunqrueníatdum faltem inueniatur ♦ Laid ue/
rd qui in uniuerfali Concilio,ubi de fi de quomodo definiri debet admifsi leguntur,
utinfra habetur ín i7.canone,«.uníueríalisConcilijj QC9¿.di. ubi nam etiam altjs ge
fiis in Conciliofefubfcribunt,fedutteftes. Vnde legitur ingeftis s.Conciltj adío/
nequarta,Senatoresmagnificentifsimi 3& glorío fi Simi principes, perBahanum
patricium âipræpofitum dixerunt ad Concilium: Imperatores noftri fandi mifcrut
ieruosfuos,quífcnatusuocantur,quíuoluntateDeihonoratusefi:f€cudumomní3j
ut fimus diicreti eorum quæ geruntur audicores.Si uulrisergoa nobis (ficut fe habet
ordo Synodicusjin fine fa mftae nniuerfalis huius Synodfiexigere proprias (ubfctip*
dones, per me indignum feruum fandorum imperatorum noftrorumcuudi fratres
mei Si compatrictj, dicunt íandífsímo Domino noftro Patriarchae, & fanddsimis
uicarrjs fenioris Romae,orientalium fedium : nifi audiuerimus,&ab ipfo Phocio
ftante in confpedu noftro & Epifcopis eius,utincon(pedu noftro obterantur ora
t ipforum,ex canonicis &fynodicis praeceptionibus,nonfcribec manus noftra unam
literam in Synodo ifta* Audiant indicata per Nicolaum Papam in Synodo Roma/
na,S< fi nihilcontradixerintjfanab tur mundus ex condefcènfione ipforum.Si hoc
autem facftum non fuerit,fcimus quia noftri non egetis, ad fubfcribértdum infine à
uobisgeftormEcce quod laicifubfcriberefe,utteftes habentes in Côcilio id quod
tuftitiæ ratio poftulat,&reâéfe fubfcribantexigere poffuntâ ConciîfthEthæcfuf
ficiantpro ifta materia.
* Cap.
XVIL
Er eaqug fuperius habentur.fatisad quçftiôùém quæ difficilis reputatur,an
fcílícetuníuerfale Concilium fit fupraPapam,facile poteft refponfio dari.
Nam uniuerfale fiue generale Concilium Patriarchale, Cubicdium femper le
giturRomano Pontificifuómódó, ficut ex fuperioribusSUubfequcibus
Patct:
ficutin ¿.cap.Niceni Concilrjjde Alexandrino alijs Îedîbus definitio ha*****
bet^.dift.mospofthocomníaConcilíaídemdicunt.VndedehocuníuerfalíCócílío credo ucrum eftè,quôd nifi in fide Romanus Pontífexerrau eritíquód tune íudí
cari per Concilium non pofsit,quamdiu enim fidelis eft,caput remanet. Quare ab in
feriori poteftate iudicari non poteft, quoniam illorum omnium habet poteftacem,
* * iuxta definitionem s.cap.NiceniConciltj , & cum hoc remanet totius alterius par/
tis Ecclefiæ aliorum Patriarcharum caput,in unitarc Ecclefiæ catholïcæ,quæ per fi/
dem eft. Vnde redé ficut Metropolitanus per fuam fynodum iudicari non poteft,
iuxta definitionem î o. canonis s uniuerfalis Concifij, QC notatur de præben. graue.
Ern.q. i.fi clericus: Vbiarchi. Metropolitanumjquiacaput Concilij prouíncíalís,
per ipfum Concilium puniri non pofte,mfi in fide erret. VndeAnacktus Papa,in epiftola ad omnes Epifcopos,<^i£ íncipínBetiedidus Deus, doÁor ueí paftor Éccle
wer fiæji à fide exorbita uerit>eric a fidelibus coirigendus/ed pro reprobis moribus ma
Tí¡° f 2* gisc^ tolerandus quâm diffringendus : & ihtejligir per fidties íubdítos4Ut patet ex
rm t jM - textu immedía té fequentí. Et ratio eft martifefta , qua re de illis íntellígí debeattquía
paftor Ecclefiæ,ab Ecclefia quæ grexouíft eft,non poteft corrigi. Sed fi infidelis fue
r ít,paftor non eft,& tunc corrigendus eft per anathema,^ fubtradíonem obedíentiæi&non habet dubium ¿nh^réfídamnata , quíaín (ententiam incidir femeldamnoníñ nat£prauítatís,utde Acá tío, Gelafí us Papa ad Anaftafifi Imperatorem fcnbit^ad
ckwnataatna uniuerfos Epifcopos per Dardaniam. Dicit enim pro conftitutíone antiquae obfer*
uationiSjCunáosfemeldamnataeprauítatíspattícípeSiUniuérfalísEccleíiaduxítef
fe refutandosifícut Nícena Synodus Arrium damnans>omnes Arríanos íncludít.Sí
uero noneflet damnata hærefïs, tunc quoufe^ conftet per fentêtiameum hæreticum
efte,ab eo recedendum non eft,iuxta didum j oæanonem. Poteft tamen propter er/
rorem in fide.ôi fecrere corrigi per fubditospaftor,& fuperibrí denunciad. Vnde
Fabianus Papa in cpiftola ad or fetales 3 quæ incipitîExigit dileâiOjdicitSi enim de
uiaue

P

Liber 11.

'■

7^

íífauéritâfide EpiícopaSjéh't:corrigendus3prímo Tereteâ fubdftis. Quôd fi incorrígi
bilis (quod abfit)apparuerít, tuác erit accüfandus apud primates fuos , aur ad fedém
Apoftolicá:pro alfjsUero aáibusíuís,magis efttoleratidusà fubditís fuis quâ accu
fandiisihaecilleSiuerb hereticuS foret,tunc quia anathema eft, in hærefi eo ipfo no
exíure pofitiuO,quoniam haereticus ob errorem in íntellecftu, & pertinaciam iriuo/
funtate,àtotO corporeEcclefiæfefeparauir,utdicitfanétu$Cyprianus. Et habetur
t.q,fiquis(inquit)deEcclefia herética præfumptionééxierit,à feípfo damnatus eft
4.q.5 .c.i«24-q*i.cj.x.&$*Vnufquifc^€tiamparticuIaris 4etiamlaicus>feabipfohæré
tico feparare tenetur,g¿ për ipfam (eparationem ípfí dícitanathema. Eo modo legi
mus laicos ín Concilio anathema díxííTe, damnaris publicis hiatreticis, & Angulares
homines etíam extra Concílíutn, Ro, Pontificibus hæreticisanathemacSxi fie. Sic
íuperíores maiores in adminíftratione,dum haeretici fiunt, per inferiores dicun/
tiirdeponitquando illi propteranathemaquodinciditobhærefim,ab eodem fepa/
rantut. Vnde cum perfubtracftionemobedientiæ, ceíretfuperíorísadmíniftratío,0¿
quia fuperíorítasílla,ut in Archiepífcopo,primate,
Papain admimftrationé coti
fíftitícefi^nté adminíftratíoneredédepofití cenfentur, ficut in en* deremanal ¿ no
tat loan no. Quando confiât Papam adminiftrarenonuelle, tunc iam cenietur renu
tiafiepapatui, quíapapatusínadmíníftratíone confiftíc.utnotaturzi.dí.ínnouoz»
q.r.puto.Ceffat autem adminiftratio ,fubtra<fta omnium obedientía propter hæreíím.lgitur g¿ papatus in materiali fubíetfto,fcilicet hæredco deficiuTah modo kgú
mus Líberium Papamj&f Marcellínum,perfeparauonem,^ obediæfubtradEonemj
depofitosSic&quifcpPatriarchaetiamRomanusJindiredUdeponiturafuis quoti
damfubíedíSjptopterdamnacamhxrefimunquam incidit Ita puto omnia illa tura
40.di.fi Papa i/.di.uenhuícetíam. 21. di.ínferíor.Stf c.nuncautem S¿ confimilía Intel
lígi debere.Tamé quanquám Metropolitanus non íu$cetur à fuo Concilio, ut pra¿
habitum efttpoteft tamen ab eodem reforman,hoc probat tex. confunda fuprafcriz
ptíone2.q.7.ficucinquits>*q.5,fiautem6¿c.íáíuo. Eodemmodo crederem,générale
Romanç fedís Concilíum,Papam reformare pofie,per eundem textum dicittcaput
Concilij per Concilium reformari deberé* Ad hoc benè facit is.dí.uer.EpífcOporuai
ubi probatur,quód Concilium etiam inefficax incafu ad defimendum,eftníhilotni/
nils efticax iuxta antiquos canones ad corrigendum S^reformandum.Ethocnon ui
detur habere dubium Jn canonibus uníueríálium Conciliorum catholica: Ecclefiæ
latae fententiaetquoniam ad illas omnes catholici obligantur,ut infra ponetutlatius
inauc.ftatucis cominatorialibus illoru Conciliorum, ac altjs omnibus quorumcucp
ConciliorS ftatutis,uifiperomifsionefePapaadeoru obferuationeobligafletCla
rSeft hoc locum in Papa non habere,eciuomodO reddendo fínguláfíngulis,inalij¿
Patriarchis & Archiepifcopisdicendum,fcilicet quod corrigi poíTuntJ’ecundS fiatuta latae fententigmaioris audoritatis, in iuo etiam Concilio, per uiam declaratio/
nis fe incidifle5ad modum quo in Papa dicftum eft, aliter non nifi exhortatorie. Sed
. .,
anuniuerfale Concilium proprie captum ¿ fcilicetquoduniuerfamcatholicamEcdefiamrepræfentat,fitfupra Patriarchas ÔtRomanum Pontificem,credodubium Conc1^
efienô debere. Vnde licet legaturin pluribus locis,poteftatemRomani Pontificis
à Chrifto eflatamen in plerikplocis habetur, quôdprimariaRomanæ Ecclefiæ fuz
‘‘
per omnes Ecclefias eft exdecretís Apoftolorum
eoru fuccefibru, ut habetur in
q.6\dudu.Et indices Calcedonenfs Condlij.dum depræuilegio prima tí æ inter Ro/
maná & Conftantíuopolítaná Ecclefias quæftio fuborta effet,iufièrut canones pro
duci,&fententíariítíuxtacanones,prímaruhabereRomaantiquáifacíti7+dí.uer.hu
icetíá. Etfimiliter quanquáminueniaturPapa uícarííiChfiftiínícrípturisiínuenít
tamen etiâeS uícem & legatione Petri habere 2.q.y.ín fandia. Et multa de fimi ¡thus
‘
dici poiïènt,quomodo uarietas fuit talíj enim Epífcopí Papa confocm nominarunt
ut Optatus, alij confacer do tem ut Ambrofius, 8£altj patrem ínConcilío Epheiino,
& Concilio TaurinSjalijfratrejalijEpifcopamjaltj Archiepifcopu,altj Patriarcha*
Sed hoc nobis fufficiqquod licet Romanos Pôtifex ut fucceflor Petri, à Chrifto ma
gra

7; g

Dc concordantia Catholica

gna habeat pteuikgia,&faltam poteftatem exfede5Ccathedra,quæ præuilegta cum
fedeftalibia funtuameprtmitiuitasiUa, quaRoni^nps Pontifex primas eft omnium
Ecclefiarum,partim eciamab hominibus QC canopi bus eft,íuxta fuperiusdida. Di/
cftenim Anadéeos Papa 3 quod dum Petrus pgin^eps Apoftolorum conftituerctur
a Chrífto,Apoftolorumconfenfu fadumn.di.faerofanda. Non eftenim dubium,
Antiochenum Patriarcha mfedem habere ex fueçefsione in (ede Petri,tamen pri
Mocbtna matem ex hoc tantum non effe,quoniam Antíóchena cefsit Romans. Vnde Mar/
fcdts Rcww- cellus Papa, Antiochenis in epiftolaquæincipit,follicitudinemomnium,dicitîSienim ueftra Antiochena quæolim primaerat,Romanae cefsit,ntilla eftquæeius non
fit fubiecfta ditioni^ad quam omnes quafi ad capiit Epifcopi qui noluerint fugere,eamqj appellare poterunt, hæc ibi. Vndein Synodica Leonis noni,ad Petrum Antio
chenum Patriarcham ficfcribituuAb Apoftolica tua fede,noftra m catholicam con
fulendo perpendimus,tuam prudentiam nolledeuiareâdominico,^omnium fan/
cftorum patrain concordi decreto,quo inuiolabiliterciindis intotoorbeterrarum
Ecclefijs, fanda RomanaEcclefta SC Apoftolica fedes caput præponitur,ad quam
maiores & difficiliores caufæ omnium Ecclefiarum definiendae referantur. Sic om/
nía ueneranda Concilia,ficlegeshuman£promulgant,fic ipfe fandus fandorum»
rex regum, Dominus dominatium confirmat, quatentia ibi principalis dignitatis,
& totius Ecclefiæ difciplinæ uenerabilis apexprsefulgeat, QC præcellatiubi ipfe uer*
tex 8>C cardo Apoftolorum Petrus, carnis fuærefurredionembeatam in nouifsimo
die expedat. Nimirum folus eft, pro quo ne deficeret eius fides, Dominus ÔC falúator afíeruic fero gaffe, dicensiSimon, Simón, ecceSathanas expetfjt uos,utcribraret
(icuttriticumtego autem rogaui pro te,ut non defi: eia t fides tua. Ex tu aliquando cô
uerfus,confirma fratres tuos.Quçuenerabilis QLefficax oratio obtinuit,quód hade
nus fides Perri nondefícít,necdefecftura crediturin throno illíus,in fæculum fæculh
fed confirmabircorda fratrum, uaríjs concutiendo fidei periclitationibus,ficut huc*
ufqj confirmare non ceftauic.hæc ille. Vnde non puto uniuerfaleCociliumilla prx
uilegiaprimitiuiratis ¿Romana fede,iuxtaaliorum Conciliorumdefinitionem,tol/
Iere unquam uelletquoniam dicit idem Gregorius,contra præfumptionemMichae
lisConftantini c
quifquisRomançEcclefiçautftoritatemuelprgudegiaeuacua
re feu minuere nititur, non hic unius Ecclefiæ, fed totius Chriftiaaitatis fubuerfio/
nem & interitum machinatur Cuius compafsioneuel fubftentatione,ulterius refpi
rabuntfiliæàquouisoppreffæ, unicaiUafuffocatamatreicuiusrefugium appella/
,
buntfad quam refugium habebuntïipfa enim Athanafium , ipfa omnes catholicos
fufcepit,fouit,defendit,ó¿ proprijs fedibus pulfosreftituit.hæcille-Sed quia (eden­
tes in ipfa fede ab hominibus aflumuntur,deuiabiles &peccabilessnuc maxime mu/
do ad finem tendentesôfmalitiaexcrefcente:fuapoteftateadædificationem data,ad
deftrudionem abutuntur.Quis dubitare poteft Îanæmencis>abfqi!eueræpoceftacis
VMi«er/rfíe
præuilegrj íédisdíminutione,uniuerfaleConcílium taminabuíum , quàmabu/
Gowîliu, in tentem,poteftatem habere pro fufjpfius conferuatione»8C totius Ecclefiæ falutari or
papamabu^ ¿(nat;o regimíneí’camendicere quoduniuerfaleCôcilium etiamfuperprimadaEc
^spoteíi^ cftfiæ^RomançcognofcereÔi definirenonpolsit,credomaEdi<ftum efte:quoniam
Ubst.
expræfïèCalcedonenfe Concíliumfedehocíntrómífifle& ¿udícafle,in geftis legi/
tur.Quareuntuerfaliterdici poteft» uniuerfale Concilium repræfentarionemcatho
IicæËcclefiæ>habere poteftatem immediate â Chrifto,& eflèomni refpedu tam fupra Papam,quàm fedem Apoftohcam.Et hanc fententiam, probant plura gefta,dC
canones,SC rationes. Namdífceptatio quæ¿n Calcedonenfí Concilio facta fuit, fu/
perprimatia probat hoc: fímiliterS¿ definitio Niceni Concilij, in eodem Concilio
CalcedoneniLpro parteRomanæ fedís produda. Ac etiam quod in pknarijs Con/
Pa
Cî^ÎSiSe^a ÔCiudicata per Romanum Pontifîcem,etiam Synodicèirmeniomurrepc
tîta ^ex3m’nata:ut¡n Calcedonenfi CÔcilio5iudicium Leonis contra Diofcorum,
jaliitcril dif &10 ftxta Synodo, indicium Synodicum Martini Papæ contra Pyrrhum dC Sergk
J
in odaua Synodo uniuerfali, indicium Nicolai
AdríaniRomanoruPotv

tifi/

Liber

II.

737

tifictim contra Phocíüm,cG Íimílibusmultís.yndc Auguftinus in epíftola ad Gló- ^«j?<
riumó¿ Elufium,quar incipit, Dixit quidem Apoftolus, poftquámtratftáuít de fen/
tendajo. Epifcoporum contra Cecflianum, ¿C quomodo illa per Miîchïadëm Paz
pam,S¿ certos alios Epifcopos, per Conftantinum Imperatorem eidem adíuhtftos¿
retradata fuít,dícít:quód opponentes fe contra fentcntiamMilchíadís Papæôi fo­
ciorum dixerunt,quafi malos fe eflè indices perpeflbs. Quæ ùbxeft omnium tnáloz
rum litigatorum, quum fuerint etiam manifeftífsímaúeríratefuperati, quafi non e(s
adhuc iuftifsime dicí pofsit.Eccejputemus illos Epifcopos.,qut RomeiudícaueruG
non Bonos índices faille i reftabâtadlipc plenarium uniuerfæ Eçclëfiæ Concilium,
ubi etiam cum ipfïs judicibus caufa poflet agitateur fi male iudicafle conuidi eflent
éorum tententiæfofaerentur,quod utrufeçerïnr probenu nos enim noneflè fadum
facile probamus exeo, quod totus prbis communicat èi :àutfï fadum eft, etiam ibï
funtuiâthæç ibi-Eccefententiàm Auguftini,fcilicet poft iudiçiumetiamPapæRo*
maní, uníucrfaleConcílíum totius orbis fupereminere approbatoriumuel abfoluto
ríum,etíámin ipfos indices. Quam fententiam ín multis locis, lÿ.di.in canonicis a.q.
r puto.ucr.item quum Petrus,& alijs locis in hoc opufculo allegatis, ipfe Auguft»
dicit Nec habet hóc dubium.quumChriftus dicat Petro?fiEçckïîam nonáudterít,
fit tibí ficut ethnicus. Vnde manífeftum eft, quod non obedíens Ecclefiæ aut Con­
cilio eíuá eam reprxfentantí,debeteflfc Petro & eius fuccelforibusfícut ethnicus et
,
publí canus. Et h oc probarí poteft audorítate fandi Gregor ij Paparan epiftolâ 214.
înregiftroiubi poftquâm repræhëndit loannem Patriarcham CohftántinÓ’polita- ™iiAVtiín*
pum» de eo quod fe uninerfalem Patriarcham fcripfft in fine î Et nos qiiïdem qqî>
bus per aqfum temerari G culpa comittitur 5 feruamus quod prxeipityentas dicesjfi
pecçàueritftfreliquaifiEccleiia no âadierinfit tibí ficut ethnicus & pública ñus; Egó
itaqj per refpofales measdemel ¿¿bis.uerbís humilibus hoc quod peccaturiri tbtani
pcclefiám corripere ftud.ui,per me feríbo,quícquíd humilitèr lacere definí, nón omi­
tí,fed íneaeprreptionedefpícíor .ReftatucEccleíiamdebeamadire fiæcibik EccÉ
Gregorio Papam fa teri, quomodo cor,redt?o frat ernà eo modpad èum fpècftat,quQ
Chriftus mandat,fcilicetut ultimo Ecclefia adeatpr, tanquam lupremuin judicium*
$imiliter ftalifplures di fppfitiuæ ordinationes deRom anorum fede,quae in diner
fis Conciltjs uniuerfalibus fa da: fanr, & manífeftum eft, illas difpofítiónes â maio.
ri aucftorítate robqrcqepífle,quare piat or uniuerfalis Concilij auóorítas. Deinde cd
noti bdaui Conciitpde poteftate Patriarcharum s qui etiam de Patriarcha Rorrianq
loquitur:S<fímílitercánonéíúfdemCpnc<líjtqü¿íncípícídiuínahocpro.banL Natrj
dicit iufte ac congruenter hæc fanda & uniuerfalis Synodus definit &ftatuit,quod
nullus laicorum aut monachoru ,antaliquis de catallogo clericorum.ante diligen*
tem examinationem & Synodi cam.fententiam > àconomunione fé fèparetproprtj
PatriarchçJicetcrimin.akmquamiibetciuscauÎiimfe nofTepretendat.Nondicjtde
bxrefi^quia licet recedendum non fit, ut dicit textus ifte.eUj q 7.facerdotes,&à.q»
4.nonnéítamenhocuerumnífiínhatrefí,quía eciam fi tolleretur, atteñróquodni
damnatamhærefimincidir,tuneexcom:nunicatu$eft24.qa.cap.n Etglbflaallegat
eoncordantíasjínprarfato.c ecín.c.Anaftafíusi?.dí, Quare abeo fem per reté den*
dumîut ibidem in gloflà,ÔC Adrianus Papa in Synodo, in tertia aiíq^uutiqtíéj& ha/ •
¿ ..
betur feptimaaâioneoâaui Concilij. Et quia textus ífteín aíijs criminibus íntelW
gitur,ergo Papa per Synodum, in criminibus etiam alq's quam hærefi, iud icari po'
teft. Hoc etiam probari poteft peí didum fandi Petri ad Clementem, ut habe’ :
tur inepiftola ipfius Clementis ad lacobum, ubi dicit Petrum fibi dixifle, dum eum
luccefloremfubftitueret: necp enimiudicemaut çognitorèmfecularium te confti/
tuiuqluithodie Chriftus,neproqocatus praefentiQ homiiiumcuris,non pofsís utr/
|?o Dei uacare. Si enim mundialium curis rueris occupatus , teipfum decip/es,’
a eos qui te audiunt î non enim poteris quæ ad fafutem pertinent plenius fi t
íisqüíbqs¿p diftinguere. Et ex eo fiet} ut & tu tanquam qui non docueris qux ád.

7} 8

De concordantia Catholica

falutem hominum pertínent,deponarís, Qidifcipiffiperignorantiam p crean thæci/
bj.Noíiuolo tamenaftruere Clementem in uerítate íta fcrípfifle, quia fatísueridíce
h abetar,ilium lacobum ante Petrum odo annis martyrio decefsiflè,ut infra in ter/
tía partedícetur.SedquiaEcclefíanonfpernithancepiftolamquod íuffícit:tuncma
nifeftum eft,etiam Papam ex negligencia deponi poffe, quia dicit deponarís:quare
habetur propofítum.Écce ergo quod canon íri fententia Synodíca, omnes Patriará
chas æquiparat.Etper gefta Concílíj illius fatis aperce cohftât, temper Papam Pa tri
archam Romanum nuncupa ri fi non eft dubium,qualibet criminale cá ufa th ,altè>
rius cuiufcuncp P a tri arch x per fÿnôdâ definiri poffe, fíe & Romani Patriarch». Et
qaódPatríarch»»quipareturindépófítíóníbus¿fac¿t2¿.di definiuimús.Próbacetiá
idemiex.s .Côcilrj io.canonis,ad depolitionem Metropolitanorum ueleorum corre
díonemjomnés uicaríos «qualiter fe habére.Vnde gefta Concílíj Cálcedonenfís in
ultima a ¿lío ne, alíjs locís,á calía gefta Coriliorumprobant,tam alios Patriarchas
quâm Papam Romanum cumeorum Concilio 3 Epifcopos uel Archiepifeoposde/
pofuiffe.Oportet igitur illa íura¿qu¿lóquuntür folum deponere pofle Epífcopum,
intelligi,in fuo fcilícetPatriarchatü.Etuídentuf allegatageftá Cálcedonenfís Con­
di tj de depofítíone Anaftaftj probare,Patriarcham non cum Cóncílío,fed confen
fu fui Concílíj depofítíones facete debere; Dicúnt énim Epifcopí AntiocheniCon
cí 11 ¿j:No s depofuimus Athanaftum ¿adero Ecclefí» fuæ accommodatum,quia ter
uocatusnonuenit. VndeidemquoddicitArchUi.dift.quatraditionePapamfine
Concilio quemdeponere poffe¿oportetintélligerefecundum ea, quæinferiûs quo­
dam loco habentur,hoc uerum fine Concilio üniuerfalis Ecclefia?, uel etiam fine Pa
triarchati,ubi priuandus fèü deponendus,iriddït tri pœnâ latçfenteritiç.Sedutlioc,
fcilicet Papam uniueriàli CoricílíototíusEcclefigfubeffe,clariorídefinítióne¿dem
Conciíiumodhuum uniuerfàle explicaret,iri canone amqui incipit,Dominicum fer
rnoném in.uer.porro,cuius pars habeturzz.dift.definiuimus dicit,quod uniuériàlis
Synodus,cum conuenienti reuerentia,quàmlibet quæftionem deRomanorum iede
exortamaudite tenetur,6Cin eá ptoficereaut prófedum facere, nô tamen audader
fentenriaminRomanumPontificemdicere. Ecce quod licet omnem qutrftionem
de fede Apoftolica exortam,défiriírehabeaturiíuéríale Concilium: hoc tamenob
primariam ódreuerentíam capítís,cumcónuéníenri reuerencia,S¿non arida&ér fenten tiam dicendo,facere debet*Qÿare manifeftum eft ex his,uriiuerfale Concilia firn
b/ et Com pft^’ffup^^pSeflemecamplíusdehocopüseftexemplapíoduCere, quum ha/
dwLfifiâL heamus uaria decreta facri Bafilienfts Concílíj,& etiam Conftaptienfis,quomodo
J
Papá dicatur fu be fíe Concílíj s, Et licet Conftántíenfe tantum in tribiis cafibus lo/
quátür,clarum eft quod omnes cánones facftí,aut amplius fadíbiles,ád ipfosreduciï
tur JMottnéin quinta fefsíonehuíusBafilierifiáConcilijfuítdefínitummullum per
fe uel procuratorem incorporatum, extía locum Cohciltj etiam audoritate Apofto
lica trahi poffe. Quare hocCnifi quia hoc cadete poflec inpræiudicium Concílíj. Si
ergo aueftor itas Romani Pontificis in particulares perfonas,quando præfumi t hoc
uergerepoflein præiudiciumConcílíj ,'noripóíeft:quís dubirattotum Concilium
fupra Papam efleCT alia plura decreta funt huiüs Concílíj, qu» hoc probant,fcilicet
citationem
monitionem Papae QC huiufmodfi

Cap:
Pcle^ti¿a

-

,

XVIII.
"

Y TrErùm ut profundius üideámus huius ueritatem,reuocemus ad ment?, fiipe
% / riûs de repraefentatione praefidentium dida.Etdicamus,quia poteftas ligaYr
di foluendí,S¿ infallí bilí tas ÔC i ridé ti ia bilí tas propter Chrifti afsift.enriâ,
• tiff# in coniummationemfaeculi,eft iriipfa catholica uera Ecclefia. Quum
autem Romanus Pondfex fit membrum ílltüs Ecclefiæ ¿ qux corpus Chrifti myfti/
cum eft,ínfallíbilitas non cuilibet mernbrp, fèd toti Ecdefíse promiffa eñítcchoíi

cum

Liber

î L

70

dubium > potefîas índeuíabilís ligandi iblüendí totius Eccïefiæ, eft fupra pote ft 3Um Romani Pontificis, quanquàmab code principio ligandi &fo luendi ,poteftas
tamEcclefiæ quàm Papa: fluat.Et non dico hoc uerum, tan tûm de ípfa tota Ecclefia
facerdotalí^quaeeft ut ánima una totius Eccelefiæ. Hoc uerum eft ex Chrifti promíí
fíoneÓ¿Iegatíone,quía facerdotíum á fpírítu fanefto pófitum éñ,ad regendum Cftri
ftí Ecclefíam,ut dicit Petrus ApoftolusíPafcítein uobis.Quare ípfum facerdotíum
ádluueluírtualíter congregatum,utitur prae tota Ecdefía.&omníbus membris eius
de quorum numero Papa eft fua legatione, quam áChrifto habet totam Ecclefíam
paícendí. Verum quia untuerfale Concilium > eft congregatio fiue Ecclefia,de mem
bris uní tier fx catholice Ecclefiae congregata,S¿ repræfentar ex hoc uniuerfam Eccle
fíamítunc confíderandum eft,quod Romanus Pontífexeriamhabér figuratam 6¿re
praefentatíuam perfonanijuníus uníuerfse Ecclefia:* Vnde Auguft.íuperloanne fug
íIlouerbotTuupcaberis Cephas,ait fermoner.Magnum quia mutáuít ei nomen, dC Augrf*
fecit de Simone Petrum.Peírus à pecra.petrauero Ecdèfia,çrgo in Petri nomine fí- Nowwmwígurata eft Ecclefia.Idem íermoneii.Ó¿fermcneuliímó,ubí dum deEcclefíaloquere
tur Auguft,dícit;CuíusEcclefiæ Petrus Apoftolus, propter Apoñolatus fui prima’
tumígerebat figurata generalitate perfonatn. Quod ením ad ípfum proprie pertinet
natura,unus homo erar gratia , unus Chríítíanus:abiindatioregracia,unus iderncp
primus Apoftolus.Sed quando eí díiftum eftítíbí dabo clanes regní codorum,& qd
cunqHígauerís, uniuerfam fígnifícabat Ecclefíam. Vnde Petrus accepit nomen,
non ením à Petro petra,fed Petrus à petra:fícut non Chríftus â Chriftíano,fedChri
ftíanus à Chrifto- Ideó proprié aitDominus: Super hanc petram aedificabo Ecclefiam meam:quia dixerat Petrus,tu esChriftus filius Dei uiui* Super ergo hâc petram
quam confeffus es , aedificabo Ecclefiammeam. Petra autem erat Chrifius,iupra
quod fundamentum etiam ipfe aedificatus eft Petrus.Ecclefia àutem quæ fundatur à
Chrifto clanes ab eo regni coelorum accepit in Petro,ideft poteftatcm ligandi & fol
uendí peccata-Quod autem per proprietatem in Chrifto Eclefiaî hoc eft per fignifiz
cationem Petru in Petra,quia fignífícatíone íiitellígirur Chríftus petr^Petrus Eccle
fia.hæcille. ,Et pro hoc textus Auguftinin»q,5*quiillud,0f Leo 9.diftdta Dominus,
A cchL 24. q. i.quod cunqj 2 1.di.decretis de poeni.dfiue r. fi es Chrifti Petrus.Et Aft
guft.de agone Chríftíanó cap. 2 o.g¿ in Homilía de trâsfi gura tío ne,S< de üerbisDó
mini lib. î.fermons t$. dC fermonet 5. de Apoftolis Petro de Paulo, ÔClib.a.quæftio/
num ueteris nouí teftamentúq.79. & librohomíliarum, homilía.
ín pfalmo;
íos.fermoneijÉtAmb.deciirapaftorali.EtAnfel.fnperíllouerboMatch* Natri
pauperes femper habebitis uobifcum.Et quoniam hocica eft,quod Petrus âpetra,
& petra Ecclefia quæ fignificat Chriftum,cCpropcer hoc eft corpus eius myfticum:
ideo patet, quomodo Chríftus eft neritas, petra figura, fíne figníficátfo Chrifti,,
Ecclefia : huius autem petræ figura fiue figníficatío, Petrus. Vnde ficut Chríftus
eft uerítas,cuíus figura 6¿ figníficatío eft petra fiue Ecclefíatíta petra eft neritas, cuz pra&trwn;
ios figníficatío & figura eft Petrus. Ex quó clare patet, Ecclefíam fupra Petrum
effe, ficut fupra íllam eft Chríftus. Rede ficutdicimusuetusteftamentumeiTefiz
guram noui > ÓÉnouum teftamentum effe ueritatem ínordínead uetus, & fíe fupra
uetus
nouum effe figuram gloriæ, ubi fóla uerítas : fíe notium teftamentum
eft neritas óí figura. Veritas,refpe<ftu inferioris : figura, refpctftu fuperíorís, GwJmíW
ilc dC Ecclefia catholica. Deinde ex hoc-patet, quod ficut Petrus unicè
con*
c¿
fufifsimé figurat Ecclefíam , qui deuiabilís eft : quod tune inter petram & Pez Peírfíf/Í*
rrum, funt plores graduaciones repræfentationum dC fignífícatíonum , quóufq?
ín petram dtueniatur, â cotifufífsima repræicntatione & figura, ufque in ueri­
tatem per medía certiora dé ueríóra ♦ Vnam autem Ecclefíam fígnífícare de re/
prapíentare non poteft, nifi unusaut una congregado, quam Græci Synodum di­
cunt. Ex ho c eüenít, quod in Synodis uníuerfalibus confiderari debelan fît urdí/
bata congregatio j quxexuuíone Synodica, repræfentare habeat uniueríalem Hez
ciéfíam,puta ex PapaáPatríarchis,6Q?uíncíarnm capitibus,unde quando ítaíuxta g

. miífe

740

De concordantia Catholica

miña fupra, contingit uníuerfalem Ecclefíam Synodum ordinate congregari : non
dubium quantóilla Synodus minus confuse plus tenendo in ueritate repræfèntat,
tantoeius iudicium plus à fallibílítateuerfus infallíbilítatem tendit, & femper maius
eft indicio unici Romani Pondhcis,eum confqfifsime figuratis. Antiquum eft hoc
Prowerta. prouerbium,facilius inueniri,quodapluribus qugritur. Quare Papa? indicium mi/
nusftabile, & magis fallibileprçfumi,quâm ipfius kaliorum, &hocnon habet du­
bium, Et præmiflàuidentur probari, ex //.epiftola fantfti Ambro.qua: eft Romani
Pontificis^ non Ambrofr),utexipfametepiftola habenti refpedum ad immediate
^pf/iotrt Affi praecedentem probatur.Eft enim /j.Epiftolafanâi Ambrofij adTheophilum,quae
brofi/.
incipit:Non habet quod urget Euagrius,& habet quod metuat Flauíanus.Ideoó^re
fugit examen.Debent fratres dolori iufto ueniam, quia propter ipfos uniuerfusor/
bis concutítur,ó¿¿llitamennoftrononcompatíunturdolori.Etínfra;Grauistotoor
be ftabatdifcordia,cui bong pacis naufragio fan&a SynodusCapuenfis,tandemob
tulerat portum tranquillitatis, ut omnibus per totum Orientem daretur communio
catholicaconfítentibusfidem3g¿ duobus iftis,tuae fancftitatis examen impertiret fra
tribusóíconíacerdotibusnoftrís Aegyptijs confedentibus,quíahoc uerumludicte
um arbitrati fumus.Et infra .Sane referendum arbitramur ad fandum fratre noftrum
Romans ÎacerdotemEcctefiæ,quoniam præfumimus te ea indica turum, quae etiam
illi difplicerenonqueantîita enim erit utile confuí tum fentendx,ita pacis quietis
fecuritaSjfi id ueftro ftaruatur Concilio Er infra. Quód Ecclefia Romana haud du*
biècomprobauerit,lxti frudum huiufmodi examinis comprobamus.
Epipolrf Pit. p0(| hoc (equitur epiftola, in qua eft refponfio ipfius Papar, ad fcríptaillorum íudí
pÆ Awbroji. cum £ Concilio deputarorum/ecundum quod confuluic Ambrofius, quod ipfere
«Mr mjera.
Et in principio dicit Papafcuius tamen nomeninmeocodicenonrep
perQqubd fp ueritare uel modeftia de Bonofo Epifcopo, fuam fententiafcifcitaren/
tur.Ei infra Aduertimus,quodnobis indicandi forma competerenon poteft. Nam
fi integra eifetSynodus,hodie recftè de qs quçcompræhenditueftrorum fcriptorum
feries ludicatemus.Veftrum eft ergo qin hoc recepiftis iudicium,(emendam ferrede
ornnibus.Ec infra. Vicem enim Synodi recepiftis, quos ad examinandum Synodus
elegit.DenicpquumBonofusEpifcopuspoftiudicium ueftrum,mififletad trarrem
noftrum Ambrofium,qui eiusfententiam confuter et,in ter ditflam fibi Ecctefiamir/
rumpereatqungredûrefponfumeftei,quôd nihil temerandum foret,fed omnia mo'
defte,pat:ienter,ordínat¿,gerenda.Neq3 contra fentenrias ueftras tentandum alicjd»
utquoduideretur uobis iuftitiæconuenire, ftatueretis, quibus hanc Synodus dede­
rat aucftoritatem.Ideo primu eft,ut ijiudicent,quibusiudicadi facultas eft data. Vos
em totius (ut fcripfimus) Synodiuicedecerniris,nobisquariexSynodiaudoritate,
iudicare nonconuenit Et infra in fine: Vnde ueftræ normam expediamus fentëtiæ*
synoolus
h^Ibi.Ecce Papam fateri3fi integra foret Synodus, hoc eft fi non commififlet iudi/
Pii. ciumalijs,ipfedecaufaiudicare poruiflèt:fedquiaSynoduscommifitalijs,dicitfe
non palle,ex aucftorítateSynodi fibi non conueníre,quod eft notandum Quan*
túmex hoc clare probatur,audoritatem Synodi fupra Papam eíTe,S¿ etlam comn ¡if
faríos Synodi,uícem totius Synodi gerentes,Papa in commiílb præferri. Fuit credo
ille Papa fan dus Damaíus qui hanc refcrípfíqquoníam ut ex immediate fequentí e*
piftola/i.habeturjtuncDamafus illis temporibus fuit. Vbi dicit Ambro.Nam <V an
te biennium mifit ad mefandlus Damafus,RomanæEcclefiæ lacerdosjudicio Dei
elecftus. Quare concluditur uniuerfale Concilium rite adunatum,licet graduado/
u nes inter fe habere pofsit, quoadíudicía, efttamenfempermaionsauóoncarís*^
judietuw Co minoris fallibilitatiSjquàmPapæ tantum.
Ex quo fequirurcoroHane, uniuerfale
iSiújLh Concilium etiam in alio quàm haerefiscafuPapam deponere polle.Sicut hoc etiam
pXre.^ i£1 de Benedicto 12. & loanneaj.Iegitur.Ethocprobaturex.c.i.de renunt.lib cr. Quia
f’ papalitasab hocfubiecfto materiali,fcilicetiftohomine,eft indicio ipfius Papedu
retkuidepc- fe inutile iudicat,remouibilis,ut ibidem,hic habetur maioris auâoritatis efle Co/
cilrj iudicium,quàm Papætantum
mmûs fallibilócuncclarcim eft,quôd ficutPa^
pa

Liber

11.

741

pa time poteft ex caufa legítima ceffàreabadminiftratione, ita etiam fubiedi,com/
muni Concilio poílentex eifdemcaufis in prxftando obedíentíam ceflare,quando
ínutílíteradmíniftraret.Dumením prælatus eligitur, eligitur ut præeffend o profit i. alis depms
qj.uerJEcce cum honore s.q.i.qtiiEpifcopatum 28. q.i.iam nunc de renunc.no cum potcjî.
pridem.uer.porrozj.q^quifquis.Vnde quando inutilis eft, tunc conditio racita,fe
eundum quam confenfusinteruenit3&ceflante caufa propter quam elecftio fadaeft
præftant illam auctoritatem fíe ipfi Concilio, à fortiori, quanquàm feipfum in illo ca
pitæprimo Papa habere dicit* Et non habet aliquis rationeutens inhoedubium,
quinmaiorfitpoteftasipfiusConciltj Ecclefiamreprgfentantis,inpapalitatemuitfe
eundum utilitatem Ecclefiæ,materiale eiusfubieâum difponatur,quam in iudicio
unius hominis, ih ipfam papalitatem fibi nomineEcclefiæ 8¿ propter ípíam adíun*
<ftam.Poffet forte dubium effe,an Concíliumexercítiumadmíniftrationís à uero
uuico Papa ad tempus,uel ad beneplacitum tollere poffet,non propter impotetiam
Concilij,fed propter reicontradidionem, quum ex fuperioribus pateará etiam in p^{!is -in
ferioribus,papatum inliberta adminiftrandipoteftate cantum confiftere. Vndeilla
íublata,uidetur papatus fublatusjtamen qui in Conftancíenfi,8¿ ifto Bafilienfi Con p^jufp'á
ciliojcerta decreta funt contraPapam edita,fub fufpenííonis poena negare non pof/ po/ie^te
fum,Papam fufpendi poffe* Licet ego prima fronte non uellem negare, illa fufpen/ iwsueruin[it
fione non obftante in foro confcientise,ubi eft propria fuperna poteftas Papae, qua/
diu Papa eft uereabfolutum effe, &C ad illam poteftatem hanc fufpenfionem extendi
no debere,quia illa uideturdiuinitus papa tui annexa, licet prxter illam poteftatem,
omni aliaqugaiureuelhomineaut foro extrinfeco depend et, quo ad exercitium3ca
reae. Verum fi Concilium expreffe exercitium ligandi &foluendi,ab eo etiam in fo
ro pcenítentiálí,per fufpenfionem tollere uelletztunc oporteret dicere,aut ipfum de
poiitum pro tunc, aut quid aliud effe paparum,quàm liberam adminiftrationem fu ,
per omnes ligandi &^foiuendi,quodpra:dicftiscontradiceret,SCnouum effet*.
Ex his & fuperiùs tadís manffeftum eftjquia quifq? praefidens figurata gencralitate fubditos figuraGmodo quo Papa confufifsimetotam Ecclefiam, propinquiore
aurem modo faum Patriarchatum,adhucpropinquiorefuamMetropolim,adhuc
certiori fuam dicecefim,adhuc certiori fuum clerum, & ultimo quafi in uno corpore
fuum quotidianum confilium figurar.Vnde euenit, ut Cardinales aut legati prouin
clarum,qui afsiftuntRomano Pontifici,principalia membra parscorporis Papæ
dicantur.Ddlnde etiam eft ex hoc manifeftum,quod quanto particularior eft prsefidentia,tanto certior eft repræfentatio,quæ apud ipfam praefidentem eft,minus co
fufa.Vndepropterhoc,quiautdicitHiero.adRufticum7-qj4napibus,omnisor/
do Ecclefiafticus redtoribus utitur,in quibus demum ad unum deuenitunlfti autem
retftores per confenfum iurediuino naturali conftitui deberent, QC ut Auitiqs Pa«
pa dixit,tunc oportet ut qui omnibus præffe debet,ab omnibus eligatur.^dift.Ar/
chiepifcopus.Et quod nullus detur inuitis,ut infra dicetunquoniam fecundum fan*
¿tumLeonem,nulla ratio finit,utinterEpifcoposhabeaciirnoneledhis* Abhoce* Epipjpw^
him ut unum corpus in concordantia conftituatur, exfubiedis &C præfidente,ratio eftqûfimc6¿ naturale tus fimul ÔÉdiuinum exigunr,in hac fpirituali unione matrimoniali coti
fenfum mutuum,quem ex omnium eledlione &C eledli confenfu depræhendimus.
Rede ficut inter Chriftum
Ecclefiam fpirituale : matrimonium ex cotifenfii
conftítuítuLut7*q*ufícutó¿aItjsc*íbídem,S¿fímílibusmultis
i.pudenda gj.dift* Metropolitano/ Vnde licet inultis tradi poffunc facramen/
ta,nontamenmatrimoiiium:quiaibiconfenfuseftdeeflentia27.q*2.uer.i.6Cp.q (z*
uer.uEtnotatglo i.qa.conftau Ecclefiaautem eftuxorfiue fponfa presbyteri,21.
q s.ficutsCumfimilibusinfra.DehocinfrapIuradicentur.Vndefi redaordinatio fer
uari deberet,tunc textus Conciltj Toletani líb.i.díft.quí in alíquo,8¿ â 2.díft.nulla,&:
dift.in nomine Domini, cum fimilibus ferua ri deberent, ut pîæbani
curati elige/ curaiieligh
rêtur,aut falcem de eorum confenfu utiliter prouiderecur,utíz- di. reliqui *di fi in di fait,
plæbibus» SC deinde concurrente eorundem laicorum confenfu, clerus Epifcopam.
Ccc
tfj.dift.

74î

De concordantia Catholica

¿pdift.plsebs>& c.nofle:& Epífcopí cnm confenfu Metro polítani.tf*. di Archíepf/
fcopíá Metropolitani prouinciarum,cum confenfu Epifcoporum legatos prouin
darum afcifcentes Romano Pontífici,quí Cardinales uocarentur,8í ílli Cardinales
Papam de confenfuMetropolítanorumjquantúm pofsibile foret.Sí autem ob perí
cula diuturnae uacátix,nonuíderetur utile confenfum expedare,quód tunc fieret fí
cut hadenus meliori ordíne,hoc modo Romanus Pontifex ftcum continuum habe
ret Concilium,ordínaté reprçfentatiuum uníuerfalís Ecclefiç,cum quo abfqj dubio
Ecclefia optímé regeretur.Vnde quando fub pcena excommunicationis latçiênceti
decano zer. s.uniuerfalis Cocilrj ftatuit, Patriarchale indicium pro firmo feruaride*
bercjdicic iuftum rationabíle,é¿ finefufpicione effe, ed quód apud eum honorabiHpijçapj o- liores quiqjcolligantun&fion dixit canon de Cardinalibus Romanis, quoniamut
^■iCardin^ colligitur ex canone,praefui iundo.c.nullam 2. q $ tuncEpifcopi femper praecede/
libusmms bant Cardinales,quoniam maiores eis funt.ut z.q^.quanquàm in glo.Quoniâ Car­
dinales de clericis Romanis}facerdotes ÔÉdiaconi fuerunt,ut ibidem QC 7?.di fi quis
pecunia j&c.oportebatj&c.fi quis ex Epifcopis-Cardinalitas enim quand am emi/
nentiam fignificat.utprobattexz^di^presbyien', ubi Cardinalis Pontifex pro Me/
tropolitano ponitur.Et hoc etiam probatura j. di.dfubdiacono^ Etfuperiùs didum
eft,fecundum Leonem nonum,8¿per archi.iz.di.facrofanda.ubi dicit Papamincer
Cardinales numerarúEc quód Epífcopi dicantur etiam Cardinales^, q.i.relatior.
q i.paftoralis 71..di.fraternitatem.Sed textus prxallegatus,loquitur de Metropoli/
tanis 8¿ legatis prouinciarum,qui ad Patriarchale Concilium, iuxta canonem 17. te­
nebantur concurrere.Quare in finem uniuerfalis boni regiminis,quia plena uniuer
o
^oncflia difficulter colliguntur,hanc putarem primam radicem reformatibnu
legatiprZ uE Cardinales ex legatis prouinciarum conftituerentur, quorum Concilium eunda
ubiMYiimcS gtaui a,aut ordinationi uniuerfali canonum obuia, cum fubfcriptionetam Papæ
fitucfídi.
Cardinal ium expedirentur,ut ex fubfcriptione, certa feientia & ftridum examen in
teruemfleuideretur, ut fic debita canonibus ieruareturreuerentia , & nihilominus
utilitati & neçeisitati in particulari caíu fuccurreretur. Funguntur enim Cardinales
uiceMetropolitanorCr.ij.di.in nomineDomini.Etnotar.Hofti.in fumide pcemfitfre
uer.tuiPapa.uer.alrj dicut. IgiturficutMetropolitaniprouinciarum, pereledione
prouincialium conftituuntunita Cardinales qui eorum uices gerunt, iuxta prae*
narrata conftituidebennEtmaxíméhoc tempore iftudnecelïàriumforet, quoniam
non ficut antiquitus Metropolitani & Epifcopi, quanquâm forte iurtnt adhuc ex
forma antiqua ucc.Epifcopi & f^j.dift.annuatim ad Papam conueniunt, quorum
Concilio,folebant Romani Pontifices in decidendis arduis uti. Et fuit huiufmodf
obferüatio adeó ftrida,pra:fertimdeMetropolitanis,utIegituf in 17. canone,s.uni/
uerfalis Concilq,quodipienec^ praeter duas Synodos prouinciales,nccp principo fig
cularium uocationepoterant excufári.Hodíe autem etiam fi in curia forent Rom a*
na tanquâm alieni ad confilium Papae non uocantur, quod abfurdum eft, maxime
quando uniuerfalisEcclefipcafusaliquis,uel aliusquoquo modo Ecclefiam uniuer
falem refpiciens tradatur. Quare necefle foret,tales legatos prouinciarum > Cardinalesconftitui ex multis utilibus caufis, quas quifq; intelligens facile concipit, qui
curfum Romanae curias aliquo patfto cognofcit.

Cap.

I iura ac dicfta fandorum patrum,quæ loquuntur,nullum ad pratfidenttalem
curam ordinari debere,nifi eledum ab rjs quibus præfideredebet,feruaren/
rur,utfuæ praefidentia: originem ab ijs fehabere cognofcat quibus prsreft,Ô£
ficabfqj fuperbiainamore pafcat xtuncuideremus, quomodo ex ordinati»
gradualibus eledionibus, ad hoc redé deuenirur, quódfuperius per fandum Au/
gu-didum eft,fcilicet quódde petra,id eft Ecclefia fidelium,Petrus oritur.No quddl
poteftas præfidentialis,quæ in præfidêtibus eft,a populo totaliter ortum capiat: fed
ficut præhabitum eftfuperiùs,tunc facerdocium quod eft ut anima in Ecclefia mih>
tan

S

¿¡“¿“fí*

XIX

Liber

74?

II.

tanti. Anima aute fecunda dus motiuâ &fenfitiua parte côftderata,educit de pote­
ría nïarerheîfecundu aut rationale eius parte confiderata,àDcoeft.Siciàc€rdodum,
capit áb i nferíor i p opúlo fid elium,íllam profidentialetn motiuâ uegeta tí uam,ó¿ fen
fitiuâ poteftatem , quæ poteftas exit de potería materiae fubditorft ,per uoluntariam
fubie&íonémjá Deo atitem per (aeramenta capitpoteftatem rationalis animx, quæ Hwwifik.
de íurfurn uenit,ut ficpofsit ín dulcí concordantia,fuperna poteftate per médium elicitae 0¿ traditae poteftatisdnfluere ín corpus fubiedorum ,qux ad falutare unionem
cum Chrifto capite perficiuntur. VndeHormifda Papa Epifcopis HifpaniaedSe be
nedidioquxper inipofttionem manus àDeoeflecreditur,pretio compareturiquis
qobile putetefle quod uendiditc'íuftam facerdotibusordinandis reuerehtiam (eruet
eie&iO, ut in grati munere populorum,diuinu credatur efle iudicium. Ibi enim De- pOp«lod^
us,ubi fimplexfineprauitate coiifenfus.fiæcille.Et quanquàm fummorum facerdo
tum deiedtionem fibi Deus referuauit,ekdionem tamen èorum fideli populo con/
cefsit7?,di.cfi ôf ille graciadiuina profertur,qui communiconfenfu eligitur, 8.qX
diledifsimi,de quo infra Iatiûs.Et pulchra eft hçc (peculado,quomodo in populo omnes poteftates,cam Ipiriruales in potentia laterit,qiiàm etiam temporales QC corpó
rálesílicetadhocquodipftprofídentialis poteftas inacta confli tua tur, necefla rib
defuper concurrere habeat radius formatitiusiqui hanc conftituat in efle, quoniam
omnis poteftas defurfum eft,&loquor de ordinata poteftate. Sicüt redte terra eft fex iOíttó;
elementorum, de ea tamen potentia mediante influentia ccelefti3uariauegetabilia
6c fenfibilia educuntur. Quare non inepte Abbas Joachim fuper Apocalyp. dicit,
populum patris figüram,der i cos Angulares filij &?religiofosfpiritus ftntfti geftaret
quoniam ficut filius à patre,ita clerici âlaicis,& ficut fpirituflàndus ab utracg.ita re*
|igiofi à laids & clericis procedunt.
Cap. XX.
Lio occurrente dubio,an ita per decreta uniuerfalisConCitij j?apa ligati pof ' >
fit.Quôd in cotrarium non poftit,facile ex (criptis poteft refponderiiQuo/ Du ttim*
niam fi uniuerfale Concilium proprie acceptum,eft fupra Papamfut praedidumeftjfolutumeftdubium. Vnde quamuisPapaincfígniticaftideeleft. c .
fupra Concilium,& c.propofuitde côcef.pro.fupraiura efle fe dicat, hoc eft uerum
de Concilio generali fuo,ubi ucPatriarcha profidet¿ & de iuiribus ibi aut alioqui in
alqs particularibus Concilias peream editis i licet obpríncipatumíbperomnfcsdé
’
Ecclefia
tear ita fedi Apoftolicae alligatani, quod tolli quo ad partteu/
lares cafus non pofsit>qitoniam diTpenftre & interpretati habeat, fæpe ob utilitati
necefsitaterri in aedificationem Ecclefia?, ÔC folum ad illum fitiem. Quod à utetn
canones uníaerfalium Concilíorumtollerénópofsíhtuelmutare,uél aliquidinco
rarium conderettextus eftnotabilis,2y.q.i.contraftatuta,ubiZozimusPapa dicit:
e^nc'
’cdritra ftatutapatrum aliquid condere uel murate,nec huiufmodi fedis poteft a uifto w ahimni
ritas.Et idem Zozimus, Aurelio & uniuerfis Epifcopis per Aphricam & per Galli
as conftitutiSjdiciuCum aduerfus ftatuta fandorum patrum uenicur > non tantum tl
lorum prudentiae a tc^ fententiæ, qosin seuum uidura fanxerunt, fed ipfi quodam­
modo fidei QC catholicaedifciplinx irrogatur iniuria.Quid enim tam faneflum d¿ uenerabileeftjficut penitus non exorbitare ab itinere maiorum, quorum canonum ftd
tuta ueluti quædam furidametà futlíjferendís fidei noftra: ponderibus?hæc ille;Hçc
etiam probantur ex eo,quod Dámafus Papa ad PaulinG icribens Jubebat ad fidetii
reuertentes,fefubfcribetcdebere,riontantumfideiNicèni Concilq fÿmbolo,fed£i
canonibusjpro quo facit c.r.i.fiCpca.dift. Ét quia textus fupra Allegaros dicit contrai
ftatuta patrum.ideft cánones.ut eft tóuo.di.delibellis, qui textus in fine cum dido
“Zozimi bene concordatiquia dicit ád effèdum,fuumcp profetftum fanda Euange­
lia utiliter retinere uel credere » non próbatdr, qui fandorum ftatuta(quos canones
dicimus)noriobferuat*Etfaridus Gregorius Papa, ínRegiftróadloannemEpííco
pumLariffenorumdn epiftola qugiricipitjFraceinofter ad oramus,in fine dicitîHçc
enim córifona fandis patribus definitione fahcitnus, ut qui facris nefcitobedirecanonibus,utcfacris admírtiftrarc>neccomnáunionem capere ¿fît dignus alcaribus.Ec

A

Cec «

fóleá

744

Dc Concordantia catholica

talescanones qui ira ab omnibus uenerarí debent, in tiníuerfalibus Gondltjs conftí
tui oportet ttf.dift.habeo librum > Et uocantur generalia,ut de canonibus Calcedo*
neniis Concilíj,Gregorius ín Regíftro,ad Secundinum in epiftola quæ incipit: Di
ledíonís tuædicit, ubíaítffanda Calcedonenfís Synodus, ufqj ad definitionem fi/
dei QC prolationem canonum de generalibus caufís lo quuta eft,poft prolationem cá
nonum fpecialíacertamínaEpífcoporufopíre cu rauíqhxcíbí.Taliaftatutauníuer*
falem ftatum Ecclefiæ refpicientia,Papam retradare non pofle, notat Archiu$> dift«
ita Domínusín fi.facit.c.fuiit quidam ÔC alia capitulaibipofita2y:q,t.Etiteriim,Papa eft paftor hominum,cui proprie didum eft, Pafce oues>fed regulæ & canones uniuerfalium Conciliorum, funt editi pro cotredione morum p.dift. Nicena igitun
( Et illis Papa obedite tenetur, &illis in pafcendouti debet,quomamdiuino confuí
**• tufaluberrimos canones ediderunt,utaitLeo.4,Papa jrq<i.Ideô, Vnde fuperaddit
Concilium Conftâtienfe uniuerfale,quód nifi obedíerítj puniripofsitiquia nullam
fedem magis exequi oportet uniufcuiuscp Synodi confti tutum, quârnRornam,ut.ait Gel a fins Papa iy.q i.confídimus.Et Leo Papa qui ína.Concíliotuba Euangelicç
ueritatis,legitur ad Martialium AuguftS de canonibus Nicenis loquens dicit quod
nulla pofsit improbitate conuelli,nulla nouitate uiolarít# addit, in quo opere auxi
liante Chrifto fideliter exequendo,necefleeft me perfeuerantem exhibere famula­
tum,quoniam diipenfatiotnihi credita eft,#ad meum tendit reatum,fi paternarum
tegulae fandionum,quæ fpirítu Deí infpirante funt conditæ,me(quôd abfitjconni/
uenre uiolentur.Facit textus eiufdem Leonis 2$.q.i. quæ ad perpetuam.Et idem Leo
de approbatione fidei Calcedonenfís Concilíj generalised omnes direda,quae ínc<
pit; Omnem dicit infirmum atqj irritum efle, quícquídcontra canones Nicenos fitÿ
quorum feafferitcuftodemi Caufa autem quare non pofsit in contrariumtQCcur e*
um exequi præ cæteris oporteauquia ut dicit textus, uiolatores ibidem,quia fpiritii
conditi funt ad bonum regimen uníuerfalís Ecclefiæ S¿ hoc fpecialiter promo° ™ ***• uere, (pedat ad officium Romani Poncificis.Canon itaque uníuerfalís Condii) eft
duplex,& regula regiminis,# aedificationis Ecclefia^qua maxime primum archite?
dum utí oporter,fi redé fua poteftate uti uoluerit. Rediores enim & indeuiabilio/
res regulas nemo inuenire poterit,quam fpirituflan<ftus,uniuerfalium Conciliorucri
infpirator. Vndeín geftísadíone rf.odauí Concilíj, Zacharias Chalcedónenfis EÍ)ifcopus,dum ei obíjeeretur fcncentía Romani Poncifícis,díxitPapaet Nicolai # aiorum Patriarcharum canon princeps eft, & fecundum illum agentes nil faciunt ex,
tra id quod decet:quum ueró extra htinc faciunt,fiuePapa Nicolaus,ííue alius quit
quàm,no acquiefcímus.Et infrarSi fiada funt hæc à Nicolao cum canone,fequímur,
# conuenímus #roboramus,# contraria illis non fapimus : fí uero funt facía extra
tus uel canonem,non nos illa uítuperamusftuproíjcímus,fed canon.hçc íbi. Vnde
quando Metrophanes reípondebat,non dixit Papam efle fuper iuraffed dicit in qui
bus eft caufæ diuerfitas, «ftímatíonís quocp ac opinionis diuerfitas debet accidere^
Ëtrefpondet,quomodo fecundum regulas deftnigit, quibus côfuetudo obeflenort
potuit in contrarium allegata aliquorum, qui de Ia i cis ac etiam neophitis,ad Patri/
archale ÔC Archiepifcopale culmen promoti fuerunt,dicçns : Líquido eft,quód qui
ea raro fiunt po fitas leges non fubuertunt Fuit enim antiquom maxima cura inferuandis canonibus, & frequenter in principio canonum cuiuslibetfynodi, ftatutum’
deobferuandis canonibus Cartbagineniibus legitur,quæ uel fadia uel dida fùperP
uscompræhëfa func,uelab altjs Conciltjs funt fcripta>cuftodirenos oporret.Corruptorlaicus,clericus,communione priuetunVníuerfídixeruntíplacetjplacehÉt ad/
huc fortius in Concilio generali , tempore Martini Papae renouatoriscanonum,ut
dícítglo.i8.díft.proprríantefextumuní«erfalecelebrati,in2.cap4egitur,#rep.etitúr
odaua atftioneódaui Concilíj uníuerfalís. Sed quis fecundum (celeratos haereticos
quocuncp modo,aut uerbo,aut tempore,aut loco, terminos tranfmittatillicítáquo®
pofuerunt firmius fandhecatholicæ Ecclefiæ patres, # faneftæ# uniuerfales quin/
que Synodi, nouitates temereadinuenirç > # fidei alterius expofitiones, aut typos,.
autle*

Liber

74f

II.

autIeges»aatdefinitiones,atitlibenos.Etinfra,contra pías orthodoxorum catholi/
cæ Bcclefiç,id eft paternas ÔC Synodales praedicationes hæcimpie agens, nifi poení
ruerit» in fæcula fæculorum fit condemnatus, ÔCdicet omnis populus, fiat,fiat;Mar/
tinus Papa fe cum alíjs fubfcripfít.Ex quo habes quód deuníuerfalibus Concilíjsca
non loquebatur,quoniam Romani Pontífices ad illos obligantur, Quare in uniuer
falibus Concilfjs»canonibusfefubfcripfiffeleguntur,nonautcmficdegeneralibus
Tuis Concilíjs.Ñon enim dicitifte canon de omnibus canonibus,&C legibus,& defi/
nitionibus patrum:fed dicit quinqj uniuerfalium Conciliorum, quæ tunc celebrata
tantum fuerant. Sic Leo ad Maximum antiochenum Patriarcham fer ibit, canon es
Níceni Concilíj intiiolabiles Et quôd Romani Pontifices,qui ad prof eísíonem uni­
uerfalium Conciliorum , ficut &C alij Patriarchae tenentur,etiam ad canonum obfernandam,ratione illiusprofefsionisteneantur.probattex.fandta ic.dift. ubi ponitur
forma profefsionis, fcilicet profitetur Papa odo Concilia ufqj ad unum apicem fe
feruaturum,& quæ ftátueruntS¿pradícaaerunt,omníbusmodisfequi. Hocetiam
probat textus is dtft. Sicut ÔC quód fandus Grego, in illo cap.ficut non folum de fi/
de,(ed etiam canonibus intellexirjprobattex.ipfius l.di.ficutfandtas. Idem etiam
probatur ex profefsione Leonis noni,ad Petrum Antiochenum,ubi poft feptem u*
niuerialià Conciliadicit.Quicquidfupradidauniuerfalia Concilia fenferunt0¿col iUf}C¿YnQten
|audaueruntjfentio& collaudo. Et in Pannormia,fanât Itionis CarnotenfisEpifco
f
pifcribitur.profefsio Romani Pontificis, exlibro Romanorum Pontificum fub hac
forma. Profiteor diligentius ÔÉuiUaciùs, omnia decreta canonica omnium præde/
ceitorum ApoftoIicOrumnoftrorum Pontificum, quæ uel Synodalitcrftatuerunt,
8¿ confirmata funt confirmare»ó¿índíminuta conferuare.Ec ficut ab eis ftatuta funt,
in fui uigoris ftabilitate cuftodire, quxfp uel quotifqj abdicauerunt uel condemna/
ueruntjimili fententia condemnare & abiudicare. Etpofthocfequítur alia profeffio exlibroPontiiicum,quidiciturtDiurnus.Nihil de traditione,quam à probatiisi
misprædecefforibus meis traditamconferuatam reperi, diminuere uel immuta/
re,uel aliquam nouitatem admictereffed feruenter ut êorum uere difcipulus & fequL
peda,totis mentis meæ conatibus,quæ tradita canonicé reperio, obferuare 6¿ uenc/
rari,profiteorÆx quibus patet,quôd fandi antiqui Romani Pontifices,non ita præ*
fumebantdefua poteftatejfed fuerunt humiles, etiamfepurgando coram Synodo
fua ,no uníuerfalís Ecclefiandico Synodum uníuerfalís Ecclefiæ,Concilium uniuer
fale. De iftts purgationibus 2. q. 4. mandaftis,ubi gloffa comparat Papam decano,
quife poteft coram fuo capitulo purgare, ficutSixtus coram Synodo àfc.auditum.
&c. omnibus nobis. Imó Leo Papa íübmíttítfe omnibus poenis in legibus conten/ tw/e fcgitís Martiani,fi non feruauerit,propter fuam confirmationem, ut ipfi icribit ad Leo/ fat edonum
nem Auguftum,de fua erga leges confenfionc. Si contrafecerim eisfinquitjmeub fafaifir,
tionum Conditionibus fubdo, quas non folum beatae memoriæ principis Marciani
aucftoritaSjfed etiam ego mea cOnfënfionê firmant. Ex quo habetur,quod quando
Papa fe fubijcitztunc non habet dubium, eum fententia illius obligari,ut notat glof/>
fa in c.fí Papa 40. di.fed hic probatur, Papam ex confehfufubfcriptionis, legibus
fubtjci.Ec quum fuperius de profefsione apertum fit, Papam in feríptís uníuerfalí/
um Conciliorum canones approbare,igitur 0¿íúbijcítur.Etulteríúsutdicít rubrum
fexti Capituli Conciliorum Aphricç, qui contra fuam profefsionem uel fubfcriptio
nem uenerit,in Concilio deponatur» Et dicit textus ad interrogationem Gemnadij
Epifcopí,ab uníuerfis Epífeopís díáum eft:Qui contra fuam profefsionem ueHub
feriptionem ueneritjpfe fefe ab hoc coetu feparabic, Ecce fi Papa aut profitetunaut
fubfcripít fe ftatucisifi nonferuat,fedamnat,utLeo Papa dicit fupra. Et uideprofeC
ftonem Leonis quarti, delegumóbferuatíoneadLotharíum Auguftüm, quem6¿
Pontificem nominatmore antiquorum ib.díft.decapitulís. Er ex ifto fundamento
fubfcríptionis,ac ex iuperfcriptionibusRomahi Pontificis fuperiùs infertis, in fu/
is Patriarchalíbus Concilijs,non effet abíurdum dicere Papam etiam Synodícéper
Romanam Ecclefiam edita tollere aut immutare non poffe propter fubferiptionem

Ccc

$

tamen

74«

De Concordantia catholica

tamen quoad hoc refert,quia etiam fi ftatuta Patriarchalia propter fübícríptiortem
immucarenondeberet,tamen fi faceretnoneíletdicendum,quódita parurh caleret
reuocatio feu immutatio» ficut fi ftacutum uníuerfalís Ecclefiae catholicae immuta/
rer. Quoniam non obligatur Papa ad illius obferuantiamex fubfcriptionçtantdm,
fed quia ex maiori audoritate quæfupra ipfum eft, prodijt. Fortius ergo dicendum
eft,quod canonibus uniuerfalibusfubfint,quíbus íeRomaní Pontífices periuoslegatos fubícrípferunt.Facit benetex.2«q.7.nosfi qui hoc fatis probat cum .uer; Item
Hieronymus Si.uer. Item Symmachus qui.uencontrauer.huiç etiam iz.di.uidetur
dicere,quód Symmachus in Romana Synodo,fua dignitate fuitfpoliatus Ahocfu
it uerum de fado,fed reftítutus4quía non poterat iuxta.uer.huicetiam i.diflÆt ifta in
originalibus geftis,per Ennodium diaconum folenniter fteleganter didatis de illo
Concilio,uideri poterunt Facit ad prxdida etiam c.fequens ibidem. Eçhanc fubieyniutrjàlho dionem,fcilicet quod RomanuSPontifex fubfit Concilio uníuerfalís Ecclèfiæ,ex
rs
alio depræhendimus;quia legati Apoftolicf fedis, qui legunt ínuntueríalíbus Con
ciltjs fuiffe,dum ad Concilium loquerentur adinftfrr fandi Petri; qui furrexit in Co
rilio Hierofolymorum dum loqueretur,in fignum fubíedíonís S¿reuerentíae,furre/
xiffeleguntur.Siclegiturin s .uníuerfalí Concilio Çonftâtinopoli celebrato,in pri/
tna adione Et exurgen tes qui locû tenebat Apoftolicæfedis Romæ. Similiter&Jti
alíjs Concilqs ítalegitunSímíliter ínuenftur,epíftólas & feripturas Romanorû Po­
tificum ad Concilium mifíasjuníuerfalé Concilium examinafle. In tertia adione o/
dauíConcíIq,leda epiftola AdrianiPapæ a Concilio,uícartjfenioris Romae íntfrrogauerunt,an canonice^ Synodice fadafuiífet epiftoIa.Sáda Synodus dixitjCa
nonica & ordinata,& plena iuftitia eft epiftola quæ leda eiffandifsimi Papae Adri
aniEt Metrophanes Deo amantifsimusEpifcopus SmyrngfurgenSjdíxitíCognóuimus fandiftimi Papae Romani follertem loquutionem & pudorem, qtjemíndíuá
ñís,6¿círcadiuínorum canonum cuftodíam&obftruantíamhabet.EtNícolausPa
pa ad Imperatorem Michaelem dicit,hanc fandam Apoftolicam Ecclefiam caput
omnium Ecclefiarum,quae femperfandorum patrum fÿnceriffîmas audoritates iti
omnibus adibus fequitur. Et habetur in eodem Concilio odauo adióle quarta»6¿
confequenter ín epiftola Nicolai Papae ad Phocium,quæ fic íncípí tí Poftquâm quae
ibidem habetur.In qua poftquâm Nicolaus Papa primatum Apoftolicæ fed¡ís dedu­
cit,^ quôd ex ¿lio prima tu, Romano Pótifícíímmíneatproomnibusquí Chriftice/
fentur nomine cura,cuius rationem in çterno examine redderehabet/ubiungit:quo
ánodo uniuerfitascredentium^RomanaEccIefiadodrinam requirit, & integrita­
tem fidei depofeit,& criminum folutionem j qui Dei gratia digni funt, quoniam ca/
put Eccleííárum eft,à qua redítudínem ate# ordinem,ín cundí s utilitacíbusat<J Ec
elefiaftícis ínftitutionibus,omnes Eccleftç exquirunnquia ipfa Romana Ecclefia ca
nonicas & Synodicas fandorum patrum fandíones, ínuiolabilítcr at$ írréfragabí/
liter retínela: hinc eft quôd cius indicium firmum eft.Ecce ex hoc habes caufam fir
mitatis Apoftolrci Romani iudicq, ex inuiolabiliumcanona irrefragabili obferua/
trône eftèîfic idem in Concilio fuo,ex tota Romana Ecclefia congrégatela, «.didi.
Quoniam oportet nos maiorum noftrorum, imo tot® metitis intuitu conferuare,ó¿
in omnibus fandorum patrum temper dogmatauènerari,&habetur adione/.Etiri
ifto fundantur textus eiufdem Nicolai s.q.j.patet
nemini qui dieunc fententiam Papae â nemine retradaripoifetfed fi ihiufta éiïèt, retradaretur>6¿ in dubio exa/
ni ma tur peruniuerfale Concíh'unr.Vnde in quartaadíone odaui uníuéríalís Con¿
ciltj .quando uicartj Apoftoltcç fedis refiftebât.nc fem el iudicata per Nicolaum Pa­
pam in Sÿnodo refricaréntur,obtínuerut principes 8¿ fenatores3quí dixerpntífenoí.
lè geftis utteftes fabícribere, nífi admítterenturfudicati ín Synodo ad replicandum
contra huíufmodiíudicata.Et furrexit Metrophanes Metropolita Smyrnæ,Ô6dixitj
Probantes uerba magnificentiístmorum princípum,ínuenímusea íufta congruas
tíaíhinc fanemus omnes Epiícopi,& fanda hæc Synodus.Ecce qubd ex decreto Sy­
nodi uníuerfalís fute indi ctum Ntcolaí Papæ, QC fui Concílíj de Phodoj- terum ín u/
niuerfaíi

Liber

IL

747

híuerfali Cotí cilio 3refcífcentíbus etiam uícaríjs tenions Romæ,examinatum 8¿de/
puratum < ExquoapparetmaíorítasConcílrj uníuerfalís fuperPapam ôfPatriar/
chalem Synodum. Sic Leo Papa adomnes Epifcopos per uniuerfas prouinciasco/
ftítutos,de omnium praedecefforumfuorum epíftolis dícíttomnía decretalia conftí/
tuta,tam à beatae memoriaeInnocentia,quàm aliorum omnium prædecefiorum,qui
de Ecclefíaftícis ôrdiriibus,ôf canonum promulgata funt difciplinis, ita ueftram di/
ledíonem cúftódire debere mandamus^ut fi quis in illa commiterit,ueni am fibi de/
incepsnoueritdenegarip^.diftTiRomanorurn. Similiter loquitur Damáfus Papa,
uthabetur 25.cpi.omnium,EtHicmarus contra Laridunenfem hanc epiftôlàm pertradaris,dicit:Aduertendum qüoniâ Promulgare eft uulgô promere, non dicunt
illi Pontifices de fimplici legum uel Canonum promulgatione tied dedecretàlibüs,
de canonum di fcíplínís promulga tís. Vnde guando obuíant canorií bus,potius ca- Canones pra
honibuseft obedíendum ts>.d.uer. hocautem & c.fecuridum.uer.quíaergoiubípro
/cbantur maioris efleaüdórítatís ueterum canones, quàm Romanorum Pontificum (retalí^
decretales obiííantes e«s,Ô£ confirmatur fic.Manifeftum eft decretum Synbdi,cui iri
tereftperlegatós audoritas Romani Pontificis, maioris aut (altem aequalis efieau/
dori tatis cum decretalibus Papaeítedficeft,qubdtalíaConciliapóíruntprouíncía
lia dicij.d.uer.porrôiæ altó uocabulolocalia i.q.Lcoriuenientibus.Prouincialiaau
temper uníuerfalía corrigi poile dubium nori éft^ut fuperíús eft oftenfum,S¿ textus
eft a.q./puto.uer.item quum Petrus. Vbi dicit fandus AuguftinuSjpræferendum
efle ftatutum uníuerfalís Coricilq, audoritati unius Epifeopi uel prouincialis Con/
ciltj, Etfacit optime ille textus ádpropofítum, üt patet ex eius álfumpto,fi Paulus
corripuit Petrum,igitur à fortiori uníuerfalís Concilíj audoritas. Item Innocentius
feribit de canonibus Nícenís & Sârdicenfibus. Et Bonifacios ad Ruftícum Narbo/
rienfèm,qui dicit fandos patres in Nicea fpiritu fandó Rigger ente, & aliter crederi
dum non éfle,fibimet cationes ftatuerunt:S¿addít,utáduertatchárítastua,ádéóhÓá
praecepta carionüm feruare,utfimiiitercoriftitUtio nóftra definiat. bloc etiam tn epï
ftola Cœleftini ad uniuerfos Epifcopos per Calabriam coriftítutós.Et LeoPapa ad
Anatholium Conftantïnopolitanum dícítxNícénós canones ufq? finem mundi «na*
furos per fandos patres conditos, qui apud nos in fuis conftitutíoníbus uíuün t,
hcjüíd per aliquem aliter ftatuendo prçfumitur,finecundationècafTatur.Etad euri
dem:Illa(inqnít)Nícenorum canonum per fpirítum fandum ordinata condítío3nuL
la eft ufquàm ex parte folubilis,quum tanto díuinítus priuilegio fit fanda Synodus
contecrata,utfíúeper pauciôres,fiue perplures Ecclefiaftica íudícia celebrentunómni penitus audori tate fi tuaçüum,qüicquidaB illorum fueritcónftitútíonedíuerfum.Ideo ad Maximum Antiochenum: quicqüid própter (pedales caufas Synoda/
ltum,ad examen Epifcopale affertur, poteft aliquam diiudicaridibabereratioriem;
tednitiil deed eft à fandis patribus apud Niceam definitum. Nam quod ab illorum
conftitütíóriíbus 6¿ regulis difcordàt,Apoiïolicg fedis nunquam poterit habere con
fenfüm.Etídem ad Anaftafium. A1 regulis præftatutis,hullaâutnegligentiaautprê
fumptiónéeftdecedendum. Et Gelafius in generali decreto ad omnes Epifcopos:
cum nobis contra falutariumreueretitiam regularum cupiamus nil licere de confe.
clt. Bafilicasubi tex.côiundà glo.tenét,quôd quum Róriiana Ecclefia fitfuprema
&C pio deuotocppropofitoftudeatteruar e cánones
etiam propter utilitatem ali/ ,
editis fortafsis non relaxettideo totum corpus Ecclefiæ canones feruare debet. Item
Orriiifda ad fandum Remigium Remefem Archiepifcopium: Paternas règuals,de . ; ; .
cretàfàndifsimis defiriita Coricilqs,ab omnibiis feruanda màndàmus:qs quantum
dignum eft reuerentíá cüftódítís3hullum relinquet culpæ locum fandæ óbferuatíohi obftaculümj ibi fas nefascp preferiptum eft, ibi prohibitu ad quod nullus audeat
afpirare.Exduibus fatis lucide patet,opinionem antiquorum non finite Papam per
uníuerfalía Concilia ligari non pofletted potius qüôdipiè inter omnes canquamca
put,regulis traditis per uniuerfale Concilium3ufus femper fiiit,acetiam uti oportere
tónfelsífínt.EtdícítFabianusPapa ii,q.j.qui ómnipotehteinDeum inetuít,neceo
Ccc 4.
irá

748

De concordantia Catholica

tra Euangelium Chrifti, nec contra Apoftolos, nec contra prophetas, nec fandos
irum patrum inftitutà agere aliquid,ullo modo confentít. Écce quod Romani Ponti
fices Déurii timentes,agere non confenttunt contra fandorum patrum inftitutà. Et
adhuc alió argumentó ídem probatur. Manífeftum eft Leoném Papam in certis ca
'genibus ge pítulís,óonftitutíónes Chalcedpnenfis Concilrj (praefertim quód Conftantínopolí
ir^àCoMâ tana prçcedere deberet Alexandrinam)non recepifle,fed femperreclamaflç,&poft
; íontradi^ ¿urn quídam alíos,tamen jdecretumCónctlíj fempeí obtinuit íut patet depríuL
!^nonle.antíqua QC 2 2.dift. renouantes &ín fefsionibus & Íubfcripíionibus Conciliorum
/r*
poft Chalcedonenfe.Sí aútem Papa infua poteftate haberet, pqífe decreta uníuerfa
lium Conciliorum ÉolIere,obtínuíiTet Leo ôdaliquot eius fucceflores, quod uerum
non eft iuxta præmiita.Hoc etiam eft aduertendum,quod licet tribus capitulissLeo
Papa de capitulis Chalcedonenfis Concilijjie oppofuilfetfutHicmarus late profequitur in libro praeallegato)tamennonreftitittantftmexfuaaudoritate,fedexau/
doritate,Concilrj Níc.eni, cuius canones inuiolabilesefleuoluit,8€ eorum cuftodi/
àm dixitad fe pertinere,quibus illa capitula contrarían díxit.Síc fimílíter Aphríca>
iium Concilium reftítít Coeleftíno ín eo, quód contra canonem Nícení Concilrj ue
ñire uoluít.Et Cóeleftínus non dixit fe hoc pofle,fed allegabat ídem Concilium pro
fe,0¿corrupté:quía nonbenehabuitcrañsíatum, ut patet ínepiftola Concilrj Aphrf
cani ad Papam Cœleftinum,urbis Romæ Bpifcopum,quæ íncipít:Domíno díledíf
ílmo.Reuertendo tamen ad Leonem, tunc etiam quia una eft audoritas omnium uñíuerfalíum Conciliorum i<j.d/anda,nonetiam pro ea parte obtinuit,quoadordi
nem fedíumPatríarchalium,utexfuperíoríbuseftmanífeftum. Deinde ut propius
exemplum huius adducamus, Concilium Bafílíenfe uniuefiale decreuit in fecunda,
fefsíone,RomanumPontíficecontra cJrequensConciítj Conftantíenfiís, non pof
fe etiam quoad locímutatíonemdícet edam iri eodem c.frequçns.nullum írritas de>
Cretum contra Romanum Pontificem fit poficum. Vnde bene eft hocaduertedum¿
quoniam fine dubio ex inipirationefpirituiTandi ita adum eft, gdiocex Habilítate
’AugMj!.
Concíltj depræhendi poteft. Arguit éním fandus AuguftUn libro de trinitate con/
faftlienfacfr tra Fodicem,exinftabilitateaditatorum contra Arímímenfe Concilium.Videmus
tilÿjïrwhrfj. nuncmírabili modo adum, quód Concilium Bafílíenfe eft fortiter Dei gratia firma
tum,licet in principio multis dubíofis fluduatíonibus quaíiaret:& hoc (olum à Deo
eft,qui eft ueritas permanens. Ergo omía ada à principio perínípiratíonemípiri/
tuflandí,credamus firmiter Mirum latís curin prima feíííone pofîto fúndamete ín
cfrequens Concilíj Conftantíenfis,ad tría fe conuertít,fcilícet extírpatíonem hære
fum,reformationem morum uniuerfæEcclefiæ,&fpacem Chriftícolarudi* Infpírabat hæc indubie fpirituffandusjne cum Papa forte rcfiftere ueilet,quamuis dubitatío utilitatis Concíltj oriri poflet,in his tribus iam definitio præceflit in Conftatien/
fi Concilio amplius indifputabilis & immutabilis. Ad hoc itac$ firmum, ante etiam
aduentum aduerfitatis,fecontuleratnon abfqj diuino inftindu Concilium. Subfe/
Quut^ eftpræfens translatio,aut ueriùs dííTolucío Concilrj perPapam.Poftquamfe/
“•
s' qutturfecunda feiïio Concilié quæ in mirabili fyllogifmo concludit fic argumenta:
Papa ómnibus reformatorijsdecretis obedire tenetur. Maior eft decretum Concilrj
Conftanti enfis,& minor(probatur per textum decreti frequens )tunc ultra obedire
tenetur.Ergo fubeft,igitur tollere aut mutare non poteft. Si huncfyílogifmum ípírí
tuflandus indubiedidauitin hocfacro Concilio, quid opus eft amplius diiputare
aut dubitare,an ita Papa per decreta reformatoria ligari poisit, quod in contrarium
prfpd wnpo uenirenon pofsitdterum fi Conftantienfe Concilium dicit, Papam non obedietem
trji iwpedirc pUn(r| pofTe,tunc uigor ut fit Concilium,non dependet totaliter â Papajquia du nol
■° Ci 11Ut let,eitet:quomodo unquam puniretur,qui per folum Concilium puniri poteftdtem
decretumConftantíení e
Senenfe Conciliorum, dicit patres Bafileçcôgregatos
hoc tempore uere facere Concilium.Papa dicit (quia ipfe non uukJnonefTe. Quis
eft adeó iniàrius, qui diceret falfam elle Conciliorum fententíam ¿ in qua neceflario
includebatur auáorítás Romani Pontificis, Ôf ueram efle uolwntatem Papas Euge-

Liber

IL

749

hí]?Sí fpirituflanâus fe Bailies: hoc tempére ín úniuerfali Concilio üellet ínfpírar è j
dum ederentur decreta prêta ¿lorum Conciliorum: quomodo poteft PapaEugeni/
nius dicere,hoc uerum effefi ipfe ueli t,& non aliteriac fi infpiratio ípfius fancfti fpiri
tus,foret in poteftate Romani Poncífícís,quód túne quand o ipfe tielitipfpiret.Sife;
him ad memoriam reducis, quomodo fanât patres in fuis cónftitütiófitbus uiuuht,
quomodo ficut una eft Ecclefia altjs morientibus,& alijs in locum fuccedenttbusi
quod fie etia uniuerfalia Concilia fibi fucceduntîtUncpræfâtà facile intellígís. Non
tamé negari debet,quin Romanus Pontifex
uti pofsit.Legitur enim in pri *1
ma adione oeftauí Concíltj, AdrianumfcripfifTe fic: Vt cum Geláifio Papádicamus¿
neceílaría rerum d ífpofitíoneconftríngimUr,3¿Apoftol¿cxfedis rtioderamihecori
uenímuqfíccanoníí paternorum decreta liberare,
retío prseíulum deceflorumep
noftrorum praecepta metiriyutquæ præfentiumneceffitàs temporum reftaurándis
Eccleffjs relaxanda depofeit,adhibita conííderatíone diligentí,quantum poteft fíe
ri temperemus, quod ÔÉnosæqua poíTumus pro lucrandis fratribus ratione profe»
quijÓfteifapQrumnec'eflítacícorifalendo penitus irhitari hçcibi.Ethaberuri.cp.ne
ceiïariaibi in.uer nifi rigor; Ecce hoc fatendum eft eo modo quo feribítur} ut in
neceílitate SC utilitate pro reftaurandís Ecclefiís,adhibitaconfiderationedilígenti,
quantum fieri poteft temperetur. Et pro hoc eft notandum.uer.fed feiendum, cum
•
glo.tfnd.f q.tquod propter necefsitatem in gio. quia Ecclefiafticæ prohibitiones;
habeant certas caufas,tunc illis ceffantibusjicetíusobfuamgeneralitátemnoncéf
fec,habettamenrelaxatíolocum«Veníre enim contra generalem prohíbíüónemíri
partícularícafu,ubineceílítasuelutilítashocfuádet,quonúm iuríscaufa cefíatítaz
Iis relaxatio non proprié eft futís relaxatio, fed declaratio cafum illum in ratione le<
¿
gis non cûmpræhéndi. zM.de Syracufanæ. VèrS quia eau fe illius declaràtionis,uel
ínterpretationis3dífpenfationisjaut relaxationis, debecuere côcludere ad hoc,quod
declaratío,relaxatío,ucl temperatio locum habeatj ideó íacrúm Bafílíenfe Cohcili/
um,quia caúfas ín bulla dífiblutíonis aut translationis Eugeníj Papá: pofítas non íti
ueuítuera.citerconcludehtes;declarauithinufmodídífpoíídohemcontrac.ffequés
ConcílijConñantienfís nullam,ex íneffícacía caufarum ín bulla allegatarum,f per
■
cohfequenseumnonpotuííle. Nondico tamenetiamficaufas ueræfaillent, ipfum
folàm tanquàm fua auâoritateabfœ Concilrj confenfupotuiflè:fed fi ueræfuiÎlènc ,
(jotuííTet,quía Concilium confenfinet. Et hoc probatur aeftione quarta odaui Coti
cil í] uniuerfalis,in epiftola Nicolai Papg ad Phocium,ad ôbiëâionem Phocfj deNe
¿tario in fecunda Synodo, de laico ín Epífcopum Conftantínópolítanum promo­
to , refpondendo dicit, neceflitatem ¿n caula dífpenfationís fúiíTé ; f fubiungitj
qqod fecunda Synodus non confirmauit neque fanxit,quod hoc iterum fieretjquia
quod contra patrum atque canonicas fanâionés pío necèflita tís cuento fieri comprobatut,non in aucftorítate tenendum eft. Et infra t Ecce píopter neceffitatem f
inopiam clericorum,Neâarius propter EcdefiaftiCa dogmata>& fiœreticorum expugnacionem,qúí uerierandas deponere imagines prçfumpfèruht.Taràfius,f pef .
; ,,
miraculorum figna Ambrófius ad regendas EcclefiaS promoti funt.Îiæc ille
Ex
quo habetur,neceflitatem utilitatem aut miracula, caufas eíTé corídudentés tetiipé^ ^,íoníí
ramentum iuris fiue generalis canonis y.díftín. prífcísgloíTa : tamen antiqua, t.qa.
quod propter neceffitatem dicit propter neceffitatem , ut ibi propter utilitatem,ut
i.q.i. Dalibertus propter mifericordiam iq.y. cap. Ultimo,propter confiietudinerrí
multorum 4.dift.denique propter multitudinem 25*9.4. non poteft contra ius com/
;
muneuenitqr, quod etiam contra ConciliumNicenum,quod prohibuit mutationes fedium,ôé translationes exnecefiitate futilitate fçpe difpenfàtum fit /.q.i.mu
tationes ôd cap.fe.probaturxquô autem ad necefsicatenijnon habet dubiumsquia ne
ceflitas noneftfubieâahurnanæconftitutioni,imb èxeufat quôdcotra eam fitde
cofe.d hficutScd.^.famftum. De utilitate autem moderate adtec agenda eft ,utnon
^pter cuiufcunqj utilitate relaxentcanones,utdicitGelafiusPapa de cofe.d.ubafi»
licasiVndeNicolaus Papa 3 jtq.9.fentenUâ dicit, quod diipeiàtoriè Romana EccleCcc 5

L

7fo

De Concordantia catholica

fia,pro confíderatíóné çtatu,tetnporum,& graúíum necefsítatum,adínftarPaulía¿
liquid agerepoteft; Quod tamen obferuanda eft, quando illa fcilicet Romana Ec/
clefía difercífsímá confideratione hoc fieri dele gerit,n ô quando ipfa quæ bene funt
definita,retradare uoluerït,qui textus notandus éft,qtioniâ ut dicit glo.ibidem pof­
fe eflé inbonp ¿i.q. 2. fa ci at; Et in ífta dífpenfátíoriéeft notandus, uer.fed fciendum
si«di;SC glo.in.uer.his omnibus ibidém;Vnde nullo modfo negari poteft, quiri pro/
pter necefsitatemautéUÎderitem utilitate, Papá difpenfàre pofsit contra quodcûqj
ftatutiï,imô archúdícít in çïanâotum /o.d.EpifcOpum hocpofle,dequo latê pér e/
um ibidem,qui ínter alia dicitiqubd fi non canon ali qui s hoéprohibeiet,irrationabi
lis fieret.Et ponit exêpla^ubi Epifcopí contra Concilia tam prouíricíalia quâm uniuerfalia,ex illis caufis difpcfarunt.Papa aut ultra hoqpfoptef pr^rógatíuá pcrfone
difpenfàre poteft,de quo peten íbid.Et exiftis patehquodpoteftas fuperintendëtig
quæ eft àd utilitatem Ecclefiæ in Papatnô eft proprie fupra cánones, fed ipfa decla­
rat cánones in Occurrenti Cafu,propter rationabiles caufas lôcum non habere* Etfic
Diftwfifa difpènfatio>nô eft proprie iuris inuera fuaradicerelaxatio,feddelcaratio, Sieftap/
patens relaxatio tantô.Quare fi caufte ueræ non fubfunuquç côcludant huncoccur
rentem cafum fub ratione canonis non includi, non eft uera difpenfatio , fed potius
DifâftM diflipatiojimo adhuc ille egquodifpëfatûeftfquiacanonifubeft,âcuiusobferuatío
ne non potuit nifi fubfeqüëtibus ueris SC rationalibus caufis abfoluí fecunda præmif
fa,quan^ etiâPapaeG intëdebateximereperdiipenfationê)poenis&præceptoeius ita fubeft, quod corâDeo ipfêficu t alrj ligaturpereG t licetEccleftamilitanshoc
no indicet,quia pro Papa præfumit,qubdfcilicetipferitêfiCiuftèexuÊris8CratÎona
líbus caufis ipfam fecerit.Et ira dicic gîo.in uerbo,adimplere cáp.nóri eftdeuoto ÔC
doc.omnesfiCpro hocScfuperiùs pofítisdeauáórítateuníuerfalísCoricíít},textus
PíMdwrc ÍMagn Pape lingularis,ex cuius regiftro notandus eft,cuíus tenor iubfctibiruhPetalis»
iagius Papa Valeriano patricio.Si quid de caufa dânationistriacapitulornÆpilcôpíillarG partía dubitant,quomodo cofuetudo uetus habuit, aut eligat de fin's docftis
uiros,autunuíquis($pro fe ueniat,&rationêânobis cu Dei gratia côpetenter acci­
pies,ad matris cômunionis fancftæ catholic» Ecclefîç uifcera reuertat. Nâ quod cel
fi tildó ueftra dicit,ubi conuenire debeamus SCquafi Synodum faceredftud canones
nulli permi ttunt poft uniuerfale Synod u,ÔC poft iudiciu, quod tancjj uno orepropê
4.milia Epifcoporu,tâ in Metropolitanis fuis c| fingulares,Conftantinopôîi ¿ptrilérat,itera contentione ad med iu reuocare,fed nec licuit aliquàdo, nec licebit particu
lare Synodu congregari. Sed quoties aliqua de uriíuérfalí Synodo aliquibus dubítá
tío nafcítunadrecipiendádeeo quod non iritelligGt racioné,aüt fpôtefj quiíaluteanimæ fuæ défidèrât,ad Apoftolicâfedepro percipiendaratíónecoñueniunt. Aut fi
fortê(ficutde talibusdídueftjpeccatorcuuefierít in profundiïmaloru contenir) ítá
obftínací ÔCcôntumaces extiterintjüt doceri non uelíntteos ac eifdë Apoftolids fe/
dibus attrahi ad falote quoquo modo neceffe eft, aut né alíorupdítíoeiTe pofsínt,fé
cundScanones per fçculares opprimi poteftàtestData ix.kalen. Maior G. Anno
12. c.bafilq y. c.Ecce decretale Pelagrj notada ín éo, quod definitione uní uerfalís Có
ciltj ultímá di ci t,6¿ qucid Papa no debet ín definitis pér uniuerfale Concilia j dübíá
petetibus exoíueré,6¿ informare dubitâtes.Et hæc decretalis multum facit ad fupetiora,ubi de auáorítaté Conciliorum dídium eft, S¿ad proximeditftaifcilicêtquôd
Papç difpenfatio contra canones uniuerfaíes,non eft nifi quçdam dodrínalis decía
tâtio *Vt aut bona confideratione&díligetí,amplíuscaufarnexaminát¿o fíat,depucandi íunt Cardinales legatí próuíncíarummodopr»cacfto,perhocfacrum Conci/
lía,quoruConcílío5<fubfcfiptíone examinent caufæ,anita fieri expediat- Solebat
etiam aliquando Rom, Ponan fua profefsioneaperte profiteri,Cardinalia confilio
6Cairenfüfuuieperadurosofficia,uthæchabentur,in prófeísíoñe Bonifacíjoíftauí
Vnde próhorfi omnia conclufíóne,fcilicet quod Rom.Pón.reguíariterfíálua
KU«)modôiâdicftoobedire teneat canonibus uniuerfalia ConciliorG : notet cariori
primus oâaui uniuetfalis Concilij, q declarat,uniuerfali Ecclefiæ canones tradi per

rini>

Liber

7n

I1.

li^íüedaKa Concilia ? deinde quod uniuèrfâle Concilium profitetur eorundam ob/
feruatíonemrcuí canoni,ac alijs omnibus eiufdem ConciJ%manifeftumeft tam le/
gatos íédis Aporto íícx, quâm alíos eundos fe fubfcripfiílé, ut ín fíne eiufdem Cotí
cílq dare habetur,ubidicitur:Nos hæc Apoftolíca,&Synodíca documenta 5 fíne ul
heuacuátíoáecuftodímus.EcpoftalÍquifan<ftíffímiuicaríjfemorisRomg,dixerut':
Quoniam prbuidentia Dei,in profperum finemomnía Ecclefiæ deuéner un t nego/
cía oportet nos & ín ferípeís manu propria hæc roborare fecundúm Synódicá coti/
Tequien tíamJSlon eft autem dubiüm,de uniuerfali Ecclefia Papam fidelem eftè,Sée*
um fija profcíTiáné & fubícrípríone obligari» Eft autem textus tálís.Et primo dicit
rubrum decuftódiendís 8¿ coñferüándís omtiinb antea expofitis, &. Ecclefíptradíz
tis canoníbus-T extus autem (ÏCîPer æquam 8¿ regià iuftitiæ díuínae uïam inoffense
incedere ublentes; ueluti qùafdam lampades fempér luce kites & illuminantes gref/
íús nóftros,qu« feCundù m Deum flirt t fandorum patrum definitiones, QC fenlus re
titilredebemus.Quapiopter & has ut fecunda Colloquia,fecundum magnum SCfa*
píenttílímurri Dionyfitim, æftimantfes S¿arbítrantes edam de.eis,cum diurno Dauid
enixe cànimusîMandaturn Domini lucidum illuthinàns óculos, lucerna pedibus
meis lex tua,&lumen femiti$mèis EttumProuerbiorumauthorç dicimus .-Manda
tum lucerna eft&lèxluX.Ec tum magnifico Efaia clamamus ad omnium DeúúQuíai
lux prstcepta tua fuper terram.Luci enirti ucraciter aflimilatæ funt diurnorum cano«
num hórtatí6nes& diflñáfíónesjfeflindum qubd difeernitur melius a peiori, & ex?
pedreasate# proficuum ab eo quod n Ón expedí re,fed obeíTedinofcíturlgítur regu
las,quæ fanda: catholicae ate# Apbftolrcàe Ecçlèfiæ^tam à fânâis famatíííimis Apo/
ftolis, quâm ab orthodoxorum uhiuèffalrbus Conciles fèrùare arc# euftodire pro/
fítemunhís & propriam uítam 6íinorem regentes,& otiitiém facetdottj catalogum
atc#omnesquí Chríftíaríocénféritur uoçabulo,poenis damnationibus: décdíuer
ib receptionibus Si iuftificationibus,qüæ per illas prolatæ funtatc#defioit^fûbqçi
canonice decernente&Teriere quippe traditiones quas accepimus, fiue per fermo-*
nem,fiue per epiftolam fandorum qui antea fulferùnt, Paulus admonet aperte maz
grius Aportólas hæc ibtEccè nunc clarifsimam decifionem, Papam regulari ter re
gulis üníuerfalíum Conciliorum ligat i Jgitiir &ínfiíbítío per uniuerfaleCbncili.um
cum irritatione Sí fub poena grauilfima ipfi fieri poteft, ut illis utatur,nifi in cafu
mtntew prxéxpreíTo* Hodie auiem quiâ uñíuerfalísEccléfia (heu)ad folùm Patri
archatum Romanutn redadla eft ,6C quód quondam Patriarçhale generale tantum,
& fubiecftum Romanb Pontifici fuk,hodieeft uriiuerfale, iiniuerfam Ecclefiam
præfentansihinc quurh hbc nouum fit,dubitàitio èxbrçta èft.Quare hoc factum Coni*
cllium.abfq?pafsionecumfumma manfuétüdihefehabereaebet,ínófdineadRo/,
manum Pontificem, non fe expriuilegío uniuerfalís Conciltj rntaintumi erigat (de
quo potius dolendum eftet)quddobliuifcatur fubieclipní$ Pátriarchális in qua feni,
per fuit,iêçundûm quàm iti Papâm fidelem nihil pqffèt * fèd ferdatô debito honore
cuncrts pacifice in augmentum fidéí,ó¿ díaíní cul tus,SC uniuerfale bonam catholic^
Ecd éfíe, unanimi concordantia ordinénturjUt uidéan tur opera tíoftra bô’na;& glo
rificetur Deus patee qui eft in cbelis»
'

Capitulum. XXt

D fuperiora unum adtjciendunféflecehfëà, fcilicet : quôd per iftud facrtim(
Concilium lex fieri,autueriûs ius antiquum poflet innouariJPapamin ardu!
is negoefis maxime contra canones huius & aliorum Conciliorum çàüf^s
urgentibus,abft# Dominorum Cardinalium, qui clerici cenfentur upíuerfalis Ecclefiæ,ihpdo fupradiâô deputari nô poffe quicquàm: al ¿oquí fi feccrít, quôd
tqne illud irritutfi fit.Ec iam præcefsiç archidïaconi fententia,& loannis Mó.oí alio
rutfupér hoct£J¿ eft ultima réfolutío,quód in tangentibus uniuerfale Ecclefiam uerff Oráwks
eftjPapá’finé Cardinalibus nihil poffe»Ego autê credo,quód contra cañones uepftëe m r¿
^díípéftre/etiá iñ quocucp particulari cafu rationabiliter dicipofleÉjfioCbôçéiôere ««Upc/5^

A

'

..

uníuer-

tu

De concórdantia Catholica

uniuerfalem Ecclefiam propter canonem uniuerfalis Ecclefiç,qui Igdi per huiufmo
Di^cn^rs dí díTpenfationemuídetur. Vnde quia argumetum afimiliiniure forte eft$.q.$. quia
catira WW-^fpedí aó.díft.in quibus io.dtit.it in adiutorium. Hinc adduco tale argumehtumd

fiimh.Epifcopus habet de iure totam difpofitionem dioecefis cum Ecdeftjs, &d®>
tibus,5¿ decimis xo.q.i. decretum. Et tamen omnium illotum qui ita in fua porefta/
te confiftunt alienationem,fiue donationem, fine permutationem, abfque confefi/
fu 0¿(ubfcriptíone fuorum clericorum non habet n>q.».fine exceptione. Et dicit 22,
Aphricani Concilq,irrita erit Epifcoporumdonatio, uel uenditio,uel commuta/
c.
tio rei Ecclefiaftícae,abfc# conniuentia S¿ fubícríptíone clericorum.Igitur à fímíli,e¿’
tíam fídífpofitíoni Papalí tota Ecclefiâ fubiaceret, tanquàm monarchæ unico: taz
men res Ecclefi» ínter quasfaeros canones eflecredo,iuxta fuperioramutareuela^
llenare nonpoteftjfinefui clerici confenfu fldfubfcriptione.Nomineenimcleri Rei
mana Ecclefiç,in quantum monarchiam fignificatRomana Ecclefiâ,Cardinales u¿
níunt,ut fuperiùs quodam loco dicitur.Præterea manifeftum eft, non nifi ex utilita
te uel necessitate alienationem rerum Ecclefiafticarum fieri potfe : ita praxis e & ca??
nonum mutationem fiue difpenfationem contra eos, 8C eft argumentum fatis à fimi
Ec pro hoc facit c.nonliceat u.q.a.qui textus in alienatione uideturPapam alqsaf
li.
fimi 1 are Epifcopis. PrçtereaeademAphricana Synodus, cui fe fandus fubfcripfit
Auguftíhús is.q./.Epifcopus dicit: Epifcopus nullus caufam audiat abfi$ præfen/
tía uiorum clericorum,alio qui írrita erítfententía Epifcopí. Et manifeftum eft,Epifcoputri difpofitionem uniuerfaliter habere totius díozcefís, licet graues fentendas
ferre, abfi# clericorum fuorum præfentia>& audire non pofsit* Pa tetigi tur,fie Pa
pa facere tenetur,à fimiliin faeftis uniuerfalis Ecclefiæ;Prçterea mutationes autaliç
nationes,per præfidentem in Ecclefiafticis prxiïdibus fieri non pofiunt, abfcg conz
filio Concilq,fiue totius presbyterq.ut 12. qu. placuit,ubidicitinconfulro Concilio,
uelcScfto presbyterio.Etc*Epifcopus,ubi dicitmifi coram Concilio Ecclefiçquod
eft uniuerfàle Concilium,non poteftdnter quas res principaliter facros canones ef/
femanifeftum eft. Videlicet Cardinales poisint in particularibus caííbus contraca
nones propter necefsitatemaut utilitatem confulere,&fubfaiptionefoa firmaredif
penfationem:hoctamen abfque canónum prasiudiciohntum credo poftunc-T olle
C4«ü««Ca- rsautem canones uniuérfalíum Conciliorum,abfque confenfu uniuerfalis Concílij
tilioru djfy credo Papamcum Cardinalibus non poíTe. Eteo cafu quo Cardinales confenfum
Canálioiolii prsebcrehabent,habet quilíbetconiudicare cafum: fed non quilibet ius íudicandí,
«w ptfhtrtt qnía fus non eft nifi apud cóllígíum, 6¿ non apud quemlibet de collegío/ccundum.
non doc.poft Innó.ín aírrefragabilúuer.conqueftus de offi. ordi. Et probatur u.q*
a quimanumittit.fEquôd cuius.uenficuc.parag.ï.Legiturením in geftis Hildebrandi,qui Gtegorius Papa feptim us uocabatur, OejEft autem priuilegium Roman» fe
distemper afsiftere per Cardinaîes,presbyteros, & diaconos,ipfi fummo Pontifia
ci,uel uícaríó ípfíus fedis í^éí quem ipfa fedes iàcrôiânâa bs eius facit, per quem QC
cum quo praedicat,per quem facramenta adminifttat, per quem & cum quo firman
da confirmat, S¿ improbanda improbat: qua non fubfcribente inualidaeftfummi
Pontificisfencentia.bæcibtEccequomodoabantiquo irritafuitRopianiPontifiz>
cis fententia,abfque Cardinalium fubfcríptione,& quód Papa fedis Apoftolicç os
tantum foiu
• •■''Cap..XXII ■
neSr

Reuiter pauca deprouincialíbus Concilrjs fubrjcíamus ,utdeuniuer(a!fâo
ftrojdequo príncipalísinueftígatío,melíor notitia habeat. Prouinciale Con
¡cilium uniqs prouincia:, ex Metropolitano & fufiraganeís, alíjs de prouíncia,adordinandum resprouinciç, colligitur per Archíepífcopum , fíne
quo plenum á perfedum non eftrquia ipfe curam 0¿ follící cudínetfi gerit totius ¿puinciæ.Hinc honore praecellit, & ad eum app.^.q.b per fingidas. Et licet fit Index
uinciae9tamen criminales caufas definire non debetjine prxfentia fuffraganeorpm*
neep

B

Liber

IL

generales caufas ad omnes Epífcopos prcxïïnciæpertinentes^t. Epifcqpus nullas & aFcelíx.ut no> q.p.j.faluot&fappletnegligentiam íuffraganeonim
5>.qq.cum fimus,g< uer. fi; quomodo autem res communes prquinciæ cum Îuflïaga/
liéis tradiare debet
per lingulas primo,SCfecundo.æ aîtjs lodsmulçis* Hoc aú
tem ConcílímualdéneceflaríUmmagnáhabens authontatemexConcdtjs uniuer.
Talibus difponendí & ordinandi ómnta ad prouinçiâ neceiTariaApr3eter ea qua? uní/
tóoíalem Ecclefiam refpicíunt,quoniam maiorem âpèioritatê illa requirunt.Qiiari
tum autem fit utile Ècclefiæ Dei hoc Conci hum ,5c alia legitur tertio cap T olera
ni Concílq,ubidicitur : Nulla pene res diícíplín»; mores ab Eccíefia Chrifti magis
depulitjquàm facerdotum negligentía, qui contemptis canonibus-, ad corrigendos
Ecclefiafticos mores Synodum facere negligunt : ob hoc a nobis uniuerfaliter deh/
ni rum eft,ut quíá íuxta antiqua patrum decreta,bis tti anno difficultas temporis fíe- Miïtàif,
tí Concilium non finif,faltem uel feme! â nobis cel eb recur tita tamen utfifideicaufà
eft,aut quadi bet aí ia Eccle(îæcommunis,generalis totius Hifpania? atc^ Galliae Synodus conuoceturiii uero nec de fide nec decommuni Ëcdefïæ utilita te tradlabîtur;
fpecíale fíat Coticiliuth.prout uniufcuïusqp Metropolitanùs eligit peragendum.Otones àutem qui caufas contra Epifcopos, aut iudices,aut potences,aut côtra quof/
libet alíos haberehofcuntùr ,ad idem Concilium concurrantîôÉ quæcuncp examine
Synodal t à quibulcunqj ptaue üiùrpàta inueniuntur, regni exequutqrum inflantia
uaftífsímérjs quibus fura futit rèfornienturJtâ tit pro fcottipellendis indicibus uel fp
cularíbus Uiris,ad Synodum Metropolitanam iludióse quidem èxequutor a princi/
pe poftületur.Quintàdecima autem calendarum lamarum,congregada eftinunaquaqj proUihcia Synodusjpropter uernale tenipuS, quando herbis terra ueftífür» ÔÇ .
pabulaj¡ramínéinueníuntur.hgc ibi' Ëccequpd iftud decretum fuit in quodam uni
uerfalí Concilio totius Hifpaniæ& Galliae editff,6¿difpqnitdéproüíncgsilÍiCbnçtlio fubie&is5ac etiam dicit quod quae fidem &¿ generalem Ecclefiam refpiciunt^iti
rali uniu.etfali Concilio tradari debent. Ex quo eft mente tenendum,quod uniuerfalis multarum prouinciarum Synodusjcft fupra ipfe s prouincias, generalescp fidet
etiam caufastradarepofsiLEtnxcobfequentia funt notanda. FuitínálioGónciz
lio præcedenti etiarçi uníuerfalí taliter Toletaho definitutri,in Autumno in Caledis
Nouembris Concilium prouinctale celebrari debere,& quod itidices locorum &ati
¿lores fifcalium patrimoniorS, ex decretó regis concurrere deberent,ut difeerèrit q|
pie ¿ufte cum populis agere debeant,ne in Angarqs aut operibus fuperfluis, fiue
priuatum bono rent,fiue fifcalem grauent, & quod hoc tue EpiTcopiproípicefé debe !
rent,quomodo iudices cum populo ageréht,¿ eos ft exceflerínt corrigèrent,autre
jgi denunciaren^ Sí emendare nollent, à communione tunc éos (ûfpèndere pofTené
6¿quM etiam de poená íudícis rionueñíeniisád Sÿnodurh deliberare poffent. Etfd
í t adíeiftum : Concilium a titem noii foltia ¿ur, nifi lócuín pnus ¿legerinq dúo fucce*
denti tempore iterúm ad Concilium úeníátur,ut iam non neceffe habeat Metropo­
litanus Epífcopus,pro cóngregandoCóncílíó literas deftínaréífi íh priori Concilié
tempus omnibus denunciator ÓUócus.

’

Cap:

XXIÍL

Ormà uerô,quomodo celebrad debeat hoc Concilium, deíínita in quarto ca ,
Concílq TóletanijtemporéSifcnandiregís anno Chrifti js i.celebrati,íícde ty&(nwitu
icribitun Hora itaq; dieí prima ante Solis qrtum, etjeiantur omnes ab Eccte/
f?a,obíeratísc£ foribus cundís ad unam íanuam.per quamí facerdores ingredi
qportétjofííartj fedeant,6¿ conueníentes omnes Épiícopí pariter introeant,&ftcun
dum ordinationis luætempora reftdeant.Pottíngreffum omnium Epífcopórúm at
que cónfeflum,uo¿entur deinde presbyteríjquós caufá ptóbáuerít introíremúHusfe.
ínter eos ingerat díaconorum.Pofthos ingrediantur diaconi probabiles,quosordo
popofeerít intereíTe,& corona fadia de fedíbus Epífcóporum>presbycerí á tergo ¿o
turn refideant¿díaconí ¿n confpeáu eorum ftent» Deinde íngfédían tur ¡aící,quí ele-

F

7î4

De Concordantia catholica

dione Conciltj interefle meruerint. Turn quo^p Sínptarij, quos ad recitandutnueî
excipiendum ordo requirit,Et obferantur ianuæ>fedenres<^ in diuturno filentio íacerdotes>& cor tantum habentes ad Deum,dicaí Archidiaconus,prate. Statimcp
omnes in terram ft emantur , 6¿ orantes diutius taciticum fletibus &C gemitibus, u/
nus ex Epifcopis Centoribus furgens, orationem palam fundat ad Do minum, cun/
dis adhucin terra iacentibus.Finifa autem oratiorie,& refponfo ab omnibus Ámq
rurfus dica tdiaconus,crtgite uos.Et confeftim omnes furganc,&cum omni timore
Dei ÔÉ diCcipIina,tam ipfi quam presbyteri fedeantSiccp omnibus in fuis locis in fi*
km io confedentibus,diaconus al ba indutus, codicem canonum in medium profe/
rens,capitula de Conciltjs agendis pronuncietXnítísép titulis Metropolitanus Epifcopus Concilium alloquatur dicensj Ecce fandifsimi facerdotes, recitataefuntex
canonibus priorum patrnm fencentiç de Concilio celebrando :fi qua igitur quempi
am litium adío commouet,coram fuis fratribus proponat. Tunc fi aliquis quam/
cunque querelam qux contra canonem agit in audientiam facerdotum protulerit:
non prius ad aliud tranfeat capitulum, nifi primum quae propofita eft adío termt/
netur.Nam &. fi presbyter aliquts,autdiaconus,uel clericus, fiue latetis,de rjs qui fo/
ris fteterintjConciltum pro qualibet re crediderit appellandu m Ecclefi», Mecrdpo
lirano Archidiácono caufam fuam intimet,Si ille Concilio denuder,& tue illi ÔC ia
troeundi ÔC proponendi licentia concedaturmullus enim Epífcoporü ab aducom/
muni feccdat,antequam hora generalis fecceisionis adueniat.Concilium quoqinul
Ius foluere audeat,nifi fuerint eunda determinata,ita ut quæcunép deliberatione co
muni finiuntur,Epifcoporum Cingulorum manibus fubfcribantur. Tune enim De/
us fuorutn (àcerdotum tnterefle credendus eft conuentui, fi tumultu omniu abredo*
íbllícítc atqj tranquille Ecclcfiafttca negotia terminentur.ecce ordine. Verum nori
ita hodieobferuaturJpfius etiam in principio librideSynodis ordinem celebrando
Sÿnodi tradatur. Infcripfiueróhuíc opufeulo hunccanonêob hoc, quad circa eius
finem contra diflblutionem fcribitur>acetiam in ultimo dicitur,quod rimcDeus cre­
dendus eft interfuifle Conciliotqtiando Íollicité atqj tranquille Ecclefiaftica negotia
terminantur. Quare afine Concilij argumentari cebemos, quoniam etiam fi rede
congregatum,Si aliquandiu iuftèSC legitime oimía finttradacatamennifi intrata
quíllícate terminetur, non eft uera Citer temper aft er endum Chríftum ín medio fuif/
fe,quoniam ipfe non eftaudor difeordíarum fed padsíquod efî notadum, propter
certa fuperiús ferípta.
Cap.
xxint
atm
Snc¡«

{""Y Vnt præterea alla Concilia quæ fxpe uníuerfalia uñíus magní régni,aut tna¡*
^^gnæprouincÎK,nominamuè. Etaliácollígunturdeomnibus particularibus
1
prouíhcíjs regni illias,aut nationum,& tai i a propter arduas communes cau(asfut præhabieum eftJcongregabantur.Et definitum fuit in fecundo Arela*
renfi Concilio > quód tale Concilium per Gallias, per Arelatenfes congregaretur.
Reperitur etiam congregatum ad petitionem prouinciarum Gallíar. Vnde dicitur
in principio illius Concilq: Cum ad poftulationem prouinciarum , Galliacfacerdo/
tes conueniíTemus adTbaurinatium duítatem,atCBín eíufdem ciuitatis Ecclefíaaa
cíoreDomino uel mediatore confediflemus^Etúttrequenter tempore quo fub uno
rege erantHífpania & Francíajicut tempore quo Gothi regnabit, Recaredus rex
Sii enandus&alq, tunc illa uniuerfalia Concilia exedidoregioinToletoxelebra
ban tur redc,ad inftar ficut d e uniuerial ibus uniuedalis Ecclefiglegimus,quomodo
per Imperatores cblíigebantur, folebant reges cum fuis proceribus illis fæpe inter
efle,& fidei catholic» fe fubfcribere, & multa inueniuntur foleonia edita fiatuta dc
cledione regis, quomodo per eledionem conftitui debeat, & alia ftatutum regi/
um refpicientia, maxime circa conferuationem uitæeius , de quibus inferius ui«
debitur. Ac etíam ecclefiaftici canones multiin ipfis conditi funt, & in Concilio
«lebrato tempore Sífenandí in cap. legítur,quomodo illauaiuerfalis Synodus pro
pter

'

Liber

11.

7SÍ

pier decreta patrum j quæ uolunt unum debere uTum pfalîendi & miniftrand i effe in
prouincia,quia tunc Gallia &Hifpania una fide 8¿ uno regno continebantur,ftatuerunt eundem ritum feruari debere. Inueniuntur omnia in illis Concilijs defini ta, ta
ad fidem quàm ad quafcunqs magnas caufas pertinentiai & Temper in principio fi/
des recitabatur.Legitur enim in Concilio Toletano,tempore Chincillai celebrato,
quod more Synodi uniuerfalis,poft folennia perfundæ orationis, fidem quam in/
trinfeceruminabantjUOceerucftabannEtin alio Sifenâdi tempore celebrato: &L quia
generale Concilium agimus, oportet primum noftri Termonis uocem de Deo efle,
utpoftprofefsionem fidei, fequentiaoperis noftri uota, quafi fupra firmamentum
firmiTsimum difponanturSimiliter legiturcontendentes de primatii,in ipfis defini
tionemrecepíffe.VndeinThaurínatium Concilio feribitur. Illud deinde inter Epi
feoposurbium ArelatenfisÔÉ Viennenfis, quae de primatus apud nos honorecertabant,à Tandis Synodo definitum eft.Cognouitde appellationibus ÔC fententijs,la­
tis in Concilijs prouincialibus, ut in geftis eiufdem Concilij deExuperancio pref/
bytero , & pro parte Ter ferij Epifcopi iudicato, & Palladio laico contra Spanum
presbyterum, cui graue crimen impofuitJegitur.Na tío enim Aphricana,talia uniuerTalia Concilia celebra uit,ad quædealijs appellabaturjUtfcribic idem Concilium
tncpiftola ad Cee le fti num Pa pam,&omnia definit etiam translationesEpifcoporum,utin a^.cap.eiufdem Concilij habetur,& priuationes Epifcoporum,Ô£ noluit
quod ad Papam à fefttentia illius Concilij appellaretur:(ed dixit terminari ibi caufas
debere,iuxta definitionem Niceni Concilij,ut feribit idem Concilium ad Bonifaci/
um & Zozimum Rom.Pontifices.Et hoc Concilium hoc otdine annue in 8. cap.etuídem AphrícaniCócíltj íubebaturcelebrari;Placuít ut propter Ecclefiafticas can­
ias,qux ad perniciem plebium fxpe ueceraícunqfingulís quibufeç anhísConCilium
uocetur. Ad quod omnes prouinciæ,quæ primas Tedes habent,de Concilijs Tuis bi/
nos aut quotquot elegerint Epifcopos, legatos mittant, utôÉ minus inuídiofí, mí*
nuTqj hofpiribusfumptuofíexiftant,utcongregato conuentu plenapofsiteffeau/
¿lorítaside Tripoli autem propter inopiam Epifcoporum,unusEpifcopus ueniat.
Ifte textus eft notandus in duobus. Primo quod Tedes prouinciasuocatur prima fe/
des : fecundo quod legati audoritatem praeftant prouinciarum nomine prouincia:
Concilio,quod pro Cardinalibusjô^tjsqusefuperiùsdidafunnnotaridebec* Poft
hoc fuit fublarum illud decretum in Mileuitano Concilio, ne fratres nimium fatiga/
rentar,fuit ftatutum,ut non nifi pro neceffaria communi caufa conuoc^returhoc
generale Concilium Jnfuper congregato uníuerfali Concilio tali, fi tuncmultæ re/
abant caufetra(ftandaq¿< multi interfuere Epifcopi, qualibet prouincia uices ali/
quibus commifit,S6 aiq recefferunt.Ita legitur ín Concilio Mileuítanocap.i?. Item
pIacuit>nediutiusuniuerfiEpiicopi,quiadConciliumcongregatifunt,tenerentur
ab uniuerfo Cocilio,iudices ternos defingulís prouinctjs ehgí, ÓÚelecfti funt de pro
uincia Carthaginenfi:Víncentius,Fortunatüs,8¿ Clarus. Deprouincia Numidiæ,
Alipius, Auguftínus,S¿ Reftitutus,& fic de alijs.Et addicunqui omnes cum fan (fto
fene Aurelio uníuerfa cognofcant,¿¿ fubfcripferunt untueriï.Ex hoc eft notandum,
quando conftitui debet Concilium reftritftum, poteftatem uniuerfam habens, per
uicem tenentes defingulis fubie<ftis,uel ad Synodum fpedantíbus,conftítuí deber.
Quare ita in Cardinalibus fieri deberec,qui uices prouinciarum,quç TubTunt Roma
nx Ecclefiae ,in quotidiano Concilio gerant Quod autem ifta uniuerfalia Concilia,
maioris aucftoritatis fint quàm prouincialia qua: eis fubfunt,exfuperioribus patet,ÔÆ
probant textus ConcilijLaodicenfis,& Martini Papæ9& alij qui habentur <«q 4.

Cap.

XXV.

T eft confiderandum,quôd licet ex decreto Concilij Arelatenfis fecundan
quo legatiSilueftri Papæ interfuere, ad petitione Arelatenfis Epifcopi Sy­
nodus celebrari deberectamé in Tauritano Concilio inueniturdeeodë iud icatu,in queftione quâ cum Vienenft de primatuhabcbat.SicCarchaginefis\
non

E

7S6

De concordantia Catholica

non finta indicio illius Synodi Aphricanæexemptus:licetipfeconuocauerit,&prk
orín eo fuerit,quia indubitata fuit illa definitio NiceniCócilíj,omníaexortain Aphrica,ínillo Concilíoterminaridebereut 2. q.^placuit.Bt licet ille textus dicat de
protiinciali Aphricanoad generale,uelprimatem, non ad tranfmarinumexcepto
Papa,appellare debereitamen c placuiteiufdem Concilij,idem cum primo 1143*
placuit,nonexcipit Papam, quia origínale non excipit, imo priùs textus x. q.^.fal­
ius eft«& multa detjs adduci poftent* Et ficdeuniuerfali uniuerfalis Ecclefiæ Conojlio,pariformiter nullum tunc fuit dubium, quin et fubeftent omnia Patriarchalia
etiam Romans Cedis Concilia,nec propter hoc quód aliquis Patriarcharum, ex ordi
natione alicuius illius uniuerfalis Ecclefiæ Concilij,poteftatem conuocandi uniuer
Calía talia Concilia habuiffet,ficut fcríbít Athanafius,quí Níceno Concilio nodum
tunc Eptfcopusjfed dignus Epifcopatu interfuit, ad Fodicem Papam Nícenfi Con
ciliumRo. Pontifici congregandi hanc Synodum poteftatem dedtfle : fuiffet exem­
ptus à iurifdidione ipfius Synodi,ficut nec Arela tenfis,nec Carthaginenfis prima/
tes,utpræhabitumeft.Ec ficut audoritá tes praefatorum uniuerfalium Conciliorum
regni,uel nationis,à congregante non dependit, fic quod ibi nonfuiflet audoritas
plena,nifi per ipfum deputatum conuocatio fada fuinet, quoniam multa talia Con­
cilia legimus abfque illorum conuocatione celebrata & acceptata : ita dicendum de
uniuerfalis Eccleííge Concilio, quod eius audi ori tas non ita dependet âcongregan­
te, quod nfi per Papa congregaret,quod tuncnonforet Concilium,quia tuncnon
fuiftent omnia odo uniuerfalia Concilia firma, quoniam per Impera tores congre­
gata leguntur : ÔC Romanus Pontifex ad inftar aliorum Patriarcharum díñales fa/
cras iufsiones,pro uemedo aut minendo Concilium recepifle.Et hoceft exhocmanifeftum,quoniam aucftoricas de congregando Con cilio,a Concilio cuicunqj data
ceífac,congregato iam Concilio quali tercunque: fed Concilio non congregato hoc
operatur audoritas,quod eam à Conciliohabens, quando iuxta commifsionem fi
bi expediri uifum eft, poteftatem habet congregando cum congregatum eft ex/
pleia eftcommifsio. Si uerô abfqueaudoricateharbentis congregare contiennent
pluresjfpreto autnonadmifibcommifiario,ueleononuocatoiuxrapraehabita,ini
perfedum eifet Concilium Sed fi intimaretur necefsitas congregandi Concilij com
míísíonemhabentí,neccuraret congregaré, necconuenírecum alijs ad prouiden/
dum necefsitatibus occurrentibus,dummodo aliter rite celebraretur: quis dubitaret
præfentesfluduanti Ecclefiæ illis non obftantibus prouiderepofte i necefsitasenim quæ legem non habet,omnia argumenta pofitiui iuris qualitercuncg fieripof/
fentin contrarium,tunc foluiuut Ecclefiæ Dei falubriter prouideatur* Et in hac ma
terta opuseftreformatione, quo ad ea quaeexpediridebentinipfisprouincialibus,
gCuniuerfalibus regni, aurnattonis alicuius SynodiszutcanonSardicenfis Concilij,
qui habetur 2.q.^.ftilicet quod omnia in lilts Concilijs qualitercunqueorirentur,etiam depofi clones Epifcoporum in ipfis expedirentur, ôùnterpofitis appellationi/
bus adApoftolicam fed em,quod tunc nihilominus in loco ubi caufa ortum habuit,
datis proprijs Apoftolicis commiflarijs , in Synodo expedirentur omnes caufæ,
iuxta formam ibi pofif am. Eftqj etiam multum opportunum,prouincialia Conci/
lia continuari indefedibiliter, & defuffraganeorum Concilio non propriam pri­
mo , fed prouincialem Synodum fi opus fuerit interponi poffe appellationem , ad
uniuerfalia nationalia Concilia Gallicana , Hifpanica, íV Germanica, quæomniumftudio pro conferuanda República ac pace patri^tnucuacB chantare reinftitui
opus foret.Nec debet Ro- Pon. hanc ordinatione çgreferrê cu(ùc ícribunt Aphrtca
ni Concilij patres, ad CœleftinuPapâ) decreta Nicena,fiue inferioris gradus cleri
cosJfíueípfosEpifcopos>fui$'Metropolitanisaperíiísímécommiferunt.Prudériísú
me enimiuftifsimec^iHderut,qaçc0£^negociainfuislocisubiortafunrfinicdajâec
unicuic# prouidentiâ fandi fpiritusdefuturâ : quoniam æquitas â Chrifti facerdot j
bus prudenter uideatur,&conftantifsime teneatur. Maxime quia umctiiqjcôcef
fum eftjfi iudicio offenfus fuedtcogriicorum,ad Conciliafua:prouinciæ uel etiam
uniuer*

Liber

IL

757

ühiaerrdepronocare,nífífonequífquamfír,quícredatunfcuil&etpoíre Déumnô
ftrí examinis infpirare iufhtiam,& innumeralibus congregatis in Concilium facer*
dotibus denegare,hxc ibí.Quarc contentan merito debet Ro.Pont.fi res per Con*
cilia eo órdínetra¿ftantur,8¿ non debet ad fuum examen íta cunóla aduocare,&? fu*
um iúdícíum muftis facerdotíbus,autftoritateÓ¿díuinó íure,^Níceno concilio,de
finiendi et terminandi habentibus,præponeretfufticere merito debetRo.Pon.fi Sar
díceníe Concilium fupra allegatum , quod per legatos Apoftólícae (edis Faiifti*
num QCalios,fuit pro ftatutoNiceni Concilij m Aphricana Synodo falféallegatum
&C non abceptatum per eandem ut in epiftola eiufdem Concilij ad Papam Bonifa/
cÍLim,d¿ præfa ta epiftola ad Celeftinum hæc pátentjper has omnes prouiñcias ac*
cepteturVeruin eft ipfbs patres Aphricant ConciKj(in quo
fandus interfuit Ati
guftinusjin prefata ad Cçleftinum epiftola fcribere hanc conftitutionem,quam Grá
nanus SardicenfiConcilioafcribit, nulla patrum Synodo inueniffe conftitutam.
Quare fatis polfec dubitari,an Sardicenfts Cone hjvonfittmioexiftat. Quare á for
tiori Papa contentan deberet,fi ipfam quam Aphricana Synodus non admiiit con*
ftícutíonem?omni parte an fit alicuius Conciliet cuius dubiam pro honore fantftg
Ro.Éccléfiæacceptamus:8C in ijs ac alijs,fanefta hæc Synodus medium proportio*
naturtiloco& temporali tale Deo duce inueniet,ut ii qua uítia ex obediencia ni*
miá exorta funt,iuxtadoiftrinam íancftíGregorij. uq^.admquend^non foueantur
am piius, fed refiftatur,ut in.cquippe^m eft rextusfanóí Hieronymi ibidem.
q.j.quod ergo.8 j.di.quando. Et hæc fufficíant pro hac materia;
i .
flap*
1•* *
i
><Vpereft ut de paucis ad formationem facientibus mentionem facíamus.Dí*
s greflio ením ¿forma per patres nobis tradita, difFormiratemin Eccléfia eau*
iáuic,quoniam non qtiifcp redé tifus eft fua poteftate.Eifet itaep de pbtèftaté
ecclefiaftícaüideridurrftdequamultí eleganter fcripferunc, ac deinde quid
reâé conueniànt,cui<^poteftaiïpræfidentialiih gradufuo, ucüifa ueftra forma 8£
excefluabufusjreducftio perproportidnata media tempori cogfua fierer.Haecpro/
funda &lata funt,ídeÓnon poftuntfacilecompendiofeperftringi ; Vnde de pote/
ftatediftributiuafacramentorum,iVdifpenfationeuerbi,creditafacerdotid primo,
miilta dici óporteret.SufFicíat nunc,quod miniftri & difpenfatores minifteriorutri
ícíunt,fe nuncios angelos
Chrífti legatos cum hac commiiïïone eiTe,ut ômniai
diforetê ad Del lïôriorem & populi falutem peragant,ut eft præceptum Innocentíj;
s>o.pfæcipimns.Dumfisecitaagunfodifcreti difpenfatores libertate credita ad hos
prætadïos fines urendo,etiam fi alij aliter difpehfent,dummodo diipefandimodus
traditus per Ecclefiámjreftfiftelimitatus non éxiftatjtalento crediro rcdlê uritur,
uti fandus Cyprianus ad Antonia num,& Aüguftiríus poll eumadVincétíum Ro
gátiftam de certis Epifcópís qui moechos ad poenitentiam nuncj ádfoiferunc,alqs
admittentibus fcríbünt,quos tamen ea propter ab Epifeoporum fuoru collegio ne*
gant recefsíífejUel catholicae Ecclefiæunitatem duritie cenfurac feu obftinantia rii/
pifie: ut quia apud alios adulteris pax daretur, qui nondabptdeEcdefia fepararé/
ruf.Manente enim concordiae uinculo,& perfeuerante Eçclefiæ càthobcæ ind ui/
duo facramento, adum fuum difpoiih:&C dirigit unufquifcp Epifcopus, fationèm
propofiti fui Domino rëdditurus.hæc ibi,eft fèntenüa fancftt Cypriani in iimjs
îocis.Vnde uarietas difpenfationis.quæ propter difcipliham rigorofa ftiit antiqui*
tus, Q¿ poft hoclaxataîfempèrfait inííberadifoénfatioñefacefdotíj adprætacftos fi­
nes Quondam enim lapfts non dabatur nec ípes communíonis,ecíam in extremes
de pœni.di.ÿ.Hocautem quoùfq? in unum cónuenit facerdotíum,S¿ ícrípturis ab utraep parte prolatis,temperamentum falubrï moderatione ínuénirerur.fcihcec ùtin
articulomortís dáreíur,dequo late per Cyprianum ad Antonium,de quo ètiam efe
pceni.di.j in tantam,multis texcíbús ibiderri.Et Innocentius Papa fcríbít,quemo
do confñetudo anterior habuit ut concederetur poenitentia,jy negaretur commit
nío» Propter crebrasperfequmionesconcefla poenitenda,
negata communio
'
T) dd
í ui tí

758

De Concordantia catholica

Cowwwmîô «e- Çuftîut qui pafffm ad poenitentiam adtnitterentur,in hoc faketn punir entur,ut de re>
conciliatione fecuros reuocaret per hoc àïapfn.Hodie autem quia pax data eftÈçclcfiæ,obferuatio prior duriôr fada eft inclinatior>ut ô£ ad poenitentiam admitíantur fimul,6¿ ad ultimum uiaticum.hæcille.lllas omnesuarietates annotare fuperua
cuum hocíocoefiet.Scimus in Sardicenfî Concilio (quod tota uníiierfaíísEcckfia
recepic,ut habetur in geftis oeftaui Goncilíj)ftatutum,ambitiofos etiam in mortísat
tículo extremo,ad communionem admitti non deberedícctNícenum Concilium^
omnem facínorofiim ad uícimutn uíaticum admitti iubeat.Símílíter in ultimo capi­
tulo Concílq Carthaginenfis,cuí fe Atiguftínus fubicripfit; mandatur communio­
nem nunquam dari ílh's?quíemí flo uotocaftííatís^aífiimpto habitu, poft hoc re/,
dieruntadfirculum &contraxerunt.Exquo6< alrjs multis hoc falcem babetur,libertatémcreditæpoteftatisindandis&diftribuendis facramentis,ad fines praedi*
¿los apud facerdotíum eíledandi & non dandi/ecundum locum & tempus,dilpoft
tionem fubdicorum.Ex quo euenit,ut ficut communicare eft falutare,6¿ medicinale*
fie
excommunicatio eft medicinalis propter obedientiam,ad quam omnes fide/
'S.Vetrus, les tenentur in hoc maxime.i nq^ fi autem. ÔùcabfitJta enim fandus Petrus legi­
tur ad Clementem dixifle.oporteteum quipræeft uicem medici agere.De quo ia
epiftoiaClementiSjadlacobumfratremDomini. Vnde clare habetur Bohemos
Crtih-4 Bdk- non rede fapere,quod communio fub utra# fpecie,qud ad laicos de neceff'ítateíaíwí.
lutis exiftat.Quia cum laici per fe non capere pofsínt,6¿ cum facerdotio credita fifi
poteftas diftribuendi,fic quod date non dare poffit ad fines praedidos, ficut tfiitMcWípn am docent prædida exempla : quomodo tunc laici ad ímpofilbile obligarentur^
qwi&ui olivae (i dicunt,quod facerdotíum praecepto Chrifti diftribuere teneaturrdicant quo/
modo ftetit bedelía in Chrifti praeceptis ante Innocentium Papam,quando ccw
fuetudo fuit non dandúdeinde in tempore Cypriani CorneltjPapæ, quando h/
pfis non dabatur,& tempore Sardiceníís Concilq, quando ambítíofís denegaba­
tur Afilio tempore quando moechis, cranCgrefibribusuoti caftitatis, & tempore
Eliberitani Concilij,ut habetur in. c.O.eiufdem,quando adulteris, pueris, interfici/
cutibus etiam in extremis conftítutís non dabatur,
deficientibus in accufit/
tione graut criminis presbíterí, uel Epifcopi, ut in eodem conciHo.Cap.7ÿ.8£
ftupratoribus puerorum,utin c. Cap./i. 8£mulieri alium utrum quam illum cum
quomœchata fuit ducenti. Cap^ 72* c. habentur, in omnibus illisetiaminfinem?
tæ communio noti dabatur. Et iam longo tempore quando fub fpecie datur,ii
praeceptum eftetdiftribuere feb utra# fpecie:noneflet uerum,quôd maior pars Sa­
cerdotum Q¿ Epifcoporumfecundumfentemíam Ghriftí(utfcribítfencftusCypna¿
nus) in uera fide lege Chrifti femper ftetiftèt,ut fuperiùs tetigi,
collegi late os
talóte ¿oh- canone Biblias,^ canonibus conciliorum,óídocftorumfcrípturís,auáoricates hoc
probantes quomodo itreftriefteliberrime,apud fae’erd otium eft poteftas diftriburs>
ua huius facramenti Euchariftiæ,inquodam opufeulo contra hunc Bohemorumer
rorerrnquarenuncifta mifla faciamus.Sufficiantifta, quia præfentis ípeculaticnis
nonfuntSufficitfcire,apudfacerdotium>hiccÔgregatum,liberam poteftatem efte
ordinandi commiffam diftributiuam coram in laudem Dei,Ô( populi falutem,■ordi­
nationibus S¿ confoetudinibus uartjs non obftantibus.

Cap. xxvn. -

Eindefirperioribus obediendum, dummodo terminóla ira quos
ftascuíuí# clauditurnon excedant.Videndum primo de poteftate R<^
manfPontificis,quiautdidt Gregorius.q. 7«ficut(mquft) âcapite inci­
piendum eft in 'Concilio reformatorio, hoc fuptaferíptío confunda te«
tui probat,Vnde fi ita fit ut omnis poteftas regulis per uniuerfalia Concilia traditi
* ín feo regimine utatur,neceflario optima reformatio fequítur, fic enim feribit Leo
Papa ad Conftantinum,Audentium,Rufticum:lufta ^ rationabilis caufa gaudeat
di eft,cum â facerdotibus ín tantum ea gefîa cognofcimus,quç ¿í paternorum cañó
num regulis,Apoftoííciscorigruantínftícutis.Neceífe eft enim ut omne corpus
y
Ecckft»

D

Liber

II.

. 7S9

Ecclefiæ falubrícrefcatunguento,fi membra quæ præfunt & uigore excellant atir
doritatis,&tranquillitate moderaminis.hæc ille. Vnde fecundum Leonem nonum
(utfuperïushabetur)membra omnia unius Ecclefiæ corporis Chrifti myftici,ha­
bent fua fingularia officia,in quibus per alia impediri abfcp ordinis turbatione non
poffuntso.di.finguIa.Turbatioautemordiaiseft totius colligantiæ Ecclefiafb’cæ
unionis turbatio,£< ex illo diffbrmítas,0¿ languor in totum corpus diffunditur ii.q
iperuenít.99.dí.nullus:S¿ c.ecce,&f textus Gregari] finguia dicit noxium fimulqj
turpiflimutn eft, unum membrum alterius officium ufupare,S< miniftenafmgula/
riter nondiftribuere.Igitur nec caput, nec membrum aliud quodcunq; ufurpandi
poteftatem alterius membri habet,fi fanum & üiùaxabfqj negligencia fuerit illud*
cuius officium úfurpatur,abfq5 totius corporis læîiua turbatione. Quare fi fciuerL
musjquæ cuiqj membro ex antiquorum regulis conueniunt, uidebimus unde cor­
pus Ecclefiæ deformatum exiftitmon enim deformatum foret, nifi exceffus 8¿ abi
ufusinterueniffet.Ec quia dum caput ægrotat,carcera membra dolent: hinc integri/
taspræfidentium/aluseftfubditorumffo.Ldi.miramur . ser.di. inferiorum. Quare
nulla maior diffbrmitas ab aliquo poteritexoriri,quam ab illo quifuæ magnæ pote
ftatisintuitu,licere fibí cunda credens,in fubdícorum iura prorumpit.
Cap. XXVIII..
ideamus igitur quæfummi præfulis regulata poteftas, quæ cum fíne dubío
maxima fit in pafeendis ouibus,in decidendis ambiguis grauíbus dubtjs,
habet tamen certas particulares regulas Nam licet cJ.de translatione præ
lat.in textu & glo*&de ex.prçla.ficut uenir e ÔC.de offLle.'çp translationem
deconcef.præbeh.propofuit 0¿25.q.í.funtquídam.í.q.7.uermifi redor rigor in gio;
ÔC i4-.di. ficut in glo:antiqua.& alrjs locis præ gio.notetur quid Papa poli it, hoc ta­
men quod ip fi regulariter competit eft,quia princeps in Epifeopatu fidei, in dubtjs
fideí,utfuperíusalíquolocod¿cítur,fi¿ deinde in cundís uniuerfalem curam totius Ecclefiæ refpicientibus etín grauíbus cafibus.Verum de fua poteftate ín Ni ce­
na Synodo ín Calcedonenfi}ac8.Conftantínopolítano íta ínuenío.In Niceno diettuf fextocap.quod deconfuettidíneomnium fuorum habet potéftatem.ut 66. di­
mos èft,licet ílle canon non íta in Calcedonenfi Concilio ínueniatur produdusVndé fententia Calcedonenfís Concíltj fuper allegationibus tamRomanæ quam
Conftantinopolitanæ eedefiarum primatu,fic canittEx ijs quæ gefta funt,uel ab unoquoqjdepofita perpendímus,anteomníá quidem primatum
honorem præ/
cipüum*fecutidümcanonesantiquæRomæReuerendiflîmo Epifcopo conierua«.Oportetautem reuerendiflîmum Archiepifcopum regiæ Conftantinopolis ur­
bis nouxRomæjîjfdem primatus honoribus dignum effe.SC poteftatem habere or­
dinare Epifcoposin Afiana,Pontica,^Thracia diocefibus fecundum hunemoù
dunijüt decreto fado â clericis uníufcuíufcp Metropolis,poíTeíIoríbus,atcp claríC
simis fuper hæc Ôcâreuerendiffimis Epifcopis prouinciteomnibus aut pluribus eli­
gi,quantumcp præfatæEcclefiæmetropolitanædignum effe probauerint. Referri
autem ab omnibus eligentibus fandifsimo Archiepifcopo Conftantinopolitano;
utrum fic fi uelit hand quieledus eft dedudum his ordinare aut fecundum eius pro
mifsionem in prouincia Epifcopatus mereri decretum. Vniufcuiuscp tamen ciuita*
tis Epífeopus ab omnibus ordinari,aut plurimis prouinciæreuerendirsimisEpifco
pis poteftatem habente metropolitano, fecundum patrum regulam definitarr^nihil cómmunicánteinillorumordinatíoníbusreuerendifsímoArchiepífcopoConftantinopoleosjhæcâ nobis profpedafunt,quæ autem uidenturfandum à uniuer
fàle Concilium docere dignetur Reuerendiffimi Epilcopi dixerunt: hæc iufta feritit,hoc omnes dicimus,hocomnibus placet: er in fíne quod imerloquuti fumus,to/
ta Synodus comprobauit. Exifto decreto habe tur,quód quilibet honoribus gau­
det in primatu Papæ illis ÓíConftantínopolítarius tied Conftantinópolitanus fo/
Ium habet confirmationem metropolitandrum4ut patet exdecreto,igitur ÓíRóríia
nus Pontifex regulari ter.Et per hoc faciunt ea quæ.c. dú per tofum, habentur ,taDdd 2
mea

V

7 ¿o

De Concordantia catholica

men derate confirmatio metropolítanorum non eft nifi â fuis fubiedis Lfidi; qui rtt
aliquo»866i»dûquia igitur in glo.licet pallium folum Rômanus Pontifex tradat,ut
c*di.per totum,á¿ alijs locis multisÆt ad hoc decretum»x7*odaui Concílíj uniuer/
Íalís.poft quod Concilium nullum tale fuit,cuius decreta habeamus .Dici tur enim
in rubro illius decreti,de poteftate Patriarcharum &C metropolítanorum ad eos ad/
üenrutSan&a & uniuerfalis Nicena prior Synodus, antiquam confuetudinem iu/
bet feruari per Aegyptum,^ prouincias quæ fub ipfa funt, Ita ut horum omnium
Alexandrinus Epífcopus habeat poteftatem,dicens¿qu¿6¿in Romanorum ciuita*
te huiufinodi mos præualuifiqua pro caufa & haec fanda & magna fynodus ,qUam
in feniori QC nouaRoma,quamin fede AÎexandrinæ3Antiochiæ,Hierofolymorum
prifeam confuetudinem decernit in omnibus conferuarfita ut eorum præfules uní*
uerforum mecropolitanorun^quí ab ipfis promouentur,fíue per manus ímpofítio
nem,fiue per pallíj dationem Éptfcopalís dígnicatissf¿rmúatem accipiunt: habeant
poteftatem,uidelícet ad conuocandum eos urgente néceflí ta te ad fynodalem coriz
Uentum,uel etiam ad coercendum illos & corrigendum , cum fama eos fuper quíbufdam deIídísforfanaccuíauerit»Sed quoniam funt quídájnecropolícanoríi, qui
ne fe fecundum uocaíionem Apoftolici præfulis occurrant, à mundi principibus fe
detineri fíne ratione caufantunplacuit talem excufationem omnimode efte inualidam«Cum enim principes pro fuis caulis frequenter conuentüs agant, rmpium eft:
Utfiimmos præfules,ad fynodos pro ecclefiailicis n ego ttjs celebrandis impedían^
uel quofdam â Concilias eo prohibeant,licet tale impedimentum & fidam prohibí
tionem,metropolítanorum feggeftionedíuerfís modis fieri didifcerimus.Coniueuerunt autem metropolitan! bis in anno fyriodos facetefidebq? ficutdicunt,ad Pa>
triarchale penitus non poffe concurrere caputSed faiicfta hæcÔ£ uniuerfalis fyno*
dus,nec Concilia quæ â metropolitans fiunt interdícens,multó magis illa nomt ra­
tionabiliora effeacutiliora3metropolitanorum Conciltjs,quæ á Patriarchal! fede:
congregantur.,S¿ idcirco fieri exiftita metropolita quippe unius' prouinciæ effici/
tur3àPatriarchauerofæpe totius caufa diœcefeos difpenfatur, ac per hoc commu­
nis utilitasprouidetur, propter quôdÔÉ fpeciale, propter generale bonum deípící
conueníqcumá maioribus fuper hoefaefta fuerit adunca fio »Qaamuis apud quoi*
dam metropolítanorum antiqua coníuetudo et canonica traditio per contemptunt
jpibru poftpofitauideatur,noncurrentibus eis ad cômunem perfeâum quos leges
Ecclefiæ feuerë condemnantesomniexcufationefemotajfubiacere uncationibus
proprtj Patriarchæ,fiue cum commuQÎter3fîuecumfigÎllafimfa(ftçfuerint,éxigunt4
Illud autem tanquam perofum ab auribus, nbftris repulimus, quod â quibufdam
imperitis dicitunnon poífe íynodumabfcp principali præfentia celebrafi,cum nu£
quam facri canones conuenire fætulares principes in Concilnsfanxerint,fed fotos
antíftítesvVnde nec ínterfuíffeillns fynodisfexceptísConcílíjs uníueríalibus) ¿nue
nimus.Neqj enim fas eft,fæculares principes fpeda to res fieri rerum,quæfacerdoti
bus Dei nonnunquam eueníunt.Quifquísergo metropolítanorum proprium Pa­
triarcham contempferít,& uocatíoní eius quæfiuead unum & folum,fiue ad plu/
res,fiuead omnes fiqabfcg ualidifsima ægrotatione3uel paganorum incurfenon obedierít,6¿ per totos duos menfes poft notitiam uocationis,ad proprium uenire Pa
tríarchammínímefeftínaueritjuelfiquocuncp modo latitare, àüt non cognofcere
nuncium ab illo miffum tentauerit,iègregetur.Si uerô inter unum annum eandem
contumaciam S¿ ínobedíencíam demonftrauerít,deponatur omnímodo,QC ab omní facerdotali operatione decidat, atq^ à dignitate ÔC honore quæ metropolitan»
couenit propellaturihic autem qui huic definitioni non obedieriqânathema fit.Ecce modo quod regulariter Papa non habet ni fi metropolitanos confirmare, &• pal­
lium tradere,8C ad Concilium uocare,fí¿ per hocq.q.ff .dudum. Et nota fubícríptíonem,quía dícít de poteftate Patríarcharnm:unde licet textus ín conuocaríone aliter
dícat^q j per principalem fcilicet,quod tam monachos quam clericos omnes adi
feconuocarepoffîmamen fecúndamelo» antiquam hoc non eft ita regulare, quia
hoc

Liber

I í.

761

quia hoc facere debèt priùs cônfiiîto praelato eorum , noti tamen eofum requiritur
contenías ut hábet glo.Vnde fi fecundum definitionem Nicolai Papæ.? q 5. conquæftas.Nicedi canones locum habere debentxtunc hæc eft incentio Nicení Con/
cilij,quæ hic ponitur,quoniâm hic eft textus Niceni Concílíj infertus ,6¿ poft ho¿
declaratustquoniam illa póteftas eft ín confirmando metropolitanos^conuocatí
doConcilium.Papà enim fi fecundum Nicenos canones fuam poteftatem menfa,
rareuolueritxtunc metropolftanisiuseorû dimittit,^ permittit etiam quamlibet Ec
clefiam liberam habere poteftatem,Cam dioccefim gubernandi,& iam fupenus de
tnuiolabilitace et ftabfita te illorii canonum,de irritatio ne eius quôd in contrati(J
prxíumítnr3S¿ quantum obferuantur,quod time prix in Ecckifià Dei œftodicür, fa«
tís audíuímus JBcce ut illa ¿tía audoritaié Romani Podfids Bohífacfj Pape,ad Hila
rift NarbonenfémJBpifcopí praebentur,íubnecfta tur paru epiftolç eius. Audïüi mus
parroculum in aliena prouincià prgtermifio metropolitano^cohcra patrum regidas
quem ordí ñafie,quod nequaquam poffùmnsferre patienter,qitia conueñít nos pa
ternarum faneftionum diligentes efle ciiftodes Nulli enim uidetur incognita fyno/
di confit tutío Niceaæ,qu ia íta præcipitiirfut eadem proprie üerbá ponamus) per
unamquamcpprouíncíamius metropolitanos fín¿uioshab¿tedebere,nec cuiqua
dúos pofieeifefubíe(ftos,6¿ infra cefíet huíufmodipreffa aucftorírate præfumptio
eorum,qui digitum ultra fuæ dignitatis limitem extend unt. Quod idcirco dicimus
ut aduertat charítas tua,adeo nos canonn præcepta (èraare, ut ifta coftitutio quoq?
nofira definiat, quatenus metropolitan! fui, unaquæcjueptçmincia in omnibus re>
bus ordinationem Temper expedet.Et Concilium Nicàreum ^idt. Epifcopi ♦ dicit
EpifcopoconfirmationemadmetropolitanúmpertínérCíEt idem Concilium Ni*
cenuni dicit : illud generaliter clarum eft,quod fi quis praeter confcientiam metro­
politan! faeftps fuérít Epífcopus, hunc magna Synodus definit Epiicopum effe nori
opórtete, c. di. illud de ifto.,* $ di. per totum.Et in c. non, debet, quod eft Concílíj
Martini*dicitur ordinationem aliter faâam nihil ualere.Et Antio.çhenüm Concilia
um in xfe:dicit:$i aliter quam ftatutum eft fadum fueiir,ñíhil ualeneledio
ordi
nadó ad idenicapiuntur,ut infra dícetur,S¿ hæc eft ordinatioDeiparris, & lex ma/
tris Ecclefiæ.^.qtf.hec qui ppe.VndeLco Papa ad Athanafium fecundum: fando*
rum patrum canonesfpírítu Dei conditos QC totius mundi reuerentía confecratos;
fingularum prouinciarum Epifcopos ius traditum fibi antiquae dignitatis interne^
ratum habere decernimus,ita ut â regulis preftatutís,nuUá dut neglïgênua aut præfumptíóne decidant Et utídemLeó adMaximum Antiochenum dicit : Quoniam
uniuerfæ pacis tranquillitas non aliter poterit cuftodiri,nifi fua canonibus reusrenda intemerata feruetur.Ecce quomodo ius decreuít, quod íudícío metropolitanofüm Epifcopi promoneri deberent i4..diEpiicopi,0£ de hoc funt tura itifinita.Ec
íccúndühíHícmarutüjEpífcópusnohdebec Papam fine confultu metropolitan^
adiréjüticfibitZozimusunïuerfisËpifcopis per Gallías,ín epiftola quæ íncípiq
placuitjUbídecommendatittjsloquítur.Similíterappellatío gradatím fieri debéréc,
non præternïifib metropolitano,nifi cáufam contra eum haberetJ.qz.metropolítá
ni.Quomcídó autem primatis confenfas^tíadiínterueníre folebatj quando metro/
politanusórdinauít,habetur ^.dí.perfotía. ..
Cap. XXIX
.
T quia ocftáuúmuníuerfale Concilium fuit titprædixi ultimum,in quo ca*
nonés ferip ci funtxtunc fatis illo $ ponderare habemus.Et licet canones eíuá
fparfim id decreto habeantur,habentur tamen íub titulo aliquando Adriani
Papse,utí»i.di.nullus.S¿.c. Adrianus,uelfub titulofextæ Synodi,ut.n.q.z. a=*
pôftolicos,ÔCfunt canonesocftauiConcílíj,ideó annotare curaui.Infadó enim me
tropólítanorumprímo^4.cap.ftatuít,quódmetropólftanínon perfil fita gáneos, di
uina off icia & letanías,QC alia (acra quæ ad fua minífteriá pertinen t,fed per fe ipfas;
peragant.Vnde ííc dicit,díuína fcdpturà dícentexmaledíáus omnis homo,qui facit
ôpUSDóinídínegb’gentenQuídam metropólitanóruni ín extremam négligeifttà

E

,7<2

De Concordantia catholica

am & defídiamdilapfi preceptíontbus fuísfubíedos ad fe adducunt EpifcopoSjSC
committunt eís Ecdefiæ proprie diuína officia,&lætanias,S€ cunda omnino fâcra
quæ ad fe pertinent miníftería:íca ut per illos celebrent omnia,quæ per femet alacri
ter agere debuerunt,ac per id eos qui Epifcopakm dignitatem meruèrunt, quo*
dâmodo clericos fibi fubie dos exhibeant. Vacát aut ijdem præter ecclefiaRicas le
ges,(gcularibus curis atq? difpofitíonibus dimittentes perfeuerare morationibus 5C
obfecrationibus pro fuis delidis,ac populi ignorâtes quodnufquâ apud antiquo®
penitus inuenitur,çum íít nímírn côtrarium canonicis omnino præceptis. Et quod
feuiùs eft,quia íua ftipendia per diftindas menfiS uices percipiunt,dicuntur prædb
da perficere minifteria:quod ab Apoftolico munimine modis omnibus oftendirut
alienum.Hæc autem omnia,magnís6¿multís uehementíísímís damnationibus
dignos huidfmodi,ftatuunt:píobantur ením tales perhæc quæ fiunt etiam JSatha/
nicaiadantia & fuperbialanguere.Quifquis autem metropolitanorum poft hanc
fandæ
uníuerfalís fynodí definitionem,eadem audacía,uel fuperbía, 6¿ contem­
ptu abuíus,non per fe cum tímoreDei ÔC alacritate feu conferentia bona,debita mí
niftería in propria cíuítate,íéd per fiÆaganeos Epiícopos efficere tentauerit'tpœnas exfoluat coram proprio Patríarcha»S¿aut corrigacur,aut deponatur. Ecce fîua
carefecularibus curisatqjdífpofícionibus,eftomainocontrarium canonicis praecê
pris in metropolitanoîquomodo pene omnes à Papa qui fummus metropolita eft,
ufquequafi ad minimum metropoïitam,canonica præcepta feruantur, nonne ifte
tex.uere narrat difpoficionem bodiernam?Si igitur reformatio fieri debet iriqs,qug
fiunt contra canonica præceptainecefiè eft fecundum illum canonem amplius diis
(aecularibu scurfs difpofitionibus nonuacare,fed eaquæ curæ animarum ac offi/
cto incumbun t,diligenter ac alacriter exercere.VndenePapa fibi hoc non didum
putet,uideac id quod (cribit fandus Clemens ad lacobum fratrem Domini,quid
eum dixerat fandus Petrus dum eum ordinaret,& fibi ligandi QC foluendi potefta*
tem tradidifiet,acexpofuiiTet quomodo ut medicus proíálute fubditorum illis
deberet,fubiunxiit in nulla alia occupationeinueniri deberet, mundialis negotg
occafionem perplexus dicens.necp enim indicem aut cognitorem fæcolariumncg®
riorum hodie te uoluit ordinari Chriftus,ne præfoca tus præfentiumhominum cu­
ris non poffes uerbo Dei uacare. Ad idem.*?¿.di cum ad uerum.06c.duo quippe-Ec
ce negare non poteft Papa,aut quilibetpaftor,quin adpafcendum uerbo QC exem«
pio datus fit,ut hæc Agathodicir,ut in fexta Synodo in prima adione legitur iicxuæ
mihifinegligens fuero. Quis rogo fufficit ad tantam curam fçiritualem:nonne $
perdifficile eft ípírítualí curæad normam fatisfacere necefiàrio concedendum eft,
temporalium curam præiidentibuspaftor ibus multum obeffe mpluribus enim ins­
ten tus,SCpené fe mutuo non plane confentientibus,quomodo utrumqj redé age/
re poteft,cum qui ad utrum feftinet neutrum peragit? ôt non eft opus circumioquutíone,uidemusproptercomíxcíonemcuramm,fpírítualem curam à temporal
uídam,ó¿ penefuccubuífie.Etfi temperaba ita ad Ípíritualía conferunt,ut fine ipfís fubfiftere non pofiuntt non eft tamen propter hoc cura temporalium fpírícuaiíbus humeris alligâda,ne qui ut fpirítualíor cæteris ut Pontifex,iter ín patriam oftea
derehabet,mole temporalium grauiter p refills, citius cæteris in uia defîciat.Naœ fg
pcpoftConftanrinum fuit ifte regendi modus, quando Concilium odauum uni/
uerfale,de quo extradus eft canon præcedens fcquebatur^oo. annis Q¿ ultra Cou*
ftanintairuNec legitur in illis geftis,nec geftis fexti Concilrj tempore Agathonis ce
lebratijRomanum pontificem ita temporali curæinuigiiafièîh’cetinueniatur Sicili
amiCalabriam.Capaniam^uiifedepatrimonio fandi Petri, fed fuerunt patrictj ac
alij redores,hanc Soldatorum curam gerentes,dequibus.¿j.dí.ín Synodo.66$
bonpinquit,6f altjs locis legitur.Cum Dei adiutorio iuxta canone præfatfi,6d maxi
mein temporalium cura,remedía per fandâ hâc Synodfi taleinuentum fuinquodfi
fpiritualibusarnpliusïpeditafeerigereuirefcereôéreuiuifcere poffit ciïda falubrfter fuccedd.Quantaautcm fuerit antiquoru cura ad prohibendfi commixtionem
..
.
fpid*

Liber

IL

7<sj

fpirítualís Sé temporalis curai ín ckro,aide fandum Cyprianum ad clerum 8é plebe
de Vidore quiFauftínu presbyterum tutorênominauitfié.ss.dí.perlatum , fié per
totam diftindionenufed per uicedomínos fié œconomos temporaliaagëbâht.uün
c.uolumus.sp.di.fiic.quiainquibufdanideoffi.or.cauos.itf.qcz.nona adione.Et
pro ifto,noftri Alemanni in omni genere fcientiarum experti (limi Hugonis de fan*
do Vidorefdentia,qua ín fuo ponit facranwntali notanda,dum dicit : Ecclefia Ifc
cet frudum terrenæ poiïèfsionrs in uíuin accipíat,poteftáterti tamen exercendæiu>
ftitiæ per ecckfiafticas per(onas,aut íudícía fæcularia exercere non poteft: poteft tà
menminiftros haberelaicas perfonas,per quos tura fié indicia ad térreñam potefta/
tem pertinentia,fecundu tenorem lega fié debitum iuris terreni eXefceantur i fie tamen fié qui poteftatê habent,â principe terrenokhaberecognofcâthæcille.Securi
du hoc patrictj fié redores patrímoníoraEcclefiarum,per prinçipèm dabantur, coti
fenfuEcclefiaruminterueníente.
Cap. XXX.
St támén etiam unum deinceps de medio tollenda,in quo maiorçs licentiae
àltæpoteftatisinfubditos delinquunt,eos ultra iuftñ granando. Vnde oda
uum uniuerfale Concilium.<>. ca. canonem contra Archiepifcopos fubob/
tentóuifitatiónís granatesfuffraganeos promidgauít,in hæc uerba : Auarí;
tiarh utpóté fécundá idololatriam Paulusmagnus execrátur Apoftolus, cundos uí
delícet qui Chriftiano uocabulo ceníetur ab omni turpi lucro abftineréuolehs,mul
to magis ergó tjs qui facerdotío funguntur,nefas eft coepifeopos aut íuffraganebs
fu os per qüefticíTqj módft grauaré.Huius reí gratis definit hec fanda uníuerfalís Sy
nodtis,hulla Archiépífcoporu aut Metropohtanoru relinquere propriam Ecclefia;
fié fob occafiohé quafi uífi'tadonís ad alias accedere,fié potéftate propria contra in­
firmiores abtîtfôé confutuere redditiiSjqui apud illos inuéníunt ad ectkfiafticS difpofítione,fié alimenta pauperu:ac per hoc granare aüatitiæ modo conícientiasfra<
truó¿ comminiftrôrânoftrorujexceptahofpitalitate, quçaliquâdoeXîieceiTàriôtrâ
fitu fortaffïs acceflerit. Sed fié tfte non alia,nifi ex ijs quæ ad præfens de côpedio pre
parata ínueniqnturjCu reúerentía SétimbreDeí dígnateraccipiat,^ maturius pro/
pofítu iter perâbulet,nihil omnino eoriï quç funt Ecclefiæ illius uel fuffraganei Epi
icopi petês aut exigens.Si eriim ünûquemc^ Epifcoporum Ecclefiæ proprie rebus
cum multa parcitate uti,8é nullatenus in proprias utilitatesimportuneacfiheratiohédifperdere,uelconfumerereddítusecclefíaftícos, facri canones decernunt í qua
putas impietate minime indicabitur indignus, quíalíjsEpífcopís cómmiíías Ecclefias gfauare,uel ambire,ac per hoc facrilegtj crime incidere non forniidâc’Qmfquië
ergo pofthahcdefinítíone noftra,talequid facere tentauerit,po¿nasfobéat à Patri/
archa qui per tempus fuerit,fecundum congruentia iniuftitiæ ac auaritiæ fue,fié de­
ponat^ fequeftret ut facrilegus,Séalter idololatra fadüs iuxta magnum Apoftqlu.EccéíácriIegoseíre5quí occafione alicuius apparentis borii,fubditas Ecclefias
grauant.VndeiiicmûduscIamatdequæftuRomanæcurigJiifimonia fuo modo ha¿
retis eft,fi granaré fubtedas Ecclefias facrilegiu eft,fi hæc agens fécimduin magna
Apoftolaidololatra eft.necefïàriS erit in nía reformationis omnes huiufmodi quæftus tollere,maxime quià fcâdalizata eft ipfa uníuerfalís Ecclefia, exhac auaritia prae
fidentia,fié plus romang curiæ aliaraecclefiarn,Tolli itac$ necefieeft, per hoc fa/
crQrëformatorium Concilium,maximeiftud quod Deo itaaduerfü animabas adeo
noxia fié in tora Ecclefia eft fcandolofa,fiant eunda in Romana curia,ac alrjs metro
politicis grátis.Sí egetfuperíorfubfidíOjCharítatíuá cotfibutío tue abi<$ renifu fiet,
quadoextorfioceftatSiuniuerfaleregimenEcclefiedepofcit^p expcíís,legations
acaflíftentíu¿n quotidiano Cocilio,fié cæteris feruíecíbuspublicae utilitatijnon du/
biadécolledafufficíemi abfq?difficultate,puídeb¿turtSí ceca auaritia, ac pompofa
euacuabitur curíaliu diífolutío:Deús pius nôdimittetEcclefiâ,quin ei in cGdis op­
portunis indubie tac proaideat maxime,quando éa qüæ Chrifti funt fié non noftra,
tranquillo animo fiunt. Nec poterit forte durabilis tegula pro nunc inueniri,quæ
pro contributione annuali facieda femper fuffieiat:oportet enim femper neceisitati
occurrenti prouidere,fecunda qitód occurrit. Vnde ftatuitpro nunc facra hgc Syno

E

Ddd 4-

764

De C oncordantia catholica

dus,aliquamannuam coliedam duraturam ufqj adproximümuniuerfale Concili­
um,quod fi Romano pondfid caías arduus adueniat,propter quem aliter fi erf ne*
ceficeft,conuocet Concilium uniuerfale ut prouídeatun
Cap. XXXI.
■
Fraudatio aè
N fuper fæpe fubditi fier uiam iniuftitiæ grauantur, atit quandoq^ fufpedum
Epifcopo ai
B hune Epifcopum propter gratiam quam adueríaríopræftat,autinimicitiam:t6c
wdropota. J {fount ipfo o&aua Synodus iff. cap.contra hoc remediumita dicens j placuit 8C
-“-hoc fan dæ Synodo,utquicuncg presbïter aut diaconus à proprio Epifcopo de/
pofitus fuerit propter aliquod crimen,uel quamlibet íniuftitiam fe pati dixerit,non
acquieuerit indicio prop ríjEpífcopí dicens eum íufpedui fe habere,
uel propter
inimicitiam quam erga fe tenuerit,uelpropter gratiam quam alijs quibufdam praefiare uolueríf,ídc(rcó in fefuiífé tale quid operatumxpoteftate habeat ad Metropoli
tam ipfius prouinciæ concurrere,^ eam quam putat iniuftam depofitionem uel ali
amlæfionemdenuôciare.Metropolitauerô ille libenter fufcípíathuíufmodí36¿ ad>
uócet Epifcopum qui depoteit,uel alto modo clerumlaefit,8¿ apud fecum alijs etiS
Epiicopisnegocijfhciat examen,ad confirmandum fcilícet fine omni fufpitioni» /
ueldeftruendum perampliorem Synodum multo fententia clerici depofitionem*
Similiter etiam Epifcopos concurrere ad Patriarchale caput decernimus, qui â me/
tropolitisfuisfetaliapretuliifefatenturxSCapud patriarcham & metropolitas¿qui
(lib ipfo funt^uftam è>C fine fufpitione fententiam negotiurn quodmouetur accipiat Jnfuper etiam nullo modo quífqj Metropolitanorum uel Épífcoporum,á uícini$
mecropoíítis uel Epífcopís prouinciæ fuæ ludícetur,licet quædam incurriifecrimi»*
na perhibéaturfëd â folo Patriarcha proprio iudicetur,cuius fententiam ratíonabtI^m,2¿indicium íuftum,ac fine fufpítíone fore decernimus,eô quod apud eum ho­
norabiliores quiep colligantur,ac per hoc ratum ac firmum penitus fit,quod ab ip­
fo fuerit iudicatum.Si quis aut non acquieuerir tjs quae à nobis edita fut,excommu/
iiicatusexiftat.Exifto canone clare habetur, quo remedia grauatus uti debeat, S¿
quodgradatim ad fuperiorem Patriarcham deueniendumett, cuius iudiciumfirmi
ex eo eil^quia honorabiliores quicgapudeum colliguntur
"Cap. XXX1L
Taiuit praeterea 27*cap.eadem Synodus,qüod païlqs non nifi certis tempori
bus Metropolita aut abus cuiconuenit,utídebet:& quodex monaftica uítá
adEpífcopalem dignitatempromot^uitamSd habitum monafíícum femare
tétieantur.Satis congruit hæc ultima particula tempori noftro,quoniam dí£
folutos plerofqj ex Epífcopis& monachis fadosuidemus,nec habitum necui tana
íaia m”** habentes pnftinam.StatuítS¿ ípfa Synodus.^.cper eledíones praelatos fieri,dic¡es
Promofi°nes&con!fccratloníkusEpífcoporum,Concordans prioribus Concilié
eledioneacdecreto Epifcoporum collegtj fieri,¡anda hæc6¿ uniuerfalis Synodus

S

définít&ftatuít,atqjíurepromulgat,nemínemlaicorum príncipum uel potentats
femet ínferereeledíoni uel promotioniPatriarchæ,uelMefropôhtf,authuiuslibe&
Epíícopí,neuídelicec inordinata hinc incongrua fiatconfufío uel contentio,prgfertím cum nullam in talibus poteftatem quenquampoteftatuumueî cgterorumlai
corS habereconueniatxfedpotiusfilere&attenderefibijufqsquofegularitera coílegio Ecclefiaéfuícipiatfinemclecftiofuturí pontificís.Sí uer ó quis laico rum adeo/
certandum uel cooperandum ab Ecclefia innitatur,liceat huiufmodi cum reuerentia fi forte uoluerit obteperare.Ët itifra : Quifquis au tem fæcularium príncipum
potentatum,uél alteríúsdígriítatísláicus,aduerfus communem ac contenante atep
canonicamelecftionem ecclefiafticiordinisagere tentauerit:anathema fit,donec
0bedíat3¿confetiar¿nhoc,quódEcclefíadeele(ftíone& ordinatione proprij praefulís fe uelle monftrauerit.Hoc decretum nori tamen cum reda fuperfcrip tione,ha
betur.áj.di.aullus.óíc.Adríarius.Statuítfimílíter la.cap.fic.Apoftolícís ft Synodids canonibus,promotiones,cofecrationesEpifcoporum ex potentatu ôt prece­
ptione príncipum fadas,penitus interdicentes,concórdantes definímusj&f (ententíamnosquo^proferimus utfiquísÉpifcopusperuerfou'am & tyrannidem prín­

cipum

Liber

îi.

7éf

cîpum}huîufttiôdi dignitatis cofecratione receperit,deponatur omnîrnodêutp ote
qui ex uoluntate carnalis fenfus,et ex hominíbus,S¿ per homines Dei dona poffidé
re uoluit,uel cÔfenfit‘Quanta hæc prouifio,quæ multis iuríbus príus expreftà,renq
uataino¿lauaSynodo,hodieétiáneceíraríaíít,fcímus omnes*Óeindeucordinatím
idonei^pmouerenturyftatuity.cap.fic.Deindecanonicam ftabilitatêinEccfeftjsfern
per manere in Chrifto cupientes,renouamus & confirmamus terminos 8C Cancio­
nes,quæ olim à fan ¿Es Apoftolis>ó¿ fandísPatríbus noftris editæjegere in Eccle#
fia pofuerunLEtinfra.Prioribus ergo canonibus concordantes definimus,nemine
de fenatoria dignitate,uel mijdana conueriàtiônenuper tonfum,fub intentione uel
expe(ftatíonePÓtifícatus,utPatriarchatushonorisíderícuautmónachú,adhuíuf>
; ,
modifcandere gradu,licet per fingulos ordines diuini facerdottj,plurimu temporis
fecifle probetur.Neq? em propter timore uel amore Def,aüt ppr expedationé tranz C*
feundi ùiâuirtututfedob amorcgloriæac principatus tonfus huiufmodi reperitur.
Magis aût coercemus huiufmodi, fi ab imperatoria dígnftate ad hoçcôpellatur.Si
uero quís pernullá fufpitionem prædidæconcupifcêtiæ expedationis, fed pro*
pter ipfum bonum himiilitatís,qiKceft área ChnfhinTlefum,at)renuncíaos mundo
fiatclericusautmonachus,ó¿omnégradGecclefiafticutranfigens,per definita nuç
tempora irreprçhenfîbilis inuentus extiterit,ÔQpbatus ita ùt in gradu jeeftoris annût
œpleatjinfubdiaconiuerô duos,fitc^ diaconüstnbus,præsbyteiquacuorannis: b,e
ne placuitfandæ& uniuerfali Synodo ehgihuc,atœ admitti. Circa bps afït qui reli
giofe morati in ordineclericorum 8< monachoru digtii iudiçati funt: Pôtificacüs pa
rit er & honore,prædiâiï tempus abbreuiauitjnimihr fecunda qEpiícoporu præla*
ti ^)barunt,quí per tempora fuerint.Siuerdprçterhanc definition^ noftr am, quifep
ad íam fatu fuprgmum honor^puedas extiterír, reprobçtiet ab hoc facerdotalí ope
rátíoneprorfas abíjciat,utpote quí}extra facros canones fit promotus,.Ecce canone
multGpro reformatione neceffariu hoc tempore.Ec cdnfequenter uoluit ij. canone
jt>ufdere,utfi digni in Eccleftjs propres inueniuntur,illi promoneri debet. Vhde fic
ftatuit,quoniâ quidem dicit alicubi diuinu eloquium,dignus eft operarius merce,de
fiiathuius rei gratia Sinos decernimus atq? ^pmidga mus,utmagnæ Ecclefiæ clerici,
qui in fubiedis ordiníbanorati fundad maiores gradus afeendât,ÔC fi di gni cl a rue*
rut,melioribus perfrui mereant honoribus,cum aliqui eora qui in ípfis íüntjáut per
in cremëtuad maiora minifteriaaduocati fuerint,auc percômûncm naturæ termini
dormientes defuerint.Sed no ex illis qui foris funt,aliqui fe rjs innetftentes. debitas
eis qui multo tepore laborauerGc dignitates uel honores accipiant,ac per hot iñue¿
niantur Ecclefiç clerici nullo modo poffe proficere,Nullatenus aíre habeat poteft 4
tem,quí principa domorum uelfuburbanaru rerum curam gcfterint,inter clerfímá
gnæEcclefiæ colligi uel conftitui.Nemo quippe militas Deo.iæculi negottjs ímplí
catunSi quis uero prçter definitionem quam modo prci triímus prómotus fuéritîiti
quocunq* magnæ Ecclefiæ gradu reprobe^ ab omni ecdefiaftico gradu,tancp qui
çôtra magna Synodum prouecftus fuerit depellef.Exquo patet,q> h intritis daretur
Epifcopus,quonia contra magna Synodum eft,quæ per.eledionisuiam ftatuirefte
;;
$uidendum.q>tiic reprobari poffet fic datus.Et hoc probat textus ¿r.dí.ni>llu$ ímu=
tis detur Épifcopus^Vbi iftudcapitulaiamfuprapofitu,proxime gCœlefttnu deft ^rt^(,efí
níturqdicítjqj clerici facultate habeant renitendí/i fe contra huiufmodi decretiîuiderintprçgrauari, Ôf quos fibi ingeri ex trafuerfouiderintjno timeatrefutaretfacic
c obitu.e di.Etad ide^j di.fi forte,ubi dicit tçxtus,q? in duobus indifcordia eledis,
metropolitan! indicio detur unus q petitus fiti&T nullus detur inultis,ne plébs .¿nuiz
ta Epifcopunon optatScotemnatJBtfacitad hoc bene jj.q.i.de ineptis: quia fi unii
corpus fpirituale conftituidebet exEpifcopo ècplebe,tire confenfus neceffari us iX
detumui ibi de matrimonio carnali dicitur:qqoniam nô dubium,inter Epifcopu
Ecclefiamatrimonium eft j.q.uaudíuímus cufímílíbus.Ér.propterea dicit tex nq.i»
ordinationes.q, ordinatipnes,qug no fiat comtmi confenfu clericorG uel presbyte*
rora,fecunda canonicas fànâiones,& ab alijs ad quoscofecratio pertinet nô coprp
bâ tu r/alfas efleiudicamu^quonia qui taliter ordinant^non per oftin,id eft,Chrift G
Ddd ?
intrant^

j

766

De Concordantia catholica

tntrant,fed(utipfa uerítas teftatur)fures íunt &latrones.Et ratio huiuseft,quoniam
confenfus deeftèntiamatrímonrj eft,ut fuperiùs habetur.Diuerfitas enim ordinum
prepofùorû&fubieciort^pro corii eruationeReipublicç ordinata eft3utdumreue
renciam exhibent minores potíoribus3ó¿ potiores minoribus,dikdionem uera co
cordiaexdiuerfitate contexeretur, S¿ rede officiorum’generaretur adminiftratio.
ùadboc,4-î»di.licet:Igitur ex concordia fubfiftitEcckfîa.Quare inultis pra>
fes non retfte præponitur,de quo pulchre,sj.di.eftoxfed oportet quôd ilkqui ptœeft
ab omnibus quibus præeftconftirua tur tacite uel exprefle:fin antem aliter præfumptum fuerit,utribus carere dubium non eft,quia irritum eft «s^di.Archiepiicopis.qua
dicit alibiiOportet qui omnibus præeffe debet, ab omnibus eligatur. Et quod ilte
textus. Archiepifcopus.quiloquitur de ordinatione,intelliga turde eleciione:patet
in originali,SC iri panormia luonis qui dicit: Oportet autêürilkqui omnibus præelle uidetur,ab omnibus illis eligatur & ordinetur. Verbum Oportet,eft uerbum ne
ceiTitatis.Ldi.domino íándo.t aliter non polle $.q.6.dudum quod pro præmiffîsÆ
c.Epifçopo s.q.Left notandumJdem etiam op time proba t c. metropolitano . dú
0¿ c.Vakntínianus.Ordínatio ením fepe ídem eft quod eledio ffi.di.facerdotibus?
per coníeníum enim eligentium 5¿ekdi,hoc matrimonium conftítuítur,ut no.ímc
cum ínter canoaícasdeelec.&6?.dúquanto in glo.Ekáio autem confenfu æquipa
ratpr,ut eft textus in c.epiícopos.^.dí.Hoceftmatrimoníum quod’inter eligentes
8¿ eledum contràhiturjUtnotaturinc.i.detranslaiC.i.fecundum ïnno.Per eligentes
&C ekcftum inter Eccküam ÔCeledum contrahitur,ut notatur in. c.i. de transía. De
hoc etiam in c.obeuntibus.^j.diEt quia omnis cura reformationis ftat in hocut prg
ftdesáredores,S¿ gubernatores boni conftituantur,quoniam fi que lex animata elle
debet interris ,bona non eft: quale periculum Tabicáis immineat, facile fcíre quifquæ poteft. Vnde in conftituendis redaribus ecclefiafticis qui inuïtisdarinÔ débet
diuina praecepta funt,ut per ekdionem procedatur. Et ut,paucis conten femur alie/
ga tío ni b us,it a fcribit fandus Cÿprianus,in epiftola de Martiale
Bafilíde ,ubi dícittquôd plebs in fua poteftate habctebgendí dignos facérdoies,uel indignos reos
fandítquod ipfum(dicít)uídemus de diuina audoritate defcedere,ut facerdos pie
beprefente fub omníñ o culis deligatur,& dignus atq? idoneus publico indicio ac
teftímonto comprobetur,ficut in numeris Dominus Moyfí præcipit: prende Aa­
ron fratrem tuum,& Eleazar filium eíus,8ií pones eos in monte corâ omni fynago/
ga,ôé exue Aaron ftolameius,6¿ indue Eleazar filium eius.Ec Aaron appofitus mo
rietur illic.Coram omni iynagoga iubetDeus conftitui facerdotem,id eft infiruit dC
oftendit ordines facerdotales non nifi fua populi adfiftentis confcientia fieri opor*
tere,ut plebe præiênte,ueldetegantur malorum crimina,uelbonorum merita prxdicentur,S¿ fit ordinatio iuftá 6é kgítimatquaeomnííufFragio QC indicio fuitexami/
nata.Quod poftea fecundum diurna myftería feruatur in adíbus Apoftolórtim,
quando deordínando ín loculudae,Petrus ad plebem loquitur ♦ Surrexit(int!uit)Pe
trus in medio fratrum dícensjuíc autem turba til unum. Nec hoc ín Epiícopórum
tantum
facerdotum,fed ín diaconorum ordinibus obícruafle Apoftolos animad
uertimus,de quo
ípíb ín adíbus Apoftolorufcríptíí eft. Et conuocauerfît (inquit)
ílliduodecím totâplebemdifcipulorum.Quod utiqj idcirco tam diligenter cau­
te conuocata plebe tota gerebatur,rie quis ad altaris minifterium, uel facerdotalem
locum,indignus obreperet.hæc ille.Et acft.^.fuper illo tex glo.dicunt, quod confenfum multitudinis quæfiuerut duodecim Apoftolí omniu fidelift,qui difci pulí uoca/
bantur ÔC hoc ut exempla darent,quoniâ hic ordo feruâdus eft in ordinadis : eligere
debet populus,S¿ ordinare Epifcopus.De eodem loquitur S.Hiero.ethabetur.s.q.
í.lícet.&.c.fiergo.ubide hoc.zt.dí.ín nouo, ubí Anacletus Papa dicit.de uolutate ApoftolorQ,Petra præfidem fadu,8¿ quôd Apoftolí elegerut.72.difcipulos.Vnde 11/
cet legatur inepift. Clementis,PetrQmifîiïeEpiicopos perGallias èc alias partes,
&C ita etiâ Clementi prgcepiflè,ut ípfe ad illas partes mitteret,quo ipfe no míhftet,et
fic omnes Patriarchs, Archiepifcopi,ó¿ Epifcopi,áfedeApoftoIíca egreílífunt.flta
íntellígo textu,zz.díft.cXqui fuit Nicolai Pap£,qui pene oáíngetís annis fuit poft
Chriftum:

■

Liber

II.

-

7é7

Chriftumdicetmanifeftum fit,quod noli in omnes partes mudi deRoma miTsí fint
;Epifcopí,íamenimerantmultiÉpifcopípermundíi*antecjj Petrus uenit Romam*
ut eft mànifeftum, quia AntiochiaeS¿Híerofolymís*Etetiá ex ilia epiftolâ Clemen
tís apparet,quifcribítlacoboHierofolymorum,utipfe per Oriçntem mittat, tame
hoc non concludit,Papam folum â principio Patriarchas fiue primates confiícuífíe
ut quídam dicunt adulatoresj^uoniam tota Ecclefiá,fiue Apoftolí qui totam Eçcle
fiam repræfentant,propinquius quàm folus Petrus primates conftituerunt ^.dift*
nulli.qui textus dicit, Apoftolí eorumqj fucceflbres.Neque concludit, Ecckfqs ali
quando fuifle pro uifum fineeledh'oneíquía tunc non fue runt Ecclefiæ, fed m ifs i fqe
xuntadædificandas Ecclefias.Er ideo eledlio locum habere non potuit, quia Ecde
fia eligens tunc defecit. Vnde illi mífsí,gerétés figuram Chrifti fecundi Adae,ex co*
ita fua fcilicet diuini uerbi,fibi Euam ædificarunt quam defponfauerant,& fic Euae
genitas,poft hæc non dabatur nifi fponfus defideratus.Sic hodie non dubium, Pa/
pam ad partes infidelium prædicatores mitterepolle, ad módum Petri uel Qemert,
iis:uthæcprobattextus,Nulli,fupra allegatus. Et ica intelligitHoftieriJn fumma
de offi.lega.ubi dum de his quæ fedi Apoftolicæ dicfitur referuata,dicit : eredhoneS
cathedralium ad eum fpecftare.Etideo dicitur, ab Ecclefia Rom. omnes dignitates
originem íumpfiflé.zx.diftc.i.hsecílle.Ecceergo elecciones dedíuíno fure efle,pre¿
fertim quôd ¿nuítus non detur populo,<2¿ coníequenter eft contra ómhe rationem*
darenon expetitum. Vnde Leo Papa ¿x.dift.nullá ratio fínítjut,ínter Epifcopos habeantur,qu¿ nedaclericis finteledh,nec à plebibus expetiti, nec ácomprouhicíalí/'
hus Epifcopís cum metropolitan! ¿udícío confecratí.Ecce tria reqüíri ad jibe, quód
præfes rationabiliterconftítuatuneledííonem cleri,confenfum plebi js, indicium
metropolíraní,S¿ dehocínfinita(utitadícam)íura íunt.Si igiturEcclefia reformari
deber,neceflarium eft diuina & naturalia íurá,óícahonufti fán<ftíones,círca materia
elecftíonum repetí,S¿ amplius feruan.Vndebírítíus Papa,de qualitate ordíhandoríí
¿¿eligendorum,¿nepiftola ad orthodoxos per díuerfas prouíncíás*fcnbíti Cogi­
tantibus nobis metum diuini iudictj fratres charífsímí,&' poft hancuítamunum¿
quencp prout geíferít recepturum:quídueníatín querelam tacere no lícuíq fed noá
loqui necefsitas imperauíc.Dicít Propheta.Exalta ut tuba uocem tuam, 0¿ titi óm<
níum Ecclefiarum cura eft fi díísímiilem,audiam Dominum dicêtèm: reíjcítís mati
dataDeijUt traditiones ueftrasftatuatis.Quíd enim aliud eft reíjceremahdataJDeq
cjjpríuato íudicío & humano confilío,nouís rebus coftíttiendis liberius delecftari?
perlatum ítaqj eft ad confcíentíam Apoftolicæ fedis*cotraecclefiañicum cánoneai
prafumí,8¿ quod íta funt à maioribus ordinata,ut rié uelleui fufiirro debeat uio lari*
proprias quafdamnouas obferuatíonesínducere,fi¿ prætermifto íundametó fuper
arenam conftituere ueHe,Domínodícente:Non transfer términos,quospofuerunt
patres tuí.Quod & fandius quoqj Apoftolus,noui ueteris teftamétí prædicator,
monet,in quo loquutus eft Chriftus. State (ínquít)
tenete tradítíones ueftras*
quas dídícHtís/íueper uerbum,fiue perepiftoIamEtinfra.De quo charífiimímihí
anteueftram fyncerítatem huiufmodiliteræcucurrerunt,muko fratrum
facerdó
tumconfenfu,8¿ hac noftra fubfcríptíone,firmata ecclefíaftícorum canonum difpó
fitio,quæapudNieëam tradiata eft,confirmata fuo merito íundatifdma permane*
rethæcille.Eccequôdcontra mandatum Deíeft,reijcere canones.Vnde licet Rd*
manus Pontifex aliquando pro necefsitate uel utilitate Ecclefiae,laxare poflet præ>
éeptacánoníca,qu£ nulla tenus mutilanda funt híscafibusceffantíbussiit hoc înrid
éentíus S¿ Gelafius dícunt.i.q.7.8¿ fi Gelafius.ôdc quôd pro remedio : tamen om­
nía tura éledtíonís tollere penitus,& fuædifpofittoni referuare ecclefiaftícarum re­
rum díípofítionem,puto Papam non poflè,quóniam eledlio diuini fid humani iuri¿
eft,S¿ praeceptum Deí eft,cui Papa óbedíre tenetur,qui terminos patrum transférrd
nondebetiFaciuntéa quænotaiïtür.i4.dift. ficut.ét t.q.r. nífí rigor.
i$.qu.funt
quidam.quoniam in totum tollere non poteft, contra quod ex caufis p ræta eftis dirf
ipenfahEtquia;pertacitumconfenfum totiusEcclefiæ jRomani Pontifices refer/
iwtioftíbut

7 g8

v

Dc Concordantia catholica

uationibus faâis uti funt,nee fant dati Epifeopi repiidiati QC reprobati, ficut *ta>
men meo iudicio reprobari poterant : tunc in confehfum tranfiuit taciturnitas*
quod fuffici t pro titulo eo rum qui præfedi funt,taciturni tas pro confeniu habetur,
ut tratftaturia regula,qui tacét.Et hóc cafa quando itio Opponitur,ut notat glo. an­
tiqua capituli noife.4j;díft.quídicít,in publico negocio qui fe non opponit quum
pois it, confentire in telli gitur èa.eligèndo paftórem,intéllígitur contrahere ípon
îalia Ecclefiæ.Vnde quutn Ecclefia non réclamaueríCjintelligitur confentire : ùelut
ft pacer contrahat fponfalia filix fuæ»fi tacet coriientireinteHigitur.haec íbfEtídem
Archí.2$.díft.Epifcopusfiue.Sicinprópofito,fi Papa fuppletlocum patris,8¿ dar
fponfam,& etiam tacet recipittcôfenfus íntelligíturJtadícitLau.c.Epífcopusa^
díft.ubi quum textus diceret:quôd Epifeopus fine Cecilio clericorum inorum,de/»
ricos non ordinet,ita ut ciuium continentiam et teftimonium quamat.dícit Lau.con
cinentia9id eft confenfus:quem eoipfo dicuntur habere,quôd fetant et non contradicCrt.parag.fo.ma.1 2. fEuoIutatem.Er-hoc probat text.cum Adrianus.^.di.comun»
da gio.fuperuerbo adfalutandum qui dictaargumemum eos confenfífte eledíoní,
ex quo interfuerunteum falutauerunt,8¿noti reclamaverunt,& eo quôd qui Glu
ta talium,uidecur confentire ei.24.qxomnes.Nunc autem exorbitantia ob uarias le
fiones dífplicereincipit,8¿ oritur contradidio < Quare puto Papam amplius non
pofle generaliter referu^reelediuabeneficia,niii ei exprefíeíndulgeretur perbocta
erum Concilium,attenta cotradidioneexortaiPapa enim inuitis Epifcopum dare
non poteft,ut probattex.in nouo.2i.dift‘«bidicitur, Petrumuoluntate Apoftolo/
rum ptæpofanm.Et glo.arguit ex textu,Papam Epifcopum dare no debere,niii uo
lentibusai.di.iacro inter beatos.s.q.i.Iicet.8< c.fi ergo.a caudaderfaciunt quae iuprap 0nuntur.EtdidtArchi.poftI0an.de deo.c.ínnoüo,quod Petrus ante refairediohem eledus fuit in principem per Chriftum, fed diftulit confirmationem poft
refurredtonem:ut diicipuli quibus præèfle deberet praeberent aflenfum, in typum
eledioms faciendae,quum nemo inuitis dari debeat. <ft.dift.nullus.Vndeviderat w
ritaefle,nifi confenfusinterueniat,per c.obeuntibus.^.di»ubi teX. quod illud quodl
abfcp eorum confenfu connïuentiafadum fuerit,irritum efle.Et ad idem.06.dift»
Arcniçpifcopus.hoc bené probatur.Et adhoc glo.fuper uerbo côniuentia5m Gob#euntibus,quæ dicit argumentum ex tex.quôdiï quod aliquorum confenfu fieri d»/*
bet, eorum díffénfa dmbluttur fa&um.l.i.di.quiin ali quo.j o.q.z.fi uerum.e 2+di. nul­
la ratio.í*q4.ordínatíones.io.q.2.cafelIas.i2.q.2.al¿enaCíones.&c,ííue.i5.q.z.EpíÍ€o
pus nullius.2?.q y.quod ídeo.áí c.manifeftum.2o.q.2.puella.8ii pofletuna ratio for­
tis afsignarijCur confenfus ex alio fundamento fît neceffarius.Manifeftum eft,fck
entiam legis ex ore facerdotum requiri,Malachiç 2 .ac ínfuper ex faifadoârina qug
cx ignorantia uel malitia facerdotts feminaretur,populft non excufari .Vnde fi non
deberet populi confenfus intervenire inpræfide,iniufte puniretur ex ignoraría uel
malitia facerdotis,iuxta præmifla^quum ad eius præfidentiameorumconfenfus
nünqüâm interuenitjnihil enim poteft tuncipfi populo imputari.Quare falus pub/
lica exigit,per elediionem & confenfam præfides fieri.
Cap.

Alla reforma
tiowií

XXXIII.

^ut præhiittitur)eleâ:iones puré eo ordine quo fuperíus ín diuerfisíocís fíerent,Epifeopi ad quos de íure fpedat,bonos curatos datent, ut 10. q, 1. re/
1 ^genda.&c. decretum,8¿c.quícunque.i6.q.7«fícut domini. Sic. omnes bafilícæ&Eccleííasabfquegrauamíneuííí tarent ut 10.q.j.per totum, Si bonis Ec
clefiæuterenturiuxtacanonumfandionesjutfidelesprocuratores: deíncepsín
diuino cultu concordantia per totamprouinciam effet, ut dicit textus Toletani
Goncilíj12.dift.dehis.cum cffequentíbus.Sf moderata fieret ordinatio in huiufmodi offictjSjfic quôd potius ad intelleâum SC deuôtionèm, quam ad uocem multitudínempfalmorumfaftidíoíámaduétteretur utdecohfe.dift. 4. non mediocriter.
Deo enim non uoce,fed corde cantandum, &C in Ecclefia theatrales moduli atidiri
non debent, ut dicit Hieronymi, dift. cántantesuunc dulcifsimá concordantia non
granis*

Liber

IL

769

grauis,nóhfafíidíófe,adornaret templum DôinïntEt deinde ftatúatunút qùifque
íuo officio,uoto,relígioní,8¿ ordírii fátísfada t,0¿ hoc exadé exequendum eft, fi falutem omnium quærimus. Ac ffifupër obedienua fuperíorñproprio motu ob quafi
cunqîcrimínales caUÍas,quibuispræterfenteritiamfupérior diffamatus extitít, íuxta
decimum capitulum uhíuerfelís Concilíj,feruáda præcipiatur,etiam cum hiemdríá
ínter díüína officíajfub pœna depolitionis in clericis,& excomunica donis tri la icis,
6í monachís;ut ille textus dícffiAc ínfuper utmorüm grauítas ín fingülis ordinibus
feruetur,S¿ máxime ín Epíícopis,né feftratígerís íubrj cían t,íuxta c 14.eiufdem Cod
cíltjtquod dícít,eos qui díuína gratia adEpifcopaleaduocàntur officium, tànqüâriî
imaginem & figuram gerentes cozleftium hierarcharum,id eft angelorum: fecundii
híerarchícum plané gradum & morem,omni honore dignos ab ómnibus principi/
bus & fubdítís íancimushabérí.Deínde ficut facrailla ocftaua Synodus alienationi*
prouiditjferuetubutinc.Apoftolicos. 12. q, 2. Et bonüm effet eundem canonemiri
rnnouare,quod etiam Romano Pontifici nonliceretcontrarium facere5iuxta c.noii
IíceaLe«Cáufa:8¿ q.nec côfenfum in alijs Ecclefijs darejficuthadenus faiftum eft. Ac
ínítiper pro parte Ecclefiarum iftatutu rehouetur,quddbonap.arints póííefia,acprt
uilegia per idem tempus habita ín ufri, amplius in fua firmitate perfiftanc, ficut x 8, c;
odauiConcílij coritinétufEtpoft hæc commendæ&penfiones,quoniam facrisdt
(pofttionibus obuiantjtollatur.Similiter ÔÉdïfpénfationes ad íncompatíbilía,& be
heficiorum pluralitas, ÔÉcjuod quifi^ ín uno cópetentí beneficio díuínís ua cé t, ficut
hoc per uníuerfalía peneomhia Concilia extatdefinitum.Etrepetitur fecunda par¿
te.2$;cápítulí,o¿lauí Conciltj Vnde tanta plttralitàs paruom beneficiorum,^ fubíe
qüenter multorum facerdotum ignarorum,multum decolorat4Ecdefiam,et facit lai
cos clericis ínfeftos eife:dumtotfacerdotescon(piciunt,quoèuident ocio fie uicíjá
uácareifanftum enim facerdotale officium,Ualde uiléfcit ex hoc* Vnde dicit tex* w¿
dúfí officía.quód pluralitas facerdotum ñón fitmultum utilis, quia omnemagnum
raru eífe debetMelíús ¿nírri eft paucos habere et bonos, de æta;
quali. quu fit ars
artium.Et quia de fimonia,de concubinatu,de CÔcilrjs uniuërfalibus &C próUínciá/
libus,ac deeledione,factum Concilia per decreta incepit protiidêretprouidebit fp¿
ritus fancftus de his omnibus,6C reducet ad ordinationem canoni cam,o rimes pelti­
feras ex auarítia ortum habentes obferuatíones,ut quifcp fuæ curse mini fterib fatísfacíatjg¿ cogitabat de modo coértíónem & uigorem legibus indicendi : & quó/
módoexequutíoualidaÓ¿ftabilis,rígorofa ,& íriittiaculaca íacrárüm fancftíotluni
fiat.Bt in hoc cónfiftit tota uís,quíá no deficiunt canones,féd éxeqüutíones.Etndd
fiunt diligentes exequutíónes, nífi per bonos praefides» qiiibus habitis pet légerri
animatam,facile Cubito paternas nías repeteremus;
Cap; XXX1III. .
, ............. .
LAbor omnis praecedentis opufeul¿¿coricórdantiam(quafubfiftítEcclefiá)
íncoepit ex altis Suprimís príncíptjs ínueftígare,ordó uero& finoníta,ucftú
dio plano facile cónferre pófsít,feríátím intentum oftendit: hoc tamen in
fumma nititur explanare.Nullí eft dubium Chriftüm eífe uiamiuítam, &C aefitatem,caput&fundamëntumEcciefiæ}adEpfie£4-&
tCorinthno.Ódín glo.
íupér illudMatthatf.tu es Petrus ,& fuper hanc petram, & per AugUnlib. retracte
fionum^ fuper loan.iri mültís fermoníbüs, ac alíos multos, ímo pené omnes dodoresdn hac quidem Ecclefia fídes non deficiet,quid exa uditus eft Chriftus,qui ufqueadíaeculi confumtríatíonem cum fuccefíoríbüs Apoftolorum reman cbíuVnde
erunt femperChrifti fideles,ín quibus fiabitabitipfe Cfiíiftus, Quare illud córpusr
fidelium,in quo Chriftus habítabít,Chríftiforme Ecclefia catholica dicitur : in qua
ficutChtíftuSjitá&uia¿¿ueritasfemperpermanebit* Quomodo autem èxomz
nibus rationabilibus (piritibus Chrifto adhaerentibus,ipfa uníuerforum unica Con/
ftituatur Ecclefia,ac etiam quomodo iri ipiàÇomnïum Ecclefia trinitas,ex eius parte
triumphantium, & alia militantium , & tertia dorminentium : ac infuper quo­
modo colligantia ipfius militantis ubi adhuc ipfe ueritas^fcilicet G H R 1S T V S
iii figurai

770

De Coucordantia catholica

in figura & ænigmate apprxhendicu^àd ipfam ueritatem facialem, qua? eft in pax
tria triumphantium, inueftigetur,ut admirandus ordo (quantum pofiîbile eft) ali*
quantulum pro noftra manudúdióne fciatunquum diuerfis &C ad inuicem ordina*
tifsimis huius militantis Ecclefîæ hieraf chíjs,pro modulo fuccinde aperui ín prima
huius parte,quæ pars compendiofius ftríngiuix pofiît,Poft h»cfecunda parte, dif­
ficultatem maioriratis Conciliorum uhiuerfxEcclefiæ,fuper omnem particularem
audorítatem fingularís præfîdis aut Synodi localis, uolens indagare, ex hoc funda*
mento primo intelledum difcutfiuum direxi, hanc apprehendens conclufionem.
Si uniuerfalis catholica Ecclefia infallibilíter per Chrifti afsiftentiam dirigi cur: tunc
concurrente omnium Chriftianorum confenfu,ad quâcuncç conclufionemnecefsi
tatem falutis íncludentem3neceíTaríó fequitur illam Chriftianam fidelem & ueram.
Vniuerfale uero Concilium didans talem conclufionem,confenfu ec legatione om
nium fideliutn,neceffaríó ex Chrifti afTiftentia,& fpíritu fando infpirante, uerè
infallibiliterdidateandem.Nulla enimpoteft efieueritasadæternam falutemdiri
gens,nifi per ChriftunKVniuerfale autem Concilium,ex præfidibus & legatis coiledum,quiadipfamcpngregationem rei inueftigabilis,dubio in prouincia pro­
pria non digefto,dum fic in uago confluunt ad confulendum,confenfu fubiedorum non apportatotad hæc fi rite 0¿ legitime conuocatum,& omnibus uocatis colledum liberrime celebratum,& iuftennitum,cum omnium confenfu fententiam in
quæftionibusfàlutem fidelium concernentibus didauerit:propter propinquam reprætentationem totius catholicæ Ecclefiæ,&f propter omnium fidelium côtenfum»
qui per legatos acpraefides concurrit,nunquam legimus erraflejOmnes autem pro
uinciales Synodos,ac etiam Romanos Pontifices,hoc priuilegium non attingit. Et
quoniam ob uarias præferrim recentiorum luriftarum ac Theologorum fcripturas
qui Papalem etiam fuper ipías fynodicas audoritates exaltant potentiam, necefiarium f ut inquirere concordandas fcripturarum,remanente uerítate præfata jreper*
tas differentias inter uniuerfale < athol icæ Eccîefiæ.ac uniuerfale nationis regni, ue!
Patriarchale,iuxtageftaConciliorum(quæ quidem gefta,ut.9i.dift.c.i.legitur,apwii probata funt)inferui,uc quifcp intelleda differentia facile uideat hoc nerum fcilicet
^jferfalebdbei quod uniuerfaleConcilium catholicæ Eccle fiatfupremamhabetpoteftatem in ompotcftdtemfu; nibusjfuper ipfam RomanumPontificem.Eratitaq? neceflarium inquirere,quç fit
jer PapM. RomaniPontificísaudorítas,tam ínfuperíorítate,quam præceptione, & ftatuto/

rum ediqone.Et licet induxerim muka: tamen in hoc refedi,quod licet fecundum
plura fandorum fcripta poteftas Roman i PontífícísáDeoíítj&f fecundam alia ab
homine & Concilias uniuerfalibusjtamen uidetur ia uerítate medium concordan/
ciae per fcripturas ¿nueftígabile ad hoc demum tendere, quod ipfius Pontificis Ro­
mani poteftas,qud ad confiderationem præeminentiæ prioratus & principatus, fit
à Deo per medium hominis 8¿ Conciliorum, fcilicet mediante confeffu elediuo»
Confideraui enim primo legem Chriftianam liberrimam, ad quâ nullus nifi fponte
abfqji coadione acceditVnde quum uia fidei noftrg fit ipfe Chriftus non eft in ipfis
ad falutem nècefïàrtjs aliud quam ipfe Chriftus,et ad eum liberrimus acceiïus.Qua
re coadío prop ríe non eft in ipfa ECclefiadefcenfiuèâ Chriftoîfed gratia eft,quæ
ab ipfa plenitudine fontis capitisjin ipfum corpus Chriftí myftícum fluit. Et íta di/
cit7.qj.remoto}quôdgratia dignitatum fàcerdotalium á Deo eft. In hac quidem
gratia,dictmus quoad Apoftolatum,omnes Apoftolos aequales, ficut quoad ip«
iufacerdotiuomnes facerdotes,fed abundâtiori gratia dicimus Petrum inter Apo*
ftolos primum J ta dicit Auguftinus fuper loan, iermone ult. quod Petrus abundan
tiori gratia fuitumis,idemcp primus Apoftolos;8f propter primatum Apoftolatus
gerebat figurata qualitate perfbnamEcclefi^Etillum primatum Petri, quo ipfea/
bundantiori gratia à Chrifto dotatus fuit, facræ literæ mihi exprimunt ibi, quum
MfrfdibKwzi Chriftus dicerer,tu esCephas,uocaberis Cephas,quod interpretatur Petrus .loam
i.ubi dicit Auguft.fermô.7.fic:Magnu quód mutauit ei nomê,8^ fecit de Simone Pc
tr«.Petrus autë apecra,petra uero Ecclefia,ergoî Petri nomine figurata eftEcclefia*

Ecce

Liber

ít.

.

771

Ecee quod fecundum Intelledum maximt 8¿ dodifsími Auguftini,illa nomtnís mu
tatió magna fuit.Vnde quum Chriftus dicer et, tu es Petrus, tunc ilíud qùôd predixé
rat,tu uocaberis Cephas, tanquam futurum contulit in præfenstnon enfin tunc dp
xit,tu nominaris uel uocaris Petrus,fed tu es Petrus . Ex quo apparet manifefter
quód illa Chrifti promiffïq,quapromifitconuerfo Simoni, eum in futuro Cephas
nominandum,fuit promiffio realisprimariae,Vnde Aug. qui dicit Petrum primatum habuifle inter Apoftolos,non poteft intelligi decempore conuerfipnis aur co­
gnitionis Meffiæ:(ïcut Petrus agnofeens interpretatur fecundum aliquos,licet mi­
nus congrue fecundumBedam,ficut Alexander de Hal.fuper Ioanne,& eodçni
tiérbo ponit,quiaiam præceiTit eum frater fuus Andreas, qui illi Mefsiam inuen^
tum prænuriciabat,ut legitur loannes.i.Quarede primatu in ter alios,de Ecclcfia ip
fe Auguftinus neceftaripintelligit, quoad prasfidentiam Qt eminentiam, quam ibi
œnfequutuseftPctrus.Ët exfupcriorijàus manifeftum eft, Simonem a re Petrum
uel Cepham nominatum.Hieronymus uero fuper Galatas dicit > principem Apo/
ftolorumiamPetrum,iamCepiiamnominari, nonob díueríftatem interpretationumjquoniam idem fignificanr.Petrusenim Græce &Latmeápetra díóíum, idea*
¿ft quod Cephas ,Petrus uero Beda Hebraeum negat,quiai dicit hacliteram. apud
Hebraeos non haberi. Alexander de Hal.inPoft illis fuper loanne dicit Hierony/
mum dicere idetniNec Cephas eft Hebræ,um,fed Syriacum iit quidam dicunt. Q¿?a
ïitercunqj hoc (it,propter textum qui dicit:tú es Petrus,& fuper hanc petram. ,qpor
tereteum Auguftino,Ambroïio,fi< alijsdodioribusaffirmare,Petrum elle a petra
dicftum.Et Petrus fic eftnomenLatïnnmjôCnonHebræum.Ethoc yidetur ex tex.
Joan, primo ita probari: quïa Îoan.præmictit in eodem cap immediate illum locuni
duo Hebræa,fcilicet Rabbi &Melfias,& adiungit interpretationem immediate:
fic uidetur etiam quod Cephas fit uel Syriacum uel H ebraeum,& Petrus eius inter/
pretatio Latina uel Graeca,& non econtrario , fcilicet quód Cephas fit Græcumj
quod Hebraice Petrus interpretetur.Ecdurn hæc ego ícriberemUnciditunum meo
iudícíofatis aduertendum,quia tex.Ioannis.i. dicit, quód hocnomen Petrus ,eft in/
terpretafio huius nominis Cephas.Qtiare quum cephe Græaim, cap utapud. La­
tinos interpretetur, oportet & illam interpretationem hoc nomen Petrus haberej
&C rionaiipm de.interpretationibus,quas fandius Hiero. ponit Hæbraicorum np/
mmtrn.Non dubium loan.Euangeliftam Greece fcrí'pfiíTc Euangelium,^ fic inter­
pretationem propriam nominis Petri poiuifie,ad oftendendum, quód hoc nomen
quod Chriftus Sinioniiiipofuit,eiexilia interpretatione congrueret. .Qtiarefor«
çênon eftet abfurdum dicere,nomen Petrus iuxta Hebræam linguam,Betros dici,
fic apud nosPetrus pofitum loco Betrusteapropter quia.beriiHudHebræum,for
tidura éxprefsioneprimæhteræfcilicet.b.exprimitur, quafi;fícut nos.p.prqferimus Et fecunda hoc Petrus refqluendo ad dlud Hebræü, caput domus interpret^
hçc interpretatio cÓyeníret Euâgelio & intentioni Chriftí,fecundu-ípfqm Éua nge«
Im 6¿¿xpofitíonem faná:qrG:quícaputEcclefiaefíuedomus,Peti.urn a Chrifto di/
¿uncconftitutum Adquodfacftc.facrofancfta.zx.dí.ubítefmínusCephas ínterpre
¿aturcapút.QuareCephas Graecym eftjEgpuerqpotíus credo flandum cum.pri­
mis dodoríbus.nonobftante cex.facrofanóío qui Anacleco arcribiturjquoniatp ¿lhsÂnacIçtiepiftoÎasapôcryphas credo,utinfra ín tertíapartcdíco.Nontamen ne
go quúiultima coiifideratio notánda fit & fecüqdum cam ín Actóus Apqftplo/
mm.Cap.«.Petrus primo¡nominatururcaput:& ea propofuit pro exequutione
mandatorum Chrifti,quæipfiut primo & capiti principalius commiitâ a Chrifto
fuêre;yndchcetomnesapoftoli,re(ftores,paftores,&uiçarijÇhriftifuére ?iitinprg
fationèmiflæincuíuslibetfeftiuítatedecantaturttameiiín paftoratuiilo,redoratu;
èc uicariátu,abundantiorí gratia Petrum prima turn habuifle,(àn<ft-i dadores affir:
maht.per hoc quod eiutÊeclefiâtotarn,reprefentârÎ,çlâuespromiftæ&datæ fuere,'
iaepaftoratus praecepta per uerba5pafceouesdllum adt paftoratuPetrus inter alios
prima & principaliter fortitusáímmedíaté poft Chriftí áfcefíoneincepit ínomní co' .........
■

.

7? ?

De Concordancia catholica

gregatíone fidelium exequutíóní demandare,ficut pïæfideS monere ôirefpondere
iolent.Vnde primus fuit Pètrus,qui uicariâtn Chrifti uerbo dodrinæ SC baptizandi
officio.Fïierofolymis fe habere ofteñdit:S¿ primum ínter Aportólos utín Adíibus,
i. 2. et?. capí tulíslegícur.Ó¿Lucx.7.Simíliterexeifdemíbcisbatet, ipfum Petrum prí
mum Epifcopum Híerofolymorum:quia eaexercUiqquæ Épifcopális ordo requi­
rit. Et fuit poft hoc Epífcopus Antiôchiæ,ut hoc legitur ád Gal, 2 «deinde Romæ, u»
hi ipfe epiftolam primam fcrïpfit,ut patetex fíne eius,ubi dícítxSalutat uos Ecclefia
quæeft in Babylone.Et fecundum Hiero.8¿ Bedam &exponentes omnes quos ni
di iïlàBabylonfuitRoma,quia filia Babylonis antiqiiæ. Rede enim ut fe habuit
monarchiaBabylonica,ita præcifêRomana,Ut hocPaulus Ôrofiùs in principio feptimilibri hiftoriarumlatededaratEtexpofitores Apocalip.diffufefcribunt,quo/
modo Babylonicum regnum fit ipfum Romanum . Sed nori eft noftri propofiti,
fufficit nobisdicet quidam Marfilius Paduanus,quem poft omnem collationem uidi quodam loco fecunda: partis dicere uideatur, per canone Bibliænon poïïèpro/
bar qPetrum Epifcopum Romanum,imo aut Romanae fuíffe.Quód ex ipfa epifto/
Ia Petripræfata,fecundum expofitionedodorum,faIfumeft.Etnon eft ufq? adhæc
tempora quifquatn d odorum fandortiminuentus,qui hoc uncg ncgaueriuimo Alipius, Auguftinus.Optatus,Mileuitanus,fandus Hieronymus, ac altj omnes,qui
Romanorum Pontificum catalogum fuis fcriptis inferuerunt, â Petro incipiunt.
Et dicit Optatus líbro.i.contraParmenianum,quód hoc non habet dubium fedem
Romanam per omnes fucceftores connumerado ufq? ad Petrum qui prius ibi fedit
continuaría per illum Chrifto coniungfeut puto nullum catholicum,fandis quo­
rum feríptaper Ecclefiamappropatafunt,in hoc diilentire poffe. Predidis autem
confentiunt dodores approbati,fandus Hiero.liba.contra louiniann,ubidum Io
uiriianus ei obrjceret contra laudem uirginitatis,quod Ecclefia non fuper loannem
fed Petrum fundata effet,dicit fendus Hiero.fuper Petrum fundatur Ecclefia : licet
alio loco fuper omnes Apoftolos fiat,8¿ cundí clanes regni cadorum accipiant,
ex aequo fuper eos Ecclefiæ fortitudo folidetur, tamen propterea inter duodecim,
unus eligitur,ut capite conftituo,fcifmatistollaturoccafio.Sedctir non Ioannes eledus eft^ætati delatum eft,quia Petrus fenior er at,ne adhuc adolefcens & penépuér progrefTæ ætatis hominibus praeferretur,& magifter bonus (qui occafionemiur/
gtf debueratà difcipulis auferre, & dixit ad eosîPacem meam dó úóbís, pacem re­
linquo upbís,6¿ qui Uoluerit internos maior efie,minor omnium fit) ne adolefcenti
quemdiïexeratjcauiâmpraeberetinuidiaé.hæc ille. Ëcce fiententiam fandi Hieronymi^cui nonlicetcontradicere.Exquahabetur,Petrum caput conftitutum Apoftolorum,8¿ eis per Chriftum prælatum,npn obftante quôd ipfa Ecclefia ex sequo
fuper omnes Apoftolos fit fundata, & quôd Romæ Petrus fedit Idead Damáfetn
Papam feríbens defíde fua dicit,hæceftfides,Etínfra.Qtii Petri fidem fedem te­
nes. Ad ídem Cyprianus.24-.qu. loquitur.GregoriusJ.dLconflderandum.et Ambro
e.dift.fidelíor.Clemens,8otdí.íníllis.Aüguft*i.q.7.putó.Etrión eft opus feripturas
adducerer quia ab hac fententía catholica Ecclefia nunquam diífenfié. Ifte autem
principatus Petri non conftftít ín matonéate, quoad ligandi & ibluendi poteftatem
¿nforo pcenítentíaií,autínfacramentommconfedíóne, nec dubitat quiíqúam de
ultimo,nec de primo eft dubitandum iuxtaprxmifia fûperiùs, quoniam eadem eft
omniumEpifcoporumfficut fuit omnium Apoftolorum)fpftitualisiudidariapote
fias,quoniam hæc â Chrifto per medium facérdotq fluí tita dicit Hiero. fuper illud
Matth.i^.quodcunqílígaueris.Haberitquidém eandem íudícíaríam poteftatem a/
lij Apoftoli,quibus poft refurredionem ait» Accipitie fpiritum fandùm.hæc ille » Et
multa fuperius adduda funt.N ec fuit Petrus ex illo primatu Èccléfiæ maíor:quoní>
am ipfe ab Ecclefia,propter eam nominatur, fecundum Auguft.loco præallegato,& Ambro. 1. dí.fidelíor3S¿alios dódóres fupéríüs adducftos.Quareilla Petri ma
íorícas,non fuit maioritas fuptafed infra Eccïéfiâm.Vnde licet os fiue caput eftet
Apoftolorum acEccléfiæ^ eius nomine proponeret ut Aáuum primo,& reiponderet

Liber,

•

77j

IL

deretut Aduum fecundo itárhén nihilominus tanquàm membrum fubfuítQuareín
medio fidelium furgens, in reuerentiam Ecclefiæ loquutus eft, SC paffus eft 1 e micci
in Samariam ab ipfojAduuüi.s Jnprdineenim ad ipfam ueram uitam &C ueritatem,
Chriftum Domirîüm 6¿ caput nóftrum uiuens, fidèles quia filtj Dei funt per re ge*
iterationem in Chrifto,fratres tamen font, qüoniâ ibi non eft aliud magífteríS ip/
feChríftus» Matth. ¿j Nolitetiocarí Rabbi, unuseftenim magífteruefter Chríftqs,
omnes autêuôs fratres eftis.Vndè hoc refpedu non eft nifi fraternitas in Chrifti fide
libusdicet maíorítas gratín,fecunda diuinâ ordinationem, cum eadem fráternitatep*
fíftat» VndelícetPetruS foret prínius ApoftoluS modo dído i ta me illa ptímitiuitas,
non excefsítípfam ApoftolotS fraternitatem, quoad ípfartí EiCclefiám. Non étiim e<*
rat Petrus plusfílíusDeí cfjalíus exfandifsímis Apoftolísjícec abundando tí gratis
dotatus foret:Sí pro hac materia eft notanda epiftoía fandí Gregoríj Pap«v ín Regí
ftro»x2+dí. ad loanne PatriachamCôftarttinopoÎitarium»quæincipit: eo tempore,tri
qua unit offendere,nullum Epifcopum i ta.prin cipa tum gerere íti Ecclefía3qu¿fd oía
membra Ecclefia: fint ei fubieda i quinimo dicit illum Lucifero fimilem qui hoc præ
fumit,quonia fuper aftra cceli folium feu fede ponere nítítur,dicerts i Quid eriim fra/
tres tui omnes Ecclefiæ uniuerfalis Epifcopi ,’nifi aftra coeli funt,quib.dum cupis te/
metipfum uocabulo elato praeponere,eorumqj norriem tui cóparatíorie calcare:quid
aliud dicis,nifi in coelum cofcendâ, fuper aftra cceli exaltabo folium meuntfEt infra:
Certe Petrns Apoftolos primus,membrum fandx & uniuerfalis Ecclefise, Paulus,
Andreas,Ioannes,quid aliud fingulariSfunt plebftt capital támé fub uno capite
QiríftoómnesmébradBtinfra:NuIlusRomanuspÓtíifexhocíemerariurioménuní
u er falis fcilícet Epífcopus fibi arripuit, ne fi fibi in Potiificatus gradu gloriam fingut
laritatisarríperet,
hanc omnib. fratribus denegaflè uiderenturhæc ill e ibi- Et ide
in alia epiftola.z 2 .ad Anaftafium Antiochenum,quæ incipit: QtiS prædica.cor egre
gius ubi deducit,quomodo omnes unum fumus in uno capite Chrifto, qui eft paftor
omnium,8¿ nullus eft homo, cui omnia Chrifti mêbra fíntfubíedaj
per cofequês,
nullus uniuerfalis Patriarcha.Quia fi hoc dici permittatur,honor omníuPartíárcha
ru negatur, 8C nullus íam Epífcopus in ftatu ueritatis inuenitur. Confiderando uero
fíngula ípfius Ecclefiæ mêbra fíngularíterSí in fejtunc praelatio abundatiorigratia,
q,ppter tollendi fcifma neceflaria fuit,ad bonlï Ecclefiæ ordinatfi reglrfiefiuxta fan
diHieronymí fententía)Chrifto Petro tradita legitur,ut ipfe ficut ftnguloru fuit pri
mus,omnium effet Îèruusâfminifter» Quoniam fi propter Ecclefiam Petrus à petra
di dus eft,ôf Ecclefia non eft nifi unio fidelium: rede propter unionem fidelium, ob
tollenda fcifma,praefidentia eft*Quare unitas fidelium eft illa,ad cuius feruítíu ob/
feruantiam praefidentia eftfuper fínguIos.Hínc unitas fidelium, quam nos EccIefiS
dicimuSjfiueuniurefale Concilié catholiœ Ecclefiæipfam repræfentans,eft fupra fu
umminiftrumacfingulorumpræfidem.Etita intelligo didumfaluatoris, quod mai
or ínter Apoftolos diftríbulíue, debeat efïè minifter omnium colledíué, quioniâfic
Ecclefiamfacíunt.Nec propter hoc dico,curatum praefidentem abfôlui, âparticulari
cuiuslibet fubiedi myfterialicura : quoniam licetminifterfitcuiusliber, remanet ca/
m^nfuperiorcuilibet,utpoteftatemhabeatpaftoraliscurænon fic Omnium collecfti
ue,iuxta prsemifla» Etiam ad ea quæ fuperius tacfta funt, quomodo fcilícet poteftas
príndpandtínEcclefia,nonficqiió ad radicem illam, qua ipfa â Deo eft proprie in
coadfroneconft¿tuta,fedmyfteri,alicura:probaturperillud,x»ad Corinth. Mbi non
enim dominamur fidei ueftrx,fed adiutores fumus . Vbí glo. Ambrofiídícítídominí
um coa ¿tí onem fides non patitur, quum fituoluntatis nonnecefsiratis»EcCbryroft.fn»tjdialogorum»cap.;.inquit:InEcclefia uero non coadum, fed acquiefeentetn
oportet ad meliora conuerti» Et Augu-fiiperillo in ad ThLultL quieting fub iugo
funt dícítifríendum aliquos prædicafle communem omnibus in Chrifto libertatem
efle, quod de fpirituali libertate utic^ uerum eft, non de carnali# Plura poffent ad
duci9fed fufficit icire»uolencem acquiefcentem tantum non coadum Chrifto ac
ceptum»Quarc omnis ípírítualís poteftas ínlíbertate,& non coadionejquantum ad

Eee

ipfam

774

Dc Concordantia catholica

ipfam radicem qu'a a Chrifto eft,proprie fundatur. Verum quia ipfa praefidentia priti
cipalis,ad uni tatem propter tollendum fcifma ordinata,extitic à Deoituhc nifi in ip*
fo principe ecclefiaftico,abf<^ tamen ipfo Dominio quo principes eorum domi/
nantqftc coertio aliqua nô poteft recfteunitas coferuari. Oportet em putrida mëbra
& pedem abfcindi,&oculum fcandalizantem ab Ecclefia erui, fi corpus Ecclefiæ
fanum debet conferuari. Quare illa coertio non erit,ficut principes dominantur eo/
rumjqui hic dominandi modus eft,per uim fuper corporibus & rebus,fed eritcoer/
tío per liberam fabiecftionem omnium,uel partis maioris ini tía ta,& punitio non ni
fi ad falutem tendens. Vnde ex hoc Anacieras Papa altj, ut fuperius continetur
di eunt,Chriftum Petrum concurrente Apoftolorum conlènfu conftiruifiè,ÔC lie
ex fubiecftorumeleAioneÔÉ confenfu,radicatur fuperíoris poteftas ïuo modo coa (ft in a in eos. Qui enim prius liberrimi erant eligendo fuper fe præfidem,feeifubtj*
cíúnuVnde ex hoc fundamento fuperiùs fæpe dicítur,poteftatem coacftíuam aut
príncípís,autlegis,ex approbationeperfead hoc communi confenfu tacito uel ex
prefle conftitutum, robur habere. Sic enimMicitur,quamquam omnis poteftas defurfum fir,fine coa(ftiua4fiue oeconomica regulatiua &ordinatiua:ramen ad hoc uc
ipfa extrinfecein atftum prorumpere poffit,homines liberos Chriftianos regulan­
do uel cogendo,tunc recia regula prærequirit fubiedionem liberam eorum cum ip
fi ex lege fidei Chriftianæ,& naturali iu re, non ardentur extra terminos libertatis.
Hoc modo difFuftùs intendebam deducere, omnem prefidatum ecdefiafticum &
fpiritualem,aChriftomediantehominum a fié n fu conftitui. Illi enim funt proprie
praepofitt noftrfiquificexfubiecftorum cofenfu praeponuntur, ad quoruobedientia
nos expreftito confenfu obligamur,cum ex hominibus per homines aflumptifint,
Verùm quód ex hac radice quam ueram credo3mfi ex aliquo miraculo uel figno ap
parer,Deum aliquem prefidereuelle ante hominum confenfum: tunc quidem om­
nes Chriftianos neceftàriô oportet diuinis praeceptis in omnibus acquiefcere.Non
pofte adhuc Romanum Pontificem perpetuum principem Ecclefiæ probarí, fatía
ex hocmanifeftum eft.Nam hoc legitur, etiam fí Petrus illum principatum omní*
urn non habuit,propterea Romanum Pontificem eius fuccefforem,aut Antioche/
num uel Hier ofolymitanum, cum eiufdem fint fucceftores habuilfeaut habere de­
bere,exfacris literismifi concurrant prediefta,fcilicet communis Ecclefiæ confenfiw
ficut Apoftolorum in Petro.Vndei&fi Romanus Pontifex,autexloco& fede Pe­
tri aut príncipatucíuítatís inter ceteros mundi Epifcoposín primatu,ut præcipuus
honorabiliflimuS'Præfes tantæ duitatis,& íedens ín tanta Petri (ède,ueneraretur
tamen nifi fubieeftiue ex confenfu concurreret elecftio,per eos qui aliorum omttium
uices gerunt,non crederem ipfum præfidem aliorum omnium,principem fiue iu
dicem efte.Quare fi per poffibileTreuerenfis Achiepifcopus per Ecclefiam congre
gatam pro præfideàcapite eligeretur,ille proprie plus fucceflbr fanefti Petri in
principatuforer,quam Romanus Epifcopus.Licet credendum fit,Romanum Pontificemficutlocum Petrí,íta principatum nunquam perditurum, non enim fuccelTio ex loco arguit fuccefsione in principatu,ut de Antiochia,&Hierofolymis dicftneftmecceflaret ille principatus in Ecclefia,etiam fi Romanae urbis fedes Epifco
palis deficeret,de hoc fiiperius tetigi plura.Et quód etiam habeat illam poteftatem fibi de capite prouidendilibere,patet quia in omnibus pro fua falute Chrifto
fucceditprælatietiamomneshabentesligandi &íbluendí poteftatem,quod mifil
funt â Chrifto,ficut Chríftus á patre,manifeftum eft ex uerbis Chriftijo. s. ficut mifit me pater ubi apparer quód ficut Chríftus fuit filius Dei uerusn'ta Ecclefia eius cor
pus myfticum habet míftíonem fimílem a Chrífto.Quare Chríftus ficut Ecclefiaha
betau<ftoriratemmíttendí.Refideoíta<^ínhacconclufione,quódpr¿ndpatuseccIe
fiaftícusobunitatemEcclefiæ,&adeiusferuítíum
minífterium à Deo ordinatiisíinrealiratefuaá Chrifto per Ecclefiam conftituítur+Et quæcqnq; argumenta
aut pro ea parte,quód principatus coacftíuus à Deo in Ecclefia fit tantum,aut ex alia parte,quôd ipfe coadtiuus principatus exeletftionefine confenfu hominum feu
’.
Ecclefiæ

f

Liber

XU!.

77!

EcdeftsetantS exlftat, adhocmediucôcordâtiæ, meo íudícío'ueraciter reducuntur*
Nihil tamen demeis conceptibus adeo firmu affero, quin petition bus dicam potius
acquiefcendum.Dicitenim Ambro.uniïquëqj enim fallunt fua fcrípta,6¿ aurem præ
tereut. Atq$ ut filtj deformes erià deledantffic eciâ fcriptore indecori termones íui pal
pant,uthæc Ambrofius Sabino Epíftolaqj.fcribít. Tamen minus offendere puto Ec
cleftâhanc opinione,Ô£ per confequês uerior cêferi debet, quâ illa Marfiltj de Padua
in libro defenfortj pacis, cum ipfe fuam ex fundamecotex.íandí Auguftini.9.di.ego
folus. tanta pofsit defendere opinione,refoluendofolutionëomniüargumëtorû in Approbior»
cotrariumadhoc,quodaudoritatib.dodorumctederenÔ ardamur,mfiinquatafe
Ecclejidfo
in canone Biblix fundant- Hæc eft perniciofa opinio, poft fandx Ecclefiæ approba/ vm,
tionem probabilium dodorum-Vnde potius etiâacquiefcendû eft cextib.12.Ecdeíiaftícartim >ó¿alrjsibí pofitis, c¡? ica præfumere. Neqj uera eftfblutío argumentor»
Marfilfjexfaofandamentoiuxtapræmiffa:quialoquentesdo<ftoresdePetriprinci
patuiuxta præmiftàsin didis Chriftí fe fundant3quæ ín canone Bilix habetur, & non
in hiftorrjs alijs,licet etiam ¡He non fía t negandx de Pe tro, quoniam fandi eas pro ue
ris habuerunt,ut probat epiftola Ambro.ad Anxentiude BafilicistradendisEpifto
la./tf.Etconfequenter quoniam deformitas omnis eft exhoc, quia nec prxfidentes
fua uruntur poteftateordinatèad finem propter quem eft paftoralis præfidentia,nec
fubiedi ordinate fuperioribus ut ftatus cuiufc^ depoicit obediunt. Quare de regulis
canonicis,quomodo talis concordantia per fandos patres conternabatur,fuitdiceri
dû* Praemittiitacp oportebat, de ipfo Concilio Ecclefiæcatholicæ, in quoeft prima
audoritasexconfenfu omnium, conftituendi Q¿ regulad! cunda adfalutedirigëtia,
deinde de alijs parcicularíb.Concilíjs, & 'poft hoc de iam editis canonicis reformato
rialib.ftatuciSjUtad modudodrinxfandorupatru,^ ftatutorum facrorum Concili/
orum,hocfacruBafilienfeConciliu,infequens patrS ueftigiajininftitutisprocedaU
Et hçccôpendiofa colledio primx ÓCfubfequetis partis fubomnicorredione,licet
confise ruditer pro incitamento ftudioforum tantum feripturis mandata*

Eiufdem R.Patris Nicolai De Cufajn ter/
tiatn Partem feu librum de concordantia Catholic a praefatio,
de generibus Principatuum*

Iquisabexordio,fundameta’noftropropofitonon tam utiliaquam
neceffaria,inueftigare curaret: huiceffentrepetenda illa ipfaprinci/
pia, in quibus QC Ariftoteles, & Plato,
Tullius,ôCalij Capientes, ’
dum de ordinatis Politicís,Oeconomicís,autMonarchícís rigimint
bus fcripfere, radices pofuerunt. Naturalia quidem tura eundas
humanas confiderationes QC antecedunt, & omnia illa principia
funt. Omni autem generi animantium primum á natura tribuitur, ut tueatur fe cor/
pus uitamc^, declinet nocitura, acquíratque neceffaría,ut Talius ex hac ¡’'adice,primodeOffictjs tertiocap intentum elicit* Primum quidem eflentiæeft ipfum effe*
Quare ad hoc ut quxlíbet eífentía fit, habenteonnata ad hoc principia, inftindum,
appetitum, aut rationem. Ex quo euenit, fecundum naturarum diuerfttatem uaria
effe media, propter efte QC conferuari naturaliter inftindui indita, Hoc fundamen/
to Ariftoteles./ . Politicae finali cap. conduite, omnem artem difei plinam pro fup
plemento naturalium defeduum efte. Homines uerd ratione præ eundis animali*bus dotati, à principioconfodalicatem ac communionem fuæ conferuationi acetiamfini, propter quem quifeç eft, multum conferre imo neceftariam rationabilidi/
fcurfu intelligentes,naturali inftindu fe uniuerfeac ii c cohabitantes, pagos urbefeg
conftruxere* Et nifihomo pacis feruandæ obeorruptum multorum affiedumrc/
gulas inueniftet, parum unio faluti contuliffet. Quare duitates, in quibus ciuium
Eee 2
unitas,

77*

De Concordantia catholica

unitas,ac teges confèruandæ unitatis concordiae communi omni affenfu, aceti/
am earum omniu euftodes potentes3quantum publicæ conferebat utilitati, ex hoc
cpnfequenter ortiï habuerunt.Diuina quidem fuperadmiranda ac omnibus gratioíe collaia tege apertum eft,ut intellegerent homines maxime eorum utilitati confoíiditatesconferreí8¿ deinde ordine tali conternari, ut communi omnium ac faltem
fèpienrum heroicorum contenfu,altjs ipfis fauentibus leges ftatuerentur, quoniam
ut in praecedenti collecftionepræhabitum eft,tecundum fandum Cyprianum, ex
Chrifti promiffionemaiorparsfacerdotrjauera lege non deficiet, Ita pariformiter
dum communi confenfures pro conferuatione Reipublicæ tradantur,maior pars
populi dúíurn aut heroicorum,à reda uia ac pro tempore utili non deficieqalioqui
contingeret naturale appetitum fruftrari,ut in pluribus quod pro ínconueníentífsí-*
Howe aniwi
apudphtlofophantes habetuqVidemusenim hominem animal effe politicum
psiitituifi.
& cante,& naturaliter ad ciuilitatem inclinari. Hinc oportet ualentiorem partem
r
pro remanentia politiç effe,ut Ariftoteles primo Policitae primo cap,conduditSed
cundipocens Deus ftultis & fatuis quandâ naturale teruícutem adiunxit,per quam
fadlecredacfaptentibus,utficipforum adiutorio gubernentur, 8¿confequantur fui
coferuationem: utpoft Calanñ Alexandro fcribentem,epiftoh queodauaunordi/
ne inter Ambrofianasiníerítur,legituríquodfciiicet tanquam agriculturahomoim
prudens,Ôf tanquam uineadefertahomoegensfenfUcRefcift autem uinea frudi
affm, femiputaca frondefek, negledaluxuriat.Quam materiam elegantíffmé Am
brofius immediate precedent! feptíma tangens epíftola,dídí:á Philoiophis mag’
nodífpufaríonis molimine iadacaSifluctuata eftqueftio, dicentibus, quod omms
fapien,slíber,omnísautemínfipíensferuustSedmultóhoc prius Dauid dicit, quit
Dcutâ.
ait,Stultus ficut Luna mutatunSapiensenimnonmetu frangitur,non poteftate mu
tatur3nonattolliturprofpeffs,nontriftitibusmergitur:ubienimfapiecia,ibi uirtus
animi,ibí conftantia&fortitudo.Sapiens ením ídem eft animo,non minui tur, non
augeturr£nimmuratioae,necatparuusfluduac,utcircumferaturomniuento dodrmæætinfraîNoecuaodiffetquiainfipienter filius fuus Cham riferat nudatum
patrcm3matedixit ei dicensmialedidus Cham,fefuus domefticus erit fratribus fuis
Et præpofuit ei fratres eius dominos,qui fapienter patris fenedutem honorandam
lacsb. putarunuNonnefons ille difciplinaru omnium lacob,ubertatem difpufationis hu­
ius omnium pedoribus infudit,qui fàpïentiæ, merito prælatus eft fratri teniort De
nicp pater pius qui cum inter duos filios affeducertaret paterno,fed increparet iudi
ciofaffecftusenim neceffitudinefertuqmeritis autem indicia formantur)cum diuistulto expe­ deret alteri gratiam,alteri mifericordiam,fapienti gratia,infipienti mifericordiam,
rtfirúrcfa* quia ad uirtutem te proprrjs utribus erigere non poterat, nec fpontaneum greffum
pienti.
attollere benedixit eum ut ferutret fratri fuo,effet ípfíus feruus. Offendens íta de
teriorem effèteruitute infipientíam,ut remedio eí feruítus fit. quia ftultus regere fe
non poteft,ó¿ nifi moderatorem habeat,praecipitatur proprrjs uoluntatíbus. Dili/
gens ergo pater
confulens,feruum eum fratris fut fecic.ut eius regeretur coníílío.
Ideo inconfultis populis fapientes quiqs adhibentur restores,qui plebeiá infipíenti
amuígore proprio regat,ut'potentiae fpeciedomin£tur,quo uel inultos audoritate
poteftatisjlubijciantad obedientiâ prudentioribus,&obfequedis legibus impoiuit
ergo infipienti uelutindomito iugu,S<cui in gladio fuo uiuendum dixerat, liberta'scn'itm
tem negauiqne temeritate labereturjpræfecit ei fratrem,cuíus audontate ¿ mode*
rationefubiecftus^roficeretad conuerfionem.Etquia feruitus habet diicretionem
eftenim necefsitatis infirmior,uoluntatisfortiorjquia pulchrius eft bonir quod nô
exneceffitatefiqfed ex uoluntace,ideo primum ei iugum impofuitfneceflltatis, pofteabenedidionemei uoluntariæfubiedionisÎmpertiuit.Nonergonaturaferuutn
facít,fedinfipientía.necmanumiff¿olíberum,fed difeiplína* DeniqjEfàii líber na/
nem0‘
tus eft, feruus fatftusJofeph uenditus ín feruítutem eft, & eledus ad potefta/
tem,ut fuis emptorib.imperaretJBtpoftquâ elegarer libertate fapientís Ambrofíus
ibidem dedarauítquomodo ftulto tâtum lex polka eft, ac quomodo ob peccatum
fub pce-

Liber

IIL

777

fub posais legi b.redigitur, fübíffgítfferuítergo peccator formidini, ferait cupídíta tí,
Íeruít auaritiæ,feruitlibidini,feruitmalitiæ,feruitiracundie. Et uidetur huiufmodi fi­
bi liber,fed magis ferait,quafi fub tyrannis pofitusjilli autem liberi funt,qui legib.uiuunttlex autem liera fermoredus.Lex uerô noniniculptatabulismecæreincifa, fed
impreffa mentib.atqî infixafenfib.Quandofapiens non fub lege,fed ipfe fibi lexeft;
opus legis incorde fuo continens, naturali ftilo fibi ÔC quadam inferiptione for ma­
tum, hxc ille.Graues has lentendas cum alqs notand is iialdedllepreciadísimas do/
(ftor Ambrofius in eadem & fequenti epiftola ponit, ex quib.hoc unum menti ten en
dumiquod licetexneceffitateinfipientes,quiafeipfos regere non poterant,ferui fa/
pientCt effedi funtitamen alligabatur illi necefsitati uoluntaria fubiedio, propter ip«
fatnnecefsitatem.Et ficnaturali quodam inftindu,præfidentiaíapíentum,&fubie/
dio infipientutn,reda(fta ad concordiam exiftit per com^unesleges,quarum ipfi fapienres maximeaudores, «onferuatores, & exequutores exiftunc. Aliorum omniu
ad hoc per uoluntariamfubiedionemconcurrente aifenfu,et regimen dum íta diipo
nitur,tancimpofsibileeft duitatem Ariftocratizantem. idecunduuirtufo per iapietiotes, aliorum confenfu adeomunem utilitatem gubernatam à non bene diiponi,
ut Ariftoteli placet quarto Politic# cap.7. Legis autem latio, pereosomnes qui per
eam ftringi debetaut maiorem partialiorum elecftione ferri debet, quonia ad cornu
ne conferre debet. Et quod omnes tangit,abomnibus approbari debet:ôi comma/
nis definitio, ex omni confenfu aut maioris partis folum, elicitur. Nec poteft ex/
cufatio de obedientia legum fibi tunclocumuendicare, quando quífe# fibi ipfi lege
condidit : non eft enim bona dífpofi tío, bené leges poni, non obedire autem,ut d icit
Ariftoteles quarto Politicoru cap.r.Eft itacp etiam eorum ínterpraetarfquorum con
dere His enim legibus regnum gubernare necefle eftzama re ením obedireomni/
bus mfunt-Quare etiam melius pro Republica extitit, legib. optimo uiro regi, ut Legum
ex intentione terti FJ-oliticæ. cap. hoc Ariftoteles perquirens conludit,ac.i.Rheto
ricg cap.i.Vbienímnon piincipanturlegesjbi noneftpolitia>utquarto Polítícae-4*
cap.ftatuí autem oportet leges cum grauita re magna,a c digeftæ multum per prude a
tiarnjonga experienda fuffalcam,ut fecundo Politics, z. cap. dicitur. Oportetdeinz
de principantes efle pro legum obferuatione, quos primo fecundum ipfas leges do>
mínarioportetjtertío.cap
SQ. ur,Ethicorum,cap.$.quonialexoculuseftexmuL
tis oculis,ÓÍ eft intelledus fineappeticu, ut tertio Politic#.s>,cap* inuentum enim fic
à plurib.cui iam fe quifep fubiecit mutare,principares non debent Et quamquâ fecua
dum leges princeps dominari debeatttamenquia de his eft dominus,de quibus fecCi
dum leges nihil dicitur certitudinaliter, ut tertio Politico, cap. s.ideo oportet eu effe
prudentem,ut tertio Politic#.cap.2*& quarto Ethicorum tradatu deiuftitia, ut epii/
keízare redé ualeat per diredionem legis,ubi deficit propter particulare; &C tue apfe
omnis príncípatusjfiue Monarchicus per unum, fiue Ariftocraticus plurium fapten­
tu, fiue Politicus omniu cíuíu fimul,8¿ cuiuslibetfecundufuum gradu,quado fecun/
duuoluntatêfubiedoruexiftitiadcÔmunê tendes utiliratem,tempatus&iuftusdi/
citur,uthæc per Ariftotelem tertio St quarto Politicorum.Si autem pr»ter uolunta
tem fubiedorumad propriam tendens utilitatem principatus>exiftit, intemperatus
exi ftit, ut ter tío Politico rum. cap. fofic oriuntur tria genera principantium, praefatis
temperatis aduerfatut Tyrannis,Olígarchia, & Demacrada, & de his intemperatis
Tyranicís,OIígarchicís,et Democratícís principatíb.libri híftoriaru pleni funt.Nëb
rothením cœpicrobaftusuenator effe primo poft díluuíum, acNínus Affyriorum
primus rex Beli filius, qui primus arma foras extulit líbidinísdominandí caufa,8¿
pofteum Semiramis eius uxortquæTreuerumprfuignum Nini cxalia Chaldçauxo
.
re filíum,patría regnoqj expulítfut ferunt hiftoriæ)ob caufam: quia ipfa in eius exar Sem rtWttS*
fit,amorem,quam quia nouercam fuam iufte fpreuit,ipfa eum infequente Europam
adrjt, ac demum locum manfiuum in campo quodam amoenifsimo interluente eum
Mofella (de quo fluuio Aufoniusadmirandum opus metro contexit) delegfoacnoftrarn ibi fui nominis urbem condidit Treuer icam, omnium quae in Europa funt
Eee 5
primam,

77?

Dc Concordantia catholica

primam,anno 42.natiuitatis Abrahsr, utueteres dicunthiftoriæ fedHæcpraeter p?©?
politum, De temperatis quidem principatibus»quomodo ipfe Moyfes & Aaron,&
Eleazar,ac in Romana República Reges primo,deinde Cenatus ac confuí es, 8C ett.
amlmperatores,confenfuôiuoluntate pro communi utíiitate,conftituti funt:fup-hwq* fit pcruacuum foret hoc loco notiflima omnibus enarrare.Qportet autem principan?
tem unum eiîemultis excaufis,etiamfi ipfe principatus ex pluribus heroicis uiris
unitus & comparus foret,alioqui confufio exoriretur,quando in principando pia
res concurrerent,ÓÍ confunderetur ordo,quando fubiedi cui obedire potiffimum
deberent,nefeirent. Pluralitas igitur çrincipum mala,quoniam unum oportet pria
cipantem efle,ad quem ultimo iecurerecurratur.Omnem autem principatum Monarchtcum,uel Ariftocra ticum,cum uolentibus fubditis conftituantur illi principa?
F
tus4ele¿líone conditui op^rtet.j.Politicae cap.ft.lnterautem omnia temperati pria
j
pipatus genera.Monarchicus prçeminet Inter autem fpecies huius principatus tem.
Eleae melior perati Monarchicus qui per elecftionem conftituítur abfcp fucceflbribus, præfertue
jmcej ¡one. eí qUÍ per elegio nem conftituítur cum ipíis fucceflbribus Jn generis ením fuccef-

síone,uaría folentínteruenire quæ Reipublicæ fæpe obfunt*Quamquam enim he/
roicí Sí fapientíísimíÔÉnobilifsimi uírí,fæpe cum pofterís ad Monarchícum regi­
me n legantur falubrí ter aliquamdiu elediítamen quia admodum fertilis agri,tilij
talium primi naturam parentum contrahentes,fuccefsiue degenerant,ÔC demum
peritillorum illuftritas,ut Ariftoteles hoc habet fecundo Rhetoricae* cap * 24 ; unde
etfi muïtæ etiam rationes prægnantes
fortes pro fucceflorio Monarchacu exiz
ftant,nihilominus ut optimus omnium uoluntate ad commune conferens præfit
Reipublicæfemper,noneft meliorquifquamftacuendi modus,quam per nouam
electionem omnium aut maioris partis,uel faltem eorum procerum,qui minus no­
ces ex confenfuhabent.Hæcuidetur Ariftotelisfententia primo Policitæ.c.?, & It*
tíetfi offiâu. bro fecundo.cap.s.Sí tertío.cap i*& feptimolibro cap.s.Si 12.Huius uerooffïdum
eft,nihilcontralegespræfumere:immofubefledebet eis,Sí eorum dodrina,ran«
quam cor in medio corporis,totam Rempublicam uiuificaredmmo fecundum eaf/
dem puniri debet,in arduis fcandalum in República ex tranfgrefsione generanti*
bus,licet'noninparuisdeliiftis,necontemptibilisfiat principatus. Vigilare itaque
princeps habeatadmodum cordi continue pro Republica & legum ftridifsima ob
feruatione,quas eum exequi oportet,ut dicitur feptimo Poh’ticæ.cap.àî S¿ non uti
fumma poteftate,ut regnum diuturnius fiat,ut Ariftoteles 5. Politicorum de Theo­
pompo declarat, qui uoluit facere fuum regnum diuturnum,ideo fupremapotefta
rerarôufus eft,ut fe legibus conformaret, Si populi amorem conferuaret.Sunt
enim príncípanti necesaria tria:Primo amor ad confiftentem politiam * Secundo
. . - potentia maximorum operumÿprincipatus cum uirtute à QC iuftitia, ut * y, Politic^
caP^*Virtus autem eft ipfa prudentia,qug eftuirtutum magiftra fecundo Ethico c*
£i.Potentiaautemneceffariaeft,utpercoadiuam potentiamciuilespotentiasinre
belles exequi poflit(Vnde oportetad hoc aptum habere inftr umen tum,fcilicet ex>
erdtum armatorum, dicit enim Ariftoteles z.Politicæ 6 cap* communicantes au­
tem neceflaríúmeft ipfis arma ad principatum ( inobedientium gratia)Si illa efle de
bet tanta,ut fit ea quæ Angulorum Si uniusôi fimul plurium maior.ea autem quæ
multitudinis minonut tertio Politic.?, c. Mediocris quidem debet efle exercitus5ne
uideaturMonarcha tyrannizare uelle ad propriam utilítatem,S¿ tam en potens pro
aliquibus pluribus rebellibus.Omnem enim poenam quam principans infligere
debetjComparare debet medicinali antidoto Reipubltcæ(ut docet Ariftoteles ter*
tioEthico*?.cap.)fummopere ad hoc aduertere,neinfubiecftis magna oriatur in/
squalitas,propter enim excrefcentiam aliquorum,rupta proportione politia periti
ficut ex partibus corpus componitur, Si oportetaugeri proportionabiliter,ut fanitas ôi commenfuratio maneat,alioquí corrumpitur, fi non fecundum quanta,fed
fecundum quale crefcir,uthæc Ariftotelesj.Politico.c.2.8i.3,eiufdemc./.declarat*
Multa ítacircumfpedlione jprudentia ? ac rerum experientia pollere principan-

tem

f

Liber

I IL

779

tem necefle eft,ut fecundum tempus & loca,utiliter per peenás medicínales ægrotâ/
t'i Reípublícx,aliter nunc aliter çunc,ut temporis qualitas depofcítjfalubritet fuccur>
rat:ut eleganti exëploAurelius Augnftinus ad Volufiana de díuinarGlegum mutati
one nos ínfor.mat,dicehs : Víndicianum medicaexpertifsímum, adolefcentê à qua >
dam infirmitate, mediante certa medicinali re adolefcenri nota, curafle. Poft tepora
fenuit adoleícens,& in eandê reincidir peftê,ufus eft proprio motu eadë re qug prius
eum fanítati reftítuít,nec conualuit: caufam à Vindicíano exquírít.RefponditelegSter, non profuit quíaVíndícíanus non porrexit. Interrogatus poft, cur banc caufam
ínualiditatís medicinæconfinxiilet,dixitreâédixi,fi dedíffem profuíffeti non autê
dedíflemmodó maturioris aetatis uiro, quam quondam adolefcentL Hoc exemplo
Auguftínus inftruit, mutationes tam in diuints quàm humanis legibus, utiliter pro
temporeper eundem ác ad eundem finem fieri.
Venerabilis Sedulius,in libello de Chriftianis redoribusjprimo cap, odo princi/ s edulia
paliter Regi neceflaria, his uerfibus exprimit.
Fabrica nulla tenet ftabilem per tempora formam»
Si non fulturis nixa fit illa fuis.
Nec ftabilire queunt fplendentis luftiine templa,
Aula nec & regum efle his fine firma poteft,
lufti redoris proprqs ficftare columnis
Publica res pofeit propitiante Deo.
Prima columna micat ueri fpeciofa decore,
Ac patiens regimen rite fecunda tenet.
Tertia largiflua meritis dat muneta dextra,
Quartacp blandiloquax dulcia uerba fonatQiiinta malos reprímít,zeloc# micante corufeat,
Gaudet (exta potens magnificare bonos.
Septima clementi petit ore benigna tributum,
Aftodaua regit iuftitiæ trutinam.
NititurhisfolidisRefpublicafulta columnis
Sicut mons zion, his ftabilifcp manet*
Poflent plura & elegantifsima dida fapientum huc adduci, fi noftri propofiti foret Chriftus
de ipfis principantibus ad longum tradare. Sed hæc radix nobis ad omnia cum his crifitanoprin
prgmifsis fufficit,quod qtiëlib et príncípañtem inter Chrifti fideles,oportet Chrifto,
cuius figuram &C fuccefsionem geftat,in typo conformari.Reípídatítac# ad Chriftft
qui eft ipfa ueritas,primo confideret,quoniam ipfe eft Dominus S¿ magifter» De/
us & homoiíta 8¿ omnis principatus exquodam diuino et humano exurgit Poteftas
enim omnisDeihabetordinationem,adRomauj. Et Auguftínus fuper illud Ioan,
I9.non haberes poteftatem aduerfus me ullam, nifi tibi datum effet defopenelegan/
ter declarat, poteftatem etiam Pilati in Chriftum à Deo fuífle. S¿c6¿ fandus Bernar,
ad ArchiepifcopumZozonenfem Îcribens,dicit*.Romanipræfidis poteftatê Chri/
ftus fupra fe fatetur caelitus ordinatam, quare facra eft omnis maieftas &Cfpiritualis
a Deo:Eft etiam ab homine,ut Chriftus uerusuirginis Maria: filius. Vnde exincor
rupta 8¿ intemerata uirgíne, eius liberali confenfuinterueniente,dumdíceretífiac
-mihi fecundum uerbum tuum. Chriftus nafeitur Deus & homo. Ad modum huius
ex unica incorrupta Ecclefiafiiue congregatione homínñ,expurífsímo cofenfupro
dire debet uerus prnicipatusinon ex aliqua uiolentia,nonexambitione, autprauita
te fi monhea, fed ex puritate qua Chriftus in mundum propter amorem falutis po/
pulí dignatus eft uenire.Etdum fie per Chrftum,qui eftoftium uerumad principatfir,
quis eligitur S¿ uocatur,g¿ fecundum Chrifti exemplum cum humilitateacceptatur*
¿kperueftigia Chrifti princeps ambulauerit inecefleeftRempublicamoptimedi/
fponí,ó¿ imperantis nomen perennari. Chriftus enim fub lege erat,non uenitfolae*
re legem, fed adimplere,humilis & mitis corde, medicus manfuetifsimus:& non eft
opiis alia quacunqj doârina príncípantí, quàm eius ueftigía infequi, quoniam tunc
E ce 4
inluce

78o

De concordantia Catholica»

ín luce ueritatis ambulat, & Uitam aeternam confequetur. Ët quiápritrcípaíis hoftfí
intentio in hoc opere uerfatür, circa inquifitionemconcordadtiæ Catholicae: ideo
bæcnunc fufficíant,ín ipfo principali propofitomfiftentes 3inueftigemus ad hoc
çpnièquenter opportuna»
f

- Cap.
Atis praecedens colíedio,cdncórdíámÉcclefiaftfC^difpotioñíuímrriá
ximam darç3cÔclufit, ac dubia magna exfoluítííncef quæfieaquæmC/
moriædigna commèndauit, hocnótauíipraecipueEcclefiam Chrifti
ex facramentis,facerdo.tio, fidelibufiÿ connexam.In qua unítare, facra/
menta utfpiritus, facerdotíum ut anima, ac exteri fideles ut cbrpus,ad
Lomento unius myfticum Chrifti corpus, concorditer confttinguntur» Verum defacer do tío
deinceps de
quaedam præmiffa funt, de corpore quid quantum propofito congruit fermo haberi
corpow Ecde dus nunc eft. Cuius gradualis hierarchies ordinatio in unum principem, ab infimo
fimplicium laicorum, pedum typum gerentium, per Redores, Comites, Marchio/
nes,Duces Ô£Reges,ufc# in Cæfareum caput,ex ftfperíoribús facile quifquám Intel/
ligere poterit.Omnia enim quae à Deo funt,ordí natáneceíTaríó funt. Eft icaqj in ca­
tholica Ecclefía,in hoc ordine unuá in plenitudine poteftatis ceteris fugemiries mS
di dominus,qui Romano pontifici fuó modo in hac corporalis hierarchia, ad inflar
ípfe in facerdotali, regulariter par effe dicitur, feruata differentia quæ inter fpiritua/
le&corporale exiftit» Quas quidem fui generis concordandas utriufqj poteftatis
ac etiam differentias, inueftigareparticulariternoâintendoîièdadprœfcriprâhâcregula inueftigantem remftcere,ut cognofcat,imperialemmaieftatem ita omnium de
iurequi imperio fubfuntpoteftatem habere, ficut Rômanüs Patriarcha (ubiedos
EpifcoposRomanæEcclefiaeinpoteftatehabér. EtficutintercundosPatriarchas
Romanus eft primus:ita inter eundos reges Romanorum rex.Duces uero Archie/
pifeopis, Comites Epifcopiscompara,&profequere refiduum,utfuperius fecun­
dum Leonem nonum quodam loco continetur,

Cap» II»
’W^Sfetin primis ftabílíendumfundamentum, quomddo ípfum imperium fa/
Rpm*
erum à Deo fit,deinde an dependeat ab eodem immediate. Poft hæc ubi lioi * die exîfîat,&an à Papa fit translatum ueritate de Græcisin Germanosjnt
-®L-*^perfona Caroli magni,ac de Eledorib. impertj qua utantur poteftate.Etquo niam i ftæ quæftiones uariç ac pr olixæ>per multos recencío res docftores habentur,de
De''dowftwe legi tacendum effe.Vnum praeterire nequeo,quoniam pene omnium femen tía indu
. GorfMíító. bitaca eft,Conftantinum Imperatorem,Occidentis imperíumRo.pon. Silueftro,ac
eius in æuum fucceffbribus,perpetuo dono tradidifle:S¿ ideó etiam fi ratio de unita­
te principa ntisffcilicet aduerfari bono Sí redo ordini, duo capita fore non conclude
ret, pateret tamen in Occidente Imperatorem nullum nifi â Papa dependenterim/
perium cognofceret,iufteeffe poffe. Hac radicem quoad potui inueftigaui, prsrfups
ponens hoc etiam indubitata efle,Conftantina talem donationem agere potu iff e:
quae tamen quseftio nec (bluta eft hadenus, nec foluetur uerifimilicer unquam. Sedi
in uei itate fupra modum admiro r,fi res ita eft,eo quod in autenticisltbris,S< inhifto
rijs approbatis non inuenitur.Relegi omnia quæ potui gefta imperialia ac Romano
rum pontificum,hiftorias fandi Híeronymí,quí ad eunda colligendum diligentiísímus fuit, Auguftini, Ambrofij, ac aliorum opufcula peritifsimorum, reuoiui gefta
facrorum Conciliorumquæpoft Nicenumfuerenullam inuenio concordanti/
am adea,qu£ de illa donatione leguntur«SandusDamafusPapa,adinftantiam bea
ti Hieronymi, ádus & gefta prædeceflbrum dicitur annotaffe, in cuius opere de Sil/ .
ueftri Papa non ea inueniuntur,quç uulgb dicuntur.Legitur incertis hiftorijs,Con
flaminum a Silueftro baptizatum,&ipfum Imperatorem tresillas fandi Ioannisâ
tendorum Petri & Pauli Ecclefias mirifice ornaffe, ac annuos multos redditus,ediuerfis
i^uireHclade

Liber

ÎÎL

781

BéHis mafsis terràrtirn íil diuerfis prouinctjs S¿ infulís> pro cohtîhùândo lámpada/
rum balfami ôihardipiftici ac cæterorïï,donaile, de quibus omnibus particularem ¿
Ínentíoném in Pontificum libro reperies.Sed de donatione temporalis domíníj,aut
ímperíj Occidentis,nihil ibi penitus continetur. Verum quod poftquám Aftuífiis rc¿tw fe^
rex Longobardorum ExarchatumRauennatemoccupauíqctim altjs multis locis., f!¡^
Stephanas fecundus natione Romanus ex patre Conftatitino,multis legaris ad
Aftalfum mifsis rogareqimperiali ditioni loca reftítuí, 8¿ facere non ueller AftuL
fusíStephanus Pipinum adiens,eum cum duobus filtjs in reges unxit * Fuit etiam
cum eodem Stephano orator miflxis Imperatoris,à Pipino impetrarunt ut AftuL
fum índuceretjqubd imperio loca reftitueret.Mifit Pipinus ,nec profecit Vnde c®
non pollet fic ab Aftulfb reftitutionem impetrare,prornifit Stephano fe ui ablatu­
rum ab eo,& fando Petro daturum.Hoc audito,reuertitur imperialis mííTus. Pipínus quæ promíferat eXpleuit i Forma uero buius donationis,in geftis præfati StéphanijCum nominatione particulari omnium bonorum continetur* Zacharias Pa/
pa monarchiam regni Franciæ in Pipinum tranftulit,Lodouico regedepofito :de
quo legitur i y.p.tf.alius,ia glo.aUenerabilemiexilloputoPipinum fedi Apofto/
licæfauifle.Poft hoc Defiderius rex,iterum illas cíuitatés autearum aliquas, tempo
re Adrian! fexti coépít. Adrianas Papa multis mifsis ad eum legatis,repetijt ins fan­
di Pétri,ímpetrare non potuit. Tunc Carolus magnus inuocatus per Adrianum,
reCuperauít,3¿ iterum donauit fando Petro folemni donatione, quæ ¿n geftis eíuC Dt>!tíí¡° c^rô
dem Adrian!Papæcontinetur.Ex silis conftaqConftantinurn imperium per Exar
chatum Rauennatem,urbem Romam,Occidentem minime Papæ dedtee. Vn=
de continue legitur,Imperatores ufque ad tempora prsefata, ficut prius pleno iure
*
Romam,Rauennam,&Marchiam cum alrjslocté pofledifle. Et probat textus
dift.beneqaidam.ubidicitdepatridopraftedonomine Adpacris regis.& ój.dift.
Agathon dift. cum ad uerum cum firftilibus.Ët Romanos Pontifices legimus Im­
peratores fateri dominos.Scribit enim Agatho Papa ad Imperatorem Conflantinum,qui fextam Synodum congrégame,multis annis fèquütus eft primum,
quomodo urbs Roma fit ipfius Imperatoris feruilis ufbs. Et BonifaciusPapa ad
Honorium,quidicit:quod Çcclefiæ Romanæ ípfe habet regere facerdotíum,fed
Imperator humanas res.Ec in fine dicit,Romam efle urbem itiæ manftietudihis. hte
textus habetunsi.dift.EccIefiæ. EtUt brCuiter dicam, nullibi contrarium legi,quid
ufque ad illa prefata Pipini tempora,Imperator remanferitín pofleísiotie locorum
prætadorum.Necunquamlegi,aliquem Romanorum Pontificum ufque adtemz
pora Stephanifecundijin illis locis nomine fandi Petri aliquid iuris præfumpfifle
habere.Hæccredoueraefle,non obftàntefamigera opinione de contrarío,quæ iri
palea habetur Conftantinus. 36. dift. quoniam abfque dubio fi non foilfetillud di¿lamenapocryphum,Gratianus in ueteribus codicibus,&canonamcollediom*
bus inueniflettài quia non inuenit,non pofuit » Vnde quæ poftea addidit,pro pa/
lea ita illam confidam feripturam pofoit, ficut multa alia inueniuntur ex apo*
cryphis libris noftris inferipta. Ego edam ad longum hanc feripturam in quo­
dam libro inueni,quæ multó plus continet,quâm ea quæ in decreto ponitur lo­
co præallegato,8i diligenter eam examinans repperí ex ípfamet feriptuía,argu­
menta manífefta confídionís & falfitatís, quæ pro nunc longum
inutile fo­
ret his inferere. Etiam eft aduertendam,quôdtextus.Conftantinus.nonage(imoi
fexto dift. eft ex legenda fandli Silueftri extradas, & fundat ille qui ímpofuit de^
creto audoritatem ipfius textus in approbatione Gelaftj in Synodotrogo uídeatuh
decimoquíntódiftM ’ancfta Romana illa approbatio, & ínuenietur pauci roboris:
quia dicit audorem ignoran,& tamen per catholicos legi ,& ea propter legi pofle^
qualis fit approbatio quifque confiderare poteft. Multæ enim funthiftoriæ fandi
Silaeftri:una,inqiio hoc non inuemrurquam fandus Damafus ponitialia cuitisait
dor ignoratuqquam textus non dicit ueram,fed legi pofle. Neque dicit ín illa hoC
confineri5etiam antiqua decreta non habent textum,nifi ufque ad uer .Item decreta
Èee s
Romana*

7§2

De concordantia Catholica

Romanorum pontificum inclufíue,& fie non inuenitur in illislibris ífte.uer,de hifto
ría Sílueftrí. Quinta etiam uniuerfalis Synodus,quaedeapprobatisdodprum omni#
S¿ fcripturarum approbatarum libris mentionem facit,ac etiam ipfa fynodus Marti­
ni Papae, quae fuit contra afferentes unam uoluntatem in Chrifto,fcilicet contra Pe­
trum Sergium,renouans approbatas fcripturas,utegometuidi:nulbmdeiftis hiftorijs faciunt menrionem,necquifquam approbatus aut nominatus inter ueridicos,
quem unquam uidi.Egp legi in Vincendo hiftoriarum.24lib.in fíne,fecundwm fan/
dum Hieronymum: Conftantinum uxorem Fauftam, & filium Crifpum crudeliter
occidi [fe, & in extremo uitæ,ab Eufebio Nicomediae Epifcopo baptízatum,ín Ar­
rían» hxrefím declínaffe* A quo tempore (inquit HierotiymusJEcclefiarum raping,
& totius orbis diicordia fequutaeft, ufcg in praeiens tempus, lita libro de a Abus
Sílueftrí, quem Vincentius dicit à quodam cuius nomen ignora t, é Græco transía/
tum,ut eodem lib.cap.%habetur,manifefte contradicunt. Quis non crederet potius
Hieronymo approbato > quâm ignoti audoris fcripturis quae apocrypha dicuntur,
quando a udor ignoratur ¿ Textus etiam qui afcribitur Melchiadi Papae,quihabe/
tur. u. q. i. futuram, qui uidetur huic dido aliquantulum obftare, non eft Melch ii>
dis Papae fecundum glo. quandam & etiam reiueritatem, quia Meîchiadespracef/
fit Silueftrum,ut patet in catalogo Romanorum pontificum.EtfiConftantinusfuit
baptizaras â Sílueftro fecundum communedidum, tunc patet titulum illius textus
falfum,quia loquitur debaptifmo Conftantini. Et etiam fi Melchiadis forêt ille tex­
tus, adhuc non haberetur argumentum ex eo contra prxmiffa : quia non dicit aliud»
quàm Conftantinum fedem Romanam imperialem reliquiffe, & Petro & fucceflo/
ribus concefsifle. Hoceft quod ubi fuitfedes imperialis, quod ibi fit modo papa/
lis,quodnon negatur.Et uerum eft, Conftantinum imperatorem tempore Melchia
dis Papæfuiffè, 8C tunc Chriftianum ,ut per Auguftinum in multis locis hoc habe/
tur, Si maxime in Epiftola ad Glorium ÔC Elufium, quibus hoc gratum eft,quae
incípít:Díxit quidem Apoftolus,&hoc concordat cum Hieronymo. Vidi etiam
decretym Leonis Papae in Synodo Romana, cum fubfcriptione Epifcoporum
OíWírípífM clericorum, & cíuium Romanorutubí Leo Papa Othoni primo reftítuítomnia loca
Per Pipínum, ÔC Carolum, QC Robertum reges, fando Petro data.Et nominantur ir»
7 eodem decreto omnía loca, nullam facit de donatione Conftantini mentionem.
Sunt meo indicio illa de Conftantino apocrypha,ficutfortafsisetiam qftædam alia
longa Ôf magna fcripta, fandis Ciemêti ÔC Anadeto Papae attributa. In quibus un­
ientes Romanam fedem omni laude dignam, plus quâm Ecclefiæ fan ¿he expedit
& decet exaltareXe penitus aut quafi fundant. Si quis illas omnes fcripturas illis fan'
dis attributas diligenter perlegeret, &eorum tempora ad illa (cripta applicaret,ac
deinde in opufculis omnium fandorum patrum, qui ufque ad Auguftinum,Hiero/
nymum, & Ambroiium fuere, ac etiam de geftis Conciliorum, ubi authentica feripta allegantur ,ufum memoriam haberet : hoc inueniret uerum, quia nec ín illis
omnibus (crip turis, deillis prxfatis epiftolis mentio habetur, ÔCetiam ipfæ Epifto/
læ applicatae ad tempus eorum fandorum feipfas produnt. Scribitur in Clementis
Epiftolis, quomodo Papa fuerit & Petri fucceffor
poft Petri mortem ad fan/
dum lacobum has fingit fcriptormififfe Epiftolas, qui fuitfrater Domini 6¿Híe/
roíblymorum Epífcopus, & eft manifeftum lacobum prius Petro odio annis finiife
martyrio uitam. Et hæc una de caufis, cur inter catholicas Epiftolas ea qux lacobi
funt prsecedutjUt fer ibit Beda fuper Canonicis Epiftolis in principio. Scribitur quo­
que ípfum Clementem fucceflbrem fui ffe Petri,& hoc idem in alqs quæ fando Ana
cieto afcríbunturjegítur. Quomodo fandiuiri Hieronymus, Auguftínus, Opta/
tus, MiIeuítaniis,0¿ cæteri,qui omnium Romanorum pontificum catalogum pofiie/
runc,hoc ignoraflentfqui Clement? non interférant, uel faltem non immediate poft
Petrum ponuntji ipfas Epiftolas aut tunc uidiflent, aut pro authenticis habuiffent
Inueníturínfuper in ipfis epiftolisde Epifcoporum à facerdotibus differentia, qux
longo tempore poft hoc (ut Hieronymo placet & Damafo) inEcclefiaortaeft,
exalte*

Liber

111.

78)

tx allegatis étiam in ipfis epiftolis ac alijs innumeris i ifta patère poffenti quæ hic
fuperuacue ponerentur. Non opus foretdiuinam ipfam Omni laude fuperexceL
ientiffimam Romanam prima m fedem, fehis ambiguis iuùare argumentis, quæ ex
illis epiftolis extrada, decreto'Gratiani inferta inUeniunt. Sufficienter quids & muí
tô elegantius,neritas ipfa ex ùfi ta tí s certis & approbatis facrís feri pturi sjSí dodorft
ïcriptis,abfc# hefitatíone haberetur.Sícut nec de Conftantini donatione fe maíoretii
arguere deberet,quæfi etiam indubia foret: quid in fpirituali cathedra poteftatis Eo
clefiafticsE augere pofsit,quite# intelligit. No adhuc dubitaretur de eius validitate fo
Ium>quæ diligenti ínquífítíone quâ pro uerítáte fciêda reperire potui feribo, faluo in
omnibnudicioîacræSynodi. Etïï omnia illa quæ prænarrâta funt,ex acceptatione
Ecclefiæ firma cenferi debenr,placet Sí míhí:quíá etiam illis omnibus feripturíse trie
dio fublatiSjfandam Romanam Ecclefíam primam,fummæ poteftacis excellende in
ter eundas fedes,quiicp catholicus fateretur;
Cap. Ill,
A , .
Y “T*Erufri adhüc üoïurit quídam,& eft opinio üiitgatifsima, imperium transía „gs^ran"^
% f turn in Germanos per Adrianum,in perfonam Caroli Magni3iuxca ea qüæ
%/ Innocent.í.dícitin.c.uenerabíledeeled.Sedfateormenunquaínantíquis
approbatis libris hoclégiffCylicetStephanus, z.unxerit Piping 8ieius du­
os filios in reges, non tamen habetur de imperii translatione : uerum quod Carolus
certis decreti,ac etiam geftis Adrian!, patricius Romanus uocatur. Poftqu^enimdo
no Pipini patris Caroli,ad is & proprietatem fandi Petri deuenerunt,duitates etlo
caibiingeftisStephani/ .nominata,quæpofteaauda funt,quia plûtes duitates fei/
pfas dederunt iuri fand Petri, & tonfi funt cities illarum more Romanorum : tunc ¿unt
opus erat in illis omnf us locis defenfore Sí patricio: ÓÍ deputatus fuit Carol us Ma/ ponri/íwgnus pro patricíOjUt .abetar, ¿ díft. c. Adrianus. Sí in fynodo,ubí ipfe rex Francise
8Ç Longobardorur ¿ nominatur.Et habebat patrícíusfquía pater patriæ)curam ¿udi/
ci) temporal is,Sí;æfuit in temporalibus,Papa fedeipfis minime intromicente.imô
patricius fecund im glo. antiquam in c. Adrianus. rfj. dift. pater Papp in temporale
bus fuit,ficutPapain fpiritualibus eius pater. Patricij didbquiaipfiutpatresfilqs>
Reípublícx p ouidebanc Ifido. 9 . Etymo .Etfolebant coronati imperatores patrictj
uocari,ut legitur de Henrico. 4qui fuit anno Chrifti. too. Quoniam mortuo Nico/
lao 2.Romani coronam eidem miteront, & pro eligendo Pôtifice interpellaueriitir,
qui uocatis plærifque Italiæ Epifcopis, generalice çonuerituBafileçhabitOjeadem mort™
¿mpofita corona a patricius Romanorum appellatus eft : ubi communi omnium dode/Miet
confílio,J Romanorumquelegentibus, Caddo PermenfispræfuI.r.Kalen.'Nô/ Btfiucotifa
uemb. Papa declaratur, qui Sí Honorius appellabatur. Sed Anteimus quidam E/
pifcopus Lucæ duitatis Tufciæ, qui Alexander nominabatur : â certis Romanis & rSX
Normannis præele&us. 2 7. diebus cathedram occupauit, ufc# ad morte. Cui fuccef/
fit Hildebrandus, cui Si Gregorius. 7. qui Henricum Imperatorem excommunica/
uit.Vnde hodiernum Concilium diftans. 572.annis ab illo Bafileæ.i-w* celebratur.
Cuius tempore ferenifsimus Sigifmundus, Romae ab Eugenio imperiali diademate
infignitus,& Concilio ut ipfe Henricus & cæteri catholici imperatores intereft.Sunt
liero anni præcifèico.quibus per Henricum primum patrem Othonisprimijpfa Ba
files ciuitas id eft regalis ciuitasfdeftruda magna, Augufta,quænon multum diftan
ter fita erat ) pet Vngaros funditus ædificata, & in Ecclefiis fundata fuit, de hoc non
plura. Redeundo ad primum,admittendo ca quarde patriciatu Carqli dirfta funt,no
fequitur quod eapropter fuit de Græcis imperium translatum t imo ín geftis ocftauf
Conftantínopolítaní ConciItjmanifefte apparet, acetiam pofthocufc# ad Otho/
nem primum,quod Romani pontifices,Nicolausprimus,Adrianus fecundus, rccognoicunt B a filium Imperatorem, qui illam fynodum conuocauir, Qc filios fuos, ac
Leonem poft hoc Imperatores Romanorum. Et non inuenitur in ipfis hiftortjs, ue­
rum Carolum nominatum Imperatorem : fed regem Si patritiumRomanorCr. Licet
quædâ hiftorig habeat,ípfum in fine nitg quafi, Augufti nome à Romano populo re
cepiftc^

7?4

De concordantia Catholica*

cepííie,6¿etíá poft eius morte Imperator nominetur aliquando,ut* ly q.ff.alius.Ego
enim Coloniam maiori Ecclefia, uolumen ingens omnium mifsiuarum Adriani pri
miad Carolum,S¿ ipfius Caroli refpôfiones^ ínfuper copias omniûbullar u, uídi,
& fateor me nuncfj transía tionemiîlamlêgiffettamë imperrj nomen multum lego; cd
muneantiquítus tu iffe Vocabatur enim Imperatorekdus per exercitu, ut dicit fan
iwpcrrftor. dus Hier 0.5) j.di.legímus 6¿ maxíméin biflortjs reges Itali» Imperatores fuiflelegck
turificat etiâ legí Berengaríum Im pera tore nomina£um,ec alios multosEtíaLudout
cus PiusrexFrâciælegicur imperator.6j.difl.ego Ludouícus, $¿4.di. c*de capitulis,
probaturLotharíum Impatoreni&PÓtifícem nominarte fimílíter de Ludouíco pa
tet ibidem Vnde fí omnía benerefoluuntur, qui imperare habebant maximéínlta/
lia,Imperatores uocarí aut reges folebant*Scímusdétnde,quomodo poil morte Côradi regis,defecit illa fuccefsío regum à Pipino & Carolo:8¿ quomodo ordinatione
fua iu ipfius Conradi iam in ultimis agentis,Henricus dux Saxoni» in regem ele/
dius eft,et ad eSinfignia regia Côradi delata funt.Acínfupfcimus,quomodo regnS
. per fuccefsíonem in Othonem primum,fecunda,et tertium deuenitJEt tunc tempore
Henrícíóí Othonis primi, maximædiuiÎionesà bella in Italia,hincindep mûdum
fuerunt:& quomodo iam illeram ifte, ia Arnulphus,poftBerengarÍ5>,ettUnc Hugo,
tunc Albericus, inter fe bella habuere.Hugo enim rex, Romam,& cæteras uicinas
regiones diu fubfe habuit, deinde expulfus Albericus,eandemRomanamciuitatc
0CCUpauít35¿defimílib.muba8¿ uaria uiderepoflet5quilegerethifloriam Liurpradi
-'V om,
diaconi Ticinenfis Ecclefiæ, adRaimundum HifpaniæprouinciæLiberitanuEpm,
qui fuit in cancellaria Berengaríj Quoniam quod à tempore Bafílíj Imperatoris Cô
ftantini eius fi lij,ô£ huius fil ij Leoms, & Carolo Caluo ufqj ad Othone primum,hin
cindeinEuropa adumeft^difertè fcripfit:ôôuerè(utcredicur) quia tuc multis arduis
idem ipfe interfuitVndefi çunda reíbluís,tunc ab Henrico primo,Akmânip poten
tías armora,S¿ maxime per prima Othone, regni Italia: 0¿ urbis Romani regni Are/
latcfis,acipi(us Germaniçdominiaacquifiuerunt: S¿ extunc nominati funt Impera,
tores,poftcg Berengarius,Hugo, Arnulfus,er Albericus defecere, Quomodo aut ur­
bis Romanae ac Italiae dominia, perOchoneRomanisdefiderantib.armisacquifitir
fuerit:longSnimisforetenarrare.,Etmirormultum,qdGrarianus
di in Synodo,,
loques de inueftfluris Eporum qui textus Othone probat Imperatorem & rege Ita/
îiæÔCrheutonicorumtnon pofuitillam reftitutionemciuitatum quondam donata
rumRomanæ Ecckfiæ.Et quia tenuit taledomíniuurbis Rom» & Italiæ Ocho, Im/
perator eft nominatus ipfe, & omnes eius fucceffbres: licet dominici urbis, & ciuita/
tudonatarS quÔdâ perPipinu&Càrolu,et pofthoc palios reges,di, ego Ludouí
CPíreftítutCí fit Romanopótifící.Et fine dubio alíqd fibi reftítuentes Ecclefigreferua
rSriratione cuius ultra regia nome ímperq admoda prifcorudecoráíur:ficut quonda
CarolusMbgnus patriciatum & uocaturaduocatíain c. uenerabílem adeledl. Sí em.
in homines fubiedlosEcckíípImperator nihil iperqbaberetiquomodo poflet ípfep
coerdlíone ípfos ad obedietia iuris fádti Petrí arcare £ quomodo tura fandi Petrí
poflet (ficutfura Apoftolíca)cÓferuare? <so.di.tibidño. Sedextedereme,p níícjnola
ín iftís qa præfentis fpeculationis no fimt,fuffici£ præfata tetígífle.
Cap. IÎIL
Etetforwím.. *W“Nfuperdeeledoribus imperqeffettradâdü,dequib.ín c.uenerabikmdeeledh
I dicítur.Et uoluntdocftores dicere,ipfos nomíneRomaní populi eligere,de quo
I perloan.An inaddi fpe.derep.pm.uer.finalimer. Itemquodobtentum Omne
•A enim ordinatum imperium uel regnum (ut fuperius quodá locodidñ eft) ex ele*
dlione ortum capit,tunc uera Deí prouidentia cenfetur praelatus Vnde Valentini
anusSC Martianus imperatores ad Leonem Papam de congregandaSynodofcribunt fíe: V idores Valentinianus Marcianus,gloriofi triumphatores femper Au*
gufti,Leoni reuerendo Archiepifcopb gloriofae duitatis Romæ. Ad hoc maximum
imperium ueri Dei prouidentia &C eledione»fenatus excellentifsimi, cundæc^ mdi/
iiae.Secundumhoc enim Henricus primus pater Othonis, ordinationeConradi re­
gis,legitur per eledionem conftitutus rex, quum prius effet duxSaxoniæ, &pri/
mô fadus eft rex Theutonicorum. Otho uero eius filius,a Synodo 6t Romano
populo

Liber

III.

785

jsôputôaécèpftpoteftâtemjacceffbrem fibi eligendi,ut dicit tèx.in fÿnodo.ffj.di.al
legatas, 8¿ hoc quo ad regum Italiæ fecundumgio. ôi fecunda illam ordinationem,
ufe# ad tertium Othonem eft feruata fuccefsio.Poft cuius mortem,Hénricus fecurt/
dus filius fratris terttj Othonis eledus eft. Et hic Imperator confenfu procerum pri/
matum,& utriufqj ftatus cleri & populi,perpetuos Electores qui uíce omniu siegerunqordinauit tepore Gregorij j. Alemani,confanguinei quonds Othonis. Non eft
igitur eo mô concedendum,eledores à Romano potifice poteftatem eligendi habe­
re,fic qd nifi ipfe confentireqnon haberent aut fi uellet,ab ipfis tollere poflet. Quis
rogo dedit populo Romano poteftate eligendi Imperatorem: nifi ipfum ¿us diuinu
& naturalet’per uiam enim uoluntariæ fubiedíonis & confenfus ín prxf dentiâ?prelationes concordanciales rede
fande conftitutx funt, in omni d ominandi fpeciet
omnis enim uiolêtia iuri obuiat.Obtêpare enim regulis,eft ex generali pado humano.8 dift.qcotra mores. parag.generale.Lfi.C. deiuriftfid.om.indi.ft;quodcutufcp
uín.l.i.parag.q.Sícutením in ToletanoConcílío anno Chrifti 5 8t.teporeSyfenaadí
regís,in cap. 75 ftatutum fuít,tunc defundo rege, primates gentis cum iàcerdotibus
fucceflbrem regni Concilio communi coftituere habent, ut dum unitatis concordia
retinetur, nullum patrise gentift# difsidium per uim ambitionis oriatur Et fubiungic
coftitutiotquodqui aliter tyrannice regnum ufurpaueritjlleexcommunicatus fiq&T
ponit horreda anathematizationê&maledidionê DicStenim regesGrece^crzA^x ‘J’
eo quod tancjj bafes in colligantia concnrdantiali populum fuftineanr, quare baies
coronas habent,T yranni Græcè idem quod regesLatinctyro fortis did tur, QC tyran
nus fortis rex.Et poftea ¿n uium uenit,ut tyranni dicantur pefsimi Ô6improbi reges,
luxuriofi,dominationis cupiditate&crudelifsimadotninationeinpopulo exerceti/
tes,utdícítlfido.?.ecymo.lnuaforesitac^doniíníí3nó uocatinec eledi, tyranni dica/
tur. Ecce fi ea qux fuperius habetur ad mentem reuoces,quo omnis fuperioritas,or/
dinata ex elediua concordantia fpontaneæ fubiedíonis,exoritur: & quód populo ii
luddíiiinum{eminaríum,percommunemomniü hominiïæqualeneceisitate,6^ai^
qualia naturalia tura ínefLut omnis poteftas quæ principaliter à Deo eft, ficut
ip/
ièhomojtuncdiuina cenfeatur, quando per cocordantíam commune âfubtedi s ejé
oritur. Vc fic conftitutus,quafi in fe omniuiioluntatem geftans in príncípádo,publí
ca Ôfcômunis perfona,ac pater fingulorum uocetimin reda regulari ordinata potetía gubernans,abf^faftufuperbiç,dum fe quafi omnía collediuefubiedorumjfibíí
creaturam cognofcit/ingulorupacer exiftat.Hoceft illud ordinatum fpirícualíscolligantiæ diuinu matrimonium,in radice duratiuæ concordantiæcollocatu>perquod
ilia respublica,optiméad fine æternæ foelící tatis (umma pace dirigitur. Et quia hui?
radices díuini S¿ humani juris fuperius habentunnon replico idemifuftícít fcire,quod
eledio libera,à naturali QC díuíno lure dependens,non habet ortu á pofítíuo íure,aut
homine quocuqj,ut íneius arbitrio exiftat,quoad hocualíditas eledíonis,maxime ín
eligendo regem SClmperatore3cuius effè & poffe ab uno homine nort dependet.Vn
de eledores quí cómmuní confenfu omnia Alemannorum,8¿alíorum qui imperio
fubiedí eranntempe fecundi Henrící conftitutí funt,radícalem uim habentab ¿pfo c^seníll(tK í]
comuní omníu confenfu, qui fibi naturali iure Imperatorem conftítuere poterâtmô
ab ípfo Romano Porifíce,in cuius poteftateno eft,dare cuícuncp prouíncíae per mu/
dum regem uellmperatoremjípíánon confenciente.Sedconcurrebatad hocconfen
fus ipfius Gregorijj.tancJj unius potificís Romanfquí iuxta gradum fuum in con/
fentiendo ín commune Imperatorem ínterefle habet .Redé ficut ín Concílqs uní tier
falib. cocurrít ín primo gradu audorítas ípfíus, per cofenfum cam alíjs omníb. ipm
Cocilíum celebratíb. uigor nihilominus definitionis no abipfo primo oîm potifíce,
fed excomuní oïm.ôi ípfíus & aliorum cofenfudependet.Sed q> ín coftítuendo rege
aut Impatore, ípfíus facerdotíj ficut & laícorucqfenfus ínterueníre debet,hocnon eft
cxeo,quíaímperíuregíufupeminetimperatíuefacerdotio, quía feímus facerdodum
Soli,& imperia Lunæ aequari,ut ía o folíese de maío.&í ob ; fed quia ipfa accidentalia
rerum temporalínmjíne quibus facerdotíum ínhac caduca uíta alíquandíu fubfífterc

De concordantia Catholica.
flere nequitjpfi imperio (utuult Aug.s.dift.quoiure.zp q.r.quicunqj)& fuislegtbus fubfunt. Cui igitur cura efledebet deconferuado facerdoteineffe, illius inter
eiïe etiâin rege confencire. Quare ad Romanum potífíce, qui facerdotio maximam
cura geríc,ualdefpedat,íta puto in ueritateconfenfum Romani Pontificis àprincû
pio Incerueniffe.dumifti eledores conftituerentur. Vndeipfi comuni fungentes le/
gationeomniuquiimperio fubfunt, etiam totius facerdotq & Romani potificis eli/
gunuqui eledus,fine dubio ex ipfa eledíonecunda confequitur, ut notat lain glo*.
5j.diJegimus,0^Inno.inc.uenerabilemdeeled.Etita tenetur ut notat Hofti.de uer.
fig»fuperqutbufda,ecglo.inCIe.Romani.fupuerbo reges de iureíu.quoniáfubíedí
one omnis habet, ÔC per confequens imperandi poceftate, in qua cofiftitimpertjef/
fentiatdidi enim prius fuere,ab imperado exercitui* Vndio aût ôf coronatio, qs etiâ
legimus alijs regib*tribui,nec arguunt in Papa maioritate,fupraipfameledionecon
firmanda uel iniirmanda,uel fuperipfam etiâ imperium quoad temporalia ficut nec
undio quæ fit regi FranciæRemis,autcoronatio ípíufmet,Imperatorís per Archtiv&is’uo* epífc°pum Coloníenfem Aquíígraní Et hoc ex eo,quía legitur Othone prímffab
deflwr”” Archríepífcopo Maguntinefi Hildeberto,Aquífgrani inunda inrege Alemâniçet
w/ioerfo- Frâcorffde çofenfu & uolutate principS,5¿ totius populi Alemânie,Saxonie,& Fra
renationihil ciæ.Sicetiâ legit ab Hergero Archiepo MagStínenfí,undíonéÓ¿díadema mortuo
¿Mñtimperio. Corado rege,Henrico primo de cômuní oínTconfenfuobIatá,q recepto diademate
noluit inungqqa dixit fe índignS.Exqb. patet undíone&f diadema nihil pftareimperíalí poteftatíLnfignía eni hla, quafí ad maieftatê facrâ q imperio íneft oftédenda,
materiali uifíbili fubiedo imptj,cfí ceremonijs imped un t,ut fint figna pdícátía admi
randa illa potentíá:ficut fímiliaínRo* potífíce uídemp fieri tanta ante oía talla Papa
eft poft eledíoné.Nónne etia q> in coronatio e q per Papa íperatorí impedit mutat,
ut priùs rex etpoftea Imperator uocetVnihíl mitw potería imperâdi prius in eo fuifle
arguíqutnocíftímueft.Fuítitacgínuerítate Impator,da in libera poteftate habuit im­
perare,etiâ fi uulgo ita no nominaretffed ut ad ipfam coronatione anhelet rex,feruat
huic folennitati hoc nome. De qua quide coronatione diadematisetalijs,notatglo.
impertieris in Cle,Ro.allegata,fub uerbo ueftigrjs E)u ením(utdicítlfíodo.í>*etymo)Duces tita
nomen.
lis imperatoris fungerent, ftnatus cêfuit, ut Augufti Caía r is hoc tanta nome effet,S¿
eo nomine à exteris gentíñregíb.díftingueretEx hoc Cafares Obi hadenus hocno
me ceperut,maxime du â Romano ru pôtifîce(a quib.Ro.ímperíudependerJdíadema
te infigniunCEtqahæc materia â multis difertífsímeeft tradata,fufficiatnobisfcire
quod noftri-eledores imperffidueligut uno çomüni omniS qui fubfuntimperioco*
fenfUjpercocordêoïmtrâsfafionêineosfin qua quide concordia Ro.pon.Grego,
indudebat)hocagunnEc ex!hoc,exeledione Imperator efficitur, abfqj quacucp cô>
firmatione.Redein Cardinales utilis Ecclefiæptâs percoëm omnift tacitu uel quedâexpreffumcÔfènfumineligendoPapatransiufaefLScideôabfqKofirmationeele
dÿ Papa eft.Et ficut ptâs elediua,hac concordaría uenít ín certas utríufqs ftatus prim
cipesíitaquupareíledebeatprás tollendi ab ipííshac ptatem,no pucoRo,potífíce
folum'ab ipfis príncípib abdicare eadem, fed concurrente tam ipfius Ro. pontificii
Ç aliornomniiïconfenfu>nodubitatabipfistollipoiïèhâcpoteftatê*Ethoc eftcôe
omníu pitorudidû,ptâtem côdêdi leges populi Ro.ab Im^atore tollere pofle,qniab
ipfis poteftatc habet.Sic legimus populu Rodongo tpe aregib.red3,fuperbiam re­
gum no ferentem3annua imperia,binoft^confules fecifle: ficÔôdidatores SCcætera
quæ ipfius regimini fecundum tempora uídebanturconueníre.
Cap* V*
imperialis ma
Ecundum ordinem ínueftíganda eft concordada,qua reditudo impertj fubfi
iefiaM excelftit. Et primo præfupponitur id, quod uulgo notifsimum eft, quód imperialis
W1ÍW*
£
celfitudo eft independeos quoad fui naturam: imô primo &fupremo diftin/
^-*^da â fpíritualí facerdotali ppteftate. 9^* dift. duo funt: habens dependentiam
immediatam à Deo$>7*dift» Ecclefiæ meæ :
omnibus præeft. 7. q. 1. in api/
bus. ií.q*i-uer*hic¡fiquísuer*uolumus* Eft princeps
dominus mundi, in cuius
poteftateomnia funt* 13* dift.quoiure. 24*q. 8. conuenior*<q.dift.ego Ludouicus.
Et

Liber

XlIL

787

EtPapa fupra eum quoad ipfa imperialia iura non eft* ij. q.i.infumma.4.7.non fi.^
dift. de capitulis. Et ad hoc faciunt ptæfcripta, ÔC éf. dift. quum ad nerum,mulca ha
bens fingularia,in quibus à Papa ÔCfÿnodo honorabatur, tf^díft. Adria nus,&c. in
fynodo. Ô6 creatina, t^uem etiam domina fuum uocatfæpe Papa, ¿¿honorat.s/.dn
Ecclefiçmeæ utfuperius patuit,de Agathone Papa ad Conftantinum feribent è:quo
hiam ipfe eft communis omnift pater poft Deuinauthoritate neqs uirâqdex dote
eft in fùcoll.s.Multç poflènt tam legales fandiones cj alio ru feripta adduchfed hoc
eft fupremum prçuilegium,quia minifter Dei eft(nc dicit Paulus ad Romij.JSC eft ut
uícariusIeíu.Chriftíín terris,ut fcribic Anaftafius Papa ad Imperatorem dicens; Pe
tftus clementiæ ueftr«,íacrarium eft public^ foelicitatis, ut per inftanciâ ueftram, quâ
nelut uicarium præfidere iufsit in terris,Euangelicis Apoftolícífqj præceptis non du
raíuperbía refiftatur, fed per obedientiamquæfuntfalutifera, compleantur» Ecce
quod Imperator Chriftíanorum'in fua praefidentia Chrifti uicariiis,qui rex regum ÔC
Dominus dominantia éxíftít. Vnde ficut Chriftus eft Rex regum, ita omnes reges
cp
mpóteftate regnantis dominij quid diuini habent. Quapropter reuerentíaÓ¿ obedi* Chrifti*.
entia eis debetur. Vnde dum quid praecipitur,quod obüiatdiuinop-' æceptoîmanife/
ftum eft, illud prxceptftm nihílparticípatíonisdíuíniimperíj habere. Quapropcerei
noobedicurimpune 11.q }• Iuli anus cum alijs ibi potius textibus,10, dift in mulus
capitulis, & q per tota. Quare ille omnium principum principatum rederenec5qui
' fuum imperium fubftítnít Chrifto ukftori & tnuphatori, S¿ per fide eidem Chrifto
£¿ fuíslegíb. fe fubiicit Ex qua re imperium Chriftianorum fupereminetcuncftis dominijSjtanquàmDeoproximum.
Cep» VL
St autem confiderandum quôd uirtus præceptiua non excedit terminos im/
pertj& fubiedionis,ut patet ex textu,ego Lodouicus.ubi licet Lodouicus fe
Imperatorem feribat: tamen quia ipfí non fubiacebant de fado,nifi regnum
Frâciæ 6¿ Longobardorum, illi s pracepit. Et fecundum hoc oportet dicertj
quôd Imperator Romano rum,fecundum imperium, qd quondâ Romani uirtutibus
acquifiuerunt, ut dicit tex. 2 8. q. 1. uer. ex his. dicitur Imperator mundi dominus
5
a maiori parteipfius mundi nome capiens; quoniâ Romani maiore mundi parte fu
biedâ habueruqnoa tota.quia Cafpios montes,6¿ portas Alexandri uerfus Scythia rjWM.
íeptentrionalem, 6¿Norduegíam,S¿partesultraCaípiummare,ultraImaummoa- Lo^r^
tem,8¿ regnum Senæ,ac etiam ultra Carmaniam defertam tierfus India, 6¿ orientem I’M**
Aratofíam,$¿ illas Indicas regiones quaeultra Indum fluuium 0¿ Gangem exiftSt,fî£
maximam ominum Taprobanâ infulâme^ uerfus meridie Arabia fœlicê, qùæeft
ultra Perficft mare circa Indicum finum, ac Trogloditicâ regionem, ac Nubiâ maxL
ma regione,ac cæteras quæ ultra defertu maxima Libyæ Ôi Mauritania? habitât, non
acquiiiuerSt.Quæquidêregiones (utmihiexCofmographia PtokmçiClaudijcoa
ftat)no paruâ mudi partemdmo penè medietate terræ habí cabins occupant.Sqla em.
India,muratâs uillasad nouem milia dicitur continere. Scythia etiâ fi urbes no habe
ac,populum tamen maximft habet.Nubía 0¿ Troglodítica regiones,quæ ultra folftí
tialem circulum funt, habentes utrafqj umbras.ficutTaprobana tniula, non font ita
habitatae propter æftd maxima; neqj N orduegia
fines Scythiae, propter frigus, ta/
mê multa in eis regna funt.Nâ Trogloditicâ regio, cocinee impium Noges lohâ que
nosPresbyteruIoanne nominamus, qChriftianusÔi diaconus effefidehfsimuscum
7© fubiedfs regib.dicitur.credo tamen no efle populofa6¿ magna regna.NuIIa aute
partium orbís,tot habet homines ficut Europa fecudum fuam quantitatéíquoniam
no eft quarta pars Afiæ, nec medietas Aphricæ. Incipit autem ín CÔftantinopoIi,æ
ptingitad Gades Herculis ultra Hifpaniâ,in qua Roma occidentalis ciuitas iita eft,
quare occidentale Ro.imperiu dicitur;^ totius mundi,quia gentes illi fubiedte.mai
orem numera hominû conftituebât.Nunc uerô uidemus ad quid deuenit illud admi
randa imperium. Oportet itatpdicere, quôd fi iurè Romani pofsidebâtmonarchia
modo dúfto,quôd tunc,Imperator in que translata eft poceftas,íur¿ mundi dominus
eft. Sitiero imperiumnon iure nifiex eleáíua concordia fubiedorumpofsidetur
iuxta

E

788

De concordantia Catholica»

tata præhabitattunc non eft dominus,nifi fubiedorum adu, oportet ínteHígere
imperatorem dominum illius mundi cui impetat, eíTe.
Cap» VIL
PMpum ex IT 'V'Erum quia excellentia imperialis,ex aliqua diuina colligantia &approxi/
tfUcHiU'
/ míatíotieadDeumcuníftorumregem^conftítuíturígraduátíonesconfíde
%/ ta mus fecundum hanc excellentiam, fecundum accefliim & receflutn ad ip
*
fumDeumtdicendoihucminimum,quiinpublicoregimine minime Deo
afsimilaturthunc maximum, qui maxime.Et ficreX Tartarorum, quia perleges di>
ulnis inftítücís minïmèconcordantes gubernat5 minimus dicitur. Rex fedæ Macho/
metanæmaior,cumueteris teftatnentiftatuta,áccerta nouí ueneretun RexChriftía
norum maximus, cum tam leges nature,quâm utrifc$ teftametitt,& orthodoxam fú
dem acceptétEt fecundum hanc Confiderationemfacri principatus, dico maximam
Prfx imperq potéftatem cofiftere. Omnis enim Rex & Imperator, habet officia publica
ad publicam utilitate ordinata: publica uerô utilitas eft pax, ad cp ordinâtur íuftítía,
iufta prælia» Principium autem pacis,eft ad finem «ternum dirigere fubditos>&
media illum pertingendi,funt lacra inftituta religionum.Quare prima cura imperia­
lis in rjs obferuandis uerfatur.lta legimus Paganos Imperatores, Pôtificês maximos
nominari, propter curam quam religioni impendebant. Si igitur hæc eft principalis
cura imperij, & ad eam Caetera omnia feruiantmon habet dubium Chriftianum im/
perium cæteris excellere,fiúutfancftifsímaet mundifsima noftra religio Chriftiana,
in fandi tare S¿uer itate iiincit.Et ficut omnis rex & princeps idehtice quôad prsefcri
pta curam gerere debettica quo ad uniuerfum Chriftianum populum Imperator. Re
défîcutRomanus Potifex primo fui Epifcopatus,deinde Metropolis, poft haec Pa/
triatchacus
uniueriàlis Ecclefiæ curam fidei, & quæ ad eam fpedant, geritis ta Im­
perator curam euftodiæ gerit, primo quo ad immediate imperio fubiedos > poft:
hxc quo ad fubiedos pet medium principum fibi fubiedorum immediate,ac dein/
de quo ad fubiedos per medium regum & principum proprie fibi no íubiedorum*
fed lateralia loca fibi uendícantíum,g¿ eum.primum omnium recognofeentium. V11
de ficut prineeps prouinciæjn temporalibus adminiftrationibus curam euftodiç ge
rit didatorum,pro íultu & religione,bono ftatu Reipublicæ ín prouincíalíb.Con
cílqsjóó rex ín regalibus, quæ fu peri us uníuéríália prouinciarum plurium dicuntur,
Concilrjs ita Imperator uníuerfalium, quæ in uníuerfalítotius catholicae. Ecclefiæ
Concilio ftatuuntur. Et oportet quemqj principum pro cura illa quam gerit, pro tu
enda Chrifti Ecclefia rationem reddere. 24.qj.diCat. ÔC c. regum.6¿ c. omnes princi/
pes.Ifto modo Imperator dicitur aduocatus uníuerfalís Ecclefiæ,propter hanecura
protedionis ftatutorum, & cuftos fidei orthodoxae. LægiturMartianu inConcilio
Chalcedonenfï cuftodem fidei appelIatum.EtB<ilius Imperator,in principio oda
ui Cocíltj uníuerfalís dícítjfíbí diuina ôC benígnífsíma prouídetia,uníuerfalís nauís
fidet gubernacula commífta. Sicut ením magífteríá definiendi &ftatuendíea, quae
ad orthodoxam uníuerfalem fídem Chriftianam fpedât,(àcerdotio à Deo commis/
titurtica imperio ñero gubernare,confirmare-^ conieruare illa>quæ à Deo per facer
dotiu ordinantur,committitur. VndelicetPhilippus Imperator,primus fuerit Chri. ftianus Imperator, uita fundus breui eft poft tempore parum in uníuerfo proferir,
ms
licet Conftantinus Imperator authoritatem dederit per uniuerfum orbem Ecckfias
ædificandi,
poft eum omnes baptizatifunt Imperatores,licetafideoberrauerinc
■
alíqufut ipfemet Conftantinus fecundum Hieronymum, lulianus apoftata,âf Con
ftantinusînon tamen fundo, tantum imperialem curam ^qub ad fidei cuftodíam uni/
uerfakm,in una fuccefsionequa Imperatores ¿nrerím fuccefterunt fideles fidelibus,
fed ínípfa radical! transfufioneporeftatisàCbnftiano populo.Dico Romanum po
pulum omnem Chriftianum populum, quomodo Chrtftiani omnes erant tunc, qui
imperio fubiacebant.Vndedicitur fadoRomano populo Chnftiano,conftftuti Im/
HÆretrW «a peratores ab eodem,fecundum hanc populi qualitatem,Conftituti funt redores Ex
pouj2f«riiw-quo credo hocueru,quoddíciturín.c.ueaerabilemdeelec.quíapopulííntérion5eft
pwror.
nifi fecundum fuam qualitatem fidei imperium transfundere in redoretwquod tunc
hxreci/

Liber

III.

897

-heréticos non fortíatur poteftatc ímpertj ex eledione.Sed fi Papa qui in BpiTcopatu
fidei principatum gerit, eledu in fide errare inueniret: declarare pofleteum non e fie
imperatorem.Nô tamen nega ,> quia faccefsio etiam operetur ad hanc cura, ut ficut
legimus in uartjs Synodis nominausjmperatoribus fidei cuftodiendæ cura commif/
fam,ita ÔCfucceflbribus, propterhocacclamatumreperio per Chalcedonenftm SynodG Martiano in laudibusmono Conftâtino æterna memoria.Et per hoc aperta eft
uia inueftigandi exueraradice, exaltatione itnperij Chriftianifuper omnia imperia,
acipfius Impera toris fuper omnes reges & principes Chriftíanos,ÓÓ ea propter quia
utilis fidei cuftos açftatutorum, utilium cqnferuator, quâ quidem conferuationetn
abfqjimperio ín cunólos nô poílet perfedé habere, Vnde ficut untuerfalía ftatuta ad
fidem catholicam fpedantía,tam ad ípfius efleconferuationem 8C augmentum, uní
uerfos Chriñífídeles lígant:íta omnes imperio ípfarum ordinationum conferuato/
río ftatuto fubfunt. Et ideo credo,fi Imperator conferuaturus leges fandam harum
ad fidem fpedantíum definitionum adderet, fícutIuftínianus,Martíanus, alqlm*
peratores fecerunt :quod tune illæita uniuerfaliter ligarent, ficutipfa principalis,
licet alig leges eos forte nonaftringerent,qui de fatfto præuilegio fuperíorítatem ímperqnon recognofciint*
Cap. VÍIL
Ccafione præmiflbrum inquirenda funt i fía- Primo quid laid ín Cocílrjs fa
cerdotum pofsínG&íbidem delmperatore, quid ín uníuerfalib. Concilíjs
ínueníatur egifle. Poft hæc de Concilio imperiali omnium fubiedoriï ípfí,
6óeius utilitate aliquid fubiungeturJEtultimo dereformatione imperij alix
qua cogítataexpIícabuntur.SuperíúshabeturquomodolaícíínuníuerfalíSynodo laid quid in
inuitatiad audiendfi interfunt,g<fegeftisut telles fubferibunr. In fynodo facerdotg.f<,««W^
parochialium no eft dubiS laicos accufari poíte, eos ad defendêdS feadmíttí debe
re, íuxta definita ín quodam Maguntinenfi Concílío:fed ín alia Synpdo,ubieaquæ
fime canonica &C regularía uentilantur & examinatur, & non debentalíj laícf, quos
non decet elle perfpedores earum rerum quæ facer dotibus iæpe accidunt,íuxta de/
fínítíonemuniuerfalisConcílíj fuperiùspofitifnifi fuerint uocatOíntereíTeutín.^.c.
Cocilij Cabillonefíslegitur,5¿ín Carthaginêfi ConciHo.c.iídegitur. Erincipesue/
rô quoniam uníuerfalía fadla fui principatus, non quando clericorum caufæ tradâ/
rur,adeffe polfimt amo& tunc ut auditores, ut hoc in innumeris Concilias legimus,
& ad petitionem ipforulegimus ut frequenter ipfa congregata. Legitur enim de Ca/
rolo magno rege ficJBgo Carolus magnus,dux & princeps Francoru anno ab incar­
natione Chriftk7S2.io.Kalen. Matj,cñ Concilio feruoruDeí, & optímatu meorïï E/
pífeopos q in meo regno funt, cum presbyteris in Concilia &Synodum congrega
uí,íd eft Boni facium Archiepiícopum Moguntínenfem,&Bucardu Vormacíefem,
ut mihi conítlium darent,quomodo lexDeí & ecclefiaftíca religio recapera retur,
per Concilier làcerdotuft: optima tñmeorS ordinauimusperciufcatesEpifcoposôÉ
conftítuimus fuper eos Bonífacium qui eft legatus fandi Petri. Et infra, ftatuimus
per annos fingulos Synodum congregari,utuobispræfèntibus,canonumdecreta
& Ecclefiæ iura reftaurentur,&f religio Chriftiana emendetur. Et fundatas Ecclefia/ ‘
rum pecuniasEcclefiis reftituim9,falfos pbrôs &adulteros,& fornicatores diaconos
clericos, de pecunrjs EcclefiarS abftulimus» 6¿ degradauímus,6ó ad poenitentiam
coegimus. Et infra decreuímus íuxta fandorum canones, ut unufquifcp præsbyter
Epífcopo(ubiedusfítillí,íncuiusparochíahabítat,8ó temper in.4o.diebus ratione
minifterqfuifíuedebaptífmo^íuedefidecathoh'cajfiuedeprecíb. et orídíe mifíaríí,
Epífcopo reddat.Et quocuncÿ iurecanonico Epifcopûs círcñeat parochiam ad po*
pulos confirmandos,prçsbyter femper paratus fit ad fufcipíendumEpifcopum,curn
collatione ÔÔadiucorio populi,qui i bi debet confírmarnStatuímus fecundum catho
¡icam fandionem,Epifcopos & prgsbyterosundecumc^ueniant,adEcclefiafticumi
minifteriumante Synodalem probationem'non admitti. Item ftatuimus,ut quíte#
feruorum Dei uel ancillarum Chrifti,in crimen fornicationis lapfus fuerit, in carce/
re poenitentiam faciat ín pane aqua. Eç fi ordinatus præsbyter fuerit, duos annos
Fff
in

O

7 9ô

De C oncôrdantia catholica

in cafcere tftarteàt , & ante flagellatus & excoriatus uideatur. SI ueto fuerit clericus
uelmonachus,poft tertiam uerberationem in carcerem adeat per annum permanfurus.Similiter & moniales feu nonnae uelatx, eadem poenitentia contineantur, 8£
radantur omnes capilli capitis ea rum.Feci talia Synodus in qua idem iníerfuítCaró
Ius magnus ftatutum cocra fornicarios,fub poena priuationis benefici),QC q? ad pœ^
nitendam redigi deberent,6¿ illa alijs locari & plura alia,& de hac praefata Synodo
Zacharias Papa fcribit Bonifacio Archíepífcopo,íhepiftolísduabus,quarum una
íncípítjfufceptiXet alia fufcípientes fandífsime.Ecce regem congregate Concilia,
& quæ funt iufta cum ait]s ordmare.Et utinam ad hoc hodie principes etiâ operam
darent,ut publica SC mala uitia tollerentur,& maxime fcandala magna in religione
facientía,utfuntfornicatíonesearumperfonarum quæ caftitatem uouerunt. inter
quæ de monialíbus 8¿ earum cuftodia cura adhiberi deberet.Nam ille fandius Boni
factus fcríbit Echebaldo Anglorum regi, quod apud Graecos ÔC Romanos quafi
blafphemiam Deo irrogaflec5qui de hoc reus foret utcum monialiconcubuifleri
Cap. XIX
Are ita<$ debent reges Sc principes ad cales Synodos congregandas operam,iuxta admonitionem fandi Gregorij,ad Theodoricum regem Fran/
corumexregiftroxa/j.iteratauos perueftram mercedem adhortatione
pulfamus,utcongregari Synodum iubeatiSs& ficut dudum ícripfimus,,
corporalia facerdotum uitia, & Simontacghgrefis prauitatem,omnium Epifcopo>
rum definitionedamnari3atque â regni ueftri amputari finibus faciatis, hecille.rlabet etiam Exarchus fiue princeps monere per fe uel alium Concilium, ut ea quæ
ad pacem Ecclefiarum (lint ordinentur.2].q.^ficut.Et fi illa Côcilia principum,quæ
perGalIías,3¿ Alemannias,per reges Francorum A quifgrani,Agrfppinæ,Côfluen
riæ,Moguntiæ,et alijs locis celebrata funt enumerare uellemusdongum et inutile fo
Kriquia nullus ignorat,cum quanta follícítudíne&f ftudiOjbonum publica, ueram
SC puram religionem ipfi fandi Patres procurarunr.Quæ quidem omnia,& commue
nia bona publica,nullibi meliùs quâm ín facrís conuentíbus,ubí omnia per concor­
dandam t¡ ada ntur,ft atui ordina Hue poflunt.Eft etiam príncípum officium,confirmareSC cuftodíre in Concilíjs definirá♦. Vnde legitur deRecaredoregeGalliæôÉ
Hifpaniæfie.Glóriofifsímus dominusrexuníueriorum Recaredus,fub regimine
noftræ poteftatís confiftenriumramatoresnosueftrí diuína faciens ueritas,noftrís
príncipalirerfenfibus inípírauít,ut caufa inftaurandæ fidei ac difciplinæ e cc lefia ft icgjEpíícopos omnes Hifpaniæ noftro præfentari culmini (uberemus, procedite au
tem diligenti SCcauta deliberatione,fiue quæ ad fidem conueniunt, fiue ad morum
corruptionem refpiciunt,fenfus maturitate íntellígentiae grauítate coftat eflè ge*
fta.Noftra proinde audoritas hoc omnibus hominibus ad regnum noftrum pertí*
nentibus iubet,ut fi qua definita funt in hoc fando Concilio Tolerano anno -regni
noftri foeliciterquarro,nulli contemnere liceat,nullus præterire præfùmat. Capitu­
la enim quæ íenfibus noftrís placíra,6¿ difciplinæ congrua,a præfentt côicnpta fime
Synodo,in omniaudoritate fiue clericorum fiue quorumcuncp hominum obfer/
nentur,SC maneant de obferuatione priorum canonum. Et infra. Omnes conftitutiones ecclefiafticas,quas fummatim breuiterq? perftrinximus,ficut plenius in cano*
ne continetur,manere perenni ftabihtatefancimus. Si quis ergo clericus uellaicus
harum fandionum obediens efle noluerit : fi Epifco pus, præsbyter, diaconus,aut
clericus fueririab omni Concilio excommunicationi fubiaceatiu uerolaicus fuerit
6¿honeftiorislocíperíbna,medíetatemfacultatum fuarum amitcat,f?fci iunbus pro*
futuramxfi uerô minoris loci perfona eft,amiisione rerum fuarum muida tus, in exi
lium deputetur.hæc ibi.Coníiha multa adducere poflem,fi opus forec.Eft itacp hoc
notandum, quod reges &' principes ada Conciliorum cuftodíre^
confirmare,exequicpdebent,fecundum quod
in ipfis canonibus man*
datur»
Capi

D

Liber

791

I IL

Capitulum.
X.
D ífta autem Concilia,reges & principes cum omni manííietudíne reuerentía & humilitate,cum dulcibus exhortationib. accedere debent. Vnde legi/
tur de eodem Recaredo ín alio Concilio Toletano ; Cum pro fidei fuæ fince
rítateidémgloriofífsímus princeps, omnes regiminis fui pontífices ínunír Ruareáim
conueniremandaflet,princeps Concilium fic alloquitur. Non incognitum reor uo- conátysccn.
bis reuerendífsími íacerdotes,quod propter ínftaturandam difciplinæ Ecclefiafticæ rie.
formam,ad noftræuos fereni tatis præfentiameuocauerim.Ec quía decurfís retro tem
poribus,hærefis imminens ín tota Ecclefia catholica,agereSynodica negotia denega
bat: Deus cui placuit per nos h aerefis obicem depellere, admonuítínftícutademore
Ecclefiaftíco reparare. Ergo fítnobisíocunditas, fit gaudium,quod mos canonicus
profedu Dei pernoftram gloriam ad paternos reducitur terminos. Prius tamen ad­
moneo pariter & exhortor, íeíuntjs uos uígiltjs8¿ orationibus operam dare,ut ordo
canonicus quem à (àcerdotalibus fenfíbus detraxeratlonga ac diurna obliuio,quem
ætasnoftra (e nefeire fatetur, diuino rurfus nobis dono patefiat. Ad hxc autem gra­
tias Deo agentes gloríofífsímo príncípi,uníuerfum Concilium in laudibus cœpitacclamare: triduanum eft exinde praedicando indidum ieiunium. Et cum die o/
<ftaua Iduum Malarum in unum coetum facerdotes Dei conuenii!ènt,Ôf oratione
præmiflà unufquifquefacerdotum congruo loco refediíTet: ecce in medio eorum af/
fuit ferentísimos princeps, (eque cum Dei facerdotibus orationi communicans, di­
uino deinceps flamine plenus, fic ad loquendum exorfus eft dicens: Non credimus
ueftramlarerefanditatem,quantotemporeinerrore Arrianorumlaborauit Hifpa*
nia. Sinon multos poft difeeifum genitoris noftri dies, quibus nos ueftra beatitudo
fideifandx catholicae cognoúit efle fociatos, credimus generaliter magnum laeter/
num gaudium habuifle. Et ideó uenerandi patres, ad hanc uos peragendam congregauimus Synodum. Et infratQuamuis Deus omnipotens pro utilitate populo
rum,regni nobis culmen fubire tribuerit, ÔÉ moderamina gentium non paucarum
regixnoftræ curæ commiferíc:memínimus tamen uos mortalium codittone perftrin
gi,necpoflefcelicitatemfuturæbeacitudinisaliter promereri, nifi nos cultum ueræ
fidet repetamus, & conditori noftro, (alutis confeisione qaa dignus eft ipfe, placea­
mus . Pro qua re quantum (obditorum gloria regali excellimus, tantum prouidi effe
debemus inijs quæ à Deo ftint,uelnoftramfpem augere, uel gentibus nobis â Deo
creditis confulere. Cæterum quid pro tantis beneficiorum collationibus omnipo­
tentiae diuinæualeamus tribuere,quando omnia ipfius fimtj&f bonorum noftrorum
nihil egeatCiiifi ut in eum fic tota deuotione credamus, quemadmodum per feriptu/
rasfacras feipfe íntelligí uoluít,8¿ credi praecepit: Et proindefandifsimi patres>has
nobilifsimas gentes, quæ lucris per nos dominicis applicatae funt, quafi fandum 8C
placabile facrificium per ueftras manus, aeterno Deo offero. Erit enim immarcefsi/
bilis corona uel gaudium in retributione iuftorum, fi populi qui noftra ad unitatem
Ecclefiæ folertia tranfeurrerunc,fundati in eadem 8C ftabil ici permaneat. Sicut enim
diuino nutu noftræcuræ fuit,hos populos ad unitatem Chrifti Ecclefiae pertrahere:
ita fit ueftræ docibílítatís eos dogmatibus ínftítuere,quó ín tota ueritatis cognitione
ínftrudi ,nouerínt ex toro errores pçrniciofos expuere,& uerç fidei tramitem ex cha
rítateretínere jUel cathoIicæEccïefiæcommunionem defíderío auídíore comple/
<ft¿. Cæterum ficutfacile ad ueníam perueníreconfido, quod nefeía hucufque tam
clarifsimaerraueritgensfltagrauiùsenè non dubito,fíagnítamuerítatem dubío^cor
de teneat atque á pátenti lumínefquod abfit) o culos fuos auertat. Vndeualde necef/
faríumefle pofpexí,ueftram ínunum conuenire beaticudinem, habent fententiæ do­
minicae fidem qua dicit, ubi fuerint duo uel trescolle&i in nomine meo, íbí ero in
medio eorum. Credo enim beatam fandç trinitatis diuinitatem, huic fando inte/
reffe Concilio ,& ideo tanquàm ante confpedum Dei, ira in medio ueftri fidem me/
am protuli.hæcille. Difcanthícuníuerfi reges facra Concilia uenerari, & follícítare
eorumfrequêtiamjachumilitatem ín exhortatione exhibere fandis Epifcopis. Dif/

A

Fff 2

eant

792

De Concordantia catholica

icant fan efti Epifcopí denote cu m regibus fe haber e, quoniam per regem bonum Ee
clefia Chrifti crelcit,fecundum magnitudinem potentiae eius. Ad haec illud futrían*
gam Syfenan^i regis exem plumed umftudio amoris Chrifti anno eiufdem$8i.acdf
re. Agenda re!igiofifsimi Syfenandi regisHifpaniae atra Galliae,in Toletanam Urbem
^bp/rrdiwejf- facerdotes cóueniflent,rexipfedumin bafilicafanaæmartyns Leocadiae omnium
elttrU!ft*
coetus adeftet,pro merito fidei fuæ cum magnificentifsimis nobilifsimis uitis in/
greiTus.Primum coram facerdotibusDei,humiproftratuscumlachrymis & gemiti
bus ad pro fe interueniendum Domino poftulauit. Deinde religiofa profequutio*
ne Synodum exhortatus eft,ut paternorum decretorum memores,ad confirmanda
iuraecclefiaftica ftudium praeberent,& illa corrigereaqux dum per negligetiam in
ufum uenerunt contra ecclefiafticos,licentiam fibi de ufurpadone fecerunt.Et in fí­
ne Con cilq illius cui Ifidorus ¿nterfu¿t,dícStEpifcopí:GIoriaÓL honor omnipoten/
ti Deo noftrojin cuius nomine cogregati fumus.Poft haec pax,falus}& diuturnitas^
pijísimo & amatori Chrifto,Domino noftroSyfenandoregi,cuiusnos deuotioad
decretum hoc iâlutiferum côuocauit. Corroboret Chrifti gloria regnum iliius,protegat illum ufcpad ultimam fenedutefummi Dei gratia,& poft præfends regni glo
riam,ad aeternum regnum tranfeat,ut fine fine regnet qui'in ficula foelicicerimperat,ipÎbpræftaote,quieftRex regum Dominus dominorum. Sic legitur ChintiL
lanum regem,in concilium aliud Toletanum,cum optimatibus & femoribus palattj iuijlntrafle fuppliciter fe orationibus facerdotum commendantem, & quôdfuos
fideles ita facere fanda exhortationecoegit:at(ç hanc conftitutione quam ex pre­
cepto eius Concilium decreuit,diuína.in(píratíone præmifit, ut per totum regnum
fiium, perpetuo à die Iduum Decembrium,lætania triduana feruetur.Ecce nunc re/
ges inteihgite,ex his exemplis erudimini qui iud icatis terram .Ita enim feruiendum
eft Deo in tino ore,& exultandum cum tremore.Omncs reges hunc morem femper
habuere,ut aliquos prifeos eligerent fama & uita clarifsimos quos fequerentur :fe/
quimini quoad Synodicas obferuantiaspræfatosa& fcelicíter uiuetis.

Zm wt
¿wFrancoy

ww

J Cap. XL
A Ttcn^tte ftaqj exhortationem fandi Gregortj Pap»,adHildebertum re*
/\ gemFrancorumcap.2ty4.quidicit:propter hoc omnipotensDeusbc «bs
populorum regimina perducit, ut per eos omnibus qui praelati fuerint»
JL Jldonafuæ poteftatis impedat. Quod in Anglorum gente facftum cognoui/
mus,cui ueftra gloria idcirco præpofîta,ut bona quæ nobis conceffa funt,etia fubte
diae uobis genti fuperno beneficio reftaurentur.Etideo gloriofe fili, eam quam accepifti diuinitus gratiam,foilin'ta mente cuftodi, Chriftianam fidem iri populis tibi
fubditisextenderefeftina,zelumreiftitudinistuae in eorum conuerfione multiplicajdolorum cultus infequens,Fanorumædificiaeuerte,fubditorum mores in ma­
gna uitæ munditia exhortando,terrendo,corrigendo,^ boni operis exempla moti
firando,gdifica*ut illum retributorem inuenias in coelo,cuius nomen atqj cognitio/
nem dilataueris in terra.Ipfe enim ueftrx quoq? gloriae nome etiam pofteris glorío*
fids teddet,cuius uos honorem quaeritis of referuatis in gencibus.Sic enim Coftantinus prjisimus Impera tor Romanam Rempublicam à peruerfis idolorum cultibus
reuocans,omnipotenti Deo Domino noftro lefu Chrifto fecum fobdidit,fecpcum
fubiedis populis tota mente ád Deum conuerde. Vnde facftum eft,ut antiquorum
principum nomen,fuis uir ille laudibus uincerer,âf tantum in opinione prædeceflo
res fuos,quantum in bono opere fuperaret.Et nunc udep ueftra gratia cognitionem
unius Det patris,filij & fpiritus fanaí,regibus 8¿ popuhs fibimetfubieœs feftinet
infundere,ut antiquos gentis fuæ reges laudibus ac meritis tranfeat. Et quanto ftudiofids infubiecftisfuis edam aliena peccata deterferitîtamô etiam de peccatis pro*
prtjsanteomnipotentisDeiterribileexamenfecurior fiat.hæciHe. Ecce officium
regis eft,fidem catholicam dilatare in fubiedis, per hoc nomen gloriofum aequirendo.Multas tales inftrucftiones Ifidorus ponit,& aliqua de i piius didis.q.q ha­

bentur.

Liber

IJ?Jr. ;

79j

bentiir,8¿ ad iftamtendit conclufionem, quodDeuseftaudor poteftatisregiae,&
illa fua poteftate rex propter demerita populi permifsionediuinafæpe abutitur.Á
Deo uerô regia poteftas creditam Ecclefiæ fandae commifsionemrecipit,cuiusra/
tionem reddere tenetur, quare legibus fidei omnes fiintaftridi. Non debet fe folu/
cum legibus exiftimare rex,quia fi lex iufta eft tunc Iigat,& non aliter: quare & ip/
fumregem,quiiuftitiæfubeft.
Cap. X1L
St etiam iftud in fumma (ciendum, quod ftudium regentis debet efle, ut pe?
concordiam leges ordinet Vnde opportunum eft in Concilio utriufqs fta tus
primatum &C prçfulum,cunda uníueríalíaRempublícam tangenti a,itatui ÔC
* ordinari : illius uero fic per concordiam conftituti,exequutor rex efle debet*
Quoniam eft ipfa conftitutio regula, fecundum quam fubfedi poteftatem regis or/
dma tam efle uolunt,Regulari autem per concordiam capitis & membrorum prxfidentialem poteftátepro bonoReipublicaememo dubitat Concilium uniuerfelepof»
fc.Et licet rex difpenfare aut interpretari, nihilominus ipfam fic conditam legem, in
dubijs occurrentibus pro bono publico, & ad finem iuftitix pofsit, per
tiirtutem: tamen hæc fuo modo, ficutin Romano Pontifice & canonibus fupradidum
tft,intelligi debet.Non quód rex tollere legem fic editam pofsic abfcp Concilio,qux
cum Concilio edita eft:fed declararerationem legisin occurrenti ca(u,locum fibi mí
nime uendicare.Echxc fofficiunt ad fciendum, quomodo in Synodicis congregatio
nibus officium regis eft concurrerejexhortatbconfirmare, & Ecclefiafticis conftituti
ortibus qutfuel ad fidem uel diuinum cultum fp edant obedire exequi JnpublJ/
cum uero ftatum concernentibus, fimul ftatuere debet,&£itafehabereficutre<3ecfe
Metropolitanodidrum eft fuperius,quicaputfui Concíltj eft. EtftneCofenfuSuffra
ganeorum,nihil uniuerfam prouinciam concernens ftatueré poteft, quoniam prafi*
dere debet rex in illo Concilio,ubi ea difcutiuntur quæ ad regimen Reipublicaefpe/
<ftant,S¿ cu conidio optimatum etiam Epifcoporum fubieÀorum,per confenfutn
cada dtgefte ordinare. Habere quippe debet princeps ex omnibus defubiedisuiros
perfectos,ad hoc de omni parce regni eledos, qui in quotidianocofilioadfint regL
Tales quippe confiliari), uicem gerere debent omnium regnicolarum, ficut de Car^
dinafibus quodam loco qui Romano Pôtifici aftant, fupradidum eft. Et hi tales co*
f¿líaríí,eorffquosreprfrentant,bonupublícSdebentcÓtínuédef€nfare,etauífareó¿
medium wortíonatum effe, per q3 rex gubernet & influat fibí fubíeáís38¿perqd
fubiedí refluuntin opportunis ad principem, Ôi in hoc quotidiano confilío magna
uis regní confiftít: deberent quidem íftí confilí artj ín uniuerfalí congregatione regnt
concorditer ad hocdeputari,0¿per leges & juramenta ad bonum publicum perfua/ Qâderepu^
dendfî palam obligari Et quia de regimineReipublicg fandus Thomas,Egidius de fmpjcrM
Roma, Sed alius,Scotus erante illos Plato etTullius(licet illi ultimi libri no babean
tur) ac etiam altj piares, magna nobis uolumina reliquere, ad ifta quffque recurrat in
refiduo Nuncde Imperatore uidendum>quid ín uniuerfalí Concilio catholicas Eccle
fiaeinueniaturegiffe,
Cap. XI IL
X fuperioribus habetur, Imperatores fandos, congregationes Synodales
uniuerfalium Conciliorum totiusEcclefiæfemper feciffe. Ita ego perluftrâs tegilia uniiu»
gefta omnium uniuerfalium Conciliorum ufcgadodauum^inclufiueBafiltj
rôwrâu
tempore celebratum,uerumeffe repertlta in eadem odaua Synodo,in quin­
ta adione,Heliam colendif simum presbyterum,& Sincellum,throni Hierofolymo
tum in auditione omnium affatum, legitur. Sci to te quia in praeteritis temporibus Im*
peratores erant,qui congregabant Synodos ex toto terrarum orbe,uicarios ad h uiufmodidifpofitionem caularum colligebant, quorum ergo,8C Dei cultor Imperator
nofter,uniuerfalem hancSynodum fecithec ibi .Et legiin gloffula Anaftafii bibho/
thecartj Apoftolicæ fedis, qui eandem Synodum de Græco tranftulitfupereodemdi
cfto,qubd uníuerfa! es Synodos de omni terra Imperatores colligere foliti fuerant: Io
cales uero nunquam eos legitur collegiffe. Et ad hoc concordat definitio canonica
eiufdem Concilrj fuperids ferípta, quæ principalem id eft Imperatorem,uniuerfalib*
Fff 5
dixit

794

*

Dé Concordantia Catholica

dixit iritereíTe deberé non altfcVndebréaftetdico,quôd fient prædidum eft, ita fë
habet Impérator ad uníueríalem catholiCæ Ecdefiæ Sÿriodüril,ficut rex ad uniuerfàlém regni fui:n5 quôd coadi uefed éxhortatofië colliger é debeat, Ut Synodus A/
qUilëiàê,tëmporefândi Ambrofij,dectëtôîmperatorum Theodofij & Valentiniani
congregata,in epiftola eiufdém Côciiff in principio ponitfomnes per principes ud
Catos,nullum inuitum coádum.Sed (olebant per díñales fandiones.necefsitatc cé
lebrandi ConcilijapefiréPatríarchalíbus íedibus;S¿ diem & lócuni coftituèré,aeli
bertatem protédíonís abfc# oppreísíone uel timore offerre,fecundum conditiones
Synodi fuprafcriptas.Et ex tali congregatione,non recipit Synodus iudicijaccoftt
tuti dnum firmitatem,fed ex omni cófenfu inipfam congregatione, 8C ex nocatonf
cómparítíoneflé præfentia ,ut hæc etiamftÿëriusdifcuflafuintDum enim inftant
imiuerfalia pericula fidei,aút alíqiia Chriftí Ecdefiath uníuétfam turbantia:tíícuíg|
lare debet ipieImperator,^ fidei,& pacts cuños,& Rom. Pont, primo Synodiae/
Cefsítatem infinuare,8c eius confenfum congregandi Concilij in definito loco re/
quirereificutfeceruntlmperatores ValéntíriiatfUs &Martiánüs ad LeonemPgpam
fcríbérttés fícPro reuerenda & catholica religione Chríftíanorum fidei,tüifeâuxiItjs uirtutem noftræ potëtiæ credimus gubernari,tuam fanditatem principatum ítí
^piíboparú diuinæ fidei pofsídéntem,(acris literis in principio iufta credimus alióquendanuinuítantés ate# rogantes,ut pro firmiratetx flatu noftri imptrij,ætern5 di
uinitatëfanditas tua deprecef,utôf tale¿)pofitam atep defideriu babea mus, quate/
nus omnia im pió errore fublato,per ceîebrâdam Synodnte audore maxima pars
drcaomnes Epifcoposfidei catholi'cæfïat,ab omni fcélerepUra&intemerata côfi*
ftens.hæc illi-Pari modo legimus,dulci inuitationealios Imperato rés,Papâ,8£ alios
Patriarchas,Epifcoposc# omnes, ad Synodg uniuerfâlem femper aduocafle. Legit
énim,Martianum Auguflum ad Leonem Papam præfatiï fié fcrípfiífeXeoní reuefend.ppifc EcclefiæciuicatisRomæ,Martianus.Defludio Morationenoftra,fandttas tua non dubicat,quin ueram Chriftianorum religionem,& Apoftolicamfidë
firmam uelimus permanere,SC ab omni populo píamente feruarf Dénie# ÎbliditatS
noftræ potentiæ,ex reda religione,& propitiatione faluatotis noftri côfifterenott
àmbigimus.Quapropterreuerendifsimos uiros,quosadnoilram pietatêfandítaá
tua direxitjibêter S£ (icut decebat animo grato fufcepímus.Supereft, ut fí placuérií
tuæbeatitudini,inhaspartesaduenire,ôcSynodum celebrare,hoc facere religionis
áffedu dígnet.Noftrís utíq? defíderíjs ueftra fanditas ía tisfaci ec,ó¿ ftcrgf eligió níá
ijuaá utilia fint,decernet-.Si uero hoconerofum effiut tuad has partesadueíiiasáhoc
ipfum nobís propríjs tua (anditas literis manífeftet,quatenus ínomnéOríentem áe¿
íri ipfam Thraciam,& niyricum,facrænoftræliterædirigâiiir,utqiiéndamdefimtûi
locum,ubi nobisplacueritjomnes fandiísimí Epifcopi debeant conueníre,6¿ quae
ChríftianorQ religioniatc» cathoïicæ fideiprofintsficut fanditas tua fecundi eccle
Ítáftícas regulas definiuit,Tua depofitione declarent.hæc ibi.Conftantinus etiâlm*
perátorq. huius nominis,quicouocauitfextaSynodum,anno Chrifti 68 6.uel circa,
ad Agathonem Papá ita fcripfit.ImperatorFlauius Conftâtinùs fidelis Sacra Deo*
fandiisimo & beatifsimo Archf epiieopo an tiqüæ noftræ Romæ. Per omnia nouiÊ
ueftra paterna beatitudo,& plures fandæueftràéEcclefiæantiqugRomç,q, ex quo
iufsitDeus principaliter nos imperare,dum multoties uoluiffentquidam motion?
facere,de rebus de quibus eft contentio pro dogmate pietatis,inter partes ta fandg
ueftræ Ecclefiæ,cp huius fandae magnæDei Ecclefiæ:hoc prohibuimus fieri,tepo­
re non admittente,cognofçentes quod ex particulari contentioue,non folu ueritas
fciri no poftetjfedmagis malum accrefceretEt infra:Veritas enim Deo chara efl,0¿
fecunda Domini uoce,quicut#uolueritomniu princeps eife,fit omniamïnifter. Eé
itera didum eftdnhoc cognofcet omnes quia mei eftis difcipuli,fi diledionem habuerítísadínuícem.Poft^igitunépus recipitperfedamcongregatiOnemfierfiacL
hortamur ueftram paternam beatitudine,per praefentem noftram piam facram, diri
gere uiros utiles ate# modeftosshabeces totíus(Deo ínfpírantejdodríne peritia irre
' '
'
" præhen/

Liber

III.

79J

praehenfibilem,indutos perfonam ueftræ Apoftolicx fedís,eíufcp confilrj,deferentes
ÔC libros quos oportet proferrí,fi¿ omnem audorítatem habentes, quatenus contiez
nientes cum hic pofíto (àndiisimo acbeatifsimo Patriarcha» & Macaríofandifsímo Patriarcha Theopolitanæ id eft Antiochenae duitatis: perfcrutentur cum omni
manfuetudine&modeftia, & per gratiam fandi ípíritus ftudeant ueritatiinfiftere,
& confentire. Monitionem habentibus eis qui huc aduenerint exjjarte (èdis ueftræ,
per prçfentem noftra m piam facram,per Deum omnipotentem,no eft apud nos par
cis cuiuslibet fauor, fed aequalitatem utrifqj partibus co nferua bimus, nullatenus ne/
cefsitatem facientes quocuncp capitulo eis qui â uobis dirigentur quoquo modo,fed
omni honore cum copetenti munificentia etfufceptione dignos eos habebimus. Et
ii quidem uter<$ conuenerint, ecceôi bene : fin autem minimeconuenerint,iterujn
cum omni humanitate eos ad uos dirigemus,de cutero nos expedantes iudicium
Dei imminere nobis,iuxta quod conftituti fumus feruare fidem fandam 8£ immacu­
latam ,) quam percepimus unoquoque proprio fenfu abundante, rationem reddituri
antefandum & terribile tribunal Dei noftri. InuitareenimfiC rogarepoftumus,ad
omnem emendationem ÔC unitatem omnium Chriftianorumtnecefsitacem uero in/
ferre nullatenus uolumus.Perfonæ uerô quae dirigentur à paterna ueftra beatitudine
ipfa decernant. Ex ueftra itaque fanda Ecclefia ( fi utique uidetur ei ) tres perfonæ
fufficiant,quod fi plures quantæ ei placuerint dirigat. De Concilio uero ufquead
12. metropolitanos Epifcopos.De quatuor uero monaftertisBizanceis.ab unoquotg monachos quatuor, nam fireceperit tempus»perfedam congregationem ftuduif/
femus facere.Et infra: Deus autem nofter proprio conidio protulit,quôd nos différé
bamus in hoc tempere, per omnia iubemus ueftram paternam beatitudinem minime
effici impedimentum uoluntati Dei,fed eos dirigere.Sicenim fperamus in eius benf
gnítate,quoníamquíuoluít huiufmodí capitulfimoueriin prefehti per fando fpiri
rum,concedere habet ut ueritas clareat, ¿Vínftruantur omnes fine fcifmate a tep conz
tentione ¿n uerítate. Et infra.Omoeqj impenfam uenientifi iufsimus praebere, Theo
dorum gloriofsimum patricium ÔÉ exarchum Chrifto amabilis noftrç Italiae prouin
dæ, tam innaui quàm in expenfi'sôf omni utilitati eorum. Et fi necefsitas exegerit,
etiam caftellatos dromones præbereadeorum mudmen,utexomnibusillæfiôifine
periculo Deo cooperante ijdem ad nos perducantur. Diuinitas te (eruet per annos
multos>fandífsimeatq^beatífsímepater. Hæcepíftola,in principio fextæSynodi,
quæ per illum facundifsimu Leone SicilieniemPapam Romanum,utriufe^ ta Græz
ex quám La tí næ linguae difertifsimum,translata eft,(cripta ínuenítur,habens graues
multas notandas i ententías.Maxímé quomodo imperator ordinatione facrí Co/
cílrj prgeogítare íuxta temporis congruentia debet,Ôf cum omni reuerentia aduocareéf defenfare uenientes»cum præftationefummæ libertatis abfep partialitate. AHjs
uero Epifcopis legimus confímílíter Imperatores feríp fi ife per fuas (acras. Vnde prç
fati Imperatores Valentinianus etMartîanus,ita refcripfere.Omnia ad uerâ fidem
Chriftianâorthodoxâreligtonêtendentia,præponêda altjs rebus exiftimamus.Et in
fra:Vnde tua fan ditas cum quantis approbaueritreuerendifsimisEpifcopisJub tuo
facerdotioconftitutisfandarum Eccleftarum,expertes habentibus diuinasferiptu/
ras,& fcientiam &dodriiiâ orthodoxæôC ueræ fidehpræ cundís emínentíb. ad Ni/
ceam duitatem proxime Kalen. Septemb. aduenírefeftinet. Quifquis enim genera/
lemôComnïmnndo utilem futuram Synodum refutauerit:peccat equidem, ôc noftra
diuinitatem offendit. Agnofcat autem tua fanditas, quoniam noftra pietas aderit
in ipfo Conci!io,nifi quaedam publicae &C ineuitabiles curæ nos inexpeditos fecerint,
hæc illi. Dicitde Nicea,quiaadhanc duitatem indixit Concilium Val enti anus, fed
poftea ad Chalcedonam eft translatam. Vnde ad congregatos in Nicea qdem feripie
runr.Studij noftri eft congruerer decerni ea,quæ fandae & orthodoxa: religionis exifiunt, quatenus omnis ambiguitas perimatur
decens pax fandifsimis
catholi­
cis reddatur Ecclefiis,hoc enim omnibus rebus praeponendum exiftimamus. Quia
igitur uolumusintereffe fando Concilio,retinet ueró nos publica
neceffarie uti*
Fff 4
litares

y 96

De concordantiaCatholica

litares ínexpedítíonetdígnetur ueftra religio non arbitrari grauesnoftræ tranquillité
tis prælèritiam fuftínere3fed orare qua tenus ea quæ in ter manus habemus D eo auxifiante dííponentes,ben¿ illuc ueníre pofsimus,utnoftra pietate præfente decernart/
tur,quæ omnem dífcordíam quæftionemqj fubmôueant,ôf confirment uèram ac ue>
ncrandam orthodoxam fidem,hæcibi.Poft hæc fcripferuntrjdem Imperatores, quo
mi fsi Leonis Papæ omnino uoluerût eos Concilio intetelTe debere. Et quia commo
diûs poíTent in Chalcedônam propter necefsitates publicas, quâm in Niceam corn*
currere: fcribunt fie: Vnde fi perfpicitueftra religio, i n Chakedonertfiumciuitatem
uenire dignamini. Et quia dubitabantdefecuritate propter Euchetem, miferuntad
Imperato res,qui in Thracia fuerunt, hocéis fi gnificâtesxqui ad eosrefcrípferunt,ple
nam fecuritatem eis promittentes. Ex his habes,quomodo Imperatores caufas fidei
ómnibus praeponere debent,S€ omnia cum couenienri reuerentia & charitatiue,qv æ
in Synodis habent expedire,nullam necCfsitatem inferendo. Etquod Concilio ih
terefie debent ad fidem confirmandam, non ad necefsitatem inferendam, ficut Mar/
tianus Imperator Conftantinum allegans dixit stf.dtft. nos ad fidem.
Cap.
XIIII.
Tiatii ad hoc operarm dare debent Imperatores,6¿omnés reges fub fuoregno
Synodicas cQuuentiohes habentes : ut tumultus omnis uitetur, & expellan­
tur expellendi . Vnde piifsima Pulcheria Augufta, ad confularem Bithiriiæ
ftratigiu,út cútam haberet circa difcïplinamSynbdfquæ in Nicea cogrega^
Cottiita & nondu Chalcedonam translata erat, fcripfit i Quia feçSdum noftra fanâionan
reuerendi Epifcopí uniuerfi conueríerurir,fuftíríentes poreftacis nóftrp prgfentiam,
quæ poft non multa Deo cooperante aderit. Quídam autemfficut agnouimus) quS
ííntÍblítí conturbare & confundere Deo placitadifcíplinam,fuperueníencesín Ñí5
ceám clerici, atc£ monacíri,atqj laid, tumultus facere tentant,contendentes abfq:
quæ nobis placuerunt :neceílar¡¿ has pías literas adtuam direximus cía rítate,quate­
nus cum omní uirtute, eos qui præter noftram euocatíonCm, aut permífsíonem futí
rum Eptícoporum íbidemcommoranturckricos,fíueintrahuncordínemconftítíxtos,fiue aliqui eorS â própríjs Epífcopís funt remoti,uel monachos atq? laicos, quosí
iiulla ra tío adCociliftuocat, omní mododebeas cíuítateetípfís Iocíséxpelíere:ut cu
ómnídíTciplína conftdentefancfta Synodo, fíne omní commotione step contentio­
ne, quæ à Domino Chrifto reuelata fuerint, comuniterab omnibus confirmentur;
Scito enim, quôd fi quis decætero inuentus fuerit tumultuofusíbídem commorarí,
àut antepraeíentíam noftrætranquillitatis,aut certé poft pradentíam: non fortüítumb
tibi imminerepericulum, hæcibû Eccelaicos,trionachos,clericos, maxime non.
habentes fui Epifcopí facultatem, Concilios uníuerfalíbus ¡nteíeffe non debere: om­
nes enim contentiones, cu tumultu pati inConciltjs non debent Glorioíifsímíenímí
índices Sfamplífsímus fena cus,leguntur in prima adíorieChalcedonenfisConcíltj
díxífle, quando impediebatur tumultu lecftio geftorum in Epheíb: Acclamationes
*
iftæ populares, neque Epífcopos decenr,neque partes iuuanc. De quo in Concilio
Toletánopróuífumeft, de poena in loco benedúftíonis fedentium
turbantium
Synodum, ícilícettriduana excommunicatione, y.q. 4. inloco. Sícín eífdem geftis
Chalcedonenfis Concíltj legitur commonitorium, adHelpidiumuírum fpedâbi/
lem>comKem facri confiftorij ab Imperatoribus datum pro defenfíone Synods Ephé
finæ,ubific legiturildeb igitur tam tuam claritatem, quam Eulogiumuirum fpedabi '
lem,S¿ Triburium, & notarium adminífteriúm elegimus fidei defenfandæifîcutprb
batos in alijs pluribus rebus, reftíísimofc# repertos, &C circa Deicultum opinMifsimos,acualentesnoftrísdilígeceríufsíoníbus minifteriumexhibere.Deijsuerbqnæ
in Ephefi fanda Synodo fuerint conftúuenda nullum fieri tumultum uos permittere
oportet': fed fí quem uíderitís conturbationibus
tumultibus tendentem ad ladronem faneftæ fidei, hünc debetis cuftodfe mancipare, S>Cad noftram perferre notitiam
relationibus ueftris, ut caufa quidem ordine proprio uentiletur. Interefle autem
uos oportet indicio, & operam celerem dare, quo aliqua circa infpeâam probari»
nem

E

Lito

í ÏÎ*

797

hétii fanda Synodus fieri fibi cog nofcat. V os autem nobis có gilí tum facite, quæ/
cune# fuerint défi ni ta. Et infra:Non liceat autem ullum aliud moneri negocium ex
pecuniarias uidelicet capitulis,antequâm ea quæde fide funt catholicasefte(ftui man
cipentunldeo namcp&ciuile per literas quas aduirum ípecftabílem proconfulë feri
pfimus,ôf reliquis militare nobis auxilium delegauimus, quatenus bC uos fiue per
proprium officium,feu his fulci auxiltjs fufficere pofsitis ad ea,quæ præcepimus'adimplendatquae tanto alijs omnibus meliora funt,quantoíblent humanis diuina præ
cellere,^ quæ in hac caufa fuerint conftituta,ad noftram perferre notitiam feftma*
teJEodem tenore Eulogio uiro fpedlabili feriptum eft.hæcibi.Ecce quomodo Im­
perator follicitam curam de cuftodia uniuerfalisConcilijhabere debet , S^omnind
iacere,Ut tumultus & turbatio nulla fía t,8¿ qudd dècerneda féru eri torJifa funt quæ
ad Imperatorem fpedant, quoad Synodi principium,fcilicet conuocare cum exhor
mione& tuitione,fummac# libertate, 0¿ bona & optimacuftodia» dempta omni
partialirate,&pracceptinecefsitate* ,
Econuocationeiiérd dubium ex príoribus(ubidePapadidaeft,quomo
do ad eu fpeder)oriri poffet:fed de reliquis prætadis nemo iufte dubitare 9~1
poterit.Ideo quoad illud difcutiendumdicamus,quodhocin£ereftintert!aPdPrtct *>»
utriufqj couocationem.Quoniam Papa ut primus,& habens præceptiuâ
con^;
poteftatëexprincipatufacerdotij fm in omnes alíos bpífcopos,quóadeam congre
•
gacionem,refpicientemuniuerfalemEcclefiæftatum,in qua ipfe primam curam ge
rinexqua credita pdteftate,praecipere habet Chriftí fidelibus ut côueniant,maxime
fubietftis omnibus facerdotibus.Imperator uerb exhortatur & fuadet Epi fcopis, ac
prsecipítlaícís.Nec^Roni.Pont.dícíqconuócatíoriemadfepertíneretaíKumífedq^
fine fua audoritatefieriSynodus nondebeat.QuandôitacçImp, ob incumbentem
necefsitatemEccîefiæ,primô exhortatur Rom. Pont & deinde alios Ut contient ât:
rede profequíturuíam antiquorum, tunc ínterpellatRom. Pont, primo,
deinde
aliorum audorítátem.Ec nifi ita ageret, fcilicet fi fine upeatfone Rom^PonrEpifço
pos congregaret,no efiet uníuerí alis Cbncilíj audorítas plenaftuxta præhabita:de
eflentiaenim eiuseft,ut nullusexcludatur,maxime Epifcoporft qui uelitÔÉ pofsit
intereíTedgítur hoc indubie in Rom.Pontmerum. Si uero Rom.Pont.rdgatus nori
mitteret,autnoriuemre^altjs parentibus exhortationi impetialúnoneft Cubito pro­
cedendum,nifi necefsitas Ecclefiæ quælegem nô habet,expeditionem defíderaret.
Verum fi cóngregatióni inftitutæper Imperatorem,Rom.Pont.conttadiceret, nifi
necefsitas Ecclefiæ plus parendumlmperatórí pèrfuaderet,Rom.Pont.mos gerendus eft Vnde non credo etiam abfurdum elfe illud di<ftum,quôd etiâ propter curam
commiiïàm cuftodiendgfideifacroimperío,ipfélmperatorneglígenteautcontríidi
cente Rom.Pont.imminentemagtïo uniuerfali turbationisEcckfiaepericulo,præí^¿’
Ceptiue poflet Synodum iridicere,ad prouidendum fluctuant! Ecclefiæ. Licet enirri
Pu­
ant ordo aut pófítiuí iurís determinatio,propter coferuandam pacem exemerit cie p« ajjenfuifh
ficos âpoteftateímperíaii,utfuperordinaueritetiam ipfi imperio facerdotiu,ut cun diwtsymtâ
dis Rom.Pont, tamen quum cefiàntomnia illa,propter quæ huíufmodí facra ordú
__
natío inftítutaeft,qúoniamomnía propter conferuationem ípfius faneftæ Ecclefiæ
íta conftítutafunt,reuertímqr tunc ad habendum eundem finem,ad aptos côgruos
modos temporijhoc ordine nobis non feruiente minime curato. Et hæc fufficiant.
Cap. XVf
Vnc perquiramus ex codicibus facrorum Concilior3,florentifsimg quoti
dam Ecclefiæ’, quid coueniatlmperatori in Concilio congregato cufuis
patrictjs fenatoribusperagere;Et primo reperio ex omnium geftis,tam
in Chalcedona,ConftantinopoIi,Nicea, Ephefo3q? aut ipfe Imperator
perfeinterfuiqautexeiustufsíonecíusíocStenéntesfacrí fenatus& indices: pauci
tamenfemper exmaxímísóó principalibusóíintellígentibus príncípíbus,8¿ nori iteratorçit
plures icuuncj ínterfuífie,im6 rarôi^côperiodmperatoreuerô in perfona exiftêçe^ adefi
Fff $
reperio

D

N

798

De concordantia Catholica*

reperio eS femp præfedifle.ln fexta enim Synodo tertius Coftantin? præièdit in me
dio,cum 10 de maioribus patrictjs» et ad Iguam eius uícaríj fenioris Roma: ct Hiero.
folymorum,ad dexteram uero Pa march æalrjtprimó Conftantinopoliranus,deinde
Alexandrinus poft Autiochenus,et conjungebantur in quolíbetfcamno, Epifeopi
illarum fedíum. Inodaua Synodo prçfidebatBafiliùs,etad dexteram et fecundum
ordinem uícaríj Apoftolicæfedis, é¿alíj Patriarchæ* Verum in Chalcedona(quia
Martianus Imperator in princípiononínterfuit)fenatus&íudíceseranttnmedío,
ficutde tertio Çonftantino ditftumeft. Et ip fe Mar ti a nus ad Sy nodum poft hoc ue«
nieras, præfidebat cum paucis de fenatu, fibi adiuneftis lateraliteruicarijs Apoftolicæ
fedis SC Patriarchis,ut in fexta Synodo fedentibus.Bafilius uerô 1mpera to ^Patriar­
ch alium fedíum uícartjs &C Patriarchis,infubferiptíonefe poftpofuítex humilitate,
tota Synodo rogante ut fe præponerer,ô^ipid ex humilitate renuenteAitdícnt gefta
finalia eiufdem Sy nodi. Vnde quia fenatores & pa trictj, ac príncipes clarífsímí, qui
fLint pars corporis Imperatoris, coníueuerut Synodis intereíie, de íufsíone fi¿ mâdato Imperatoris, ÔC non aliter ut omnia gefta cl amant:tunc eft hoenotandum, qubd
luspr^teTim ni?Jlus fæcularis princeps habet ius intereflendi uniuerfali Concilio, nífi Imperator,
pedorem dc a^í omnes folum fi iufsi ab Imperatore fuerint, uel facro Concilio. Illi uero qui funt
ture interero pars corporis eius,ficut funt patrien,exconíules,exarchí, & facrifenatus ipfi Impera
dlw.
tori immediate coníungí debent ♦ Fititaqj íníuría Imperatori, fi inlocatione faecularium principum, qui de íure ínterefle non habent in uniuerfali Concilio, S¿ quorum
<us intereflendi ab eiusiuísionedependetjímpeditur.AbímperialíenímpoteftatejOr
dinatio talis inter Cxculares depender, qui omnes ei etiam alíoquí exêptï tunc in Co
cilio fubfuntjtanquam protedori Concilrj, ex quare in omnes turi fdidione habet
üleaovumîus Etmaximefitiniuriaipfis facri imperij Eledoribus, popula Romanum repræfen/
MconíHiot tantíbus S¿ facrum fenatum,6¿ unum cum Imperatore proximo colligatíoníscorpus
facientibus, fi quífquám abfc# ordinatione facræmaieftatis, maxime qui digniori tú
tulo non decorantur,ipfís fe præfèrG&pro honore facriímperíj ÔCbono publico,talis ambitio admitti non deberet.
Cap.
XVII*
Ldicis audire
licet non loc¡ui
inecnedí/f.

i "TAmen ad hoc,ut de haere nulla contentio oriatur tan quam denihílo3ícíen
I
dum eft, ipfos laicos príncipes pratados, etiam fiiuflu Imperatoris ínter/
I
fint,non habereuocem Synodícam}fedfolumaudíredebere.Vndeítalegítufín geftis octauí Concilrj quarta adione, quôd quum uícaríj fenioris Ro
mæloquerado ad principes, qui iuflu Bafilij interfuerunt, dicerent: Interrogate illos
manificenrifsimi S¿gloríofifsímí príncipes, anilliquiintroierunt faciunt libellum
hunc. Dixerúnt principes ut obfecundantes uerbo,ueftro, ex praeceptione ueftra
interrogabimus eos,non per poteftaiem noftra: poteftas enim hæc ueftraeft. Et in
fine dicit Baiilius Imperator,in capitulo quod incipir.Multa quide.cuiustenor infra
ponitur.Quâmquàm non fit datum iftis fecundumcanonem dicendi quicquam peni
tus de Ecclefia fticis caufis. Opus enim hoc Potificum&facerdotum eft: ¿¿loquitur
delató «Idem Ambrofius.7$.epiftolacontra Anxenfium ad Valentinianum Impera
torem,dicens.Sifcripturarumferiemdiuinarumueluererum tempora retracftemus:
quis eft qqiabnuatjincaufa fidei Epifcopos iolere de Chriftianislmperatoribus,nô
Imperatores de Epifcopis íudícare?S¿ infra : Pater tuus Deo faucnte uir maturioris
æui dicebat,non eftmeum interBpifcoposiudicare.Tuanunc clementia dicit, ego
debeo indicare :6¿ ille baptizareis in Chrifto, inhabilem fe tanto ponderi eflepu/
tabatiudicij.haec ille. Eçcequôd deperrinentibus adfidet religionem, inter Epif/
copos imperator iudicare non debet. Scribit autem uenerabshs Sedulius, in libel/
lo de recftoríbus Cbríftianís cap. i r. ipfum Valentinum Imperatorem poft hæc
dum á fandis Epifcopis rogaretur,quatenus dignaretur ad emendationemfacri
dogmatis incereííe , Synodo dixiffe : Mihi (inquit ) quum minimus fim de po­
pulo, fas non eft talia perfcrutarúuerum facerdotes, quorum hæc cura eft, apud fe/
metipfos

•'* #

r*

í

Liber

n-

(

III.

métipfos coftgregefttur ubi noluerint» Et in Texta Sÿnodo dicitur in prima á(ftíoné¿
prxfidentepijísimo Chriftidíkdto magno Imperatore Coftaritinojnfecrecario
pcrí paláttj, fi¿exíufsíone eitis àDeo fuftruiftæfereiiïcatiSjpræfèntibus æ audienti/
but Nícetagl orio íífsímoexcofuk patrícioj^comíteimperialísobfequrj precis»
Étfimilíternoc quodam loco fuperius probatur, quomódo exíufsíone Imperatoris^
Bahantspatricius aliorum nomine loquens,ad audiendum fenatano íntereíTedixir.
iBchoc probant gefta Cbalcedoriéfis Concilrj, ubípoftquam princípesín principio
"riómínátur>quiiufsióné Mariíaní interfuere,additur: Coueníeiite autem etiam fane
Co^uníuerf^LCoticílíójTécünddmfacramíuíriónemía Calcedoneníem urbécori
gregato^ Pafcíiáfmo 8¿ Luceritio reuérédís Epifcopis,& Bonifacio presby tero,túert
ribusldciimfanrftifsinii etreúéreridífsími Archiépífcopí álmamrbís Romse Leonís¿
& Ariatholíó reuérendo Epifcópó inclytae urbis Cónfta ntínopolítanae-Ecce Syno­
dum folùm ex facerdocio coftítuí,fl¿ laicos üoce i n ípfa, niaxíme ín Ecckftaftí cis res
busdum tracftarentur.rionhabére* Quarefiadeemnónhabentdeiure,tuncad audi­
endum tantum uetiicntes, íüdíCio imperiali pro confemanda libertate Synodi, quo
•d cunfta Synodum refpícíeritíanieritófübfúrtt,fiñecuíusíufsíone & facultate inte
reifè non deberent. Quare principes muridiriori laicôsfèd Epifcopos., ut &uocerri
. fuam per eos aperire ualereut,mittere deberent,& tunc ceffa rec omnis quæ ftiojquia
qúífcpiuxta canonicas faticftíonés qüiuocem habere unit, inordítiéfiio íuxta tem/
pus promotionis debetconfidere.Siuërôregesôf principes habent Synodó certa in
fínuafe, hoc polluât per qriófcuric^, in loco Oratorum ád hoc communiter publi/
ese deputatos^ cjüiá titilla audietía cuiquam denegatur* Delíberarenero^ res Eccle­
fia ftícás definiré, íacerdotütri eft; Hoc fi ira ficut
abantiquo introduáum
eft férdaretur, nulla de fédíBus quíéftio, auteapfopter turbatio iri Synodis exorirez
tur* Verum quia iri Cdnftaritienfi Concilio príncipes üocaíí, etiam in hoc no/
ftroBafilíefí Coricilíó,adhabéadaniunambmníuni con cordantíam, confuiré fatís
¿fcxíftunt : quiauígor Synódícaé praeceptionis ex concordantia eft» Et oportet pro
” tonferuatíórie fidei rioftræ,quæ ad arÀutn lócum redada eft (maxímequurri Impera
toris potqfta’s hodie nóri ómnés ft cut quondam ftringat & compeicaf) res cáncerdítérprínclpuniétíaníalióruni QCregum, qui in Chriftianitatéfurit aduocationerri¿
ut omnés Synodícás definitiones íuftas8¿ fan&as⣠írrepraehenfíbiles uídeantur¿
traâare, ut pax in Ecclefia ferdetur, SCfcífmlauítetür* Vnde tuticoportetetiarri
iiti magna S¿ Capienti cautela, íri bis fédibds üellocatíótiíbas,ne ex turbâtiône,quæ
éx ambitíoíís Honoribus prætextu defenfíoriís dignitatis éxoríd íolerit, confufiri
máíor fíat. Et pôffèt facile fuccurfi per díftíriéiíonem locationum, potiendofe/
dilefcalare uel fcabelluni pro Imperatore, ipfi proxime unitis, pro Francorum
rege & ipfi coníuncftísj&fímílícer pro Hifpaniæ regibus 8¿alfjs utabfqiietriixtu/
radiuerforum regnorum, fcamnis fecundum ordinemregampófttís,únufqui(qué
princeps in fedili regni fui locaretur* Et quod talis quidem ordo in pace danda (erua/
retur,ut féçüridum ordinem regnorum locum in ipfi us regni fedili habenti ¿pax cae/
teris per ofculum communicanda daretur * Inprocefsioníbus ueró reges fuo ordthe Imperatoretri lateraliter aftociarerit, alijs omnibus retro fuo ordine pergentibus
tegnicuiuslibetndbílíbus 8¿ambafíatoribus3fead Tuumregem linealiter,adferiem
quain fcamno Cederent colligantibus, abfqj cùiufqüàm alterius interruptione» Si
Uéro duo de eiufdem regni dignitateaut prioritatecontendetes forent,talis ordo fer
üetutriït quifqueæquê propinque Imperatori admittatur,feniora dextris,íuníorá
finiftris abfque cuíufquam'praeíudícío. Etíta fieret de fcamnis utriufque conten-*
dentium, fcilicet quod fenioris fcamrium à dextris locaretur,iunioris à finiftris.Etiri
procefsíone,qu¡líba obedientíarius á rege fecundum fuum ordinem per linea recfta,feíuo dominó colligaret- Hæcordinatio forte faluamelicri, poiïètfcandalisquæ
exoriri fo!enr,facile obriiare-Et habet aequitatem plánarri 6¿ pacificam Sí ín i aré fari
datam, fecundum quôd fuperiûs habetur î quomodo qtrifqj cuiufcuncg gradus alteriusperfonamut procurator (eulegatas indutus # in eo loco federé débecubí pfineïpálís^

!

goo

De concordantia Catholica

palis.Hæc quidem ordinatio,fingit fcamnum regno alicui depufîitum tanquàm fed?
regis efle,quem ípfíus oratores feu ambafiatores fi adfunt, feu príncipes proximio/
res abfcp edam fpeciali ad hoc regis commifsione,fingit bono pacis rcpræfentare.
Et dS hic ordo in fcamno quolibet, quiSCin ipfo regno procedentibus comiffarq»
regis, Ôf fubfequentitibus fuo ordine principibus, ierue tunquis dubitat optime pi­
cem quoad hoc pofleconferuari?
Cap.
XVHI«
laperatordi- *W *^Oft hæcde qs5quç fedente Synodo imperialis maieftas facere habeat,uidea
qumlff prim IJMum.Et primo reperio imperatores aliquâdo dediflè primatum ín Sonódo>
mm «alto,
ut in quadâ epiftola Theodofíi &Valctiniani ad DíofcorGMñ fecunda Ephe
JL- fina damnata Synodo,quæincipitîAntehoc quidem.ubidícíturNeceflariíi
duximus his facris noftris literis ad tuam uti reuerentiám, per quas manifeftum faci­
mus tuae beatitudini QC uniuerfte Synodo, quôd nos regulas fandorum patrum fe/
quentes, non folum propter Theodericum, fed & aliqs omnes qui ad congregatam
fandam Synodum pertinent,audoritatem &primatum tuæpræbemus beatitudini
hæcibùSednonlegialibiquàm in illo conciliábulo fádumtundeutin eademepfftà
iwpeHtorïstn la propter timorem Neftorianorumhocfuit fadum,etiam tunc nondum uenerurit
tonciiysoffi- nuntii ApoftoîicæRomanæ fedis forte:quareipfçDiofcorusAlexandrinus,merito
primatum habuic.lgiturdehocrion eftmulcum curadum. Sed ipfe Imperator habet
curare«uc detur perfuos iudicesôÉ iènatores maxima diligentia, ut canonico more
(ando & iufto feruato ordine, non ex abrupto uel praecipitanter aut pafsionaté,
per timorem uel imprefsionem feriatim abfiç materiarum inculcatione tradâda ex­
pediantur,ut nihil deinftitutis perfacros canones, ad inquirendam ueritatem, tamin
iudícíafibusdefínírionibus,quámetiam difputatorrjs omittatur,tanquam neutrales
índices. Vt etiam clara manifefta darifsima fiant, ut rede inuariabilís cóclufío,8€
eiuídem exequutio per imperialem maieftatem fieri pofsit,abfcpomnihæfitatione.
ita lego in omnibus uniuerfalibus Concilias, Imperatores dum præfentes fuerut,aut
facri palatij indices fenatum,officium promotorum habuífle, ád dírígendumcun
da ad claram ueritatis lucemflmo in terminorum obferuatione QC d ila torijs,u t i udi/
ces cum confit io Co ncilrj fe habentes, acetiam aliquando deaflenfu&appro bario/
ne íudícantesíSícut in quæftioneprimatíf,ín Chalcedonenfi Concilio, ínter Patriar
chamConftantínopIítanum & Romanum mota,íudíces fententíaueruntíuxca pro­
ducios canones, interrogantes poft íudícíum facram Synodum,utrum confentiret,
an aliud uideretur ; tota uero Synodus approbauít, ut legitur in fíne geftorum ChalFtra^íwái- cedonenfis Concílij.Firma tas autem iudícq,8¿ omnium quæ íta aguntur ín Concilio
wimwîttcS- perquofeunqueexconfenfutantum,Synodicadepedetaudoritate,iuxtafuperius
ciU^co}icdio præmifla. Qu are
fi aliquando fententiafle iudices tales leguntur, ex confenfu
dependet.
Synodica commífsíone uigor fententíat dependebat,&non exímperialí commífsío
ne, cuíus audoritas Synodum uirilem nô præcelIit.Dirigi uerô res per uiam canoni
câ, nequicquàm quôd tratftatur pofsitinculpari propter fuam fubfcríptíonem,qua
in fíne ut tenes, qui redo indicio interfuerunt, pro fírmítatefacere debent; propria
audorítattfpetere poflunt,Longum foret omnia enarrare, quomodo per Imperato­
res 0¿ iudíces,ínterlocucoresdíre¿loríereí ínueftígandaepro apertione ueritatis,fieri
folebant.Sed una eft conclufio,fciiicet quoniam fiebateo modo,quo iudicia canoni
ca fieri habentjpura uocetur ter accula tus,inducatur in Synodum,legatur libellus,re
fpondeat delatus,deliberet melius,proberur negatum,offendatur per gefta Synodi/
ca acdidlaprobabilium patrumfli efthærefis quæobíjcítur, iuret producens notari/
us librum ita in ferinio proprie inuenifle,& per talia & confimilia quæ ad caufam deferaiunt. Fuit etiam optima confuetudo, qua canones in quibus quis fundayitinten
rionem in feriptis producebantur,& pars refpondebatfatereturutrum
an fufpi caree ur mutatum. Et fic darifsima fuere femper
Synodica indicia £¿aperrifsíma.Et
hæc de materia.

Liber
Cap.

11L

8or

XIX,

r^’***V Væ Imperator inConcilio regulariter agerelblitus fuerit,proximtMixKue-

Xrumexhortationibus gratioris fæpe ufus eft in Concilias. Vnde Chriftia/
1
Inifsimi piifsimi Bafilq Imperatoris, cuius nofter Sigifmundus â Deo co*
ronatus inuidlifsimus Imperator,in hocBafilienil Concilio ueftigia infeg
- cur,ut propriédícatfacruhocCóciliüínBafileaBafilíoaltero pfidente Exfoñtiofacelebra rñaliqua ex odaua Synodo ínferere curauí. Ita em. in exordio Synodi loquu/ fity ivi^ratuscft Bafili? Imperator mitifsimp.Cu diuina & benignifsima ,puídentía nobis gip
bernacula uirilis nauis comififlet omne iludía arripuimus,8¿ ante publicas Ecclefiâ /
fticasdiflbluere.&jpcellas quæ per multos annos exinuidia odientis bonum Sacha
næexpanfæfunt, in ftabilem tranquillitate per meliorem quanda,puifione trasferre.Siquide munito diuinitus imperio noftrofemphocdeíideriú gerente,acabalrjs
Patr¿archalíb.fedíb.uícaríosadducere,^>preríanidídácaufamiudicante:cooperat^
eft intetioni gubernati díuínítus imperrj noftri,folus infinita? potëtiæ rex
princeps
pacis,& ut afpicitis Confiliu noftra copleuit,¿¿ in id ipfum couenire atep concurrere
fecit. A feniori qde Roma,Epilcoposduos,& diaconu onu de definí tis fepte,prudez
tia,íntelIecftu,acuitauenerabilídecoratos.AbOríencaeueró,Prototroiu Anciochic
fandifsimu mertropolita Tyri omni reueretía pleno. AHteroiblymoru aure fanda
Dei Ecclefiâ fonda uídelícet Sion,de qua extjc q prophetatus eft, & noua lex, & dip
cretor omniu DÍomínífermo:fandífsim0Sinceíiu,uírnApoftolicú omni fapieriadí
ulna ÔÉ humana refertá.Igít cooperatione & gratia Chrifti uníuerforff regís,
Dei
cunda tenetis,tjs quae praua uobis omnib.efle uidebátur afpera,in ufas planas ínv
peratoría dilígetia 8¿ iludió noftro trâslatisîcomonem us & hortamur omnes uos fra
tres,ut cum multo podere&reuerentia côueniatis,ad fandâ hac&uniuerfalê Syno
dum,tancg adcomunêôC uniuerrisaptâatqj finelaboremedela,nullâuitiofam mod
one uel affeftu feretes,necad côtenuofam uoluntatê refpiciëtes, (êd potius uinct benê»c|uincere periculoseaciniuftè fitientes.Sicenimunnfquilcp qui uitiatuinteriorë
patitur ho mine, fanitatêrecipiet, & æternâ falute percipiet. At uero aduos ipfos ac­
clamatione ímperíj noftri proponimus, quippe qui poteftatê Synodicí ¿udícq díuini
tùs accepíftis.Etenim uos ueritatis elfe & diuinæ iuftitiæ (fecudu quodeft pofsibtle)
diledores S< imitatores, nequaq; qui de ambigimus. Sed ut Deo munitu ímperíS
noftrum,fecundSdacamfibípoteftatismerurá,ínEccle(iaftícísnegotíjs níhíl tacuífe
fe patefcat,eorum quae debent atc^conuenífítidepofcimus religionem ueftrâ,utorn
nis gratiæ&odrj nunc maxime fuperatrixefficiatur,quin potius impafsibilt beatçcp
naturae ad perfonam non accipiendam, omni robore quantum fieri poteft afsímíletur, ÔC neque peribnam potentis per gradum, uel per amicitiam accipiat,neque pau­
peris mifereatur in indicio. Sic utique fecundum Concilium,utique ac uoluntatem
Dei,atquetranquillifsimiimpertj noftri,pacatifsimafobfequetur ordina tio.hgc ibi.
Longum foret alioru ditiorum Imperatorum dulcífíuas exhortationes inferere, quas
quífe# Imperator fecundum tradandam materiam adaptare ftudebat, more huius pi­
ifsimi Imperatoris ac aliorum.
Cap. XX.
OIebant etiam Imperatores cum forte abeffent, comitcere loen tenentib.alloquutíonemadConcilíum,&fuafionespro occurrenti maretia.SicIegituritt
feptímaadíoneeiufdemodauiConciltjí Bahanem patricium&præpofitS
ad Concilium dixiifojPhociocum fuis Epifcopis in Concilio exilíente. Sanx
¿lus Imperator nofter uult facere alloquutíone ad íftos, per me indigno feruum fuu.
Sandifsimi uicarrj fenioris Romaedíxerunrficut iubetimperium eius.Bahanisdixit
ad Phocium &C Epifcopos eius,hortatorie alloquitur uos Imperator homines î dicite
undeefttSjdeccelo eftis.deabyffo eftis.ande terra in qua nos degimus fSC offendite
mihi hac hora quia ííuehgrefis mota eft,fiue fciima emerferit in qualibet parte,et fen
ferit aliquis ex quatuor Patriarchis,tmb uerô quinque, qui condemnatione condemnantuosjquiduobis uideturadhæcî’eftne qui adíüuet uos: dici tesquis canon uos
adiuuetj&ubi pofuerit Dominus canones in Ecclefiis fuis, an in alio aliquo loco,

a

S

Soi

A

De concordantia Catholica*

6¿ ubi Eccîefîæ font hodie,©¿ ubi prædicetur Euangelium?eft ne alius locus cjj quem
tenêt uiçarij ifti :dicite? EpifcopiPhoctj dixerunt,Deas cuñodíatImperatorem no/
ftrum.Verbum petiuimus impunitatis ,ut diceremus negotia noftra cum fidutia^
nonaccepimustquantum ergohabemusloqui? Bahanis dixi t*Sadus Imperator no/
fter admonentis affecftu ad uos dicit, utic^ Deus ideo audiuit deprecationem meam,
©¿ adduxit hos fancftos uiros de finibus mundi, ne quid fecundum faciem fiat, fed ex
gquo ponatur íudícío iniuftifsimum:Dicitisutaccipiatis uerbumíecu rica tis,S¿ tunc
quis âme ttiftatus uel læfus fuerit,uolo ut dicatis* Ideo funt hic uicarrj omnium fedi>
um,ut quidquid habetis iniuftificationem ueftram loquamini. Epifcopi Phocij di/
xerunt.Scimus imperium fandum eius, quia^neminem uult contriftari. Quid uolu/
mus dicere, fi dixerimus iuftítías noftras, non fient* Bahanis dixiuPer Imperatorem
noftrum fandum,nihil prohibemini:iubet etenim, uult,fi¿acquíefcít ut loquamini,
fed uidentes indices conuicia ueftra, nec audire uosuolunt. Epifcopi Phocij dixe­
runt^ nos iudices ipfos non recipimus.Bahanis dixit: &rerjcit regula Patriarchas?
8¿ irrationabiliter iudicant?Amphilocus Phoci Epífcopus díxit:írratíonabilifsim¿
Bahanis dixít:©¿ tranfcenfu regulae,& Patriarcharum fuoru íudícantíEpifcopí Pho
crj dixerunt,extra.Bahanis dixi titead Patriarchatus & certiftcaminí* Bafilius piifsi/
mus Imperator ©¿amicus Chrifti dixittquotquot creditis per omnia,quoda Patriar/
chatibus uenerint homines íftí cum commendatitrjs literis,6¿non habetis aliqua am­
biguitatem ,fufcipite illos
quæ indicantur ab ipfts : quotquot autem dubitatis ad
hoc,S¿ non habetis eos iuftos, neqp fecundum uerbum Patríacharum fuorum agen/
tes,iteadeos6¿difciteabiilis,&adduciteetíamadnos,imo ueró quod plus certum
exiftit,8¿ difponemusita. Epifcopi Phocij dixeruntmos iudiciumnon uídimus,6¿
quomodo habemus fequi quod nos non uidfmus? Bahanis iuflusab Imperatore di/
xít : Sandus Imperator dicit, ne dicatis fratres, quoduelim uos mittere illucut
pereat quis ueftrum*Teftis eft Deus,quem mifero illucinconfpedutotius fenatus
0¿ fanctæ Synod i,dico, iterum reducam eum huc.Multa talia quæ notanda forent in
adis leguntur, ifta excaufa, quoniam lingularia quædam perpetuo notanda conti/
nentur,inferui:fcilicet quomodo Imperator amodo procuraredebet, ut luce clarius
abfc$ omni dubitabili adu, gefta Conciliorum peragantur. Adhuc eft aliud quoddâ
lingulare in ipfis geftis. Legitur dum fe Epifcopi Phocij multis argumentis ©¿geftis
defendere uellent,Imperator dixit : quod allegati per illos fanati poftea per Ecclefia
fuerunuuos autem ufq ad præièns in peccato ueftro eflís,©¿ in fepulchro nequitiæ
tacetis mortui Vnde omnes fummi facerdotes Patriarchae uos condemnantconcor
diter. Adeo uero munitum imperium noftrum,placidum & benignum eft, ©¿ueftri cu
ramgerit©¿confulit, ut percipiatis miferícordías,quasdelíberaucrít fanda ©¿uniuerfalis Synodusmam omnes nouímusquódlaícieftíssfi¿nonadduximus uos latra­
re,fíne ordinefacere uerba,oía enim ueftra medacia funt©¿ fedudio. Phocij Epi£.
copi dixeruntîhoc nec diabole aufus eft dicere,ac fi diceret nos effe laicoslmperato^ÿ
autem ideo eos laicos dixit, quia à Phocio qui non fuit Epífcopus ordinati fueruntp’
6¿ Epifcopi uolebantdefenderePhocíumáfeípfos* Et quia quidam Eulanpius de
Phocianis Epifcopis ad uerba uenitcum Imperatore : uicarij Apoftolicæ fedisdixe/
runt, Eulampium ab Apoftolíca fede damnatum ©¿ excommunica tum, & ideo uer/
ba Imperator cum eo facere non deberer*Tunc dixit BafiliusJEgo crebro ©¿multum
rogaui ne perirent,6¿ ideo uocaui eos huc, fi nolSt côcurrere ad Ecclefíam, quidquid
íudícaueríncPatriarchæ etiam ft noluerintconfirmabunt. Nemo ením poteftdatam
eis poteftatem àChrifto Deo ©¿ faluatore noftro, reprobare.Ecce
quanta pietas ©¿ cura in Imperatore effe debet, ©¿
demum fides ©¿ conflantia in defini cis Synodicis*
Cap*

Liber
Cap»

III*

A

XXL

Ebet etiam ipfeImperator premoniciones pro tradaridís’negotijs Conci­
lio aperire^ ft qua Tibí ftatuêda uidentur,quæ ad Synodn.fpedlat indicare,
& inflareutftatuantur. Vnde Martianus Imperator, in Concilio Chalce/
donenfi ad Synodum dixit : Sunt quædam certa capitula¿ quæ honorum
tefpedlu ueftrg referuauimus fandlitati:congruu rati regulariter uobis ifta Synodal* polutaaè
difponi confilio potius, quàm noftrilegibus flatui. Et iubente facratifsimo Qc ptjfsi/ ^rators
mopríncípe,Beronícianus uír deuotifsimus,fecretarius diuini coûftorij,capitula ita
'
relegit,&fuit primum capitulum .Monachos qui per fíngulas cíuitates funt arc# pro
tiíncías,fubiíciEpífcopo 8¿quietemampledti,&rattenderefoloieiunioMorationi»
J
Et hoc idem legitur per Henricum Ôf Carolum reges,fimulcum certis Epiicopis Co
fiuentiaedíceceíis Treuerenfís in Concilio exiftentes,demonachis ftatutwm.Secun? secundum.
dum fuitQuod clerici non deberent fe curis mundanarum rerum fubiicere, poffèfsi
Ones conducere^ procuratores fieri.Tertium capitulum.Quod clerici ín uno título
permanere debent^
ibi miniftrare ubiabinitio deputati funtJftà capitula fuerunt
laudata à fanda Synodo,recepta decreta ta: licet proh dolor hodíe non ieruencur.
Sic Imperatores Theodofius ÔC Valentinianus, ad Ephefinum Concilium de Iba E/ Tfaofo.çy
pifcopo fcripfifle leguntur.Imperatores CçfaresTheodofîus ÔC Valetiniaous,ui¿lo- v^«,¿wper£í
res actriumphatores femper colendi Augufti:fanélç Synodo Ephefinæ.Plurimæ re-torii™ ^Ab­
lationes ab Bdíflenorum duitate Ofliroeriæ prouinciæ,cu monumentis quæ ibi font
habita,hucdiredlæfunt:in quibus infertur depolitio plurimorum reuerendíísimo/
rum clericorum) ô£ religio fíísím orum Archímandrítum, SCeorum quí ín dignita ti/
bus conftítutífuntîÔÉ feréuniuerfíeiufdem duitatis populi, teftímoníum perhibent
contra Ibam Ediffenaj urbis Epífcopum , de multa impietate atque blafphemia»
Quia igitur tale fcelus per ueftram corrigi confe qu ens eft fanditatem ( tantorum e/
nim teftímoníum difcindere fandum non eft) dignetur igitur fandhtasueftrateItimonia 8C gefta legere, ipfumamouere,
alterum religiofum ibidem côftituere.
Sienimmaiorum praepofiti urbium orthodoxi fuerint, neceffariô QC reliqui eoruni
magifteria fequentur. Talia QC confimilia fecundum temporis opportunitatem*
loliti fuere præhortamértta dare facri Imperatores, quod cedat noftro gloriofifsimd
Sígífmundo & eiusiucceflbribus in exemplum.

D

Cap.

XXII;

Ltirno quo Baric materiam fcire debet imperialis ceifitudo,quod ftatdtaÓ¿
defínítaperfacraConcíIhjOmmmodocuraredebetutferuentur,etíampef
leges poenas non feruántibusínflígendas. Vnde cu inquifitione decenti dé
bet írt facro Concilio ínquírére,ancommuní Concilio & confenfudefinu
ta fint ea quæ publicatur fuæ maeftatí.Píifsímus ením Martianus,lédía fibí ín Chal/
cedona quæ in íymbolum redada fuít,ínterrogauít; fí omnium conférifu réligíofo/
rum Epífcorum firmarentur leda?& habito refponfo per Sÿnodu qubd fie,quæ ma/
gnas ecíam laudes díxít irriperatori:ipfèlmperatorlegem appofuítíícdícehdo*Píá¿
ô^çatholica fides pro patrum tradítíombasáfandlaefíSynododemonftrataJuftíí
pariter àtcg utile noftra probauitefletranquillitas,omneminpofterumcontentioni»
materiam de fyncera relígioneprorlusauferre.Sí quis igitur aüt priuatus,autmilita/
ris adhaeres ftipendrjs,fiue clero fociatus, publicam de fide contentionem faciat, feti
uulgi perturbationem concitettfciat quod qui priuati conditiorie notatus eft,à facra*
tifsima urbe pelletur,militans uerd de fua militia,^ clericus de fuo gradu periclita/
buntur, etiam altjs fubdendi fupplícqs. Sandia Synodus acclamauit,multosannos
principi Chriftiano,principem te per multos annos optamus, Similia adducerepoG
fem de multis geftis Conciliorum. Sed pifsimi BafiIq didtum quoniarri notatu di*
gnum, fenterttiofum, QC memoria dígnifsímum, non potui non inferere:ita enim le­
gitur in cónclufíone Concílíj ocflauí. Bafílíus pqfsímus ó¿Ghrífto amabilis Impera/
rorjad Synodum dixit.

V

%

-Ga^

804

De concordantia Catholica
Cap. XXIIL

ia cûnà
Iwçtïcratw.

æt Vitam quidam uexationem & laborem, & ueftra diuinituscollecla per/
/1 tulit Íandlítas,fingulis uobishíncínde-confluentíbusadfoelicíísímam ur*
/ \r 1 hem noftram, caufa Ecclefiafticæ ordinationis ddconftitutionis: pro qua
JL ’ JL etiam diuturnam in eamoram fuftinuiftis,06propter quam multi & tene
¿lutem contempfíftís, &C corporalem infirmitatem parui pendiftis,& fortes fa ¿ti eo/
rumquærequiei non congruunttoleraftisdiuturnam fepara tionem fpiri tuali-.
um filioriiueftror 2 magnanimiter pertuliftis. Sed eccedolorû ÔC labora aeftroru in­
detis quâm fit finis fuauís,ó¿ Ecclefiæ Dei proficuus.Nam com munis concurius,8£
in fpiritu fan ¿lo magnae huius ¿V uniuertelis Synodiconfenfus, omne fcandalumfi£
offendiculum êmedio remouit Ecclefiæ,huiufque multi temporis procellas com/
peteuic’^ ad lymptdam tranquillitatem traduxit.Gratias ergoagimtis Domino pai
tres uenerabilesjd e omnibus bonis, quae nobis àDeoconcelfa funt, & admittimus
zelum ueftrum qui fecundum Deum eft : & optamus á munificentia magni Dei QC
rege uniuerfitatis, opulentam uobis retribui mercedem, dolores ueftros& labores
reconpenfantem,pro quibus 0¿traquillítas noftra feftinabitreficereacanimareuos,
££ omnedefideriumueftrum implereJn omni autem audetiaexpraeftafateri, hoc
tuftumputauimus pro communi omnium noftrorn munimine,tendlæ DeiEcde/
fiæperfeuerandi tranquillitate,propter eos qui communi inuidentfodicitatfe&uulnerantur quidam fagitta ferpentis fuper Ecclefiftica ordinatione,congratulanturau
temhuiuscommotioni & æftui,at<$ delitias exiftimant, fiuiderinteam in tempeftate fíu¿luantem*TaIíbus ergo expræfte hodie dicimus,quifquis habet aliquid adirer
fus hanc fandlam & uniuerfalem Synodum dicendum,uel contra huius canones aut
terminum,ftet in medio & quæ fibí uídetur edicat,fiueEpífeopus fit, fiuequifquam
de Ecclefiaftico clero,fiue laicus, aucexrjs qui ciuilib.ofncqs mancipatur exiftat:
quàm n ô iit datum iftis iecundu canonem dicendi quidquâ penitus de Ecclefiafticis
caufis,opusenim hocpontificuSd facerdotumefttfed ex abundati omne os íníquíí,
obftruere uolentes,lícentíá pilamus omnib.utq in mente habet q> ambigua,deijs 5
decreta funtab hac (ancla Synodo,hocin media exhibeat,& fufcipiatfatisfadlaiois
falubre remedia no modicucertamecertauinv,nec$ labori cuilibet cefsimus (utôi
ipfi nobifeum noftis)ad congreganda eos,qui à Roma & ab Orientis Patriarchalib
fedib.conueneruqquos conducere multi quíde 8C ante nos cona ti funt, led nullo mo
do ualuerunt.ü*¿on modicam uexationem contritionem e tía Deo amátíísímí fum
tnifacerdotes fuftinuerut,alongecocurr€tes ad fandae huij» Synodi tra¿ltatS.Quíer
go habet quiddicendû dicat, du haec celebrat. Nâfoluta'fandla & untuerfali Syno/
do qui apparuerit Ecclefiæ Dei cotradicês autnocÔmunicâs ei,fiueEpífeopusíir,fí
ueabíbluté facerdos,fiue dignitate aliqua prædi tus,uel aliter côuerfatus:uenfâ ab im
perio noftro minimeconfequetur, fed iuftècondénabitur,
duitate noftra pelle/
cur,ut corruptor & peftilens,ôi mebrurn putridum & inutile, SC cornune corpus Ec­
clefiæ uiolâs. Vos aútem amatores uír tutum, Deo amicíísímí fummi facerdotes,quí
Epali decoramini dono, Singuli commonete proprium grege & ad falutem ducere
nepígritemíníídemonftrantes quantum multum fit, eos Ecclefía Detmanete ín tra­
mítate,ab illa difsilire,&cotra eos qpræfuntanimab. fuis ínfaníre,S¿ádíuinísmyfte
rijsppter irrationabiles et uíles occafíones fefe coercere.Et quíde fubíe¿iu uobis gre
gem,punuquecg díem Dominica uerbís do¿lrínycÓfírmantes4addíuínarauolnta/
tumdirígiteperfedlíoné.Eos uero q errore hærefeos cuiufquâ detinetur, tancf; pafto
resboniconuertite. Noueritenim uirtutib.plenaperfedlio ueftra, quia fi nota fuerit
uobis hærefis quçcücp ín ¿puincia cuiuscÇ ueftrulatitâs,nÔ per afsiduâ dodlrinâ radi
cftùs euellatur,8¿ omnes ad orthodoxa fidemanudícantcanonícéhuiufmodíEpíf/
copus â proprio Patriarcha condenabitur-Etfacrís quíde do¿irinís at<$ ab abomina
tíoníbusalieníSjtaliter facratífsimus grex ueftrum per pafcua falutaría,pafcatun
Ipfiautem m alterutrum pacifícieftote,6¿Ecclefiæ uínculumíndífruptumconfer/
uate3in quolaboraftis cpncordaftis. Quodqj uerbo manu ín prxfentí tendía
uclirum

qa

Liber

III.

.

8o;

unfoerfalí Synodo confírmaftís,ne per contentionem
pertinaciam mutuam, difr
ruptionem rurfus communis Ecclefiæ corporis facíatis,0¿ non habeatis neniam in
die iuftifsimæ retributíónís:fedamícítía ueftra SC confenfus,fîc ad ordinationem to?
tins orbis diftridlfsimanorma.ynde uos contemplantur fubdíti quemadmodum
prætoresad pfincipalía,&aduítaniueftram Séniores feu ço huerta tío nem mode/
rari probahtur.SedôC qui inclero deputati eftis Ecclefiæ Dei, eandem conferuátej
conftitutionem & alternam concordiam innullo declinantes,uel præter quæ (anci
ta font fpiritu Cañólo ab hacmagna&uníuerfalíSynódo praedicantes. Nam SC ipil
ínomnibuscónueniftís,5¿Soleclafiúsuerítatemrefpléddere uídíftis,ín quam 8C
confeñfiftís,5¿ concordantes apparuiftíSDe uobís autem Iaícís,tam qui in dignita­
ti bus quam qui a bfolutéconueríamí ni,quod amplius dicam no habeo,quam quod
nullo modo uóbís licet de ecclefiafticis caufisfermonem monere, neq^ penitus re*
Tiñere integritati Ecclefiæ,&uniuerfali Synodo adueHari.Hæceriim iiiueftígare &C
querere,Patriarcharum,Pontificum,SC, facerdotum eft»qui regiminis officium forti
« funt,qui fandificandi, qui foluendi & ligandi poteftatem habent, qui ecclefiaftt/
cas SC cœleftes adepti funt clauesmon noftrum,qui pafci debemus,qui fandificari,
qui ligari uel à ligamento folui egemus. Quantæcunqj enim religionis ÔÎ (apientiæ
.
•?
laícus exiftat,uel etí5 (i uníuerfa uirtute interitis pollear,donec Íaícuseft,óuisuoca>
rí nondeíinet.RurfusEpífeopusquantacunqificírreuerentia plenus,óCnudusom- iS ™
ni uirtute,donec antíftes eñ,ffcuerítatís uerbum redépr&dicauetití paftorís noca/
tíonís SC dignitatis damna non pâtiètùnQuæ ergó nobis ratio eft in ordine ouíutii
cohftitutisCpaftórés üérboriim fubtílítatem dífcutíeridí, SC ea quæ fuper nos funt
quærendi SCambiendi habent.Oportet nós ergo curti tiniorectfîdéfÿncera hos au
dire,0¿facies eorumuereriîcumfint míníftrí Domini omtiipdtentis,6¿ huius for/
mam f>offideant,8¿ nihil amplius quam eaqux noftri ordinis funt requirere, Nunc
autem(utuídemus)adeó multos malitia in infantarii accendit,ut pbliuifcenCeS pro*
prrj ordíriís,ó¿ quód pedes fint minime cogitantes,legem ponere uelint oculis noti
ut natura fe habet,ficut ipfi cupiunt,& Cinguli ad accufàndum quidem maiores fem
per exiftuntproniptifsimi,ad Corrigendum autem ea iri quibus accufantur ÔC crimi
nantur pigerrímí.Et moneo exhortor orhnes qui tales funtjUtmaledidum ÔCal*
ternümóditim auerrentes,0¿ indicare indicés definentes attendant fibí, SC fecun­
dum diuinani uoluntatem coñuérfa ri cometida ne. Nam non quiefeit fupernum iüdicium/ed contra diffidentes díuínus furor ftíllábit,S¿ iuftam ultionem opere cundisoftendet.Oramuáautetrifuperomníáfandum Dominúm omneé melioratos,1
fecundum beneplacèntérn ei uoluntatem clarefcentes,norifólum ádtuína ira ín
tentatos manfuros,fed SC æ tern a bóna coníecuturos,ratíoníbns 8¿interceílionibús
fandiflimædominænoftfgDei genitricis,SC omníu fandoruni,&pré¿íbus&ob:
fecratíoriibus fandæ huius SC uniuérfalís Synodi. Amen.Et poft ledíoríem Bafilius
amicus Chrifti,magnus Imperator dixit:dicat nunc quícuncp ùoluerit éit íedehtt
bus in hac fanda SC uníuerfalí Synodó,ín quo íftorum hçficet uel ambigat,quç nííc
leda fünt.SandaSynodusexclamauít,ómnibus placent quæleda funnomneseifdern ípfis concordamus;omnes libenter fubícribímus.Ecce formam prjfsími Bafiltj
qüamriofter Omni clementia refertus alter Bafilius,quífq¿ catholicus Imperator ac
ceptetjUt fic praecedenti clara præuia cognitione,approbationum ore&f mantiom/
nium,qui Synodo interíuntífubíungatappróbatorium S¿ cofirmatórium figillum^
cumi fandíone pœnaliSCcoercentia,ÔÎdida íéruenturíC uenerentut . Debctetíam
ípfe communis omnium pater eftdos admonere etiam facerdoteà,uÉquifcp officio
fadsfacíat.&altíflímó uotaperfoluat:6¿maxíméad hoc atteddere,ut per proprios
ueros,Sinon mercenarios paftores grexet Chrifti membra falubriter pafcantur.Et
maximædebetomnibus paternam curam adhibere, et per pietatis utam oberrantes
ad uiam iuftâ reducere,omnibus pofsibílíbus módis.Homo enim animal eft nobi>
le,quod potius nuitduci quâ trahi,et omne ferpx animal,placatamica manus.Vndé
uthanc folcrtiàm per exemplum duÍcifíimi BafiÍíjoftendamus,fc5Tccj/Q^K^ fer*
Ggg
monem:!

8o¿

Oe Concordantia catholica

monemjqtiam in ipfa Synodo ad ipíbs Epífcopos,cum ihuafore fedís Conftartdnopoiítanaejchífma facientes,qui plenus omni fuauitate Ô6 dodrína exíftit, fub
tanga mus.
Ex actione fexta o¿tauí uniuerfalis Concilij épanagnoítícum ín díí>
fenfionefcífmaticoruin.
Cap, XIIIL
Vltæ quidem communes paifionesfuntjquas præcedentibus diebus au
diens c6íntuensáDeo prouedum imperium noftrum,lugere 66 contrifcjwMgiwjS-.
C«í.
fîari operæpretium duxit-Præçipuum autem malum,66 calamitatum arx
eft Ecclefiæ tempeftas,maligna afpirantis aduerfus eam diaboli turbatio,
pacis expulfio,86 ueteds ordinis diflbltffBjaufas irruedi (unioris in leniorem ,86111
honorati aduerfus honorabilem,ac omnímodo fiibuerfioftatus ecclefiaftichapud
exteríoresquideminConciltjsíuftítia conuerfante,apud Ecclefiaminiuftitiafidutialiter agente, Amor principatus» ac amor priuatus,atqp nullius feuericatis propter
hæc reputatio,nec no contra fpirituale patrê rabies 86 infaniaJEdæcfuntquç meam
obtinebant 86 turbabant animam,86 tanquam nubes crafta obtenebrabantanimft,
ac oculos cogebant fontes mihi lachrymarum largiri,& diuiniiatem in auxilium 86
folutionemexiftentismœrorisinuocabam.Etopus erat mihi ac cogitatio ,fi forte
poftem in primis deecclefiaftfca curam gerere unítatetquod 86 fadum eft,86 ín effet
dum deuenít,quemadmodum 86' uos omnes noftis,quotquot ad (aerum hoc conueniftiscollegium.Aliudenimimpertjquodfubme eft dimittens,ad id folum ia
exordqs accekrauí:6¿ fecundumutriuiquædifsidentium partis petitionem,86 pritcam ecclefíaftícam traditíonem,perfpícíendi caufa etiam indices eorum,quæ in Eo
defia nóftra gefta font,ex reliquis Patriarchalibus thronis collegi,re perficiens coo
perationefandi fpiritus, quam multi quidem ante nos imperantium uidere defide/
rauerunt,ex æquo autem omnes minime confequuti funtîEt quotquot pertinentad
ecclefiafticamunitatem,ac ordinationem,omnia à me folerter perada funt, quum
in nullo penitus imperiali manu ac potentia(utquidamXparuum uel magnum effe/
cerim«Neqj enim ut facratiflimns Patriarcha ad proprium regrederetur thronum im
pertjmei,opus uelexcogitatiofadaeftxfed multum ante fandifsímus ÔC beatiftimus Papa Nicolaus,quæcirca illum erant certi(Fimedifcens,Synodicedecreuit red
di ei ius proprtj throni,et anathema cum tota fanda Romanorum Ecclefia pronun
tiauitjcontrarefiftens huíufinodidecretoatc^íenteptíae-Hocautem nos olim fer­
entes,86 pauentes iudicium anathematis promulgari obfteundare Synodico iudi*
cio Romanæ Ecclefiæ neceflarium duximus:& huius rei gratia reddidimus eipro/
prium thronum* Verum non modo Romanæ,fed ad Orientem Solem fitarum fedium prouidentia meliori uicartj peruenerunt^nihildeincepsuel impedire,uel adueríari,aut fauereutricp parti iuftifsimo imperio noftro confenfuro. Cuius rei gratia iti
nullo Synodico íudicío inueniri uoluit,multorum garrulitates recidens,ne quis di/
xeritquod imperialis manus, 86 gladij,Ô6 protedores,ac mundanus potentatus,
Concilium fubaduIterauerihVnum folum nobis defiderium 66 ad præfatos indices
poftcjj illos uidimus fupplícatíofuít,nequenquam permitterent deperire,uel ab Ec
clefia Dei quencpfft fieri poflet)proijci»Hoc folum eft noftruni,fi uoluerit quis no*
minare criminajalia uero omnia,canonibus 66 his quibus imperium Synodi credi­
tum eftjtradidimus,multam pro præiènti indicio comurances QC condemnantes,id
eft condemnationem imprecantes,nil ad gratiam uel per odium decernendum.Hu/
mane autem magis circa eos qui ceciderant affe<ftandum,quos non proprie tantum
ftd ÔÎ communiter hodie omnibus uidetibus deprecamur, manum ijs qui compaffione opus habentporrigere,66 unam Ecclefiam celebrantium feftiuitate,perficereIta patres fpiriruales 86 ueritatis defenfores,qui figurati fecundum chrifma Aaron,
66 fecundum zelum Phinees,ac fecundum íudícíOBalomonís, requirite ouem quæ
perieratjConuertitequæ errauerat,fuper humerum tollite folitariam,& compafti/
onisuinculis allïgate.Quæ ulcerata eftemplaftro condefcenfionis fanate, quæ ex­
tranea 66 abiecfta eft â fpirituali mandra > nonagintanouem ouibus difpeníationis
more

M

Liber

III.

207

morecoíutigíte.Relínquite memoriafempícernam pofteríoríbtjs generationibus,
compaffionisueftræadimitationemChrifti . Et uos quóquequí curatione indi*
getis,acmedela opus habetis,pretiofa membra Chrifti,^ fi nefció quomodo a ma*
lo daemone detenti,eftis ieparati â capi te. Vitis uera quae propter contentionem ini
portanam,imôuerôiniaftam5inamaritadtaêcÔaeda estamící & proximi noftri,
ÔÉ fi propter odium irreuocabile exaduerfo appropinquantes fiantes ac nerita/
tem refpuentes,fufcipite admonitionis fermonemmo amem confundor dicere etia
deprecatíónesjn id ením nos addiix'ítmiferícordía qtiam circa noá habemus.Scru/
caminí intima confcienciæueftræ,& ïnuem’etis male líos áb Ëcclefia efie dííiuncftos
Nouiflíma hora eft,¿£ índex preforíbus eft fratrc¿,rie prxoccupemur ab eíus Erelefía fequeftratí, longeab eíús gloria pronciamtir.Ntfíil turpé ducamüs paflïonenî
manífeftare,8¿ uulnus óftendere,ac loen peeníténde
mediciné requirere,atqp ín
era atrium faluantíum fíerí,ne confufionem obedíentíam arbitrando, coafufionís
æternæ fumamus experiments. Qualis autem eft confufió fratres ; procidere Deó
8C ueniamexpetereç’Deo enim procidünqqui Ecclefiæ 8¿ fpírítuaííbus íftís patri/
bus procidunt.Côfufio quidê reuera eft 6¿ maximus 'pudor,inio aero in Deu dímí
catio,nolleunumquenqwropuû confiteri peccatum,& humiliari propter Chrifttr;
ac lucrari S¿ fe & multos. Si âute omnino hoc confufionem arbitramini,ego cui imperqfiippofita eft coronabor ma uobís efficiar huius optimae humilitatis.Ego qui
imperitiis ÔC ihfipiens fum,bonum initium ero uóbís.quí Tapíente^ eftis ïcientià

clarfiEgo qui ín peccatis uolutatus fum,primus uobís typus fiam, qui mundi eftis
Sí uírtutí óperam datís.Ego primus memet fuper pauímentum prorjcío, purpnrani
& diadema páruipéndens<Afcertdíteadgenasmeas,6¿per oculos mèos incedite;
nec reputetis magnum,Imperatoris calcare fcapulas,neqj uereamini pedibus tan­
gere uertícém, cui fuper imponitur a Deo donata corona. Omnia pati promptuni
babeó, &L agere promptius,quæuobisEquidem confufionem,mihiautem gloriam
& maximam claritatem conferre uidentur.Necp enim in hoc cura gero gioriæ mée,
tantum ut tiideam communem unitatem,&unam Eccléfiam feftiuitatem celebrari
tium,tantum ne animg detrimentum patiar,QC gaudeat fuper me ille omnium hftmi
cus diabolus,captiuum fumens quod mihi defiderandum eftftantum ípeí meeíam-,
pas íriíperate ñon eXtíngüatutper quam feftíriaba communi iIlüftrarilætitia,fimuÎ
& gâudio. Nefcíó quid eratfatagéndfí ÔC éffícíeádii,S¿ non feci.uél quos propone
dos admonitionis óúdeprCcatíonís fermone^&no propofaí,uos ergo tiídebiiis,íni
noces ením funi ,a perditione ueftfa.Sí ueroQ¿ ad magnu 8¿ horrenda llud indicia
fururgdiet nos remíttítís,quafí pro nobisratíónedaturos,nofeíte quia bene nom q;
nullus úóbís iuftitiæ fermd,fíue hic adeft,ííue íllic áder i t,ni fi quatu iti hac cotróuer*
fia inuerttfiéxrítenuVerufi uuítis anteillud íudíciu côfcientiæUeftræ interroga/
reiudiciS,difcetisnihilampííus,^quodabimperio noftío dicit.Deponite igiciir
çotetltionêfratres,ÔCrefumiteamorêfraternitatis:fugitediiïêfionê,ét unitate amplédímíní,ódíüauertite,S¿díle(fiíonemínííníírecípíte:ftatécij¿)babílíb.^ capite
cÓpirtgimíní,recípíteper parctíadíuinxcómuriíonís gra tía„ó¿ nihilobfæcuiariafi
tís follícítí.Suntenim apud compatíentilfímumimperiufufceptionum modídíuér
íl,pef quosuósconfolabimurS¿ínceíTanter,quaefccundu fxculun^ uobís opportu
na fuerint,faciemus.Rurfufq? multímodedecertabimus obíecrátes rogantes,orri
ne ingenia móuentes ad fpírícuales patres uefttoè& Patriarchas utdiïpefentquod
eorüm qugínfuntanimoueftroquædam, tantû ne temère contra falutérri ueftrani
àgatis.Nort enim eft tempus ad poenitentiam receptionem pfæfetîti acceptius;
quinamqjhodieligaré&foluereEcclefiæ negociapôifunt,præfto funt. Dimittite
importunètempus exp!oraré,&reruimmutationerri expeâare5quçetfi fiat aliqua
do nihil uobís cónferet:etenímetfi alia tempus finmutauerit: hoc coaimouère non
poterit.Nâfi adío unius uíriuéftri nil rationabile habentis,cum tota erronea efleq;
tantam æfttïm operata eft,ut huic uix ac difficile difioluerc queuerimus adíónem;
4¿cmíhf,6¿ iudicium quatuor Pacriarchalium fedium quis diffoluere poterit^ad
Ggg a
qiierii

go?

De Concordantia catholica

quèm enim fugetis,folutione obligamenti peténtes?ad Rô jpræfulem? fèd fíne té*
husuoscôndemnâuit.Ad An tí o chenu? fed cónfentanéus Romano # cohfónus
Fados eft.AdHieroíolymitanumuelAlexaridrinumded#' íllí uèftræ damnationi
C0nftnfiuritAcfi#xhronum,aliquando Conftantínopolítanum,illéquicu¿lauíd
laruObiscommifceat,#peruofmetipfos conueníre uolueritís ; qui uos fequcturÇ
uel quomodo aperire oculo s,0¿ aípícerequepiám poteritis,impughati ab ómnibus
facerdotíbüsacPatríarchalíbusfedíbus?Neergofratresípfí uos decipientes, têmpusfalutisueftræ perdatis (iiecp ením tale inueniètis aliquando) fed importunan
contentiones #obftínatíones aeferêtes,communi medèlæ occurrite,# medidme
remedium fùmite,acadhçrete(pirituali capiti noftro, # Ecclefiæ Dei cornúmcáto/
íes eftote,ut ÔC crimine exuamini,#Deutnpropititum habeatis,ac etiam lgtificeti%
imperiumqj noftrum exáltatele (pírítualíter fefttuitatê celebrarefaciaris,atq5 Reni
pub.uniuerfam gaudio maximo # tripudio repleatis,nec non & in Communi om­
nes benedicamus paritet Domino gloriae noftræ,ac principi pacis,# aucftori difoer
la congreganti QC bene côaptânfï, íntercefsíoníbus fandiisimæ domihæ neitræ
Deí genecticíSjDeum üidentium angelorum Sí omnium fandorum Amen» Poft M
¿tíonem uero afeendens Theodorus â fecretis uicariorum fenioris Romae,legit» Eg*
tequôrçiodo fuauiffimus # Chriftianifsfmusîmpéraror ditiinitùs fibi conceiïb im­
perio,non uultperire unam ouemâ Chrifto fibi ad euftodiam credita; transieren®
om neexílíum, omnem tribulationem, # omnem anguftiam in admonitionem #í
precem.Ecccqualiumanitate utí debet imperator,# cum diligéntía curare deber*
heperdat etiam unamfibi credita otiem. Vtereô (ucceftbr Bafilrj Sigifmunde pqfei*
me,tua conata clementia,# huius iam le<ftiformam,tuôpfædulcieioquiô(utfoles)
tetfñutursi àppljca. Attrahe itac# prece ac omni humanitate eos qui exciderunt à (alutis uia,má
xime inclyti regni tui Bofiemiaeincolas, # tibi fêruiet ImwayvoisiKcy iftüd de uerbo
àduerbu per omnía podera.Quâioftudioprifci iancftï Imperatores fîdei orthodoxy
augmenta maxima cura prxftiterùnt,non fit tua minor in conferuâdis dudum Éccle
fia: incorporatisîfiant poísibííía ômnia,per pietatis # clem entig nias. Du hoc Cbfiftqs Ecclefiæ fponfijs uíderít,dabit fine dqbio charitatiuæ imprecationi miranduni
éffecftum.Dum enim ea quæ ípfa humïlitasdepofcitordinatè fiant, uí ¿loria bellica
nuncj? déficiet.Non poterunt pertinaces,elati,diabolici,armatis Chrifti charitateac
humilitate,# eius folum honorem quaerentibus,obefle. Age Chrífííanífsímé prin>
éeps,ut medio huius facri Concilij,per tua dukiiTima placatoria fuafa,crudelis few
tas eorum maníueícat Et turicfetfi non poterit fpiritus Domini repente infundi tra j
¿lábiles éffe¿lí,díétím ex quotidiana communione ípfórurri #Chríftífidelíureuertentar ad cor,# demum uídeburitfe ftultos in eo,quod proprie pruden'tiæ ínnítetí
tes,(e contra communem catholicorum fententíam íiiperbé erexerunt.Oportet aut
z
hanc rein maxima diligentia S¿ indefefte infinitis medtjs ¿radiaré, ut demu uírfcatur
ille nefandas fathari,quí poiïéiîà aliquamdiu ípíbfíi corda,no facile deferit. Habe®
tuprincejjsfupernumadmirandumtpdonum,inftar tuitÿpum gerentis Bafíl¿j,ut
fcífmata quæqjad uriítate,no fine profundifsima prudentia,# fatigationibus redíjfquæmùltis,reducâs.HocConftantix,dûin pontificibus Romanis cónténtió fetfr
marica i ri oleuit,egit tua regalis fapientia>quod Bafilíus in Patriarchis Confiau'nopolítanis Phoco # Ignatio adueríarijs. CÔftantinopoïitanâ oáaua Synodo egiù
Hóc infuper in hoc facratíísímo Ba fil ien fi Concilio ftuduífti, nô abfqj grauil 'simís
laboribus ad.unicare reducere íntermebra Ecclefiæ,# caput no ft r S EügénííiRonú.
iandiisimuPapamjquod ipfe Bafilíus inter íelgriatio ín Concilio alio Coftanrinopólítano opponetes,(ubícelos Epifcoposporfécit.Nücreftat,útaííosqui fuperfôt
ín regno tuo Bohemiç inclyto et norentfpaucis ante hoc annis per iedudionê per-*
.fidas,qæ íde ipfe Bafilíusde ípfísíconomachís ,># imagines Chrifti #fandorude«
ft ruentibus # earum uenerationê damnâtibus,quorà mufti bohemi fedatorés exi*
ftunt, laudabiliter adimpléuít.Ñon abfqj díuína ordínationejíoc témpore Ecclefiæ
tepefta ti multum illi tempori dum Bafilíus imperio prgefíét ¿qúalís,pró falute praw

■ feâu$

Liber

III.

so,

fèdas estât tu eíufdemueftígíá infequens ídem quod ipfe Deo ínfpírante perage*
res.Sed uacua eft exhortatio currenti ut currattmulto plus te natura (àgax ac religio
fus cultus,àd hæc fanda opera folli ci tat, quam extranea quæcuncp etiam eruditifstma fuafioddeó non amplius fatigandus es tierbis Imperator optime ut operi uàcès;
..

.

;

Cap.

XX

SfetbocIocoIatêtradandumiuxtapræmiiTadeimpeiiaIiConcilio,ïn quo
imperialia illa quæ ad regimen bonum Reipu.l pedant,maruro,digefto Côcilío,exomni elicito confenfu,in leges redigi deberent.Sed quia uníuerfalís
Synodus facerdotum, fe proprie ad modft huius h abet,cuius tam fu peritis S£
quah'tátumfuarumomníudefcríptioné præmifirnus, ideó facile nos expediemus.
Scimus Imperatorem cáput S¿ primum omtiííi , apud quem eft imperulis iufsio;
de Cogregandisfubditis,regibus,et principibus,fi ueró qut Ucniembra ad ipfum caz
put concurrere habent,in hoc uníuerfalí imperiali Concilio lune principales præfi­
des próúiriciarüm,fuás próuincías reprgfentanres,âc etiam uníueríkatum magna/
tum redores&magiftri,&illiqui è Cenatorio gradii, qui facCr conuc.itus appella ' it7«j?w.
tur,exiftunt.Quoniam uel iliuftres qui primi ad latus principis, ÔC pars corporis ei- t- xpM-Uiÿ
us(ut^qj.üer«fiquis.uelfpëdabilesquimedij,uel clanfsimi qüiinfîmdultra quos
gradus,inter fenatorum certum nullus inueníebatqr.2.q.<y.anceriorurn.uer.illud eti, , ¿
am.de quorunl offictjs per ofdinem in libro digeftorum. Primi órdi nts fünt Reges
princlp»
8Celedoresimpertjacpatricij.SecundifantDuces,prxiidés,præfediô< huiufmo’
wtf‘
di.Terttj Ma rchionesÓ¿Lantgrautj,6¿fímiles.O nines illi qui cæteris eminent, ¿¿
imperio plus approximatur,corpus imperiale cuí lis caput eft ípi e Cæfar ; confluirimuEt dum fimul conueniunt in uno compendio,répræfentatiuOjtotumimperiurri
Colledum eftíut hócpróbat.Lín.parag ft quís cumilitíbusxq.í. canonizara. ut ba<
beturad.l.íul.maíe.C.l.quíf4uís,& tex. odauí Concilíj politusfoprá in.i?. cap* ubi
dicit,quum príncipes pro fuis caufis frequenter cortuentus agant « Et qui a per con/
feíTum,uníuerfalía decreta oportet pro falute ¿mpertj tradarejac etía ín eum finem;
ut lex generalis nô obfít partí imperíj,ut de hoc uera notitia habeaturtpræfati pro/
tdprincepSjôicæteri fídelíftimííuratíconaenientes fingula ad confultandñ tempo*
ri c¿lóco opportuno,exfcíéntíá clara poterunt cundís mantfeftare,S¿tunc ficdige
ftó Goncílio,cóclufafummacuftodia recípíétur.Reperi ego in fibris antiquis,quædam Ídiperíalia concilia iiniuerfaliac¿lebrata,ín quibus fe princeps poft Imperato­
re próptiámanujperpetuafirmitatefubfcripíere,admodñutínecckfiaftícís Syno«
dis fieri folftu eft.Concíliu etiam Dagobérti règis.Colohiæcüm.24,principibus habitum legí,in quornulta neceffaría & pro cónferuada íuftiría pace oprima, dida,
ta ómriííicdnfenfufuêre.Leges etía Caroli Magniquæ côfultti fidelium ftatùeban»
tuf,ut probat tex.n.q.i.quicuncp.uer.uolumus^ Hildebertiacaliorûuniuerfale il­
lud Concilio examinauit,coadimauít,ó¿íuxta oppoftunitaterhcorrexít&áddidúi
das diftíndis Inípertj noftrí locís díftindas obferuacíones.Alemannis quidem alias
*
cfjBaíouartjs,quoshódíeBauarosnomirianíus:Ríboaríjs,etiam Burgundtoníbuá
,
ÔCLogobàrdis alias:
alias edidit legesfquas falicasdixiQpro Saxonumôdlkrurn Lexfaíí^
tegíónüm populís.Hasegó uídiferíacim omnes cólledas,á¿ expertus fum multas
déilIís,S¿ máxime potíoresínuulgarí ufa,ex antiqua introdudiônè cum fuis for- ,, . , ,
rnis,maxíméín iudictjs ruralibus,potius Ç in oppidis 8^ cíüitatibus,própref forte fíi vtiUtds ccnctpéruéníentía ftatutamunicipalia, haberi. Talia Concilia qui touénrus nimcupahf,
Omrii anno autbis aut femel, lego antiquos Regès pro bono publico celebràflç;in Pasii}NT
díuerfís ímperrjciuítatíbusj&inillíspunítionés ftridifsimæfadæ fwft, ín turbares
pacem ¿¿legespublicas,maxime ín pefiuris&fídem non feruanfibus.Ettimore
horüm cotiuentuuní,ádquosexíuramenróírhperfj preftito uocatí ueníre téncbani
turjdiffidatíonespartícüíáres^rapingjÓdncéndíanónCoíT’míttebantur. Nullusíl*
>
lud íudicium illius coetus,aut pitare aut recuíare potuít,& fenrentias ibí latas, Impé/
rator cum coetu,rnílítarí manu ín non obedientesexcquuríoní demandaúit Subfta
;
tíalíá membra illius Concilíj noriiinantimfíué íllí fine Epíícópfifiue Iaíci,fi u¿ abba*

E

Ggg )

tés;

810

De Concordantia catholica

tes: Alij nero dehoc Goncilio,nifi uocati particulariter non fuere Jn fine cuiuslibet
conuentus rebus expeditis,alterifuturæ congregationi tempus S¿ locuspræfigebà
turteratnihílominusfemperínlmperatoríspoteftate,locum ÔC tempus præucniré
occurrentibuscauíís*NuIlaunquamordínatío melioret utilior uniuerfæ profuit Ec
clefiæ,non hominibus fub imperio tantum degentibus.Confluebant Romani pontificislegati pro caufis Ecclefiæ aliorum regum pro fui regni arduis negocijs in/
ftantibus,ÔC (alucari Concilio cundís neceflitatibuspubltci? fuccurrebatur. Credo
nullam rem regimini publico plus utilitatis afferre pofie,quam íncrodudíoném il­
lius fiindæobieruationis.Etquôdcommuni conciliofit didandaprofummafirmi
tate fubfcriberent,aut lignarentur aliqua cruce,manu propria cuiufcunqj qui intereffet,ut fieri folitum fuítthac lege,ut fí quis uncjj contra legem manu propria fubfcri
ptam aut fignatam,temere uenire tentauerit,a fama cadat,& quod omni honore tan
quam infeipfumÔf propriam fidem mendaciffimus3eoipfo priuatus exiftat.Hæe
fuit antiquorum obferuatio^quæ in illis patere poterit,qua gefta regum & Impera­
torum,ac præfata ftatuta eorum in conuentibu?,abfcptædio perluftrauerint. Non
infifto de illiusconuentusordinationeadlongum dicendo,eft enim quo ad ordine
fediumEledoru.per pqfsimgmemoriaeCaroiumquartum,aceius auream bullam»
prouifiim in Metenfi conuentuîfciuntcæteri principes iuxta dignitate Ôffenium lo
ca iua.Dum uero affût priacipesjfidelitatis iuramêto ad ea quçimperio & Reipub*
licæ melioratae in currentícafufecundum confcientiaeiudicium3omnifiniftra affe>
dione femota profpexerint interrogati : libere quifep QC intrepide palam edicere*
Hæc & alia ex fuperioribusin argumento fimilitudinis patefeunt
Cap. XXVI.
Ltimum membrum huius partis eft inter eunda diffi ciltimum,fiabens irt*
ueftigationesjnexperientijs potius cjliteratura fimplici fundatas. Cuiqsi
partitio pri ma,uerfatur circafacri imperij ftatumflorentis tempore,ut fic
hoc cognito, excefius hodiernus & gradus ipfius lapfus,perpedi poflint.*
Poil hæc oportet remedia fanatiua,ex ingenq difcurfu adiutorío príncipaUex priQ
cis geftis fumpto elicere,& ipfa aperiredaltem ut cæteris meliora per confequentL
asillatiuas perquirantur gradatimJVimum membrum eft ijs notum,qui adqs ftu>
diofosImperatorum,qurexhacinclytaGermania gubernaculorum initia traxere,
nouerunt Et ne ad remotifsimosprimos maximos Imperatores orbis necefle habea
mus re currere,quoniam redudio reformatiua,non poterit pro nue ad talem ftatum
e Perdngere:tniírose°sfaciamus 5S¿ ab Othone primo initium fumentes j-cui inte#
eundos unêf? Imperatores primum ueraiuprema abfcft dímínutione & conditione
’1 *
imperialispoteftas3profeêùfuisfucceflbribus,tamâfenatuRomanoôitotopopiï
Io,quam â Papa cum fua Synodo tradida legitunTune enim intantum conquaftatS
'wperiuM re- fuit Occidentale imperium,uarijs tyrannice ipfuminuadentibus,quodnonnifihoc
faiia.
pado perpetuitatis ímperrj & reftitutíonís omnium donatarum Ecclefiæ,etiam ip­
fum puré oblatum,acceptare nollet.Fadisitac# his omnibus, ad uotum Othonis^
dietim omnia dominia diuinoadiutoriodeuenenitiubfua poteftate,fcilicet regntl
Îtaliæjet Longobardorum,regnum Burgundionum,habito prius Germanorum re*
gno,cuius primus rex pater eius Hericus legiturfuiiTe,Volunt aute quidam Otho­
ne fecundum,ex fecunda uxore Othonis filia regis Burgundiæ natum,ad poifefsio
neíUíusBurgundionuregnihereditarioiuredeuehifle, ueruntame propofito no/
ftro fufficit fcirejex illis regnis aedominijs pretadis imperiunoftrScolledu, in qud
fumma fides & conflantia ièruata legitur.Etiam catholicae fidei Hungari, BohemL
Dani,Noruegi,Sarmatæ,Prufq,&cæteræmagn2eprouinciæ poft hæctempora no
ftris imperantibusÎubiedæreperiuntur-SSma enim omnifi imperandum cura in
, . cuftodia fidei fuit,eius augmento* Regebatur aut imperift imper atiue quoniam
uoximperialís potétíaS¿uigorearmabaturíNoneratlex,quam impune etiâ maxL
mus tranfire poflet nifi enim lex cenfuram dC pungitiuam acutie retineat,obtundit
& in difluetudinem abic.Oportec enim quod appetitus noxius freno legis ccneatur>

V

Liber

III.

8lí

tutjSC intra Tuos terminos limitetur .Lex fi ne corregione cenfurâ non habens, uña
.
pdídír,nec lex dici merefjiicutnec mortuus homo,homo.Tuncquidêuigebât leges
QC timebant imperialiaftatuta.Et utteueritas legu cotinuo ufu fortificaretur, annui
.
& maximi principuconuentusindiifti fuere,in quibus nullus quantæcuncn potëciæ
legis tranfgreflbr impunitus abfceflit. Oportebat quidem no imperiale tantu,fed
omnium principu,imo parentum et amiciffimorum iêmentiâ çquanimiter tollerare
Non poteratquif^inconuentuobiufiuranduimperio preftitumxftatucam legem
interrogatus non approbare Sinon laudare,# percam occurrente cafum etiam co«
tra filia non iudicarejfed eratnecefiaria, fecundum legem unam omnium fententia
# proferri,& exequutioni mandari.Sicabfqj partiali£ate,ex cômuni concordia le/
galisfan(ftiocenfuraobtinuit,necpoteratfuahbercatequifcj? eande impune tranf«
gredi. Ex hoc pax communis & patria fœlix.
Cap. XXVII. .
Vbfequenter Otho fecundus,unico gaudens filio & multis regnis,cogitans Orta
difficileforeabi^ maximo labore tot regna in pace aliquâdiù feruari pofie,
infequës ueftigia Auí fiiíHenríci primi,# Othonis patrísduum cogitati ad
res eccleíiafticasappulít,confideransmuk iâreligiofislocis per pretextos
reges donata fumma pace gaudere.Quia uerectmduerat Deo dicatis uím inferre,
animo ponderauit ordina tíont fanág Synodi Romanæ Ecclefiæ,de qua.^.dUn Sy
riodofper cg perpetua dabatur poteftas Impera.# Roma.Pon.# cundios íub imperioEpífcopos ínueftiedi,uelfalteeocum coníénfñ temper concurrere debere, cele­
brata canonica eledíone,ut<q.dí.nos fandiorum. Vnde hoc ponderans,credidit per ptáfáftás
petuís temporibus imperio fubíedís pacedarí poffe,ü temporalia dominia tâ Ro/ wd tafecula
mançEcclefiæc^alíjs adiungeretur,cumcertiferuitii obferuacione,tunc enim cuitus díuinus augmetaretur:# religione ín magnam reuerentía exaltandam credidit
quando fan&ii simi Epifcopimagnæpotentiæ,alrjs principibus intermifcerent.Nô
poflet tSc fua quifep uolûtate in peccatis uti,nulla publica fperabatunÇ peccata ra­
ptorum #depopulatorum agroru,#communem pace turbantifi incendiariorum
#confimilium pofie nutrírúecclefiafticafacta poteftate poteti # ualêti reiiftente*
Ettam prædones aut pauperidepreifores,qui particulari regimini prçeffêt, fic cor­
rigi poffeexiftimabanutficabfqj tyranicaopprefsione,populusinlibertateuiu£re
pofletJmperio etiam tranquillifsimo nô dubitabat hac ordinationem utilifsimam
quando per annua feruitia, ac prxftimonias cuilibet Ecclefiæ iuxta quantitatem
tepOraliumindidas,ftatusimperialismanuteneret’,ac etiam maior multó imperii
potentia ex hoc appareret,q> illis omnibus dominqs itaEcclefqs traditis,nullus nifi
per imperia#abfcp fuccefsione prefici poflet,imo #deponi,fi no fande# canoni
ce uiueret,quâdo ad Imperatoris aut Synodi accufatione,Epifcoporiialiorumcog«
nitiointeruenireuEr ita pariï uidebamr illa teporaha' ab imperialibus abfcedere,quæfemperin eius poteftatehoc ordine, cum magno comrnodo Reipublicæ,pef
manebant*
Cap XXVIII.
Rdinabátur etiam tuc Príncípes,Duces,6¿Comites coftituti,debere tan- Ma^yátlíí(M
^officiapublícaímperíalííufsíonehabéresadnuturemouibílía,ratione
íuíminíftertj ærario publico reddere. Poft hæc quia fenatorum filtj licet á
equeftres primó forêt,tamen ad fenatu demû perueníebantííntrodudix
fuit,ut parentibus rite in officio fe habentibus,filrj eodê orïiao no priuarëtur', ad il- .
lumfinem,ut patres minus auaritiæftuderêt,habentes de (uccefiionein officio cer«
titudinem,et etiam ut eoru fubieefti miniis tûc grauarentur per patre,quando et ipfis
fuipofteripræefledeberët.Tamenut imperiali celfitudini,nulla incomoda detradoria dominiorum in futura erefeente,poteftate officiate rum exorirentunfeudalia
J '
introduda (unt ftatuta,# de fide feruanda ftridù'fsïma iuramêta,que per unuquem/
queuafalloruminfticuedorum preftari,#fubpœnaperditionisfeudi inuiolabiliter
íeruarídeberentEftdeniq^ alia lex édita,ad magna teuda plura nullu accumulating
fuccederepofie,neficplura magna accumulando,potentia fubdítoruimantuexcre
feeretjUtdum tyrannica rabieímmemor iuramentoru,apicem domínandícuius ap­
petitus per acquifitionemcrefcitappeterecamperij potcatia fcifmarica turbatione
Ggg 4Uilefce-

S

s* 2

De Concordantia catholica

fceret.Erat ínfuper imperatorum cofuetudo,facile accufatíones iradas fidei & per*
iurrj admítteré,ut fidelitas per quam folùm perfiftít imperium,nuncp negligétía par
uí p en dere tu r.Pœn a uero erar príuationís Jidem non íe man tí. Et rue ne muidla for*
re incítaretnobiles eíufde fanguínis contra eum,cuí h«c ablata donarenturcifta quae
ficín comíffum cecíderunt,facri Imperadores Ecclefrjs frequenter applicarunt. Muí
tis flmílibus facrís ordínationíbus,circufp« dliísimi Imperatores,pro conferuatione
Scdbim, Reipub»S¿ facríímpertj,úfi funt,tam in ordinandis iudicijsSabinorum,quididatores fententíarum exiftunr.Etadhocex popularibus cumiuraméto reblé fecundum
conícíentiam & rationem iudicandí aíTumuntu^ne in poteftate præfidêtis effet, ad
nutum fubiedos punire íuxta motumantmtfuí»^ etiam incûdhs altjs negotiationíbuSjTallqs & telones,& cuncter tendebant ad publicam utilitatem «Erat tue Impe
rator habens publica detendendg pacis perfona^ad hoc habens de publico exercitii
ftipendiattfrundiq per principes et redores timebatur,undiqj perpopuludefenfor
patriaejConferuaroriibertatts^euelacofoppreflbrujfgidifsimtsexequHroria Rei*
pub. turbatores adorabatur,uencrabaf,&coIebatUr:tíic rede iri en delinques rfiaiefiarefumma offendit,hoc crime maximu erat,qui m patria? ôc omntiï patië pecca
ùir.Quôd fi cundía illa dignifsima relatuiinscriberem, prolixior propofiro fierem.
Cap. JCX15C.
* .
n/ r
kJS tamen refpice,quantum a bfcefsit hodierni regiminis ftatus,ubi péne
Mprtyaykr, i j nulla horum ín úfu habentunpertjto nms cura Reipub.laxato freno tranftu
I
htqui qfieges impun¿Etúbi quondam ueneratio cum tremore & timore,
nunc defpedus uelcóntémptus.Erleges,omnes dearanearG relis connexe
fqnt,minutifsimæ uix locuíteé cenen ín ip fiis poffuntmon ficut quondam,quâdo in
Jirtiiribus CQcupifeentiæ at aproar fortiísima retía côtinuê tenfa, importunos tranfgreflores innecffebant.lampriuato commodo inuigil5t cimdh\nuda deproximo SC
de futuro cura per incuria Imperatorâpietacerartu putandum reficerepofle & re/
formare ab errato,cenfura omnis ceffauit,nec puniuntur rebellesíáí tadi funt ex ty
ranmca dominatione principes tnultfS< potétessímperíodecrefcente. Temporalia
Tíwprhifi* Ecclefiarum quid profuntReipub quid imperíoíquidfubditís$certé parum aut ni­
hil MandabaturOthoni>).diJn Synodo,abfq^ pecuniainueftituras Epiicoporum
toil pwdeflg
dare. An ab ipfo Imperatore íbla inueftiturá íublata fit per Papam $ uidimus î quo*
Keipw&i
niam non folum pura abfqj acceptione pecunia? attradte eft inueftitura per Roma» num Pont.fed etiam tantum de pecunia,ui per Alemanniam Omnes fe no grauatoáí
atancum fed deftrutftos conquerâtarRabidus appetitus ad ipf a terrena Eccleftjs an­
nexa dominia,Epífcopis ambmofishodieíneíÉucea uidearmsexprefié agere durri
promoti funt,quae ante arhbiebâtide temporalibus Omniscura.de Ípirítualtbus nul
ia»Non fuit ifta Imperatorum intemiomon uolebâtipirituslia á temporalibus ab ib#
beri,quæpro eohim augmento Ecdefijs dedere, 6t hæc omnia proh dolor ex peruerfeordineeuemunt.Etquitnulhcanonesféru5cur:nullacoerdio,díicíplina,nee
liwn t’.cdy* punifio.Præterea illud temporalisdommqecclefiafticorum regimen,mUltum ReiiUuwí»
pub.& fubiedis obeft.Dum uacanr Ecclefiæjem per in periculo icifmat's exiftunu
aut quôd exaeffionari plus debeant altjs fubfecularibus exiit entes. Quoniam fi peí
eledionem prouidédumeft,ambíiio procurat diuifionem tiororum: fi per Curiam,
facilius perfuadetur pro plus offerente. Et omnia illa grauamina adueniunt paupe­
ribus fubditis. curia atrrahirqutcquid pingue eft; & id quod imperium co ntulit,ô£
pro Dei culruâf bono publico ordinauit fíndiísime,auatina ôf cupiditate exorta,
palleatis rationibus,& nouis adinuentionibus,totaliEerpiruertitur3etimperiakef<
fici tur Papale j&f fpiri tuale tem pora 1 e»
Cap.' XX5C.
’"V Stinfiiper alia imperq deftrudliosquoniam qúum imperator folum adminte
inttfí»
ftrator in utilitatem R.eipub.exifiat,læpe per pada Ékâorumfiia quaeren­
fa.
tium,intrat regimen.Etoccupata contra ius impenalia}ob iufiurandum repe­
M-aimeriJ
tere non audet telonea gtauamtaRempub deponere, ac alias utib s ordina­
tiones facere3ó¿ per antee effores inconfufte abfqj omnium conuciuu amoris inor\dfiW83

Liber

III.

sij

áíiiad,autaftedionís,u¿ÍfanguínistamÎnpræiudiumímperíjdonaráuel ímpigne*
ráta,reuócare inhibetur.Et fie fit,ut dum eledores fua quaerunt,! ra fibi credita pote»
ftate abutantur, quod eísconceífa poteftas pro bono impertj, ín eius deflrudío- ¿c„0„¿JXát
nemconuértatur.Quoniamjmperatores non deberent permitti ab ipfis facere alíe- danMtioní»
nationes praeíudícíaies.Imperatori ípfi a fsíftere deberent,utfemper auguftus eftèt;
Sed quia eu lígant,neípfís donata ueloblígáta aliquándo fide, uel per confangin»
nepsaut paretes qui imperio prgfueruntttacentdutjdem Facere uíd ent Impera tore,
ne feípfos dânenc.O cæcicas maxímamon credât principes de bonis ímperq díuítes
fieri,èc permanere poffe aliquamdiu ? Curantibus enim omnibus fuá augmentare,
imperio ad nihiltendente: quid fequítur nífi uniueríorum deftrudío í* quonïam no
exíftente potentia maiori conferuatíua,& pacati.ua ímpérij inúídía eadem^femper crefcentecupiditate,bella,fcífmata,díuifionefcgfaciet,S¿ tunc ficut omne reg­
num infedíuííumdefolabítur ¿ñique colledum.Decípiunturitaqj príncipes fubimperiojdumob ilium finem attrahunt Si colligunt undjep ímperíalía,ut potentio/
res QC fortioresfiantquoniam poftquam totam capitis Siimperij poteftatem mem/
braíplaníaueríntetdeglutíuerintdefinet hierarchicus ordo,non enim eft primus ad
quemçoncurratur.Etubinoneftordo,ibi éftconfufibíSi ubi confufio,ibi nullus
tutus.Etfic nobilibus inter fealtercantibusiius omne in armis propnjs quærentes
(urgent:quoniamficutprincipes imperium deuorant,ita populares dtuorabutit
principes.
\ ,

. . . ...................... Cap XXX.L : . .

;

. ,

INfuper hodieuidemus aut confunonem maximam in ordine iudiciario,àut pe
penitus nullamiuftitiam.Honorehonordiftinguiturà iure.Et occupare,etiam '&f£
maxima dominia nobiles licite fepofle dicunt,ubi pofleflbrem nihil iurishabuifle necp habere concedunt.Per uilifsimum díftídatíohiim haodum honorem fal
uari putant,et ui poftipfam intimatam diffidatiohem ex.quacuqq? cpnfida,autnul
la caula qualitercunqjrapta,palam aut occuit¿?licítécreduntpoflfderi, etiam ftbo- lone
«a Ecclefiæaut clericorum forent.O præfijmpta audacia,concra omnes leges Si iura.O iniquiftimum iudícíüm,díftínguéns honeftum à/ufto,affirmans iniuftum h.o«
nefte pofsideri.Fuic rationabiliter fancitum,omnem difhdationem fup rem (indicis
confenfiinon ínterueniente^Siiñlioneftam Si iniuftam, & eos latrunculos fore qui
aduerfariorum bona illa uia occuparent.ft.decapti.Sipóftíi.thoftes:dequa.*5.q 2.
cap.i.Si álíjs multis capitulis per Hoftfiin fumma de treuga.ôf pace.ôf per inno.in ç.
olim.úde.refti.fpo.Sú ibi doc.Infupermanífeftum eft, res Ecclefiæ non elle cuiufçp
prælati uel cíerici,nec delidumipfius prælati in damnum Ecclefiæ ea propter redu/
chrepqteihquomodo tunobilís credíshoneftam efíediffidatíonem; quam aut eletíco,aut relígíofo conuentu feu prælato fcribís^Infuper hoc efle lioneft urn, quod fí*
ne maiori excommunícatiohefíue facrilegio fieri nequit, quis adeo amens hoc con
cedit^Si clericum etiam diuina lege tu laicus capere propria aucfloritate^aut male
tranareprohiberis:quam credis uirtutem tuæfabricatæ díffidatíoíiís fcedulæ íñeí/
fe,ut tune omnía fura díuína & humana ceflare,8¿ mortua effe credas,quando lite/
miam præmittisCficfi Ecclefiarum bonatabfcp facrilegio uirapi æ diftrahi per laicumnonpoflunüquomodocredísídlícítumquodeftfacriiegum.Error rnaxímuá
manifçftus,qui recenter ínfAlemanníse partibus proh dolor inpleuit,.per quem
Deus óffenditur,pax publica S¿ omnisftatus turbatur. Qnís poffeteunda enarrare
quænoftro tempore inique introduda (tint,Si iniquiflimedefenduntur.Et hxc pm
nía ideo,quia 1 eges Si canones perdiderunt uigorem, Si euftodes 3i exequutôrti
Ü paftores nulli funt.
. Cap. XXXH.(

P

.t

Er ordinem illis deformitatibus a,c periculis in quibus Refpublica uerfatur^
ob primilla prouidendum efletdiligenter Si cito,quia mortalis morbus im
pénumgermanícuíu inuafin cui nifi fubito falutari antidoto fiibueniatur^
Crgg '5
àièrsf

.
«

814

De Concordantia catholica

mors indubie íequetur,S¿ quaeretur imperium in Germania,& non inyenietur ¿bitet
per confequens,alieni capient loca noftra,Si diuidetur inter nos»& fic alteri nationi
fuwdi* in fubrjeiemur.No poteft aut melius prouideriq per tam tritas & expertas & antiquas
wûr&ci impe - mas,ad quas per reformationem accedere necefle habemus. Quare prima radix eft,
ril*
inftituere annuos conuenrus generales,6¿ in hoc facro Bafilienfi Concilio incipere,
et futuris regula dare. Agat itaqp ptjfsimuslmperatorfutdiligetifsimus femper fuit)
tuTimai*™ wtperfuâfacram iufsione,omnesmaioresimperij principes utriufqueftatus coeur
iiuw, * rant.ProponatfuaadmirandaindufîriaJimperqflebilemetundiçdiminuüfsimum
ftatft:aperiatquódínItalía,quódínLongobardía,deuigentíbusimperrjüiribas repererít:adijcíatqubdinArelatenfíregno 3etpertotamGermaníamfuperfir.Etdum
florentifcimiquondam ÔÉ tremendae potentiae imperé miferabilèm ita tu aperuerit,
de eo quod proximè fu pe ruent et nifi remedium apponatur fubiungatjremedium
uero ab i'pfis qui & fideliftimi fuere,funt,& ad hoc uoto & íuramento aftridi per*
quiratjde fucceflore ordo detur,cocurrente prouidentia imperialis fuæ celfitudinis.
Cap. XXXIH.

T quia non polTet tantus lapfus priftinacíanítati reftituí,ordo ín curando de
tur:prímo de annuis Conciltjs imperial ibus,et ¿uftícia feruâda.Reperio qui*
çlem per Conftantinum magnum(ut inferius diploma quoddam fubíungeturjGaílíae per talêcqnuentum SC iudices prouifum.Nam poftcjj imperialia
tudiciaacconuentus ceifauere,pene omnes deformitates funt introdudæ.Videtur
¿taqj ordinandum,qaôdduodeçimautpluresfedesfparfim per prouíncias imperio
fubditas,talíter ordinentur,quod quaelibet ïèdes exrríbus indicibus côftiruatur pro
* triplici hominum ftatu,fcilícetex nobílí,ecdefíaftico,S€ populari. Et quod ipfi ludí
sedium iwpt- ces de omnib. caufisin eis decreto territorio exiftentibus,inter quafcunq? perf
rw/Mwa-dûM etiamecclefiafticas quoad temporalitatemquæabimperio dependet, cognof
poftintperuiâ appellationisàproprioordinario,uelfîmplicisquærelæ,fi ador uel
reus ordinarium fupra fe non habuerit,puta quia princepstaut fi habuerit SC alteri fii
fpectus fuerit, SC non aliter.Ecquçperappellationem introduda fuerit,ibi ultimum
finem per fentetiam capianquæ uerô perfimplicem quærelam,illa per appellationi»
ad proximum conuentum,fi magna aut inter magnas fuerit,differri poterit.Pronunciet SC citet quifqj íudícum,fecundum conditionem difceptantium perionarum,no
biles inter no biles,ecclefiafticus inter ecclefiafticos,popularis inter popularestnul*
la tamen definitiua feratur,nifi ex communi deliberationeomnium trium,qui in ar/
duis confilium perítífsímorum requirât.Si uerô unus duobus diflenferit, uincat opi
níomaiorísñumerííniudicando.Habeantetíamípíiíudices poteftatem, foam fententíamexequutíoní demâdandijper bantium SC îeculare brachium,multftas et pœ
nas çrario publico cedentes.Debet etiam ipfis indicibus SC alijs omnibus,falarium
ex publico deputa ri,ut furent fecundum tex. 1. luliæ repetundarum canonízate. u
q./. fèncimus.

E

Cap. XXXIIIL
LijedgfîOMêe^ ITT T ftatuaturlex,quôd nulli liceatfub poena furti uel latrocínij,uíolenterproípMtdis alie» '1—4 Pria audorítace ex quacuncp caufa, alterius bona occupare, aut fibi aut fuis
:
fintnenda, |
damna inferre per diffîdaiionesifed omnia fiantíudícum auáorítaxe,qui eti-

am repreftagli^s concedere pofsintcôtra contumacem. Verum fi quis corra
hanc legem facere præfumpferit,in qüocunqj iudicio uillagio uel ciuitatedepræhen
datur,pcena furti & 1 atrocintj pledattmalioqui fi forte indicium ubi depræhêfus fue
fáifaortifá fit hoc facere noluerit aut neglexerit, dum commode potuit, íínt ípforum íudícum
bona eo ipfo confífcata.Símílíter fi quis illos Aisifinos acceprauerit, debet talis ut
publicus hoftis capi,et eius bona occupari pofté abfcp illa díffídentía,utnotatHoft«
in fumma detreuga Ó£pace.parag.;*uef.íed fi.Verum opprtethanc legem com­
muni confenfus,omníumftatuí&fubfcribí s8¿ ad prouíncias mitti, ut acceptetur SC
figílletur,6¿ eius exemplfi ín prouíncía feruetur:S¿ figillatum ad Cancellariam impe
rrj remittatur,ut fie omnium cofenftxfirmetur.Oportet etiâ per omnes principes in
co uentuexíftentesaiftá legem fubícribí ÔC figílían^ cu hocalíam lege,qua canear,
s
quôd

Liber

11 í.

81 f

'quodomtiis ftué princeps fiue alius,qui contra fuam propriam fubfcnptíoñem pró
pria aucftorítate facibabfqj indicio áut Imperatoris licentia : talis infe ipfam fentenCiam ipfo là ¿to tulit infamie,# priuatus (it omni honor e,fit in poteftare Impera/
toris fixo fifco omnia bona quae habet applicare fi princeps fuerit .Si uero alius SC
laicus,fint eoipfo confifcata.Si clericus, deponatur per Synodum clericorum., &C cu
hocadminiftrationetemporalium fitpriuatus,#periudices temporaneus admini
ffrator,ad nutum remouibilis deputetur.Ifta lex fubícribacuqcum alijs per omnes.
Éthas fubfcriptiones feruet ferinium imperiale,ut per ipias quifque tranigreflbe
conuincatur,# non poterit iuftitiæ rigor commode introduci, nifi hoc ordine uel
confimili uiafadúdifÉdatíónum ábufío communi confenfu tollatur.
Cap. XXX V.
- ' .
Rdinetur autem conuentus annuus circa feftum Pentecoftes in Franck* Fr¿cf<>r¿íi¿
fordia quæ uidetur locus ex fita# alijs circumftanttjs aptifsimus^d quem m«m««í m,
concurrant indices omnes # eledores imperij in propria perfona, abfcp
pompa #grauibusexpenfis.Etpræfidêatipfe dominus Imperator fipræ- Q«wpriefd^
effe poterit per fe,alioqui primus ex eleftoribus eius nomine,# fada imperij, # etï
ara particularia quæ occurrerunt judicibus tradentur# reformentur reformanda. re“cto*
Sí úeró ardua materia depofeie plenifsimum conuentum omnium prmeipum ibi
uel alibi fieri,fiat quod plus expeditlftud uero ordinarium Concilium annufi,domi
norutp iudicum,aceledorum nuncjj omittatur, in quo caufæ principum per cornu
ñem fentehtiâ décida ntur.Et quia prodeftab exeplis reformatione introducere: epi
iiolam imperiale # ut creditur Côftantini,çj iubebac in Arelatofimilê conuentu iudieu Galliarumfieri/ubmittai Vocabat aut ArelatfiurbsCoñftátínopolitana.Incb
pit autfacrailla iufsio faluberrima,quæaduirûilluftrem AgricolâGalliarum præfe
Ce»;
¿fufuit directa,ubi in forma habet.Saluberrimamagnificêtipttiæ íuggeftione,ititer
AX
reliquas Reipub.utilitateseuídehter ínítrudi,obferuádaprouííicíalíbus ñoftris id
eft perfeptemguindas manfiiraipaeuSaucftorítatedecreuímus,qudd Íperarí plane
áb ípfis ¿juíncialibus debuílfet.Ñá cum^ppter priuatas acpublicas necefsitates , de
fíngulís duitatibus,non folum de prouincíjsfingulís,uel honoratos confluere,uel
míttílegatós,autpoflefíbruutilítas,autpublicarñ ratio exigat funcftíonu: maxime
opportuns S¿ conducibile íudícamus,ur feruata pofthac quotannis íínguliscbíue/
tüdíne, in coftítuto tempore ín Metropolitana,id eft,inArelatenfí urbéjíncipíátfe/
ptem prouinciæ habere Concilíumjnquo plané tam fíngulís cj? in commune cofii
limus. Primum ut optimoru conuentu fub illuftri præÎencia præfeduræ (fi id tamed
ratio publicae difpofitionis obtuleritjfaluberrima de fingatis rebus poíTenteíTe cofi
liaitamert quícquíd rraftaru fuerit¿¿difeuflum ratiocinrjs conditum,neclatere polibres prouíncias potet ít3# parem necelfe eft inter ablentes çquitaris formam ¿uftí-tiæq? feruarí.Hoc plané praetér necefsitates publicas etiâ humana* ebnuerfationi no
parGcredimus c5moditatisaccedere,quodin Conftandnaurbeiubemiis annis fill
gull's e(Te Conciliu.Tata eft era loci opportunitas.tantaeft copiacomercioi u, tanta
íllíc frequetía comeanríumiut quícquid ufq¿ nafeit illic comodíus diftrahatur.Neqf
éním ulla ^puíncía i ta peculiari frueftus fui felicítate letat, ut non nifi hçc^pptia Are
íatenfís foil credatur efte fecunditas.Qiiicquíd ením díues O riens,quícquid odora
tus,Arabs,quícquíd delicatus Aftyrius,quid Aphrica fertilised Ípacíofa Hifpania,.
<jd fertilis Gallia,poteft habere præchrmtta illud exubera t affatim,quafi ibi nafcant
omnia,quæ ubicg confiât efte magnifica Jam uero decurlus Rhodani,# Turbnire*
curfus.necefteeft ut uicirium faciant,ac penéconterminS,ueí qUod file praeterflui^
úeí ille quôdcircuit.Cum ergo huícféruiaccíuitatí quícquid habet ierra præcipuu:
àd hanc uel naiii uel ueliiculo, terra,marí,flumínedeferarur,quícquíd fingulïsnafcU
tur,Quemadmodum non multum fibi Galliænoftræ pfæfficum credant,cûm in ea­
dem cíuítate precípiamus efle conuentum,ín quó diuino quoda munere cornoflita/
tum,# comerciorum opportunitas tanta præftat. Siquidem hoc rationabilíplan^
¿jbatoqj confílio íá # «ir ílluftris prgfeáus Patroníus obferuarí debere prgceperír¿
..
^uóá

O

sur

De Concordantia catholica

quod interpollatum uel incuria temporum,uel defidia tyrannorum reparari foïftà
prudentie noftræ audoritate decreuimus.AgficoIa parfcns charifsimé atcp amantiC
sime,unde tlluftris magnificentia tua,& hanc praeceptionem noftram,& priorem le
dis fuæ difpofitionèm fequuta,id per feptem prouihcias in perpetuo fàcietcuftodirú jtabldibus Auguftisquibufcuni^medrjsdiebus ínldus Semptembris,ínArela
teníi urbe,nouerínt honorati uel poíteílbres indices fingulafumprouinciarum,an/
nís finguhs Concilium êfle tefuandüm,fta ütde Nouem populana & fecunda Aquí
canhica,qiiæprouinciælongius conftitutæfuht,ft êorum occupatio certa retinue­
rit,Icrarit legatos iuxta coniùetudiuem efte mittendos. Qua protiifioiié plurimum
6¿ prouincialibùs noftrís gratíxriosinteiligímusutilttatiscp præftare,& Arelaren*
fisurbis,cUiusfidéi¿fecundum teílímonía atqj íuffiagia parentis parrícíjcp nóftrf9
mül ta débemusxnon parum adrjcere nos,conitar ornatur. Sciat autem magnificentiatua quaterriisaurilibrisiudiceeiTe muldandu, ternis honoratosuel curiales,qui
ad confli tutum locum intra dêfinitntempus uenirèdiftulerinr.hæcibi.Eccè ad fuggeftíónem Agricolæ reformatum Concilium, quod Quondam annue celebraba­
tur,quia multum prouinctjs profuit.Noranda eft etiam fttuatio Arelateniis ciuitatis,quadri Gallrjs tunc caput extitit,ô^ ad noftrUm imperium fpedlatjlicetparum
recógtlofcat.Eft fimiliter confideraridum,quod non folum iudices^fed etiam de
fíngulís ciuitatiBushonoiatos,perfe uel legatos concurrere oportebat ♦ Et fimiliter eft confiderándum,quód per mentem integrum durabat>& iub poena aftricfti te
nebantur uenire. Ad formari! huiusin Fràndcfordiafquæ ób mercium confluentia,
ÔÉ loci fitum$ Arelatorécftécómpárárurjftatúatur Concilium annuum ÿ ad mínú*
mum per menfem celebrari,aut Màium, aut Septembrem, & cum præfatïs fupra,
de qualibet duitate & metropoli, ac oppidis magnis imperialibus^ ad minimum
unus concurrar. Adducant etiam principes Eledores ftetim quosuoluerinr coniciliarioSjôf nobiles,QC omnes aftrihganturiuramenfo,tectindufri rtdium ranonis in­
dicium pro bono publico concilia impartii i. Exariiinentur ibi prouincialmm confuetudínes,S¿ redigantur quantum fieri poteft ad Cdmtbunesobteruanuas, ôf ma­
xime captioteformæomninoundtquaé tollantur*quoniam tepe fimplifes paupe­
res, íniuifiísíme per cauillatíones ¿aufídícoham extra formam duci ntur & â tota
lamentum c¿jjfa cadat,quoniam qui cadit áíyllabá,cadit á cáute, ut tepe uidi per Treueu nhm
vetcotrdt^ei
accidere.DeindetolIanturpeffimæ confuetudmes,qu£admitamt lura/
Míen“ íftenturiícohtraquoícunc^ó^cuiufcunqtnüméríteñes. Et funt tales pefiimæ ob*
feruaritiaèmult^ pérGermariíám contraiuftitiamueram, ac etiam peccata nmrientesiquaeparticularitereriuriierarenemofeiret Vnde propter hocconcurrere debet
prouínciarurhíudíces,6¿íritefiptis confuetudines firarum prouinciarum redigere^
6¿ porrigereftri Concilio ut examinentur. Cap. XXXVÍ.
Stderiic^riiaximádjlígetiafacíéda,ínífto facto Bafílienfi Concilio impera/ ■
,
alíutéledioribusíacriimperqdet ftrídifltma forma,qu5 tranfgred't nullo
¿b‘díñáribus
.modolícéatrin qua ante omnia aftrtngantiuramêto riulía pradlica/íuHo pre
^nefiandíim,
tí o,aut ob quodcaq? particulare cómoda,fed puré óí fmpíicítef pro bono
publico
cóferuatíone facrí ímperrj et eíus honore,tecundu Dea 8C confcíennaelí
gere Ef ft una repería tur quis contraria facere,q? tune perpetüç infamiç,ac crim ê le
íemaieftatis,o¿eíus pœnis fubiaceat.Valdeenim neceflariuèft.adprauitatê eleóio
nísquibufcûq? maximispœnis Electores cofttirigM f >pterpraáícasabfurdiftîmas
etinhoneftifsimas,quas legi præterito tepore ínrerueníftejdüm ipfi tea quærerent/
permultos ftringendoeligendumíilicito$modos,obquósRéfpublícapenitus eft
negleda.Ët quia cerci Èlédlores occupare dicuntur certa oppida et cadra imperitae
etiam propter telóníaalia commoda particularia, huiuftriodi turpiter foeda­
tae elediones per iniuftas paciones fieri dicuntur.Ante ortiriia ifta differentia quæ
dat perdendioccupataaliquandiaéledióribús timorem, S¿ eapropter ita pfa&icandi:ín generaíiconuentupütédifcuti,8¿ honefteconfolidari deberet9ut ficquifcpex
eledoribus inlibertace pUracéledíonís cÔfticuerctnr,Et quoritam ille eft prgficiendus

Libet*

ÏÏL

si?

áúts impetiôiqui communi omnium eledorum indicio optimus uidetur : fubiugam
nunc qua ndam regulam,quæ in hoc inultum proderit,(¡militer in Concilio feu
conuentUjUbi elici debet intentio communis ex omnium uotis*
, Cap.

XXX VIL .

..

....... » .

, .

Acri imper íj Ëledores, dum ad eledionem procedure uolunt fu turi Impera / i^pentfo™ ¿
toris,dieftatucocum omni humilitate deuotione maxima addiuina con<
uehiantfpoliantesfeomnipeccatq,utin medio eorum fit Çhri.ftus Domi/
nus.Et ínuócata gratia fandi ípír itus, poft introductionem deuotam agendg
rei,tradent de pluribus,qui adimperium difpofitione extrinfeca & intrinfeca tante
maieftatis digni elfe poiftntEtadhoc ut abfcp omni timore,liberrime & fecretifsimeipfa eledio ceiébretur,preftítísiu ramentis fijpra altare Dpmini,de eligendo iuito libere confcientix iudicio pptimiim:faciantper unum notarium nomina omni­
um de quibus tradarunt, in (cédulas praecife «quales redigi,Temper unum no/
inenin una fcedula tantEr,& in fine illius nominis diftindeifignetur numerus per. u
M.quoufcp perueniant ad nùmerûperfqnarumide quibus ín t rada tu mentio fada
fuit,quoddignireputarentunPutafint io. comperti per Aïemaniam, qui digni uifl
funt,inter quos communi iudicio digniflimus eligidebet,ponatur itat# in una feeejula non unius tantum,&fub illo nomineuel in eiuslatere,numerqs ab uno ufqj ad
decem,& dentur cuilibet eledori. io. nomina-Accepts íta^fcedulís per Hedores
trahat quifqj ad partem folus,Ôd fecrete cum fecretario ftliteras ignora txôf pofitis an
tefeomnibus xoTcedulisJegat cuiuslibet nqmen.Ettunc in Dei nomine feçuhdft
fuam confcientiam ponderet,quis inter illos omnes npmerüs ídoncus exiftac, QC (ï
¿néteum pundo attramentí fupra primum numerum fimplicem longum pundul
& poft hoc indicet,qui poft illum numerus idoneuss8¿ ftgnèt (¿eundum nuttier imi
cum pundo longo nmpiicïj&itc continue quousqj ueniat ad optimurnfuo iudicio
áí ibi fignabit decimum riumeriï aut illum numerum qui numero perfonarupi icor*
refpondebit.Et eft bonum quôd de eodem íncaufto á per æquafes perinas,6(¿quá
lia ftmplicia longa autbreuía punda,fecundum quód concordabunt,omnes figneç
tîècuiqfquam lignatura præcaeteris notari poffît,ad hoc ut libertas maior í.rt élcdo.
ribus,S¿páx ínter omnes conferuetur.Fadis itaep illis lignaturis, deferat in manti
tedulas fuasquifqjexeledoribusjôi protjciat unusquiftp fuas manu propria ni
faecum uacuum,in medio eledorunï pçndentem.Quibus infaeco:pp(¡tís¿.adupcé
turíacerdos,quí míftam celebrauitautalius, & quidâ computifta habens tabuîarrç
th qua fecundum ordinem finí illa nomina,ponamus lO.eligendorum-Ec (edens iri
medio eledorum ,facerdos extrahat de (acco feriatim ut manibus occurrerint fce/
dulas,6¿legat nomen&numernfignatum: computifta uero in latere illius nominis(îgnetnumerum,&fïatde omnibus. Quibus expletis colligat per addítíoném¡(
coputifta numeros cuiuslibet nominis:8£ ille tuclmperatoreritqui maiorem nume
rum habuit.Et fecunda illam pradicam,infinitis fraudibus obuiatur.Et etiam nul<
la practica finiftra locum habere coffe^nec poterit excogitari fandíór,íuft¡or.J)one
ftior,6¿ liberior eligendimodus,lecundum quem ímpoísibile erit fi fecundum con<
fcientiam eliguntiquin ille praeficiatur.qui ex omni iudic(o fimul cplledo melior i
dicatur,$ non poterit aliud modusfecurior,imô exquoilla infallibilis fententia hai
berip0(Tet,inueniri:Quoniam omnes comparationes omnium perfonarum,
Omnes mixturae fyllogtfmi?perunumquemquæ ex eíedoribus fadíbíles, ¿n hp¿,
modo includuntur,quem ego abfep magno ftudio etiam non potui inuenireíáC cr¿
das quod perfedíorínueníri nequit.Verùm ne qqis exeledoríbus ptqpría affedione decipiatur, habeatur ifta cautela,quod fi eft aliquis aut plores,qui ex láicís coni
«p uni tra&atu inter eligendos conícriptí funt,fcedula proprrj nominis eidem nori
detur,fed aliae omnes illa dempta út tollatur occafió fufpítíonísíquia feípfum op ti-*
mum omnium æftimare ponet,maiorem numerum nominis fui figpando .Hó¿:
fplùm dempto,regula preferipta in omnibus feruetur¿0¿ hatebifur èlédio qua ftiè-

S

<
1

lior non poterie inuenrrft
Cap/

818

De Concordantia catholica

Cap. xxxvni.
Oc étíam elediuo artifici o,multa fíngularía ínueftigarí poflunt ín comiera
tíbus príncipú,exquíbus magna falus Réipub.dependet.Sæpe ením proponitur materia,in quacornmodumprincipumaliquommuerfatur3&Rd
publica utilitas ín eius contrario.Et tunc noii audent palam pro bono pub
Jico particularicerconfulerejtimëntesàliosaltèriûsopiriionis efle,&ficnon poflè
profícere.Et fie fi non profecerint,inimicitiam cotraherent illius princípísjcuius co
modo aduerfaretur uotnm confulentis.Sæpe etiam præfidês fcilicet Imperator uel
eius uicarius,uidetur ad unam partem quæfiti ualdeaffeiftionatusùunc côciliarij ti
more difplicéntiæ,impediuntur in coftfulendí liberta te¿Vnde cum omne Concilia
tendere debeat principalitefadDeiIaud§&bonum publïcu,ô£ illud Temper eligibi
liùs eflédébeaGqd*comparatione ád aliud plus publico & comuùibono conuenít^
*rrf ' ifd ¿ Íunc&cundahócpropofitóaliquodubíoiuperquoconfultacíofiéridebet,f
fiu/utrum
medio duo perítiores,quí fe ad parte cohtrahât,& de dubio inueftigentper affirma
* tiua&negatiua,et confequeritias ad ambas partes íequentes.Puta,fi dubium ponit
an expediat telonía éile:affîrmatiué q> fie,quia nemo ibi particulariter gràuatur, fed
ea quæ per mercatores íbluunt,tam per uenditorêÇ per emptores ípfum merca­
torem fimul contribuuntur.Et non poteft comm odior congregatio pecuniarii fieri
c¡í ílla:8¿ fl non eflent modi facile pecuniashabendi,qug pro tuitione Reipduntneceflàriæ,periretpax.Igitur propter iftas &alias confequentias.uidet affirmatiua elt
gíbilíor.Alíus pro alia parte dicit: hæc congregatio pecuniarii eft iniufta 8£ illicita,
abfcp culpa caufa â non fubditis euacuâsJRempub.nullius utilitatis, quia pax per
eam minimeferuatur.Igiturnegatiua eft eligibilior>apertafitmateria,fcribaturqu^ftio,& fubfcribatur affirmatio,& íub illa icribatur negatio ♦ Sub illa feribatur medid
quod aperitur,puta fi dicer et unus de duobus fictaliqui pbilènt diçere cpaffirmatiua
fit tenenda,q> telonía fint ôôpermaneâr,aliqui q> non. Aliqui quod finí ÔÉ moderata
fint,fic q, de efculentis & pOculèntis,nifi negationis cauifa deferatur,nihil foluàtur,
ait) nuniÇ Ultra florenum de carrata magna uini,uelcêtum maldris trítící.Altj ue*
rO quodfbluantur telonía utpríus,ftdpecuniaadpublícuaerarium pro publicis ne/
gotijâ reponatur Alí] quod diuídaturpecunia,medietas pro principibus & præ/
Xiiîw perfor» fidíbüs âciudicibus,alia adærarium publicu.Tales & confundes opiniones,quæue
temautuotadi rffi'militer excogitari poflent,publicèper ipibs duos recitari debent: fi quis aliam
addereueIitdicëdp,etiam'poffècquisficdicereuelfic,omnesillæÎuntper ordinem
ícribendse fub quæftione,^ fiant fccdulæ fecunda numerum confiliarioru. Et detur
cudíbetufláfcédula,qua habita unufquifqj in domo per íurametutn praeftítñunam
eligát,0¿ alias cSpenna &íncauftocaíTet,l«ieam groflam permedíueius trahendo,
mane conueníant ad Concilium,& reponat unuíquifcp (cédula ín faccunv Quibus
ímpofitiSjfecretafiúá extrahatunam poft alíam^fedeatcomputifta,^ íada ratio­
ne, opinio que habuerit plura uota,illa eleâione omnium mélíoudebent autem ice
dulæ omnes efleæquales,& manu unius Îcriptæ,üt prééhabítueft.Símilíterfieríde/
bent cotendéhtíbus pluribus magnis fuper eodem,ut eorum omnia nomina ín ícedolis fitnilibus omnibus tradantur,poftquâm cafus beneapertus& intelledus fue, ritîEttuncpercÔfiliarios,nomina omnium per pennam caflentur, illo faluo cuiadjudicandum credit fuo indicio rem de quà eft quæfîio.Hôcmodo concilia remanebuntlibera fecreta,& erut digeftiisitha qüôd (ingulariter nota.De modo nero ha
ad 'tifiurfiM bilitandi ingenium ad difcurfum in dubqs,hoc anno tra&atulum collegi, quare hic
in dubys/
non infifto.Verum eft quod ubideliberatio cadit fuper uno taritum affirmatiue uet
negatiuè fimpliciter,ibi non eflet incongruos modus Concílíj dominij Venetiaru:
Ww ’rtneï- qui habentnodulosdepanáohneo,8¿ciuoüafa (eu urnas ligneas, ad formam calí/
iÿ Vewííi. cum figuram habentes. Inferius ubi pes eft calicis,debec efle lignum Uacuatum,in
quam partem per canale fuperiùs cadant nodi.Eft autem una urna nigra, quæuoca­
tur Non : alia alba, quæ uocatur Ita. Vnde poftqiiàm confiliarius capit unum no«
dum inter pollicem & indicem s offendit in aerem alijs,ne fraus fiahtuncih pal/
mam

H

Liber

III.

s,9

mam manus eam cadere finít,& claudit manum,& fuperius in ipfam urnam albam
manum intrudit.Et fi eft illius affirmatiua: opinionis,mittit cadere nodum per can»am in fundum,& nihilominus extrahit manum daufam,et trudit etiam in aliàm ur
nam,ne fcírí pofsit opinio eius in quam urnam proieceriuSi uetono eft Opinio eius
deaffirmatiua, extrahat abfqUe apertione manum,& íntrudatínaliam,2¿ ibi dimictàtîhoc modo remanet notumfecretum. Poft hoc effunduntur nodi, quia uaé infe/
tiûs infra canale aperitur & numerantur^ capitur conclufio ex numero nodoruni
affirmatiua uel negâtiua,tecundùm uidoriam numeri uniusurng fupra alterius ur/
nænumerum.Dehisarrificijs,quifçfecundiïm cafum & locum cogitare poteriq
tali temper pado,uc libertas íudícíí (eruetur per tecretam praâicam.
Cap» XXXIX.
tt
.
.
.
St contequenter ad hoc maximeftudedumsut poteftas imperii refufcitetur;
alioqui de omnibus ordinati s ÔC ordinandis nullus fequetur effedus. Vigor
legis ín cóercftíoneeftjcoercftionem potentia cuftoditôÇêxequitunqua íub
lata ( quia nitimur in uetitum,& fumus ab adolefcentia proni ad malum ) le«
galis cenfura,&perconfequens paxQC iuftitia nondiûpcrfiftent,. Quum ergo hoc
ita iiqoportetut per reformationem modus adhocdetunQuondam fokbant Epi­
fcopi, Abbates,Principes,& Comites,fecundum fibi fubieûFam prouincîam QC ter­
ram,annua & quotidiana íeruitíaperfonalía et realía imperio faceretex quibus qui/
dam ftipendíaríj exercitui quotidiano imperiali ¿ pro defenfione Reipub.tenebant- Exerto pa­
tulae etiam ipfe Imperator honeftifsimu imperia! em ftatumgeftare íolebauQuó
de«<U;
quidem imperiali &Reipub.defenforio exercitu deficiente j perqt Refpub; mulca;
Nam oportet quemlibet principem &quamlibet etiam uniuerfitatem & comitatu^
fui] pH as in refiftendo latrunculis curam agere:ex quo màximæ impenfae oriuntur^
& fubditi in tjs tempora confumentes}laboriliberèuacarè nequeunt. Êt fadæ funt.
diutfiones maxima: per omnia loca imperfj,6Cnulla penitus reperitur cofidentia. Si
uero foret unus omnium publicus exercitus ad pacem conferuandam^ ius defend
dendumu0texpeüfæiüutiIes,acReipub»exinnanitio non fierent Perutile itacp fo/
ret,huic ordinationidiligentifsimam operam dare,ut per annuas côtributiones mo»
deratas,fecundum dominia & loca, talis exercitus erigeretur, ut per ípfum iuftitia
paxfcruarêtur.Poffet itaq? facile de imperialibus telofctjs
gabeftís principibus
pro Repub.concefsísicompetensportioproftatuímperijannuereferuarii8¿ ab oni
níbus teloníjs ín portíonemoderataabftrahi.Et fic illa uedigalía ac tributa prouíncialía,ad publiciiærarium imperiale,pro. exercitu præfatofiC ftatu imperiali, Franck
fordiæ reponercntur:de quibus íta recollecftis in annuo Concilio
ratio
ordi­
natio fieret in Eledorum ac aliorum præfentia,Ut omnia iufte ac prudenter difpone
rentunEt tunc ceftarent magnae expenfie,quas hodíe principes coade &C inutiliter
faciunt,&prouinciæditarentur,^Refptib.Ôi imperium exaltaretur denuô .Tunc
poftentEpifcopiuacarefpiritualibus,& temporalia oeconomis committere,
per
publicum exercitum omnis tyrânuseliminareturab imperip^ODeusfi animus oni
iiium qui iftalaudant ferueretinexequutione^tuncnoftris diebus reflorefceret imperiumxted fi ad ifta tepidi SC noftra cæca cupíditatecircumuentí,ántíqu2e deformataeconfuetudiniínfiftemusalíquándíu,abíqjdubíodefacroímperióá bono ftatu
Reipub.6¿ omnium noftroriïbrèinteradum erit.Nullus fiue ecclefiafticusfíue fxcularis,fe íurepoterit excufaretomníum enim bonorum temporalium regimen, ad
publicam commoditatem primo debet ordinari » Vnde Hugo nofter excellencifsí* iiu¿ó í¿
mus Saxo,qui de fando Vídore nominatur,ín líb»de Sacramentis,de ecclefiaftící^
j¡4
pofíéfsíoníbusdíccnsjfcribitípfaspofléfsiones nunSjaregía poteftatepoffe elonz
.
garfQuoniafiratio poftulauerít,ó¿necefsítas íllísipfa poteftas debeat patrociníu:
&C illí ipfaé pofíefsíones debeant innecefsitateobfequiu<Sicût ením regalis poteftas
patrocinia qffdat alteri,no poteft non darexfic ípfa poítefsíoab ecclefiaftícísperíb-,
nísobtenta,obobfeciuíSquod regia: poteftatipro patrocíniodebetur,íurenegare
non poteíLhíec ilIe.Poftent ad hoc dída beaci Ambroftj ín epíft«de traden dis bafi/
ficiSÿ

E

Sio

licis,& aliorum multorum adduci, quibus quum omnia cum præfcriptis concor*
dénr, breuítatis caufa fuperfed eo*
Cap* XL;
On eft dubium Rempubffædentia fieri,pratter fuperíofa quæ enumera/
re longum effet; Nos fcimus quod iúdícíartj logí Arepitas,ín utrocp tam
fieculariquámEcdefíáfticóíudícío,propter maximam confufíonem ££
lítíüm í mmortalitatem,maxíma damna Reip.afferunt : QC máxime quod
caulæinîocisübi exorrgfunt,acínproprqsprouíncíjsnonfíníutur& quod ad Ro­
manam curiám etiam minimæcaufæbenefiâorum ita crebriter deferuntur, ubi fois
maximæ tra clari debetenuSic enim propter gratias expedlatiuas aut ufurpatas col­
lationes beneficiorum^ propter lites,omnis fodor etiam parentum per filios ad
Cams Rotting curiam defer tur:6¿ nihil reporta tu r,nifi quod prius ín prouincía habebam
«ce accepto tieficiolum forte a ptoptijs parentibus dotatum*Et quia paísim promotion
perwiíiojd. tuñám ín caria fiunttillucconfluuntomnesjà teneris annis ¿bí dégetes,6¿ e
tes dítarfiac poftponut ftudta ac religionum exercitiatdeferunt aurum QC argentum.,
&Í reportant chartasÆt quia canones fandorum patrum non ita ordinauerunt,ac
etiam quoniam experientia docuit,quantum tnaliReipub,ex hoc aduenit: modis
omnibus reformanda hæcfont.Non moueat quempiam communédiâum, quod
fæcularispatentia de hac ecclefiaftica ordinatione ita introducía, éx au&oritate
RdmaniPontificisyfiue in collationibus beneficiorum,fiue gratijs ac litibus, ie im­
pedire non habeatSi de ecclefiafticis conftitutionibus, ad augmentum diuini cui/
tus,& pro libertate Deo (eruientium inftirutis,nihil immutare habeat laícalís poteftas habet tamen nihilominus prouidereReipub* illis præfatis femperfaluis : nom
deceret quempiam dicere íandlífsímos Imperatores,qüi pro bono ReipubLin ele/
cftionibusEpifcoporum,& collationibus beneficiorum,obferuatione religio/
num,multas (acras conñitütíones ediderunt,erraífe,ó¿ ita (latuere nô potuifle-imo
legimus Ro.Pontificem eofdemrogaffe,utconftituriones pro cultudíúino,probo
no publicoyetiam contra peccatores,de clero edefentEi fi forte diceretur,robur om
nium illarumcoftitutionumjabapprobationeApoftoliCaeaut Sÿnodicæ auflorita
tisdepertdebatínoloinhocínfíftere,licet 86 capitula, regularum ecclefiafticarum
antiquorum Imperatorum legerim collegerim,que hic infererefuperuacuum fo­
ret,mulca alia Caroli Magni & ípfius fucceffo rum,in ejuibus etiam de ipfo Ro,
PontificejacaftjsómníbusPatríarchisdirpófitíoneSjqúodde cónfecrandis Epifco
pis & alijs capere debeanc,ínueníantur*Ettamennunquam repperi,aut Papam ro­
gatum ut approbaret,uel etiam eapropter, quia fi approbatio ípfius iàtéruénit/h*
gaffelegiturjbeneut (uperius quodam loco habetur,aÍíqüósRó. Pontiff ces fateri,
ie illas ordinationes uénerarí*Vndepofitoliociraeffe,quod illeímperiales ordinatíónes in ecclefiafticis díípositíoníbus non habeant plus firmitatis, nifi inquantum
prius in canonibus illæ ordinationes reperiebântür^aut inquantum per Synodos
appfobentuf &recípianturficuthocuerum effeprobaturekcommuni tfulgatiffi/
mo dúftoiqudd leges non dedignantur facros canónes imitari & irt contradídíóne
feu concurfulegis Qt canonis,fo Ecclefiafticis abfip dubio canon præfertur, taimen
ad hæc fi reformado,quæ fieri poftulatur feex legalibus antiquisTandis ftatùtis ec­
clefiafticis iuùaret3abiç dubio poteftate audiorítate non careret Jilas enim con/
ftitutiones nemo dubitatcanonícís (laturis optime conueníre Ôt in nullo contradícere.Etutunóuerbcíomriíaconcludam,fiptjfiímíslmperatorcum toto fibi fobíedio Concilio neceífitates Reipub.confiderans, ac diminutionem diuini cultus, 8C
morum deformi tacem in omni ftatu cum caufis etóccafióníbus ponderans, repete­
ret (aeros canones,antiquas aç faridifsimasprifcorum obferuationes,et quícquíd
illis obuiaretjfiuepriuifegia,fiue exemptiones,fiueíntrodudliónes:nonn¿ in collarionibus beneficiorum aut Íítíbus, uña cum totó fuo Concilio decerneret toll esi/
dumeffe>etcanonibusfancftisftfiaifsimeobediendtimiRogoquisChriftianus didicerepoffetjbi aliquid præter Poteftatem et audoritatem attentatum : quando
/ ' ■
pro

N

:

De Concordantia catholica

Liber

III

821

cuftodia aritíquorum canonñ,S¿legalium facrarum fandtonum,pro augmen/
tó diúini cultus,pro bono Reípub.ílla fierentíNon retrahat te Imperatore pruden*
ti<síniumcuíufcunq^faafío,abhacfand:atuaínt€tíone.Malti quidem fingunt lab
fpecíe bonæ ôbedientiæ,rationes coloratas ad defendendum nías malas, & adexcufandas excufatíones ín peccatis. Qaæratur folus Chriftusquí eft uia,uer ítas,3¿ uí
ta,perüias patrum noftrorum,6¿ tolianturuixmalæ ex cupiditate,ambítíone,ó¿ a> imperatori
uarítía íntrOdudae:utficreuíuífcant cánones,fine quibus pax Éccíefiae feruarí ne« V(ce
quit,nec religio augmentan*Multa quidem alia regibus incumbunt,máxime adul- e^^inanda,
teria,furta,parrícídia,períuria, rapinas,confímilia peccata magna cohibere, 8¿ de
.patria expellere,utdícít fandus Cyprianus.
habetur 2 3,q.y.rex debet cum fimilís
busJnfuper deceptiones quæ per contradas ac prauitates fiunt ufurarias ,per lu­
dos taxillorum,per monopolia,S¿huiufmodíeradicáre,acfefta coli facere, tollere
exorbítantias,quaeínexpenfísnuptíarumac exequiarum,ac ptetiofarum ueftium
0¿fimílibus fieri folent.Etbreuiter cutida ad bonum publicum redigere*
*
Cap. Xlí.
.
;
,
SVpcriora docuere,«eram concordante Ecclefiæ harmonía ín rede ordinata
præfidentia,quæ ex communi confenfu 0¿ eledíone exorítur3ó¿ libera fubíe
dione omniu aut partis maioris,ac quôd canones 8¿ leges tani diuinp, cfjcômuntomniumconfenfuhumaniterrationabiliterdidatæ,æquifstmum,medi
om uiamqp de hac uita tranfitoria ad coeieftem patriam oftendunt. Verum quia ope
ra inuidiofi 0¿ à principio mendaciofi d(ab;oli,inter facerdotium & imperium fæpe
ícífmatafufcítantur,autexdífceptatíonefqpermaíorítatein potentatu,aut timore
perditionis temporalium,uel huiufmodtEt illa tempeftate ferviente,utfatis omni/
bus exEuangelio liquet, diíTipationem regni diuifione coepta imminere confiat,
nec tura,nec leges,nec ordinis eccleííaftídcenfuram períifterepofse.Erir eapropter .
.
omnium orthodoxorum primum & maximum ftadiam,illæfam utriufcp potenta* reXw/cbri*
tus hierarchiam,concordi uinculo in alterutrum diu conferuare* Cogitet itaq$ dum
hgcínftínduturbacorispacismentibusfuggerStur,ípíeprímusomnmmRo.Ponz
¿ifex,feminiftrumexhumilíatione exaltari:quodqj fupremus aliorum minifterialeni curamhabet,non dominationis imperium,ac utrafq? âDeo efie poteftates,ac r-wpcrw»n ¿
nôftrogratiætemporeuerediftindasutNicolausmaximiisRo.pontifexaiïeric^i. à Papa fed á
díft.quum aduerum;8óídem.?udíft. Ecclefiæmeæ côfîrmatur.Confideret, ubínam
potentatusRo.pontifíciSjtantúmconfirmationísín extollentia acpræceptiua fub
dítorumobediencia habeat,ficutimperialisjadRoma.indico deRo*ponctfice,norí
deípíofacrofácerdotío.Etiátextuscelebríter de confe4ift.4-.ac prima colla.ínaud
quomodo oportet Epi.in príncipío:8¿ confímilia multa ad minus díftíndíonem i ii/
dependentem,0¿ quod de furfum utraq? poteftas defcendat,probare uidetur.Et illa
fuit omnium antiquorum opinio uera.etfi dubia nouíter exórta furit, ob finiftrum
multorum complacendi ftudium.Repetantur ueter-a,imo fi gladij utriufqj potefta/
tem Papá haberet,non effet adhuc illorum intentio ucré probata, Imperatorem ab
eo dependenter gladij ufum haber e.Nullus enim negat,reges mundi diuerfos & qa
ríos,¿¿infideles fuiflè,quorum regalis potentatus,abfcp hoc quod fuperiorem recó
gnofcoret,aDeodependebatidquo (rogo)dependebat imperium,Paulo appel/
lantead Cæfarem,aut Chrifto ipfum approbante,dum iufsitea dari Cæfari, quç ei/
xiserantC'NonpotcftetiamPapainhocfeprimumarguerejetiam fi gladij potefta/
iemhaberetjtariq? ab eo dependeat omnis gladij poteftas: dum redé praedidajác
alia infinita,quæ a noftris maioribus nobis relída funt,ad mentem revio eau Nec ex­
altat Papam imperialis fpontanea propterChriftumhumilitatis reuerentia, qui eu
nominat ó¿honoratutpatrem.C.de.fum.trí.ó¿fi.caJ.fi. aüt quôd paflus fit aliquam
diu fe in fecunda perfona nominari á Papa,iuxta c.quam graut de eri * fal : fed potíuá
aduertat,quódhumileslmperatorescatholici,Ro.Pontífícem feripturís 0¿ operibus,ut fpírítualem patrem cuftodem animarum uenerabantur.Multô etiam pia­
res faipturæ ínqenítentuí ; quomodoRo, Pontife^ Imperatores honorare multo
.............. ....................
'
Hhh
ámplí-

812

Dc Concordantia catholica

amplíórigradüfolítusfuerit,ut fuperius Agathonís Papar cum fuo Concilio asi
Confíantinumepiftola declaratiubi dicitunOmnes enim exigui Ecclefiârum prae/
fules,ueftri Chríftíanii'tnperíj famulfific ad hgcnuncíufficiatcanon uídor^z .diíE
Non negat Imperator íuxta c.omnes princípes.& edégebatur de ma & obe.Epííco
pis ut patribu s obedientiam prçftaredébere.Hoc íta Papæ ut alrjs íuffictat, ímo reCordetur c.omnis anima.quod eft Pauli de cem. ac etiam quantos honores confe*
quutus eft ab imperio.Noíinedum Conftantínus Patriarcha, multis annis etiam
ex Synodal! decretóle imiueríalem& primum Patriarcham ac Epifcopum no mí*
naret,impetranteBonifacioPapa poftmortem imperatoris Mauricrj,ac filiorum
pauhí Guar* eius*âPhoca qui ímpeciümoccupauít,reftítuiad primitiuitatemiApoftoIica fedes
Kg¡ñilfSt
e^us decreto legitur ad primum gradumreftituta,iuxtaueridicas Pauli Guarnefridi Longobardorum hiftoriographi tunc uiuentis, feripturâs. Reducat memoriæt
quanta magnificentia,dona acdefenfiones,imminenreturbationeEcclefiæ ab imper io Ro. Ecclefiâ fît confèquuta Et fimiliter quomodo plus.200. annis pofî prí*
mum Conftantinum tempore Agathonís,de labore corporis ui(ftuseifuit,eo quod
Jniftina Ecclefiarft fuftentatio,paulatim perdiuerfascalamftates deficiendo fuccu*
buitîurhæcingeftisfextçSynodilegutur.EtquomodoabtKiscalamitatibusabim
peno fuitreleuatuSÿ&.fuiftdat ei eminentfa,qua Sol fupra Lunaanima eft fuper
corpus, abfqj'boc quod imperio non efie,ni(f per eurn-ab eo dependêter affirmet.Si
regum & Imperatorum depofttiones ac imperrj translationes , & çætera forcé ad
hocpraefumendumApoftphcummouerentifciat nifi force religioni & humilitati
obftaret,omnibus illísuerédí clarifsimis refponderi poíle:& taliter quod forte bate
minime tantam poteftatem,abfip partium concendentiumautconfenfuautaccep
ta tióne in Papa,ut Papam arguerent.Non defuerunt ant!qu!,quí Henricum quarts
Bafíleae coronatam per Romanorum legatos,ab excommunicatione Gregorq feti
Hildebrand! defendebâttetiam Apoftolicae fedis Cardinales pro tunc,acquoddam
Concilium Romae pro tunc celebra tum rimo ipfa generalis B-filienfis Synodus
tunc celebrata, illa egit de eligendo Honorium Papam,propter quæ Henricus de­
mum cxccmmimicams pronuntiabatur. SicdeFriderico fecundo, uiro uticp in Ec/
clefiaftrenuifstmoac fidei propugnatore, (criptadefenforia &fortiainueniuntur»’
ac etiam de alijs Tmperatoribus,acquieuit fgpe Pontificibus populus^d obediêciat
bonum.Non hæc trahantur ad poteftatis eladonem,nifi utpræhabitum eft ob deli*
dum & peccatum,íuxta.c.uenerabilem deele¿E& de iudi. nouit.fftæ omnes quæ*
filones ceftet amplius,& fe nuamus cum fànâis üeteribus noftris prædeceflbribtiSi.
Etiam temporalia donata Eeclefiæ huicpacinonpræponendo,fed potius admodtt
Leonis in Synodo,qui Othoni primo(uc praehabttum eft)ei 0£ i ucceftbribus perpe/
tue omnia reftituicquia tunc deficiente fide,Ôf exorta turbatione,conuentebatlm*
peratoremfideidefenforem potentem effe. Quando expedire uidebitur faciendo
maxime hodfe,opportunu foret imperiuabuadarefdeficienre enimdefenfore,uide*
miis qudcendimus Sufficiar Papæ,quo d imperifî Ecclefiæ in omnibus compatitur*
agit pro eius tutela qoæcunq? pofsibilia,& quitum eius utres fuffertmnnon ui capit
hon repetit donata,fed defendit nutrit (acerdotium,quod folum ut digniifimum
ueneratur.Exjalionondebetlmperatorfe quocunc^ titulo contra fandum Dei fa/
cerdotium erigert,exaud.de non ali e, re.ecuer.fi minus collumna.i ubi dicitur, im
perium parum áiàcerdorio differre,hec exprætadis autalijs qmbufcupq^ fe illi fu/
pernæ ecckfiaftice poteftaci æquiparet.Illüminaturenim imperium afa cerdo tío,fi«
cut Luna a Soledícec enim Luna íta á Deo creata fi c ficut Sol,non tamen nifi per So
leni illuminatur. Si omnis ordinatio imperialis ad finem per uiam redam tendere
debet,Deus finis eft,SC Chriftus uiatoportet imperium â i acerdotio lumemfemi*
tis íuís requirere.Non eunda illa terrena,quæ accidentaliter(acerdotio ad fubfiften*
tiam eonferunt,per imperium donata,ad æterna quouis modo eomparanda.Necre
putet Imperator,qui imperialium omnium non dominus fed admimftrator exifti€fc
fe maxima quod feciflè in non fuis bonis quâdo illa pro bono publico iuxta diuina
commit

Liber

III.

82,

commíflíonern,ad finale diuíní honoris augmentum conftitutt*Dómíníením funt
cardines terræ,ac ípfa terra,& plenitudo eius.Sacerdotium quidem fandum impe/
rio fuperadditum, tanquam ueráuitalisaníma corpori fummopere uenerandQ elfo
Deus ením fpiricuseifoqui per medium facramentorum,quorum míníftrí funt do*
mini facerdotes,tâquam per animas corpori,id eft fideli pópulo gratiófe coníungí
tur,ut homo fit in Deó.Eft itacp omnis difputatoria commotio,ad concordiam pacatis an.imis redigenda,# perpetuo ftabílíenda,quia tota ífta noftrá Ecclefia’ex cor
pore et anima iuxta praefata conftituitur,<diuino fpiritu eandeEccleftam per concor
diam inhabitante SC infpir.ante,iic fíe exfpírítu díntno,ánima facçrdotali;# corpore
fidelium,úna omnium fidelium Chrifti etiam concorditer fubfiftat,Rupta uero har
monia acnaturaliterconcordanteproportfc>ne(ut notifsimum eft ) iri quolibet uiuente,fçgregatur ariïmà à corpore,præcedéce mortali febri, ¿¿incurablí infirmitate;
Non feRo,Pontifex exaltet inter eundos Domini facerdotes,çxiftimans alios
nihil ín éxequutoriali adminiftratione,nifi quantumipfeconcefferit, polfe : fed re*
cordetur pluries longo tempore papatum uacafle, ficut poft Marcellinum feptem
annis J¿alíjs temporibus aliquando duobus,#támennon erat inefficax (acerdo- p^f
tium,Et cogitet fuam priórítatem,díuina difpofitíone pro eundorum ordina ta gra re
dyationè,# Ecclefiæ ineo fufa pacis tranquillitate feruánda,quo ad fpiritiialem po
**
teftatem,quæfolum a Chrifto effe poteft,libi nihil conferre, propter quod fe meri­
to exaltcLCÔfideret etia,fi facerdoctuefi ut anima una,qqæ eft tota in roto,#(n qua
libet ejus parteîqnèidfpnc exequutiones poteftátum,quoad decfetániproüíncí am
fecundum plus # minus quum ab extrinieco dependeant,non diminuunt fpiritualem potéftatem in fe* Vnde ficut ipfaanima^npedehominisnoti eftmaiornec mi­
nor propter uitam quam pedi præftat,ipûmet anima qüæin capite üel corde refidet
fic ipfe Papatusfehabet ut anima in capite, SC Patriarchatus ut artima in auribuá
uel oculis,# Archiepifcopalis dignitasut anima in brachqs,#Epifcopaiis utin digi
lis,# fie de fingulís uf<$ ad pedes,quíínRepub*pIuralesdefignét¿Vndé anima eius
uitam præftans,curatum recle figuratur» Vna eft ergo a Deo omniurri ligandi SC
foluendiac uiuífícandípoteftas,Tícet illa ex parte membrorum alia# alia,# maior
#miaor uídeatur.Deínceps penfet Ro.Pontífex,tam per ipfas cfiuinas quam per
canonicas fancftiortesjconcordiam uitalem Ecclefiæ con&ruari, quæ. quidem om/
nes radicem unam,inipfa radical!#fontali diuini fpiritus ¿¿ naturali fluxu,uireá
capiuntíipfa quidem proximior SC conuenientioranimæffedeseft inipfo pürífsímo fartguíne,ín cordis centro contento,à quo quidem íanguíné,per omnes arterí­
as totiús corporis redificarionisfluxum uítalesfpírítus capiunt-Sicut ígíturipfe ar
teriæ (e per totum corpus undimper ramos transfundunt ex uno principio,ut per
medium ípfarum uítalis fpírítus naatífic diuinæ fandiones, totum Ecclefiæ corpus
etiam æque potenter círcumeuntduicíuitalí^ftrí¿l:ura,ambíentésomníamembrae’
Vnde ñnÜum eft membrum,fiue éapuqfíuepes,fiue ín medió eorum exíftes1, quod Corpori con¡:
non circumeatut per ípfas,ac earum circúmnuxioné non intereluda tuuEodem mo poftw¿5^
do uenæ quæ ab hepate initium capiunt,# fe per totum corpus diffundunt, fe ipfis
arterqs conne<ftentes,aç carné fé immergentes, quafi medium inter carnem # illum
fubtiliflimum languinem arteriarum exiftentes,funtinhoc corpore Reipub.Eccle*
fiæ çanonicæ conftitutionês Synodicæ in hepate(ubiomnes uenæ concurrunt) di/
geftæ,quæ funt quafimediurtLper quod ipfe carnalis homoadTpiritualem uitam di
rigitunNon ergo blandiatur tibí ín corporeEcclefiæ exiftens fe efle fupra, SC uiue/
re extra fandionès canónicas,6¿earüm faluberrímís præceptis non íncludúEt ficut
paruæuenæ,certà particularia membra rigantes, noti habent (nifi ad communeni
iontem continuentur)ufgorem uiuificatiuum #animæ delatiuumtfic oportet om­
nia próuíticíaliumac particularium locorum ftatuta,conformitatem ad commu/
nes canones ábfqj contradñftíqne habere.Et in hac confideratione,radices in fimili/
tudíneínueftígari pôflentdeqs,quælatiûsfuperiusdiáa (unt., Pofthæc imperia/
lis fublimitas cogitet ea,quæ de corporali compaâionédiâa funt applicare ad éfo
Hhh x
qu^

814

De Concordantia catholica

quxdeimpéríódidafunt.Nam corpus éx ofle,nerüo,'8¿ carnibus èbnn&ftitti&
Nerui uero in medio utriufcp naturam Cedantes,unam habent tn cerebro(ubí altera
rationis fiídes eftjconnexionem communem,^ circumeunt omnes corporis artus
diuerfarum iundurarum»ad unitatem unius corporis ftringendo.Et iftae funtleges
imperiales,in ter durum &molle in medio conftitutaè>omnia côrtcorditercolligan/
tes membra ad unununec caput Imperatoris figuram geftans eximitur, cum fluant
illi nerui omnes «rationali ac naturali difcurfu,cui legi nemo fuperemineuConli*
derare itacp habet ipfa fuprema capitalis poteftas,ne ipfi nerui aut laxentur nimium
aut contrahantur,imo ipfe legislator non eximitur. Vnde Arnbro »ad Valentfhia*
hum Imperatorem,ejpiftola.75*didt.Dedifti lêges,ne cui efiet liberum aliudiudica- fezquodruprxfcripiifti alijs,præfcripfifti,& tibi*Leges enim Imperator fert,quas
ri iïjtotâ*. primus ipfecuftodiathaec ibúEt eft uulgatifsímum:páterelegem,quam tu ipfe tule
iis.Nemo enim ad obferuationem iniuftx legis obligatur,nemo uiuensáiufto exi/
mitur,quia hincinde totum corpus detrimentum ex hoc pateretur. Oportet enim
legem ad formam chordae fub arcti tenfæ,efle : non nimium,ne rumpatur arcus: hec
minus,ne quum laxata fit ferire per fagittam nequeat.Etiam ad hoc aduertere debet
quod ficut nerui ofiibus for titer etiam putrefa da carne adhaerent : fie paÉriæ leges»
quó ad ipfum principatum perpetuum,iura patriae, ín corruptibüiter feruari de/
bent,Patria quidem rede outbus,dulcedinem medullare habentibus ÔC multum dtl
rabilibus,comparatur:carnesuerôcranfitorqshominibus,qui fæpe ob mollitiem^
ígnorantiam,uel infirmitatem,humaniter deh'nquunt,cum quibus oportet princi-»
Í>em ut patrem agere,iam parcendo,iam difpenfando,iam puniendo, ut cuiuslibet
àluti conuenit,lege femper firma remanente.Nam fi lex in quacuncp parte inficitur
tnoriturificut fi neruus laeditur in quacunqj corporis parte,totum corpus languefcit
Oportet etiam omnem particularem legem»qux uenisparuis particularibus compa
tatut,reformare,ut communi legi quæ bono publico prouidet,ac etiam fontali k/,
gum principio,fcilicetrationali o£naturali iuri nonobuiet,a.lioqui morbus ek con­
tra rietate illud membrum inuadens,de facili propter colligationem totum corpus
¿nfíceret.Debct i ta qj citharoedus rex efle: Si qui bene fciat in fidibus concordíani
obferuare tam maiores quam minores,nec nimis nec minus extendere, ut commu*
nis concordantia per omnium harmoniam refonet» Sit itaque cura Imperatori»
Ut redéad modum experti medici,corpusinfanitateferuet,utuitalis fpiritus redé
per proportionsbile medium fibi iungi pofiït.Narri dum uiderit aliquam ex quatu­
or complexionibus excedere â temperamento uel deficere, Qt propterea corpus diftemperatum, uel propter abundantem auaritiofarii Melancoliam, quæ peftes in
corpus kminauit uarias,ufuram,fraudes,deceptiones,furta,rapinas, QC omnes eas
artes quibus abfqj labore cum quadam Calliditatedeceptoria, diuitiæ magnæ quae­
runtur,quod abfqj Ixfione Reip.fieri nequitiuel fi ex Colericis difiidqs,bellis, difdfii
onibuSjOC díuífioníbus,aut fanguineis pompdf/taíibus,luxurrís,cdmmefiátioníbus
fimilibusiaut Phlegmaticis acediofitatibtis,in eundis bonis operibus,& lucrádí
uidus caufa,& ob patriae tutelam labori bus corpus torpefcere,febré(cere, tumefee
te,ueleXinariiri:quxrat medelam, QC audiatlibros 8¿ confil/a peritifsimorum qtion/
dam Reip jnedicorum.receptam conficiat. Tentet per ^uftum,uifum,& odoratum
atiné conuenire lo*co& teihpori poflit.Siuidebiturquod fic,commend e tur prim à
íecretoConcilio fuo,fcilicetípfis fuis dentibus,ut díígregent flf inquirant, an ali­
quid confortatiuí aut fanatiui in ipfa recepta lateat,Si inuenit quidem ea bené àftrt’ ta,aliquid falutiferi in efle,mittetad fortiùs ÔCjnaius examen maioris Concilij, fcilicetipfiusftomachi^utdigeratur,depuretur, QCpurum ab impuro fegtegetur.Poft
hoc deputatum mittat ad confiftotium iudicum, fcilicet ipfum hepar, ut iuxtà necefèitatemcuiuslibetmembrijpfàfanatiua medicinalis lex diftribuatur:& pater­
nam curam in omnibus,& ad omnes partes ô£membra exhibeat,iam unguento dul
coratiuôjiamlæfionis abfterfiuo,aut cauterio utendo,ac àlijs omnibus cohfefuato/

Liber

III.

8.5

tijs medícínís:8¿ nUncjuám adabfcífionemmembh’,níficum d’óloré cbmjpafátoníiÉ
accedat,S¿ tune qüando alía non profunt,8¿ periculum infeâionis exiftít.
Hæc eft fumma omnium prætaâorum, quam tu ínuicftífsíme Imperatorep cí*
tías apprçhendis ueritati fubnixam,quç tuæcelfitudihis proximam effigiem deferí
bit. Age itaque Cæfar optime,ut quamuis non admodum dodrïnalis ïrifluxüs,ei
hoc uaeüo omnium magifterfo,inepto labore qui equam exerí poffét i nihilominus
tàmenptoincitamento ftudioforum,ac optimorum tibí afsiftentium ingeniorum^
aliquando hæccollegio raptim faltemlegatùr.Sperandum eft data fapièntibiis ocrafíonéjínquífitío inflammabitur in hac hadenus dormicandbusfobnlifsimisínteí
Îeâibus;& fic ereda materia tanquâm ígniciilo fc¿ntillari>multís ex abditis pruderi­
gía,fapientia,8¿ omni circumlpedíoneplenís íngénfjs,faccefsíu¿ et continue afilara
tibus,ignis inflamnieícet magnas,qui deuoratís exorbítantíjsáredudaqj ín terrenó
¿riiperio æquitate legali, fortitudinem ímperq darefeere faciet cum perpetuo ad/
gmento.Guiusfœliciisimæreiteomniumpatrem noftro æuo, principium autho/
tem¿pauídífsím¿expecftamus,quód pro tua immortali gloría attenciísíiiio ftudid
fieri procuta príncépáclementífsime,utíítuía ad pactm Ecclefiae,adæternam cU
ri tatem t ibi,& fubiedis noftro æuo reficiaturJn laudem Chrifti regnantis in&tulí
benedidijÂmem

Finie colleAio de Concordantia catholica » ex uarijs ueterutn approbaríífcripcurís,adlaudemDeiomnípotentfs: quam ego Nícólau*
deCufa>Decárius Sari¿tí Floríní Confluentiae decretorum do¿tor
rni nimiis,facrohuícBafilíenfi Concilio cumomni HumilitateoffcrOjiiihil in omnibus ucrum aut defendendum pro uero iudicans feu
affereris, nifi quod ipfa faniAa Synodus Catholicum & uerum
íudícauéríCjínomnibús ab omnibus orthodox
xis córrígí patatús.

EPI ST OL AJRIMA
Nicôlai dc Cufa, ad Jxodericum dé
Treuíüo, Archídíaconüm, Oratoremregis caftellx;
In dicta FrancofordièniL Ann6 1442,
díc2ó> Maip
IR dodifsime,ttuhi pIuriihumuerieraride^domineRodèricèdë
Arénalo, Archidiacone de TreúínÓ,ad hoc ut in his Ecdéíig peí*
turbátíonibus,ubi multotum opinione uuígi,Mo&ifeímdrum fed
tentías in utramqj partem fluâuaré confpicis, ultimâ ueríorém^
cóníeduram,fecundum regulas dodæ ígnorantí£>uenarí ualeasí
riotato (quoniam de Papa Side Concilio Ecclefiam repræientati
té,quæftio eftjquód quoriíámotnriía ín uerbo Déí funt,per quod
ómhía ín efleprodierunt,tune uerbum ípfumeft ómhía complicans, & omnia peí
ípfum éxplícata,furitínuaríetatealteritatís,ípíum uerbum partícípantía-Vnítarerii
infuper æterriiuerbi Omnia complícántís4omnía creata participant explícaduc,Ù2l>
ríe qùidemîut uerbum ípfum,quôduti eftparticipari nequit,in uarietate multitude
nís parricipântiuïh meliori quidem modo quo poteft,participetur. Omnia igitur iii
tantumfunt,ínquárítumipfamuerbierititatemparticipant. Fluit ergo efleorrinis
creaturae,ab illa abfoluta entitatè immedia tifeimè,quoniam omnibus æquë prçfenà
eft,fed in alteritate partícípantíum,exorítur alteritas creaturarum. Pari paflïi pro>
gredere,affirmando gratiam quæ naturæ íuperadditur,íta feâd Chriftum haberK
Nam omnis creatura ratíoriáhsdri natura íatiénali humana»per gratiam in Chrifto
......................................----- -----------"
fthh 1
' iefd

Sm,

Epiftola prima de poteftate

leía díuiní ta tí hypoftàticç unita igra da m deustionis ad unionem Dehquæ eft ulti­
ma fœheitas confequípóteft.Propter quamlefus benedídus,omnes tales beatifi*
candos eft complicans. Omnes ígíturratíonales creaturæ,non aliter Ç participado
negratiglefu/oelícitatem ultimam confequuntunln omnibus ergo gratiamipfam
particípantibus,eft gratia Je fix in uarietate participandi explicata t Et hoc quíderrí
modo gratia lefu eft omne id quod eft in omnibusDeo gratis, QC omnes Deo graté
in lefu iunt omne id,quod funt Deo grati. Vna eft igitur gratia Iefu,ab omnibus faU
uatisuarie participata.HocPetrus omnium TheologorCfummitas,nobis infinuare uolensfut Lucas in adibus refert)de iieteribus pa/ribus referens,aiebat:Per gra­
tiam Domini noftri lefu Chrifti credimus faluari,quemadmodum & illi. Et hæc eíí
fandi Euangelíj manifeftatío,8¿ díuíní Pauli doctrina,quoniam Chriftus ín omnt/
bps eft principatft tenens,caput omnis Ecclefiæ. Sunt autem homines rationales
peregrinantes in fpe faluadonis,quibus reuelata eft ueritas huius gratis per Chrifti
incarnationetEt hi quidem in fide funt ueritatem agnoícentes,ó¿ in-ipe expedancesfœlicitatem,medio charitatfs,qui militantem conftituunt Ecclefiam,quæ oirw
niahabeeper gratiam lefuChtiftqquaead hocfuntnecesaria,ut poft militiam ifitri­
umphantem tranfcendat,SC bearittidinem in lefu Chrifto confequatur. Hæc quide
Ecclefiaeftjinqua eft grada lefuexpficara’, fecundum iftiusmundi participantes»
naturamiquia cum non poflítcorruptíbílís homo ueritatem intueri,ob fuæ naturae
conditionem,fineaenigmate,8¿fpeculo,fakem ipfam in ænigmate,& fptculo fcuft
de attingat*Quapropter,fideles feu in fide appræhendentes, ín (pe peregrinantes^
adhæfiuo amore,paniciparefuo quidëmodo,in uaria alteritate,cÔftatgratiarn uni­
cam lefu Chrifti efle, Vnde & hanc Ecdefiam >Chrifti corpus dicimus myfticè quidem,quia non eft nifi gratia lefu Chrifti explicata. Quoniam autem hæc eft ipíá
unica columna,fponfa fine macula,quæ habetPÔtificemmaximum lefum, qui cotí
los pcetietrauit,cuius tenet confeiIionem,Chriftoadhærens in fpiritu, qui occulta­
tus remanet in hoc fenfibilí mundoitunc hæc Chrifti occultata Ecclefia,in fua feafíbílipartíccriarítate membroru cumfciri nequeat,quis hanc tenear cÔfefsioncm, S£amore dignus exiftat,fed folum tn ui rationis quadam uníuerfalítate rationis attixs^
gitur. Sicut enim triumphantia Ecclefía,fupra ratione in (implicitate intelligentiæ
tantiï accefsibiliseftîita & hxc mili tâs, in rationis uníuerfalítate. Oportet aú tin fea
íibilí mundojfenfibilíbus (ignis de ípfa Chrifti Ecclefía coniecftürâ fumer e,cS aliter
attingi nequeat rationis ueritas.Quapropter coietfturalisilla Ecclefía iri hocfenfibi
Ü mftdOjfecundu huius mudi con era ¿lam co gnitione,uera quidem Ecclefía eft,beet
intra fuam coniecfturâ ex fignis receptam,admittat tam Chrifto in fpiritu adhxrêres
c£ non,Confticuit hæc huius fenfibilis mundi Ecclefía ex ijs, qui iènii bili bus fígmb
fe Chriftu participare demonftranr,uti funt Chríftum fíliumDei confitentes. Qua*
propter hæc ipfa Ecclefía facta quçdî habet figna ad hocinftítuta,ut per ea cognof*
camus eos qui Chrifti (untteo quíde modo quo ex fígnísconieduralis trahi coguíx
tío poteft.Díco igítur quôd hæc Ecclefía Chrifti,huius coníetfturah's modi indicio
fanda cefetur,etiam fi mali et fidi fub fignis facris fe intermifceant,quor3 figria quai
facra funt,tantum coniedura a ttingit.Non igitur omnes Chrifto adhærentes inda
dithæc Ëcdefia.QuÎenim nullo fenfibili f gno manifeftifiunr,penirus hoc indicio
excluí! remanent.bicnecomnes de hac Ecclefía Chrifto adhærent, qui bonos tan­
tum ad unionem admitdt.Quoniam autem huius uitæ conditio talis eft,quod hanc
Ecdefiam ita effe oportetnpfam à Chrifto optimo quidemodo,quo ipfa ut fic ordt
nari potuit ordinatam,non hxíítamus.Qua ex re ficut hæc ipfa Ecdeiia perfedta eft
fuo quidem modo,íta 8£caput habet. Senfíbilem enimEcclefiam,feniibile caput
.habereconuenit:& ob hoc caput huius Ecdeiix/enfibile^eft Pontifex qui ex ho/
/minibusafïumitur,inquoefthæcipfaEcclefiacomplicatiue,ut ín primo uno confefforeChrifti.Petrumautem primum Chrifti confeflbrem (cimus inter homines*
j Sf ob hoc Petrus à confeffione petræ quæ Chriftus eft nomen accípíensjcómplícatam in feEcdefiam explícauítuerbo dodrinæ primo ommumJNon eft igitur aliud

Ecclefía

Romanæ Ecclefiæ»

827

Bccleiïa quæ â Petro initium cepit firperna reuelacione,quam unfo fidelium in Pe­
tri confeflione. Explicatio igitur Petri â petra didi Ecclefiam complicantís,eft Eo
defía una,eandem confeífíonem ín alteritate multitudinis credendum participans.
Quomodo autem multitudo unitatem non nifi in uaria alteritate poteft participare
non potuit Ecclefía nidia uaria participatione unitatis fubfiftere: Quapropter ua*
ría efte mebra unius corporis Ecclefiæ neceffèfuttjin quibus una illaconfefliq cota
in toto et in,qualibet eíus parte exifteret. Vnitas igitur in uaria alteritate Ecclefiæ exi
ftit.Et ficut unitatis uírtus nô nifi in participata alteritate attingi poteíhfic nec coplí
cantis principi) uírtus,aliter quam in explicatis principiatis poteft appræhendi. No
enim uirtus unitatis naturæAdæ complicantis patris,aliter quam in explicatis â fe
hominibus attingitunfic nec creatoris,nifi in ipfis creaturis.Hoc infuper modo Pe­
tri capitis Ecclefiæ huius complícatíua üirtus,nón nifi in explicata â Í e Eccleiia po/
teftappraehendi. Qiiando enim uarieratem póteftatum, ordinum
praelatio/
num in unitate fidei in Eccleiia efte confpicimusdlla omnem uarietatem ordinatifsimam atq? decoram, in Petro complicatam originaliter confpicientes,ad çoniedu*
ras de Petri admirabili potentia ÔC uirtute erigimur,plenitudine omnium poflibi
líum ín Ecclefía pro eius conferuationè ÔC diredione,unicam Petri apprehendi­
mus poteftatem.Non enim eft unitas in multitudine explicabilis,tancjj unitatis uír­
tus complicaciue maior exiftat. Hinc principatum uniuerfalem;omhem particula*
rem principatum óríginalítercomplicantem,ínexhauribilem multíplícatíonepar*
ticularíum cogdófcímus.Sí igitur in Eccleiia funt Patriarcharum, Archiepifcoporum,Metropolitanorum,Epifcop0rum,Presbyeror5^ póteftates : has quidem co
tradas efte cónftat.ContradUm autem exfe ortum non habet,fed ex abioluto pependet.Quare potéftas primi ÔCfupremijin fua plenitudine ambit omnem omni­
um poteftatemîimo non eft poteftas nifi una ÔC ptimt,quæ in alteritate redora ua*.
rie participatur,a nullo tamen maxime,Imparticipabilis enim eft uti eft.Videsnunc!
Prudentifsímépateríquam inepte dicitur,poteftate particularium redoiurri,£qua-|.
ri aut émiñeré pofte poteftatí uhiuerfah's principis. Vides díuinum dídum LeohísrLwPrfp^
Papa¿,quótúódo omnis poteftasprimo quideababfoluttísíma illa diuína potefta-!
te efte recípítjled ín Ecclefia per Petrum caput,& principem Ecclefiç. Aduerte ígí*
tur,quórriódo non eft poteftas príncipísabíblutajóiíi Dei (ummhfed principatus 4
omnis uáriefiancin alteritate contradatíonís participat. Principatus enim tn hac
Ecclefia abfolutus quidem éftfuo modo,quoniam in ipfo Ecclefia cophcatun Ita
quidëprincipatus quicuncpabfoiutioheni fuo mbdo participat,Cum fupra popula
cui principar conftítuacur.Vndé írrátíóñabiliter dicit,principem i n Co regnó ubi eft
princepsjpræefte pariter
fubefte;ratio enim contradidoiiqrurri, coincidentiam
nô admíttft.Qüod fapientifsimi quidam intellexerunt,qui principem folutum legi*
bus,& hón pofle áfubdítís iudicari dixerunt.)deo fatis tibi paterè poteft,
execrabiledelidum fiefleiflura obedientiæ,& unita tis,& prpfumpruofum indicium fubiel
dortim contra faerdm principem/ob quocunca colore iftud fiat.Vides etiam facrul
principatum Omnem ínEcclefía,fub primo fubTifteré, inquanrum in ipD compli-|
caturS¿nonáliter,Namfacerpríncípatiis uniuCrfalis» ad aedificandam Ecclef am
exiftít.QuareómníspríncíparuSjfíuefpiritualís,fíue temporahs,ihqüantum huic
finí fubferuítjíri Ecclefía eflepoteft.Etinquantum fiuícfiní refíftít,non eft principa
tus ¿nEcclefia,cumnonpartícipétunícatnécclefiafticam uníuerfalem poteftatem,
quæ in Omni poteftate quæ íri Ecclefia eft,èft id quód eft ípfa côtradê. yídes per co
incidentiam in unitate uníueffalís poteftatis,difrerentes
fpirituaíes ÔC tempora/
les poteftates,ínEcclefia diftíndeexplicatas Nóneft tíbinuucdíffi'ciié intelligere,
quomodo facro principe Ecclèfiæ,omnis fidelis fubiedus efle debéat,fiue rex,fiue
præfes,aut alius,inquantumipfideEcclefía efleuelín^qüamillapoteftas uniuerïalisambitîâChoc qüando princeps Ecclefiæ^fecündüm principatus ipfius uirtu­
tem,præcepta diicernit.Vbiueroipfepfinèepseàfièrimandaretiquæadftnem ædificationis Ecclèfiæ illi crédit» non tenderent, non procedêfet iufsio â principatu:
Hhh 4
quarê

818

Epîftola prima de poteftâte

quare et cane obédire non eflet neceflè.Si aero dubium effet,Ô£ de menté facrí píiiv
cípísnon conftareupro (aero príncipe præfumendüm eft,quod rede credita poteftace utatur^óÉ ipfi obedíendum eft:Cum ergo ínteliigamus ín Ecclefia ubífuntbóní S¿mali,facrorumprincipem etiam & bonum malum eflè poffe,S¿ uideamus
poteftatem eiusEcclefiç obeflè non pofle cam in his quæ ín ipfa poteftâte non cons
plícanturei nonfubfitquiiquam,8£ in dubtjs obediendo nihil fit periculi, fed pm*
culum magnum non obediendothincait Auguftinus,nullam poflè caufam dari,ob
quam neceffariumfitadfcifma perueniréi Quaréícifmadíabolicum ¿nexcufabále
crimen exiftit. Aduerte pater,quomodo explicata Ecclefia primitiua, ÔC contradi­
ré ipfa fâniuerfali Petri poteftate^uarie fecundum uarías particularesfuper intends»
tías,quilibetredoríttfiia partícularítatePettípoteftatem contradeparticipás, ean­
dem (falúa contradíone) quarh Petrus habet poteftatem*Vnde quia in hoc omnes
Petri íunt fucceffores,qui dominici gregis curam gerúntxuííum eftfapientíbus 3uná
uerfalem poteftatem fleri princi pis,Ecclefiæ fuper tftam cuiufcg particularem nom
effe,nifi fecundum fleri principatus conditionem,fcilicet ad aedificationem. Ita fdIi cet quod ipfe eft qui eft uniuerfalis fuese ffbr Pm,in particularem Petri fucceflb*
rem non habeat pôteftatem,per quam poteftas aedificatoria particularis,in fibi fub/
iedis immutationem capiat aut impediatunSecus autem quando fuperintendit fe
cer princeps uniuerfalísjoeredor credita poteftâte in ædifîcationem, abutatur io
deftrudionem fubiedg EcclefiçJnhocuideo murmurationes exoriri,quæ facile
tolluntununiuerflli facro prinapeaduerrentey(e Petri fucceflbrem póft Ecclefiam
â Petro explicatam, non quafi ipfe fit alter Petrus â petra didus,fuper quafn petram
Ecclefia erat aedificanda cum ordine fuo♦ Nam to Here ordinem 8C ftatft uniuerfalis
Ecclefiæ explicare,non eft fequi Pecrum.Omnisenim Romanus ÔÎ primus Ponti/
fex,in explicatum Ecclefiæ ordinem & flatum,âPetro non habet poteftate:quoai/
amhçc explicatio perPetri poteftatem in aedificationem Ecclefiæ íam fa da,per ip»
fum repericur, quando ad Petri principatum natus in Ecclefia filius fublimftatwr»
Quia ita ea quæ explicata reperiuntur inEcclefia per Petri fucceflbresmodo nunc
dido,funt ea quæ ex uniuerfalis principis poteftâte prodíerut : non eft conueníéns
illa per eandem poteftâtenunc in ele&oPontificecomph*catorieexiftente,quoufiP
modo infringijfiue illç fint regulæffiue ordo flatuum,aut alia uniuerfalia quçcunq^
Nifi in cafu,quo Pontifex ipfe uideret aut
, aut im mutationem utilempro
^dificatione Ecclefîæ:quo ia cafu adámete habet ne cum utilitatem procurare fa*
detffratresoffendat 8¿fcadalizetEoquidemodo fàpienttoresfemperintellexerftt®
quod quamuis facrí principisEcclefiænianusadædificationê extenfæ, nulla obier
natía aut regula patrum etiâ in Cocilájs inhiberi impedirle^ poflèntmon eft tamen'
apudipfum libera pdceftas reíjcíendi,femel per Petri explicatam poteftatem falubríter pro regtmineEcclefîæ ordinata,quamdiuinaad ædificationem præftat adía/
mentum.Sed nullam fedem magis oportet fandorum patrum bene ftatuta inuio»
labiliter,exequijtanquerum Petri fucceflorem,infjsquæex eadem Petri poteftâteexplicatorièprodiere.VidesnucquâdofacerprincepsEcclefiæjContra fandorñpa
tru ftatuta aliquid præftïmeret,ubi non conflaret eum ex caufa utilitatis aut necefsítatis moneri fed potius exaliqua particulari non digna caufa t quomodo tue in ipfe
priora eiufde Petri mandata offendit,exiens uires potentiæ fuæ* Quapropter non
eflet incomieniensfi pertinacfterinhocperfifteret,abeorecedipoffe per Ecclefia^
quando receflus ipfe,unitati Ecclefig fine qua Ecclefia eflè néquit feifluram non ia/
ferret,Eo quid® modo Pontificem canonibus Panctorum patrum fubefle intelligent
dum eftquafi in eo non fit ooteflas,bene ordinatis pro líbico abutendi:S¿ fi in hoc
pertinaciter perfifteret,qu od tunc fe facro principatu quem in abufum paruifaceret
indignum conftitueret,QiiemadmOdum enim Petrus in uniuerfali fucceflore iiioit
ita &£ in canonibus patrum,quoniam patres ípfi,ó¿ uniuerfa Ecclefia in patribusffie
âi Petrus in Ecclefia inipfis fandorum regulis uiuere dicitur,quamdiu illa utilitati
ædificandæEcckfiæprgftat adiumenUim.Echoc eft iuxra segulam intdleâuaïesh
dodg

Romànæ Ecclefiæ.

829

dôdæignoràntïæinPontificeeiTe Ecclefia cotñplícatiue,6¿ ipfam elle pariter in
Ecclefia hoceftcS in fuis facris ordinationibus cQnferitaneeuigilarèjhæc fi ad liqui
dum extendantur,intelleduaperiunt,ut aliquortï íneptífsíme ïcnpturæ facile fper/
nantur. Videatur eg apertffisimè.S.D.N* nulla cuiufcunqj Synodi con ftituti one
prohiberi potui Aequando Concilia pro redudione orientalis Ecclefiç, in eo loco
ubi magis rebus agendis c0ngruebat,inftituerecAtcpob hoc omnes alias congre­
gationes dííTolueret/t patres âBafilea abfoluerét,utad tam fandam unionem libe
te concurrere poflent.Nam ficut non eft poteftas Pontificis ad deftrudioncm be­
ne adorum per patrestíta non eft póteftas fúb coelo, quæ eius pofsit audoritatem
minuere quominus errantes ad ouile reducat.Vifi funt illi obcæcatifsimi uiri,in fpititu furoris faille extra omnem fenfumquandb fap'ra fàcrum principem Ecclefiæ,
riefeio qualem iudícíaríamfíbiuendicabant poteftatem,^ horridum nefas attenta­
runt in facrum principem (uum fæuieates,feipfôs ab eodem ÔC uniuerfa per orbem
catholica Ecclefia perniciofifsimefecantes.Nunc fatis eft, quoniam gefta tibi res
notífsimaeft.HabesetiamilIumínátum clare ïntelligentiæ oculum, ut fophifticas
palliationes eorum optime confpicias,nulla audoritate aut ra tione fulciri.Patet eti­
am uniuerfo orbifeuiuiri illi defperatí uirus pefsimum inrjcerc tanta dilidentia ÔC
curafategerunt)eorurh uanifsima ambitio ÔC apoftatíca rebellío,¿¿ maxime ferenifi
simo maximaruq? lauda digniisimo regi Caftellæ
Legionistqui ( te medio ) Deo
amabilem follïcitudinêjconferuaûdæ unitati in his longe díftancíbus ,Germaníar¿
jrégíoníbüs,tanto zelo impendfaut nihil occupa'tíflímo regi in quotidiana Agare/
norfideprefsioneinfeftiùsdietimoccurràtî cj tales Chriftianæ Reipublicæ i ni mí*
ciflimoSjfub periculofa quada cohnïuencia tolerari per eosqubs ipfi temerario au/
fu,cum Chrifti uicario anathemate ferire conati font. Rejportabit princeps ille ciementifltrrius pro fua interna deuotíone?ímmarceísibilém gloriam,Non enim pote
ritinconfblatusâDeo S¿ Ecclefia relinqui, uir fandifl imorum defideriorum . Nec
poterunt uóta iacratiffima eius,tua círcumfpedífsíma agitatione in hac praeclara in
uidifsimi Romanorum regis,ÔC gloriofifsimbrum eledorum facri Romani impe/
rrj conftituta’dieta,tanquam ècœlomiflanôn acceptaruntficin Domino gaudens,
ômniafœliciterperada relaturus, reuertaris. Quod tibí tanto cordíalíúsadueriírc
bptoquantbmenoftíannísmultíspróeodemferuentiuslabórafíe* Valè.

Epiftola II. ReUCrcndPatris Nicolai de
Cufa Card.DeufuCommunibnis.AdBoheriios»
Irige Domine Deus mèusjnconfpe du tuouiammeam.Qdoniam
uariæÔCinnumerabilesfunt quæftioneS, quæ ad opera obfcurifsi/
ñia Deíjfiue adfcrípturáraabdítífsímas latebras pertinent, quas ala
quo genere complédi ac diffiniri difficile eft,8¿ multa ibi ígnoranturfalua ftdé,&alícubi èrraturabftÿ hæretico crimméfutaíuílé ueritatïs pruderitifsimùs predicaitor Auguftinus,fecundo libro de ôri
giriâlipeccato)hincqui nimis amarfententiamfaam,ufcp ad præfcifione communioriis,S¿ condendi fcífmatís uel hæreirè facrilegium, diabolica præfumptione deti -,
nerf diçatur.Eft enim angelica perfedio,in riullo aliterfapérec^ fe fes habet. Redé
igitur ¿fjdiii per faturam refurredionë,iftam angelicam’ perfediónem aÎïèquuti no ,
fuerimus,nos admonet magnus Leo EuSgelicæ uefítatís tubáme nos diabólica pre
famptío appræhendarineqj alia tentado fecundé Apoftplüm Ç humana. Máxime
hoc ueffï in fidei cáufa,quoníá caípfa rarbpérfédá fit, ÔC nullibi périculofius errer,
temeraria præfamptio periculofifsima eft* Imbuti em infidelitatis uenenís añími, no
póílunt impietatis íug glutinfîabolere,fi prgfumpfaofitateuirus inhâuftum inoie/,
tiedt*Quare nerui funt et quidâartus fapiêti£,in fideicaufa non temeré crederexuti
Ambrollo ad confiantinu epift.j7*placereuidetar.Hinc fapientis Sophronij Patri­
archy Hicrofol.fent€míam*ln* Sexta * wniuérfaîi Synodo, prolatam amplêdamur:
■"

:................................ ........................ ..

■..................... -

'

-.............................

~

8p

Epiftola 2 .de Viu communionis

Non fibi quifquam credat,fed cum alqs pariter coferatPauli exemplo,ne paternos
terminos iüa cofidentia tranfîliat,Ô£ tunc ín quódfpáce unitate Ecclefiæ femara)
peruenerít fecuré ambulare poterit . Vos uero BÔhemi, cpji quadâ fingularitate fub
rdigionisfpecie,quoad uíurñ diuihifsimæEuchariftiæ,areliquo corpore Ecclefiæ
cum pacis ÔC umeatis hrptura abfcifi eftis,contrarium huius agitis quod prædicacis.
Nam cum hoc fummum conunuum, non folum fit facramentum unitatis corporis
Chrifti inaltaris facrameritó,fed¿Cetiam inpacisuinculo,ut uulc Auguftinus inde
oftenfiônè Ecclefiæ adDohatiftas(eft enim rnyfterium unioniscum capite & mem
bris Chríftí^ut idem ait de facramentis fîdelium5ferià fecunda Pafchæ)non rede tieneramini unitatis facrametum,qüôd ipfo ín ícifmatí cam díuífíonem utimini. Non
reda fídém facramentí tenètis, fi feparatí â corpore Chríftí,uíuere uos puta tis.Chrí
ftus quidem Caput Ecclefiæ,uítá eft qüæ non uiuifiCat nifi unita membra, Quai e eu
extra pacem & unita terti Ecclefiæ fitis,non uitam fed mortis indicium expedaris*
ReuertiminiigituicitiuSadEcclefiama qua exiuiftis,ne iduobis contmg«t,quod
Helias üicari us Hierofoîÿmorum,ad Theodorum Catinum fpernentem ueneran/
das ittiagines jiri odaua generali Synodo dixitiquod qui diuturnæ fedæ inferuiunt,
diftîCile hàbent à mala qua cenentur opinioneeuelli : ferreis enim catenis diabolus
mentes ipfórüm conftridas tenet,Ad memoriam reuocatePatrum gefta,ó¿ compe
netis in Synodalibus geftis,omnem particularem præfumptiônê in fidei caufa dam
natam,ÔC demum afflante díuíno ípíritu euanuíífe. Porté dicitis i Chriftus uia,ueri«
tas,& üíta eft. Per ipfum tantum ad beatitudinem pertíngimús,&íummum bonum
appradiendimusrquiuero ín uerítate non ambulat,extra Uiam éfttqui extra uiam &C
ueritatem eft,uitam xternam non confequitut«Nofc uéto cumuia ucritatis inceda/
mus,ídueftígqs Patrum noftrorum qui cum Chrifto regnant» uitam attingemus,
quam & ipfi aflequuri funt.Qüi ueró per hanc uiám ho pergit,fed breuiorem quæritjpotius defedüd(onenôntritæuiæ,&præcipitâtione, & præfumptionetimere
habet,etiam fi talis áttíñgefetfinefti OptatumxCurn non ambulet in femita fandom,
tanquàm periculo fëfubmitténsjftquèndus no eft*Quid malí nobis afcribi poteft,
fi nulla nouitateutimuMtidagirtnis quod cæteri, & infuper id addimus qd Patres
noftri in uíuhabuerutffi neceflarium fuit,uelob Chrifti praeceptum, quia ita ipfe
fecitiudicaruntfatidifsimi prædecefloresita facíendS:redéagimus eos ftquendo*
Siápud eos (anguinis communio no necefsitatepræcepti Chriftitradebatùr popa
lo,inefficax tamen non fuit,aliquid gratiæ recipienti accréuit,non pOÍTumus repræ
hendífiídém agímus.Nametfífinecommunionefacrámetaliuitahaberipoíret,no
tanienisrepræhenfibilis eft,qui ad communionem accedítjfícut nec corde credens
inutiliteradfidei (aeramentum accedit,cur nos' manducares iudicatts,cum uosieiunantes minime iudícemusíSí credimus communionem nobis praeceptam, & eam
eâpfoptet fuinmopere taniÇ noftram uita extollimus & áppetimusíin quo eft delítftumiHæcenini fides,quæin augmenta honoris tanti facramentí tendit, utcreda/
mus fitie ipfo Uitam non eflaquomodo poteft repræheüdi,etiam fi fine ipfo uita ha
heri poftetcïîcuti habetur ubi affe¿lusadeft,ó¿ deeft opportunitas. Nonne certum
tenemusiinhocfacramentouerii corpus Chrifti ueratnqg uitam efîéDeumÔt horni
nem£S¿ manífeftum eft,nos fine uita uiuere no pofle.Si igiturinhaeperegrinatio/
n&Chriftus in Ecclefia militanti iub iacramentalibus fignis latenquómodo dici po
teftjOOn cadere fub præcepto Ecclefiæ dato,uiuere in Chrifto uolëtèm, ad cibatio/
nemiftam nooblígaríf fícüténím immutidus èc infirmus, dumpeíaccefsíonem ad
agnum fine macula per fidem mudatur& fanatur,duth fead faluatore conuertit,no
tamertiEcclefia nifi fignfihuíu^ manifeftéapparear,ut huius facramenta baptifmus
exiftinita 6¿ mundatus 6¿ fanarus ih Chriftô,àbfqj refedíóne & fpírítuali cibatione
uiuerenequitÆt licet pet internam chaíítateChtiftoádhaereat,&uíuífíc5tefpírítu
uegetetur,per unione amantis fpiritus hominis,Ô^àmati Deúnontame in Ecclefia
cenfetur uiuere pofle abfqj íacfametito,Ínfeuít<¡continente«Si ením grató &acce/
ptâ eft Deo,ad hoc quod corde credatur ad iuftitiam, quôd etiam ore confeffio fíat
adfalu/

ÁdBohcmoSi
ádíaltitem,8¿ oris confeffioeft fignum fideicordísteft clarum ín Ecclefia obliga­
tionem ad figo a pertingere, licet fignata tunc fuíFiciant,quando impofsibilitas hg> <
num ademerit.Sicut amor proximi non íufficit mentalis,nifi opus ac fignum accedat:utcompa(siouulnerati circa u iam, non (uífecit in facerdote&j cuica, fed cum
hoc exhibitio operis,ut in Samaritano .Impofsibilitas autem excufat à figno, fiche
egeftas ín non pafcencefa.memorientem.Quaré cum ¡ex fit pofsibiïium cadunt figna inquantum pofsibilía ficut fignata,in præcepto Sandificatio ením fabbati prae­
cepta non rede expletur per feparatam internam contemplationem,fed cum hoc
requiritur huius interns tanáífícátíonisexplícacafig(iaadáenda,utfunteGclefíaft¡cæ conuenriones,facrifiçrj oblationum alrjs mulrís, quæ fecuñdúm tempus à Ded
ínfpirantur.lta nec iri honore parentes habet fufficienter,qm figno hoc nori often/
dit. Vndecum Deum teneamur quantum pofsibile eílnóbjs fupreme diligere,ôi in
ipfa diledione quantum pofsibileeft,ditedioni Dei qua nos dii exit,ut uni genitum
pro nobis morti traderet,conforrnareterit necèffarium huius dilediionis memoriam
mortis ÔÉpaffionis fcilicet nos haberCjquoniam per ipfam,uitam affequímur.Et h j
ius charitatis uiuificantis rememorationis mortis,non aliud fignum nobis relidum
eft,quam communio Euchariftiat,per quàrri mortem Domini annunciâmusper me
moriae remíniícentiatn in nobis effe,ac per ipfam nos uiüere,donec ueniat in alio ad
uccu.Hinccredimus.eosre&eobhgari,duminhacuitamilitanius-ad fa cramen turri
diúínifsimum Euchariftiae,eomodo quo perfedius (ignificât paflionë, hoc éft íüb
utracg fpecie,quxcorporis laniationem 8C (anguinis effationem figqar iri praeteri­
tum facfta.Acfub ipfis fpeciebus eundemfànguinem,idem corpus eiTe,6f (umenti
peruiamrefedionisuitampreftare.Ët ficut in mótté Chrifti uberati faluatiq? fu/
mus,cuius factamentum baptifinuà exiftit,ita in reftirre&ione Chrifti uíüíficatúVri
de hoc factamentum Euchariftiæ, ¡immortalis Chrifti factamentum eft, prout am­
plius non moriturjfed perenniter uioit,licet memoriam mortis eius maftica normer
dèntes,potatio fiue fuño in os deglutió^ reprefentenuEt tanien quia amplius hori.
niOritur,tuncfignis memoriae mortis,uita uiuíficanscapítur.Et quia facraméritum
baptifmijper immerfionem mortem & feptilturarp figurat Chrifti, redlè hoc facrâmentum completum,ín feó¿ mortis memoriam &reíurredionis uitam baptiimurri
confequitur,quafi non fit fides,quæ uitam præftct,folûm inmorteChrifti,fed &ini
refurredione qua cunda completa fueruntdta patres noftri, infantibus Sí tradíderuntjÔC tradi íufíerunt corporis 8c fan gu inis Chrifti poft baptiímum facrátóenta,iít
completa perfedamqj fidem,faluationem,fimut &uitam confequerentur in Glirifîo renati.Credimus etiam irreprehenfibiíiter hancfacratífsimam refedíodem,non.
tanta neceflaríam in anno femel,(ed pro noftra infirmitate crebriter utilem : haberi
enim corpus debile,tanta âririalis abftínentía,á cibo ipfum confortante S¿unificári<
te,periculofa eft Ita fodicamus de Ípirítu noftro,eius alimento ípíritualh Vnde fií
pluries accedimus ad hanc menfam,in hoc fandiores fortiores nobis i qui nunc
cum Chrifto regnant fequentes,reprehendi non meremur manducantes à non
ducante,ficuci nec nos reprehendimus non mandqcantesJHoc enim in probatione
fcominislatet,an abftinentia coferat fanitati potiufq cibatio,in medici prouidetia'
cutiis uicem paftores credimus agere,qui ouibus alimenta miniftrataut fubcral>unt,:
prout utilius iudicauerint.Confideramus etiam omne facrametum fignum effe ali- ■
cuius fignatijaccaufamalicuftis effedus gratie:Ô£huiufmodi gratiae per facramentum acquífic£,neceffeeftquemlíbec ChtíftíanumfateriChríftum operatorem effe, 5
teneritp Chriftianum ad huius fue fidei facramentum accedere.Et hoc eft facrame
tum facramentorum,facratiffimaEuchariftia:quoniamadultuscredit operationem ,
diuina Chrifti per figna fcilicet uerba,& elementum lauationém,gratiam regêne ’
rationis noui hominis qui eft fecundum Chriftum conferri.Huius totius fidei, quo
adeffedumfacramentalemgfatiXEuchariftia(aeramentum eft.Etenim liirtutedi
irina per uerba miniftri,fub fpeciebus fenfibilibus elemencalibus, plenitudo gratiæ,
&eritas3& uita,Chriftus Dominus Deus homo exiftic ♦ Hoc ttam (aeramentum,
í
...
ê'É

tp

Epiftola z.dc V iu communionis

eft proprie (aeramentum alterius cuiufcucp facrainenti eíus eftedus cÓpletíutiB.
Vnde liimitur pro complemento confirmatione fa cram enti alterius & eiuseftBdu s, ficut baptífmus pro catechumínos credentes. Vnde fatemur ficu tí quodam lo­
co prædicicur,hocdiuiniflimum facramentum,proutdatur iri robur ÔCcomplêmeii
tum aliorum minus neceflàriùm,quia eft ut fignttm figni.Etcum íignum legi.poffi
bílitatis fubíitjfignum figni minori nècefsitati fubeft.Quare ut eft cibatio, fatemurtextum,nifi manducauerítís carnem filtj hominis,(ànguinem eiüs\bíberitís,non
habebitis uitam in uobis,cum pofsibili tate legi s fa cramen taliter obligatorium effet
non tamen adeo obligatorium,dum fumitur pro facramentb facramentorum,ubi
faciliores excufationes admittimus.Et hinc nonhaefitamus,puerum baptizatum fi
ante fumptionemEuchariftiædeceflerit, per eftedum prioris (aeramenti regnum
cum Chrifto confequuturum,cum hoc habeat,cuius Eucharíftia facramentú effet R
fum pfi flet. La udamus tamen omnia facram enta hoc facramentn fequi,ea propter
iit perfedíísímé 8C fignatum & eius confirmatorium fignum, per exuberantiorem
grati am confequamur,quoniam Eucharíftia eft ipfa bona gratia,fimul & fa era men­
tum. Qyis in his omnibus fimplex oculus nos errare iudicare poffet,ubi humiliter
quantum ualemus}ueftigiaprædeceiibrum,praxim Chrifti
Apoftolorum infe*
r quimuríCerté quamquam his ra tíoníbusuos color até nitemini defénfare,multa ta‘P®n o men quæ agitis reprænenfibilia font; inter quæ hoc maxime, quod non cum pacé
ad Atgu^ Ecclefiæ,fed temere&ueftrafponte(audoritate prohibente etiam ecclefiaftíca) rú
mcïU *
tum communionis,iam non finecaufa quoad fanguftiísfoécíem,quo ad laicos in/
confuetum reno uaftis,potius eligentes abfeindi ab Ecclefia:^ á renouationè défis
ftere.Vbi hçc egíftis,putantes plus utilitatis uos ex bibitione calicis in feparatione¿
quam eiu agni pafchalis tantum in unitate & pace confeqüuturos,non redé iudicaftis.Non enim utiliter calix Domini unionis & pacis,pro caula diuifionis fumi tu r¿
tice uitam conferre poteft extra Ecclefiam quæ coipus Chrifti eft,abfciflb membro*
Nec uobis latis eftjnifi diceretis reliquum corpusEcclefiæá uobis ablcifium, uofcp
tteram Ecclefiam,in paruâ Bohemiæ portiunculam coardatam, præniciofiûs ailereretís.Tn eadem quidem Ecclefia remanente unitate, uarium pofie ritum elle fine
periculo,nemo dubitatzubi uero prxfumptuofa temeritas quemcunq^ ritum unita­
ti 6C paci praefert,etiâ fi in fe bonus,fandus,laudabfiifc^ foret,damnabilis eft. Dici*
tís precepto Chrifti obediendum effe primo loco,deinde EccléfiæîSç fi aliud praece­
perit Ecclefia
Chriftus,non Ecdefiæ fedChriftoobediendum.Certé in hoc eft
omnium præfumptionninitftim,quando indicant particulares fuumfenfum in diuinis præceptis uoluntati diuinæ conformiorem, qüâm un fuerfç Ecclefiæ. Audi hu­
ius fimilitudinem propinquâ,quemadmodum Chriftus loquitur t nifi manducauentiscarnemfilíj h ominié,& biberitis dus (ànguinerri,noh habebitis uitam eternam
.in uobis. Ita idem loquitur.Quí no renunciauerit omnibus quæ poffïdet,nô poteft
meus eflê difcipulus.Origenes in ultima homit fuper génefîm, prçceptüChrifti effeaitj# negat eius elfediîcipulfi,queuideritaliqua pofsidentê. Vnde fi præceptu
Hicriwywwr. | Cft,uteti5Hieron*in2idialogoruadici ôf Crïtoboli dicere uidetur,tunc quia is fois
habebit lumê u(tp,qu£ fequit Chriftu,et ís fequitur qui eius eft difcipulus: cur A po/
ftolici hçretici condemnati funt,qui ita hoc præceptff intellexerunt, & praAicarut,
Mkímííhw. utaitAuguftinus inlib.Catalogi hçreticorunrôNonalia ccrté decaufa, Çquód ipft
* ? ’ féabaltjs prgdeccffbrib.lèpararunt,tudicâtes ita ftridé hoc prçceptu fub pœna dam
nationis obferuandumÔCpraâicandumJicetno habereproprium,in monachis OC
I clericisplurimislaudabilefit,ut ibidem Auguftinus.Certetunclaudabile,quSdo in
l unitate Ecclefig huius intelledus prçcepti pra&icatur.Ethocfit exemple,ubi pius
etiam intelledus præceptpris,cu maceratione,abftinëtia, QL inlèquutione ueftigioru Apoftolorn,8¿ praxis Chrifti?extra unítatedamnatur.Sicutecónuerforigorofus
c .
intelledus præcepti 8C deuius non damnatur,fi unitati Ecclefiæ non prçponitur,uti
fuit circa baptilmiïhæreticorii S.Cypriani,fíífepté Èpilcoportfcdequo latéper Au
ftinfide baptifmO|& in alijs multis locis, Vnde fi in Îymbolo $ eius intelledu, præceptiSj

Ad Bohemos.
€eptisÿacalíjsetiamomníbusfacramentís inter feparatos ab Ecclefia &' Ecclefiæ
concordia effet,&in fiqc cantó difcordia^ùôd ñon uniti tum Ecclefia à quate¿efíe
runticales uitam confequi non poffe & ía trámente rñeffedum, Aúguftinus contra
Vincentium rogatíftam aperte oftendítJftfe uetd in Ecclefia remanet, gui faufa íeri
fumprælumptiiofe non eleuát fupra difamen ma toris partís íácerdÓtrj^quíbus tier
bum creditum eft,& qui Chrifti legatione funguntur.ln obediehdó eniiri illi fenced
tiæ,quamfaniqretriEcclefiæpartemuídetaffírmáre,nihii periculiincurritChriftià/ ;
nus/Hanc quitté féntentíam ex Chrifti dodrina,faàduà Cyprianus eleganter deda
cic ad Nouattanum,àbi ait Chrifti ueracem cónfeflbrem,maiorem melïoremcH par
tem ínuera fide,lege,ac difcÎplinaDominicæuèritatis perfiftere,quoniâ pqrtæinfe
ci nôn præualebutaduerfus eàtinueritas enim cathedræ adhæret.Quare niembka cà
thedræ unita ÔC Pontifici coniundà,Ecclefiam efficïürtt,ut idem Cyprianus ad Flo *
rcntinum S¿ Papinianum fcribit,cuiùs pars habetur ¿.quæft.i. Scire de b es ♦ Hoc degantifsimè Auguftinus,Alipius,& Fortùtiâtüà,ad Generofum fcribfccès bftënduft
dicenteSjCtiamangelo credi non debere,pptïus quàm Ecclefiæ difperfæ pet orbèm,
quæ Rom.Pont.& cathedræ Pétri adhæret. Et pro infallibili regula iâlutis noftræ,
Chriftus hanc tradidit Ecclefiæ poteftptem & audorítatem, ut cum in üñitafe cum
ipfa perfiftimus,quæ cathedræ Petri adhæret,per quam fucceffóres etiato malorum
Chrifto capiti alligat,errare â uia falucis nô poffumlrô,etiam fi In Ipfa Ecclefia alïüs
finalius fie uadat.Dices fortafsisÆcclefia hodierna non ita ambulat to rítucÓmmu ïtâwA
monís,ficut ante ifta fempora,quando íaniftífiímí uiri utriufiç fpeciei facramentu,
neceflarium effè üipræceptiChrifti QC uerbo ÔC opere aftruebànnPotuit rie tuneE¿
clefiaerrare^CerténomQuodfi nôn:quomod® id hodie qérum non eft,quod tune
(
omnium opinioneaffirmabatur,cum non fit àlhEcclcfia ifta quàm ilia Ÿ Cerce hôt Rrjpwÿro»
te non moueat,quod diuerfis temporibus alius&alíús ritus fa cri fid ó Him & ètïâ facramentorum fiante uericatè inuenicur/criptufàscp effèad tempus adaptatas
lu
rie intelledaSjitâ utùn® tempore fecundum currentem uniliérfalem ritum expone­
rentur,mutato ritu iterum fententfa mutaretur,Chriftus enim,cui pater regnum co¿
lefteterrenumcp tradi dit,inutraep præfidensymiro Ordine angelorum hominümcp
myfteria pro temporum uarietatediipenfift>& quæfingulistemporibus cqgrüutir¿
uel occulta ínípíratíone,uel euídenciori iliuftratíone,fuggerit* Hæc eft dó doris fen
tentia Ambrofij u.epift.ad Herennium,Auguftiniad Deo ¿ratias,in fecunda quæ- ÂK&tfirwi
itione demutatione facrificioruniQpare fi hoc tempore diftañtiorí à Chrifto, pro­
pinquiori Antichrifto,ambulantibusqpbisindefcenfu,remoto aliorumueftigtjs^ '
quorum alius fit ritus quàm fueritmon tamen proptdea extra ueritatem fumus cort
ftícúcijUt idem Auguftinus adEfitium monachum dédie riouifsimo fcribës,àpêrté
declarat. Quare etiam fi hodie alia fuerit interpretatio Ecclefiæ, eiufdem prxeepti
Euangelici quam aliquando:tame hic fenfus nuncin ufu currens ád regimen Éccle
fiæ infpiratus uti tempori congruus,ut falutis uia debet acceptari,ficuti de baptifrtft
forma Apoftolorum tempore,ubi id Chrifti nomine,& alio téquenti ubi in iridica0 nomine,ac poft hoc in nomine patris Q¿ fiiij
fpiritus fandi uarietate legimus,
fecundum temporis congruentiam falutê præftitifie Jpfumcg diuinum præceptum
nifi quis renatus fuerit,et ite baptizatednterpretationerh tempori congruente abfqj
èrrore recepiffe,uno tempore cúrrente diu ualidam,alio inualidam.Cuius lententi g
etiam de féptuaginta interpretibus Auguftinum faille,u.libró déCiuitate Dei le*
giXtarguens ex concordia tot interpretum, tarpiratiorierti diuinam credi debere,
etiam fi ¿nuénirécur aliquid ab originalibus detradum uel additum,& hoc eodeminftigantefpirituactumgaoortóináledítSatutri. Hancfenteniianfradicent
uniuerlahum Conciliorum t m omnibus pene Concilqs reperimus canón/^atam,
quia eX unanimitate omnium ettatn paucis refiftentíbus , ínfpíratíónem diurnam
íeritentiam di dalle legíturjFatuum eft ergo argumentum,uellé uhiueriàlem Éçcl^
jfiæritum exfçripturispraèdecefiorum arguere. Legitur enim Apollólos non tra<
dídííftfídem per ferípturas/éd pcruocaiemimpreísioñem bteiftísimi íytóbólfiubl
..................... .
.................
fatef ■

8^4

Epiftoia 2.de Viu communionis

ínter ea quae ad faluatíonem neceflària harrâtur,Ecclefiæ fandæac fandorum com
munio narratur. Vnde feripturæ,de bene effe regiminis Ecclefiæ etiâ inceptç & con
tinuatæ,nëquaqnâm de effen tía exifterepôflunt; quia per imperium alicuius tyrá
ni Antichrifti.omnes cremari S¿ de mundo tolli poiTent,ut quondam hbrructeris té
ftam'éntfiper Éídram ïaboriofe recupferaBVnde cum hoc ppfsibïlè fit,nô erunt de’
i eflenda Ecclefiæ fçrip turæ cremàbiles,Ecclefia temper pèrfiftehte ♦ Et tunc manife/
Ifíum eft,cum in ueritate perfiftèret,hoc ( ut ueriùs ) tequendüm, quod uniuerfaliusI commùnïusqj effet,iljísqj ex fymboloÀpoftolico neceffarïo commuhicâdum > qui
maiqrém fanioremqj Ecclefiæ pârtem efficerent. Videmus etiam in fcri’pturartirh
inteliígentía,uaría hominum ingenia uarios fenfus explicare,uariámcg áudorítatíé
fcnpturarum opinionem exiftere , pofsibile^ fore àût in audoritateéatónderii aut
¿ntéíleduum ihéxçriçabiiem 'dubietatem,hbminiim mentes fufpénderéîubt erir fôt
lidutiïrefugium peregrinandum • Certeíhalio nullo quâm íñ militantis Bcdefiar
uíuatc|approbatíone^fiue;hócfi(,circaferipturám,6¿ eiíisaüdoritatematq? intellé
dumd iue ¿xcra (críptqram id confuetudíne accepta perEccIefiamvIh bis ením fir>
mitas eft > ut ¿n folída petraac uerítatís columna, lex exara taquxtalía didat acce/
ptaada flt,aut fententía cui pbediéndum, aut opere ín qub concurrendum, Et i ta
uia cpiufqj tn Ecclefia exiftéqtís ejft,iit per Ecclefiam ac ferípturam eíü^dntellédum
â ti t ufum non feripturmie coñucrtat 3 non ut per ferípturarum audorftatem ad Ec*
defiam pergat, S¿ eam íi cum fcriptura nonconcordat,íuxta prifeorum aut fuunr
¡ntelíe&um in operis exercitio ímpun¿fpernerepofsít,S¿ícríptur^ínbarerc. Haie
eft omrííütrí (añe íntenígentíum feiftentia,quí ferípturarum auctoritatem aut intelledum(ut Auguftí ñus de Eüarigeffiltdicír)in Ecclefiæ approbatione fundant, quæ
unam acci pit ôf alteram abtjcitEnfàri econuerfô,Ecclefiæ firmamentum in teriptu
rarum audoritatelocantjicet fit Eccíéfia ex fcrípturísperipfam acceptis appro#
Batís,adúerfus ¿os qui ipfam impugnare quaerunt & non (cripturam,fe íuuáre confueuerint.Et econuerfd,fi fcripturæimpugnentuhfuam aüdoritatem per commu­
nionem Ecclefiæ habentes pro fua ualiditate,àdÈcClefiæacceptàtionem refugium;
)etant,utita tn comuní medio dífeeptames, concordent ín uerírate.Tamen pofsíbí
enotaeft,ícripturam quamcunój fideipfápraeceptum fiue confilíum continear, ín
ébs qui apudEcclefiâ exiftunt,plus audorítatís ligandi habere aut foluendi fideles,
quàm ipía Ecclefia uoluertt,aut uerbo aut opere exprefferitSi enim didauerit pre/
ceptum,ut Deiprpeeptum in (criptis redadum acceptandum:per medium Ecclefig
audoritas manifeflata reùerenter eft ampledenda. Si uero feripturam acceptat,S¿
ipfam per communem ufum etiam aliter quâm priores pradicldo intelligittita cum
tali intelledu audorítatem habcatSi ut Concilium, dixerit Ecclefia ferípturam etia
inüérbíspraeceptíuisexplicatam, uerbo uel praxi acceptandam, cum non habeat
aliudaudoritatis,quam uti per Ecclefiam didaturmon ad uerba,fedadexperimentalem fenfum Ecclefiæ obliget,quoniam Ecclefia eft,quæ non habet maculam neqj
rugam erroris & falfitatis.Eft enim corpus Chrifti,qui eft ueritas,&C fic fpiritu uerita
tís continue uegetatur Sf regitur,quia in Ecclefia loquitur Chríftus,etin Chrifto Ei
AmímIIímw
Auguftinus íuper Pwl.jo* in termone eiufdem de diePentecoftes,8i ipfa
Éccleííadefeípíahocteftímoníuperhibetínoratíone,quá¿>ordínatísfundítín die
patáíceues.Dicetís fbrfitan,præcepta Chrifti quomodo mutabunt audoritate Ec/
cléliætut fint tGc obligatoria,quando Ecclefiæ placuerit;Dico nulla effe Chrifti prae
cepta,^ per Ecclefiam pro talibus acceptait prçhabftum eft,Si igitur conftatEccle
fiam illa praecepta ut talia laudare,illis ut Chrifti præceptis obediendd cite nemo am
bigit.Si uero circa praecepti intelledu QC eius expolitione diuerfitas cÔcurrat,autex
loco aut tepore hídintelleduslaudatusíntellígít,quém maíor ueíláníorpársuerbo
aut opere approbat,eo hô obftan të,q> aliquando alius intelledus in pradica uigue
rit»Etnon efthgc.mutatioitancj â minoriaudoritate cfj Chrifti præcipientis depen*
dens,qúoníá Ecclefia que eft corpus Chrifti & eius foiritu uegetat,non aliud agit $
Chríftus uulc.Ec ita mutatio illa interpr€tationis,aCfirifti4uoiuntate ita nunc uolen

j

j

Í

!
|

\

(
j
j
j
!

Ad Bohemos.

.

th inspirante dependetíficut praeceptum ipfum quondam iuxta illius temporis conveniendam aliter pradicacum,0¿ propterea hscc ligandi & folueridí poteftas,non
minor eft in Ecclefia quam in Chrifto. Vnde Auguftinus quarto libro de bapriltho.
Munus beatæ uitæ,non nifi intra Ecclefiam reperitur,quæ fupra petram ecíám fun/
data eft,quaelígañdi foluendíclauesaccepit.Hæc eft una,quæ tenet 8¿ pofiidec
omnem íponfi Tut Domini poteftatem.Idem ipfe in feptimo libro,ac alíjs diuerfis 1Ó
cis,ait enim ipiaueritastnonderelinquamuosorphanosjed uobifeum fum omni
temporeufcpadconfumationem feculí.Quareuníuerfa catholica Ecclefia ad Petri
cathedram conglobata,â Chrifto nuncj recedet,qui ueritas eft,cum qua Chríftus
femper femanfurum pollicitus eft*Varia funthuius ueritatis exempla.Nónne pra¿
çeptumfabbatiantèChriftiaduentum,perEcclefiam quæ tunc una fuit cum ifta,
íntelledum 6¿pradicatum fuit de feptimo dieePoft uero Chrifti aduenttim,pradi/
catum ín prima feria,quæprima fabbarï eftJNon fine maximo mÿfterio,huius præçepti expletio ita introducta eft afandofpiricu: licet non conftet rioEis, aliter hoc
Chriftum uoluifte,quam ex communi Ecclefiæ oBferuàntia ,quæ eï difplicere ne«
quit,8¿tamen non uenit foluere íegem Chríftus fed adimplere. Vnde praeceptum
íabbatí,iuxta uoluntate praecipientis,licet non fic ut quondam feruetur:npn tamen
folpitur,fedadimpletur ♦ Idem in (aeramento matrjmontj probátqr.Nónne Deus
tfidus eft ab initio eos coriiungere,qui intentione
confenfii mutuo concurrente
contraxeruntjpreceptum eft hominem fepararenon debere quos Deus coniuhxiç
fi^manifeftumeft curri in Paradifo infticueretur hoc facramentum , non habuiffe
quamcuncp graduum & perfonarum exceptionem:& tamen iri temporis fucceftlí
opportunitate ííiperuení¿nte,didauít Ecclefia infra eos gradus coriiuhdionem ir/
ratíonabMem,ó¿iudícauít ii infra eos gradus coniuhgerentur,poftea feparandos
efle,qui tamen antea,tan^ à Deo coñíundí non feparabantur. Et confequéntér iri
nouo teftamentouifumfuitjpoftaliqiiottempora írracíonabilefore,qúpdín Hieris
ordinibusextftentescontraherent,fimílíter & folennicçruoucntes t quod fi faceret
feparandos efte:qui tamen antetanc[j àDeo confundí,Íepararí non pqtuifterit. Sic
confequenter de tertio gradu confauguinitatis &affinicatis,&‘ demudé quarto gra
du ufqj ad íeptimír,& talia fimilia exempla plura,tam ín alrjs facraméntis quam præ
çeptis.Quaremanifeftum,ficut non indicamus Detim eos conjungere,quos Ecçlë
fíaiuxta temporis qualitatem rationabiliter noniudicatconiungibdes, licet hoc Ídem alio tempore ante & prius rationabileiudicauerit, ut de prohibitione ufcpad
feptimu gradu,licet etiam circa ipfas perfonas & qualitate ípfariim nihi 1 fit innoda»
tumifíc iudicamus Deum per prpeepta aliquando data,non aliud praecipere uel/
je, quam quódEcclefia iuxta temporis conditiones rationabile xudícauerít iierbo’
uel opere. Vt in primitiua Ecclefia praeceptum proprium non habendi, fuit per Ec/
clefiam (impliciter per omnes ut fonat acceptatum, ut in adis Apoftolorucn &C iri
libroHíerónymídeínuftríbusuiríSjubidePhiioneludeo legitur.Hocenim tSc co
ueniebat paucitati Chríftíanorñ,S¿ plantationi Ecclefiæ.Pofteai úeró intrante multi
fcudine gentium,non ita uniuerfahter conueniebac.Vnde fècundurationabiîem tep oris congruentiàm,idempræceptumabfq5errore tunc per omnes,poftea per aliquos,monachosfcílicet,extatadimpletum?Habémus{taq? fi ab omnibus icrupuiofitatibus circa praecepta S¿eoramínteliígentiarri,autuariam Ecclefiæ coníuetudí
nem inteíligendíautopcrandifecundum precepta Chriftiautpatruriijeruiuolueri
nuisad Eccle(iamfírmafíde6¿confideriterfecurrere,alíudfí extra ípíam iriuenerí-’
hius,pro noftra faluteminimêcurantes.Fortecogitatis in his didis mets hoc dubí¿
pm remanere,ex quo reprehenfionis ueftræ fumimuSargumenttim ; puta,dícítís de
Ecclefiæpoteftatenemo catholicus ambigit.Sèdquôdilia ueritatis coltina fit, quæ
cathedræPetri acRomana fedi adfi3eret,nondu probatum éft iuffîcientér. ïam hoc
j>er feripturasabillaEcclefia approbatas Auguftíní ín allégato Ioc0j8¿ alibi Hie*.
rohytni ad Datnafum. 24.. quæftioné prima, hæc èft fides * Per Ambrofium
Athanafium ac alios laudatos dodores, Ecclefia à principio hoc ex ore Chrifti'
prolatum*

.

Epiftola 2.de Viu communionis
prolatum,tu es petras,& fuper hanc petram* uerum effe aftetuit, docuit, & prædfé
cauit,&quod promiffio Chrifti, quod inferi ad uerfus ipfam nunquam præuale/
bunnadeamEcclefiam quæ ad ipfam ftdem tanquam primam unita eft pertinear,
hacft enus ueracíter tenuitLicet non omnes in ea fedefucceffiue præfidentesjin fan/
AMgwjZinw, (ftitate primi preftiterint,non tamen hoc cathedrae obfuit ncq? obeft,ut idem Augu
ftinus in præallegataepiftola ícríbít.Verítas enim cathedrç per Chriftum alligata
eft,quando dixit:fupracathedram Moyfi fédérantfcribæ Ôi pharifei,quæ dicunt fa*
cite:nonperfonis,quia agit,quæ faciunt facere nolite*Nolo tamen ut ex loco audio
ricacem arguamus,cum poiftbile fitaliquandoibinon faturum Pontificem,aut ur*
bem opprimi ab infidelibus,autdefolari:fed ex prioritate Epifcopi fuper cæteros,
in quo prior principatus & altior fuper quouicp exiftitQuare cum nullo tempore â
principio naícentís Ecclefiæ in alio cuiufcuncp loci Epifcopo,prior principatus fue
rit quam in Petro,qui etfi in alijs locis ut traniiens Pontificis officio ufus fuerit.in ut
be tamenRomana ut in finali ad quam tendebat,ipfum principatum erexit, eamqj
fedem martyrio confecrauit.Hinciubet Auguftinus,fi fcire uelis an in Ecclefiaexi>
ftasjiac ueftigesratione,fi cathedræRomahiPontificis adhæreas,quæ per continus
as (uccefllones bonorum malorumqj in Petrum principem continuatur.CredendS
eft hanc fedem íacratífsimam,quó ad locum etiam inexterminabilem*Et tamen fi
cafu Roma deficeretdbi ueritas Ecclefiæ remanebit,ubi erit principatus & Petri fe*
dès,modo prædi<fto*Cum enim Epifcopi fuccèdant Apoftolistprimo Apoftolo reefte primus fuccedit Epifcopus,adquemcun^ etiam particulari locum alium aRo/
mana urbe fuerit fedescontratfta. Nec poteft quoquo modo cauillari Juxta fantfti
Cypriani fententiam:quia cum populus adhærens Pontifici particularem conftita
at JBcclefiam,ô£ cum unus fit per orbem principatus,qui fuo priori adhaerere debeat,
Romang fcíIícetíedúerítneceflaríocatholicaEcclefiaílIajquae primp fed i Petri ad«
hærét.Et licetfæpemulti fcifmatica diuifione ab illa Romana Ecclefia receflerinu
nunquam tamen fuit,quin maior fidelium numerus in unitate illius Romanæ Eccle
fix ex fidelibus Sc primo Epifcopo compatftæ,perfeuerareh Quarein ea noftræ fa/
luti necelïària remanfit ha<ftenus,S¿ remanebit ueritatis columna,Huius ftabilis uè*
ritatis exempla plura legimus,quoties aliæ Ecclefiæ, maxime Conftantinopolita*
na,âfideerrauerit,abiplaRomana,fatuapræfumptione fe abfciderit,& demum
ad unitatemipfius &obedientiam redadla fit*Si quis fcire uoluerit, libellum Leo/
nis noni contra præfumptiones Michaelis Conftantinopolitam Patriarchae legate
fimulSC antiquorum Conciliorum gefta in Conftantínopolí ♦ ín urbe Romana,ac
Lugduno 8¿ alibi celebrata reuoluatlta de Alexandrina ac alijs Patriarchalibus leí
dibus, paria plura inuenietNulIum tamen eorum de Romana Ecclefia, aut quód
ipfa unquam á fideerrauerit, aut per quamcuncp fedem fuerit reducfta comperiets
fed ficut aliæ ab ¿pía aliquoties recefferunt in erroremcp ceciderunt,ita per principa
tum fortifsimum Petri,debil es demum confortati in fide, ad eius unionem redutfti
(unuVndeinfallibilitatis refugium eft,in unione efle cum principe in Ecclefia,qui
omnis principatusfpiritualiSjtamPetri inter Apoftolos &ludæos, quâ Pauli inter
, gentes uti legimus fucceflbr utriufcg poteftatem habet,obfalutem Chrifti fidelium
ïh ædifïcationem Eccleiiæ.Neç mynífterío caret,Romanum pontificem autftoritate
principum Petri Paúli ligare 0¿ foluere,quantum horum unicus fucceflor exiftit
& ambo princípestunias fedis Epifcopatus titulum erexernntiUt in uniuerfa Ec/
clefiaexludeis Sfgentilibus congreganda,tunc unus principatusinuno Epifcopa
tu,ac una Chrifti Ecclefia exifteret,De utriüfc# tam Petri inter Apoftolos & ludae*
os,gPauli inter gentes primatu,immediate â Chrifto utriqj collate: Ambrofius ele
gâter explicat fu per epiftola ad Galatas,quæhoc nobis infinuat,Potuit tame uterq^
i ubicp Ecclefias fôdare,tâ in circGcifîone Ç præputioîlicet principalis comifsio cum
primatu Petri fuerit in circucifione,& Pauli in prgputio.Nec in hoc alter alteri fub/
erat,fed ambo fub Chrifto immediatê,ùt ait Ambrofius ibide,& fecudo libro de fpi/
ritufandoîldem ait Auguftinus fuper eandem epift. ad Galat* Hierone. qu ♦ z»

Paulus;

Ad Bohemos.

sj?

Paulusitamen inter hos primatus prior erat Petri quàm Pauli, qui meo iudicio,licet
tncircumcifionefeprimodilataretdrreftriiftustameneratexconfequentiqnbad ge
tes.Etita exipfapriorirate primatus Petrí, írreftrictacppoteftàte Apoftolatus mii>
fionisÓdegacíonisChríftí,póíftmasdícerenihilPetrodefuiíle>quodfingulariter
Pauló collatum fitàChrtfto.Quareaâum eft diuína ordinatione, quôd etiâ fi quid
fundandæ fedis primatus in cota Ecclefia Petroquô ad gentes defuiifet,Pauli prima
tus concurreret,qui una die tanquàm unus communis principatus, fedem gloriofq,
martyrio conf€Cforunt,ucdicitAmbrofius fecunda quæftionefepuma.Beati qui qui]
dem unicus primatus, per fingidos fucceftbres ín Ecclefia uíget , cum plena ligandi/
foluendícppoteftate. Neceftopushoclocoínueftígare,anídeóueritasínfallibilis!
iit inEcclefiatquia ad fedem illam unitur,tanquàm à I ede ritius ille ueritatis priiiilel
giahter emanetuel quia Epifcopatus ille Ecdefiamarnple¿títur,ideóíneEpífcopai
tus ab Ecclefia infailibiiitatemfórtíatur taut neutrum horum, quoniam puto quod/
hocnodfitadhoftrum propofitumnecefiarium. Licetcredamexmufoa adhæren/x
tía exurgere ínfallíbilitatem j. ficut efte humanum exunioneanimae corporis : uti l
Cyprianus dicit Ecclefiam efte in Epifcopo, ÔÉËpifcopum inEccIefia.. Ira Sé hic
primatus amplecftitur Ecclefiam,fine qua non éft,ôiob quam eft: Ecclefia ampledi
tur principem,fine quo una noneft, nec bene perfiftere poteft abfq? fciffura in unita
te.Qug quidem unitas eft deeflentia Ecclefia?,ut primatus propter ipfam unitatem
conieruandamiutaitHiefonymuscontrafouinianum, Petro primarían traditum
uitandifchifmatis caufa ; Vnde edi in Ecclefia qüædam appareat materiatas ,in*
quantum fubíecftíu¿ ¿ortfidératur ad regimen principum, à in primate formatas;
utexípfís tanqüàm materia S¿ forma conftícüaiuf infallibilis illa Ecclefia catholica,
quafi ex utroep co nfor gens : tamen ín parte Ecclefiaê quaedam príorírasuídetur, ut
Hieronymusatay.diftihâione Olim.óf pj.diftíndíone. Legimus.Sicut Ôf inalijs
naturalibus,ubi forma educitur depotentí a matéríaníta de potentia Ecclefiæ educi/
tur ille primatus,qui eoipfo quôd éduÁus eft, refpedtiue fe haber adEccleiïam pro­
pter quam eft,ôddiurno gaudet præfidentiali privilegio ex Íüccefsioneí Ecíam ifta/
fuftíciántquambreiiifsimé diáa.utíciatnus ex mutuo complexu Ecclefiæ & prima
tus,ueritatem Ècclefiæ perfiftere infaliíbiliterifícuÉ indiuiduà ueritas, ex unione na
turaíí & concordant! materia: ÔC formæ dé eíus poten tía edudæ , 6¿ ín ipía i nchoa/
t£. Ñec pátt poteft hæc fententia calumniará» quo ad ueritatem faluationis:quoní/
am fíde¿abEcclefia nunquàmdeficiet. Qui hoçnon crédit,Chrifto ueritatí noti
cfeditíqiií autem fidem habet,apudcorïuum irrepræhenfibilis eft,cum fidutia im
peer at quia mâdata feruat,pfimæ loannis cáp.teftío^Quare Ecclefia pro tempore ta
dicans ita expedire uti agit, Îrfepræheôfibiliter fequend.a eft> quiafïdêmhabetôÉ
mandata feruatætiam fi in hoc indicio aliquidexeqùèns deciperetur. Sicùd corn ta
dexialfo teftímoniócírcumuentusjexcorámunícatínfontémjcurá nihil àgatih quo
cor fu ii in eum repræhendat ad hoc,mandata non tranigreditur, fed ipfa íerüat,cuni
dicaritfecundumaliegata & probata efte indicandum i'QC innocens obediendo fen«
tentiæ, ÔÎ eapropter le à corpore Domini feparans , nonperdit gratiam aut uitani
quam ex facramento confeqderetur,fed Ecclefiæ etiarri decepte obediendo,in omifi
fione falutem confequitur.Dico in omittendoialiter licitum & faneftum fi non pro*
hibitum , fiue ibi caufa Íubfít fiué non; fiue illacaufi* quæ fubeífe débet aut propter
quam uèra fit fiue non : quoniam iri omittendo aliquem licitum meritorium acftumi
ñonperdítur falus, quæ per internam accefsionem, ubi per fe quis accedit ad Deum
femper uiuentem in perpetuum,haberi poteft,ad Hebraeos feptimo:S¿ ufqüéad il/
Ium uolúntatís internum liberum aeftum^ Ecclefiæ prohibitio non attíngit.Et ideo
cum abfc$ periculo falutís omitti pofsit acfttis de génerebonorum,ne detur rebellari
di poteftas per inobedientiam : potius eft obedientia eligenda s fine qUa nemo pro/
bus eíTepoteft}qüám ex prsefumptíoneínnoceritíaeprohibítus acftus fáciédus. Ñon
tamen idem ín illicitis a ¿libas faciendis addo, necp fi mandatur ex iudicis præceptô
quod illici cum eftjobeditc debeo,ubi index circumuentys hoc prçcepifiquôd égo e' lit
unrê

8<s Epiftola 11 Lde uiu Communionis
urn praècêpiïTe dort pradfumo ft ueritatem feiuiffet : quoniam ft fine Dei offenfione
peragi neqirit,potius tuncDeo quam indict obediendum,ne perdam falutemjuxta
lacobi Apoftolífententíam, quiinunoofFenditjOmniumeritreus.utinaliteras.de
refti.fpoli De fenten.excon.inquífttíoní u.q.tertia. Qui refiftítcumfequentibus i*
bï poittís.Díco,quando præfumo fi uerttàtem fciuiflèt non mâdaflè, quoniam nota
eft uoluntas Ecclefiæ,nifi ob eau fas propter quas decet:quibus ceflantíbus, abfquc
perplexitate potiùs Deo obedire debeo, cuius mandatum propter caufarum falfita/
tem per Ecclefíam non eft epieikizatum ♦ Secus igitur fi Ecclefia diuinumpræcep*
tum hmitaret,autinterpretaretur epieikizando»ex caufis quas rationales judicaret*
ôC quæ uerí rati fubeftentdmpuneis di fpenfatione Ecclefia tune utitur ubi caufæ co
currunt, uel mandato fine animæ detrimento parebit, imo impune non parere noti
poterit,uti probatur hoc quo ad praeceptum fabbati.alicetdefertjs. Quare manife/
ftum eft, quandocunqueconfiât de uoluntaceEcclefiæ pura, illiobediendumefte
tam inomittendo quàm faciendo,aliter ut ethnicus hab end us,qui Ecclefíam non aut
ditJSi condicionalis fqerit uoltmtasunquantùm fcilicet caufa ueræ fuerint,qua cau/
fam præftant præcepto aut prohibitioni, quod pareatur : fi praecepta alias illicitum
efièt,84 caufç falfç,non uuk Ecclefia quod obediatur.In prohibitionibus uerô etiam
ex faifa caufa,quæ apud Ecclefíam itera praefumiturtob bonum obedientix etiam à li,
cítiseft abftínendum d.q.a»quid ergo : utí íníufta excommunícationeexfalfa caufa
it. q.j.íéntentía paftorís,84matrímoniosprohito ín facrís exíftentibus feu prohibitis
gradibus,84 alíjs multis,exempla patent.Habemus ítaq^repraehenfíbílem efle om/
nem præfumptionem contra Ecclefia ri tum,inobedíentiamcp ufq? adfcifmaticam
díuífíonem damnabilem,non obftante quocuncp colore, aut ex praxi aut feriptura
qüaeune# pro refiftentia ¿4 inobedientia allegata 84 aflumpta. Ex qua conclafione
euacuat omnis ueftra intentio cS fuis quibufcunçp ra tíonibus : cu ufus 8¿uniuerfa*
lis Ecclefiæ hodi ernus, ac Romanar Ecclefiae praeceptum, in ipfo ufu rationabiliter
fundatum,nullam excufôtionem admittant,

EpiftolaHl. Rcucrcndiis.Patris, Nicolai
de Cufa Cardinalis,ad Bohemos.

Vanquàm fa tís aperte confiat ex priore eptftoïa, non conuenire uobis Bohemis exquacuntÿ caufa, non confentiente catholica Ecclefia#
propria audoritatecommunionem renouare fub utraep fpecie,hincuei
rum non eft, plus.gradx ex duplicis fpeciei communione uobis adue/
nirefed minus,quamdiu infeifmate hoc agitis,neqj etiam patiente Ec*
clelia, plus alijs fub panis tantum Iped'e communicantibus gratia consequeremin
Ctim nihíl (ufu Ecclefiæ approbante) ipfis defit quôd recipere teneantur 84 non rec
períntttamen hanc partem clariorem faciam breuimanuduâione. Arbitraría pot
fias Ecclefia credita ir teft ri (ft ¿ afponfo ligandi 84 foluendíí iudicat'&difcerniti
ter meritoria opera,64unum praftert alteri,fecundum locum 84 tempus indicium u
riandoáJtí quondam uita coníugalís uirginali,poft hæc uirginalis praelata conjuga
exiftir, 84 de his multas ex tempore circa íacríficía 84 facramenta mutationes leg
mus. Ét non eft dubium, quin pro tempore exi ftens, íuxta Salomonis doârinam,
quífqj fuum íudícíu 84 fenfum,ne propria innitatur píudentíaé» Ecclefia íudicio fobíj
cere conformare debeat. Qui ergo fecundum hoc indicium operatur, per cordi/
um 84 uoluntatum fcrutatorem remuneratur,iuxta feruorem operands. Quare necefleerít, íudícíum Ecclefiain illisconformeefie>iudicioDeiremunerantís:ítaut
ficut quondam coríiugium praeferebatur caftitati per Ecclefíam,íta 8fapudDeum re
munerâtem,Ô4 poftea mutato íudícío Ecclefiæ,mutatum eft 84 Deí íudícíum. Sí íta*
que Ecclefíaalíquem acftum,ob caufas tunc temporis exíftentes,iudícatadum ma/
gni merítí > Ô4 alio tempore alium maioris, utí pro refedíonepontís,pacís tempore
úcceífaríj

S

8j?

Ad Bohemos.

neceflarij,iudicat contributionem maximi meriti,propter periculum totius rupturg
incumbentis , non tanti ft periculum non adeffet, alio uero bellorum tempore pro/
pterhoftilesincuríus} qui per pontem ipfutn in patriælæfionem fadus fuerit,iudi/
cat magnum meritum contribuere pro deftrudioneeiufdem pontis» & tale ilium iti
dictum exprimit,cum numero indulgentiarum tempore maioris &minoris:ô£ ope/
rans & contribuens,nuncrefedioni nuncdeftrudioni, fe e fidum indicium Ecclefiæ
intendens,meritum per tempus menfuratum gradualiter prout tempus fonatconíe
queturterit manifeftum magnitudinem merítíjplurimumáíudícío Ecclefiæ depende
re. Quare fi Ecclefia nunc iudicat 3 contribuentem duos denarios pro aliquo pio opere,conftquuturum meritum ut decem,& alio tempore aut paupertate hominum
fuperueniente»autcharitate refrigefcente, aut nemine ad pontem oculum habente,
ad hoc quod St pons reficiatur & charítas reuíuífcat,iudícatunumdenarífidancem
ídem meritum ut decem confequuturum i non dubium quin diuerfo tempore idem
meritum fequatur opus fimplex,quod quondam duplum.Pariformiterdegratiafa
cramentali.Si Ecclefia quempiam excommunicamur Paulus Corinthium, non hoc
facit ut ipfum gratia St ui ta priuet, quia non mortalis fed medicinalis eft excommu/
nicatió :ficut Paulus excomunicaui t Corinthium; ut fpiritus faluùs fieret in die Do/
mini. Si igitur Ecclefia iudicat conuenire faluci excommunicationem : manifeftum
cft,obedientem gratia St uita non priuari ex eo,quia ad participationem Dominicg
menfenon accedit,fed confequitur per adum obedientiæ eandem gratiam uitæ. Et
fie in Ecclefiæ obediëribus,eundê fine habet comunicado St excommunícatio.Pa- '
riformíter ex eodem Ecclefiæ iudicío,eundéfmem gratiæ St falutís obedientes con
Tequuntunexipfa fub una fpecie communicatione nunc, fícutquondam fub díuer/
i fis.EtfimiIireretiam obedientes nunc,&Ecclefiæ uní ti per eius confenfum fub du­
plici fpecie recípíentes.non plusconfequuncur quâm fub una tantum, ufu comma/
ni Ecclefiæ acceptante St approbante* vnde ex communione utríufc# fpeciei uobis
Bohemís hodíeillícíta,quía prxfumpta cum fcifíura Ecclefiæ: fi confentiente Eccle1
fía inoleuerít,non plus gratiæSt uitæ confequeminí , quâm anterenouatíonem, ex
communione fub panis fpecie fuíftís confequuti. Nihil enim uobis tucdefuit, quod
Ecclefia opportunum íudícareuquare nihil gratiæ,quam ex fpecie fanguínís fepara
tim fubinde recípíetís.Vndeetfi alia gratia per corpus fub panis fpecie,alia per fanguinem fub uini fpecie, erogatur ; non tamen alia fanguínís gracia futura poft Do­
minici corporis facramentum expedatùr,quæ non corporis fumptione confequuta
fit,ubi poft communionem panis,calicis communio approbante Ecclefia nonexpe
datur.Rede(u ti temporibus quondam primi lulq Papæ, quando quidam propria
audoritate â ritu fub utracp fpecie communicandi recedentes,loco utriufqj intindn
panem dederunr,S¿ non rede ritum fua audoritate immutare poterant) per ipfum
Julium Papam reprehendebatur ut de confe.d. 2 .cum omne. Poft hoc nihilominus
¿n Ecclefia catholica (licet nouitati primo lulius reftiterit ) ex certis rationabilibus
caufis ritus extatintrodudus,cum íntíndocommunicandíínmultís locis,utin Co
cilio Turonenfí ftatutum legitur: de quo in libro Buchardi.y cap. ut omnis presby/
rer.uniuerfaliEcclefiademumapprobante,&noncontradicente. Quare illud grar
riae,quod quondam feruato priori ritu,fub díuerfa fpecie Chriftianus confequeba/
tunnunc comedendo feparatim tunc&bibendoallud pofteaex unico adu commu
nionisjfub fpecie intindi panis extat afleq.autus. Et licet tue nonparua altercatio in
principio mutationis illius prioris ritus in Ecclefia fuerir,ob praxim Chrifti St prit»
rum patrum,ut in eodem ca.cum omne: tamen uniuerfalis Ecclefia quia ita tempori
cogruebat,populum.,cum intindo pane communicare permifit. De qua re quidam A
religiofus frater Arnolfus,ad quçftionem cuiufdam Lamberti circa illa tempora feri
bens,dícitpoftpríncípium.Primaergopofíta percontatio de altaris facramento ex
titit,cur hodierna confuetudo Ecclefiæ, cenfeat porrigi corpus Dominicum aliter,
quâm â Domino in cœna difeípulís fuit diftributum. Id enim quotidianus ufas præ
tenditEcclefiç,ut porrigatur hoftía fanguíncíntínda: cum ¿Domino prius corpus

líí

2

dein/

840 Epiftola ï 11, de üiü Gommûhionis
deinde fangüis pôrredus fuifle memoretur,etiam ïulio Papa ilhid quondam profrO
bente.De cuius dubietatis ambiguitate,quódintellígimus,qu6dánoftrís dodorí*
bus accepimus,refpondere parati fumus « Redemptor nofter ueniens tn mundum,
quia propter hominum falutem inter homines apparuit, quæcuncj reparationi hu­
manae infirmitatis accommoda feu neceflaria fore præuidit,ficut oportere uidítin fá
pientia fua,ita ab omnibus fievi,&cefle noluit in Ecclefia fua: hæceis quæ facienda eraneéis cum quibus conuerfari dignatus eft, uerbo uel exemplo infinuauit, certuni
quo facienda erant praefigere modum ommittens.Hinc efle uidetur quod ait,hoc fa
cite in meam commemorationemmonait hoc modo facite, &C ita baptízate,non ait
hoc modo femel aut ter mergendo,non aitfcrutiniftfacite^harifmaconficite.Qua
re infinuaflè uidetur,circa modum mutatione ex caufis rationabilibusacciderepoffe,ficuti haec experientia in multis comperimus : quia difcpulis poft comam, nobis
ieiunistraditur,ut Auguft.de confecra d. a.Liquidb Hieronymus ad lanuatium harratXuperepiftolamadTieunrquomodopríuscommunífacetdotum GoncilioÆc/
clefia regebatur 23.d, Legimus S¿ 5>5.d*Olim imponebatur aqua calici, quae p Chri­
ftum impofita non legitur. Alius eft ritus hodieconfici endi, alius fuit quondam.Eé
poft pauca dicittob honotem QC reuerentiam facramentí, &T periculum eflufioniSjac
ut facerdos fine periculo míníftrare poliet, confuetudinem introdudam panem in/
tingendi. Addecretum iultj refpondet: Quod licet rationabiliter pro fuo rempoté
fuerit inftitutum,praeualuittamen poftea rationabilis Ecclefiæ confijetudo,quæ cum
inualefcit,decreto derogat: ut & decretum Telefphori, de tempore celebrationis
Mifiæ&aliorum, de tempore baptizationis& chrifmationisinfronte,cummukis
fimiltbus per confuetudinem aliter introducta, pro temporis conuenientiareperi/
mus. Ad hoc enim tendit uoluntaspaftoris,iitquadiu poteritprodefle falutí,obíérnetur decretum.Quare per rationabilem confuetudinem4nemodubitatipfisftatutis
derogari.Superaddit aliam rationem dicens:Qiiamdiuobperfequutionèm funden
dus fuítfanguís Chriftí fidelíutmuoluit Chríftus, dum memoriam fufionis fangüí/
nis Chriftí per fumptíonem calicis agerent, quod ad monís & fan guínis fufionis
tormenta,uírilíter confortarentur, iuxta íllud:admagnam menfam fedíftí,fcíto quo
niam talia oportet repræparare-Ex quo uidetur mihi (ut infra dicetur) colligendum»
ufum facramentijCharitatem Ecclefiæ ad Chriftum ofteadere:ut tunc fæpe ÔCfub utraque fpecie,quando ardens eft tunc rariùs in anno , quando calidaeft,& fubintin/
di panis fpecíe:tunc rarífsíme in anno
fub una fpecíe , quando tepida eft, út hoc
tempore.Et quia tunc erant nonnulli, qui p rimum ritum utriufque fpeciei nohdutri
reliquerant, qui tamenhosnoniudicarunt quiritum mutarunt :ideo necEcclefia e>
os,quod primum ritum obferuarunt. Quare ait circa finem quæftionis huiusiomit/
timas de ea re ulterius loqui /fautores dominici ordinis nequaquam arguentes,Ecclefiafticæuerb difciplinæcautelâminùs prouidis commendantes. Videtis exíndé
notandu,quomodo diuerfus ritus, incôcordanti unioneEcclefîæ catholicæ,sequali/
ter laudatur,Nec hic ideo melior,quia ordinem Dominicum fequitunquando altus
obEcctefiafticædifciplina:cautelam per Ecclefiam admiflus, per omnia ordinem i/
pfum fequi poftponit.Patet etiam,quod fi comedere & bibere facramentaliter cade
rent fub praecepto i non tamen obligarent ad aliter faciendum ipfam bíbítionem 0£
comeftionem,quàm habet ritus Ecclefiç pro tempore, nuefeparatis fpeciebus,nuc
fub intindo pane,& nunc fub altera fpecie,fub qua totus Chríftus eft corpus &fan
guis,licet ipfa fpecies non fit nifi aut edibilis,aut potabilis* Sicut intinâus panis n<5
fuit potabilis,per quem tamen praecepto de bibendo, fi praeceptum eft, fuerat fatif/
fadum .Dixi fi fubdiuinopræcepto caderet,iuxta formam textus,nifi mamjucaue/
rítís
biberitisiquem tamen ut infinita dodorumferipta uulgata tranfeam.nonde
iacramentali manducatione loquiJandus Hilarius per communem nos inftruit re/
gulam,infexta generali Synodo pofitam, exnono ipfiusueritatisdefenforislibro
defanda trinitate extradam,cuius haec funt uerba : Natus unigenitus Deus exuir/
gine homo 3 dC fecundum plenitudinem temporis ín femetipfo profesaras in De­
um

Ad Bohemos.

841

urn hominemihupc per omnia Euangelici Termonis modum tenuit, ut Te Dei filium
credi doceret,Sihominisfiliumprædicari admoneret:Ioquutus eft,&fgerens homo
uniuerfa quae Dei funt, loqueas deinde Si gerens Deus uniuerfa quæ hominis funt:
ita tamen utin ipfo ucriufc^ generis Termone s nunquam nifi cum figni Heart one ho­
minis loquutus ÔC Dei fit. hæc ibi* Cum igitur Chríftus haec uerba cum in Caperna­
um doceret loquutus eft,quare cum d e tranficoria uita, quæ per efum Si potum prae/
ftatur,loquutusfuifletiuxta fuam ípfius fententiam,quianonin Tolo pane uiuit ho­
mo ,fed in uerbo Dei: oftendit fe uerbum uitæ efle uitarn prseftare, hocqj uerbum
incarnatum filium hominis efle:quare dicit, nifi manducaueritis carnem fili) hominis*Hæc autem expofitio, non minus placet Auguftíno Hbmilia fuper lo.quia
dicitiuitam de uita io quutam,ut fe oftendat uitarn omnium fibiadher entium. Vnde
ut ita intelligitur,tunc eft prima fupræma uerítas, continens Chriftum Deum
liomtnem,uiam uericatem» Si uitarn omnium fibi adhœrentium: Sí manifeftumeft,
hanc adhæfionem per fidem fiC charitatem fieri, ait enim : Qui credit in me, habebit
uitarn æternam,& non morietur in srcernum.Cuius adhæftonis,excenëtifsima Pau­
li epiftola ad Ephefios,modum exprimit. Et Ambrofiusir.epiftola ad Herennium
admodum eleganter exponit, quomodo illa eft per conuerfionem interni hominis
per fidem ad Chriftum,fineqtia eft impofsibile Deo placere. Vnde fiue illa adhæfio
nocetur fides,fíuqíncorpora cio ad corpus Chriftí, fiue fpiritualis referftio per quam
uiuit anima > & ideo in uita Sí uita in ipfa: tunc eft fupremæ neceílícatis, antecedens
omnia facramenta tanta diftantia,quod fine ifta nemo unquamuiuerepotuitnecpo
terit,licet multi qui uiuunt ÔC uiuent perenniter, omnibus caruerintuifibilibus facta
mentis* Non tamen nego fecundum Auguftínum de úerbís Domini, fuper Pial*
mumjj.Sialios/idelibusinprgfatisuerbisfacramentuEuchariftiæpofthocinftitu
tum commedatum,fine quo tamen infantes baptizad uítameonfequí pofsínt, qui a
Chrifto íncorporatúquía ídfuntquod fa era mentum fígníficat,ut ait Auguftínus fer
monede ínfantibusadaltareaccedentibus. Ecfíccum hoc facramëtum prout cibus
eft, fit grandium Si indicium ratíoníshabentíum ( quod innuit Apoftolus per uerba.probet feipfum homo)8i non dijudicare non ualentium,quoniam díferéta ratio
diiadicare fciens,per hanc fapíentíam Si ueritatem incarnatam pafei debet quare ut
fic infantibus non conuenit.Sedutfuperius afferebatur,aliquando urfacramentum
effedus prioris facramenti, quafi utipfam confirmaret, tradebaturinfantibustftd
non deneceflitate fa lu tís,ut dícit Auguftínus,quia iam pueri idfuere confequuti,cu
tus hoc eft (aeramentum. Vnde manifeftum eft,uitam fine hoc (aeramento haberi,
Sí hunc textum præfatum dicentem, non habebitis uitarn in uobis :non poffe defa/
crametali efu intelligi, fine quo probatum eft pueros aucftorítate Auguftiniuiuere*.
Sed tamen cum non fitdubium, nullum (aeramentum fímplíciter neceffàrium,8i ta
menquodlibet fecundum fuam conditionem Si po(TibiIitatem,cum debita reuerentia merito amplecfti debeat:conclufiones,difputationes,8i autftoritatesfæpiùs allex
gatas hincinde,ex quibus uos necefsitatem praecepti probare, nos ueró declinare co
tend imus,miffas nunc facientes, quoniam fuperiora fatis offendunt,audioritatem
Ecclefiæ præferenda fcríptoríbus:utclaríúsfínaliterconfpícíaturuerítas 3altíus pro
fpícíéntes,dícamusDeo trino unum templum trinum ex angelicis fpiriribus,exbea(
tis animabas, peregrinantibus hominibus,fubordinatum,utaitAuguftinus s^.capJ
in Enchiridion,^ Ambrofius adHerenníum.Pars ueró militans,ex trinitate eft,(ai
cramento ut fpídtu,facerdotío ulhníma,Sí fideli bus ut corpore.Poftquam enim pe
regrinamur, nondum finem attingentes in uia pofiti : per figha tanquám in fpeculo
Si inænigmate,quantum uiæpoflibile eft, capitinoftro fpiritualiconiungimur, Sib
pfatn quem facie ad faciem uidere nequimus, per fidem fubfacramentalibus fignisx
attingimus.Quareipfa facramenta funt in Ecclefia peregrinante,tanquàmChriftus
¡a patria,facerdotíbus ut miniftris angelicis exíftentíbus, Si fidelibus fidelium bea­
tarum animarum typum gerentibus,ut tota Ecclefia peregrinantium. fubfit toti tri­
umphanti. Erit ftacp prima QC altior pars fpírítualíor/cilícet facramentorum3primo
lí i
>
loco

841 Epiftola 11 Ldc uiu Gomminionis
loco EcclèfiæadebneceÎfaria,qu®d fíne ipfa » Ecclefia ut Ecclefia médium unfonts
cum triumphante ac Chrifto capite,habere non poflet. Nec Ecclefia qua: pcrfideoi
fubfignis Chriftumampledituri Ecclefia peregrinandum eflepoflet,illa parte fuprxma &eflentiali non exilíente. Vndéquamuis omnia ipfa facr am enta eiufdem
capitis Tint facra figna, ipfum fecundum uarios noftræ fidutis refpeâus repræfen/
tantiauamen inter ipfa in ordine ad corpus Ecclefiç, graduado necefsitatis exiftit*
uti in eodem rationali fpíritu diuerfæpotentiæfunt,fecundum fub & fupra, in ordi
ne ad hominem fehabentes. Ex quo euenit, quód facramentum ordinis in ipfaEc/
clefiaicft de prioribus facramentist quoniam per ipfum facerdotium conftituítur,8¿
per facerdotium aliaffacramenta conficiuntur fl¿míniftrantur.Sacerdotium uero eft
ut aníma,que inter fpíritum St corpus eft uíuífícans,Stfgubernans ipfum corpus per
influentiam ípíritus, ut eleganter Gregorius Nazianzenus in Apologetico fuo de­
clarat. Vndefi cut in homine fecundum Auguftinum fuper fymbolum,éft fpírítus ra
tíonalís Deo proximior , deinde ín ínfimo loco corpus, & ín medio tanquam par*
tern capiens utriufqi anima corpus animans tanquàm medium per quod fpírítus ui­
tam corpori influítjita fpíritualíafacramenta per medium ordinis, (àcérdotio conid/
guntur,8¿per medium facerdotq influunt uitampopulo fidelium: adinftar ut in hie
rarchrjs fuperioribus* primus ordo illumínat,fecundusíllumínatur 8¿. illuminatjter
tius illuminatur tantum. Vnde confideratur neceflarium fore* quód ípfum facerdo­
tium continuetur per continuam fuccefsionem, uíque ín prímum maximum facer/
dotem,ícilicet Chriílutn, quoniam fi aliquando rupta fuíflettalis continuario,non
effet idem Chrifti facerdotium, nec fuíflet qui ipfos fubfequentes facerdotes confe
crafletNemo enim dare potuiffet quod non habuiffet Quare ea quæ fecundum Au
guftinum fuperiusde cathedra Petri didla funt, ad hoctenduntîcu Chriftus Petrum
primumfacerdotem,cum plena potefta te ligandi foluendi conftituerit,&íta eum
miferitfi cut ipfe à uiuente patre miffus fuitteidem tradidit alios fucceflores eiufdem
poteftatis conftituendifacerdotes.Hocquidemfaccrdôtium, ita à capite inchoatum
per fuccefsiones ad nos ufcp perunetmecunquam deficiet talis fucceflio legitima fa
cerdotijiCum neceffario tota deficeret Ecclefia Et hinc Ecclefia qu£ facerdotem ha
bet3quicumhacfuccefsioneaChrifto& Petro non defcendit : non eft de Ecclefia
catholica,quoniam non poteft nec ueré regi,nec uera habere facramenta. Chriftus
enim per medium fuorum legitimorum facerdotum, qui ei iis poteftate & legatione
funguntur,omni tempore conficit & renouât facramenta, & per medium ipforum
facramentorum,gratiam partitur fidelibus.Quare in Chrifto díuínítatem,anímatn
rationalem,& corpus confideramus in unitate fuppofitúíta in una Ecclefia facrame
ta,facerdo tium,& popi.dum.Et ficut Chriftus fecundum h umanitatem fuit rex
cerdos, hæc humanitas rationalem animam principalius refpicit:ita Chrifto fuc/
’ cedunt legati facerdotes,regnum in Ecclefia ac facerdotium pofsidentes. Vt autem
rationali animæ Chrifti fuit hypoftatice diuinitas unita, fecundum quam potuit i/
pfa anima ratíonalís,ín diuínas Sdmíraculofas operationes fupra naturam fanando
aliquando íignis mediantibus, ut quando manus impofuit;uerba loquutus eft, lutS
fecit&T oculós líníuít,benedixit fregit,ÓÉhuíufmoaí: ita uoluitfacerdotto qua»
dam díuínam potefta tem íneífe,per quàm &. facramenta conficerent,quæoperationem fupernaturalem haberent, ac etiam Ípfi operarentur ligando & foluendo uir/
tute poteftatis regiæ» SC per medium facramentorum,uírtute poteftatis diurna?,eaep
finaliter hominum folutí conuenirent,propter qwam quídemfalutem, Chriftus uenit&faftus eft homo,rexô£facerdos. Vndecum hoc ita fît jtnanifeftum eft inpote/
fíate facerdotrf miniftrationem facramentorum efle, maxime huíus díuínífsímí fa/
crament! Eucharifti^utinfra dícetur.Oportet autem quód facerdotium confideretunautprouteftdecorporefídelíum, 6¿íta fe habet purèpafsiuê in particularibus
perfonistquia facerdotes ut priuatae perfonæ decorpore fidelium exíftentes,ab alíjts
facerdotíbuspublicam perfonam gerentibus ligantur ôifoluuntur. Aut fe habent
ut officium facerdotale publicum gerentes,SC tunc ligant foluunt in uirtuk credi­
tas

Ad Bohemos.

845

tæ poteftatis &legationis. Aut fe habentut míniftri Dei Cummi, typum Chrifti ge/
rentes,^ fic fandi f icant ÔC confidunt facramenta, gratiam conferentia
fandifi»
cantia. Quare facerdotium materialiter ut eft de corpore fidelium côfiderà tum, fub'
eft legibus fidelibus datis in recipiendo facramenta, ad Chriftum ac acernam uitam
ordinata. Vnde fi praeceptum eft,fideles communionem Euchariftiæfutoere debere:
hocpræceptüm eo modo quo pofsibileeft fieri, ita obligat facerdotes ficut aliosidi
co modo pofsibili, quoniam lex pofstbilium eft, & ad impofsibilenemo obligatur.
Quare fi praecipitur communio diuinifsimæ Euchariftiæ fumi debere, & non eft dubtum cum çorifëcrahsper fe capiat aut capere pofsit; confeda facrámenta non cape
retmódó fifyipofsibili>0 calicem dimitteret. Quare nififub utraque fpecie fumerecj
repræhenfibiliseftët,ut declararunt patres noftri quaplurimi,& ita uult textus,com>.
perimus d£cónfe;dtft;rfiSi uerô ipfe fâcerdos non conficeret,nec in fua poteftate fa
eram en ta haberet,fedin poteftate tradentis eflent: manifeftum eft necipfum, neca/
líuto quemcün^adLáíiteraccipiendum Obligar i poife, quàm ut ipfiporrigantur.Vn
de eft hæc generalis regula otohiuto facramentorum,quænon funt in poteftate recf
piehtis fed tradentis,itá tradere ficut libefiad alium modum non obliga riffalua fem per fide,fine qua itopofsibileeft Deo placere)quàm utei tradentur : dico (ahia fide,
quafi per faeramentum à Deo tradi debct,neceîlèèftut forma Ecdefiçferuetùr,me­
diante qua tantum gratia fidei in non habentibus ufurn rationis,creditur dari.In na/
benfibus uero diferetionem, ubiiam incorporatio præcefsit ; fuffi iteapere quæ/
cuncp (aeramenta uti traduntur,adbibita tamen pofsibili cautela perrecipientem,ut‘
abeó capiat qui íncomtouníone Ecclefiæ exiftit, ôf cuius modus trad endife uni/?
uerfæ cathoîicæ fidei & Ëcclefiæ conformât, aut fàïtem diu fcita tolerata ac confir­
mata per Ecclefiam ektitit. Tune enim quando recipienti, úbí fides praecedit in fej
uel pârëntïbus quo adinfantes, nihililli pofsibile impingipoteft: quis dubitat nec
ob uariam formam ¿modum aut ritum façraméhtorum àb Ecclefia tuncacceptum,8
aut permitium ,falutem illi i ta cônformitèrad fententiàmËcclefià recipienti, abefíe
pptièc'nifi dicere ufelimus,totam Ecclefíám cuius ille membrum fa tftum eft,eiufderri
Ecclefiæ judicio ïàm penitus defëciffe,Ôf abomnimodafalutececidifldquodcfter
roneum manifefte. Quare non minus fuere in Chrifti nomine baptistati etiam infan
tes,quorum Fides fana erat iriomnibus articulis etiam trinitatis : quàm hodie in nos
mine patris,Bifilih&fpirituffandi,in Chrifto renati Et ita de confirmatis quôdarn
perfafcèrdotês^.d.Peruenit. &nuncperËpifcopos&itadecotomuhiçatisquon«
dam inf antibus s extrema un&íone etiato ín ínfahtiü aetate inunâis,âf modo non,
ÔC de ñfu uariæcommunioriis ètiam quóad adultos ¿ penitus ídem dico. £t troc fuperíus eft manifeftum ¿
fatis eft clarum, cumin adultis fidem habentibus facra­
menta tn ubto efle poffint, eos ad fpírítualem illam [aeramentorum fufceptionem,i
ín uptó óblígárijínreceptioneufcronóhaliteíobligarí, quam fibípÓfsíbíleéft babel
re. Vndë fotum obligatio præcepttuâ facramentorum quo ad receptionem, neceílaj
río refertur áduoluntatem tradentis: fie quod recipíehsparatusfititarecípere, uti
traditur ei per communionem habentem cuto Ecclefia; Et quia credita eft poteftas
iacerdotio praepofito populo^ facramenta ád finem falutís próut conuenientius iu/
dtcauerittoiniftrare,Leuiticij4.&27, Deute.?. Ezecfi. ^primae ad Corinthios).
¿.fecundaad Corinth.pritoó. AdEphef primo. Lucæ 17.Mathæi24. Acftuum
fecundo ¿5. dift. precipitous^ maxime hoc caíu míhíftratíónís (aeramenti Eucharí*
ftt«,ut probat textus pulchre primo Eftirç,fecundó,S¿conformís.Neemie feptimó;
multa Concilia 2<s\q.ó'. Si quís.&dehís cum alrjs dépoe.8¿remi.ómnis,íbi nífí de
confilío íácérdotís:tunc patët, præceptüm commuriicandinecefiTarioefle condicionale,fcilicetfianimarum curam habentiuifuto fuerit.Quafereceptio facratoeritaiis/
Eucharíftiá9fi füb precepto Deí caderét: conciri hocpræcepto aliquando homo qui
feípfum probaret ex humili taré ; fecum potiet dífpenfáre per textum Pauli etiani
per annos plures,ficuti multi Erémitæ fecerunt ante praeceptum Ecclefiæ. Poft 11 eró
ptæceptuto Ecclefíaqabftínerc nihilominus quifqüe potiet Cum copfií io fácerdótís:
li í 4
Utili

844 Epîftoiâ 11 Lde ufu Communionis.

.

i

ut in cap.ómnís utríufi#,6¿ alijs loéís,8¿;hoc totum propter iàhitem accedere debe­
ns,ne indicium fibi manducet & bibat. in tradente úerofimiliter eft poteftas dandi
non dandi, ex caufís rationalibus,uel fie ÔC fie dandi,prout uiderít í alutí expedire
recipientis: quod nequaquam uerumeffet ¿ fi tantç neceffitatis fa era mentum effet,
qubd fine eo uita haberi non poffêt, ficuti (aeramentum fidei in difçretiohe carenti/
bus,quoniamnifirenatical€sfuerint,regnum intrarenequçunti, Huius tam libere
creditæpoceftads tradendi Ecclefiçfibicommiffç, exempla multa legimus, ut de
Paulo excommunicanteCorinthium.Eft non eft dubium, Paulum íuxta intencioné
Çhrifti tunc egiffe,ut fpiritus excommunicat! faluus fieret:in die Domini Aliquari/
do nondabaturinfantibus ante quintum annantur nptaQir fuper feptimum Eccle/
fiafticæ hierarchise. Aliquando immediate poft baptífitium etiam infra illos annos,
ut in libro primo Rabani de íaftítutíoneclerícorum¿ cuius pars habetur de cÔfecfiu
4 poft baptifma, & fímíliter in libro Adèlberti Archiepifcopi Mediolanenfis,de
d.
myftertjs bapti(matis,ad interrogationem Caroli magni ca.ultí Poft hoc in Conclu
lío generali omnis utriufip fexus^d icitur: quód poftquam adannos díferetionís ucnerit;&fic communio puerorum ccffauit.Ec non deficiebant pro (empáteratíoñes,
adultis dabaturaliquando omni die, aliquando pluries manno,aliquando infirmis
fub utracp (pecie,aliquando fub una,iit iftai habentur de confc d. 2. petada, & c.etfi
notifrequentius,c.peruenit,& c.presbyter,ubifubfpeciepanisr¿q ff.Iisquiprimo,,
ubi fub fpecie uini,ut patet extextu ibiEuchariftia infundatur ori. Et Cyprianus $é
lapfis Ec ita confírmame le illius di fpoû tien» miniftrahs,de cuius falute agebautíanielis 4 ficut popylus ita facerdos.Hinc ex hominibus fiimitur Po ntífex,ut éis coni
pati poisit,ad Hebraeos quinto,Saepe etiam nec fub una aut alia fpecie, etiam in ex­
tremis conftitutis ^petentibus dabatur ,utde pocni dzHoc fuit prohibitum in Nt
ceno Concilio,licet ante teneretur,ut late feribit Cyprianus ad Antofiium,&de pce
nicen.d. tertia in tantam cum multis cap.ibi, pofftis ztf.q.fexta,dehis. Ec hoc fecum
dum Innocentium Papam primum, propter crebras perfequutioneSjConcefla enim
poenitentia tuncfuit,& negata communio.Sed filis temporibus,data paceÈcclefix
prior durior obferuatio faâa dementioradrnittitfimul &C ad uiatfcum. Sardicenfe
Concilium ftatuitambittofos común ione perpetuo priuandos ukimumjcapfCartbaginenfe etiam uiatícopriuat Apoftatas femel áuot:o.&¿}.capi.Eleberitáni Coh/
çiltj & S?71 Wn quibus crimina numerantur,ob qui confefsis &contritis uia
ileum prohibebatur. Sæpe.etiam unus Epifeopus certis dabat,quibus alius nequa­
quam. Vnde Cyprianus d e hot ad Antonium,St poft eum Auguftinus ad Vincen­
tium Rogatrftam fcribuht, de certis Epifcopis:qui moechos etiam ad poenitendam!
nunquam admifeiunt,alijs admittentibus. Nec propter hoc ab inuicem & Epifco/
porum collegio recefferunt,necEcclefi» unitatem dtiritiæ çeqfuræruperünt. Ma/
nente enim concordis uinculo,fit pèrfeüerancc Ecclefiae catholicae indiutduo facrá¿
mentotadium fuum dîipohit fit dirigit unufquiscp Epifeopus , tationèm propôfttï
fui Domino redditurus.hatcibi. Quarèriunc aperte fatis ofténfum puto propofí/..
tum noftrum,fcilicet nec âd fic uel fie tradendum (açerdo tes praeceptum habere,fed
medici fungi poteftate,ob quid,9Ccuí,fif quando, qualiter ad finem falutis mini/
ftrandothabendo nunc refpedium ad bonum publicum, quando ob facinora com/
tnifrájContrítíO in terrorem aliorum tunc fubnahítur,fi¡f .nuncdíftríbuítur,aut etiam
infirmitate & indiferetione confíderata fie uel fíe minificando, aut ob reuerentiam
facramenti fi£cautelam difciplinæ fubfpecieintindft panis, ant altera fpecie tantum
áütpericulfi infidelitatis crebrius uel rarius fic uel fic dando,femper refpedumfia/
bendo achd quod fibi mefitis uifum fuerit in credita legatione, íuxta præceptum innocenctj 90» dift. prxeipimus. Forte dicitisnohpoffe negari ex rationabilibus cau/
fisura utexemplis oftenfum eft, & fa ¿him eífe QC fieri poffe : fedcuth non fint tales
hodie ob quas calix fubtrahi dçbeat pópulo, irrationabileefîè fíne caufa a Chrifto
concefíüm non miniftraré. Ad hoc luce clarius refponfum cenfeo iñ procedentibus
quia communie facerdótiumcapiens fui regiminis motiim à fan&o fpiritu, quonú

am

Ad Bohemos;

Ur

am fan&ifsimum eft, ex Chrifti legaîione,non obftante quôd quidam peccatores
fintinminíftratíone,errare no poteft.Quia ad communis (acejrdotq error em,totam
Ectlefíam errare necefle foret.Quare non cadit deceptio, > quoad fiadetnpopiilum
etiam permalumfàçerdotem,re(ftum ex fui offici? adminiftratio.ne:ut hoc claríísíme
uidetur,& Auguftinus hoc oftenditi.q.i.per Efaiarn,& omnium hæc eft lentenda*
AlioquííiínhocharfitatioeffepoffetjduQmaxímaíncontínentí^fequereníur.fcílk
cet aut totam Ecclefiam errare pofle,aut fidelem ad impofsibilia obligari. Et fi ratio
inqufri deberet huís communis ritps hodierna communionis, ue.ra^Jndubia, aty
eó nóifcifcftarí ípfám opbrtcket,qufferifum Domini hOuic, & cohfihàrtuà eius fu¿*
ít.Perfuafíbile tamen eft,ficut non fine myfterio cafus ÔC decliuitatis Ecclefiç,diaco
ni in parocbtjs deftitcrGt»qubru'm officium erat prius Euchariiftiam futi pa nis fpecie
perfacerdotem traditamcumfanguineconfirmare:utíínordínario. Romano legi>
tur: ut lnno.de officio miflæ,ac fandii Làurenrqlegertdâ.SC notatur dtft.d facones
ÓCc díacortí.&de cónfc.díft.*.petüenítAcob cautelam etiam ôipericuîum effufio
nís,fi¿ ímpófsíbílíthtemfdiacóho non exíftente)quíáuní facerdotifuccefsiuc fub u¿
traquefpecie miníftráre, tempus nbñ fuffecit,quae omnia myfterio,non careriuduni
úíx Ecclefia tepefcat incharitare,ad ultimumque gradum defcenfusdeduda,eriam
ad ultimum graduni iri mtnifterio pêruenerit, ut certe rarius quâm unijuâin j & futi
tinafpecie tantûm,&bbhociuxtaftacumEcclefie, adnoftramfalutem tiuncüfurn
infpiratumperfpiritumfandlumcrederédebemusîuthicufusteiftetômmenfuracu^
charitatiEcdefiæ^ ipfám fufficientetiüxta currentem ctiaritatis appetitum pafcar^
pauco feruore fitim diriini fahguinis minime generante > nífi ¡ti ipfis Pontificalibus
id certam corporis &fángüini$ oblationem cónftitutis :ad Hebraea* & facerdotP
btfspeccata populi comèdentibus, & ex publico officio aliorum defédus fupplen*
tibus,& mortem Domini qubufqùe in excfèrtiô iudicio denuô uenîat anóüriaanri»
bus i ex merito offici? publici &C ex pf xceptô Dei, ita Ecclefia interprxcajlte de coru
í>.dift.t.relatum &cap.comperimuà,âd confetfttonem 8£ füriiptipnèm ütríufque
Obligantur. In quibus perííftetneritas & robur infallibilftátís, racídfiécómmíf/
fitelegationis;fidehum infirmitatenon óbftante:quíbusfídéHbus hot témporetarv
quâm àb hinc deceflurís, ficut infirmis folitum fuit ,uiaticum conuenitminiftrari,
ítib una fcilicet fpecie panis, ut probat textus presbyter, iunâa gloflâ de confe.díftí: Solet etiarii aüobía curioíé, íuperflue ramea quærijquis Rom anus Pontifex, au£
qrialé Concilium,ritui unius fpecíeíaucftorí tatem primo præftitir. Et licet ínfaftíbí/
lis noftræ falutis regula, in iftis per Augufttnum 5 poft BaTitiúm 11, de Ecclefia ft icis,
cdnfcripta , niefitô fufficeret : ramen ut curiofitari etïam fùpérfluæ fatisfiàt a dicp.
quôdplcriariatotius orbis ôiuniuerfx EccîefikSynodus, anno Chrifti i¿iy¿ínEc4
clefía Láteranenfi, Romae Innocentío ¿lio tercio , litérátifsímo diuínáe
tiuma^
nxlegís perídfsímo prxfídente ,'huncritúm non communicandi ínfdncés ,8¿futi
Urta fpe'cié fidèles per cap. omntë utriufqüe fexus approbaúit, quo ad infantes in
uérbo poftqüara ad díferetionís annos, quoad unarii fpeciem fbí. Euchariftiæfa-,
cráméntum. Er licet dici pofsit, facrameritum calicis, quoniam étíám Eucharíftíaf
fácramencum eft^omprachendí pofle, utcáp.fftmícer.uer.uná de fum. trihí : camerf
páníá uíní facramenta próut facramentuméft, uel rd facræ fignum, üel complédïtuf fignum cum re,licetfub utriufque fpeciebus idem Chriftus eXiftat,hominan~
curfactártienca ,utin miflarum Coîléaa dicitur:Profiritnobis quæfumiîs Domíne
facramenta. Et ne in hoc dubium remaneat, dicit i tie textus à píopríofácerdote. Et
iamfuperiùs manifeftdm éft, nunquamfuíflefácerdótísoffiéíüm, fanguinempQ*/
pulo miníftráre. Etprobatùfidem'iri cà.presbÿtéridetonft.dift.ii iunda glo¿
fa ubi textus: per facramentum Euchariftïæ corpus tantum intelligit, ut^íígloffa. Idem probatur in cap. eiufdem generalis Concilij, de cuftodia Èuctiariftiæ:
ubi eodem termino fcilicetEuchariftiæ utitur: Stamen iuxtà cap< presbyter curti
gld; rioti poteft ille textus Concifij, defanguinis fàcramentointelligt. Etípfe ln/f
nocen.dedaratyin libro dé officio Miflæ, acomhéïdoâôrcspoft eum íta uidéri<
~
'
...... ..................... ~ ‘
*....
n’í ÿ
tW

Epift IlII.de Ampleét.unitate Eccï.
tur intellexiflê:quia ex omnibus qui poft ipfum Concilium fuerunt, non inuenítUr
aliquis,qui dicat fidelem ad communionem calicis obligari. Ec ita nihil ampliusre*
reftaqde quo per diuin» pietatismifericordiam,non fit nobis abunde credo fatisfa/
dum.Quare amplius ab incoeptis defiftèntes?macrém uèftram Ecclefíam ampledímini, ut in eius unitatis pace peregrinantes, fimulad xternam pacem triumphantis
Ecclefiç,Chrifto ducë transferri metéataur*

Epiftola 111 Ldc Amplcftcnda unitate Ec
cleiïæ, Nícólaí de Cufa Cardinal. Ad Bohemos,

4

icolausmiferatíonedíuínatítiüí fandi Petri ad uincula Sacrofan*
dæRomanæ Ecclefiæ presbyter Cardinalis j Apoftolicæ Íedis le/
gatüSjEpifcopus Brixinenfis:magniFicis,nobilibus»prudentibul/
q'ue uiriSjDomíniSjGubernacorijConcilío, tegentibus,uniqer
fis incolis regni Bohemiæ, ueram pacem aflcqui, & in ea períeueranter permanete. Voluic diuinâ pietas,inordinatione fandifsimi
¿Vptjísimi Pontificis hoftri Nícólaí Papé quíntíjfammé pro ueftra
ac omnium falute uígilantísiut ueftræad A polio líese fedís unitatem redintegratio/
<ís,poft multos longe nobis aptiores legatos, ad nos nunc perüeniret qualifcuncp
fpllicitudo.Ecquamuis tam admonítíóne Apôftoii,quâmfandorum Conciliorum
atque dodorum imbuti merito retraberemut ,maxime quià auerfio animorum,noti
reperit hadénus efficax remedium,quafi iam tales animi,in feruitùte principis tene
brarúmrédadi,nequeantintellígereutbenéagant:níhiiominusnonnüllislit€risex
regtió ád principes tricinos atque ad nos mifsis,in quibus S.D, nofter notatur,qua/
fi compadiohibüs certis per Bafilienfis uobifcum initis detrahat,mgdio relígiofifra
tris Iohannis de Capiftrano,refpondere díñulímusi (petantes lacobellíahosiqui lacobellí uefániam fequentes, communionem utríufque fpeciei qüó ad populum lai*
calem,fi» fponte contra ritüm Ecclefiæ cathôlicæ continuant : de proximo ad Ec/
clefiamundèexiuerunt reueriiiros,aut nos cum ipfis conuentùm àliquem de proxi­
mo prô iriftàurarida SCfîrmànda pacehabíturós.Etfuímus de hoc non parum,ex bis
optirins u erbis oratorum ueftrorurmquí nobifeum Ratfsbonæ conuenerant,confo
lati.Scd hobis inquirentibüs,quid finguli ueftràm de fandg unionis repetitione fen
íianticomperímus nondum omnium intentionem etilo Hita fo,ut Ueram catholicam
üelírit uníóneni amjjledí.Confíderáuímus autem lacobeílt íequaces,fu£ di uifionís
materiam plurimum ex compadíonibus fírmare.Poft hsec fe praxím primitiuscEc*
défíaéatcg ftibfequentís,acetíam facras allegare feripturas. Etquia uífi funt fuis ul­
timis ad multos datis fetípturís, penitus in Compadiohibüs relidere: nos u olentes
experiri an illa déferere uellentjquænihil utilitàtiscontribuuht ¿delíberauímus pri­
marii noftris (criptis oftenderè,éosfupèruacuê cómpadionibus inbærere.cumnotï
íeruíant ipfis in aliquó,fed potius nobis catholicis contra eos proponentes in eue»
tum índurátíoriis,aliaseorum circa praximprimôrumhofttorümenodarefallacias,
^atepdemum nihil Cos fulcimenti habere,ex facris literis pfô nbftro modulo manifefiare.Quamquam fateamur longé fufficieritiûsânpftrf s prædecefforibus,& qui adhüc fuperfunt dodifsitnis fidelibus,ad fingula
lacobellianorumaflümpta, refpohfum.Miiîmus autem primum êx Ràtisbona literas tenoris fub;
fequemis.

Ëpifto*

AdBohcffioS*
847
Epiftola V-Nicolai de Cuía Car>
dínálís ad Bohemos*
icoíausmíferátíonedíuina tituli fanât Petri ad ufficuía Sacroíañcftæ Roman» Ecclefiæ presbyter Cardinalis,Apoftolicæ ièdis legacus,Epifeopus BrixinenfistVniuerfis & fíngulis nobílibus,uenerá
bilibus,ftrenufs,honorabilibus,prudentibus^ Baronibus, prçlatis
milíríbus,presbyterís,religíoü's, militaribus}magiftrifciuium, & op
pidanfs,¿¿cunáis
Eccleítaftícís5$ wicxuiariuus
Ôifecuïaribus uiuiy
inclytumregnuni
piaanis,
cccunilis jcniciiaiuus
iuih regnuni
^onemiæ3o^Màrchionatum Morauiæ inhabitantibuà 9ueræ pacis defideria. fcelici/
ter adipifci.Poftquàm diuina pietas ftatuit,uti firmiter ípéramus,regnum ôiMarchî
enatum prædiâum3hoc tempore adobedientíam Sacrofantftæ, Roman? catholic?
EcclefixréuocaretSánftífsimusDominusnoñerDomímis Nicolaus Papa quin/
tus,nobis cúrám & follícitudínem tañí fandi operis corn ¡fit, & legati de latere plenam tribuit facultatem. Et quoniam nuper ex nobilibus regni ípfíus oratoribus,in
dieta Ratisbofienfi latenter intelleximus*defideria omnium ueftrorum diuina in/
rpiratione*nuncad uefa & eftecftualem uniortem inclinari,6i quod eapropter Apo/
ftolicam legationem in regno ipfo conftitui optatis; pro complemento tam fandi
jpropofitfimox operam dedimus9ut hoc fummoPontifici nôftro quà ocyffime inno.
tefceret.Er quoniam ad rem ipfam foeliciterconducendam,neceiTeeftut ante accef
fum Apo ftolici legati ad regnum,de mente fingulorum,aut faltem maioris SCfanip
ris partis inhabitantium,qud ad puram ueram effectual em obtdíentíam CubicÓiohem,fimus certiores facfti; Nam nifi effet propofítí ueftri, übs uelle conformare
progenitoribus ueftris,qui hanc differentiam catholicam uitam duxerat > qui fident
orthodoxam ab Apoftolica fedeatque priuilegia iMetropolitanæfedis, & gênera/
lis ftudtj,pro lua deuorione & obedientiaad matrem fuam ipfam fciiicet fedepi Ro­
manam,meruerunt,quemadmodnrri 8< alia Chriftiana regna, quæ adhuc ih eadem
obedientiaperfeuerant : fuperuacuè Apoftolicus legatus ínquíetaretur,0(renóri
peradta in non paruum omnium ueftrorum dedecus rediret. Ideó ut experiamur^
quem frudum introitus legati efficere queat, honorabilem joannem Durímít prae/
lentium latorem,Capellanum noftrum deuotum ac dilecftum,ad nos opines & fin?
gulostranímífimusíCuidedímusinmandatíSjUthísnoftrispatentibusliterisoften/
fis, tiniufcuiufquementem intentionem ínueftíget ; circa iam didam obedient!/
àmpræftandam, QC quæ circa ipfam atque fecurum acceífum Ápoftolící legati fue/
rftit opportuna,prout de hoc per nos latius eft informatus. Quare rogamus üós 0¿
ínDomíriú exhorta mur,utípfum Capellanum noftrum admíttere,benignéaüdíre¿
quæ mehte geritis fcrípto patefacere uelitís , nec putetis nos áuobísremmagní
ponderis leuíter exigere. Nam cum ímpoísíbiiefítueram pacem Écclefiafticam
conftituipoiTe^uamdiunoneft omnímoda conformítas corporis membrorum
(turpis enim eft omnis pars quæ toti noncongruít ) hinc in ea re, ubi qui nonefi:
cum uníucrfalí Ecclefiâ , côntra eam eífe confiât * Neceffe eft pure (impliciter
âbfquepado &L conditione omnium conformitatem obedientiae ampledi. Neque
quemquâm moueat,quod cum oratores tunc Bafilienfis Concilrj, de paceEcclefia/
fticaPragæ tradarent,ad compasiones deuehtum fit. Nam experimento comper*
film éfL modum illum integram pacem unita tem »cutn (anda Romana Ecclefiâ
non effecifle : quæ cum fit ptjfsima mater omnium fidelium, nulli redeunti quem i ti
fide genuit gremium claudere poteft, omnia quæ filtj fui poftulant, fi falutaria funt
liberaliterconcedit. Siciicenimmateripfaper quæcunquepada, nonpoffettra/
hi adconfentienduminqs, quæ filiorum fuorunifaiuti fciretobuiare: itaetiamea
quæ falutis funt, fine paclis affenfum nequit denegare. Vnde fi qui funt nimium!
fortafsis fólicítí, hos admonitos efíeuolumus i ne in catholica fide tali onere fe fru>

8 <s Epift <5 .De Amplc&cnda unitate Eccl.
ftra fatigent,fedmatrifidei(cui hoconus à fponío ChriftoDominocreditumeftJdc
rdinquant«Scie enim mater illa,quibusnos debeat pafcere fidei cibiSiquç fola in his
talibus alimentisjquæadminiftrat pro falute noftrajerrarenequít.OportetígíturomnemChriftianum perpuram obedientiam,pafcicibouitæâmatrefua,fandaRo
mana & catholica Ecclefia,quæ eum regenerauit» & nequaquam inniti proprie pra
dennæ. Experti çftis quanta mala pafsi eftis , eb quod nonnullos qui contra Roma/
næ Ecclefiæ fidem
obferuantiam nouitates introduxerunt,monitis matris ueftr»
praepofuiftis.Hi enim degeneres filij iadabant fe Chriftianos,6úfratresfuos,eiufde
q ue matris fandtæRomanæ& catholica: Ecclefiæ filios, extra quàm non eftfalus,
matrem fpreuerunt.Et hodiealiqui feei anteponunride quibus redefcriptura ait
Filios etiutriui>6f ipfi fpreuerunt me hi uero nimium fuo ingenio confidebant. Noli
te igitur tales pro fratribus honorare, qui fe matris ueftrae filios nominariuerecundantur. Aperitequæfo oculos, & confederate undeexcidiftis, &quo perdudi eftis,
8C per quostSi credite plus matri ueftræ,â qua omnia quxfalutis & honoris funt recepiftisjquâmfedudoribus illis, qui adeo cæci funt, quód lumen nonuident, adeo
beftíales^quód matrem non cognoftunt. Paruifcaciteomnia,qu«ipfidecompadio
nibus inge runt. Nam illorum fciolorum confufionem ,Deus illas fic fieri permifit*
Neque rei igiofus frater Ioannes deCapiftrano,uir utiqj zelumDei habens cum fd*
entia,nec abus quifquam afíerít,compasiones hærefim infecontinere, fed conftan
ternegaturm eis talia concedi , quæ uobis fais ó fubgeruntur. Pocerítísfíuolueritis
ex compadíoníbusípfis,fedudoresueftros facile conuíncere.Nam cum extra uní
tierfalem Ecclefiam,quæ catholica Græcè dicitur,nÔ fit Talus, u t ipfi negare non
pofluntiuidete incompadionibus, ubi eft illa catholica Ecclefía
reperietís in ca*
pdmi articuli efle fcrípcum, quôd regnum Bohemiæ & Marchionatus, infide con/
formare ft debent uníuerfalíEcclefig.Et nô poteft intelledus alius dari,quâm quód
Romana illa fit uniuerfalis Ecclefia, cui fe debent regnum & Marchionatus con/
formare.Si igi tur illam admíferínt efle uníuerfalem Ecclefiam, cui ft debet regnum
Marchionatusconformare telare íntellígitís» quód ípfíuefírifacerdotesquiíti
concord atís confenftrunt, confefsi funt uos efle extra uníuerfalem Ecclefiam, eo/
rum ignorantia ftdudos.Nónne clarifsímum eft, illam uníuerfalem Ecclefiam» de
qua loquuntur compasiones,in fidetenere, communionem fub utraqjfpecie nota
efte de necefsítate faíutís,quó ad non confecranteseVidete fi illi qui compadrones
allegant fic credunt,utetiamftcundùm textum earum tenentur, Ôioftenditurma/
nifeftéexípfíscompadioníbus, ubi dicitur, quôd poft conformitatem fidei 8C ri­
tuum, illi & ille qui ufum habent fub utraque fpecie communicandi,communicent,
Admiferuntigiturfacerdotesilli, quód communio talis non fuitneceftdeneOcfÎïtatefalutís,quando admíferunLquód faltem ufum habentibus traderetur. Ecce
quâm aperte conftat in confufionem fedudoris,Deum ficcompadiones fieri per
mifiiTe.
Velitis quæfo diligenter attendere, quid utilitatis uobis eueniret, fi obedientiam non aliter quâmfàiuis compadionibus præftare uelletís. Nam fi alaquid fîngularitatis ex ipfis habere putatis, circa ritumcomtnuníonís fub utraque
fpecie, utfedùdores nonnulli perfuadentí legite textum, & ponderate mentem
Concilij ex litera, & reperietís negligencia illorum facerdotum, uos omnia ibi uobis oblata perdidifle. Eft enim uobis notorium, quod ilii tales facerdotes nunquam
ea qvioe fieri debebant,ad b abœdam permiísíonem illius communionis procurarle
áutobftruarunt,fednon obftantibus compadionibus continuarunt ilia,quç dimit­
tere tenebantur, Ideóexeorumnegligentía, permiffîo etiam quoad perfonasquae
ufumhabebaot,noneft fortiraeffedum. Minus permiifio deliberóte concedenda»
obtineri potuitâSynodo,ftmperob talium presbyterum prçfumptam pertinaciam»
qui toto tempore quo Conc¿ííumfedebatcopadarir,nulla ex parte obferuare curarunt:Et ita folutaeft Synodus,antequam euentualis promiffio fieri potuerit. Videte
nunc quefo,quomodo quids tales ueftri facerdotes3infuâ confufionêad côpadiones refugiunt j ex quibus penítusníhílexeorumfedudoruniculp^a etiâquoadeos

í

;

Ad Bohchíos;

iM

tfdiWm cotnuftioftis fiabebánqeftís affequutí.Síc alia qug id compádíoníbüs íüni
hónnemanifefté condemnat tales allegantes <ipfi enim fua fponte currere fe inge/
fünt,S¿abfcp míísíónejetpreffecontracompadíones prædicanc.Et cum nullam há
beant poteftatem ligandi & folueridí,pópulum decipiunt. Videtis ne quomodo ob
èdientiàm illam,de qua fimiliter in compadionibus,quô ad fuumferuac Romanum
PontifïcemÆx bis intelligitis,compadiones nihil fingularitatis uobis prçftare/ed
folùm confufionem eorum, qui fua præfumptione fedudi uos (eduxerunt, expri/
mere,ut ore fuo iudicehtuEQuare merito inftar aliorum fidelium,obedienciam pu/
ram,fímplíceni,üeram & effedualem quæ folum Deo grata4uobts utilis dC falutaris
exiftit,fuademus in legati aduentu alacri animó ácceptárennos de illa certiores íaceretper quam folâ, ab illa liberalífsima Apóftolica íede,íridubíéomnía quxfalutís
& pacís furtt, potiûs fínepado quâm cum pado quâm ptimum in laudem poteritis
obtinere.Datutn Ratisbonçfub noftrofigillo,die zz.luntj, Atinó anátiuicateDo/
míníní,Minefimo,quadringentefimo,quinquagefimofecundo,Pontifícatusfandíf
fimi ín Chrifto patris S¿ Domini noftri,Domini Nicolai diuina prouindentia Papp
quinti,anno fexto.Et quanquám in padis inter nos & oratores ex regno, qui Rauf
bonae conftituebantur,habebatur 4noftris mittfendis condudum in regnodarí debe
fettameh per Capellanum noftrum, df quo in litera,falúas condudas impetrari ne
quiuitjinde euenit,quôd præmilïæliteræ non potueruntubilïbet pra:fentari,nec^ ea
tum gerulus in credentia audiri.Fuimus autem ad fie feríbendum índudí rationibus?
illis,quibus ©¿fandus Bernardus monebatur, quando Mediolanenfibustuncfcif/
matícis epíftolam mifit,quæ in corpore epiftoíarüm ipfius reperitur, incipiens; Ct>
UibusMcdiolanenfibus. Suadet enim ne acquíefcantpfeudopróphetís,fed accen­
dant quôd caufam nullam habent non fimpliciter obediendi Apoftolicæ fedi cui re
fiftere, eft ordinationi diuinæ refiftere,ac quôdfinaliterei refiftere nequeunt,quodq'ue in ipfa fit plenitudo poteftatis ©¿audoritatisJBtideo dare poteft priuilegia eti­
am pallíj,8¿ tollere. Vnde Mediolanerifes bene confiilti, ficfecerbnt. De quo ut/
deatur epiftola illa,S¿ alia ftquens eandem,8¿ repérient nos fane 0¿ íufte conlbluiCj
fe. Sed adhancnoftramfalutiferam monitionem,non recepimus refponfum, nííl
quorundam áflertorum facetdotum oppidi Clatoníenfís ¿ ad quos fefcripfimus, ut
fequítur.

Epiftola V I>Nicólai de Guía Cardinalis
ad quofdam Bohemoruni presbytero^
ïcôlausmiferationèdiuinà títiilí Tandil Petrí ad uiticula facrofan/
dæ Romanæ Ecclefiæ presbÿter Cardinalis, Apoftolicæ Íedís legá
tus,EpifcopusBríxinenfís:Martíno & reliquis facerdotíbus Cíatonienfíbus/piritu ducifáriiofi. Expécftauímus utad noftraferíp/
ta quæâd manusueftras peruenere,uosobedientes refpoñderetis,
v
,,A,
atc¿ quôd prçftitam ueftro & aliorum nominibus óbedíentíam Ró
mano Pontiflcfrealiter & cum effedlu feruaretís. Nunc ueró contrarium ítt ueftrís
líterisreperimusjín quibus multa contra Catholicam fidem,clauium poteftate, pro/
pria ueftra^promiílá ínregní ínfamíam,& animarum uéftrarum periculum,plus pr¿
íumptuosé quâm fapienter, dolenter legimus » Nam in noftris literis ubi de fedtv
doribus populi loquimur,non credebamus uós oftenfos.Habemus enim meliorem
seftimatíonem de tióbis >quàm ueftra (cripta oftendánt. Scribitis nos omne ingeni/
umadhibuifiead compasiones,fatemur, fed ad iíliim certe finem,ut uos ©¿ueftros
complices qui ad compasiones confugitis , detedís hís quaefcrip(ímus,cautíús a¿
geretis,quoniam in ueritate potius uobis aduerfantur,quâm fermant. Vbi autem no
bis culpam afteribitis j quafi nos fedudores ómncsf litet non reperiatur omnês
in no>

«jo Epift. s. De Ampleftenda unitate Ec,
in no ftris literis) fed u&os afferamusmon nobis fed ueftris compatftionibus, quas n<
tímíni cunáis inculca re, ufqj etiam ad ¿niuríam fummi Pontificis noftri , recftiàs imputaretísípfís enim præfuppofiris,h£cfequi quæ fcripfimus,nemo ratione uces am
bígerepoteft.Necpuos euaditisperhocquodfcríbítísjnosrefpexiffeadídiquodpo
níturínípfís, fcilicet quod Bohemí ufumhabentes , communícabuncaudorítate
Chrifti Ecclefiçueræfponfæeiüs. Mirandum eft, quoduos ut nobis impingatis
ignorantiam, non uidetís uos ruere in hærefim maximam, quafi fit alia Ecclefia ca/
rhoîicaÔCaliafpotífaChríftííítaquodfínonfitisdeprima,fifís defecunda. Nono/*
pus eft declarare hunc errorem,qu i exfymbolofídeí notorius eft.. Deinde admira/
mínfquomodo aucftorítate Ecclefiæ communícare.SC extra Ecclefíam eífejfe compatiantur. Neque nos id dicimus,neque credímus.EtcompadíonesdocentjUos au?
torítate Ecclefiç non communicare potuifle,nifi prius fuííietís ¿n Ecclefia catholica,
per conformítatem fidei rituum. Docent itaque compasiones,quas amplius declinareno poteftís, poft fígíllatíones, allegationes ÔÉuaria fcríptaueftra:quodfíne
autorítate Ecclefiae,íllí ci t¿ comuníonem duplicis fpeciei ufurpaftis.Nanondícunt
illæ, quod autorítate Chrifti Ecclefiæfponfæ eius,communicaftis ín præteritunj,
aut communicatis ¿n præfens.fed præmiffa conformitate fidei rituum,cum cacho
lica Ecclefia communicabunt ín futurum illí8¿illa?* Exquo confiât manifeftifsímé
fecundum intentionem Concilij, uti etiam poftea Synodus ín decreto decommu/
nione declarauit,uos illam communionem abfqueautoritate Chrifti & Ecclefi»,iî*
lícítéufiirpafle. Fuiflet tamen tunc demum fatfta licita illi & illis autoritate Chrifti
Ecclefiæ,fi conditíoconformítatispriúsfuifletadímpleta: quæcum nunquam fe
déte Synodo adimpleta reperítur, quanquám fepe follícítatí fueritis, utfcrípturís
per manus bonæ memoriætunc legati, Sí Domini loannís Polemar feríptís quæ a/
pud nos funt offendere poterimus. Per uos igitur ftetit,ut uofipfi negare non pote/ *
ftistmanet ergo illicita. Quomodo ergo in Ecclefia effe poteftistquando illicite ue
ftra propria ptæfumptioneufurpata, uofipfos ab Ecclefia feparaftis? neque euaderepoteftis, nifialia perículofíorí hærefi ínuoluamíní. Quemadmodum ín feríptís
ueftris o os inuolutos reperimus, ubi quandam fingitis Ecclefiam Mathematicam,
de qua uos efle dicítis,eiíam fi neque cum Papa, neque Cardinalibus,neque cum to
to mundo fitis: afferentes adhuc uos in templo Domini effe, nífí Chriftus uos re­
pellat, quod eft potius infanire, quâm errare. Neque íta eft ut fcribítis,nos compa­
siones ignorare : nam illae aliquam corredionem, nobis tuncpræfidentibusinna#
clone Germanica receperunt, maxime in capite de libertate communionis,ubt ap/
poni fecimus, facultatem ineuentumdarifacerdotibus, pofle communicare po/
palum modo qui ibi ponitur. Videte ergo, quid populus fidelis, etiam fi cun*
draperuosquæfieridebebantfuiflèntadimpleta, obtinuifleu&anexcompadionibus hoc uerum fit, quod communiter & in feríptís ueftris ad nos datis, aflerere
nonceflàtis , communionem duplicis fpeciei, fic per uos Bafilex deduâamSC Euangelíca uerítate probatam,quod ilíi dodores qui dicuntur Bafileæ fui fle, rationi­
bus conuúftíeam admíferunt. Nam fí libera facultas dabatur tantum facerdotibus»
dandi íneuentum completionis appofitarum conditionum: nonné manifeftum eft,
nequaquam hocfqbfíftetepofle quod uos dícítis parque quodillidodores nequa/
quàm fuerunt ueftris rationibus & autorítatibus induefti ad qnícquam conceden­
dum , docet proceffus óCdefínítío tricefimæfefsionis ♦ SapiÎsimè in faciem audi/
ftis, quod non unicum faiteen dodorem allegaftis, qui ex intentione necefsitatem il
lius communionis probaret. Propterea nonné poftquâm promififtis ÔC fîgillaftis
compaâiones fiepius præfcriptas,& oratores Concilij follícítatí: non curaftis ea fer
tiare? Nouem petitiones obtuliftis Bafileæi quarum prima erat > ut libertas euen/
tualiter oblata quo ad facerdotes tradendi, SC populum recipiendi, tranfiret in
praeceptum ♦ Habemus in manibus , legati ÔC auditoris praefatorum refponfum
negatiuum: quod &te Martine non latet, qui (ut audiuimus ) profollicitatione
refponfij minus eras Bafíleam « Siígítur compasiones in quas confenfiftisnoti
dede-

AdBoliemos-

«n

dederut quxDptaftte,necp poft obtínuíftís à Synodo : quareadhucno cefsátis áfíerere,id quod nobis quafi ignorantibus fcribi tis< Mulca funt apud nos monumenta
Concilij illius,ÔC teftamentaria quaedam fcripta rei id a legati ¿¿ áudícoris, qua: nos
optimê de fíngulisínftruunt,ita quod nihil nos quafi ignorantes laterepoteft. Vo­
lumus tamen pro nunc patienter ferreiniurias ueftras,ob fpetn melioris. Quódau/
tem tantum fcrípíimds de compadíoníbusinalíjs noftris liceris, caufa fui^quialegii
mus fcripta ex regno ad principes noftros regno propinquos tranfrrulTa, in quibus
Ecclefiam & Pontificem,denonobferuantia praçmiflarumcompadionum argue/
reuifieftis.Confiderauimus igitur ad nos fpedare, qui tenemur honoré pontificis
Ecdefiçpro pofledefenfare,uobis manífeftare Compasiones nihil tríbuere:necad
tales nos,ad quales illçlireraenos prouocarunt, delcendimuS particularitates refel­
lendas, fperantes quod Deus concederet unionem in,Ecclefia fua,, pro qua cum omnibus noftris tarn in Oriente quâm in Occidente fideles impendimus labores. Eâ
turbarenon uolumus,quamuis nobis Synodalia gefta facrorumgeneralium Con*
ciliorum oftenderent,rem iftam humanitus ímpoísibilem, experíméto aliorum qui
de Ecclefia abierunt,quosrarô humana diligentia comperimus uereredijffe. Et ne
totumlegationistempusquemadrnodum multi ex praeteritis legatis ¿ inaniter uobífcumperderemusxírcareformatíonemAlemannígaltquantifperuacauímús.quá
pro parte nobis pofsibili expedita, nouo Apoftolico receptomandato incoepimus
utinam foeliciter, & durante mandato non deficiamus: parati omnia exequi Pontiz
ficis iufla,pro regni pace,& falute. Nequaquam putetfc no$âd eá quae prius fcripfi/
mus jObquae à uobís de imprudentia arguimur, fine Pontificis noftri iyiTu pfoceffifle.Si ením fimplicíter modo quo altj Chriftíahí obedíre recufatís,ad placitandum,
uobisnemo àbÂpoftolicafedemitteretur * Non eft enim confuetudinis,nec iurisi
quod Chrifti uicarius QC iudex fidei fe fubtjciat, & placitationem cum fuis fubditis iri
eatîfedquôdobedientibusinijs quae falutis& pacis funt,gratiose,liberalitcr,& pà
ternecondefcendat, prout nos in priori epiftola, ih fíne ídípfum fcrípfímus 8< ob­
tulimus. Ad quod certè potius reipicere, & oblationcmmagis quàm compasio­
nes, feucompacftataueftramagnificare debeatis. Admonem,us uosprpcrédito
nobis legationis officient deinceps defifta tis ab his modis ínue<ftíonísi& humilie­
mini uti decet Chriftianos iacerdotes obediendo præpofitis ueftris , fecundum
legem Dei QC fandorum ínftitüta realíter & cum eftedu, prout ex promiflo &
de iure diuino & humano tenemini, QC alios ad idem inducatis, nos de hoc cer/
tiores reddentes. Er tunc fentietis, praeteripeni quam de perfon^ concepiftis,o/
mnem cordialem affedum ad quætiis inclyto regno uobís & Cingulis falutaria t)d
tum Bríxínatjdecíma fexta Decembris» Anno MílkfímOjquadríngentefímo¿quírt¿
quagefimofecundoi

EpiftoIa^V Í1. Nicolai dé Cufa Cardina/
lis$ad clerum & literatos Bohemias
Xfupehoríbuslítérís noftris fàtts oftenfuin pütamuâ, lacobeflia/
nos ex compadis pro fé allegatis, co nui dos fua confefsíone,extra¡
catholicam Ecclefiam eflè, quae èft fpónfá Chrifti. Et nobis folfirri
fufficit fíe óftédiflcjjp noftra cotrá eos ut¿ftqria,etiâ fl in omnibus fai
cramétis nobifcficÔcurrèfét,ut éïègStifsimèafgüitmagnus Augu2
cotra Rogâtiftas fîc Dbnatiftas ï multis locis,ôdàté de cat holica E¿
H«„tl>ainepiftoîa quâ ipfé SïÎuanùsfenèx, Valétinus, Aurelius, Ihnoct?
iiuSjOptatüs &c«teri Epifcopi,de CôctlioZertéfi fcripferunt ad Donatiftas, cüi>
us initium eftCuin audbus noftris fama çrebrefcet€t,& $uód tila fît catholica q'ùæ
' "•...................
ànictrf

«p Epiftj de amplc&cnda unita Ecd.
unitur fucceffbri Petri Apoftolí,& quód anathema fítalíam a fíe, oftendit Auguftí
ñus ín epíftola quam ípfe ÔL Fortunatus ad Generofum fcripferuntj&probatur ín c.
Pudenda,asc.fchifmaz^.qóí sj.i.dift.Qui cathedrâ.ÔCin multisalíjslocis Audiant
Iacobellianí,quíd ait idem Auguftinus i nepiftolá adBónifacíum comitem,quæ inci
pitjLaudoô? gratulor admiror,circa finem, fic enim dícíñlftí autem cum quibus
agimus,non funt defperandi: adhuc enim funtin corpore fcilicet fup mortali ,fed
non acquirent fpiritum fandum nifi in corpore Chrifti 3 cuius habent foris facra/
mentum,fed rem ipfam non tenent intus cuius illud eft factamentum, & ideo fibi iu
dicium manducant&bibunt.Vhus ením panis,eft fácramentum unitatis,quoniam
ficut Apôftolus dicit:Vnus panis, & unum corpus multi fumus.Próinde Ecclefia ca
tholica fola corpus eft Chrifti, cuius ille caputeft, faluatot corporis fui : extra hoc
corpus, neminem uiuificat fpirituiTandus.hæc ftplura de hoc ibidem.Et idem Au
guftinus in epiftola ad Paulinum quæ incipit : Quôd de peruention e oftendit,qupd
in facramento altaris quod eft uotum3 praedicatur noftrum aliud maximum uotum
quo nos oouimus in Chrifto eflemanfuros, utiqjin compage corporis Chrifti^cuius rei factamentum eft.hoc ibi-De quo idem deconfecra.diftin.x.Qui manducat,in
fine.Qui difcordatiunda gloflà.Prætereamus nunc illa quxlacobelfiani fæpifsimè,
licet furda aure,aud<uerunc Bafileae &alibi,at$ legerepoflunt fiuoluntNunc ad ali
am partem praxis nos conuertamus,ex quo conuentio quæ in fefto fandi Galli fpe
rabatur,peruós nobis nunciatur reçufata: uelítís rogamus impigrêquæfequentur
l.editare,fl ueritatem fcire diligitis, & reperietis nos uerum dixifle, in li ter is noftris
prxinfertís.Namigtlorantia hiftoriarum&fcriptur3rumdecepitlacobellum,&fe*
quaces facérdotes,qui pîærofq? hadenus feduxerut. Eft igitur aduertendum,quód
Chriftus non nifi difcipulis fuis legitur dediife corpus fuum & fanguinem, qui ut
Lucas ait,dixit: Si quis non renuriciauerit omnibus quæpofsidet, non poteftmeus
efle difcipulus. In primitiuâ igitur Ecclefia omnes Chriftiani qui quotidie commua
nícaruntjfíuc fub una fiue fub duplici fpeci e,fuerunt difcipulfqui omnibus refigna
runt.ut fcribitfandus Hieronymus de illuftribus uiris, in capÿ de Philone dicens,in
primitiuaEcclefiaomnes fideles refignafle omnibus, ut ilio tempore reîigiofosâfi/
cut etiam in AdibusApoftolorumlegitunEt ut fcríbítHonoriusjín libro qui gem­
ma animædiciturthic modus quó ad religiofos, omnibus diebus communicadi fuo
temporel ante tempora fcilicet fandi Benedidi,feruabatur.Sic ut fctibit Chryfo/
ftomus fuper epiftolam adHebræos, poft communionem miniftrorum altaris qui
fandi reputantur,SC intra fanda fandorum circa altare communicantapud facrum
oftium,ubi ad fada fandorum intratur per diaconum : fandi ex populo uocabâtur
ad communionem,quód & hodie apüd Graecos feruatur. Et quia pauci fe fandos p*
- fumunt,raro aliqui ueniunu Et in decretis Anacleti Pap£,per fandum Petrum in
presbyterum ordinati, legitur, omnes qui intererant confecrationicommunicafle.
Dicit enim textus decreti,proutin originali ÔC Bucardo habetur: Perada autem co
fecratione omnes communicent, qui noluerint Ecclefiafticis carereliminibus. Sic
enim Apoftolí ftatuertint, Solanda Romana tenet Ecclefia fi hoc neglexerint,
degradenturtecce dicit degradentur. Non igitur intelligitur, nifi de illis fandis qui
cofecrationi intererant,6¿ad fanda fandorum admittebantjicut funt in factis ordi
qibusconftitui.Pars huius textus habetur de confecra.diftin.i Epifcopûs Deo. ïdêî
probatur êx ca.tribus,iundaglo. c.Sacerdotum » decon. dift- 2. & funt primi Cie/
mentis fucceflbr es fandi Petri. Et non reperitur, alios tunc fub utracpfpeciei corn/
municafle.Ita uidetur fandus Dionyfiusdicere,in libro de Ecclefiaftica Hierarchia*
Et reperitur Romana Ecclefia antiqui tùs fic feruafle : ut Guillermos in rationali diuinorum dicit,fcilicet quód presbyteri concelebrarunt Papx, communicarunt. L
ta hodie feruat Ecclefia Conftantinopolitana:quandoenimPatriarcha folenniter
celebrat,omnes presbyteri conueniunt ad concelebrandum,& communic5t.Eft ft>
militer attendendum,quódantiquitás Euchariftiadabaturadmanus communican
db& hoc etiam patet: ex epiftola fandi Cypriani ubi tradat de miraculo calicis
puellg*

Ad Bohemos*

85 j

pacllæ.Et facerdos Græcus dat Euchariftiam hodie ad man'um. Càîicem autem ne/
mo miniftrabat, nifi diaconus, ut ibidem ex Cypriano - Et Hieronymus id ipfumdí*
cít 5 j diftin.diaconi funt Et in legenda fandi Laurentíj
fandi Sixti, quo progre/
derísíreperitur.EtfícadhucferuatRomana Ecclefia,Papa celebrante folenniter,d¿
Conftantínopolítana* Nam díaconí, Papae & Patriarchae calicem mmíftrant. Etin
Cóndilo Rothomagenfí,de quo ín Boecardo líbr.j.capí* 77*fuít ftatutum, contra íacerdotes qui laids &mulierib.dabantcalicê,præcipiendo ne amplias talib. cahcetn
tradant: quoniam corpus Domini nefduntdiiudicare, neque inter cibum fpiritaa/
lem & carnalem difcernere. Sed quôdfacerdotes fumant, diaconus uel fubdiaconus
quifuncmintftri altaris colligenda tradanuita tamen quod facerdoces eos fuis pro/
prqs manibus communicent. Etfubditur: Sacerdos autem nulli laico aut fœmtnæ
Euchariftiam in manibus/ed tantum in os eius cum his uerbis ponat: Corpus Domi
ni SCfangiris,profit tibi ad remifsionem peccatorum, QC adultam aeternam. 81 quis
hæc tranigreflus fuerit, quia Deum omnipotentem contenir,& quantum in ipfo eft
inhonorat, ab altari remoueatur.hæc ibi. Sic adhuc hodie fanda Romana tenet Ecdefla. Nam diaconus & fubdiaconus de manu Papae corpus fumunr, ÔC refiduum
colligunt in calice, &C laids non traditur Euchariftia ad manus,fed in os. Erat autem
quadam conftiuniofada in Concilio Turonenfi,quôd Euchariftia quaedabaturin
oscommunicantisuntlnda eftet in fanguine,ad hoc quod presbyter ueraciterdicere
poflet in tradendo, corpus ÔÉfanguis Domini proficiactibi.Sed hæcconftitucio per
Romanam Ecclefiam non fuit recepta,ut patet in cxumomne, de confecrationedi/
ftin.z-ubiluIiusPapa intindumpanem prohibuit. Nec illa ratio allegata in Conci/
HoTuronenfifuitualida, quia nihilominus ueraciterdicipoteftin tradendo Eucha
riftiam in fpecie panis corpus Domini noftri lefu Chrifti 8¿ languis, proficiar tibi:
ubi enim corpus ibi & fanguls, uc Innocentius tertius in fummafua declarat. Et
quôd facramentum fub fpecie panis» fecundum eundem Innocentium,dicatur facra
mentum corporis fanguinis Cbrlfti:uidetur textus in c. Deus qui in finedepceni
tenti) s & remifsionibus,ubi uiaticumtaliternominat. Sed licet fecundum eundem
in ratione eius non dícatur,nifícorporisíácramentnm:efttamenaerum,quód etiam
laids aliquo tempore dabatur Euahanftia fub atracfj fpecie,fed non reperitur hoc cre
briterln anno, ¿aliter quâmfolenniter per.Pontiflcem¿ín eiuspræfentia, deqj
eius præcepto fadum.Græci enim laicûconfueuerunt tempore Chryfoftomi ¿ Am
brofiijUixfëmel in anno communi care,ut ipfe Chryfoftomus fuper epiftolam ad He
brxos, ÔÎ Ambrofiuslibi y. de fa era mentis teftantur Quâmuis ftatutum eflèt per
Fabiana Papam ut’omnes laici faltem ter in anno comunicarent fcilicet in feftis Pa
íchx,Pentecoftes,&natalísDomíni,aliterpro Chriftianisnohaberetur.Propterea
reperitur praeceptum diocefanis quos infirmitas non excufat, quôdilla tria fefta
cum fuis Epifcopis in ciuiuitatibus celebrent,ad accipiendum communionis uel be/
siedtcftionis gratiam : qui hoc neglexerant, communione priuabantur, ut repertturinlibro antiquo,quí corredorprætltulatur,in quo diriguntur facerdotes, quemo
do plebem curare debeant • Et ex Dionyfio reperitur hoc fuifle ab initio, QC ex geft is
Condii) Chalcedonenfis conrraHybam, côtinuè obferuatum. Et hodie in cathedra
lib.Ecclefiis,callces magni etjantiqui reperiutur,forte ad illu ufum tfic ordinati, & fer
uabant Rome.Nam folus PotifexRomanus, ufcg ad proxima tempora,ínfefto Paf/
chæ,laicos quibus ípfefuamanu corpus Dominitradidit,permifitaccedereadfuf/
ceptionem fanguinis de manu diaconi,fed nequaquam alij laici in parrochas? ad fufceptionemfanguinis reperimus admifTos.Communicabancautem Romani fideles,
tempore fimdi Hieronymi, femper corpus Chriftiacdpiendomtipfe Hieronymus
teftatur,8£ in Illa quotidiana communione, de fanguine nullam fecit ibidem men­
tionem. Dicit enim:Sdo Romss efle confuetudinem, ut fideles femper corpus Chri/
fti acdpiant.Et Ambrofitis, Auguftinus,atque altj omnes exponentes uerba illa*pa/
nem noftrum quotidianum de communione fidelium, dicunt quotidianam' illam
communitionem efle corporis Chrifti, nullam de fanguinementionem facientes*
Kkk
Chri/

V Epift-7. De Amplest, unitate Ec,
Chríftus enim dôcét nos petere panem illum fuperfubftantialeni quotidie,fufficft
igitur fiimpetratunEftconfequenterattendendum,quod communio eft facramen
tum unitatis & pacis.Ideo eunda populo Chriftianojoco qtiotidianæcommunionis fucceflic communio pacis,ut dicitur in rationali.Et dabatur communio Euchari
ftiæ Dominicis diebus
ad hgc plus audopopulOjdabaturlocoEuchariftiae Do
miniéis diebus panis benedidus,qui ¡vAoy/cc dicitur^Græci adhuc fic (eruant : excio
dunt fruftum panis in forma crucis,quod confecrant pro fandis :refiduum panis
benedicuntfimplícíter,ó¿nonconfecrant5&diftríbuuntpopulo*RomanaEcclefia
fermentatum panem benedixit pro populo, azimum confeerauit Et Romani Pon
tifices,per acolythos diebus Dominicis miferunt fermentatum facerdotibus,qui
tunc in titulis celebrabant,nefaltem pro illisdiebuscommunione Pontificis care/
renttutin antiquis obferuationibns legitur.Fuitenim ftatutum,quod (altem in Do
minicisdiebus miftae dicerentur in parochtjsJdeo tuncfacerdotes erantín titulis>ô£
cômunicabât cS Pótífice per|fermentatfiíá ficut Pontifex mifit facerdotibus infra
urbem,ita archídíaconífacerdotíbus extra urbem.Vna autem Ecclefia non habe>
bat nifi unum facerdotem>& ceflauit rigor primi tiuæEcclefïæ.Nam ut dicit Diony
fiuSjpoft Euangelium omnes qui non fuerunt parati ad perceptionem Euchariftiae
expellebanturabEcdefia.Vndepofthocfueruntetiam non difpofiti, admtffi ad
Communionem oratíonísí& tales ad communionem paciseulogiorum,6£ benedic
díonísfínalisadmittebantunSíueró fuerunt excommunicat^ tunc non admittebanturadeommunionem orationisî&per confequens ad nullam communionem,
quia,extra omnem communionem pofiti,ut in uerfujOs orare uale,communio mea
fa negatur.Eft etiam aduertendum, quod â principio Ecclefiæreperimns,apud (açerdodumfuifle liberam iudiciariam poteftatem,fn deftributione huius facramen/
CiEuchariftiæmam excomunicatio femper fuit,8¿ eft medicinalisj Paulus enim ex*
communicauit Gorimhium,ut fpiritus faluaretur.Et qaifcp Pontifex ex credita poteftate,potuítexcludereácommuníoneobreuerentíam Dei,ut Cyprianus hiftrio/
nes:aur ad ædification em Ecclefiæ horrorem peccati,ut Synodus fecit Sardicen/
fis in cap*Ofius de eled.quæ quofdam delinquentes perpetuo excluía á commanioneí8¿ Synodus Eleberitana,quæmozcham perpetuo exclufit :Et ante Innocen>
tium primum,lapfi poftbaptifmum ad poenitentiam admittebantur, fed nunquam
étiam in extremis ad communionem.Et hanc (eueritatem mitigauit ipfe PapatÔÉ Sy»
nodusNycena,quse conce^ituiaticum.Et confuluit beatus Auguftínus,quod qui
poft baptifmum peccaflet capitaliter,non accederet nifi publica pœnitenta perada
indicio (àcerdotisreconciliatus,autpriuatain religio ne:ut de ecclefiaftícís dogma/
tibus icribit.Etquiain libro beatiDionyfij deecclefiaftica hierarchia reperitur,quo­
modo adulti per Epifcopum baptizari, admittebantur ad commnionem, quidam
Pontifices etiam infantes baptizaros communicaruntetiam fub fpecieuini. Et alij
ob reueremiatn facramenti,& uomitum puerorum,non fecerant, ut in poenitentia
li Robert! de fando Vidore. Alt) etiam mortuis infuderunt Euchariftiam 3 quode/'
tiam fuit Synodaliter prohibitum,multæreperiuntur uarietates rituum.Vt etiam
ex Apoftolo Paulo & Dionyfio trahitur,unus confueuit tantum panis coniecrar^
ille frangebatur
diftribuebatur omnibus, QC unus calix tantum benedici per
unumPontífícem,&diftríbuí.Etforté hic panis ex oblata farina conficiebatur, ut
uultloannes Belechtfed hic ritus nec in Orientali,nec in Occidentali Ecclefia hodie
ieruatur,non enim potuit audo populo Chriftiano feruarn Legitur in libris Horna
berti apocriftrtj fedis Apoftolicæ^in diípufationecontra Nicecam Græcum de ázi­
mo,fandumlacobum,primumEpifcopum Hierofblymorum,modum tenuiffë in
azymo forma panis^De quo de confe,diftímpríma.Iacobus fraterquem hodíe SsC
fempertenuítRomanaEcclefia.Etínratíonali dicitur, Appñolos Petrum &Patp
lum ¿nftítuifle*Sed Gracia fandoloanne Apoftolofedícunthabere, quod femper
fermento confe cerunuHoc eft autem fíngulariter attendendum, quod facerdotes
nunquam fine diacono celebrarunt,^ in omni miffa diaconus de manu diaconi ca/
■
~
licem3

Ad Bohemos»
beem,utglo. in capperueüít sj» díftin. ponit caufam, &íta præceptum fuit féruarí
Et ut in mifíalí ponitur: Sumpíímus Domine facramenta. tune claré uidetur 4 pía*
res Temper communícaffe, quia feruabatur illa ordinatio, cui nunc uidemus in Ro/
mana Ecclefia (excepto (blenni Papali officio) derogatum. Et Guillen in rati/
onalí dicit hoc modo, licet fit fcriptum,nonferuari. Fuit etiam ante Inno. 5 * obfer/
natío, quod tempore interdidi nonconcedebatur uiatícum, fed tantum poenitentia
ÔÉbaptifmus : quia uiatícum non reputabatur facramentum necefsítatís, ut hæc ha­
bentur in textu, & glo. & concordanttjs allegatis , in cap. de fponfalibus ♦ Non
eft. Sed Inno< tertio addidit uiatícum, utinc.quodinte.de poeníten. & rem i fs io.
licet non effet necefsítatís, utinglo.ibidem. Viaticum autem Temper fubfpecie
panis reperitur referuatum, utidem Innocentius laudat in libro fuo de officio Mil/
îæ,quifpeculum Ecclefiæ nominatur, QC textu iunda glo. de confe. díft.
prefbyter. Finalíter ¿píe Innocentius J .inultimo anno uitæ fuæ fcilicet 1215.congre
gauit Synodum Romæ apud Lateranum > quæ fuit uniuerfalispleniísima, &C in
qua fuerunt duo Patriarchy ex Oriente per fe, &C duoalíj perillos apocrifaríos6¿
primates, Archiepifcopi, QC Epifcopi, & Abbates numero 12 iff, omnium regum
6¿princtpum oratores, Torteante illam Synodum nulla adeo plena reperitur, in illa
Synodo mter alia c. firmiter : damnamus, defumma trinitate c.r. de cuftodia Euchariffiæc. antiqua» de príuílegíjsc.omnifquefexus.depoeníten . ÔCremifsio.cum alijs
multis edita reperiuntur. Et ibi fatis clare definitum reperitur ¿nc. firmiter, tier#
Vna. qúód una eft Ecclefia, extra quam non eft (alus in c. Antiqua in illa una Ec/
defia, fanda Romana Ecclefia principatum tenens eftomnium magïftra in corn/
nis urriufquetquod fidelísínanníSdifCretionís conftítutus, confiteri ad minus íe*
mel in anno
recipere facramentum Euchariftiæ tenetur, nifi deconfilio fui (acerdotis abftineat. Mandatur etiam ibidem, quod illa conftirutio crebrius publice/
tur* lllaconftitutio ut de fe patet, non ligat pueros, quia dicit de conftitutis in an/
nis diferetionis : non ligat pluries quam femel in anno,ad perceptionemfactamenti
Euchariftiæ: non ligat nifi ad facramentum, & non ad facramenta: neque ligat ad
integra facramenta, ut dicit textus comperimus. deconfecra. di.x .uel totum Eucha­
riftiæ facramentum, ut dicit textus Inno. deposíten, 6¿remifsío, exparte. Er
Concilium Nicenum nomine facramentt, intelligit fub una fpecienominefa­
cramenta, fub duplici, ut in c. peruenit 95 * iundaglo. Et frequenter omnes Mifla/
rum complendae,in plurali loquuntur : Profinc quæfumus Domine nobis facramen/
ca. Ideo quirecipitfubfpecie panis, corpus fcilicet Domini noftri, fatisfacitfta/
tuto» Recipit enim facramentumEuchariftiæ. gy dift.præfente,quodnequelacobellianinegantifatisbcitigitur. Probaturetiamcommunionem non effede prae­
cepto Chrifti, quia dicit conftitutio: nifi de confílío facerdotis ad tempus abftineat.
Pendet igitur à confilio facerdotis communio. Sic 8¿ Nicena Synodus poft concefsionem uiatici, adhuc hocremifit ad curam
probationem Epifcopi 26 qxde
his in fine. Non eft ergo depræcepto Chrifti, nifi eo modo quo Ecclefia audtori/
cate Chrifti præcipit. Papa autem eftfummus facerdos &C magifter omnium,uc
definiuitillaSynodus Lateranenfisinc. Antiqua. 8¿ omnia alia Concilia,quæpræceftérunt. Quare ad eius confilium eft in hoc maxime recurrendum, eí acquieP
cendum. Quod autem illafuítíntentio Synodú ícilicetnonefíehomínemóbligatum ad fumptíonem Euchariftiæ, nifi fub fpecie panis qui dicitur corpus Chrifti:
patet primo exea, primo decuftodia Euchariftiæ eiufdem Synodi, iundlo c.pres/
bytercum glo.de confe. díft.2.8¿ c officium de officio archidiaconi,&in c.deijs quæ
iunt à maiori parte capituli etiam Synodi Lateranenfis. Et fic omnes de ordine
mendicantium, qui tunc coeperunt,&omnes¡dodores qui poft illam Synodum fue­
runt, intellexerunt. Etuniuerfalis catholicaEcclefia»in qua crebriter cpnftitutio
illa omnis utriufcp fexus eft publicata, S¿ etiam Pragenfis prouincia, quæ tempore
Arnefti Archiepifcopi fuis conftitutionib.prouincialibus,hancÎæpedidam ordina
tionem omnis utriufcg fexus inferuit, ex praxi ita fe intellexiffe offendit,Fuit in illa
Kick a
Synodo

Epift-7. De Amplcct unitate Êc.
Synodo fandus DominicuàjÔC illo tempore Hugo illius ordinis , poftilbtor fôlenî
nis totius Bibhæ,p oft hoc per Innocentiam quartum ad Cardinalatum promotu
qui talem intelledum exprímír,fi¿ poft ilium fendus Thomas, qui in quarto fenten
tiarum dM.aítiFí deles ex illo ftatuto Ecclefig,ad recipiendum corpus Chrifti femel
in anno obligarí,poftquem Archidiaconusin aile.c. corn perimus
loannes An/
dreæ in Clementina,ad noftram de hæreticis ♦ Sic & omnes alij dodores & magft
ftrhquotquot poft Synodum illam fuerunt*Símíliter &Honorius,Innocentrj Papæ
immediatus foccefTor,utín c.permittimus defententia excommunicationis* Et tota catholicaEcclefia ficintellexit illam conftítutionem,8Cinca quíeuírtetíam Eccle
fía in regno Bohemia: ufep ad lacobellum,quí fíbfjpfi uifus eft ómnibus aut pruden
tiorautiandiorJpíeenimobueritatemEuangelicam, afferuitritum communionis
fub utraqÿfpede,quôadlaicos repetendumJBtad uerba illíus^ex cuius praedicatio*
ne multi multorum errorum occafionem receperunt ut ipfemet in quodam iermo/
ne fuo confeflus eft,inconfuko Romano Pontifice,& Ecclefia catholica:aflumptus
eft quidam ritus communionis lub utraque fpecie,per plures laicos in regno Bohe*
miae,nunquam tali modo in Dei Ecclefia pradicatus* Quomodo Deo grata efte
poffet talis praefumptio,quando ipfi facramentum unitatis recipiunt, in Iciffora ab
Apoftolica Romana Ecclefia, quafi ipfi omnibus qui funt aut fuerunt fint fandio*
restañando eo modo fandi Domini facerdores, quibus folum conceditur fanda
fandorum intrare,quafi quotidie communicare præfumuntfSi quis attendi^ quo/
modo etiam Romanus Pontifex poft fumptionem fanguims 3 bina lotione oris ne
quid remaneat in ore ex fpeciebus facramentalibusutitur,ob reuerentiam tanti fa*
cramentimon poteft illam irreuerentiam laicorum nifi deteftari, etiam fi horribilio*
ra dietim non intercederent, quæ uitari in multitudine nort poffiint♦ Contra cuius
lacobelli præfumptionem,in ipfo regno boni &' mali,etiam Vuicleuiftç,& extra re/
gnum dodifsimi magiftri,eurn inlaniredicentes,plura fcripferunt Et duae Synodi
Gonftantienfis ÔC Bafilienfis,definierunt talem communionem non effe deueritate
praecepti Euangelici,quo ad laicalem populum:8¿ quôd non licet contra dtumEc/
clefîæ rationabiliter incrodudum,alicui illum fua íponte ufurpare : prout nunc ho­
mo uticp á Deo miffus,cui nomen frater loannes de Capiftrano,uir religiofiffftnua
potens opere & fermone,non ceffàt ex fundatiifimisfcripturis,errantes lacobellia/
nos ad ueritaremindefeffîslaboribusreuocare.Exhis clare poteft unqfquifq? inteb
ligere,lacobellianosnonambulare,modo quo decet humiles & obedientesChri/
ftianos,quando fenfumfuum præferunt uniuerfæ Ecclefiæ,ÔC normam noíequurt
tur Apoftolica: fedís,undeS¿ fidem receperunt,errant igttur*Omnes enim qui hand
regulam refutant,quam beati Petri federa aident docere 8¿ obferuare, errare con/
uincunturn.difhNolíte.8<ca*Quis neícíattcum infinitis fimilibus.Dicantlacobeb'
líanitan lexd íuina praecipiat impoffibileiSi hoc dixerint,blafphemant* Si igitur lex
eft poíribilíum,fi¿ non eft in poteftatelaicorum habere Euchariftiam, niff eo modo
quo eis miniftratunquomodo poteft lex ipfos aftringere ad fumptionem fob dupli
ci fpecie,fieis non miniftratur fab duabus s’ non igitur poffunt obligarfinifiadmo-*
dum quem aflequi poffunt. Et quia confecrans per fe reci pere poteft (aeramentum
fub utra$ fpecie,hinc ad hocipfe tantum obligatu nDeinde fi quis dixerit,facerdo
tium obligari ad tradendum laicisfub utraqueipecie,efto quôd fic fit,& nontra*
datmonnelaici funtfecurififuntfideles,& per eos non ftat quo minus affequan*
tur^Dicere igitur quôd communio quo ad laicos fideles fít de necesítate falutis,
eft infanire potius quam errare*Sed quod neque facerdotes obligentur de necefsitatefaiutis ad tradendum fob duplici (pecie, patet; nam iacerdotes habent potefta/
tem ligandi ôdfoluendi in ædificationemîtenenturigitur uigore creditae potefta tis¿
ad omnia illa quæ iudicauerint ad honorem reuerentiam Dei & animarum falatem conferre,font enim medici animarum* Et propter hoc habent claues difeernendi interlepram & lepram,S¿ poteftatem faciendi id, quôd fecundum creditam
eis kgationem3uiderint fecundum homincm,rem,locum3& tempus opportunum-i
Q^ar@

t n

Ad Bohemos*

•■

r

8j7

Quare fi untuerfum facerdotium, aut faîtem maior pars cum cathedra Pétri ( qax
fecundum fandïüm Cyprianum.errare non permittitur à Deô ) üno tempore Cy^mnus
fíe alio aliter, propter ædificatioriemÈccléfiæjàut baptizaret, aütfacrámerita mi>
iliftraret j quia omnia hæc fiunt ob Dei reuerentiam, &C animarum feltitem irioti
poteft ibi cadere deceptio, qualefunc^ fuerint perfonæ: ut elegantiisime in multis
pafsibus fandus Auguftínus, 0¿ altj catholici dodor.es díciint, ex uolüntáte Dei Au¿u^inuí
ficfierG Hoc oftendiint ex Euangelio fuper uerbo, quæ dicunt tacite: & qui uos:
audíc,me audit :8¿ ficut mifit me utuens pater, ítamittó uos : üobífcumfúmom/
ni tempore, ufe# ad donfummationem fæculi : & fidelis feruús quetri coriftíuít Do/
minus fuper familiam fuam, ut detillís ín tempore tritici men furam. Et maxime
hxC poteftas credita eft Petro &eius fUccefforibus : pro Petro enimrogâuit lefus,
ne deficeret fideseius, & obtinuit, quod portæ inferí non præualebunt aduerfus
Ecclefiam, cui Petrus præeft* Fecit Innocentius tres fermones, quós mifit Af; iññoímüus
noldp Abbati C.ftercierifí,ubí fadamentíonePecrí exponit,quomodoadipfumet
eius iacceflbres,fpedatfingulariterexpræcepto ChriftfpafcereEucharíftíafídelés.
Et quoniam ad paftores ipedat pafeere non madare i non debent miniftrare Eu/
charíftíam ín íudícíum, fed in uitam, Sdnon debent margaritas proficere antepor/
cos, fed debent fideles efle dífpenfatores,refpící éndo ad mentem illius cuius uices
agunt, &¡eíus honorem, & ad commifsi populi falutem ; quôd maxime ad Papam
ipecftac, cuifingulariter Ecclefia eftcommifla* Eftautemiftud ex praxi Ecclefiæ,
'
etiam in formis faCramentorum manifeftum . Apoftoli baptizabant in nomine
ïefu,alio tempore Eoclefiain nomine trinitatis, aliter Græca Ecclefia hodie quam
Latina baptizat : 8¿ femper effedualítér * Conficiebant Apoftoli facramentum
Euchariftiæ dicendo, pater nofter, ut uult fandus Grægorius, S¿uaríae adhuc forf
mx interuenerunt,antequàm Scholafticus eflet qui illam compofuit, qitamhodie Siboldrl{ttt
habet Ecclefia: quæ etiam uaria eft fecundum aliquos ín uatrjsfédíbus^ NosUero
qui fub Romana degimus Ecclefia, Ordinationem Milia! ab ipfis Rom artis recepi/
mus Pontificibus, qui fuccefsiue addiderunt unus poft alium, & ufquead perfe/
dum officium deuentum exiftit* Sed fides Ecclefiæ non decipitur, quoad anima­
rum (aliitem, in rituum diuerficate* Vnde ab Apoftolis baptisât!, fuerunt uere
baptizan: quàmuis Chriftusdixiflet, baptizantes innomine patris &filq&fpiri/
rus fanefti* Non fecerunt enim contra Chrifti praeceptum, qui iri nomínele fu ba/
ptizarunt* Nam in identitate fidei, noluit Chriftuseosaftringere, quinconuenientibus uerbis iuxta locum 8¿ tempus, in xdificationemEcclefiæuterentur. Mi/
nifterium enim eis creditum , rcfpiciebat aedificationem Ecclefiæ , &fad illum fi/
nemfalua ueritate fidei,fine qua nemo poteft effemembrumChrifti,-ÔC decorpore
eius quod eft Ecclefia. Omnia potuerut Apoftoli,poffuntfucceftoresiaitenim Gy
prianus, manente concordia? uinculo, ÔC perfiierante Ecclefiæ catholicae indiup p
duo facramento, acftum fuum difponit unufquífcpEpifcopus,rátíonempropofítí
íuí Domino redditurus ♦ Et fandus Auguftinus iri epiftola ad Vincentium, hoc
dieftum tanquàm elegantiisimum allegat* Ex præmifsïs confiât? quod tota cacho/
*p
lica Ecclefia, nonpoteft adliteram feripturarum obligari,licetfemperádfpirítumi
q-jando ením litera non ferait aedificationi 5¿fpírítui , recipit id quodmagis ferait
fpírítai. Ita,Paulus Apoftolus fe aiebat minimum nouí teftamentí, non litera fed
fpíritu . Et ideo qui cum humanis rationibus ex litera , Ecclefiam nituntur im«
pugnare errant* Nam Ecclefia fíneliterafuítaliquándoí anteMoyfen, ÔCetiam
antequam Apoftolus loannes Euangelium, uel Paulus Epiftolas fcripferit* Ec
Chriftus Ecclefiam ædificatric fíne litera, quia nihil fcripfit. Non eft igitur litera,
quæper tyrannum penitus deleri poiTet,deeflentia Ecclefiæ, fed fpiritus eft quiui/
iiificat * Quare nec mirum, fi praxis Ecclefiæ uno tempore interpretatur fcnjptaramuno modo,& alio tempore alio modo* Nam intelledus currit cum praxi.ln/
telléáus enim qui cum praxi concurrit, eft fpiritus aíuíficang < Orígenes ením
quidam alijjtexcumffi quisnon renociaueritomnib* quæ pofsidet,non poteft meus

Kkk

5

efle

£Epift.7. De Amplest unitate Ëc,
¿fíe difcípulus í fecundum praxím primitiuæ Ecclefiæ, intellexerunt præcepturft
cífe. Intrante autem multitudini, non fuit pofsíbíle omnes refignare:8£ nihilomi/
ñus çohtra praxim tùncËcclefiæ, Apóftólicí fteterunt in ïntellecftu, quôd textus
iHe haber et necefsitatem piæcep ti
damnati funi: ab Ecclefia tanquâm haeretici;
Ica poteft diçi de altjs confimilibus fcripturis,etiam de illa,nifi manducaueritis. Ecdéfiaigitur ficutrecipitfcripturam,ita &. interpretatur. Sequuntur igiturÍcrtpturáí
Ecclefiam, quæ prior eft, QC propter quam fcriptura,& non econuerfô. Et qui ad
hoc.nonrefpexerunt,ímpugnaruntEcclefiamfruftra,ÓÓ fe fegregarunt abEcclé/
fîa.Et hæc pertinax fègregatio,per quam quis íenfum fuum quem habet de fcriptu/
ris praeponit EccleÎîæ:i£f£<w Graece dicítur,quod Latiné feda feu diuifio poteft ínterpretari.Etquiaíam præceflêruritdodifsimi uíri, qui hæc latífsimeuerifsima effç
©ftenderunt,neque’pofíimt per aliquem rationem habentem díffícultari : fatis fit
propofito noftro,fcilicet non effe pofsibile facerdotes necefsicari,ad daridam corn*
munionemlaidsfiibutraque fpecie.Sedquôdminiftratiofacramenti crédita eftillis illumina te,¿o modo quoad Ecclefiæ ædificationem/cilicetDèi hônorem
a«
nimarum falutem,pro loco & temporè iudícauerint expedí reDí ceret forré aliquis^
ficutquisfeipfum probans ár peccatorem reperíens jdebet adinere ab acceflu ad
commüníonemtfic etiam tradens debet abftínere^né tradat etiam publico peccato^
ri,fed aliter non. Dicimus quôd ofc reuereritiam fàcramentiôiædificationemEt^
clefîæ.iemperEccIeiîadenegauit tradere catechumenis fidelibus,etiam perquoÜ
non ftetit quin bàptizarentur,licet effent de corpore Chriftí, qiiia fideles * Simili/
ter ÔC exiftentibus tn poenitentia,liceteftent Deo reconciliati pêr contritionem : fi*
militer S¿energumenis3utpatet exDionyfio. Vnde confia t Ecclefiam ab initio li­
fe tn fuiffe libera poteftate ad ædificationem,in miniftrando hoc facra mentum. Ad/
huc manifeftedeclarabitur,lacobellíários profe nqllashabere fcripturas. Nam ne­
garé nequeunt,omnia Chriftí uerba in Eüangetijs fcripta,æqué uera efle: neque ne­
gare ponunt,Chriftum in omnibus tenere prinçipatum,quipfimô afcendit ad cce.los. Reperitur igítur Abraam,ífaaa& îacob,Prophetas,Apoftolos^Vírgínes,ha­
bere æternam uítamtfednemo anteChriftum.Sed Chríftus dixit: Ñifi quis renatus
fuerit exaqua 0¿fptritufanáo, non intrabit regnum coelorum. Dixit etiam: Qid
crediderit & baptizatus fuerit,faluus erihquiuerdnon crediderit, condemnabitur.
Oportet igitur quôd hoc uerificeturde omnibus fandlis.Non poteft igitur hoc iníellígídeuifibilibaptífmo,feddeftenaícentía’ínuífibílí QC fpirituali,quæ fit per fi/
dem:eo enim modo tantum illud didum poteft uerificari,de omnibus fandis ueteris 8¿nouí téftamentúHomoenimex Adam natus,ut fit filius hominis, fi debet dé/
huô nafci ut fit filius Dei per gra tiam:oportet quod hæc filiatio fiat in uero filio na/
rurali Dei,qui fibi naturam filiationis ex Adam uniuit, ut fit filius Dei &C hominis.
Quando igitur homo per fidem fe filio Dei unit,tranfe undo in adoptionem pergrd
¿iam Dei patris cui credit filio eiusific in unitate fpirituflandi, fpiritum fuum per
fidem firmam uniendo Deo, credens fé poffefic ad filiationem Dei pertingereini
filio Deijqui eft eiufdem nàturæ humanæfecum,tunc denuônafciturinfpiritu.
Vndeunaeft fola fides,una fcilicet renafcentia&filiatio,per quam omnes fandi
renali funt & renafcentur. Illa non potefteffeuifibilísJ3¿fenfibilis,quia utficnoneft
xque ab omnibus fandis parricipabilisífedneceflarió eft fpiritualis & intelledualiSjUti wna uerítas in multis intelledibus&receptibilis. Ob hoc Paulus aiebat, pa­
tres noftros omnes baptizaros: licet non baptifmate Chrifti uifibiliter ficutChri/
ftianijfedinbaptiímateChriftíinuifibiliter,in nube uerôuifibiliter. Sicubi Chriftus dicittnifimanducaueritis carnemfiltj hominis,biberitis eius fanguinem,not>
habebitis uitarn in uobis jneceffe eft, quôd fi de omnibus fandis debet uerificari,
quihabentuitam il’am diuinam,quôdnonintelligaturdeuifibili feu facramentali
manducatiotiejed de fpintuali.Nam renatus per fidem in uerbo, nonpoteft cibari
nifi uerbo:ex ijs enim ex quibus fumus,ex eis
nutrimur. Vnum eft uerbum per
quod renafcim
unum eft uerbum per quód renati pafcfmurA «fi uerbum uitg
intelk-

Ad Bohemos*

«y?

intelledualís,fcilicet neritas ípíá, quæ folùm pa fcere poteft rena tum intelledum per
fidem. Et nos homines, non poflumus hunc cibum pet quem incorporamur uitæ
intelleduali, fcilicet ueritaci participare, nifi ineo in quo no ftr ana tur a eft in unitate
perfonæ unita ipfi uerbo, quod eft uerítas. Hinc Petrus aiebat, Chriftum habere
uerba uita aeterna: : hoc quidem habere, eft efle. Nam hoc uerbum eft uita, ut ait
defelefus ; ego fum uia, uerítas, 6¿ uita. Ita Paulus dicebar, pâtres nofteos ean/
dem efcam fpiritualem comediffe, ÔC eundem potum fpiritualem bibiffe: 6¿ nonpoteft efle a liter uerum,quod fit una ¿¿eadem efca plurium, nifi illa fit fpiritualis. Neq?

eft alia efca fandorum, quàm panis uitæ S¿ intelledus, neque alius potus quam
aqua fapientiæ. Et non eft alius panis uiuus,nifi quí de codo defcendit, quem qui
manducat, non morietur fed uiuet in aeternum. Neque alius eft cibus uitx aeter/
ng in hoc mundo, ÔC alius in regno : nifi quod hienon attingitur, nifi modo quo hic
mundus permittit, quieft fenfibilis . Vnde non attingiturúíta quae eft uerítas ienfibiliter, nifi per fidem îficut difcípulus non attingit dodrinam magiftri,nificre/
dat in fenfibilibus uerbis magiftri, ueritatem dodrinæ contineri. Sed inalio re­
gno intelleduali, cibat uerítas non per fidem S¿ figna (ènfibilia, íéd per feípfam: nam
íbi neritas feípfam uti eft, praebet cibum uitæ íntelledualís. Vnde poftquàm Iefus
Chriftus, qui de uitaaeterna 8¿cíbouítae plura aperuit Apoftolis, recedere uoluíc
de hoc mundo, dixít: Vado uobis parare menfam, ut bené S¿ clare íntellígerent ci/
b um uítae effe illum, quem ípfe ín menfa per eum paranda, in receflu de hoc mundo
ín alíum tranfiens, míníftrabít. Adhuc aliter qui crediderit S¿ bap tiza tus fuerit
íaluus erit, quod eft uitarn habere æternam. Sed nifi quis maùdûcauéritcarnâ filtj
hominis,8¿ biberit eius fanguinem, non habebit ùitâjgitûrcrêdere 0¿ baptizari, eft
manducare ÔÉbibère, ut dicit Auguftínus, S¿ habetur deconfecra.díftinc. y. Quí
paffus. Et qui credit, habétúitam. Credere ígítur, baptizari, manducare,6¿ bibe/
re,6¿ quícquíd fimiltcerper Chriftum dicitur : non habet infpiritualiintelle&udif/
ferendam, fedunum folùm eft, quód per omnia talia uarie exprimitur, fcilicet quot/
quot receperunt eum, dedíteís póteftatém filios Dei fieri,tjs qui credunt in nomi/ ,
ne eius. Eleganter igitur Beda ait fuper loannem, quod panis qui manducatur in
regnoDei, noniuxta Cerinthum corporalis intelligeaduseftcibus>fedilleutique
qui ait: Ego fum panis» qui de coelo defeendi : fi quis manducauerit ex hoc pane, ui/
use in aeternum :id eft, fi quis meæ incarnationis facramento perfedé incorpora/
tus, meæ díüínae maieftatisuifiohe fruí meruerit, hícperpetua uitæimmortalis beatimdine gaudebit. hæcille . Hiceft enim cibus qui non perit, quem filius horni/
nisdat, quem fignauit pater effe filium fuum» qui eft cibus uerus, nobis innoftra na/
tura datus à patre qui de coelo defeendít, qui eft cibus uiuus fi¿ uerus, pótus uerus,
&C lux uera omnem rationem illuminans, & at cis uera. Et quia uerítas: idcirco nl/
hil de mixto habet ifte cibus, qui eft uita. Quare noneftuííibílís nec temporalis,
fedpræftat immortalitatem . Et eft hæc neceflâria omnium dodorum lententia:
quoniam impofsibile eft aliter omnia Chriftí uerba æque uera efle, fi non íntellí*
gantur, ut funt fpiritus uiuificans : pro quo facit textus qui ponitur de confecta, di/
ftinc.y. Inquit Apoftolus. Sed fi quis dixerit : Nonne quidam hunc textum»nifi
manducaueritis, exponunt de efufacramentali, fcilicet quodquamuis intefligatur
defpíritualí efu, tamen in hac Ecclefia conflare debet Chriftianum fubfignisfacramentalibus confiteri, Chriftum effe efum S¿ potum uitæ £ ficedens ípíritualiter
quafi corde credens ad iuftitiam» etiam tenetur ad efum facramentalem, quafi confefsio oris fiat ad falutem, ficut &C de baptifmofidelium dicitur. Teneturfgturin
uoto habere efum facramentalemtaliquando ergo debet communicare,ut arguit fan­
dius Thomas. Fatemur hocfic fe habere, (ed non poteft quis obligari ex uotó ad
impofsibile . Ideó eo modo tantum obligabitur ad exequutionem uoti, quomo/
do Ecclefia tradit, fiipfe per fefumerc nequit. Et ifte eft uerusintelledus fandi

Kkk

4

Thorny

8ío

Ëpift-7. De Amplest unitate Ec,.

Thomæ,qui aitHiôto ex præcepto Dei,nili manducaueritis, exèqûutiorietri præce^
proEccleuæpercap.omnisutriüfcp, fidelem ad'communioném obligari» Adhuà
fortêdicèretaliqüistChriftus díxít,hoc facite in meam commemorationem, præce
pit igitur (âcramentalem comiriuriionem fieri in (ui memoriam Nori negamus praé
Cep tum,Chrifti eflè,ut hsèc fie fiant in Ecclefiâ uti ipie fecit, 8¿ fie fit per fuccefforeà
illorum quibus praecepit. Nam Epifcopi SC facerdotes qui (accédant difeípulís,
quibus hoc praeceptum reperitungratias agunt,benedicunt,accipiunt, manducant,
& bibunt Euchariftiam,in memoriam Chrifti:nec hæc fieri poflunt per alios, quàm
tales.Nemo enim poteft per fe accipere manducare Euchariftiam, nifi qui confecrauit.Simul hic traditur poteftas conlècrandi SC accipiendiper fe ôd tradendi altjs»
Atogfimw, Vnde dicit Auguftínus,é¿ habetur ín cap líquido de confecratdiftíndty. eos poteftatem circa modum facramentí habuífle:íed facultas tradendi altjs potéftatem, aut
díftríbuendí,noñ eft præceptumuChriftus ením élégít filos ,fquíbus tradidit» Dicít
tnímGuíllermus ¿n ratíonalí,quódper traditionem calicis fignauítdifcipulosíuos,
fie ó¿ ipíis difeípulís eandem dedit poteftatem,fciiicet eligendi quibus tradant fimi
km poteftatem,ô£ quibus communionem » Vnde quia ipfi díícípulí ad hoc confti
tuti fuerunt, ut ex uerbo,hoc facite,conftat:manifeftum eft,eos facerdotes facerdocum,aut Pontifices creatos . Hinç qui in eorum uicês fucceduntjiabént póteftatem hocfaciendi,eo modo qrio ipfi,
ante eos Chriftus Pontifex nouiteftamenti fecit, fciiicet confticuendi Pontifices,qui ortinia talia poliunt per fe,& traden­
di poteftatem elecftts facérdotíbus hoc faciendi,(cilicet gratias agendi, benedi/
céndi, ÔC accipiendí,íi(riul ÔÉ alrjs dignis tradendi : uti elegaritifsime diuinus tra?
tfwyflus- dit Dionyfius obferua tum» Ex nullo igitur textu habetur à quôd laíci necefsí ten­
tar recipere aliter quàm eistraditar. Aut quódEpíféopí feu facerdotes necefsiten/
tur eis fic tradere,quo modo Chriftus difeípulís tradidit,quorum laid uices non ge­
runt» Neque Paulus diffentit ab Euangeliftis, quando feribit Corinthtjs» Nani
forte Corinthiorum facerdotes irttelIexerunt,Chriftum cum fuis difeípulís adul­
timam coznam conueniífe,
primo accepiflè panem, gratias egiflè,benedixiflè,
fregifie,8¿ coenantíbusdíxífle : Accipite
comedite» Etficputabantcoenaml
fradione panis inchoatam» Et poftquàm cceriauit Chríftus,accepífle calícém,gra
tiasegífíe,benedíxífie,S¿ díxífle t Bibite ex hoc omnesjiic eftenim&f hunc moremtfequi uolebant» Et in hocPaulus nonrepraehendit eos, fed in hoc quôd my
fiicum efum non intellexerunt, fed fe dederunt ad conuiuia , ibi finem ponen 9
tes. Inhoc non laudat eos,led ducit eos de erroré litera ad fpírítum,0¿ ad mentem
Chrifti ínftítuentís facramentum. An autem fuerint laid ín illoconuíuío
mu/
líeres, non poteft clare ex textu haberi : fed quôd non fuerint, maxime per fi?
nem textus uidetur,ubi ait : Itaque fratres mei, cum conuenítís ad manducan/
dum, quod de facérdotíbus concelebrantibus potius poteft intelligi. Alq ut ex
Dionyfio habetur,non conueniebant cum facérdotíbus,nec uidere poterant myfteria » Et non fine magno myfterio, alia uerba ponit Paulus circa fumptionem
corporis Chrifti, 8¿ alia circa fumptionem fanguinis. Nam dicit circa fumptio/
tiern,corp oris, hoc facite in meam memoriam : fed circa fumptionem fanguinis di«
citîhoc facite quotiefeunque biberitis in meam commemorationem. Quotiefcunque enim fanguis ex calice bibitur, per quemcunque bibatur,tunc in memoriarri
Chrifti fieri debet. Non enim cadit praeceptum in flimptionem,fed in memo*
riam,ut quando fumetur, quód in memoria funiatar, maxime calix : ¿’¿diligen­
ter aduertentijdarifsime conflabit hanc efle intentionem Pauli, ex uerbisquæiequuntur : Quotiefcunqueenim. Et probet fe homo,quæ Uerba claré exprimunt,
præceptumnon cadere in fumptionem,led in memoriam furñptíonís contra conluetudinem malam Corinthiorum , qui ad corporales delicias trahebant Domi­
nicam Cestiam» Arbitramur nunc fatis competenter per hanc prolixiorem Epiftolam¿

Ad BóhcrtióSi

safe

ftolàmjCanâa qdxlacobelliani pro fui errons fomento 8£pa!l(atïone,tamex(cr(z
ptiiraquámpraxíÓ¿ (utappellant) compadlatís affumunt,potiuscontraeos eífe
oftendilïè drogantes iterum atqUe iterum omnes, qui in lacobellq fedlam fuis fua/
fíóníbtis fum indudfi ,& propterea â fanda Romana Sd catholica Ecclefiâ fegregati, ut prioribus noftrís monitis, fi uítam aflequi cupiunt immortalem, quampri/
ifium acquiefeant. Hoc fi fecerfntfut fperamus) habebunt piifsimum Póntificemi
qui fcit omnibus compati fidelibus. Volqué alios fideles, qui in fide parentum,^
ritu catholica Ecclefise diuino munere hadenus prxferuaticftis,admonemus: U£
lacobellianos inducatis adeam redire cortformitatem, quam aut ipfi, aut eorum parentes uobifcum obferuarunt: hoc cedit in maximum meritum animabus ueftris*
Quod fi acquieuerint, lucrati eos eftis > & gaudebunt uobifcum, S¿cum tota catho*
tica Ecclefiâ feeife pacifice unitos, nofqj non folfim amicifsimurti fautorem omni/
um 8C fingulorum, fed & dilígentífsímum fplícitatorem ÔÉ fidelem cooperatorem
offerimus in omnibus, qus honori & utilitati inclyti regni fingulorum cadere
poterunt, ut &fictandem ex Chriftianæ militiae catholica Ecclefiâ una,paríter ad
triumphantempertingeremereamur, gratia Domini ódfaluacorisnóftrí lefu Chri/
fti femper benedidú Amen. Datum in ciuitate noftra Brixinenfi, die. turnedfis Odobris. Anno à natiuitate Domini, milefimo, quadringentefi/
mo,quinquagefimofecundo* Pontificatus fandifsimi
in Chrifto Patris & Domini noftri,Domini
Nicolai diuina prouidentia Pa
pse quinti, anno fcxtoi
¡BpiMarum Àd Bohemos^reuerendífsfmí In Chrifto P.D.Nicoïai de Cufá
Cardinalis eos ad Vniratem matris Ecclefiæ reuocantís^
f I N i J.

Kkfc i

. .

-

Dialog

$62

De Pace fidei.

DIA LO GV S DOG
tiisimi Patris Nicolai de Cufa Cardina.de
Pàce feu Concord ántíá Fidet

^ex ,
Œ *’

DePacefídcí.
Cap.
t
Vit ex íjs qux apud Conftantínopolím proxímé fæuifsime a da peí
i ImS |||g|i| Turcoru regem diuuîgabâtur, quida uir zeloDeí accenfus>quí ¡oca
fflM EHB i H a r 0 régions alí quadouíderat.ut plurib.gemítíb. oraretomniú crea
■1
tore, qáperfequutíOneq obdiuerfô ri tu religions plus folitofxuít,
fua pietate moderaretur .Accidit qt poll dies aliquot Jorteexdiuturna coctnuata meditatione, uifio quçdâ eidem zelóíb manifeftarctur*
ex qua elicûit paûcoru fapïentiuconcordia omnia ta lift diuer ficatô quç in rdigionib.
per ôrbê obferuât peritia pollentia,unam poffe fácil? quandá concordanti! reperirí,
ac per èâ in religione perpetua pace, conuenientí acuerací medio cô ftítui. Vndeut
hæc uifio ad notitiam eoru qui his maximis prçfunt aliquâdo deueniret, eâ quácu me
moría prçfentabatiplaneiùbter confcrípfit:Raptus eftením ad quandâ intelleâualë
altitudinem, ubi quafi ínter eos qui uita excelleront, examehuiuftereí ín cófdíoexcelforum præfidente Cuti(ftipotenre,íta habitum eft. Aiebat enim Rex cœli 8¿ terræ,
ad ft de regno huius mSdí tríftes nuncios gemitus oppreïïorum attulifle,ob religio­
nem plærofqj in inuícem arma mouere, & fua potencia homines aut abnegat ion em
d id obferua tae ft cftæ cogere» aut mortem inferre. Fueruntcp plurimi harum lamenta/
ttonuex uniuerfa terra geruli, quos rex in pleno fandlorS coetu proponere madauic.
Videbatut autem omnes illi quafi noti ccelicolis,a rege ipfo untuerfi, ab initio fuper
fingulas mundiprouincias áfedasconftítuti.Nonenimhabítuuthomiñes,fedin*

telledluales uirtures apparebant Dicebat enim Princeps unus>omniu talia miff oru
ArcfMtgetus tríce hanc fen mtiam: Domine rex uniuerfi tatis, quid habet omnis creatura quod ei
non dediftiÆxlimo terrae placuit corpus hominis formatum, fpiritu rationali per tc
infpirarijUt in eo reluceat ineffabilis uirtutis tuæ imago.Multiplicatus eft eximo po­
pulus multus,qui occupat art dxfuperífícíem. Et quámuís fpiritus ille intellectualis
femina tus in terra, abforptus in umbra, non uideat lucem & ortus (ui initium : tu ta/
men concreafti eidem ea omnia per quæ excitatus admiratione eorum quæ fenfu at/
tingit, pofsit aliquando ad te omnium creatorem oculos mentisattollere, ôi tibi
charitatefummauniri, &ficdemum ad ortum fdum cum fruduredire* Sed nofti
Domine,quod magna multitudo non poteft effè fine multa diuerfitatetac quod labo
riofam çrumnis mifertjs plenam pene omnes uitam ducere coguntur,feruili fo/
biedHone regibus qui dominantur iubefle Ex quo facftum eft,quod pauci exomnib.
tan tum octj habeat,ut propria utentes arbítrtj libertate,ad fui notitia pergere queat;
multis enim corporalibus curis QC. feruitrjs diftrahuntur,itatequiesDeus abftondi/
tus,quaerere nequeunt. Quare propofuiftidiuerfos reges ateg uidentes, qui Prophe/
tae dicuntur, populo tuo, quorum plæriœ legationis tuæ officio uft, tuo nomine cui/
tum & leges inftítuerunt,á¿ rudem popula inftruxerunt.Has leges perindeacfi tuipferex regum facie ad faciem eis loquutus futfles acceptarunt, non eos fed teínípíís
> Í audire credentes îuartjs autem nationibus uarios Prophetas &magiftrosmififti,0£
I alios uno.aliosalio têpore. Habetautê hoc humana terrena coditio, quod longa co
I fuetudo quæ in naturam tranfiffe accipitur, pro ueritatedefenditur. Siceueniunt
' tion parugdtiftnffones,quando qualibet communitas fuam fidem alteri prxfert.Suc
curre igitur tu qui folus potes : propter te enim quem folum uenerantur, in eo quod
cun&i adorare uidentur, eft hæc æmulatio. Nam nemo appetit in omni eo quod ap/
petere uideturmifi bona quodtuesjnecp qutfquam aliud omni intelleduali difcurfu
quæritjcjj uerum quod tu es.Quíd qugrít uíues,nífí inueret’quidexíftensjnífí effecTu
ergo qui es dator uitæ & efferes ille q in diuerfis ricib.differe ter quxri uideris,& in diz
uerftg

Dialogus.

¿4

Üerfïs nómtóbus nominaris, quoniam utí es manes omnibus incognitus
¿neffabi
lís.Nonenímquí infinita uirtus es,aliquid eorum es quae creaftí,nec poteft creatura
infinitatis tuáé conceptum corhpraefiendere:cufn finiti QC nifínítí nulla fit proportio*
Tuaúteth ¿mñípótensDeus,pótes te qui Omni mentí inuifibilis es,modo quo capí
queaà/cùiüis uífibilem offendere. Noli igitur amplius té occultare Domíne fis pro
jpicíus,& ôftende faciem tuam,& faluí erunt omnes populi, qui amplius uenam uitaê
eíús dulcedinem parum etiam præguftàcam,deferere neqiieunûnàm hemo á te re­
cedit , híií qúía ie ignorat. Sí fic facere dignabéris,, ceflabit gladius 0¿ odrj líuor,S¿
quæqjmala,
cognofcent omnes quomodo non eft nifi úna rélígíoin rítuúmua/
h'etate.Quôd fi fortehæcdifferentia rituum tolli non poterit,aut non expedit, ut diuerfitasfítdeuotíonís adaucftio,quando quglibet regio fuis cæremonrjs quafi tibi regí gratioribuSjUigilantiorem operam impendet: falcem ut ficut tu unus es,una fit re/
ligio,unus la tría: cultus* Sis igitur placabilis Domine,quia ira tua eft pietas, Sf iu;
ftitíá mífericordíaípátce debili creating tuæ.ïta nos tui commifTarq.quos populó tub
cuftodesconcefsíftí,6¿ hicintuerisituammaíeftatem omnínobís poísibíli exoratibnismodófupplícíterdeprecamuh
....
Cap. II.
D hánc Archangel! fupphcatíonem, cum p.mnes ccelicí cines fe pariter regi
fummo inclinarent: aiebat qui ín throno fedebat, hominem fuo arbitrio diz
miflum, in quo arbitrio capaceçh eum fuo confortio creaífet.Sed quía anima '
lis &C terrenus homo ,fub príncipe tenebrarum in ignorantia detinetur,am­
bulans fecundum conditiones uitaefenfibihs,qU2e nonçft nifi demundo principis te
nebrarum, 8C non fecundum mtellecftualem interiorem hominem, cuius uita eft de
regione originis fuæthinc aiebat,Ce multa cura & diligentia, per uarios Prophetas cj
aliorucoparationeuidentes erant, deuiâte honiinereupcaiTe. Ettandê quando nec
omnes ipfi Propheta: fufficienter principem ignorandi fuperare pollent, uerbu fuS
mtfifle,per quod fecit Qc fecula: quod induit humanitate, ut ficfaltemhominem dodbilemliberrirïii árbítrtj illuminaret,uideret non fècündàm exteriorem,fed interiorem hominem effeambulandum, fi aliquando reuérti iperaret ad immortalis uita
dulcedinem.Etquiauerbumfuum induit hominem» 6fin fanguine fuo perhibuit te*
ftimoniumueritathfcilicer hominem capacem efTeaeterna: uicp,propter quamaffequendam animalis ÓC fenfibilis uita pro nihilo habenda fit, quodqj aeterna uita non
fimi fi interioris hominis ultimum defiderium:fcilicetu.eritasquae folum appetitur,
ÔC uti aeterna eft,aeternaliter pafcit intelledum. Quæ quidem uerítas intelledum paf*
cens,non eft nifi uerbum ipfum in quo complicantur.omnia, Ôf per quod omnia ex*
plicantur, Qc quod humanam indtiitnaturam, ut quilibet homo fecundum ele Aio nem liberi arbitrrjinfualiumananacura,inh.omineillo qui & uerbu,immortale ueri<
tatis pabulum fe aflequi non dubitaret Addens^
cum hæc acfta finr,quid eft quod
fieri potuit,áínoneft fa ¿Sumí

A

Cap*
nt
D qiiarh interrogationem regis regum,y E R b v m caro fa (ftum, omriium cœ Verbiim;
licolarurii principatum tenens,omnium uice refpondit. Pater miiericordia/
rum, ôdftopera tua perfe&ifsima funt, & non reftat pro eorum comple­
mento qûïcquàm adíícíendurii : tamen quia ab initio decreuifti hominemli/
'faefiarbitrij maneretSf cumnihilftabilein fenfibilimundo p.erfeueret, uarienturque
extempore opiniones S¿coníe<fturarfíuxí biles, fimiliter & linguae
interpretatio*
nes.'índígéthumana natura crebra mfitatíone,utfallací3e quæ plurimum funt circa
uerbum tuum extírpentur,& fie uerítas continué eluceicanQu^eumfit una,Sf non
pofsit non capi per oniriem liberum íntelledum,perducéturomnísrelíg¿onumdí/
uerfitas in unarn fidem orthodoxam* Placuitregi. Ecaduocatis angelis qui om/
ilibus nationibus & linguis præfunt, cuilibet praecepit, ut unum cæteris peritioreth
ad uerbum quod caro faâum, adduceret* Etmoxin confpecftuuerbicomp'nruçrunt
uiri fcilicet grauifsimi mundi huius ¡ qttëffih extafîm rapti, quos v e r b v m DH

A

8^4

De Pace fidei

ficalloquebatunAudiuitDomirtus rex cóeli & terrx gemitum ínterfedorum S¿ co/
peditorum,ôdnferuitutem redadorum,quí ob religionum diuerfitatem patiuntur*
&C quia omnes qui hanc aut faciunt aut patiuntur perfequutionem, non aliunde mo«
uentwr nifi quia fic falittt credunt expedire, QC fuo creatori placere : mifertus eft igiturDotninus populi, 8¿ conplacet omnem religionum diuerficacem, communi om­
nium hominum confenfu,in unicam concorditer reduci religionem deinceps inuio
labilem .’Hoc Onus mínífteríj uobisuírís eíedis committitjdandouobisafsiftçntes
ex fua curia admíniftratoríos angelicos fpiritus, qui uos cuftodiant ac dirigantJo*»
cum deputans Hierufalem ad hoc aptifsimum

Cap.

Græcus.

ÍIIL

D hæc unus cæteris feníor & (ut apparuit)GA E c vs, præmiffa adoratione
relpondi t: Laudes Deo noftro dicimus, cuius mifericordia fuper omnia ope
ra eius,qui folus potens eft efficere, quod in unam concordantem pace tari/
ta religionu diuerfitas conducatur,cuius praecepto nos fadura eius non pof
fumus non obedire Oramus tamen nuncinftrui, quo modo hæcper nos religionis
unicas pofsitintroduci.Nam aliam fidem ab ea,quam natio quel ibet etiam fan guiñe
fradenus defendít,noftra(Íiaf¿one difficulter acceptabit. Reípondít.vERB vm. Non
aliam fidem, fed eandem unicam undicp præfijpponi reperietís. Vos enim qui nunc
adeftis, inter ueftræ linguae confortes lapientes dicimini, autfaltem Philofophi,feti
Capientia: amatores. Ita eft inquit. G R a e c v s* Cui verb v m.Sí igitur omnes ama/
tis iapientiammonne ipfam fapientiam effe præfupponitis?Clamabat omnesfimul,
nemine dubitareeam efle.SubtLinxitvERBVM Non poteft effe nifi una fapientia.Sienim pofsibile effet plures effe iapi têt i as, illas ab una effe neceffe effetiance enim om
pluralitatein,eft unitas. G R a e c vS.Nemo noftram hæfitat/nhoc,quinfituna fa
pientia,quam omnes amamus,0¡fpropter quamPhilofophi nominamur: cuius par/
ticipatíonefuntmuki fapíentes, fapientía ipfa fímplící & índíuíía in fe permanente.
ve rb v aï. Concordatis igíturomnes,unameffeíímplicifsímamfapientíam,cuíus
uis eft ineffàbilis.Et experitur quífqj ín explícatíoneuirtutís eius, ineffabilem ac in­
finitam uim illam. Quando enim uifus ad ea quæuifibilia funt fe Conuertit, ÔCquicquid intuetur, attendit ex ui fapientiæ prodiiffe, ita de audítu,6¿ lingulis quæ fenfus
attingit inuilibilem fapientiamprnniaexcedere affirmat, graecvs. Nec nos q hanc
fecimus PhilofophiKprofefsionem,alia uia dulcedinem fapientiæ,quâm rerum quæ
fenfu fobiacentadmirarionepræguftatam,amâmus. Quis enim non moreretur pro
adipifeenda tali fapientía, ex qua omnis emanat pulchritudo, omnis dulcedo uitæ,8£
Omne defiderabile?ln opificio hominis,quantarelucet uírtus ïàpientiç,in membris,
ordine membrorum,uita infufa,harmonia organorum,motu,ÔC demum in fpiritura/
tionali,qui capax eft artium mírabilíum,ó¿ eft quafi fignaculum fapientiæ, in quo fu
per omnia utin propinqua imagine relucet fapientía æterna, ut ueritas inpropin/
qua fimilicudine. Etquód fuper omrtíamírábíle eft, reducentia illa fapientiæ, per ue/
frementem conuerfionem fpiritus,ad ueritatemplus & plus accedit quoufcp uiua ipfarelúcentíadeumbraímagíníSjContíntiéueriorfíacSCconformíor ueræ fapientiæ,
lícetabíoluta ipfa fapientía, nunquam fit utieft ínalio attingíbilís: utficfitperpetu/
usindeficiens cibus intelledualis,ipfa æterna ínexhauríbilis fapientía. VE R B 7M,
Rede incedi tis ad noftrum quotedimus propofítum. Omnes igitur uos etfídíucr/
farum religionum nocemini,unum præfupponitis in omni díuerfitate
tali,quodfapientiam nomínatís.Seddícite,complediturne una fapientía o mne id quod
dící poteft?

A

ne

Refpon/

De Pace fidci
.

. ReípótidítItalus.

Cap*.

¿

V.

'

I Mb íion eft uerbum extra fapientiam. Verbum enim fumme (apientisffn fa*
pientiaeft,S¿in uerbo fapíentíá,nec quicquam extra eam. Omnia ertim infinita Italus'
cônpleditur fapíetia. v érb v m.Sí quis igitur diceret, omnia ín fapientía creata,S¿ alius oninia inuerbo creata : dicerêtne illi ídem an dmerfum? ( T A L V S.Li/
cet appareat diuerfitas indidione, eft tamen idem inféntentíatcreatorís enim yerba
rn quo cunda creauit,non poteft effe nifi fapientía eius, verb vjmu Quid igitur ap/
paret uobisteft fapientía illa Deus, an creatura £ i t a l v s . Quia Deyscrearor Orrt/
nia creat in fapientía,ipfe eft neceífa rio fapientía creatae fapientiæ. Ante enim om­
nem creaturam eft fapientía,per quam omne creatum id eft quod eft.v e rb v m.Síc ia
piëtia eft æterna,quia ante omne initiatu & creatum j tal vs.Nemo negare pocefti
quin id quod íntellígícur efle ànte omne príncípíatum,fít eternum. veRBVM.Eft ergo
prtncipium.iT al v s.Ita eft.v ER B vM.Ergofimplicifsirnu, omne enim copo fi tum,
cftprincipiatuzcomponentia enim noti pofflmt efle poft compofitum .it ÀL v s.Fa/
teor.vERBVM.Sapientia igiteftæternitas.iTAL vs.Nechocalicer eflepoteft.VER.*
B vm.Non eft autem pofsibile plures efle æternitatesjquia ance omne pluralitateeft
unitas.tt Al vs.Neqj id quiscj? diffitebit, V ER B vmJBh igitur fapient¿a:Deus,uhuá,
(implex, æternus,principium omtiiurtwT a l v sJtaefleneceffeeft.v erb.vm Ecce
quomodo uariarum fedarum Philofophi,in religione unias Dei quem onines præ/
íupponítísjineo quodamatores fapicntiæprofiteminiîCOïicordactë.

Arabs.

Cap.^

VL

.

.

,

.

HïcArabsexorfusrefpondit.Nihilclariùsnecueriùs dicipoteft.verbVM. Ara^fc
Sicut autem uos profitemini,exeo quod amatores fapientiæ,àbfolucam fápientiâiputacifnè hominesintelledu uigetes non amare fapièhtiâC’A R A
Puto uerifsimè omne homines natura appetere fapíenciá ,ci5 fapientía fit
uita intelledus,q alto cibo ueritate,uerbo uita: fuo íntelleduali,qiíí fapíetía eft,in uita fuá coferuárí nequit.Sicuc ením omne exiftens,áppetít omne id fine
quo exiftere no poteftííta íntelledualís uita fapíentiá, v e r b VM.Omnes ergo horríí
nes profitentur uobífcu unam abfoluta fapi entia eiTe,cg præfupponStiquæ eft unus
Deas* a r a b s.SiceftjóC alíud nemo intellíges aftruere poteft v e r b v m. Vria eft ígí
tur religion cultus omniumintelleduuígentium, quæin omnidíuerfitate ritus præ
fupponitur.A R A b S; Tues fapientia,quia uerbum Del : quæfo cultores pluria Deo/
rum,quomodo cum Philofophis ín uno Deo concurrunt £ Nam nullo uncÇ tepore
Philofophi aliter fenfifle repedatur q> inpofsibile fit eflè pluresDeos,quib.unus
fuperexalcatua nonpræfit: quifoluseft principium, áquo ali] habetquicquíd haber,
multo excellétíus $ monas ín numero.verbum.Omnes qui unçg plures Deos colus
irunt,diuinitat€ effe prçfuppofuerftt.Ulâ enim ínomníb.Dtjs tancjj in participanrib.
eandë adorant.Sicut enim albedine non exiftente,no funt albafitâ díuínitate non exi
fíete,non funt Drj.Cultus igitDeoruconfitetur díuíníratem.Et qui dicit pluresDe/
osidicitunumantecedenter omnia principiuficut qui a (Terit plures fandos, unu fan
dum fandorum, cuius participationeomnes alq fandi funt,admittit. Nunc^gen<
aliqua adeo ftolida fuit, quæ plures crederetDeos, quorum quifcp eflet prima caufá^
principin,aut creator uníuérfi. a r a b s.Ita putó.Ná idipfum contradicit fíb i i p fi, pl u>
ra efle principia prima.Pfincipift enim cum non pofsit effe principiat&quia d feipfd.
eflet príncípíatum effet antecjj eflet,quôd no capit ratioddeo principia eft æterna?
Et no eft pofsibile plura efle æterna, quia ante omne pluralitatem eft unitas. Ita unft
neceflario erit principium^ caufa uniuerfi. Ob hoc non repperi hadenusgente ait
qua,ín boca uerítatís uta declinafle. v E rb v m, Si igitur omnes qui plures Deos ue/
nerantur, refpexerintadidquod præfüpponunt, fcilícet ad Deitatem quæeft caula
Omnium,& illam uti ratio ipfa didat in religionem manifeftâafl'umplerint, fient ip­
fam i mplí cite colGt in omnibus quos Déos nómínanulís eft di Abluía .Arab s. For té
hoc non effet difficile,fed tollere culturam Deorum erit graue Nam populus fuffrà
gia fibi ex cultpra ptæftari pro certo tenet SC inclinatur ; ob hoc pro (ua faluatione,

adffU

Stfií

De Pace fidei.

\
ad illa nomina recurrit* ve RB v n. Side faluatione pari iam didoffiodo informare/
tur,populus potiùs quaereret faluationem ineo qui déditeffe,& eftipfefaluatoratqs
faluatío infinita,^ in rjs qui exfe nihil habent,nifi àb i pío faluatore concedatur. Vbi
uero populus ad eos qfancfti habiti funt omniü opinione,quia Deiformiter uixerut*
confugeret quafi ad acceptos interceffores, in quadâ aut íntírmítaté aut alia necefisî*
tate>auteofde</WHrtueneratione coleret,feueorSmemoriareuerenterageret,quia
amict Det ôf quorn uita eft imitanda, dumodouní foli Deo omnem daret latriæ cul'
tununon contradiceret unicae religioni,& hoc modo populus facile quietarctun
Hiclndus.

Cap.

VII.

Vídtuncde ftatuisôf fímulacris? verb vm. Imagines quseadnotitiam
deducunt ea,, quæ tn ueró unius Dei cultu conceduntur, non damnantur:
fed quando à cultu latrías unius Dei abducunt, quafi in ipfis lapidibus fit
aliquid diuínítatís, ftacuae alligetur, tunc quia decipiunt, & à ueritate
- auertunt,meritô cofringidebent, iND vs. Difficile eftpopulumauer
tere ab inuetera ta idololatria,ob refponfa quæ dantur, v erb v m. Raro hæc refpon
fa aliter quâm per facerdotes, qui fic num en referunt refpondiffe, fabricantur. Nam
quæfitopropofito,autarte aliqua quamexcoelidifpofitioneinobferuantiaperdaxe
runt,aut forte, confingunt refponfum quod numini affribunt, quafi fic coelum aut
ApoHojUelSoliubeatrefpodere Quapropter accidit illa plærûcp efte aut ambigua,
ne aperteconuincanturde mendaci o:aut penitus mendofa,8Cficaliquado cafuuera.
Et quando facerdos eft bonus coniedor, melius diuinat,&reiponfa funt ueriora.
I nd v s.Compei tum eft fçpe fpiritum quendamftatuæalligatum,patenter refponfa
dare.VE RB v M.Nonanima hominis.aut Apollínis,uel Aiculapij, aut alterius qui $
Deo coliturffed fpirítus nequam,ab initio humanæfalutisinimicus, finxit fe fide per
hominem aliquando fed raro ftatuæ alligarí,S¿ ad refponfa cogi,u t fic deciperet: fed
poftquâ dete&a eft fallacia,ceflauit.Vnde hodie os habent & non loquuntur. Poft/
quam experimento comperta efthæcfallacia fedudoris in multis regionibus,dam*
nata eft idololatria pené per omnia fapientiorum hominum loca.Et non erit difficile
fimiliter in Oriente,ad inuocaciqnemunius Dei fallaciam Idololatriae detegi, ut fie il
li exteris mundi nationibus conformentur.jNDvs. Deteftis fallactjs praeapertis,atcp
quod ob illas Romani prudentifsimi,fimiliter Graeci atq$ Arabes, idola confrege
. runtîfperandum eft omnino idololatras Indos fimili ter aduros, maxime cum ftpien
tes fin t,6¿necefsi ta tem religionis incultuunius Dei effe nonhæfitenr,etiam ficum
Mds.
hoc idola fuo modo uenerentur:S¿ de unoDeo adorando,fic conclufionem capient
pacificam. Sed de trino Deo, diffi cillimum erit concordiam ubicR acceptarijuidebi/
tur enim omnibus trinitatem fine tribus concipi non poffe.Quod fi trinitas effindi/
uinitate,erit& pluralitas in Deitate. Prius autem dídum eft,&uere ita effe necefte
efftfcilicet non efte nifi unam Deitatem abfolutam.Non eft igitur pluralitas in abfqlutaDeitatejfedinpartícipantibus,quinonfuntDeus abfolut¿,feddíj participado/
1 . * ne.VERBVM. Deus ut creator,eft trinus&unus:ut infinitus,nec trinus,nec unus,
nec quicquam eorum quædici poffùnt.Nam nomina quæ Deo attribuuntur, fumun
turâ çreaturis, cumipfefit in fe ineffabilis, & fuper omne id quod nominari autdi*
cipoteft.Vnde quiaDeu colentes ipfum adorare debent,tanquàm principia uniuer
fi,inip(o auteunouniuerfo reperitur partis multitudo inaequalitas &feparatio(mul
titudo enim ftellarum,arborumjhominum,lapidum fenfui patet) omnis autem multi
tudin^s unitas eft principium : ideo principium multitudinis eft æterna unitas. Re­
petitur inuniuerfo partium inaequalitas, quia nulla æqualis alteri ( inæquaîitas enim
cadit ab aequalitate unitatis) ante igitur omnem inæqualitatem eft æqualiras æter/
na. Reperitur in uno uniuerfo partiumdiftinâio feu teparatio, ante autem omnem
diftincftionem,eftconnexiounitatis &æqualitatis,âqua quidem conexione cadit fe
paratio feu diftindiio.Conexio igitur æterna.Sed non poffunteffe plura æterna Jgi*

O

tur

Dialogus*

Ut

Hir tí tina í tertiltateJfeperitùtunitas, imitatis «qualitas, & ifaftatís
¿qualitatis unio feu connexio. Sic príncípíu fithplícifsimum uniuerfí,eft imítrínum; qui a ín prín
cípio complicari datur príncipíatutn,omne autem principíatum dicit fíe fe in princi­
pio fuo complicari j8¿ ín otntii princípiato^rína talis díftíndio ín unítáte eflentiæ reperí tur:Quare & omnium principium fimplicífsímum,erit trinum unum*

Chaldaeus;
».
g
’
I

Cap,

VIII;

Ácc & fi fapíentes alíqiiatituium capèrepoffentîtariien comunèm uülguni

! eXcedunt.Namut intelligo non eft ueru quod fint tres Díj, fed unus qui eft
trínus:uísnedicere,quód ipfe unus in uirtute eft trinusCVE R b vw.Deus eft
f abfoluta uis omnium uirtütu,quía omnipotens. Vnde cum nort fit nifi uni
abfoluta uirtusáqu¿ eft diuitia eflentiaâillâ uírtutem dici trinâmon eft ali ud,
‘quam Deum aflerete trínúm .Sed non fic canias uírtutem, prout díftínguítur contra
realítate,quiaínDeo uírtus eft ípfa realitasjfic&de potentia abfoluta,qugeft&u ir­
itis.Nam non uideretur cuiquàmabfurdum, fi diceretur omnipotentiam diuina qua:
èft t)eus, in fe habere unitatem quæ eft entitas,«qualitatem, S¿ connexionem. Vt fic
potentia unitatis uniat feu effentiet omnia quæhabentefte(in tantum enim reseft,irt
quantum una efttunum enim & ens conuertuntur) Si potentia «qualitatis, æqualifi*
çetfeu formet omnia quæ confiftunt ( inhoc enim quód res nec plus nec minus eft
quam id quód eft,aequaliter eft: ft enim plus uel minus efletmon effet. Sine aequalitate
igitur nonpoteft eflejfic potentia connexionis, uniat feunedat. Vndeomniporediia in uirtute unitatis, uocatdenón éflè,ut quod non erat, fíat capaxípfíus efte; in
uirtute æqualitatiSjformat : ín uirtute cÔnexionis,nedit, utí ín eftentía amorís ui­
des, quomodo amare riecftit amantem amabiliter.Quâdo igitur de non efle iwcatur
per omnipotentiam homo,primó in ordine oritur unítas,poft çquâlftas,inde nexus
iïtriuft^.Nam nihil eflepoteft nifi fit unumprioriter igitur eft ünum* Et qüía homo
iïocaturdenoneflè ; oritur unitas'h ominis primó in ordine, deinde æqualitas illius
unitatis feu entitatis (nam «qualitas eft explicatio formæin unitate, ob quam uoca/
tur unitas hominis,& non leonis uel alterius rei. Aequalitas autem non poteft ni fi ab
unitate orirfinam alteritas nonproducit«qualitatem,fed unitas feu identitas)dein/
de ex unitate & aequalitate procedit atrior feu nexus* Vnitasenimab «qualitate,
aequalitas ab unitate,non funt feparabiles. Nexus igitur feu amor fic ft habet, quod
pofitaunitate ponitur «qualitas, SCpofita unitate S aequalitate ponitur amor ftu
nexus* Si igitur non reperitur æqualitas quínfít unitatis aequalitas, & non reperi/
tur nexus quin fit unitatis & aequalitatis nexus,ita quôd nexus eft in unitate gquailitas in unitate, & Unitas ín aequalitate,6¿ Unitas & gqualítas ín nexujmanifeftum eft¿
iíón efle in trinitate eflentíalem diftindíonem» Illa enim quæ effentialiter differunt
ita fe habent, quód ünüm efle poteft alio non exiftente* Sed quia fic fe habet trini/
tas,quód pofitaunitate ponitur unitatis æqualitas,&econuerfo, & fimiliterpofitis
unitateQt æquàlité poníturnexus, &econuer$ó:híncnoníneflentíafed inipfare/
latione uídetur quomodo alia eft unitas,alia æqualitaS, alia connexio. Numeralis
áutem diftindlio eft efleritialis : nam binarius differt à ternario effentialiter, pofitó
enim bínariOjñón ponitur ternarius^ & ad efle binarij non ftquitur ternarius. Qua­
re trinitas in Deo non eft compofita, feu pluralis, feunumeralis,fedeftfímplícífst>
ma unitas. Qui igitur Deum credunt unum, non negabunt ipfum trinum, quando’
intelligunt trinitatem illam no diftingui ab unitate fimplicifsima, fed efle ipfam:ita
quôd nifi effer ípfa trínítasínunítare,noneffetipfumprincípíumomnípotensad
creandum uniuerfum QC fingula. Virtus quanto unitior, tanto fortior:quanto au>
tem unítíor, tanto fimplicior. Quanto igiturpotentior ftufortior, tanto fimplicior* Vnde cum eflentíadiuina fit omnipotens,eftfímplícífsima trina» Sine
enim trinitate^on effet principium fimplicifstmum/ fortifsimunb omnipotens*
' Chal/

86 8

De Pace lidci

V s . Arbitror neminemabifto ihtelledudiflentire pofle: Sed*
quôd Deus habeatfílium, & partícipemíndeítate:hocímpugnant Arabes, & multi
cum ípfis.v ere VM. Nominant aliqui unitatem patrem, aequalitatem filium, & ne/
xum fpíritum fan&urm quia illi termini etfi non ftntproprtf, tamen conuenienter fi/
gnificanttrinitatem.Namdeunitaceaequalitas>& de patre filius: ab unitate patris
aequalitate fílq,amor feu fpírítus* Tranfit enim natura patris in quandam xqualita/
tem in filio. Quare amor 0¿ nexus ab unitate QC æqualitateexoritur.Et fi fimplicio*
Wrf«*
res termini reper iri poflènt, aptiores eflent, ut unitas, iditas,& identitas. Hi enim ter/
ititas.
mini, magis uidetur fœcundïfsimam effentiç fímplícítate explicare. Etattende cum
identity
eflentia rationalis animíeíít quædam foecundítas3fcílícet mens,fapíentía,& amor
feuuoluntas quoniam mensexíe exerit intelledum feu fa píen tíam.ex quibus uolun
tas feu amor,& eft hæc trinitas ín unitate eflèntiæ animív foecundítas,quam habet in
fimilitudine Îœcundifsimæ increatæ trinitatis; fie res omnis creata gerit imaginem
uirtutis creat iup,& habetiùo modo fœcunditatem in fimilitudine propinqua ueldi/
ftanti,foecundifsimæ trinitatis omnium creatricis. Ita ut non folum creatura habeat
effe diuino,fed efle fcecundum fuo modo trinum,ab eflefoecundifsimo trino 6íuno:
fine quo efle foecundo, non poflet nec mundus fubfiftere^nec creatura effet meliori
modo quo effe poffen
I'"*’™®'
Adhaecludxusrerpondit.
Cap.
IX.
ch ald ae

Ptimê explanata eft fuperbenedicfta trinitas,quænegarïnequit NamPro/
pheta quidam nobis ipfam quàmbreuifsimêaperiens,aiebat: Deum inter/
rogaffe,quo modo ipfe qui aliis foecunditatem generationis tribuit, fterilis
effe pofletÆtqtiamuisIudæi fugiant trinitatem propter hoc,quia eam pu­
tarunt pluralitatem^tamen^intelledo quod fit foecundítas fimplicifsima,perlibenter
acquiefcenuvERB v m. Facile etiam Arabes & omnes faplentes ex his intelligent,tri
nica tem negare, effe nega re díuínam fœcunditatern & uirtutemcreatiuarm ac quôd
admítelo trinitatis}eftnegareDeorum pluralitatem&confocialiratem. Facitenim
ipfa foecundítas quæ eft trinitas,non eífe neceflequod fint pluresDq, qui concurrat
adereationem omnium,cumuna foecundítas infinita, fufficiac omneidereare quod
eftcreabile. Multo melius Arabes caperepoteruntueritatemhocmodo,quam mo/
do quo ipfi loquuntur,Deum habere effentiamSC animam, adduntep Deum habere
uerbum & fpíritum. Nam fi dicitur Deum animam habere,non poteft intelligi ani/
, mailla,nifi ratio feu uerbum quod eft Deus. Non eft enim aliud ratio quam uerbum:
&C quid tunc eft fpírítus Sancflus Dei,nifi amor qui eft Deusi Nihil enimde Deo fim
plicifsimo uerificatur, quod non fitipfetfi uerum eft Deus habere uerbum, uerum eft
uerbum Deum e fle:fi uerum eft Deum haberefpíritum, uerum eft fpíritum effe De/
um. HabereenimínpropriéconuenítDeo,quiaípfeeftomnia,íta qubdhaberein
Deo»eft effe. Vnde Arabs non negat Deum mentem efle, Qt ab illa uerbum generari
feu fapientíamí SCexhis fpíritum feu amorem procedere. Et hæc eft illa trinitas, quaç
fupra eft explanata & per Arabes pofita,licet plæricp ex ipfis non aduertant fe trini*
tatem fateri. Sic 6¿¿n Prophetis ueftris uos ïudæi repetí tís, uerboDeí ccelos forma­
tos
(pirita eíus. Modo autem quo negant Arabes & ïudæi trinitatem, cerré ab
omnibus negari debeufed modo quo ueritas trinitatis fupra explicacur3ab omnibus
denecefsitateampletftitur.

O

Ad hæc Scytha.

Scitha.
Aegypt^
Vltloniti'

Cap*

X

“T Ihil fcrtipuli efleporeft in adoratione fimpîicifsimæ trinitatis;quam &ho
I die omnesqui Deos uenerantnradorant. Dicunt enim fapientes, Deum
1
crcatorciT1 efte utriufe# fexus, atep amoremtuólentes per hoc foecundifsF
•Amam trinitatem creatoris(modo quo poffuntJexplicare.Altj afferunt De/
um fuperexaltatum, de feexerere intelledum feu rationem, & hunc dicunt Deum
dçDeo;atçp illum afferunt creatore, quoniâ omne creatum caufam & ratione habet,
cur
K

Dialogus.
leur ftthoc & nbh illud. Omnium igitur rerum ratio ufta infinita,Deus eft. Ratio au>
tem quæ Ao^oj feu uerbum â proferete emanat,ut cum omnipotens uerbum profert,
facia fint ea in re, qux inuerbo complicantur ; ut fi diceret omnipotentia ? fiat lux,
tunclux in úerbo cóplicata exiftit ita adu. Hoc igitur uerbum Dei eft intelleduale,
ut prout res eft concepta in intelledu ut fit,íta exiftat realiter* Dicunt deínde fpíritu
connexionis procedere ín tertio ordine, qui fcilicet connedht omnia ad unum ut fíe
unitas uniuerfíj. Nam anima mundi, feu fpirirG qui omnia necftít, per quem qualibet
creatura participationem ordinis ut fit pars uniuerfi,pofuerGt. Oportet igitur quod
hic fpírítus in principio fit ipfum príncipíum:amorautene<ftít. Hinc amor qui Dez
us eft feú charitaSjdici potefthic fpírítus,cuius uis eft diffufa per uniuerfumjita quod
nexus quo pattes ad unum feu totum conneduntur, fine quo perfecftio nulla fubfi*
fteret,habeat Deum fiium príhcipíum.lta clare confpicitur, omnes lapientes aliquid
trinitatis in unitate attigiffe. Bt propterea dum hanc quam nos audiuimusexplana/
tioaem àudiuerint,gaudebunt ¿¿laudabunt.
Refpondit Gallus*

Caf>*

XI.

Liquando hoc argumentum úéntílatum inter ftudiofosaudiui* Aeternitas Gallu'®*
aut eft ingenita,aut genita,aut nec ingenita nec genita. Vide ingenitam rati­
onabiliter patrem omnipotentem uocari, genitam uerbumfeu filium, nec
ingenitam necgenitam amorem feu fpiritumfandum, quia ipfe procedit ab
utrocp.Et née eft ingenitus,quia noneft pater,nec genicus,quía non eft filius,fed pro
cedens ab utrocg.Vna eft igitur aeternitas, illa eft trina & fimplicifsima. Vna dei­
tas trina,una eflentia trina,una uita trina, una potentia crina,una uirtus crina. In hac
àutem fehola profecía ut quæ obfcura fuerunt, luce clarius quantum nunc datur patefcant.Et quoniammaximareftatcontradidioinmundo,aflerentibusquibufdani
Uerbumcarnemfadumob redemptionem omnium, ahjs aliter fentientibustopor/
tèt fuper hoc nos informari, quomodo in ea difficultate concordiam attingamus-*
veré v m. Hanc partem elucidandam Petrus Apoftolus recepit, ipfum auditefuffl*
cienter enim edocebit quaeq? abfeondita uobis. Ec compárente Petro ín medio eo/
rum ita exorfuseft.PetRK Omnis circa incarnatumuerbum diijerfitas, has uide>
tur habere uarietates. Primo quibufdam dicentibus uerbum Dei non efle Deum: 6¿
hæc pars eftiam antèfuffîcienterexpfofa,quoniam non poteft uerbum Dei nifi De*
useffe. Hoc autem uerbum eft ratio:
enim Græce uerbum dicitur,quodeftra>
tioîDeum enim habere rationem, qui eft creator omnium rationalium animarum 8¿
fpírítuum, indubium eft. Hxcautem ratio Dei, non eftnifi Deus, uti praeexpofi/
tum eftmam habere in Deo,coinciditcumeffe Ille enim á quo funt omnia, in fe coni
pledlicur omnia, 8£ eft omnia in omnibus, quia formator omnium t ergo forma for­
marum. Forma autem formarum, complicat in fe omnes formas formabiles* Ver/
bum igitur feu ratio, infinitacaufa &menfura omnium quæfieri poflunt, DeuseftQuare illi qui admittunt uerbum Dei effe incarnatum feu humanatum, necefle eft qci
ipfi fateantur,hominem illum quem dicunt Deí uerbum,etiam efle Deum*

A

Hic Perfaïoquutus eft dicens*

Cap*

XIÏ*

Etre,ft uerbu Dei eft Deus: quomodo Deus qui eft immutabilis fieri poflet per£u
non Deus fed homo,creator creaturaç’Negamus enim hoc penêomnes, pau
cis in Europa demptis. Etfí fint quídam internos qui Chriftiani uocenturjl/
línobífeum concordantín huius rei ímpofsibílítate, fcilicetqubdinfinitum
iit finitum,& aeternum tempórale.PETRVS, Hocipfumfcilicetæternû effe tempo­
rale conftanter uobífeum nego:fed cum uos omnes qui legem Arabum tenetis, dici
tisChriftum effe uerbum Dei, & benedicitis, necefle eft & quod fateamini ipfum
Deum, persa. Fatemur ipfum efle uerbum Sí fpíritum Dei, quia inter omnes qui
funt aut fuerunt, nemo habuit illam excellentiam uerbi fpírítus Dei s non tamen
Lll
admitti/

P

«70

E

Dc Pace fidci

admittimusproptereaqaôdfueritDeus,qui non habet participem* Ne îgituf facídamus in pluralitatem Deorum,negamus ipfum Deum,que Deo proximum profi­
temur. p È r R v s. In Chrifto naturam humanam creditis? P E R.s A.CredimuSjâf il/
tam werarn in eo fuifle & perftitiffe affirmamus* pe T R v s. Optime, Hæc natura,
quia humana non eratdiuina.Et ita in omni eo quôd in Chrifto uidiftis â ftcundum
hanc naturam humanam,per quam fimilis erat alíjs hominibus,non apprghendiftis
Chriftum Deum fed hominem.pe r s a .Ita eft.P e t r v s.ln hoc nemo à uobis difteti
tit.Nam natura humana fuît in Chrifto perfedifsima,per quam fuituerus homo,8€
mortalis ut alti hominesîfecundùm illam autem naturam,non fuit uerbum Dei. Dtciroigitur mihi cum fateamini eum uerbum Dei,quid per hoc intenditis? persa*.
Non naturam fed gratiam,fcilicetipfum hanc gratiam excelfamaiïèquutum, quôd
in eo Deus pofuit uerbum fuum. p e tr v S. Nonne in alrjs Prophetis íímíííterpo*
fait uerbum?nam omnes uerbo DominiloquutifuntjSC erantnunctjuerbíDeú
persa. Ita eft,fed omnium Prophetarum maximus Chríftusí ideo magis proprie
* conuenit ei ut dicatur uerbum Dei,quàm alfjs Prophetis, Poflent enfin plures epi*
0 ' ftolæmiflæinfeuerbum regis continere,in particularibus negocíjs Ôf prouinerjs:
fed una fola efle,quæ uerbum regís côtinet per quod totum regnum regitur, fcilicet
quia continet legem ÔC præceptum,cuiomriesobedire tenenrur.P E TR vs.Boham
ad huc finem uideris fimilitudinem propofuiffeîfcilicetquôd uerbum regis feriptu
in uarijs chartis,non mutat ipfas chartas in alias naturas,manet enim naturæ earum
poft infcriptionem uerbijUtierantante: Sic dicitis, naturam humanam manfifle in
Chrifto. Pers A.Dicimus. p et rvs.PIacet.Sedattendequæeftdifferentia,intet
mifsiles chartas &haeredem regni.ln hærede regni eftproprie uerbum regis uiuum
liberum
illimi tatum,in mifsilibus nequaquam. P E R s a,Fateor fi rex mittit hæ
redem in regnum,hæres portat uerbum patris uiuum & illímitatum*PETRVS*Nón>
ne proprie haeres eft uerbum, & non nuncius feu commiftarius,aut epiftola uel miC
foría:éóin uerbo haeredis complicantur omnia uerba nunciorum & miflbriarum?
ÔC quamuis Iwes regni nô fic pater fed filiusmon eft alienus ¿ regia natura,propteif
quam aequalitatem eft haeres ? P E R s A.Probè capio,fed obftat,quia rex & filius funt
duo:ideo non ad mittimus JDeum habere filium.Filius enim eftet alius Deus quàm
pater,ficutfilftïs regis alius homo quam pater.pETRVs.Benefimilitudinemimpu/
gnas,nam non eft propría,quádo attendis ad fuppofita,fed fi tollis diuerfitatem mi
meralem fuppofitorum,^ refpicis ad potentiam,quæ eft in regali dignitate patris 0¿
fili} fui hæredisitunc uides quomodo illa potentia regalis,eft una in patre & in filio*
In patre ut in ingenito,in filio ut in genito feu uiuo uerbo patris. P E R s A. Pro fe quere.p e t R v s.Efto igitur quôd fit potentia talis regalis abfoluta ingenita & genita,et
quôd ipfa talis ingenita,uocetad focietatem fuccefsionis connaturalis genitæ,natu
ra alienum,utalienanatura in unione cum propria fimul 8¿ indiuife polsideant re­
gnum nonne naturalis fuccefsío,8¿ gratíofa feuadoptiua,in una hæreditate concur
runt? Pers A.Manifeftum eft. P b t r v s. Sic & in una fuccefsione unius regni,uni*
i untur filiatio &adoptio:fed adoptionis fuccefsio non in fe,fedin filiationis iuccef
Ifionefuppo fita tur. Adoptio enim quæ de fua natura non fuccedít,fi fuccederede/
bet filiatione exilíente,oportet quôd non in ft,fed in illo fuppofitetur qui per natu­
ram fuccedit.Sfigitur adoptiOjUt cum filiatione fuccedat in adeptioncfimpliciisfi
mæ&indiuifibilishæreditatis,noncapitexfefedex filiatione fuccefsíonemtnon
erit alius fuccefïor adopeiuus
alius naturalis,licet alia natura adoptionis, alia naruralis,Nam quando feparatus effet, & non in eadem hypoftafi adoptiuus cum na£uralí:quomodoconcurreretínfuccefsíoneíndiuífibilís hæreditatisfVnde ínChrí
fto fie tenendum eft,naturam humanam unitam uerbo feu naturæ diuinæ, íta quôd
humana non tranfi t indiuinam,fed adhæret fie indiiTolubiïiter eidem, ut non ieparatim in fe fed in diuina fuftentetur feu períokietur,ad finem, ut ip 1 a humana natura
uocata ad fuccefsíonem æternæ uitæ cum diuina,in ipfa diuina immortalitatem affe
quipofsit. persa. Competenter capio iftud tied adhuc alio íntelligibili exemplo

871

Dialogus-

iam di ¿lum clarifica*? e trv s.Nonpoflimt fingi fimilitudifles præciiç,fedecce fa­
pientia in fe,eft ne accidens,an fubftantiaip E R s A.Subftantia ut in fe,ut alteri accidit
accidens.p E t R v s* Omnis autem fapientiain omnibus fapientibus ab illa eft, quæ
eft per fe fapientia, quoniam illa Deus. pERsA. Oftenfa funt hæc* petrvs»
Nonne unus homo eft fapíentíor alio í persa. Certumeft* petrvs* Qui igi/
tur fapientior eft, propinquior eft ad fapientiam per fe , quæ eft maxima abfoluté : &
qui minus fapiens.remotior. persa* Admitto, petrvs* Nunquam autem ali­
quis homo fecundum humanamnaturatn adeo fapienseft^ quin pofsiteffeiapienti/
ortnam inter fapientiam contradtem fcilicet humanam, & fapientiam per ie quæ eft
díuínaÓ¿maximaát<^ínñníta,fempermanetínfinítad¿ftantía. persa. Ethocfimiliter manifeftum* petrvs. Sic de ma gíftérío abfoluto magifterio contra/
¿to pariformiter:inmagifterio enim abfoluto eft ars infinita,in cotracfto finita* Efto
igiturquôd intelledus alicuius, tale magifterium ac talem fapientiam habeat, quod
non fit pofsibilemaiorem haberi fapientiam feu maius magiftcritirrutuncintelledus
tllius,maximæ unitus eftfapientiæ per fe, feu magifterio petfe, adeo quèdunioilla
maior effe non poffet: nonne intelledus ille in uirtute unitae fapientia: maximæ,ÔC
uniti magifterrj maximi cui unitur,diuínam uirtutemadeptus effet,ôi in homine ta­
lem habentem intellecftum, natura. intelledualíshumanaefferímmedíatifsíméuníta
naturædiuinæ,feufapientia:æternæuerbo, autattiomnipotenti £ p E R s A ♦ Fateor
totum, fed hæc unio adhuc effet gratiæ. p E TR v s. Quando unio tànta effet na/
turæ inferioris addiuinam, quod maior effe n on poffet, tunc effet ei unita etiam in
unitateperfonalii quàmdiu enim natura inferior non eleuaretur in unitatem períbnalem áhypoffaticam fupenoHs,maior effepoffet. Si igitur ponitur maxima,infe/
riorinfuperiori adhærendo fubfiftit : nec hoc pernacuram, fed gratiam. Hæcau/
tern gratia maxima quæ maior effè nequit,non diftatà natura,fedcum illa urtitur.Vti
deetíí per gratiam humana natura uniatur diuinæ : tamen gratia illa cum maior efie
nequeatjimmediatifsimè terminatur innatura. persa. Qiialitercuhép dixeris, ex
quo natura humana per gratiam poteft eleuari ad unionem diuinæ in quolibet ho­
mine, non plus dici debethomoChriftus Deusquàm alius fandus,licetipfe inter
homines fandiisimus. petrvs* Si attenderes in folo Chrifto altitudinem altif
fimamquæmaior effenequit, ÔCgratiam maximam qua: maioreffe nequit,&fatv,
¿htacem maximam, ôiita de exteris, deinde attenderes non effepoisibilealtittfdi/
nem maximam quæ maior effe nequit effè plufquàm unam, & ita degrada S¿ fanefti^
tate,atquepoft hocaduerteres,omnem altitudinem cuiufcunque Prophetæ quem/
cuque gradum habuerit, improportionabiliter diftare ab altitudine illaqua’maíor
effenequitaca quod dato quocuncpgradualtítudínis,ínteríllumó¿ folum altifsimum
cadere poffunt infiniti maiores dato, ÔC minores alcifsimo, ita de gratia, fanditate,
prudentia, fapientia , magifterio, &fingulisauncclareuideresfolum unum Chri/
fturn effe poffe, in quo natura humana in unitate fuppofiti unica,eft naturæ, & hocipfum etiam Arbes fatentur, quamuis plæritp non plene confiderent. Dicunt enim
ÂrabeSjChriftum folum altffsimumin hocmundo&futuro,8¿uerbümDei. Nec$
illi qui ducunt Chriftum DeumS¿ hominem, aliud dicunt quam Chriftum altifsi/
mum hominem
uerbum Dei. peRsA. Videtur quod poftquarh unio illaquæ
inaltifsimo eftneceffaria benèconfideratur,quôd Arabesducibilesfint ad recipi­
endam hancftdenrquia per eam unitas Dei (quam maxime cuftodite nituntur) ne/
quaquam luditur fedfaluatur. Sed dicito quomodo capi poteft,’quod natura humananoninfe,fed indiuina adhærendo fuppofiteturc’ petrvs. Capeexernplum
licet remotum. Lapis magnes attrahit Îùrfum ferrum, &adhærendo ín aere ma/|^Wfí^
gnetí, natifra ferri non in fua ponderofa natura fubfiftit (aliter enim non penderet
in aere, fed caderet fecundum naturam fuam uerfus centrum terræ) fed in uirtute
naturæ magnetis, ferrum magnetiadhærendo, fubfiftit ¿n aere,ænonuirtutepro/j
priæ naturæ,fecundum quam ibi effè non poffet. Caufa autem cur inclinetur ficfew
ti natura, ad naturam magnetis eft, quia ferrum gerit in fe fimilitudinemnaturxma/!

Lll

2

'

gnetis

872

De Pace fidci

gnetis,â qua ortum recépiffè dicitur.Sic dum natura intelledualis humana,àdhærê
retnaturæintellecftualidiuinæpropinquifsimé, à qua recepit efle, illi adhæreret ut
fonti uitæ fux ínfeparabilicer. persa. Intellígo. P ETR V& Adhuc Arabum leda
quæ magna eft fatetur,Chriftum mortuos íufcitafle,ÓÍ de luto uolatilía creafle,6¿
multa alia quaélefum Chriftum tanquam poteftatem habentem,expreffefeciffè coii
fïtentur,ex quibus facilius duci poflunt: quoniam ipfum hæc feciflèin uirtute natu­
rae diainæ,cui humana fuppofítalíter unita fuit,negari nequit.Poteftas enim Chri­
fti qua imperaui tifia fieri,quæ fada per eum Arabes confitentur,nô potuit effe te*
eundum naturam humanam,nifi humana illa in unione cum diuina^cuius potentia
eft taliter imperarejaflûmptafuiffèt. persa. Ita & multa de Chrifto Arabes affir­
mant,quæ in Alfurcan confcribuntuneric tamen difficilius ludæos ad huius credu/
Iitateminducerequamalios,quoniam ipfi de Chrifto nihil per expreffum admfitunt.PE TR v s.Habentin iuisferipturis de Chrifto illa omnia:fed literateen fenfuni
fequentes,intelligere nolunt.Hec tamenludæorumrefiftentia non impediteoncor
di am:pa uci ením funt,& turbar e unitjer fum mundum armis non poterunt*

SYRVS àdhæè,

Cap. XIÎ*

^kEtreaudiuifiiperiûs,concordiam ex præfuppofîtis in qualibet teda poífe
l^reperirúdícitoquomodo hoc inifto poterit artículo ueríficarí. P B T r v
Dícam,& primum dicito mihi : nonne folus Deus eft æternus immorca/
. lis£ syrv s. Siccredo,namomnepræterDeumprincipatumeft. Quare
cum principium habeat, habebit fecundum naturam fuam 8Cfinem. P E T R v
Nonne pene omnis religio ludæorum, Chriftianorum, Arabum, & aliorum pluri/
morum hominum tenet,humanam mortalem naturâ cuiuslibet hominis,poft mot*
tem temporalem ad uitam perpetuam refurreduramís Y R v S.Ita credit* P E T R v &
Fatentur igitur omnes tales,naturam humanam diuinae & immortali uniri debere^
' Nam aliter quomodo tranfiret natura humana ad immortalitatem: fi eidem non ad*
hærefetjtmioneinteparabilit syrvs. Hocneceflaríopræfupponitfidesrefurre*
Bionis. P et R v s. Si igiturhoc fides habet,ergo ipfa natura humana in aliquo ho*
mine prioriter unitur diuinæfin illo fcilicet qui eft facies omnium gentium, altif*
fimus Mefsías 8C Chriftus,prout nominant Chriftum Arabes & ludæi. Hic enfin
i(Deo fecundum omnes proximus) erit ille, in quo omnium hominum na tura,prio­
ri ter unitur Deo:Ob hoc ipfe eft falúa tor & mediatoromnium,inquo natura huma
na quæ eft una,& per quam omnes homines,homines funt,unitur diuing & immor
tali naturæmtfic omnes homines eiufdem naturæ, affequantur refurredione a mor
tuts, s Y R V s* ïntelligo te uelle fidem refurredionis mortuo rum,præfiipponereu*
nïonem natüræhumanæaddiuinam,fine qua hæc fides effet impofsibdis,ó¿ banc
afferis efle in Chrifioiquare ipfum prçfupponit fides. P E T R v s.Redê capis,6¿ hoe
accipe quomodo omnia promifla quxludæispromiflarcperiuntur>infideMeÎsiæ
feu mediatoris firmantur,per quem promifla inquantum aeternam uitam refpicifit,
folum poterant & poflunt compleri, s Y R v s. Quid dealrjs feclis? p E T r v s.Parifor
miter. Nam Omnes homines tfori nifiaeternam uitam in fua natura humana defiderantóCexpedant,6¿ad hoc purgationes animaram Stfacra inftituerunt,utfc illiæternæuitæinfuanaturameliûsadaptent. Non appetunt homines beatitudinenî
quæ eft ipfa æterna uíta,in alia quàm propria naturathomo nonuultefle nifi homo*
non angelus,alia naturatuult autem efle homo beatus, qui ultimam fœlicitatem afl>
• fequatur.Hæc autem fcelicitas non eft nifi fruitio feu unio uitæ humanæ cum font®
fuo,unde fcilicet emanat ipfa uíta,& eft uíta diuina immortalis,Hoc autem quemo
do effet pofsibile homini,ntfi in aliquo communis omnium natura'ad talem unio*
¿nem eleua ta concedatur, per quem tanquàm mediatorem, omnes homines ulti’ mum defideriorum confequi pofsint?& hic eft uia quia homo, per quem acceflum
? habet omnis homo adDeum,qui eft finisdefideriorum. Chriftus ergo quipræfup
ponitur

Syrus.

g7j

Dialogus»

ppniturperomnes,qui fperantultimamfœlicitatemfe a Aequaturos'. Sy Rys. Oprime hæc placent.Nam fi intelledus hamatius credit, fe affequi pofleunionem ad
fapíentíam,ubi setertlam uitæ fuæ paftiim adipifcatuc i præiupponit alicuius altifsi/
mi hominis intelledum unionem illam altífsímé confequütum 3 8C hoc altifsimum magifterium adeptum.per quod quidem magífteríum/e fperat fimilicer ad fa
pientiam illam aliquando peruenturum ♦ Si enim hoc non credetet pofsibile, in ali­
quo etiamomnium hominum altifsimo in uanum (peraret * Et quoniam omnium
ipes eft,aliquando confequi pofle fcelicitatem,propter quam eft omnis religio, nec
tn hoc cadit deceptio, quia hæcfpes omnibus communis eft ex cognato defiderio:
Coquam fequiturreligio,qu2E pariformiter omnibus confequenter cognatâéxiftit:
hincuideohuncmagiftrum St mediatorem3 naturæhumanæfijipremitatemperfe/
dionis St principatum tenentem,ab omnibus prafupponi. Sed diCunt forte ludæi,
hunc principem natura? in quo omnes defedus omnium hominum fupplentur,nodum natum fed aliquando nafciturum. P E T R v s. Sufficit quod tam Arabes quam
Chriftiani,at(j alij qui teftimonium ínfanguinefuoperhíbuerunt3teftíficenturper
ea quæ Prophetae de ipio loquuti funt, ÔCquæ dum eifet tn mundo fuper hominem
operatus eft ,eum ueniffe.

HISPANVS.

Cap»

XIIL

Rit forte de Mefsia.quem maior mundi pars uenífíe teftatur, alia circa nati/ Hifpanus.
uitatem eius difficultas,afferentibus Chriftianis & Arabibus,eum de uirgi/
ne María natum, alijs hoc pro impofsibili habentibus, pbtr vs. Omnes
qui Chriftum ueniffe credunt, ipfum de uirgine natum confitentur 4 Nam
cum ipfe fit ultiminitas perfedionis naturæ,
folus gltifsimus: cuius patris debuit
effe filius<omnis enim patetgenerans,imperfeccione naturædiftat ab ultimatæ per/
fetftioms natura taliter, quod non poteft filio communicare perfedlionem ultimam,
qua altior efle nequit, quæ extra unum hominem non eft pofsibilis:folus ergo i 1/
le pater hoc poteft, qui eft creator naturæ. Altirsimusígiturnonhabetnífihurtcín
patrem,à quo eft omnis paternitas. Virtute igitur diuina in utero virginis altifsimus
concípícur,S¿ in ipfa uirgine concurrebat altifsima foecuriditas cum uirginitate. Vn­
de Chriftus fic natus eft nobis, ut fit omnibus hominibus coniundifsimus. Eum
enim habetpatrem,a quo omnis hominis pater habet quod eft pater : St illam habet
tnmatrem,quænullihominumcarnalitercopulata fuit,ut fic quiicp reperiatconiun
cftionepropinquifsima in Chrifto,fuam naturam in ultima perfedione.

E

tvrchvs*
Cap. XI1H.

Eftatadhuc non paruadifferentia,affererttibusChriftianisChriftumciU/ Turchusv
cifixum perIudxos,alí]sidipíum negantibus, petrví. Quod quidam
Chriftum negant crucifixum fed adhuc uiuere dicunt,6¿ uenturum tem po
re Antichrifti, ex eo euenit, quodipfi myfterium mortis eiusignorannEt
quia uenturus eftutafferunt, credunt eum uenturum in carne mortali,quafi alias
non poflet debellare Antichriftum. Et quod negant ipfum âludæis crucifixum,aà
reuerentiâ Chrifti ífta dicere uidentur,quafi tales homines in Chriftum nullam pote
ftatemhabuiffent. Sed attende quomodo hiftortjs illis quæ funt multae,praedicatio
ni Apoftolorum qui pro ueritate mortui funt, merito credi debet, fcilicet Chriftum
effe ficmorrmim. Ita enim Prophetæde Chrifto prædixerunt, quomodo morte tur/
pifsimacondemnarideberet, quæeratmors Crucis. Et ratio hæc eft.nam Chriftus
uenit miifus à Deo patre, ut euangelizaret regnum Coelorum, St ea de illo regno di/
xit, qux melius per ipfum probari non poterant, quàm irtteftímonío fanguínis fui»
Vnde ut eifet obedientifsi mus Deo patri, St pro ueritate quam annuntiabat omneml
certitudinemofferret:mortuuseft,Sc ’morte turpi fsima,ut omnis homo hanc non re/J
fucaret ueritatem recipere, pro cuius teftimonio uoluntariè Chriftum mortem fcireq
fubiiffe. Praedicabat enim regnum coelorum, euangelizando quomodo homo illius

R

Lll j

8? i

De Pace fidei

regni èa’pax,àd ïpiù'm pertingere poflet Jn cuius regni copatatione,h£c hWtik mhS|
di uita, quæ tam tenaciter per omnes diligitur,pro nihilo ducenda eft 9 & ut fcirttut
quôdueritaseftillauita regni coelorum,pro uerítatededít uitam huius muhdï. Vt
ficperfecftiisimè euángelízaretreghuñi cod'orum>&liberaret mundum ab ignorati
tfa,qua præfm hanc uitam futur«,& daret fe in fecrificium pro multiset fic in cru/
ce exaltatus in omnium confpecftuîattraheret ad credendu omnes, clarificaret E*
uangelium,ó¿ confortaret pu filia nïmes,8C daret fe libere iri redemptionem pro ttfulj.
tis,8é faceret Omnia optimo modo quo fieri poflenfquo homines aflèquerentür tí*
dem ïàluationis,& fpèm ipfam adípífcendi,&charitatem adímpletiónémádatoruñi
DetSi igitur Arabes attendant ad frücftum mortis Chrífti, ¿¿quedad ípfumtan¿
quàm miflum à Deô, fpeeftabat faceré de feipfo facrificiftâut adimplerét dëfidetiuni
patris fufgc quomodo nihil gloriofiu’s Chrifto quàm propter ueritate&obedierv
tíamrñorfetíam türpíísima moteé :nónfubrraherent a Chriftohanc gloriam crudeperditam dignus fuit Sé óbédíéntifsímus
alttfsímus fuperexaltarí ín gloría
patris.tíeínde fi Chriftus prædïcauit,homines immortalitatem confequututos poft
mortem in refurrecftione;quomodo pótuír de hoc mündus mdius certificate, quàm
quód ipfe fponte mortuus eftÔé refurrexít,&uíuusapparuit?mundusenímtuncul
tima cercificatione certificatus fuit,quando hominem Chriftum mortuum in cruce,
palàm 8é publicê refurrexifle à mortuis ÔC uiuere,audiuit teftimonio multorum,qui
ipfum uiuümuiderunt,ôéinhoc mortui funt, ut eflent fideles teftesrefurreeftionis
eiusflfta ergo fuit pérfècftifsima euangebzatio,quam in feipío oftendù Chriftus,
perfedíor efle nón pótuitíSé fíne morte ÔC fine refurrecftione3pótuít femper perfécftiorefle.Qi.ii ígítur crédit Chtiftum Dominúm nóftrft perfeftiísírtie adimpteuífle
uoluntatem Dei patris,omnía ífta fateri debet,fine qusbus euangelízatío non fuiffetperfecftifsima Adhuc attende,quoniam regnum ccélorum fuit omnibus abfeori
di tum u iqj ad Chriftum ♦ Nam hoc eft Euangelium Chrifti,annunciate regnum il/
lüd omnibus incognitum.Non igitur fuit fides neqs fpes aflequendi regnum ccelo
fum,neep à quoquam amari potuit,quando penitus ignotum jnecjuè fuit pofsibile
quôd aliquis homo adipifeeretur ípíumregnum,ñaturahümana nondum adillani
exaltationemeleuata,utdiuinxcon(brsfieretnatutai» Chriftus igitur omnimodo
ápéríéñdi aperuit regnum cœlorumîfed regnum ccdofum nemo intrarepoteft,nifi
deportat regnum huius mundi per mortem Oportet ením quód mortalis deportat
tnortalitatem,hoc eft potentiam moriendi.Et hoc non fit nifi morte,tunépdteft in/
duere immortalitatem » Chriftus autem homo mortalis,fi nondum mortuus,noni
dum depofuitmoi talitatemjitanonintrauitregnum coelorum, in quo nullus mor­
talis eflepoteft. Si igitur ipfequi eft primitif Ôé primogenitus inter omnes horninesnonaperuitregnacoelorumî nondum natura noftra Deo unita, eft in regnum
introducfta.Sic nullus hominum in regno coelorS eflepoflet, natura humana Deo
linita nondum introducfta Cuius contrarium omnes homines, qui regnum ccelortim efle credunt,aflerunt:omnes enim aliquos faneftos in fua fecfta fatenturfoelicirai
tem aflequutos.Fides igitur omniu,quæ faneftos efle fatetur in æterna gloria,ChrO
ftum mortuum & ccelosafcendiflèpræfupponit»
AlEMANNVS.
Cap. XIIII.
AlemSnus ✓*""'Vptime omnia ifta, fed circa fodicítatem uideo díferepantías ñon páucasJ
í
INam ludæis ex lege non nifi temporalia promífla dicuntur,quæconfia
l
f ftuntinfeñfibílibusbonís Arabibusautem exfualege quæ in AlchoranofvribítUGnonníficarnaliXfed perpetua leguntur promífla. EuangeliumuerópromítútangeiífonTiítatemjícílícetquód homiríeseruntfimiles angelis,
íqui nihil carnalítatís habent- petrvs. Quí<¿1 poteft concipi in hoc mundo, cuíüs
di5fideriuffl non uílefcír,fed augetur continue? alema» Omnia temporalia uíle/eunt,folfim intellecftuaha nunquamteomedere,bibere,luxuriari, & quicquíd tal éÿ
placent,aliquando dífplícent,¿¿ inftabiliter fe habent / Scire autem & íntellígeréj
èc oculo mentis intueri ueritasem, femper placent. Et quanto plus tenuerit homo,
tanto

875

Dialogus»

canto pías placent ifta;8¿ quanto plus acquifiuerit de íftís,tantô pius angetur appeti­
tus habedi.PE trv s.Si igitur defiderfl debeteffe ppetufl&cibatio perpetuado erit
nectêporalis,necfenfibilis,fed intelledualisuitæ cibatio.Vnde &fiiñ lege AlchorSj
reperiatur promifsío Paradifi, ubi funt flumina uiniSC mellis,S^uirginummultitu/
do,8¿ tamen multi illa ín hóc mudo abominantunquomOdo erunt illi fœlices,fi affe/
quentur ibi quae hic nollent habere: Dicit in AlchoranO i uirgines pulcherrimas ni/
gras reperírí,cum oculis habentibus albugineum albiísímftSC magnuminúllus Ale-l
mannus in hoc mundo>etiam uitijs carnis deditus,tales appeteret. Vnde oportet qd)
fimilitudinaliter ifta intelbgâtur.Nam alibi prohibet côcubitus fieri in Ecclefiis fetil
Íynagogís uel mefquítís, Síalía omnia deleâabilia carnismon eft tamen credendu?
quod mefquitç fint Paradifo fandiores. Quomodo igiturprohibetur illahicin meiT
quitisfierGquaeibi promittuntur in Paradiio? Alibi aitjomnia illa ibi reperiri,quia oportet quôd ibi fiat adimpletio omnium, quae ibi defiderantur. In hoc fatis offendit
quid uelitdicerejquandoaittalia ibireperiri. Nam cum ifta fic in hoc inundo defiderentur,præfuppofitoquod inaliomundo foret aequale defiderium, tuncibi exquifi/
té 0¿abunde reperirentur. Aliter enim non potuit exprimere,uitatn illam elfe coplementum defíderioru,nifi per hâc fimilitudinem Necp uoluit rudi populo alia Occul/
tiora exprimere, fed tantum ea quæ fecunda fenfum uidenturfœliciorà,nepopulas
qui noagaftatea quæ fpiritus funtparuftaceretpromifla. Vnde tota cura illius maxi­
me uidetur fuiffe qui legem fcripfic, auertere popula ab idololatria» Si ad illum finem
promisiones tales fecic,6¿ Cunda pofuir.Sed n on danauit Euangelium, imo lauda/
uit,íahoCdans íntellígere fcclicitatem quæ in Euangelio promittitur,non effe mino
mlla corporali: SC hoc intelligentes 8¿ l apientes inter eos, fciumuerut Et Auicenna/twe^.
præfert felicitatem incçlledualem uifionis feu fruitionis Dei ÔC ueritatis, incopara/
biliter fcelícítati deferí ptae in lege Arabam,qui tamen fuit de illa leget ficSC caeteri fapienres.No erit igitur in hoc difficultas cocordandi omnes íedas.Dícetür enim fceli*
citate illa efle fupra omne id quod fer ibi aut dici poteft,quia copletio omnis defideríj,8¿adeptio boni in fontefuo,6¿uitæin immortalitate.a le m A.Qtiíd tuede lude¿s,
qui regnicxlôrum promiffum nô capiunt,fed ta ntS réru temporalium?P E t R V s. Iu
üÇt pro obferuantia legis &eius fandimonia,morti fe tradunt. Vnde nifi crederent
fe fodicitatem pôft morte ex eo àflequuturosâquia zelu legis præferunt uitae,nô mb/
rerenmr.Non eft igitur fides ludæorum non effe uitam æternam,ac quôd illam afleq
non pofsint (aliter nemo omnium moreretur pro lege ) fed foelicitatem quam expe/
dant non expedant ex operíb.legis:quia illæ leges illam nonpromittuhtj fed ex fi/
de quæ Chriftum præfupponit,ut fupra didum repetitur*
TARTARVS.

Cap.

XV.

V dummutta in hoc loco ptíus incógnita mihi/Tartari mutti
ómpíiceS¿
unumDeum ut plurima colêtes,admirantur,uarietatem rituS alioriieti­
am eundem cu ipfis Deum colentium.Nam aliquos exChriftianis,omnes
Arabes æludæos circncifos,aliosfignatosinfacieaduftionibialiosbaptiz:atos,derident Deinde circa matrimonia tanta eft diUérfitas,quía alius habet tantô
unam,alius una: aera ííbi matrimonio uni tam, fed piares co cabinas,al i us etiâ pluies
legitimas. Atq? Cirta facrificia ritus adeô diuerfus, q^recitárí nequícJnter quàs uaríe
tates,ChnftianorSfacrifíciáubíofferuntpanem & uínu,&dicunt effe cotpus fan
guiñe Chrifti,quod facrificia ipfi poftoblationem comedunt óíbibut: uideturabo/
mínabílíusjdeuorant enim eum quem colunt» Quomodo in tjs quæ et ia uariant exlo
co 6¿ tepore poflet fieri unio,non capio:&nifi fiat, non ceffabítperíéquutío.Díuer-’
fitasenim parit diuífíone,S¿ inimicitias, odia 6¿bella.Tuncí> A VLVstdodorgentiiï,
ex comifsione uerbi exorfus eft dicens. PA v. Oportet ut offendatur non ex operib<
fedexfidefaluationemanimæpræfentarfiNam Abrahâ pater fidei omniu credentia^
fiue Chriftianorum, fiue Arabs, fiue ludçorumt cred ídí t Deó ,0¿ reputa tum eft ei ad
L1I 4
iuffitiam:

D

Tlrt’n‘

De Pace fidei
tiiftttiamjanirria iuftffiæreditabit Uítáth æternam.Quo admifíójfióntútbabuntua^
Hetates illæ rituum, nam ut figna Ícnftbílía uerítatis ftdeí,funtínftítuta & recepta*; li­
gna autem mutationem cápíunt,non fígnatum. T A R. Declara quomodo fides íaluatfpAV.Si Deuspromicterd aliqua ex mera fuá HberalítateÓÉgrati^nónne eiqui
potens eft dare omnia 6¿ uerax eft,cíedendum eftí’TA R.Certe,quandoquidem ne­
mo decipi poteft ei credens:^ qui ei non credit,indignum eflèt ut quicquam gratig
affequeretur. p a v.Quidigitur iuftificat eum quiiuftitiâ aftèquitur^Ta R.Nonme*
Hta,alias non eftet gratia,feddebitum. r A v.Optímé ais.Sed quia no íuftífícatur ex
Operibus in confpedu Dei omnis uiuens,fed ex gratia,dat cui uult id quod uult om
hipotens:tunc fi quis dignus efle debet,ut aifequaturreprornifsionem quæ ex pura
gra tia fada eft,necefleeft ut credat Deo.In hoc epim iuftificat, quia ex hoc foto afle
Suetur repromifsione,quiacredirp£o,&expedat utfiatuerbum Dei-T a R.Poftcjj
leus promifit,íuftumeft qubd promifla feruentunIuftificatur igitur Deo credens
potius perrepromífsíóriem cg fidem.P a v. Deus qui promifît Abrahæ feme in quo
omnes benedicerentuí,íuñ<fícauit Abraham,ut aílequeretur promífsíonem. Sed fí
Abraham non credídiflet Deq,neqj iuftificationem foíffet aflequutus, neq? repromífsíonem. TAR.Ita eft. P A v.rides igitur in Abraham tantum fecit,quôdadimple
tío repromifsíonís iufta fuit,quæ abas nec iufta fuiffêt, nec adim pleta. T a R.Quid
igitur repromifitDeus^p A V.Deus promifit Abrahæ quôd dareteiiemenunumin
lfaac,in quo femine benedicentur Omnes gentes.Et hæc promifiío fadâ eft, quâdo
fecundum curium communem nâtufæjmpofsibile fuit Saram uxorem ex eo concipère SC parereîfed quia credidit,afiequutus eft Ifaac filiu.Tetauit deinde Deus Abra
harri,utofFerretS¿ interimeret puerft Ifaac, in quo fada eft repromifsio feminis. Et
Abraham pbedíuít Deo,nec tame minus credidit repromifsionem futuram, etiam
ex mortuo filio poft refufcitando.ExquoDeus tâtam fidem repperit in Abraham,
íGcíuftificatús eft Abraham,adimpletaprbmifsio in uno femine, quod ab eo per
linac defeendit- T a R.Quod eft illud femen S’ P A v. Chriftus,omnes ením gentes in
fpfo aflequunturdiuniam benedidïonem»TA R.Quæ eft illa benedídío Cp a v.Di
ui».abenedídío,eftultimum defideriorumfeufœlicitas,qu£è dicitur aeterna uita,de
qua fatis fuprâ audiftû T A R. Vis igicurDeum in Chrifto nobis benedidionem re/
promiÎîilefcçlicitatisætemæ.P a v.Sic uolo.Quapropter Oportet credereDeo pro­
ut Abraham crediditjUtfic credens iuftifîcetur cum fideli Abraham, ad aflequendât
repromifsioneminunofemineAbrahæChrifto lefu, quæ repromifsio eft dan'na
bénedidío,omnebonumín íe complicans* tar. Vis igitur quôd fola fides dlâîuftificet ad perceptionem ætetnæ uitæ ? p A v.Volo. T a R. Quomodo dabis f mplici­
bus Tartarisíntelledum huíuSjUtcapíantChriftumefíe^nquoaírequ# poteiürfce
lici tateme’P A v. Audiftí non tantum Chriftianos fed Arabes fateri, Chnftum efle ab
tifsímum omnium, qui fuerunt aut erut in hoc fæçùlo uel futuro,& faciem omnium
gentium.Si ígíturínuno femíneeftomniíígentium benedídío,non poteft eflenifi
Hwftus.TA r.Qualefignum adducis^p a v.Adduco teftimonium tam Arabum Ç
Chriftia.norum,quôd fpiritus uíuíficás mortuos,eft fpiritus Chrifti. Si igitur eft (pi­
ritas uitæ in Chrifto,qui potenseft quos uultuiuificare:t£rc ille fpiritus eft, fine quo
non poteft quifcjj mortuus refufcítarí,autquícunc^fpírirus aeternaliter uíuerejnhá*
bitatènim fpiritu Chrifti plenitudo diuinitatis æ grattæ,de qua plenitudine,omnes
iàluâdi recipiunt fiduationisgrariam.TAR.Placettftaa te dodore gentium audijfte,
quia cum rjs quæfupra audíui fatisfaciuntpropofíto:0¿iiideofidemíftam qeceflaríá
ad falutem,fine qua nemo faiuabitur. Sed qusrro, fi fides fuffícít. p a v. Sírfiáride ím'pofsibileeftquen^placereDeo.Oportetautemquodfides fit formata, nam fine
operibus eft mortua.r a R.Quæ funt opérai? a v.Si credis Deo,manda ta feruasjna
qpomodo credis Deum efle Deum,fi non curas adimplere ea quæ praecipiter AR.
Dignum eft ut mandata Dei feruentur.Sedludæi dicunt fehabere tradata eius per
Moyfon,ArabesperMahumeten,Chríftíaníperlefum,6¿ forte aliæ nationes fuo$
uenerantur Prophetas,per quorum manus dimnafoaflerunc recepiflep1 æccpra:

Dialogué

877

quomodo ïgït deueniemuà iii côcordia? p a v> Diuina fñádata breuifsimà & omnib/
ïiotifsima funt,ÔC comimía quibufcuqj nationib./mb lumen nobis tila oftendens,eft
concreatü rationali âtiimg Nâ in nobis loquitur Deu§>ut tpíiim diligamus,à quo recí
pimus éffe,ÔC quôd non faciamus alteri,ni fi id qU uellem? nobis fieri Di le ¿lio igitur
côplemëtum legis Deí, Sí omnes leges ad hanc reducuntur, tar, Non ambigo
quin tam fides cjj lexdileâionis de quib.dixiftfa Tartaris fufeipiatur : fed de ritibus
multa hæfito,nam nefcio quomodo circScifionêquâderident,accepcabut.P a v.No
refert quo ad ueritatem faluationis accipere círcucifioné,c¿rcacífío. enim np faluat,6S
fineipfa eft faluacioj tarne qui circucifionem no credit pro falutè aftêquêda riecefia/

eft

ria,fed eam fieri patitur in praeputio,ut fit Abrahæ & féquacíu eius et i â in hoc cofor/
tnior,non danatur talis ob círcucífíoné,fí h abet fidem de qua fiipra.Sic Chriftus cir >
cScifusfuír,S¿ multi ex Chriftiaispoftipfunr.utiadhuc Aethiopes ïacobitii, ôfaltjg
nunccircuciduntur, quafi fit facramenta necefsitatis ad falute. Sed quomodo poffet
feruari pax interfideles, fi qui circuciduntur et alij no, eft maior dubitatio? Vade caj
maior pars mundi fit fine circ«cifione,attento quod circficifio noneftneceffitatis:
quôd tunc feminor pars coformé faciat maiori parti cui unitur in fide^ob pacem fer/
uanda opportuna iudico.Imo fi propter pacem maior pars feminori coformaretáf rè
cíperetcírcucífíone,arbítrarer faciendS, utficexmutuis cômunicationib,pax firma*
tetur. Sic ením alíj s nationib.á Chríftíanis fidem,6£ Chríftíanis ab ip fis ob pacem cír
cucifionem recipientibus, pax melius fieret Scfolídaretur- Arbitror autem praxini
huius difficilem . Sufficiat igitur pacem in fide & lege diledionis firmari, ritum hipe
gnd e tolerando.
ARMEN VS
Cap. XVI»
'
Armèriüâ;
Vomodo debaptifmo faciendum putas,eft cepfeatur facramentunecefsita
X tis apud ChriftíanosíP A V.Baptifmus eft facramenta fidei. Qui enim cre«
■
Idtt in Chrifto lefu fe poffe affequialiqua iuftjficationem,ille credit per ip/
J fum ablutionem peccatorum.Hanc mundationem in lotione baptifmali (i
gnatam,quifqjoftendetfidelis.Nam noeftaliudbaptifmus.cgfidei il/
litis cofefsio in figno facramentali. Nô effet fidelis, qui nollet fide uerbo &quibtif/
fignis ad hoc â Chrifto inftitutis fateri. Sunt baptifmales lotiones obregtp/
xiis deuodonem, tam apud Hebræos Arabes, quibus non erit difficile, lotionem á
Chrifto inftitutâ obfidei profefsíone,recipere. aRMENví. Neceffe uidetur ut reci­
piatur facramenta hoc, cum fit necefsítatís falutís.p a v lv s. Fides eft necefsitatis in
adultis, qui fine facramento faluari poffunt, quando aftequi non poterunt* Vbi uerb
affequt poflent,nonpoffunt dici fideles,qui fe tales effe per regenerationis facramêturn oftenderenoluntARM ENv s* Quid de paruulisî’pA v Lv$. Facilius acquief/
cent paruulos baptizari,quando ob religionem pafsí funt maftulos die otftaua citcft
cidi jcommuntatio illa circuncífionís in baptifmum grata eric,
dabitur optio an
uelinc in baptífmare contentar».
BOHEMVS»
Cap. XVIL
Bohemûï
POfsibile eftet in qs omnib.qaæpræmiilà funt concordia reperíriyíed iri facríficíjsdífficilimííerit. Scimus ením Chriftianos oblationem panis S¿uíní pro
facramento Euchariftise,non poffeadcoplacenda altjs dimittere, cum fitia
Chrifto tale facrificium inftitutum: fed quôd cæteræ nationes^ quæ ufum n,5
habèntfic (àcrificandfacceptent hune mod u,non eft facile credenda. Maxime eu di­
cant infaniam effe, credere côüerfionê panis in carne Chrifti, & uini in fanguíne,J¿
poftdéuorare facrameta.p A v l vs. Hoc EuchariftiæÎàcramentü no aliud figurât,^
nos ex gratta in Chrifto lefu affequuturos refeôtioneaitæ æternæ, ficut in hoc mudo
reficimur per panem ô^uina. Quando igitur credimus Chriftum ciba mentis, tucipfum fumimus fub fpecieb.corpus cibantib. Et cum oporteat nos in fide hac concor­
dare,quôd cibatione uitg fpiritus affequimur in Chrifto tcut no oftendtmus.nos hoc|
credere in Euchariftiæfacramentovfperandueft omnes homines fideles,omnino uel|
le deguftare cibum illum per fide in hoc mfido3qui erit in uerita te cibus uitæ noftroinj
tnaliornttdo boHe. Quomodoperfuadebitur omnibus gentíb.íiibftantiam panis
in corpus Chrifti conueríáminhocEuchariftiae facramentoVPA vlv s. Qui fidelis
Lll $
cft3

g

cuncp

878

Dc Pace fidei

eft,(cit quód uerbu Dei inChrifto lefu,nosdemiferia hüíus mundi transferet ufep ad
filiatione Deí,ó¿ poiïesfionêuitai æternæ, quia Deo nihil eft inpofsibile.Si igit hoc
credimus & fperamus, tunc uerbu Dei fecundo ordinationem Chrifti, non hæfitaz
mus pofle pane in came mutare» Si natura hoc facit in animalibus: quomodo uerbu
hoc nô faceret,per quod Deus fecit & fæcula? Exigit igitur fidei necefsitas hoc crez
ldere.NafihoceftpOfsibilc,quodrios filtj Adaeqde terra fum?5transferamurin Chri
(fto lefu uerbo Dei immortalis , & hoc credimus ÓÍ frudum fperamus, & quod tunc
erimus ficutlefus uerbu Dei patris : credere nos fimiliter oportet trâfubftantiationë
panis incarne & uini in fanguinê per idê uerba,per quod panis panis eft, & uinum ui
nSj&caro caró,etfanguis fanguis,et per^ natura cibu côuertit in cibatii.BôHE^Hçc
epuerfio fubftâtiæ panis, difficulter attíngítUr.FÁ v.Fide facillimèna fola mete hoc
eft attingibfle,quæ fola fubftanttâ intuetur quia eft, no quid eft, fubftâtia enim ante­
cedit omne accidens.Et ideo cum fubftâtia necfit qualis nec quanta, 8¿ ipfa fola Con
uertàtur,ut no fit amplius fubftâtia panis, fed fubftâtia carnismon eft nifi fpiritualis
tftacôuerfio, quia remotifsima abomni eo qii fenfueft attingibile. No igitur auget
quatitas carnis ex hac cÔuerfione,nçcp multiplicat numero. Ob hoc no nifi una fub/
ftatia carnis,in qua fubftâtia panis eft couerfadicet panis fit indiuerfis locis oblatus,
Si plures fint panes qui in facrificio ponutur.BoHEsCapiododrina tuam mihi gratifiîmâ,quomodo facramentft iftud eft facramentn cibationis uitæ æternx}per quam cí
batíonem,aflequímur hxreditatemfíIíorurnDeí ín refuChriftofdíoDeíJ& quomo
do eftfimílítudo huius in facramëtoifto Euchariftiætatcg quod mëte fol a attingitur,
&fîde deguftaturôi capit. Quod ii h sec arcana no capiâtur, hoc ideo eft, quia rudes
abhorrebat Fortafsis no folum hoc credere, fed fumere tanta facramenta.Pau. Hot
lacra metS prout eft in fenfibílib.fignís (habita fide no eft fic nefsitatis, quod fine eo
nofitialus,o5(ufflcitadfalutëcredere,ÔC fie mâducare cibum uítx. Et ideo circa et>
diftributioncîan.ôiquib.&i quóties'darí debeat populo,nô eft lex necefsitatis pofita
Quare fi quis fide habes, fe indignum iudicat accedere ad mefamfummí regis,haec
humilitas laudada potius exiftít. Ideo circa ufum & ritu eius, id qdrecftorib- Eçclefiç
pro teporemagisexpedire uidebitur in qualibet religione ( falúa Temper fide) poterit
ordinari: fic quod ob diucrfitatem rituum per communem legem, non miniis pax fb
dei inuiolata perfeueret*

ANGL1CVS.
Anglícüs»
g
■

Cap. XV1ÎF

Vid de alijs (aeramentis fiet, dematrimonio fcilicet,ordinibus, confirma.*
X tionis,S¿ extremae undionis?P A v.Oportetinfirmitati hominum plærûqt
icondeféêdere,nifiuergateotra aeternam falute.Namexadâ quaererecon/
* formitatëinomnib.€ftpotîuspacemturbàre.Sperandumtameneft,qdin

matrimonio Sóínordínib.cócordía repedatur. Apud omnes enim nari
ones,matrimonium delege naturæ quodammodo uidetur introdudu, ut uniis una
tiabeat çoniugem : fic & íácerdotiumftmiliterapud omnem religionem reperitur*
Erit igitur inhis communibus concordia facilior, ôiChriftiana religio Ínutrocpíáz
cramento, puritatem laudabiliorem etiam omnium aliorum iudicio probabitur ob/
feruare.ANLic vs. Quid deieiuntjs,officijsEcclefiafticis,abftinetijs ciborum &po
I tuum, orationum formis, & caeteris talibus? P a v. Vbi non poteft conformitas in
, modo reperiri, permittantur nationesffalua fide & pacejin fuis deuotionibus &cæz
\ remonialibus.Augebicur etiam fortafsis deuotio ex quadam diuerfitate,quâdo qu£I libetnatiocotiabiturritum fuum, ftudio Ql dilige tía fplendidiorem efficere, ut aliam
tn hoc utncat,S¿ fic meritum magis afiequatur apud Deum,&laudem in mundo.
i fl“Poftc£ autêcum fapientib.nationS hxc fic pertracftaca funt^dudí funt libri pluriI mi eorum,quideueterumobferuatijsfcripfere,&in omni lingua quidâ excellentes:
utapud Latinos Marcus Varro,apud Grgcos Eufebius, qui religions diuerfitatem
collegit,plæricp altj. Quib, exatninatisâomnêdiuerfitatëin ritib.potius copertum
eft

Dialogus*'

879

eft fuiilé,quàm ítí unius Dei cuîtura»quem ab initio omnes práeTupipóTuifiTe fempcn
&íñ omnibus culturis coluífíe, ex omnibus ícríptuns ínunum colíediís reperiebá'/
turJicecfimplicitas popularis, fæpc per aduerfam tenebrarum principis póteftatem
abducfta,nonaduerteret quid ageret Concluía eft igitur in ccelo rationis concordia
religionum,rtiodo quo præmitritütüâimandatum eft per regem regum,ut lapientes
redeant,ad unitatem ueri cultus hartones inducant, & quod adminiftratort] fpiri­
tus iliôs ducant^ 8C ¿is afsíftant: & deinde cum plena omnium poteftate, in Hterufaicm quafi ad centrum commune confluant, & omnium nominibus unam fidem ac/
ceptent»ó¿ fuper ipfa perpetuam pacem fírmennut in pace creator omnium laudecuf
in fæcula benedi dus; Amen.

Libri De Pace fi'dei,Cele berrîmï Patris.Nicolai de Cufa Card. Fíní&

choran. Pio fecundo,uniucríalis Chriftíánorúm Bcdefiæ fumnió fándiísímó^PóntífícL
Vme fandífstme Papá,libellum hunc perhumilem fernülum tuum
fídeí zelo colledum 1 ut dum more , ter fandi Leonís Papæ præ.déceíÍorís tuíjNeftorianámhærefim Apoftólíco fpíriru,angelicbih
geníb? diurno eloquio damrianiísatii Mahumetanam feclam de il/
[IgM la exortam, eodem Fpiritu,pari írigenío/acundíags æquali, erronea
elíminahdamqj oftéâdes:citoprÔpteqj quædâ rudimenta (citu né/
cefrada ad manum habeas. Tuó edam íudícío, qui in epifcopàtu fidei princeps es, il/
!uni& cunda quæ feri p fi feribamúe atq?me tota utfídekmdecécfúbiídOyín iiulló
unquámab Apoftolicotuo throno diífenfurus.
Prologus.
;
FEci qua potui diligentiaintellígcndilibru legís Araba,quéiuxra translatione
cM
per Petra Abbatem Cluníacenfem nobis procurará Bafileæhabutciï di fpu ta
tíoneeoránobilíS Arabs,quoraunus focius Mahumét, nífus fuit alia trahere
qui doétior magnus inter Arabes,Clîriftianâ fidem qua zelofé coluit.ofteri
dit potius tenendâ.Erarit etiâ alia quæda opufcula de generatione Mahomet, a duo
dedmfuccefïbribus eiusin regño,&de ípfius dódrinisad centS quæftiones, Dimî
Îï libra apud magiftra loânnê de fegobiâ,ôi ad urbem Côftantinopolin perrexfiubi
àpud fratres Minores, habitantes apud fanda Crucem, repperi Alcfioran in Arabi­
co,quêmihi in certis pundis fratres illi prout iciuerût,explanarunt* In Péraaütèmiii
Couentufan¿ftDominiciefáttrahsIátus,mbdóqüoBafile^dímífí* Quæfiüifi qui¿ r^«w"D^
Græcorftfcripfifrètcotra illas ínéptíasjá non reperi nifi loanheDámaícenum, qui
parum póft initis illius fedç fuít7pauca uaídéfcrípfiíTe quæ habentur.Fuít tune Bal/
thafar de luparis mercator apud Conftantinopohn,qui uídes me follicitu circa præz
di&amarrauit quomodo doâifsimus et maxima ínterTeucros,poftq^ ín Pera bccul
te de Euangelio fandi loannis inftrudus fuit,cum duodecim uiris magnis ad Papam
uenireproporieretfi¿ plene informarfiîegofèaéte eis de condudu prouidefe Coperírelátíone fratrumhæcfíefehabere, &Cdepofuicôduâumutperierunt.Etquia
lile füpremus præerâ’thofpitalibus,uoluitílía uifítar¿,& demum declinando ad lócóc
ubi náuís eosexpeeftabar,Roma proficiící:fed peftis eum ¿n uífíratíone ábftulír.Do**
minus Balthafár qui nue miles Bononiæ moratur,firpius míhí retuli t,omhesdodo^ .
reseórum Euangelium ualdeamare, & libro legís fuæpræferre. Demum concitatu
fratrem Dionyftum Cartlîufium,utfcribèrètcontra Alchoran, qúifecít50¿mifitó/
pus fuum magnum Nicolao Papar, Vidi poft hæc Romæ libellum fratris Ricdí- ^ofa<iS*
di ordinis prædicàtorum, qui Arabicis literis íh Baldách operam dedit,ôf pltis cæ/
teris placuit. Vidi & aliorum fratrum de ea materia feripturas catholicas, miaxi*
mefanefrt Thomæde rationibus fidei, ad cantorem Antiochenum, & ultimo reuetendifsimi Domini Cardinalis fandi Sixes 3 hærefes derrotes Mahumét uiuis ratio/
hibuí

820

Cribrationis Alchoran

nib.confiitantis. Ego ingenium applicuhut etiâ ex Alchoran Euangelia uera often*
derem. Et utïwc facile fieri pofsit, copendiofum tneftcocepttim paucis pramittarm
EXperimur in nobis appetitum quendâ efte, qui ob motu qui ¿neo eft fpiritus
dícítur:quodqp ratio motus ipfius eftbonum.în ratione ením boní,mouetur
appetitus Sicuídemus bonüfuauitrahere fpíritanoftru,acqct nullaeftalia
ratio cur bonum appetitur,nifi quia bonumjfinis igitur defidertj bonu.Neqj
poteft aliunde fpiritus nofter habere appetitu boni,nifi â bono Bona igitur eft crea*1
tor fpiritus noftri ad fe,& eft eius principium pariter & finis♦ Non igitur quiefcit fpi*
ritus nofter, nifi in fuo principio.Et quia ipirit^ nofter in teli e dualis, no eft ipfum bo
num qfl appetiti ca bonu illud non fit in ipfo fi enim in ipfo intelledu effet eflet intel
ledus,ficut fcitum ín fcietía eft fcieritia. Ignorat igitur intelledus quid iit bona illud.
Appetit ergo fpiritus intelledualis in fua natura conprahendere bonum illud,Nam
etfinulli deeflepofsitqfl eft,cueffefi t boniïîtamênifi intelledus intelligatipfumca
ret eo, AT qtiiefcere nequit. Et cum íntelledus quid fit hoc bona, qfl effe non dubitat,
ignoret: non habet etiam fcientiam nominis eius,& coceptutp de ifpo facere nequit
que non hæfitat omni conceptu maiore 8>C meliore. Et quoniam nihilexperimurin
noftro intelleduçôpræhendfiquod per fenfum in ipfum no intrat (cæcus enim à na*
tiuitate fcientiam coloris no habet) fcimus illud non effe de regione huius fenfibilis
mundi,quodq; fpiritus nofter in hoc mundo ad quietem non peruenier.Cum autem
fciamus appetitum boni illius nos non habere fruftra, etiâcerti fumus fpírítünoftrfí
intelledualênô efle de fenfibíli jnudo, fed qd exuta íenfibilí uita,ipfi us appetitus ad
quiete pertingere poterit.Verunifi ad hoc noftræ intelledualinaturæiftemudus co
ferretjfruftraicraflenip inipfum.Oportetigitqjfateamijrjnos in hoc mado habilitad
uel dehabílítarí pofle,ad hocínfuturo fæculo quíetemuruel ínquíetemur.Vía au
te per qua ín hoc mûdo trâfire debemus,Jut habilitemurâd appræhenfionem defíde
rati boni,non debet effenifibona,6¿ quæ feducít mala erit. Hæc íicfe habere,cuiqj
habenti ¿ntelledum clarum eft. Sed cum multæ pofsínt utæ efle quæ bonæ uideâtur,
manet hæfitatio quæ fit illa uia liera perfeda, quæ certitudinaliter nos ducit ad co«
gnítíonéboní.Quódquidebonu nominamus Deff,ut dum de ip fo conferimus,nos
mutuoíntellígamus Moyfes quidédefcrípfítuna,fed nôeftomnib.recepta, nec in/
telledaîChriftus illâ íllumínauícetperfecíc,multístameadhuc incredulis remanêtib.
Ma h umet eandê uiam ut ab omnib. etiâ Idololatris reciperetur, faciliore defcribere
rufus eftjicet malignifedudus.Ethæcfuntmagis famatædefcríptíones didæuiæ,Ii
cetaliæ fapientudC Prophetatu fa dæfint. Omnes autê defcríptíones iâ didst in futi
dameto habent,bona illud fæpe di da effe maxima, & ideo unii qfl unâ Deu omnes
appellant; fuafqj defcríptíones bonas dicunt, quia fint ípfís aut putetur abeodebo/
no Deo reu elatæ.Clara eft au te qd cu nullus purus homo Dea concipere pofsitiqd
non habemus certitudinem qualencuc^purii homine nobis poffe uiâ ad fibi ignotu
termina pâdere. Vnde fi nec Moyfes,necMahumet unqj,dnm in hoc mudo eflênt,
fæpe didum bonum uíderuntfDeum enimnunquàm uídithomojquomodotunc
alijs iter, ad ipfum pandere potuerunt £ Efto autem quod fermones aliquos eis im/
mífíbs publicaiTent , qui figurabant feu fignificabant Deum & uiam adipfum ta­
men ipfi illos exponere non potuiffenr, neque alius homo. Et fi aliquis homo
hanc uíam manífeftare potuiffet aut poffet, illum utique maximum omnium horni
num effe neceffe fuiflet, quemadmodum Mefsiam effe omnes nationes fatentur.
Quod ille homo non effet ipfaomnifciens diuinafapientia,perquamDeus omnia
operatunutique quod fibi incognitum effet reuelare nequiret. lefus autem uir/
ginisManæfilius Chriftusille, per Moyfen&Prophetas prænunciatus uenturus:
uenit, Si uiam fæpedidam cum nihil ignoraret manifeftifsimé propalauit, acte/
ftante etiam Mahumet. Certumeftigitur, quôdqui Chriftum & uiam eius fequitur,
ad compræhenfionem defideratí boniperueniet. Vnde fi Mahumet in aliquo Chri­
fto diffenric,neceffe eft ut hoc aut faciat ignorantia, quia Chriftum non fciuitnecin/
cellexitaut peruerfitate incentioniSjquianonintendebat homines ducere ad illa fi/
nem

881
hem quietis, >ad que Chriftus üiârià oftendit, fed fub coíó/e íllfús finis, fuiipfius gio'
ría quaefiuít. Vtriincg autem credi oportere, côparatîo legis Chrifti ad legem ipfius
docçbit.T eneñdum igitur credimus, ignoràritiâ étróris & maleuolentíx câufam effe.Nemó enim cognofcens Chriftum, diflentítáb ipfó,autdetrahit eidem. Incentio
autem noftra eft ,prábfuppofito Euangelio Chrifti, librum Mahomet cribràté, ó(tendere illa in ipfo etiam libro haberi, per quæEuarfgeliutn fi atteftatione indige/
recualdeconfirmaretur • Er quód ubi diffentít,ho¿exignorantia Si coféqiîëntér ek
peruerfitate intentionis> ipfi Mahumeteuenifle* Chifto nóhfuam gloriam, fed Déí
patris&hominum falucem:Mahumet uerô non Dei glôriarti S¿ hominum filuteni,
fed gloriam propriam quaerente;

Alitis prologus.
Efert nobilis ille Arabs Chtiftianu» de quo fupra memini,Sergin mon

R

chum de monafterío fuo eíedúm, Mecham aphcuifle, tbícpdaos pópalos
repperifle, idololatra» ÔdÎudæos,prædtcaffècpibidêftdê Çhriftiana prout
Neftoriusillâ tenuit,ut fratres fuoà illius fe&æ placaret ad gtatiâ, quia om/
nestdololatras con.uertiffetadfidem5inter quos Mahomet erat,qui cquerfosdè ido/
lolatria, mortuus eft ChriftianusNeftorianus.Sed tres aftqtifsímt ludei fe Mahomet
coniftxeruiitjOt ipfam auerteret,ne perfedus fieret, 6¿ illi fuafèrunc uaria mala.Poft
herd mortem Mahomet, omnibus ad fuam fecftamreuerrenribus:illi ludæi acceffe/
runt Hali filium Habitalix, cqi Mahumet Tuas collediones dimifit, perfuaferSt ci,
utfîcutMahumetita& ipfefein Prophetam eleuarêt ♦ ÓCapposeront ÔC depofuerutitde libro Mahumer,quæuoltierünuVidetur igitur quôd Mahumet ab initio fun­
datus fuit pet Sergium,ut effet Chriftariüs,&lège illàm ïèruaret. Ab illa oía non potueruntludçi ipfum amouere/edutquaritunî póflerít rétraberedr, addiderat ilia per
quasuideretur propriçfedtæ Propheta,ôfueteriteftarriéntôrton minus quàm Euan­
gelio fidem dare,Sergius autê obtinuit ab éó(ut refert fupra àllegatus)quod ipfe po/
fuit in Alchoran Chriftianos maiores amicos maxime religiofos&facerdotps, quà
ludæos.Etquamuis haec dicat, tamen poftea àludæis índiidus^Chriftíános deridet"?
qui fuos praelatos & pontífices Dei loco uenerantur. Hóc ide^qqiFCGriSSnTnoT/
minât illos nomine,quo folos Déus noniinatùr:fcliÔet Dominos; nullí auté côuenit \
illud,nifi Deo.Sic ením Exodo habetur:Domînus ipfe eft Deus. Facit etiâ de dececri 7
nomínib.DeíaIíquandomentíonem}ínterquaeeft
qüodDominùsinterpreta* (
tur, 6¿nome ineffabile per^'W fi gniftcatur legi tur, S¿ exprimitur. Ideo ín Alchoran. /
nulli nifi Deo tribuit hóc nomem,imo nec Chrifto,nec Marif uirgin. Et quia Chrfc '
ftiani nominant Chriftum.Dominum ïefu m, & Maria domina: dicít quod loco De(
ipfi «eneren tur* Etficutcauet,quôdnunquàmnifiDeo tribuat frdc nomen Domi/
nustitacauet, quod nunquàm Deo tribuat noriieh pater, qúía dicit Deumproot
Uultommafacere,ídeónoncoueriiteíadusgenerátíonís.Quádo igituripfèdeChri
ftíanís bona dicit,intelligitdc ueftítís ínalbo,íic ením dífcípulos nominee; & de ere*
dulis Chrifto uti Neftoriaríós putabat, quorum errorem ignorauit, née altos Chrí- Nejíüriwíanos cogtiouít .Neftorius autem omniaqu« funtín Euangelio acceprauít,&quod
ín Chrifto effet corpus,aníma,8¿diuinítas icirca modum autem unioniserrauít. Fa>
tèbatur corpus QCanimam uniri unione naturali,ut effet uerus homo : fed hominem
illum uniri diuihitati aiebat per gratiam,fed non per communem gratiam,quia boni
Deôuniuntür, ted per plenitudinem gratia:, ob quam úna effet Dèi & biominis lefti
Uoluntas , propter quam excellentifsimam gratiam, de Chrifto uerificaretgr ip/
fum effe filium DeitSed non admifit María effe matrem Dei, quia id quod iti Chti/
fío repetitur à matre fua receptum, non conuenit Deo: fic uoluit naturam huma/
nam, in Chrifto effe deificatam. Et quia Euangelium dicit, quômodô uerbuni
Dei facftum eft caro, non quod caro iit facfta uerbumDei : ideo hunc fenfúm damna'
uitEcclefia ínConcílijsuníuerfalibus tertio 0¿ quafto^dans matri lefu nomen q? eft
¿heotocosjideft Dei geaitffx.Neftorianiauce generationem æternâ cohfitent, Qua-

881

Cribrationîs Alchoran

re uidetur Mahumet contra fancftifsimam trinitatem&generationemæternamnP
bil uoluiffefcribere, folum pluralitatem Deorum damnans3ut dicetur» Etiam fiquis
interrogaflerMahumet,(nqua forma mífíffet Deus ad homines legatu plus quam
angelumxcertum eft ipfum díxííTe,fíDeus angelu mitteret legatum ad homines,ea
forma humana indueret,fic & fi plus quàm angelum mitteret,reiponderet. Mifitau/
rem fecudum ipfum Chriftum,quem dicit uerbum Dei ôt filium Mariæ. Quare cum
uerbum Dei fit eiufdem naturæ, cuius eft Deus cuius eft uerbum (omniaenim Dei
Deusfunt, obíimplícifsimam eius naturam) quando uoluit Deus fummum lega/
tum mittere, mific uerbum faum, quo non poteft maior legatus concipi. Et quia ad
homines mifit, uoluit quôd indueret humanam naturam mundiísimam, quod ita fe/
cit in uirgine Maria, ut ftepius legitur in AIchoran.Non igitur erit difficile in Alcho
ran reperiri Euangelq ueritacem, licet ipfe Mahumet remotifsimus fuerit à uerô Euangelrj intelledu. Nec eft praetermittendum, quo modo capitula collecftionis didi
libri legis Arabum,non continuantur ad iniuicem t fed quolibet de per fe integrum
exiftit, &proprius eft rythmus,feu carmen plene menfuratum» Inhocenimfum/
mumftudium adhibuit conpilator, utblandittjsdidaminis eundos alliceret, &in
ftuporem uerteret, ficcpdidata faceret diuinauideri. Híncígnofcendummíhí,íl
non uidebor .undicp congruum ordinem tenere: quando confufifsimi fibri concínentíamdífcutío»
Opus in tres libros diuifî.Ët cuiuslibet capita annotant
Sequuntur capita primi libri huius operis,
Dealchoran*S¿quodDeusuerusnonfítauthoreíus.
i
Quid continet Alchoran, fecundum eius laudatores.
*
Quid com met fecundum iudicium perferorum.
>
Quôd Alchoran fide careat,ubi facrisferipturis contradicit»
4
QuodEuangeliumfit Alchoran praeferendum.
. j
Quod Euangelium fit lux ueritatis Alchoran.
9
Quôd elegantíadídamínís,nonprobat Alchoran Dei efie didam en.
y
Quod Chriftum fequentes omnibus praeferuntur.
8
Quod Alchoran maledicat Chriftianos incredulos,quia Chriftum filiii Dei dicat* s>
Quód claré oftenditur Chríftus Dei filius.
io
Cuf Chríftus non fenominauitDeum,fed filium.
ik
Laudes Chrifti exAlchoran,&oftenfiodíuínítatís eíüs.
i»
FaciIisoftenfio,ChriftumquieftuerbumDeipatris,eius filium.
if
ObiecftíoexAlchoran,8¿eiusíolutío.
U
Quod lefus quia Mefsias,eft Dei uerus filius.
Quód Chríftus quia uerbum & legatus fiimmusDefeftDeifilius.
ifi
Quæ teftimonia Alchoran continentjChriftumDeifilium effe.
17
Quomodo in Alchoran intelligi debet,Chriftum efie fpiritS&f animam Dei.'
is
Quomodo in Alachoran intelligi debet, Chriftum efle uirum bonum & optimum,
faciem omnium gentium»
19
Dtgrefsioadmanuducftionemdiuinorum.
io
Sequuntur capita fecundi libri huius operis.
De Theologia myftica,fecundum quam Deus eft ineffabilis.
t
DeTheologiaaffirmatíuá,fecundum quam Deus eft creator trinus SéutmsJ
x
Quomodo ex operatione intellectualis naturæmidemusdiuinam.
5
Quomodo de fœcunditate íntelledualís, ad foecuuditatem diuinæ naturæ eleua/
mur.
4
Manuducftioex rjs quæ in mundo funtíUtuideatur Deus trinos.
y
Manudu&io de intellecftuali trinitate ad diuinam.
Manududhoeíufdemperamorern.
7
Declarado faneftæ trinitatis.
,
.
8

Aenigma licet remotum bcnedidïæ trinitatis»

5
Iterum

Liber

L

ffèfùmextribiisperfonis manuduâio.
g*iibd neceiTe eft Arabes fatertermítatetñ.
hriftum uera citer fui fie mortuum & crudfixurà.
Quôd crucifixio fit Chrifti exaltatio ÔCglorificatio.
Quomodo Deus aïamChrifti ad fereduxitipm cransfigutarí fi:cft,6¿afíi¡nnprít.
De refurredíone lefu Chrifti.
Myfteríum natíuitatis SC mortis Chríftú
De frudu mortis Chríftí.
De Paradífo.
Inuedío contra Alchoran-.

í

<

Capita tertíj libri.
Quôd AÍchoran(fíde unius Dei falua)omnibus blanditur: Chriftum ramen præie/
rendo.
Cap. t
Quôd Mahomet ignorauit quid agendum &feritíendum, nihil firmi reliquit* ¿
Cur dicuntur faluati credentes Alchoran,& quôd gladius eft magifter.
5
Quôd Deus Alchoran uideatur Deus abfolutus: & Deus alius de quoloquitur*re>

'
i

bus fit immerfus.
•
4
Quôd Deus Alchoran uideatur minor omnibus rebus, & íéruus Mahumet, at$ ei/
us conceptus.
r
Quod Mahumet temere cotra Dei prçcepta Chríftumín Chriftiânis perfequitun<r
Quôd Mahumet credat Dei præicientiamnecefsitare ad omnia quæ aguntur.
7
Quôd finis operis Mahumet fuit fui exaltatio.
s
Quôd Mahumet nunc feribae Chriftum Deum & hominem, nunc hominem tantffj
fic nunc Cingularem Deum, nunc pluralem.
9
Quôd Mahumet continue uariatjUt in exemplis;
10
Contra id quod lex Alchoran fit lex Abrahae.
.
d
Quod Alchoran male dicat Abraham fui fie idolo!atrÉ,S¿ uera híftoríá ponitur, ix
Depromífsionefaáta Abrahæ fideli;
ij
Quôd paeftum Dei & Abrahæ excludit Ifmaelítas, & ín Chrifto mediatore conchi/
ditur.
ï$
Quôdnon nifi Chriftianustrinitateinunitate adoranSjAbrahæfiliuseÎTepofsit. iÿ
Quôd Arabes legem Abrahæ penitus ignorent,S¿ eius fíntperfequutores.
t&
Perfuafío quód Soldanus mandet Mariam uliginem owWx<wCredí,& lumen Euan*
gelrj ampledi.
17
Ad Cahffam deBaldach,quôdludæi de Abraham appofiterut iri Alchoran.
Oftenfio fine Chrifto nonpoflefoelícftari.
19
Oftenfío Chríftund meruífle Chnftíanis immortalitatem;
¿ó
Declaratio fimilitudinis Adæ Ôi Chrifti.
àt
De Alchoran,& quod Detis uerus non fit
author eius.
Cap. I.
Stiiberlegis Arabum Alchoran obpræceptorficollediionem, at<$ AL
furkam obdiferetam capitum feparationem, nominatus.Haber
allá
nomina. Dicunt quidam obferuatores libri, illum aliter ín Oriente,S€
aliterin Heiperqs partibus diftingui; Occidentales enim poft oratio­
nem quç promittitur,S¿ mater libri nominatunaiunttotumlibrumazo
ras feu capita habere ix). Orientalesuero primam azoram aiunt durare ufque So/
jet amram, quod eft quintum cap.in libro Hjfpaniarum Hic liber ut in Hifpania le/
giair ín Latinum-uerfos,per nos uifus eft: & ubi de hoc libro legis quicejj allegamus*
gfiud in Latino illo haberi dicere intendimus.Huius autetiidecurapocryphus. Aiunt
enim gdâ Arabes ipfum Mahumeq querida de Arabia de genere Ifmael, copofuifte:
Alij

«U

Cribrationis Alchoran

Alquero dicunt,Mahumet dixifle hunclibru in feptem uírís âDeo defcendifle:quoî
nomiaanuAlij dicunt mortuo Mahumet,quatuor differentes ô£ diicordantes Alcho
ranos,per quatuor quos no m tnant fibi aduerfantes,compofi tos.Dicunt etiam quid5
hune qui in ufu eft Merbam filium Eiheken compofuifle,$C altos ighi tradidifle. Fer
turetíSElgaguírú potente 8jfentetiasdetraxifledehbro}et totidem alias addidi fle»
Legimus in Chronica Mahumet ÔÎ regum fuorumfucceflbrum,quo modo Gomar
íecadus rex poft|Mahumet,ordinauit orationes feti in fingulis templis in menfe Re*
madam:S¿ Alchorâ coplero mófe perlegi. Cuifuccefsít Qodínér, qui auxilio alíorft
integritatem Alchoran p rimo collegítEx quib.certu eft,lícet Mahumet aliqua prac
cepta ex teftameto
Euangelio collegeritjquæpræcepta Deifeu Alchoran dícebá/
curtíame liber ifte in fua integritate poft eius obitum collecftus eft. Liber uero ipfi: in
primo cap.fic dicit. Omnis aduerfarius, Gabrielis hunc librum tuà cordi per creato
rem íntímátís,ípfumcjj diuino præcepto tuis cômiftùm manib.&aHçc ut Dei uetha
ad Mahumet leguntur,ôf fæpifsimè in libroteadêfententia repetitur, quæ uultfolùm
Deum creatorem autorem libriefle.Sed ut iapientiores Arabes &uerç hiftoriæha/
bent,& liber ípfe atqj nome Alchoranoftêditttuc eft colledio quorundâ preceptorum,quæ quide colledio,nullo modo Deo uero attribui poteft. Vnde ípfe collige
ret,quíeftípfa fapientia$C)portçt igitur quod colledio,quac non poteft nifi in tepo*
refieri,nequaquâmDeo aferibatur,cuíus operado eft fupra omne tëpus fine fuccefr
fsione Cui igitur debet aícríbi collecftio nifi homíni,quídedíuerf¿sícrípturíscolle*
dtionë fadt3& collecta u t uult appellat quemadmodû hgc colledio Alchorâ dícíturí
Ideo quidâ fapíentes, libri defenfores,aiuntcolledione efte humana: intimationem
ueroDei per Gabriele efte. Verîï eft colledione hominis efle, led quod Deus crea tor
uniuerfijper Gabriele ipfum librum íntímaueríteordí Mahumet, non poteft efle ue*
rum:cü illa ín libro contineantur,qug ob fuá turpítudínem,íniuftitíam, et notam më
dacq,&cotradídíoniSjDeo fineblaiphemia aferíbí nequeat. Alius igitur eritauthof
eius q? Deus uerus,nec poteft efle niii Deus huius fæculi. Hic enim eft qui excaccat
metes infideliiijur nô fulgeat illuminatio Euangelij glorie Chrifti,qui eft ímagoDeí
ínuifibilis:quib.cuEuangelíumfítopertu,ípfi pereunt,ut Apoftoliis Corinthqs feri
bit.Hic falfus Deus feu princeps huius mudi,qui â principio eft mëdax-peraliquem
fuorft an gelorum,qui fpeciem lu cis & nomen forte Gabrielis aflumpfit, inueniens
Mahumet homine idololatram,Venere colente,&omnia quæ huius mudí funt con*
cupifcentë, ad hoc aptífsíma, per ipfum principaliter QCeius fucceflores mendoiam
Alchorâ collegit,cui haereticos Chriftianos,& peruerfos ludæos,aptosadhoccôfi>
liarlos adíunxít Vti funt Sergius Neftorianus,¿¿ IacobitaBaheíra,&lud£Í fínees?8¿
Abdia nomine Sal o,poftead idus Abdalla, ut ueræhiftoriædehoc apud Arabes re
periútur.EtlícetmuItateftímoníauídeaturcoñtineredelaudeueteristeftamentí,0¿
feuangelfj,8£Prophetarum Abraha?, Moyfí ,6¿maxime lefu Chriftifiltj Maríguír/
gínísnamencum filtjs omnibus,quô ad uerum 8¿falutarem finem contradícatfut ín*
ira patebit)potíus ad decipiendum hx laúd es pofitæ creduntur.

¿ergíMí
BrtbdM
Fiwea.
aMm*

Quid concinet Alhoran fecundum eius laudatores,

,
1

IL

leunt aute fequaces Mahumet, bona intentione Alchoran fcriptfi, con*
there Mahumet orphans, erroneum feu idololatrâ.atc^pauperë,legist
■ fcripture penitus ignara,folum natiuam Arabs linguam fcíencem,mul tas
uxores habentë,àDeo míferícordíá confequutum,diuíte,S¿ magni¡cordis
fubtíliS capacis
altínominis fadu. QueípfeDeus dodore rudis getís
Arabice et idololatrç coftítuíqlegatScp fuB ad ipfas creauït, æ eis Prophetâ præpo/
fuit:abfq5 tamen manífefta míraculorG poteftate, ut gente illa fibí comíflam ab erro
refniiítamreduceret-EtreuelauíreíDeus,utfidem Abrahguíri íuftífsímífquíáDeo
ru cultura recedes,unum folu Deum uniuerforu creator^ adorauif) acceptaretj8£ ab
4 Arabib.acceptandam fuaderet, abfc$ tamen uíolenta coaccione,praedicaret^ illum
• folum&anícumomniücreatoremjecnonalíumefleímperacorc&regemuníuerfi,
V
omnium
i
I
I
R

.
J

Cap

n

Liber

I*

J

88 j

omnium bonorum datorem,omnipotentem,uitæ Si"mortis difpenfatorem,fapientê3incorpora’em,incompræhenfibilem,Ôi inrerminalemfeuinfinitumspiumSi mi«
•fertcordem,aeniæc^ datorem omnibus fidelibus ipfum adorantibus Si inuoc^tibus.Qtii in die ilia tremendi iudicij,quaê erit omnium terminus, refufcítá^ít mortu­
os ea facilitate qua ipfos creauit,Ôi fudicable inter bonos QC malos,dátis fidelibus 8C
credulis fecundum merita fua,perpetuam Paradifí omniumuolüptaturn Si defile»
tíorúm manfionem,$¿ uitam optimam;íncredulísuéró et malis,tota demerita cui­
que gehennam S¿ perpetuam/poenam.Librum uero Akhoranum â Deo defeendi fle dicunqcuius libri mater Si. uerifsimum fundamenta, fides premifla unius Dei,
££ reditus oriiníúm ad ipfius terribile iadicium3afflrmant. Alia autem quæ in ipfo li
bro continèntâr, qùgdam aiunt probationes illius fidei,quædam uerô leges Arabtr,
quas fecundum librum illum creduli Arabes feruare tenentur,fi Deo quem colunt
óbedire,Si in eius gratia perfíftere uOlunt,Si iuxta meritafeelieem afïèqui in PàradL
fo remunerationem,Vnde omnes hahefidem tenentes,muflilmannos fcilicet fanàc
fidei appellant,fiue fintthomïnés,fiue angelici ¿ aut daemones * Hanc igitur fidem
dicuntneceiTitatefalatiSjOrnnes qui ignem gternum uitareuolunt , tenere oporte>
re,inquamomnes(Utaiunt)praeteriti Prophetae confentiunt. Ideó liber ille,nulli
Prophetarum concradicitjfed approbat eos
confirmat libros â Deo ipfis tradi
iosîfcïlicet teftamentum Moyfijpfaltèrium Dauíd ,ôÇ Euangelium traditum leíii
Chrifto filio Mariæ uírginís,Concludens,omnes prædiefta credentes,8¿ legem in îi
bris kgisto feripturam oblèruantesjiberarfâ gehenna * Dicunt quomodo omni/
bus gentibus Üeusnatíuos nuncios miferit,Si eas commonuitquidcredere Si quid
agere ipfas oportet,ut in dieiudictj inter bonos connumerentur, Si- Paradiium ple/
hum gaudíj áfléquantur,necatifám habeant tuncfeexcufandi;non recepifle dodo
'reni Si cómmoníroremtquodqj illis Dei nunerjs credere debebant,diuinis per
eos^prriulgatis praeceptis obedire,in quo decipi no poterant. Quomodo. enim Dei
ùerbi parendo,inDeocofidensquieftueracifsimus,quifquaindieilla fe poffetreperiri deceptum^Quare concludunt, quod fi uarietas legum uel rituum, in. tdentita>
tefideiinuarijs gentibus,per Dei nuncios praecepta repéríatar: hoc quidem obedi
enti,nequac$ quo minus apud prjfsimum atep íüítífsimum iudicem condignum prg
miurn afiequàtar,obeflepoterit.Énumerataucë Prophetas Si Dei nuncios quibus
credendum erat,Ábraham,lfmaeIem,Ífaac,Iacob,Moyfen,Chríftum,et alios plures
Hxc eft fumma continentiae Alchoran,fecundum libri illius laudatores.
Quid continet Alchoran, fecundum iudiciurrt
. . .
perfedorum.
Cap» , Iit
'
1 ....
Ed qui tam infer Arabes q Chriftianos perfeccione dono Dei aflequuti fudt
aduercunt,qùoniâ fub pretexta huius eradicationis idololatriae, afferit Chri/
ftum necDei fiIiuni,neccrucifixum.Etq> haecadiediojuideturtotiuslibriin
tëntio:fcilicetquodÇhriftumfeuMefsiam,nec Dei fílíum,nec crucifixum
perfuadeat.Quoníam Chríftum filium Dei elle, Si in cruce mortuum, eft fides illa
quç uincit diabolum Si mundum,Sf foía eft uera Sí perfecta.Ec nulla fides prætef
illam refiftere poteft diabolo,Si dare uicCoríam Si immortalem uitam fideli,in reg­
no cœlorurnintellédualiSiincorruptibiliJdeô hoc medio Sachan,de mundo ip^
fam Euangelicam fidem omnino eliminare conatur: quem admodum pidemus mul
ta Chríftianorumregná, tama fide uèfa Chrifti receísifie, Si Arabum legem acceptaffe.Scimus autem tam exBuangelio quam Alchoran,Mahumet noti pofle præuà
lere,íéd Chriftus demum tiiricef,ut infra patebitMulti etiam Chríftiání fub princi*
pibus feeftæ Arabum, Chrifto deiiotius feruiurit,Si infiniti Chríftianí renegad : Qá
Arabes Si eiufdem legis cum ipfis, timoregladtj fingentes fe illius
fedtæjin hora mortis profitentur fe Chri/
ftianosdic finaliter omnes

S

■ facient

Mnini

Quid

88«

Críbrationís Aîchoran
Qúod Alchoran fídé charéat^ubi facris fcripturís
contradicit.
Cap. lili'.

.

icit autem quídamTapíeos attendendum^ quómodo hécefle fait Mahm*
I met,qu¿ nullam prater Arabicam lingua fciuit3nec legendi artem nec fcrt>
r bendi habuit,etiam fi eloquentia Arábica rÿthmica# poetica præ cæteris
j>ollebat, quia præ cundís Arabicis libris Alchoran laudaturihabuifle Iu*
dæos & Chriftianos,qui illi in Arabica lingua éa quæ in uêteriteftamêto3Pfalterio,
Step Euangelio continentur,referrent. Nam in alqs (acris literis per Alchoran ap­
probatis # confirmatisjtancp lucidis # perfedis dodrinis eum peritum effeoportebaucuftnt Alchoran fubftâtia,Sí præfuppoiîtum;Etnominantur fapra aliqui ex
illis qui ei adhæferunt.Sed cu illi hocobijcerecur q> fié inftrueretur,cëcidit in faciem
fuam,#contraçftæfuntmanuseius# pedes,#foctj cooperuerunt ipfam üeftibus
fuis.Qui ad fe rediens dixitjDeus mifit corripere uos de iermone que dixiftis,quodl
cales me docerentEt legit unâ fenténtiam exazora eluael, quod interpretatur pal/
ma,quæ fie habeuScimus quod ipfi dicent,quod inftrüeteûhomo lingua eoru qua
loquuntur Perfica.Hæc aute Arabica patens eft,Ex hoc dixittquomodo poteft dici
quôd fill meinftruerent,quorüunus Perficus,et alter Hebræus eft^qui dixerunt eft
poteft eftequod lingua fua loquantur tibi # exponât*# tu lingua tua Omnia tedifices^necínuenít refponftonem.Ecce ípfumMahumeta diuerfis inftfudurivEt quia,
co tunc quando Mahumet poft Chriftum ánnis 82 4^ tempore Heradq Imperatoris
incepit,multae hgrefes circa Euangeltj # ueteristeftamenti intelledum dudum exortæfuerunt,SynôdaliterreprobaÉæîeftuerifimileadipfampluiëà cOnfluxifïè3quÎ
puritatem in telligetiædidura ru fer ípturar uin, permixtam cu no Uttar ibus opinio/
.num minus ueraríí habebât3et feripturas ue teris teftámettti cSTalmuthícis narratio
itibus,# Euangelíj claritatem âï apocryphis libris,petmíícebat,et prout ipfum uifomfuítjípfiMahumetrecítabátFertúretiáfupra nominatos ludgos fe Mahumet
coiunxifle,ut impedirent ne gfedus fíeíet Çhriftianus.Exquo # poetico feriben/
do modo eueniile aiuqrarô cocorde hiftorias in Alchoran deicriptas,cfiipfts in ueteri teftamdo # Euangelico pofitis.Sedcôtra hgc(utaiunt)nitftur Mahumet ref>
pondere,fe non nifi â Deo ínformat&uolenft# exeufationê adducere,dixit xy.Cunt
ikhæc(fcilicetin Alchoran)alícuíus uerbipro uerbo mutatio,Deo copofitionem
fuam fcien te:dicunt increduli, tu quidc non es nifi mendax cum adeo uerba cuáuarí
es,Sed huius rei pintes funt infcrpipfe nâçp Deus,# fpiritus beti edidus, hunc librS
tieraciisimum compofuerut.Sed hçc excufatio Conftda # medax non fafficit, quia
libri compofitor narius reperiatur’, quôd de uero & incommutabili Deo aflerere,
blafphemia eft.Neqj dicimusuariationefi fit uerborum aliqua mutatio,ftanteiden
titâte fententiæ:fèd ubi fententia Alchoran non eft eadem cum Euangelio aut uete
ri teftamento,tunc enim nequaejj excufabilis eft Alchoran, quin concedi opdrteat
Deum illa nontradidiffe.es non concordent cum prioribus diuinis, # per Alchotanum approbatislibris.Puta,aitin Alchoran uirginem Mariam matrem lefujforo
rem Aaron # filiam AoiramxertifsimSeft illum qui hæcMahumetnarrauit erraffe
# ueram Euangelij hiftoriamignoraffe.Cum maria filia Amram foror Moyít et Aa
ron,mortua fuerit annis plus mille,# in deferto fepulta ante uirginem Mariam, ma
irem lefu Chriftí gloriolam,quæ ut in eodem legitur Alchoranp, fuit tempore Za/
charlar patris Iohannis Baptiftæ.Etcum hare non fémel fed pluries Alchoran dicae
hoc unicum exemplum fufficít,erroremreperirí ín libro,# ideo Dei compofitionç
non effe. Adhuc dicit cap. 7$,de Maria in ftne.Maria fe dirigendo ni! malftiæ feu pra
¿itatis operata eft.Vndeanimaminflauimus illi noftra uerba librumcp confirman
ti,et ín bonita te perfeueranti.Certum eft Mariam ante Alchoran penefexcentis an­
nis mortuam3quomodo tunccorifirmauitjibrum Alchoran^dequo tamen Arabes
ipfam loqui intelliguntSic erat in cap. jÿ in recitatione illa quando Moyíes uenit ad
PharaonenijUbi Pharao díci t,íé Moyfem in fua domo nutriuiffe. Nam tile Pharao
quiMoyfem nutriuerat3díu mortuus fait ante reditum Moyfi ad Àcgypum* Exodi
4.Fuit

D

Liber

I.

887

4 Fuitenîm quadraginta annis Moyfes in Madiam,quo tempore obierac.Talia pía
rareperiunturdilTonaâueritatefacræfcnpturæ, â Deo ante Mahumet traditæ,ÔC
Alchoran prçferendç.Nec Alchoran hoc negat:iicenïm cap ^i.dicif: Si de manda/
tis ubi mifsis quicquam dubitas,anteceflorum tuorum libros legendo,ùeritarem ti­
bí mííTam agnofces,ne fis ambi guus,nunc negans,mine affirmans^Eçce iubet in du
bí]s recurrí ad libros priorestqui etiam admittir,quôd uériores feu meliores libri ófte
dantun&i illis ftetur.Sïcnec capqo.dicirReccntes te magnum affirmantes; tu die ,
librum ifto meliorem,ueffium didum affirmantem afferte, eumq&beheuole fequar*
Ecce quomodo hunc iniit affirmare Alchoran Euangelio proferendum.Non funt,
igitur èa quæ in Alchoran continentur ut Dei uerba acceptandaaquando prioribus
â Deo traditis ÔC per Alchoran admifsishbris aduerfantur* , •
Quód Euangelium ifit Alchoran præferendum*
Cap* V,
Efeendentes itaqj ad magis particularia,ut deuehiamus ad id quod inten*
dimusjfcilicet Euangelium Alchoran praeferendum:dicimus eum qui AI/
choran in Htfpania in Latinum uertit,referre in principio.5* cap * feu foret
amram fic haberijDeus pius ÔCmifericors,uiuus & altifsimus,præter que
noti eft alius,qui'prius Vetus teftamentum,deinceps Euangelium redas uias homt
nibus tradidit,poftremo librum ueracem uidelicet Alfu’rcam ueftræ legis confirmato
rem,defuper uobis tribuitnfteq? continet uerba quædam firmifsima & infringibilia
quæ funtlibri mater ÔC materia,qüædam uetó álía,&reliqua*Ecce quomodo Vetus
teftamentum & Euangelium, redas utas dicit continere,ÔC confirmat ipia.Alfurcari
uerô dicit ueracem,8Ç tpntinérê quædam fírmíísíma quæ (tint mater & materia libri
& quæ illa fini: fupradidumeft.Ët continentur in oratione ín principio líbri,quod
principiummater libri nominatur, fcilicetquodfit unus Deus creator adorandus
actimendusjéccérribiiísiudexíndieultímí iudicij,quandoeft refurredío, alia non
liabentíllam firmitatemtnfríngíbilem.Quareubi difeordanteumueteri teftamen/
to uel Euangelio,potius ftandum illis. Ad idem attente aduertendum,quomodó ín
Alchoran légítur,Deum ïudæis dixiiîè capax* Chriftum Mariæ filium, cui commifímus Euangelium,quod eft lumen ÔC confirmatio teftamend ac caftigamen,& reda
uia timenttbns Deumqad ueftræ legis complementum mifimus * Alibi fæpe nomf
nat Euangelium lucidum,& aliquando fpledidifsimum.Cum ergo hóc ita fit,quod
Euangelium in fe omnia neceftaria ad iàlurem conh'nea't,8C fupplèat ad legem uete
ris teftaménti quæ fupplendareftabantinihil igitur in Alchoran repetitur ;qùod fit
neceffàrium ad falutem,ultra id quod in Euangelio continetur:8¿ non eft aliquid he
ceffîtatis iiiipfo Alchoran,quod non fit Euangelio conforme* Ait etiam quidam
deuotus f¿Àrabicælinguæ petitus,qùi in baldach ftudio Alchoran operam dedit,
in ca.elméíde fie haberúLímítauímus ueftigia hominum per ¡efum filium Mariæ ue
raciffimum patenter,SC dedimus ei Euangelitim,in quo eftdiredio ÔC lux & uerítas
maníféfta*ÉxhíspatetAlchoranArabesadEuarigelíumremittere,tanquamadlu/
men fi¿ redam uiam Deum tímentium.Dicit enim in AlchoraniScíendum quidem
uiroslegum^nulliuslegisfideiueperfecftionem affequí,nifiteftamenti ¿V Euange­
licae huius libri à Deo pofiti prçceptis pareant.Nechóc poteft de illis Chriftianis
intelligi,qui lucidiffïmum librum Euangelíj fequuntuncum ipfe in pl eri fq; locis atteftetiir,illos Chriftí difcipulos in albis ueftitos,perfecftifsimos efle* Oportet igitur
ut de ludeis SC Ara bibus, qui funt uiri legum, intelligathr : Mandatur etiam 70 cap
Alchoran,qiiôd omnes boni Deo ftruiant,ut ChriftUs leftis Mariæ filius perfuauiq
Si igitur ad lioc boni Chríftiatii hitfitur,utfaciantquemadmodum ibidem Alchora
contínetícertifsimum eft ipfos ab illis qui Alcorán credunt, irreprphenfibiles efle;
Qnod Euangelium fit lux ueritatis Alchoran.
Cap. VÎ., .
■ ,
ALchorandici non poteft fufficere ÔC uia reciaefle- nifi includatur in ipfo Euangelium,S¿fpluilludcohftatlucehiueritatis,ÔÉrecftæuiçin Alchoran di
ci debere,quod Euangelio confonat Nec deEuangèlio hæfiitabat autor AJ
choran. Allegat enim paíTus & continencias Euangelíj dé eo3qiiód Chrifto
Mm ni ¿
parabolas

D

8S8

Cribràtionis Alchoran

parabolas exponenti,aliquiabieruritrétro3degrano frumenti,decæco nato, 8¿ alijs:
Illud enim Euangelium de que loquutus eft, & allegabatur per ipfum in partibus
Arabia^&undiq; reperitur:edam fortaffis hodie & prius fcriptùm in alio antiquo
uolumine qj Alchorari,conficeretur.Etcum ab initio fidei Chfiftiahæ,per totcente
nos annos ante Mahumet Euangelium mundo publícatúm ¡5C hucufqj inuariatum
maneat,d e quo Mahumet tunc legitur dubítatreímíraridumeftjCur Arabes pro in/
telledu Alchorâ .generaliternon addíderíritftudio & letftíoni Euangelíuhi. Sicut
multi fapientes eorum,fecrete Euangelium fumma deuotíone ampieáuntur5cum
ifineetusfcíentía nihil perfedé ex Alchoran traherepoflïnnfed utquïdâperitus ait,
alia çaufa non eft,nifi quia fapientes eorum fcïunt;quod falfîtas Alchorâ dé facili de
præhendëretur,fi ad legendum facros & uèracës dicîos libros,admitteretur ¿ Vnde
SC fi quis reefte confiderat,illi nadônï Arabum non fuit ïegatus hèceffârius,ad allant
cÿ ad Euangeltj fidem ó¿ legem dócéndarmPoñ enim Chriftum,omniUiri Prophe^
tarum etiam fecundum Alchoran altifsimG,ôf librum Eùangelq omniu librorum
perfedifsimumihil melius reftabirâDeoexpecQandG.Hincii qdpulchr^uerqetcla
ri in Alchpran reperitur : nècefle éft quód fi t radius lücidifsimi Euâgelrj. Et hocüerff
uidet qui Euangelio keto àd Alchoran fe transfert» Vnde conceptus huius mundi,
prælàtio futuri fgculi,perfuàfio ïuftitiæjôiôperumïfericordiæjdiuïhi &C próximí
amoris unde uënditio omnium ftiorffétíam ânimæ ipfi Deo maximi lucri co nu incuntur? Vnde habetuf,quod’mori pfoDeoficuíuere æternalirer,iïndeuirtutum dileáío,ufurarum,homícídíoram,períuriorum,atq5 fornicationum, aliénorumq^ con
cupífcéntig prohibidos i ti Alchoran fuæ claritatis Ípíendorem receperunt, nifi ex
Euangelica perfeccióne
cónueniéntiaíCur alia multa,quæ circa uoíuptatum fen
fíbílem & immunditiam carnis promittuntur íh Alchoran^enébrofa & tetra uiliaqj
ab omriibus fapientibus etiam Arabibus reputatur,nifi quia Euangelicis promifsis
difeordántc’utiriíra latius dicetünLucà igiturEuangeltjfpIendor in Alchoran, illis
fcilicet qui fpiritu Chrifti ducuntur^etiam præter intenti ófiem àudoris,fednpn ipfi
lubricó MaliumetjS¿illis Antícliríftis,qui hocfæcuiiï futuro præferunt,& nihil bo/
iiurii iudicantjtiífi liüíc mundo & eorû concupifcêctjs cónfqrmetunllíi putant Dé*
tini aüdorém Alcborari^fuà corrupta défídería confiftnare,no aduertentés nihíl ud
iíeíEejquodEuán^éiíó contradicit
,
Quoddeganria di¿taiTnriís,non probar Alchoran Dd
5 éífe difamen;
Cap» VIL
Ec debet quenquam m oyere id quod dicít alíbi,librum Al choran non pó
tuífie^ñecab omnibus hominibùs^néc dæmonibus componí ¿ob ípfíus
admírabílísdidiamíhís el¿gantiam,ac quód ideó díuinus cenferí debet.
Ëfto enim quódhocdoriumMahumettíabuerít,quod cénfetur pér altos
Árabes fíngulare:>djuiiíum,^ínaccefiibilé5& hoc arguat ob pulcherrimum didamen, dulcedinem, bíandiciem fermónisftupendam,& curiáis mirabilem,Iibrum>
Deí donum eíTetnon tamen propterea eft affirmandum, omriiá quæ ín ípíb conferípta funt Deí uerba effe,qui uerax eft,& ftabilis,fi¿ fibí neqúaq contrarius. Vnde cui
multa in Alchoran de íjs quæ ín teftamento Euangeïio ha’béh tur,adeo uarientur
q>fimuí cu præditftis uera effe nonpoffint:utiq$ Deo ignorantia
inconftántiam
atep mendacium aícríbí oporteret,quod tamen etiam in id Alchoran pro maximo
peccato habetur. Quód ante dulcís fermons compofitío non concludat dídata uerd,patet ex tertio cap. Alchoran,ubi ficdícítur:Plürés eloquii meUiflui3quorum nox
cordi noriconfonat,Deum fuicqtdis teftem inuocarit, cum ipfi tamen perniciem,
géhtí0 fíagítíurh,fru(ftibufcppefi:em inducere nitantur hi tales gehennx puteo,pœ­
nis tíndíqj uexatï fepelientur.Sed fi utfequaçes Alchoran aiunt,admitteremus libró
Alchoran finem 8¿intentíonem effe¿nó folum non detrahere,riecDeo creatori,nec
ChriftOjrie Prophetis ac legatis Dei,nec libris diuinis teftamenti,Pfakerrj ÔC Eriangeltjjfed gloriam dare creatorijaudem teftimonium Chrifto Mariæ uírgínís filio
fuper omnes Prophetas perhíbéríjteñariientum^ Euangelium confirmare & ap­

<
j

1
¡

-

'

N

probare

$

J

Liber

I.

?8í>

probare,cuius contrarium omnes fapientes Sízelofi credunt,ut fupra patuit :utíqj
tunc cum hoc intelledu Alchoranlegensdícet uaría occurrant quae offendat legen­
tem,quafi ille liber ob fuam contrarietatem qua,m tamin fe habet quam cum Euan­
gelio & teftamento,non poffit Dei efle,ac quod Mahumet uir muliebris, lubricus,
totusihuius mundi & fenfibílíum amator,de peruerfa idololatria & ignorantia ad
legationem Dei & Propheticum fpirítum'fine poteftate miraculorum á Deo aflum
peus non debeat credi,nec ípfíus fímplící relationi ftari, quem inconftans & parius
reperitur 6¿ Dei arcana fe ignorare confitetur,SC multa fortia .argumentatu* in AI*
choran contra Mahumet in uarfjsobqciuntur>& non foluunturnamen quando hpc
omnia fie confideranturquod prædidæ intentioni feruiant, tunc aliquis elici poteft
frudus.Puta cum quis legit uitam Mahumet quæ in Alchoran kribitur,ftatim intelligat ideo illam Deo permittente infertam,ut fciatur ip fum no efle nec Chrifto, nec
Moyfi,necalijs Prophetis comparandum^ multo minus prxferendum, Quando
enim comparatur uíta,6¿ fcíentía aliorum Prophetarum,aduitam ÔC fcientiam ipfi/
usîftâtim uidetur nullum ¿lebéré potius fequi Mahumet quam Chriftum, quod eti/
am Alchoran manifefte confitetur.
.
.......
Quôd Chrifttirhfequentes omnibus praeferuntur. ,
Cap. VIII.
DmitttitAlchôran,ChriftumfequencespræferriomnibusîCumChriftusfit
omnibusíandífsimísPróphetísfuprapofítus.Aít enim fie fidus Deus in
Alchoran cap.4‘C)mníum Prophetarum alio fuper alium per me fùblimato
&corum quibufdamcumDeoloquutiszChrifto Mariæ filio animam noftramproprieconferèntès,uimatqjuirtutem præcæteris prgbuimus. Ecce ait,præ
caeceris prçbuimus.Si igitur Prophetas nobis âDeo miflbs audire & fequi renemur.,
prgcgtèrïsuticp Chriftum fequi tenemur.HocclarifsimeAlchoranexintentioneia
tenditjChrifto fcilicetpotiusadhærèndum Dicit enim alibi Alchoran,Chriftum di
xifleiTimentesDeum mefequimini: Deus enim meus uefterqs Dominus eft quem
adorantes,redo proceditis trámire.EtíúbíungitíQuomodomrí albis ueftibus in*
duti ipfum (equuti,alqs omnibus per Deum fuprapofirifunt.Et alibi feribitur ut Cu­
pra allegaúírrius,Euangelium efle lumen & confirmationem tefta,menti caftigamen,& redam uiam Detim timentibus,& legis complementum.Ècce Chriftum
eius Euangelium fequi lumen,& ire per redam uiam Deum timentium ¿Et iterum
alibi Jam diuina ueritas nobis data,redam uiam profici icentibiis oftendit, cuius ob
feruatiôjfalutem obferiiantibus generat,error quidem detrimentum.Eccè diuina ue
ritas utiqj per Chriftum in Euangelio eft patefada.Alibídeeodémficaítí Tahdem
Chrifto Mariae filio miflb,cuius fequaces ipfi penitus obedientes, corda, cohftantía
humilia atep fidelia gefïerunt,nos Euangelium dédiifius,nonob aliud nífí ut per
ípfum Deí diledíónematcp gratiam aílequerenturifed non ut dignum erat,oble rua
uerunt.Étíicet plures eorum fint increduli,eotum tamen credentibus meritum debí
tum & maximum tribuimus.Iterum alibitOmries boni Deo feruiant,ut Chriftus le­
fts Mariaè filius perfuafit,interrogans uiros albis indutos ueftibus,quis mihi fubuenietex paiteDeí me fequendoírefponderuntini,nos.Qiiídám autem filiorum lira*
el crediderunt,quos cæteris incredulis manentibus,longe fuper illos extollimusJam fatis oftendimusex Alchoran Chriftum potius quám Mahumet, & Euangeli/
um potius quam Alchoranfequi oporterc.Nuncdefcéndentes inquiramiis,an om/
nia quæ in Alchoran feribuntur,tendant ad gloriam Deí.Óm nes enim horni nes cre
atoseflead glorificandum Deum, Alchoran atteftatur. Videtur autem qui plures
Deos ponit,uelle Deo fuam claritatem ÓC gloriam obfufcare.Ideo ponere Deo foci
os,participesfiliôs,aliôsDeos:eftgloriæ magni Dei detrahere, & confundere atqi
diuidereuniuerfum,a' eunda iri feifmatefr ín ¿ronfufíone
malo po­
nere ut Alchoran declafaf,fecundtim Intel/
ledum quem Arabes libro at­
tribuunt,

A

Mmm

i

89o

CribfatiónisAlchoran

"Quód Alchoran male drcar Chríftíanos incredulos.
Cap. IX.
Vm tu audior libri Alchoran folùm Deorû pluralitatem damnes; cur Chriftianofc quit>hriftum filium Dei credGt,incredulos dicis? Nonne poftquam
Alchoran pluries negauitDeum fili uni fumpfiffe,fe in. p.cap. fic refoluit di
cens,Deus nequaquam filium fèu participem fumpfit alium Deum: tunc
enim quifqj cum iuisfaduris ueníes,ín aliumtnlurgeret.Dictt alium Deum* in quo
declarat Chriftianos non elle íficfedülós,fi dicunt Chriftum Dei filium noh effè ali­
um Deum.Inquantum enim gloriae Déi non detrahit Cocieras , participatio, & filia­
tio^ Alchoran fecundum uos non intendit illa de Deo tollere, cui nihil perfedioni»
deeflèpoteftîfed inquâtum illa dicunt alium Deum,S¿ illi uel illisgloriam illam foli
creatoridebitâ tribubnt,tunc detrahunt à Deo creatore iuâ gloria,0¿ alteri diuidunt*
Nec manet Deus creátor Deus,quando no habet omne glôriâ,ô? maior gloria |efie
poffer.ldeó nulla rationéhoedici porefttimphcatenirii contfadidionem plures effe
Deos ,quando feqüítúr nullum effeDeúm,ctfth quifqj careat iiimtna gloria qug ioli
Deo conuenit. Alchoran huic fententîæ fdeundum uos confentit, & ait Omnes
Prophetas in hoc concordaremecinhoc Chriftiani &Iudæi codtfàdicutEt alêborâl"
dicit, Mahumet milium ad Arabes idololatras,ut êos ad Cülfiim unius Dei creatoris
ducat.Si igitur Mahumet eft ad hunc finem tantuhi mtiius ad idololatrasfuæ nationiSjCur Chriftiani perièqùutionem pàtitintür,qui nec funt Arabes,nec plures Deos
coluntiPatefiatis Alchoran(ècundiimetiamintelledum quém ipfi Arabes tribu/
unt,non negare,quin Deus habeat filium feu filios, dummodo noh fit alius Deus
autalij DtpChriftiani enim &ïud£Î non funt repræhenfibiles in eo,quod inoratione
ad Deum creatorem originem ómníum,nomírient ipfum patrem:6¿ quernadmo
dum hoc tam in ueteri teftamentoquam Euangelici legitur,liber Alchoran noniti/
tendit negare,nifi quod fibiabfufrdUmhidetur,homiriesfe Dei filios appellare, Sic
enim ait cap. u.VosIudæi atque Chriftiani fi Deifilqeiusqj diledieftis,proutuos
dicitisîcur uobis culpas atqj peccata gerèntibus,pœnas & rrtalùm ingerítíCertéuos
nihil aliudquam homines eftis,a Deo uem'æ ñiercedisqj maxime datore, ad quem
omnia erit reditus,creati. Videtur ex hoc,ipfum arguere præiùmptiôiîém modíx
dicendi,quafifiliatio dicatconfubftantialitatem.Sed ubi non inteditur, noh negat*
Et quia in teftamento ueteri ac Euangelio nuic| legitur,Chriftum aut alium quem/
tuncj? ficfilium Deiappellarfqfit alius Deus â patre creatore 5 nec probationem
Alchoran refellit quifcjj Chriftianoru,fcilicet Deum non poflefumere filium $heqi
ab uxore,cum noa habear,nem fi fumeret nobilifsimam creaturam in filium. Non
enim effe poteft creatura eiufdem naturae cum creatote,ficut neceffario filius exiftic
ttfi affumeretDeus filia : utiq^cum in tempore fieret talis affumptio,filius creaturi
eflet.Concluditigitur Alchoran,impoflibile effe Deum habere temporale filium:
quam conclufionem Chriftiani nequaqj impugnant. Negat autem Alchoran Chriítum filium Dei,licet ipfum exaltet fupra omnem Prophetam.Interrogo autem te
fubditum libro Alchorantcurnegacur Mefsias filius Dei,cum ¿nEuartgelio per reap
probato,fgpius legatur,Chriftus Del filius.Forte díds ex Alchoran,Chriftum co­
ram Deo ad rationem pofitum,qj fe Deum nominauerit hoc conftanter negafie^ i/
deo huius contrarium inEuangelio reperiri,nequacp admittic.Nontam admiramur
quando Chriftus coram Deo de hoc inculpatus fit, quod fe Deum nominaherit ÔC
quomodo præfens fuerit Mahumet,qui Deum iriuifibilem utipfemet fatetur nun/
qtiamuidit,cf planeirtidemus.lgnorabatneDeusueritatem :6¿ Chrifto faliuni impofuitiaut fi ueritatem,tuneprimd fciuit poftcfj Chriftus fe excufauit: nonne fecun­
dum Alchoran Chriftus eft in carne mortali uiuus,in quodam loco amoeno aquis ir*
tigaofá ait ipfum uenturum denuô in huncmtmdum,,demum moriturum,^ furre/
¿rurumín indició futuro rationem operum Riorum redditurum 1 quomodo hæc
concordanthæc effè fada quæ in futuro iudicio fecundùm Alchoran fieri expedían
tur.Nonne dicit Alchoran nuHum uiuum hominem Deum accedere,cum eo coi*
loqui poffe?Eccc quod huic dido Alchorannoneftfidesadhibenda.Et ut hoc ex
;
textu

C

Liber

8'->i

L

textu Alchoran uerum uideâtur/aduèrte fie in textu did ex cap ij Jîdttio Deó diced
te.O lefu Mariae fili,tu perfuades hÓminíbus,utDét loco ce rtiatremcp tuam Deos
habeâtôf uenerencur.RefponditlefúsNolit Deus ut quid praétér uerum dicam: ô£
fi protuli tu nofti,quia tu omnium fecreta cordíum nófcens,meí córdis arcanum pe­
netras ego uero nequaquam tui.Tu fcis itaqj nil hominibus nifi mandata tuâ dixifle
fcilicet quod te Deum meum
fuum ínuocent &¿ adórent , quorum quamdiu tibi
placuit teftis affui.Nunc autem tu qui es teftis omnium, poftquam ab iliis ad te me
fublimafti,eorum cognitor exiftasjquibus fi malum feceris,geris tuâ funtifi condonaueris,tu es incompræhenfibilisÔÉ lapiens. DicitDeus: Nunc inftat dies quo fuá
. uindicisuerítasperficíet.Eisetením ueniam quoniam me iequüti (tint, quod ipfis
præ cæteris lucrum eft maximum,Paradifum aquarum fluxu dulcifsimum ubi per
feuerent,tribuam.Ego namqjomnipotensDeuSjCoelo & tetixfáüniüèriisquæ eo/
rum capacitas continet impero JBccetexcum qui nihil facit contra diuinam Chrifti fi
iiationem.SedquodChriftüs nunquam perfuaferit fe&rnatrem loco Dei uenerari,
nec id Euangelium habet,Héc Chriftiani credunt.Non enim ueftitlefuSjHifi ut da rec
gloriam Deo patri fuo,ÔC fiiatri nëquaquam quæfiuit.

Qjçiôd clareoftendírur Chriftum elfeDeí filium.

Cap.

X.

Icerer Arabs,Sí Chriftus Deus fuiiTet,unq? cum ludæi dicerent,quia tu ho
mo cum fis,facis teipfum Deum non exculaflede,allegando in lege Deos
diet,ad quos fermo Dei fadus fuit,fed clare reipondifler.Dicimus eum cia
rerefpóndifle,aiebatením:SiilÍoísdixitDeosad quos fermo Dei fadus
eft,S¿ non poteft foluifcriptura:quem paterfandificauit ftmifitmmundumuos di
citis,quiablafohemas,quiadixifiliusDeifum.Sirionfacio Opera patris mei, nolite
credere mihi.St autem facio,& fi mihi non uultis credere,operibus credite;uc cog»io
fcatís credatis quia in me eft pater,ego ín patre.Ecce cjj claré loquutus feft : fcih>
cet non efle blafphemiam fife filium Dei dixit, & ideó fetacire Deum corifefliis fit.
Nam fi termonum Dei capaces,Dij dicuntunnon eft dubium,quin is quem parer ut
pater ab æterno fandsficauit,S^ in terfipore in mundum mifit non blafphemiaqfife
Dei filium appellat.Pátér enim ut pater non générât nec fandificat nifi fi hum: qui
autemfandificatuseft â parré àntemuridüm,& deinde in muridummiiLis,utiq?cog
ternus patri eft.Quodautem hoc côgnofcipofsitqüaritùm ad credulitatem fufficit,
opera oftertdunt que nullus hominum ante ipfum fecit:ícá quod humanae natur» illa
afcribínonpoirantautcreacuraf,fedcrearorí.Nífi igitur parer creator eHet in Chri>
fto quomodo éiusOpefa ChriftusfecifletcEfléntia igiturpatris quàêoperatif omnia
in Chrifto erat Et fi Deus pàtetèftentiàliter éft in Chrifto ¿erit Chriftus eius filius,
quia eiufdem éftentíaé Eritígitür Chriftusquíá filius in patre, cum extra eiléntíatti
patris filius efle ñon poflít.Sicutfiáudorítaterri mittentis uídeo miuerftemj&r çqua
lemaudorítatémínmíflb uidéo míflumnitiqj mitténs eft in miflo,3c mifíüSinTnittente,ob £qualírarem,dé quo infra latiusi

QiiódChh'í|úsnoníenórnínacDeüm,fedbeífílíunÍ.

Cap.

XL

t

DbucattentêconfidérafidemChriftianam efle,patrem omniporentemefle
Deum creato re,et Chriftum ilium Deum nominareluum patrem. Air enini
in Euangelio ad lüdæosieft pater metis qui glorificat me ,“qüem uos dicitis,
quiaDetiiuefter eft. Ille béneintelligitChnftüm ñon fe Deum nominafle,
quia ft patrem fuumnOmiñaflet.Oftenditautem fe faris filium Det' quando illum
femper patrem nominauir,quernludæi Deum díXeruñt.VndeÓei filium íe nomina
uit&nonDeumtcumnominatioDeijfitriorriínáríópatris Chrifti. Eft igitur Chri­
ftus filius Dei patris,nondéüspater,6feftüëFus filius Dei patrisiideô & cunfubtialispatrí,licetnonafiusDeusquampater.VhdeChriftu$ ñon eft Deus pater ere/
ans omnía,fed eft Deípatris umfsímusfilias eiufdem naturae cüm parré, per quém
Deus pater creatomnia.Chr ft is igitur nori éft ñifi Déi ffliüsümgenií us,dr' bine eL
ufdemeflentia¿0¿ naturæcum Deo patre:cum hóc fit de natura filíj páfris,üí fit cum
eo eiufdem efíemiae &C riaturæ. Vtí filius hominis, eft eiufdem efléntiæ natur» caM m m 4.
ius

832

Cribrationîs Alchoran

(us eft parer eiüs3eiufdemfeilicethumanæ naturæ. Sed eflentia humana non eft id?
cum homine,ut ramen eflentia diuiqa eft ídem c3Deo,ob iïmplici tatem maximam
diutni tatis Jdeofiliushómínís,lícet fiteiufdem naturæhumanae cum,p.atre non ta/
men idem homo,fed alius. Filius autem Dei eft idem Deus cum patre. Si non ah'us¿
Haec clariísíme facrum Euangelium reuelat,quod Alchoran approbat ín genere, SC
eiin fpecie non contradicit,ut ex fequentibus pftçnditur.
Laudes Chrifti ex Alchoran,8¿ aftenfio díuínítatiseíus.
Cap. XÎI.
Cribiturenímín Alchoran,Mariæ uírgínís filium leíum Chriftum efle,¡ser
bæcuerbajCJMaría omnibus mulieribus &uirís fpléndidíor ¡ mundior, atqs
tocundioritibifumminuncrjgaudiunj cuín Üerbo Deí,cui npmeri eft lefus
Chriftus,qui eft facies omnium gentium in hoc fçculo atcp futuro, fapíéns >
uír optimus ab uniuerfttatis creatore mittitur.Hla refpôndït,O Deus cS uirum non
tetigi,filium quomodo habeboclnquiuntangelijDeoniliil occuritímpofsíbile,om
nia ut uult operanthipfe filium tuum cum diuina uirtute uenientem » librum legife­
rum, omnífq? magifterrj peritiam,Sf ceftamenturii SíEuangelíurh edo cebit. Ille cæ*
cos
mutos curabít:morpheatícos8¿leprofos mundabit, mortuos creatore coo­
perante uiuificabit,quæ cundía a credentibus in Deum miracula cenfentur. Vetus
teftamentum confirmabit/edcum diuina uirtute uenifle patefaciens, inquiet. Ti­
mentes Deum,mefequamini.Deusenim mei ueftriqjDominus eft,quem adoran­
tes redo procedunt tramite.lterum alibi fictleius Mariae filius dei nuncius,fuufqj fpi
ritus Sf uerbum Mariæ caelitus miflus,exiftit.Ecce lefum, ecçe Mefsiam feu Chrí<«
ft um Si uerbum Mariae caelitus mí (Turn,hoc eft a Deo cçli miflùm: quare eiufdem na
turæcuíusDeus míttens.Ñoneñimdicipoteft,quôd diuinumuerbumcum fit Dei
uerbum,fit aliud quam Deus fímplícifsímus.Deus enim 8¿ fuum uerbum nonfunt
dúo Dij,fed ídem Deas fimp!icífsimus*Sic igitur patet Deum mittentem 6c fuum
uerbum miflum,effe eiufdem naturæ diuinæ.Sed cum mittens Deus non fe ipfum
mittat, nec alium Deum mittatmon erit mittens miflus3nec alius Deus Deus mic,tens,S¿ alius miflus.
Facilis oftenfio,Chriftum qui eft uerbum Dei parris*
effe eius filium.
Cap. XIII*

Dhuc ftc.Certum eft ex Alchoran,uerbo Dei omnia efle creata. Verbum igi
Dei increatum eft,quoniam peripfum omnia creata funt. Et igitur uerbum
æternui incrèatùm.Non eft igitur uerbum fenfibile, fed plus quam inteHe/
(ftuale.Intelleiftuale uerô uerbum per quod intelledus omnia operatur, in/
telledualis eft conceptustnam nifi intelledus intueatur in conceptumfuum, quem
intelle&ualiter. Sicut aedificator domus in uerbum feu conceptum intuetur,per
quem ædifîcat.Diciturautem uerbum,nam ficut uerbum extrinfecum fenfibile ,ge
neraturá uerbo intrinfeco intelledualnficconceptus generatur ab intelledu,S£ di­
citur eius uerbumJnteíleftiialis ígitur natura,omnia per uerbum fuum format,&£
per uerbum reformat*Aedificator enim per uerbum format domum,& fi ruit, per idem uerbutp reformac.Deus fic per uerbum format 8£ reformatj-loe uerbum uoca«
tur etiam Îàpientîatomnia enim Deus per fapientiam facirEt dicit Alchoran ¿ Chri/
ftus cum diuinis uirtutíbus aduéniens inquit,En adfum cum fapi€tia,ueftrasdiifenfíones díícuflurus}mec^fequendo timete Deum.Nominat igitur Alchorâ id quod
prius uerbum aiebat,nunc diuinam uirtutem & iapientiam:fic uerbum ratio dicitur
omnia enim cum ratione fada funt nihil enim eft cuius legitima ratio non præcefe
fit Sicuerbu m fermo dicitur,ars,feumagifterium,per quod Deus omnia facitíEuan
gelium uero illud nominat uerbUmJinequofacftum eft nihíl:S¿ idem uerbum nomi
nat Dei unigenttum,per quem fecit Si fçcula.Sed cur potius Alchoran nominat uer
bum filium quam filium >illum per quem omnia fatfta funtfFortafsisex eo quia cum
uellet omnem modum pluralitatis Deorum eliminare a5rudibus ídololatrís, noluit <
occafionemdârc errandi illis, qui capere non poterant filiationem incelledualem
'
alice^

A

Liber

I.

89j

aliter quam infenfibili mundo uidetuníntelleduali uerô facunditati, propinqui­
us uerbum quam filius accedít.Nec^ apta lóquutío eft, Deum habere füiüm.Nàm
cum Deus fit pater omnipótens,omnium creator,qui omne id eft qüod habet, cum
nihil fibi dêeflè poíTit:non eft apta loquutio ipfum habere filíum,quia idem uidetuf
acfi diceretur,Deum patrem efle filium,cum habere in iplo fit efle.Propter hoc ta­
men non intendebat Euangelio contradicente,nec teftirrionio Iohannis Ziachariæ
quem approbat,ait efle confirmatorem uerbi,qui in Euangelio confirmat, Chri/
ftum efle filium Dei unigenitum. Vnde cum illum quem Chriftiani nominant
Chriftum,nominetDeiuerbum& Mari» filium :tantucri ih hoc â Chriftianis iïf*
detur discrepare.
Obie¿tioexAlchoraii,8¿eiusíblutíó.
Cap XIIIL
Iceret aliquis: nónne ficlegitur in Alchoranc’Pars plurima mentiendo díxítDeúm haberefiliumjquomodo haecnoncontradícurit EuangelíoíDí
co Alchoran fe declarare,addit enim: Cœpit ne Deus filios plus diligere?
quidíudícátísimmemoresí’An ueftri didirationerri firmam habetis, 1E
brum quidem ueftrum fi ueraces eftis in medium afferte.Ecce Deum nbh habete fi­
lium humano modo,Euangelio non cdntrádicít,cum Deus fit fpiritus, qui carnem
ôiofla non habét.Sed quôd Chriftus fit unigenitus Dei filiustlibrlim Éùangehoc
rum in médium poferte poterimus & uéraceS repedemur. Adhuc diceres : Nonne
azora antepenultima fic habetfConftanter dic illis, Deum uniim efle, necefïàduni
Omnibus
incorporeum,qui nec genuit,neceft generátús,néc habet quoquam fimilem.Refpondemusíllam azóram ínfelligideberetalitér,quod perípfam intendit
dare Deo gloriam, & non detrahere à Chrifto íáu'dbtti.Viide cuhíincbrpoiéüsDe
us & deitas fint ídem: fi Deus de quo loquitur azora deitas ínteiiígítiír,noh conêradícítEuangeliOjDeitasenimCUmfit etfentía diuína,nebeft generans nec genita,
nec habet aliam deitatem fibi aequalem: fed pater,generat filium eiufdem effendæ.
yndeconfiderareteoportet,quodÍicetidemfitE)eus§¿deifas;cühlfiimplicíÍsímús
iîtpenttusincorporeus8Cincompofitus:tamen quando refpicis in deitatem,nul­
lam uides generationem:ciim refolds in Deum, uides ipfam* Nam Deum patrèm
homínaríinueterí teftamento,Pialterío,6¿ Euangelio,clare legitur:deitatem autem
non legitur patremuocari.Sí igitur Deo convenir quod patrem nominetur, ÔC ini
hocnon imponitur ei ullum rnendaciumîtunccûmucrum fit ipfum Deum efle pa­
trem,non inconuenit Deo quôd Deus filius nominetur, cum pater non intelliga*
tur pater fine filio. Etiam azora illa licet ad exçlufionem píurium Deorum pofita fit
cum ad hoc totus liber principaliter tendere uidetur,per eius fequaces.ÔÉ ad hunc fi
nem per eos itrepnehenfibiles indicetur,tamen etiam fecundum ueritatem Euange
licamazora tolerad poteft, Deum uidelicet necgenuifle nec généra tum efle.Gene-,
ratioenim indiuinis çum fit inæternitate,nunquam tranfiuit in praeteritum, ut De­
os dicatur genitus uel generatustSed Deus pater aeternus gcneratDeum filium gtet
aum,eadem deitate Deum eadem çternitate eeternum,

D

Quodlefusquia Mefsias,eftDeiuerus filius .
Cap. XV.
Dhuc dico,eo q, AlchorâdicitlefumMariçfilium Mefsiam feu Chdftum^fo
omnia quae Prophetçfatent de Chrifto,ipfe fátetur.Dícitant Micheas Pro/
phetaîEt tu Bethleem Ephrata,paruula,es ín mili ti b. luda.,Ex te mihi egredi
etur,quí íitdominator in Ifrael,et egrefíus eius ab initio à diebus eternitatís;
Hic propheta de generatione Mefsig loquitjSC duplicem ponit generatione unam
temporale in Bethleem ¿aliâçternâ. Ab initio mSdi prophetatum eft,Deu Mefsia
faluatore in mundum mifluru.Certum eft Mefsiam ante mudi conftitutione efle, ut
Chriftus de fe loques in Euâgeïio atteftatur,ad patre dicës:Cladfîca me pater clarica
tequâhabuiantemfidiconftitutioncEccedicitîClarifïcame pater. Vnde fit Deusi
Mefsiâ miflurus erat,illa,qui ante mSdi coftitutioneclarificatus fuitttiticp ille MefsG
as qui ut omniS fupremus et m^imus faluator expedlabaturDei filius, fuit alius á
patre ipfum pifluro.Deus igitur erateiufdêfcilicetnaturæ cu patre,ante omne crea
■
s
' turàim

A

894

C ribr ationis Alchoran

turam.Si enim tunc fuit quándo non nifi natura diuína fuit, utiqj ilîius naturæ fair,
& ideó Deus fuit. Hinc Èfâias Propheta dicebat: Deus ipfe ueniet & faluabic nos,
tunc ap errentu r oculi cæcorum,6C aures furdotum pàtebunt.Ètfequituribi de íemi>
ta & uia reda,qu£ fanda ùocabitur,Euangelium fie appellans uti Alchoran.Ita Ba­
ruch Propbeta,uidit ipfumMefsíamDeum Dei fapíentíam uenturum, S¿ cuni
hominibus cônuérfaturum,(îccæteri.Neceft diffícilehocuerum uiderúnam Mefsfr
am uenturum inhuncmundiim,anteeiusnatiuitatem ex uirgine Maria, Prophetæ
uíderunt,6¿ Iiïdæi crèdidetunt,fi eut hodie uenturum credunt.Non poteft dici, q»
dum Mefsiam uiderunt, 0¿ illum uenturum prænuhciauerunt creaturam aliquam
uideriûtifed diuinam uirtutem &Cpotentiam mente cofpexerinr,quam in hominem
uentUram^& in mundo fe manifefturam expedárunt,# ficut crediderunt SC expedarunt, ita fâdumieft.Et non alius Mefsias de Maria natus,& alius quem utdentes
feu Prophetæuiderunt,fed íam ípíéquem meate in æcernitate contemplati funt,in
tempore appatuit.Neqj opus eft ad præfens ut multa deMeisia dicamus,cum lefus
fit ¿lie Chriftus,de quo omnés feripturç loquutæ funt,fi¿ atteftatúr ipfum efle,quem­
admodum Euangelium de Chrifto loquítur.Nec Alchoran minus de Chrifto ínrenditaffirmaré5quamEüangelíum&Prophetx, Vnde cum ait,ipfum iummurn Dei
nuncíum ueniffe cum uirtute Deí,ac quod fe cum illa uirtute feu poteftâte ueniflepa
tefecetít , maxima de Chrifto affirmat:quo modo legatus eft capax poteftatís Dei
ipfum rtiítténtiSjfi no eft ficfiimmus,quo maíorefle nequeatVquo modo eft pura ere
atura, quo purior nobilior per Deum creari non pofsití’quomodo poterit quç nô
eft fimplicíter maxima,ita quod maior per Deum fieri nequeat, & ei communicati
plenitudo dïuinæ poteftatís?
Quod Chriftus quia uerbum &. legatus fummi Dei,
eftDeífílíus.
Cap. XVI.

Erbum igitur,quod inuirgine María humanam recepit naturam,non fuit
uerbum nifi omnipotens omnipotentis Dei patris,cuius incapax eft onv
níscreatura*RedéígíturaítAlchoran,iIIi fapíentíam & omne magifterí«m aícríbenSjfltf in hoc optime ait,quod affirmat Chriftum patefeciflë mim
do fe cum diuinapoteftateueniife,ut fcilicetipfe legatus Dei,cui omnia dedit m ma­
nu poteftatís eius,omne id poffet quod homines â Deo petere poliunt.Miracula
enim qug Chriftus operatus eft,patefecerunt in ipfo elfe eandem poteftatem, quç eft
in Deo patre^quieummifinEtuthancparefadam Alchoran rudibus melius decla/
raret,enutíiératín fumma curationes incurabilium morborum per homines,& refufcitationem mortuorum:etiam addens,quomodo fádis de luto auibus ,infufllando
eis uitam tribuitiquafi diceret,nihil défuifle éí quæ Deo aícríbimus. Sic in dodrinís
fins Mahumet aflerittChriftum ex térra in nomine patris fui,laphet filium Noe exci
taílé,ut referiet géfta patris fin Noe in arca.Pér quæ tierba etiam patet ipfum ChriftumfiiiumDei,quempatremeiusafferuit.Et ad quem finem hæc fada fir patefadio,Alchoran concludere uidetut,fcilicet ut fidem haberent.Nam cum nullus nun
cius qui eft purus homo fittahs,quôdneceffefitipficredi,cum omni rationali creatu
ræquantâcuncpueracijDeusueraciôremctearepôfsitîtnanet hâefitatiô,an illi quis
talem fidem daredebeat,quodipfumfequatut.Nón eft autem apud quemcunque
dubium, Deum efleueracem ,6¿eius filium cum fit éiufdem naturæ,nequaquam
minus uerâcem quàm Deum creatorem. Patefécitigitur lefus fe Chriftum ôf le/
gatum,cum omni uirtute
poteftâte Deí,ad falutem hominumadquôs miflus
fuit quia léfus ideó adiecit ut ait Alchoran : Timentes Deum , me fequamini.
Deus enim meus ueftetcp Dominus eft 4 Filj’0 éñím regis unigenito, &hæredeuniuerforum ad regnum miflo , & patefado quod ipfe fit filius legatus patris fui,
fciunt eundi ipfum eflefummumlegatum,quopater nullum potuit maiorem mit­
tere tquodcp ipfecum fit uhígénítus diledifsimus regis patris fui filius,cum omni
uirtute poteftâte uettitei iit penitus Ctëdendû obediendft. Ille fil i us couenicateruticp diceretuimetestegepattem meü,meeíuldem obediedo fequimini. Rex
enim

V

Liber

I.

enim ipfe meus uefterepDomínus eft. Vnde illí qníMahumet ilia üerba in Alcho*
ran fæpe repetiflè aiunt,fcilicet Chriftu^i dixiflejDeum fuum & aliorum Domina:
ad oftendendum Chriftum nonféconfeflíimDeurrí fuïffe,cüm dicat Deum fuum
Dómínum, Alchoran male interpretantur* Approbare enim Tefum elle Chriftum,
■& Euangelium efle uerum,& negare Chriftum efle filium Dei, implicat contradi*
¿lionem,Sed optime conuenít Chrifto filio Déí,nominare patrem fuü'm,futim Do
minum : quáñdo fatebatur, fe filium & legatum ad ipfius honorem & gloriam au*
gendam aduén¿fle,ó¿ nequaqûâm fùam quærefe,ùt Euangelium atteftatúr»
'Quod teftfmôhià Alchoran continent Chriftum Dei
filiumefle. . ; Cap* Xyil., .
.
, A
iceret aliquis : quid fibi uult Alchoran ubi fatetur, quod ChriftoMariæfi­
lio, fpiritusdíuiñus auxiliumatep teftimoníum extitít. Spiritum diuinum
teftimoníum dédífle Chrifto,loannés Zacharíac atteftatúr,ut in Eüange/
lío feribítun Ait ením : quíá uidí fpiritum defeendentem quafi columbam
decoelo,6¿manentem fuperïefiim;&egó nefeícbam éum.Sed qui mífít.me baptí*
zare ín aqua,ípfemih¿ dixít:fúper quem uíderís fpiritum defcendentem35¿ manen­
tem fuper eurn,híc eft qui baptizat ín fpiritufancftoÆt ego uidí,& teftimoníum per*
tiíbui,quía hic eft filius DeúSpirítus igitur dïuinusfln columbæ fpecie fiiper Chri­
ftum inïordanêdefeendensidéditteftimoníum quod & ïoannes perhibuit, ChrL
ftum efle filium DeùDedit etiam in omnibus Apoftolis ille fpiritus QC alrjs iantftis
téftimonium,iifqpdmortêinclufiuè,quoniamlefuseft ChriftifsfiliusDei. Qtiaïe
autem auxilium dederit Chrifto in uirgine María concepto de fpírítufancfto,¿fin
omníbusquifpírítum fantftum recepéruntpró arra promífsíoñum Chrifti,
quo­
modo ille íuggefsítfideiibuSiUtintelligefentueritatem eorum quæ Chriftus loquú
tus fuítiquoniam eft fpiritus uerítatísdcíuntquí Euangelium attenteàtqueiandlo/
rumfcríptaftuduerunt.Hóctfieo arbitratu ñótandám,quomodo Alchoran extoL
lit Îoannem2Lachariæ,tanquâmilli cui omnino credendum: quem dicit ufrum bd
num,úírgínem perfeuerahtem}magnumcp Prophetam uerbum Dei cofirmantem;
6¿fimilíterteftimoníum fandtifoiricus allegat» Hæc omnia mífericor.s Deus inferí
uoiuitjUt fie fapiëces remittat âdiieritàtisteftïmonia,ne Chrifto detrahat, fí rudi pó
pulo hoc palàm noñpublicat,ob caufamfupra poíftam,Chríftum filium Dèi.Nam
etfi dixerit Deum inuífíbílem,íncorpóralem;8¿ qúem nemó unquam'aperta fade
uidi^fta quodquifqjbene intéfligerepoterir^nifibilem Chriftum fenfibilibus ocu*
lís,nonfúífle fecundam conditionem illam uífibilem6¿ corporalem Deum : tamen
quia tímiittfpíritualemdíiiínam uerbi Dei naturam,incredulos attingere no pofle;
ideó illis idiotisignaris quibus loqui oportebat,uttalibus ferifibilibus de intelle
tftualibus nihil fentíeñtíbus,cautius confiderâbât riegàtiüê prædicâdum;Chriftuni
Mariæ filium hôii efle filium Dei ¡ cum filiusMarïæhomo corporalis
uifibilis eft
fet,quænaturidíuína¿noncoriüeriiunt.Eum tamëhabereuirtutem poteftatem
diuinam,quæfolà fideuideri potüít,atteftántibus operibus illis míraculoíís,qug nemo hominum ante eum fecír,négare ñón potuit*
Quomodo Alchoran íntelligí debet,Chriftum efle fpiritum,
ôCanimàmDeL . , Cap». .XVIII,.
t
. , f .
,lcerestcur fatetur Alchoran Chriftum,fpiritum Deí:S¿ alibi ; quod Deus
ipfi animam fuam propfiécontuíit» Dicimus Alchoran animam 8C fpiri
tum fæpe pro eodem capere,nos intclligimus per ilia Uitàm illam intel
ledualem,qug fapientia éft.Contulitèriim ei Deus piam etmifericotdem
animam fnamjhoc eft uitam ndri âppropriètàtè;fed proprie. ka ipfe Chriftus ait in
EuangelíóíSicut pater habet uitam ín femetipíbjíta dedit filio uitam fiâberé in femetipfo.Ecce quomodo Deus pater animam feu uitam fuam proprie dedit Chfí¿f
fto,ut pater animalis fuamuicam animalem proprie dat filio fuo,ut iri femedpfo uiúatjfícutpateruiuítáquouitamrecípít» Vna èftigituruitalis natura, Dei patris &
diis filq Chrifti^quod Alchoran per unam utriufqj animam éxprefsít.Ecquía in

D

D

*96

Cribrationis Alchoran

treeftuita omnipoteris,itaut quern uoluerit uíuífícetií ta & deditfilio,utíta quem
uoluérít uíuifícet.Et ideo illa üíta fpiritus Dei dicitur, propter ùitàtem mo tum»Om­
nis enim mótus âcauïa occulta,îpiritus dícítur,etíam uentusJñ uita enim nifi uítalís
ddedabilíísimus motus cífe^non eflet uita uiua. Quare ficut fqmnolentía eft fi­
gura morcis,íta uigilantia adfpiritualem motum,figurauitæ.Re<fte igitur id Alchoran díce're potuir,quod Chríftus d¿ fe ¿n Euangelio loquitur. Ego fum uita & reíur/
re¿iíó,fcílicét a morte.Et alibi:V erba quæ loquutus fum, fpiritus & uita font* Spiri/
tus enim Chrifti éñ fpiritus bonus, qui ad bonam uitam & immortalem quæ Deus
eft,mouêt,éed fpiritus diaboli,eft fpiritus rrialus,qui mouet ad morte perpetuam*
.

Quomodo intelligi debet Alchoran,Chriftum efle uiruhfi bonum,
optimum,8¿fodem omniumgentfumi
Cap; XIX;

Væreret álíquís.qüid hoc fignificac,quôd Alcoran ait Cfiríftúoi uirum bo
Xnum &óptímum,&faciem omnium gentium ib hócfuturocp faeculo?Di
B
Icimus Alchoran uirginem Mariam fuper omnes uíros & mulieres exal/
J care:8C bene,quía mater eft Chrifti filtj Deí ♦ Certum eft autem Chriftum
- fupra Mariam eius matrem exaltatum. Erit igitur uir bonus 5¿optí¡musíqüpniatn melíor efle nequit ; Omnis uir quantumcuncp bonus quamdiu non
eft adeb Bônus>quôd melior efle nequitino eft fimpliciter optimus in poffe & efle*
Et cum fblus Deus fit fimpliciter bonus,imo optimus,ac bonitas ipfa:certum erit ui
rum qui fic eft bonus participando bonitatem,quód etiam eftoptimus, inter ilium
Sí Déum non pofle mediare quenquam:fed fic eritilleuirbonus,quod etiam ipfa
bonitas.VndeChríftus eft bonus bonitatecreata,quæ non eft ipfa bonitas fecun­
dum eam naturam,qua uir feu homo:æ cum hoc bonus bonitate increata, quæ eft
ipfa bonitas,cum fit adeo bonus quôd optimus,qui melior effe nequit * Patet quo­
modo idem Chríftus ut eft filius Mariæ matris fuæ, humanam habens naturam, eft
bonus bonitatecreata :S¿ ut eft filiusDei patris fui, diuinam habens naturam eft
optimus, hoc eft bonus bonita te increata.Quæ ideo optima,quia necmelíornecali
ter effe poteft,cum fit adu omne id quod efle poteft.Qupd autem lefum faciem ait
omnium gentium,tamhuius quam futuri fæculiimaximè Chriftum extollit. Nam
per Hoc exprimit dium effe,de quo Propheta Dauid dicebat: Speciofus forma prae
filijs hominum,diffufa eft gratia in labijs tuis:propterea benedixit te Deus inæternumiVbieft refplendentia pulchritudinis uitæ,nifi in faciei Quid pulchrius facie
omnium uirtutumiQuid aliud Chriftusfecundum Prophetam Dauid : nifi Domi­
nus uirtutum,ôf rex omnis gloriæ,claritatis,S¿formofítatís i Quare ipfe eft filius
Dei,iri quo habet pater fummam complacentiam,& eft Chríftus jundus præ con/»
fortibus fuis. Vndedicit Mahumet indoârinis,perfe(ftosín ftatura Adæ&forma,
lefu Chrifti,refurgere in die íudícíj ♦ Nam hæc forma quæ eft faciès omnium gen/
Cium,eft perfedlio perfedorum.Chriftus igitur eft per quem perfedí íudícantur,0¿
eiüs forma eft flla,ôuæ folum immortali uitæ apta eft* Qui igitur limites erunt,íntrànf iri gaudium JJomini. Ob hoc Alchoran alibi pluriesrepetít,quorundamfaciesindieiudictj albefcereÔÉ çlaras fieri,fcilícet perfeâorum & beatorum, quotun*
dani nígfefcere,fcilícet incredulorum & malorum. Et ut perbreuiterdicam:Chri/
ftuseftómnéíd,quodínomnibusgentibus præienris & futuri fæcüli ueré &iufU
láudatur.Híncipfe eft omnium facies decora,in quo omnes gentes quiefcunt&be
nedicuhtur.
g

Digrefsio ad martuduâtenem diuinôrurri.

Cap* XX.

■Vomodo. Alchoran Chriftum dicit rubella,cuius interpretationem alij di
\ cunt effe datum Dei,alij fpiriturh Dei,alrj uerbum Dei, alij animam Dei,
B
fllicet hæ interpretationes non uaríentuerítátem. Qualítércuncp enim in/
terprçtetur,fiue fit flatus,fiu¿ fpiritus,fiue anima,fiue uerbum Dei : neceffariô Deus eft,ut fatis patet in præmifsis*Nobis tamen uidetur, quôd
hæc interpretatio quod fit uerbum Deí fcilícet íntelleduale,quod conceptum appellamusjquia cum facracifsimo Euagelio concordat,fit merito acceptáda.Etutíítn
plícíore»

g

Liber

8*7

!►

pîictores exemplo Íenfibilí ducantur,per quod patrem,uerbum,fpiritnm aliqua Ji
teraremotisdideanUpro intelledu præcedentium
fequentium eft confiderari*
dum,quomodo magifter qui uitra facit operatur. VftriFicat-ura enim eft opus intelli- Nitrariw
gentiæ,carentes intelledueamartemnon capiunt. Applicat autem cannam ferre.*
am,6t ei adhærere facit aptam materiam,6¿ínfufflat in ipfam ,6¿ efficit uas uitreurri
prout uolueridn eo flatu eft confiderandum, quomodo intra materiam operatur^
ÔC format eam.Opus enim illud fimilitudinem habet operis naturæ. Ars enim abex
trjnfecp operaturmatura enfin intrifeco,ut.quifcç fcit & uidetlneq igitur flatu,con­
fidere duotVhuni eft extrinteciim eius & eft ten(ibile,ut e ft uentus ieu aer qui' expiraturper artificem:in inttinfeco illius confidero intellectum,quia artifex ad finem.fi
ciendi ùas uïtréurh,opefaturîintelligit enim id quod faqt. Híncíntellecftús nô ínrel*
ligeree née te nec id quod operatur,nifi de fe generaret concepto uáfis quod efficíú
et hunc conceptum intellecftuaiem,uerb3 dícimus.Loquíturéním íntellecftus Cuan)
íntenfíóñem & conceptum qùem intra fe uidet,Sí fenfui uífibíiem facit. Hoc uerbft
generat,ab íntelleéiu te ín jpfó explicante,ficut fermo generatur âconçeptu te éxpli
cate.Etquía termo fine flatu nóñ explicat,poteft fermo flatus appellari humanicon
ceptus,á conceptus paríformíter diçi potèft flatus ïntelle&us.Àb intellecftu igitur
6i eius uerbo procedit intelïeâuâlis motus,qui complet operationem i utiqj ifta fic
efle iatelléc£aaliçer,qinf(ÿ confpiceré póteft.In effiatidne igitur uítrifícatorís,iiíd¿Q
íñtelledualém fcilícet intel lecftuni éius uerbum,&utrïu(^ fpirttft feu motüm : quæ
fiïbi non client,riutiÇ ïpfa efflatio formàm úafis introduceret.Nèq? tamen intelle*
<ftus,uerbum eíus,S¿ ütríuíqj ípírítus,propteréá recedùnt a uitrífícatore,quía in éfflá
tíóñe uídentuñCdnfqrmiter fíuiit omtíes operationes intelledualesjícet noii.córpórálíefflatione?fedinfelte<ftu,uérboeíus,8¿motu feü (pirita titriutep i ín fenfibílíbus per fenfibilía id tenfíbilimateríá, medíante medio & orgáno fiue ínftrüpiéntq
&hííBili:á Creatoré ueró,ómnía .mediante uerbo,díuínó mota feu ípiritti tti.effé pro
cedúntSícutením ípfe eft âbfôiutûs ábomní confra¿hone,ítá ábfolutéfiné medió
cxtrinteco creat intelleduálemnatucárii,& cunda ut tiuír.Sed eft cónfiderandum^
quórhódodeuSjínftruxitEliámj.Rego^qúodipíehon éítetínfottiípíritüfeüúen
ro fubuértentemontes,nec íhcommotioneeum fequente,iiec.ín ígné commotio-nem fúbftquente,fedín fibiiôauræteniiisignem fubtequente.Dominum igitur iri
íubtilifibiloténuis aeris effe,ípfunifpírftum efle oninifpiritu qitantunicuncp ténü^
ifsimo fubtiÍíórem,ófteridít.Non éft aútem Déus fpíiítus ín fibiío tenui ali ter qúám
ípititualiter fine loci occupatione,ficut iritellecftus in fermôneN^ÿ ípidtüs ¿líe qui
¿)eus,eft alicuius alterius fpiritùs aut accideris,ficut accidit rtïbftàntiæ:fèd éft ípirífus feqmotusfubftántialis,ómnémfubftántíáriiSífcun(ft4créarís,íriquo éft bmrii-0m fcíentía fíüe ars^âf intelledus fciéhtiæ Sí artís pátef,próut infra dé Hoc fuo locó
iafiúsdícetur.Subftáhríam jgítur fpirítumefléjdí Deo fimilíorém qúí.fpiritus éftj
jpatét.Et quídam í^fiilofopfius attendens ; quomodo gfanym poft euapofatíoném
ípíritus (in qua natura perdit fcecuridfta tem ) temlnâtum,frudum necuit produce*
reîdicebatfubftantiâmfpirituméfle.Hæc fie dida fine, ut rudioresAlchoran fub/
did, eleiient mentem âd fpírítualíá, confiderándo fpírítum imitari Deüm per om/
riém fubftaritiam,quodqüæfùbftantialia quæ foto intelledu confpicí poflunt,utic¿
acçidêntalibiis fenfibílíbusfíntlongeprgrerenda,cum accidentis non fiteffe, fed ad
eflèîàc quod ¿ti feholís diuíhís ftudere debemús,hequaguam comparantes generatíónemíndíiiínisS¿íntelIeáüáííbus,gerieracioniferiftbílí,nécgaudíá uitæ diiiinæ
ad guaníáfpirámüs,g3udqs uitæ mundanae,cüm ¿mpíóportíonalitér intèllêêïüaïiii
excédant fenfibiliaiut ficde Aîchoran.recedânt ad Eüari»
geliiim Cfiriftijtütum,intellé¿ínalé ÔC
?
diuinum.

Libri primi de Cribrationé AlchôfartjNicàlai de C ùfaLCâr.Finis.

Cfibfâtiààis

8s>8

Cnbrationis Alchoran

Cribrationis Alchoran ciuidcm Reuerehdífs.Patrís. Líber 11*
De Theologia myGica/ccundilmquamDcus eft ineffabilis.

f

Cap/ I*

V.N C accedamus ad clucidationem ttinitatis/quam in diuinitate
Cohmiis:& offendamus Alchoran pia interpretatione non contradicere trinitati,modo quo nos de ipfa loquimur qui Euangelio in*
|haeremus*picit fortalsis aliquis Arabs tqua muís negari nequeant,
|hæc quae de laude Euangelij di&aïuntjper nos qui Alchoran uti
..-^_,^jDei uerbum colimus,tamen cum (ana fides fit unius foli us 8C fin^SadsDdj'omnium creatoris fine ómnípartícípe,fine fodjs ,fînê pluralitate, fine
filio ieufilijs,& «qualitate quacunqj,& Chriftiani dicant pluralitatem Dei patris
creatoris,& Dei filíj eíus,8¿ Deí ípirítuflancftí utriufqj, non contradicere Euange*
líouídeo Alchófanmufíelmanní praeferunt Euangelio. Et Califa in Baldach ,ubi
fiudíum eíus fëtftæ eft,inhibent Euangelium & Phílofophíam publice legi. Experti ením Hint anteprohíbítíonem,eos qui Euangelio operam dederunt Chríftianos
fados,^ quendam Calífam Chriftíahum,crucem ín íecreto pe&orís continue por
caffe,acPhílofophos Alchoran deridere. Ideo n.cap Alchoran,Chriftus dicitur Ie«
íus Mariae filius, Deí cp nuncíus,fuuscp ípírítus,
uerbum Mariae caelitus mí fluni
exíftir.ín Deum itaque ilíícp fuo legato credentes,ne dicatis Deos tres effe, cum nô
fit nifi Unus Deus qiii filio caret, éícp omnipotentiuníuéríá coeli terræcpíubíeda
fimt.Chri ft iis quidem ipfe minime negare poterit,ficut nec angeli Deo propinqui»
quin Dei fubfit imperio. Ad hoc tefpondemus:Euangelium omnem Deorum pia
ralitatem,no íblum damnare,led impoisibilem affirmare. Deum enim principium
& unde omnia oriuntur,nemo dubitat.Pluralitas quomodo effet principium.cum
ante pluralitatem fit unitas feu fíngularítas,quae neceflario eft æterna, cum fit purff
príncípíümtquod ideo aeternum effe neceffe eft,quia principium & non principiatum.Illúd autem principium poteft confidérarí fine reipedu ad principiara, ut non
plus ficprincipium quàm non principiurmea confideratione eft penitus infinitum
interminum,incompræhenfîbile,&ineffabile. Tunc certe cum excedat omnem
feníiim,0£ omnerttíntelledhim,8¿ omne nomen,& omne nominabileznec dicitur
unus,nec trinus,necbonus,nec fapiens,nec pater,nec filius, nec fpiritufiandus,&
deomnikuSqUgjia'au£COgitan'p0flunt5u£ QiOI1yfius Areopagita hoc aftruir,
quoniam omnia talia nomina excellit&anteceditin infinitum. Sic manet ab (con­
ditus áb oculis omnium íápíentum,& nulli creaturae, fedfibi tantum cognitus ♦ Et ,
hoc tantum de ipfo cognoícímus,quod ipfe eftipíá infinitas,excedes omnem crea
tum intelledum infinitejeo modo,cum de ipfo nihil propriédící ôi affirmari póísíc
quod non excedat,iri filen tío tantum admiramur & contemplamur & colimus: de
illo intermino & infinito Deo,loquitur Alchoran 2 ».cap.dicens. Siccp terminum
fcilícet mundi huíusjíeu diem iudicrj nullatenus medacem expedans, illum folùm
Deum.confideret,cuius nullus eft terminus,praeter quëm non eft alitis Deus ♦ Etm
cap.i4.Omnis quidem res mundana terminabitur, fóla ueraDei maximi largifsimicp facies,eft interminabilis * An negathoc aliquis? uniuerfis creaturis coelorum
¿C terrae noua contingunt*

A

DeTheoíogía aífi'rmátiúa,fecundiini qüamDeui eft
trinus SC unus.
Cap. II.
Lio modo aduertimus , mundum iftum uifibilern,cum aliter elle poffet
quàm nunc eft,non elle à íeípfomam fuiflèt antequam effet. Et cüm aliter
poffet effe,puta aut maior aut minor,uel alio modo, cum magnitudo fua
fit terminata Sí finita, cui non repugnat quod maior aut minonutiqueab
aliquo

Liber

11.

899

aliquo principio fenióri ipfo id eft quod eft,quod ipfum fic fecit,S¿ non aliter. Illud
autem principium cum non neceffarecur ab al io j quia principium ante quod non
eft aliud principiurn,liberum finit & eft creare 6¿ non creare, quemadmodum intèL
ledualis natura libera in fuis operarionibuk.Sicut incell eeftus quando operatur,ne/
ceffarid in mente feu in côpræhenfiohe habet id qùod operatur,aliter nefeires quid
operaretur,£¥ non effet intelledustfic habet etiam neceflàriô in fcientia feu arte id
qüod operatur.Sí enim arte operandi càreretcquômodô operaretur? Habet denuo
íieceflaríó id quod Operatur in uoluntate cum uolês nihil faciat nobilis intellecftiis;
experimur in nobis qui intelletftualiter operamur,illa fic efle rieceffaria * Quomodo
enim pitftor per intelledum pirigeretjnifi in mente haberet quod pingeretdBt quo­
modo poffet pírigeré id quod in mente ha betjfi fcientia pirigeridi careret? Et quo­
modo perfícéret:quandonollet?Vndeuídemus,uolunta tem non effe artem , nec
mentem,née ârtém riiêntem.Non enim eius quod uolo femper artem habeomecei/
us quod in merite haberi,fcientiam ftu artem hâbêo. Et licet fcientiam p ingendt hâ<
beam tamenMahumètdepirigérênequeo,cüm ipfumrhëritenon teneam .Vnde fi
mens/cientia^ uoluntas,fint éiuïdemintelleAualisfubftantiç &nátür£,ac etiâ ex
tnête generetur ars Sf fcientia(Càrèns ênirti mentecaret arte,& carens mente SC arte¿
caret libéra uoluntate &eletftione)ptdcédit igitur libera uoluntas à mente&fcienentia (eu arte:S¿ hoc primo notabis. Confetjuenter ádúérte, quomodo id quod iri
mente operantis intélléáuseftécíamíriarteá¿íriüóluritate:é¿ non eft aliudmmen
te,altud ín arte, S¿ alíúdínüoluntate,alíter nón effet una perfe eft a operatio. Id uèro
quod in mente eft meris(ibi ením corriprsèhénfum compræherifio,feu mentiorià/
tum SC mens idem funtjfic id quod iri fcientia eft,fcientia eft, fcitum ením ibi fcientia
eft:at$ídquódinuoluntateeft üóluntas eft,ibi enirii uólíuitn uoluntas eft;Patet
jgitut non aliud éffementem>ô£ aliud fcientiam,ô£ aliud uoluntatem ffed idem efferi
tialitér,licet non conuertibílítenficfcilicec quôd riièns licet noti fit fcíeritía feu uo­
luntas,non tamen eftalíud mens,qüám ars & üoluntás.Exígitígfturriobilftás ihtèlledhialis naturç quæ li bera éft,mentent non effe fcientiam de fe genitam i quia türri
fitab ipfa mentegcníta,nónéftmens feü pàtergenérans;Sic exigit méritem SC fcfe
entiam â mente genitam non effe uoluntatem ab íp fá 8¿ arte procedentem : proce­
dens ením non eft ¡Ha quibus procedit. Hxcideo,ut libere & perfede poffet intfelleduaks prôdücere ôpérâtiohes.Haéc agricola (eminator grani,bene capit i Opor«
tet enim ipfum ín íuácómpfaehefiftófié habere femen grarií, Sí m fua (cientia árterii
feminandi granum,& in uoluntate lidluricatem granum feminandiifeminatfc enitii
tft opus intelleâus.& hæc fíe fe habent
Quomodo ex opération e inteiîeârualis naturae widemus diuinam.
Cap. Ill.

T quoniam íntelleáüalís riáttira,hoc 8¿ han¿ nobilitatem non habet, nifi a
ctèatoréfuofnâm operatur in fimilitüdítiecréatorísíuí)ficutcreando ueras
res producitiita iritclledus imago eius,operando prdducitfimilitudiiies Ue
rarum fetum.Creare ením éftéflehtíaré,é¿ íntellígereeft áfsimílaréiQuaré
creator o mniurrijCUm intelligat id quôd creat,etfciat feu artem ha beat, SC uelit,tiinc
unuS creator omnium, ad hoc quod nobílifsímús & peiféâifsimus atque liberri/
mus fiti creator ueraciter trinus eft, cüíuS fimílítüdó in nóftro intelledujunoin efe
fentia SCtrino ín operatiorie praemittitur. Diuinam igitur mentem,iti quo Omnia
quæ creári poffunt aeternaliter confiftunt, Chriftiani patrem & creatorem ap­
pellant, artem uero eius omtlipotentiæ,féu fapíentiam fiue fcientiam, eius fi/
Ííúm uocant per quem omnia facit î uoluntatem uéro fine qua nihil efle po/
teft, cum â pâtre 8¿ filio fcilícet mente SC arte procedat¿ fpiritum fandum confitentur, qui Omnia ád effédum producit. Sunt autem iridiuiia trinitatis illius ópe­
ra, quíá eft una omnium operatio 8C créatío.In cteationeigitur multitudine opera­
tionis iritelledualis unius creatdtiSj uidemus trinitatem : ob quam trin/tatem,’

A

-- ---

---- -..

- .

*

Moyfes

900

Cribratibnis Alchoran

Moyfes Deum creatorem pluraliter in principio Genefis per
&uerbuiïi fa
cía mus hominem,exprefsitflicet alibi dicerehego Deus zelotes. Sic & in Alchoran
ait Deus:Nos,homines ex humore fragili crèauimus.Et alibijcoelum quidë ÔÉom­
nia cceleftia pro uCllenoftro creauimus, licet alibi dicat: Dic mcæ genti, ego fum
Deus mifeticors.EtquemàdmodumMôÿfesÔÎ Mahtimet per exprefsionem plu­
rali tatis in Creatione leti operatione Déi,nolueruiit pluresDeos faterúfíc Chriftíaní proptér trinitatem,recederenolunt ab unítateDeicreatorís*
Quomodo de fcecunditare intellectualis , ad facunditatem diuinæ
naturae el eu em un
Cap*. lili*
/

T ut péríetifíbílía in fecunditatem intelledus,& de ilia in diuinam te eîe*
ues fecunditatermattendedum aides tot pulchras & uarias ftruduras ciut-,
tatum, templorum, caftrorum,& ædificiorum,totuariospannos, totpiéiuras & ornatus, tot linguas, tot fcíentias & artes,afe líbroá,tót dulcifsímas
harmonías, tot deleéiabiles di díones, tot ordinatas politias,& alia innúmera eflè,
Opus fímplícís atq; diuiní intelledus,inuífí biliset nullo fenfu perceptibilis, à quo
hgcjómnía éxiuerunt: SC non exíuíflenqnífi ineo íntelledualíter multo altiorí gra­
du præexifterent,et mirabilem ualdeuídes intelleduTunc afcènde ab íntelledu ad
créatórerh ípfíus &¿ omnium,ut uídeas eiusdíuínám fecunditatem, qúomódo inte!
ligentiæ,cedí,ffellæ,Sol,Luna,elementa S¿ómnía qu¿efuht,uiuunt, & ¿ntellígum,
funt opus íímplícífsímí atq? fecundífstmícreatoh's¿et quód creado,eft oftenfíoeotutti qu?e femper & aeternaliter ínmente ípfius fuerunt ipfe,& ín arte feu fapientia:
fua femper ÔC aeternaliter fúérunt ídem ípfe,6¿ in beneplacitoüoluntatís fug aeterna­
liter fuerunt ídem ipfe Deus benédídüs ¿qui díuítías gloriae fuæ ex mera bonitate
ilia offendit,fícut diues intelledus ad©ftenfionemglori»fuæ, fèin operibus fuiso/
ftenditfiC communica t.Et ea quæ intra fe habet iritelledualiter,quâtôpræcifîus po­
teft fenflbiliter nititur explicare>ut fic iuita naturam bonife diffundat ÔC participa®
bilem faciat» Et uidebis Deum fimplicifsimum,ineffabili ter díuítem,6¿pulchrum
atep plenum omni felicitateuitægîofiofæ. De cuíus diuitfjsdpfe totlucidas intellígentiasformís plena%totfplendfdás ftellas,tot uíua animaba, tot dulcifsimos o/K
dores & fapores,atque pulcherrimos flores, fiC caetera innumerabilia produxit
ftoftetldifo
.

E

Manudu&io exrjs quæ in mundo funt,uc uideatur Deus trinus.

Cap* V*

ET quiaMahumet in eo quôd Deum credit creatorem omnium,etiam dé illo
aftèrit neceflàriô,quæ de eius trinitate Chri ftiahi confitenturddeo ut ad diui
nam fecunditatem,par tum,& amorem,dmriis Arabs pofsit quarifum fufficit fideí,pertíngere:iterum dicimus,muhdum iftum fíne foecuridítaté,prole,
àmorenonpofle perfeuerare & fubfiftere,cértífsimu efle* Nam his fublatis,mun
dum deficereopórtet:& fecunditate,partu,aníoréunus eft mundus ; Vñíus igi­
tur mundi fünt foecunditaSjpartuSjSi amofrNec fecunditas eft aliusi mundus,par
tus al¿us,flCamoralíusííed funt dnüsSC ídem nfundus.Ecfic hæciùntunius mundi,
ut nihil mundi fitfme illis.Participatur enimfecunditas mundi,&pár tus, & amor
in angelis ange lice,in hominibus Humane,in brutis brücalíter,íriüegetatíuís uegetaliter,id minetis mineraliter,in coelis codice, in Sole folarítet, in Luna lunaritehin
ft effis ftellariter,tn entibus entice,in elementis ¿íemehtalíter, ín uítiis uita lite r,in in?
telleélualíbusíntelléárualítefi & ítadéfingulis fuo modo* Et unde habet mundus
íllajUtfít neceffario ita trinus ffcuf unus ; nifï âcrêatoteç’ Si igitur fíne hac trinitate
mundus tfatutam non haberet,nec naturalem perfectionem, nec benedidionem d
Deo pofsiderét,qua*íríunitateeflèntiæfíe tríníter lucet¿quomodo dicemus, crea­
torem íftaperfeétíónenatiiralí carere,quam ómnibus tribuit,ut fint meliori modo
quo eflepoflunt <Sicut igitur créatum eftunítrínum,ítaS¿ creator,cum creatum â
fe nihil fit,& omne id quod eft in hoc fubfiftat,quod eft imago & fimilitudo creatorís.Tr¡nítas igitur qug in creatura uídetur,éft â trinitate increata tanquàm imago ab
exemplari,& caufatum â caufa.Eft igitur UhicrinusDeus,quicreauit unitrinu mun. *
dum
i

Liber

soi

IL

dum adfui imaginem fimilitudinem.In diuina igitur natura eft fœcunditas, pro/
les amor Fœcunditas Deus eft,quí & origo & p a tertproles autem ípfius fœcunditacisjilíustamo^nexusutriufq?.
Manuduftíodeíntelleftualítrinitate ad díuíuam.
Cap. VL
T ut in creatura magis Deo fímili imaginem illius uideamus,ad naturam
intelledualem infpiciamus. In ipfa enim natura in teli ecftuali fpeculatiua,
quanta fit fœcunditas,proles,amor :oftendunt nobis libri innumerable
les contemplationum . Quot theoremata circa ueritatem generauit intellecftualis fœcunditasç'quoc deledationes proceflerunt ab illis,6£ fuauitates fpiricua
les, quæ fecerunt illos pro nihilo habere gaudia huius munditfic de intelledu pra/
dlico dicendurtJjUt fupra tetigimus Jn illa enim natura intelletftuali eft fœcunditas,
quæ de fe generat uerbum feu conceptum intellectualem, ÔC ab ipfis ¡procedit am­
plexus, feu uoluntas.Quâdo enim mens,uerbu feu notitia generat: ftatim procedit
amplexus,feu uoluntas.Sicut em id quodnon feitur nô amatur,ita non poteft non
procedere à mente & notitia,uoIuntas.Scíentiaeníni eft de numero bonorum ho=
norabiliumtbonumautem eft quod appetitur, omnia enim bonum appetunt. Ita
patet quo exemplo duci poterimus ad diuinam trinitatem. Deus enim non poteft
dici ignorans feipfumtfi autem feintelligit, de fe conceptum feu uerbum fuijpfius
generat.Neceftidem generans uerbum ôi genitum,feu concipiens Ôf conceptum:
nec aliud in eftentia diuina,cum Deus furjpfius cocepcum talem generet,quod non
’pofsitefleperfecftior.Eritigituræqüàlis aequalitate fubftantiaii,quæ eft perfectior
accidentalitquarenequaquamalcerius naturæ feu eflentiæ. Sic hec amor ab ipfis
procedens,poteft dici ea a quibus procedit,nec poteft dici aliud,cum fit perfeâtfsimus ante omnem akeritatem.Quarecónfübftantialís illis â quibus procedït,ÔÉ hoc
intenditur.
.
Manuduícío eíufdem per amorem.
Cap. VII.
Dhuc üt ratione utentes uideant,nos qui trinitatem credimus, rationabili­
ter moueri.alio exemplo ad idem procedamus.Nemo eft qui nonuideat,aamorém omnino neceflariumad hoc quód mundus fubfiftat ♦ quoniam eo
füblato penitus nihil fubfiftere poteft. In naturis íriteílecftüalibus ôi uítalí«
bus amorem feperiri,ficut in omni quod fubfiftít,fúo modo certum eft : priuabi/
mufne Deum amore, qui eft creator & dator omnis amoris? Si igitur Deum dicimusamorem habere^uticÿ id eft quod habet Deus igitur eflentíalís cfiaritas feu a/
mor eft. Quoniam autem amor unit,amor perfetftifsimus qui maior efle nequit, ne­
que minor cum fitfubftantialis,maximeunit.Video igitur in eflentia ípfius amoris
unientis unitatem,quomodo enim eflec unus uniens amor,fine unitate? Video eti*
am æquah'tatem in ipfotnam amor gignit fuiipfius æqualitatem,fciiicet amorem,
uti diciturtfi ais amari ama. Vnitas igitur generat æqualitatem. Video deinde pro­
cedere ex unitate amoris QC eius aequalitate,utriufiÿconnexionem,fciiicet amorem
connedentem unitati amórísgenérantis,éó æqualitatem amoris geniti.Amor igit
eft connexio patris ÔC eius filfj,aquibus procedit.Certum eft afrt unitatem efle ante
omne multítudíném,quare æterna eft.Aequalitate ante omnem pluralitatem,quia
plura eo ipfo qd* plura,funt inequalia.Cadit igit ab aequalitate inaequalitas:eft igitur
«qualitas æterna.Sic nexus aeternus,quia ante píurálítatemiplura enim necefla/
rió funtab inuicerri díuífa,díüifió uerô cadit à connexione.Ante igitur omnem diuí
Ííoném eft connexio,procédensab unitate æqualitateeius.Sic patët unitatem, equalitatem,8¿ connexíóném,ántéomnemmultitudinem inaequalitatem Ôf díüifio
nem æterna,efle.Etcumnon poísint efle tria æterna, cum ante omnem mültitudínemfíturiíta^quammultítudó præfup ponit, ficut inæqüaiitas præfupponit,ficut
inaequalitas prxfupponit aequalitatem,^ díüifio prafupponit connexionem : ideó
unitas,æqualitas,& connexio nori fünt tria æterna,fed una xterriitas. Sic non funt
tria quia fi eflênttrià,eflènt tria æterna.Non eft igitur aliud unitas, aliüd æqualitas,
aliud utri ufc$ nexusjquia tunc eflerit
tria æcernai. Nec tamen propeerea uni-

E

A

Nnn

tas

902

Cribrationis Alchoran

tas eft æqualitas,autconnexio,cum æqualitas fit genita ab unitatéiGénítum autem
non eft gener ans,nec nexus eft unitas,aut æqualitas,quia ab ipfis procedit : proce­
dens aurem non eft illa,á quibus procedit. Patet igitur quomodo in eficacia diuini
amoris,unicas amoris,æqualitas amoris,8¿ nexus amoris,no funt tres amores, quia
unus amor non eft aliud ab alio,licet unitas amoris generantis,non (it æqualitas
amoris geniti,aut nexus amoris utriuicg ab ipfis procedens.
Declaratio fandae trinitatis.

Cap.

VII!.,

Vric patet,qu ôd qui non attingunt non aliud non efle idem non idem
noñ efle aliud,non poffunt capere unitatem jæqualitatem,& nexum efle
ídem in effentía,6¿ non inter fe idemddeo trinitatem in deitate noncapi>
unr,nífí in tribus dqs.Chrjftus autem nos docuit,Deum patrem uiuifica
re,8¿etiamjpiritum procedentem ab utroq? uiuificare:ut in Euangelio eius per loannem Apoftolum defcripto legitunNon funt tamen proptereaneetres uiuifica/
tores,nec tres dq uiuificantes : licet non fit filius, nec fpirítuíTandus ab illo QC filió
procedens.Palam eft illos qui hæc non capiunt,non habere conceptum perfedio
rem de Deo perfedifsimojfed fibi finger eDeum quedam,nequaquam ultima fo¿licita te firalicem,innaturalem,fterilem & infoecundum, carentem dulcedine patertialis & filialis atqj utriufqj amoris & gaudíj,atc$ perfedione fracundítatís: non at*
tendentes Deum per ECaiam dixiflei Nunquid ego fi alios parere facio, ipfe non
pariamídícítDominus.Siego quicaeteris generationem tribuo fterilis ero f dicit
DominusDeus tuus.Neq? poflimt Arabes hunc Eíaíam Propheta refpuere, cuta
inAlchoran nullus Prophetarum reípuítur,fedomnes acceptantur.
Aenigmalicerremotum,benediftxtrmitatis.

Cap.

IX.

o Porcet in iftis ad aenigma recurrere,quoufq; habeamus inteíleAum exerd
tatum. Vidi aquam magnam inter rotundas ripas,fine alterius aquæ influ­
xu ÔÉeffluxu,fempereiufdem quantitatis,habentem in circuitu iracun­
das arbores,fegetes & pratai& ruftici propriehabítantes non fufficiebant
laudare aquam,quam nullam putabant dari meliorem. Admirabar quomodo non
diminueretur2¿ exficcaretur,cum non uideretnriuulum ia ipfam fluentem, & cur
non putrefceret,quia ftagnalis apparuit. Accefsipropius c¿ fubtilioriconfideradone diu habita,competi inmedio fontem apparere,^ hoc ex flumine,qui efflui de
centro uidebatur,ficefleiudicaui & dixi:Hecforteeft ratio,cur hgcaqua nunquam
ininuitur,quamuis arboribus & feminibus atqj herbis præftet unde uegetentun
quia uiuus fons non finit ipfam imñiínui.Etquamuisfit ftagnalis inter ripas,tamen
continue innouat (eipiam,quia procedit ex'fonte& fluuio fontis. Non igitur putrefcit nec corrumpitur,quia non antiquatur,fed femper ex fracunditatc fontali in/
nouatur. Vndeuidi ipfam aquam efle fontem,fluuium,& ftagnum : & hoc aequali­
ter,quia non magis fuit fos quam fluuius,flf ítagnum.SC ín ftagno fluuinm ÓÍ fon­
tem,nec tamen fons fuit fluuius uel ftagnum,nec fluuius fons uel ftagnum,nec flag
num fons uel fluuius.Nec hæc urdí,nifi intellecftualiter confiderans fontem de ft ge
iterare fluuium tided fons & fluuius differunt,ut generans & genitum,fiue ut pater
S¿ filius.Nec ftagnum poteft effe fluuius,uel fons á quibus procedit. Et dixi : fons
unitas,fluuiusæqualitas,nexus utriufcg ftagnum. Conclufi igitur,quoniam fi ad
aternitatemdimiffo ænigmateaftenderoflpfam ueriori modo comperio trinam ÔC
unam,quam hanc uifibilem aquam,& facilius fuperius dicfta Regeneratione & præ
cefsione æternæ,indubia fide credidi.Díxí etiam in Alchoran fcribi, ex aqua omnia
uiuentiaeffeJsiturfiaquaiftadat uitam uegetatiuam , omnibus circumflantibus
arboribus,& feminibus & herbis fine fui diminutione:quanto magis creator aquae
huius,omnibus creaturis dat omnia fui dimintitioneiaquam in qua uidi fontem,flu
üium,&ftagnum,tranffumoad abíbhftam eflentfam,de quo omnia quæ funt id
quod funt,recipiunt tam illa qùae funt,quam quæ funt ÓC ùiuunt > QC quæ funt,ui<
intelligunt.
Cap»

L

Liber

LI.

90}

îterum ex tribus pèrfonis manudu cù'o.
Cap.,
,
’, A Dhucattende.Nonitadicimusefleplqresfiamariicatès,ficutpluréshoirif*
\ /\ nes,fiç non eft idem humáriitasS¿homÓ:íedídemeftdeitasÔC Deüs,pro/
/■% pterfimpIicifsimamefientiamdiuinam.Vnde fcutnon funtpltïres deiw*

4L

J» tes,itariec plores Dtj :Ô< non fimt nifi très perfqnæ i n humanïta te, ici It cet
cgOitiïiille.VndèueraciterdicotegôfiinihomOjtùéshÿmOjine eft homo- Et ftmc
tresillæ perfonæ eiufdem hum‘anitatis.Vnde igitur Ifaberent hoc illæ peribnæjnificreatorDeusefletfimiliter trimis in pèrfonis,ôiûnùsïrieirenciaiPoùft igitur Dé
usueraciterdiceretegofumD'éus^uesDeus/lJeeft Ôéuseiufdem deitatis.Et non
funt tres perfonæ tres Dij:quia non funttresdeflates,fed furie urius Deus,quía una
deitas quæDeus.Certum eft etiam,tres peribriâsïriàhitate non efle unitatem fefl
(ïngularitatem,8£tresperfonas innúmero nop effenifi numerum ÔÉ pluralitatem:
ños autem dícimús, très efle diuínas perfonas uriflat&non ín numero,^ tres huma*
¿as perfonas iri humero diciriius3tdeo plures homines.
",
Neçeflèeft Arabes fateri trinitatem.
Cap. XL
.
Vodàutém Arabes oporteat hanc trinitatem in diuinis fateri,patet .Nani
nifi fateantur,cum credant Alchoran eflelibrum ueritatis,conuincuntur
Deo dare pártícípem.Scríbítur enim in Alchoran,quomodo Deus dixit
Mahúmet. Tibí qüidém qui legem Q¿ librum ignorabas » noftra ipiritum
*.
riiíttéfltes^úcerri prá¿buimus EtalibhCum hóc tibi diuinicus miflb fpi
fitasbçnedicftus périflús iuftusj Cor tuúrii petórauiAut cum eo cáftíges Arabice.
Iterum alibi dé Chrifto dícit:IcfiisMártaé filius,Deicp hún citis,fauícp fpi rí rus, & uer
ñum Marúe cælitus míflum exíftít.Icerum alibijlpfe namcpDeus ó£ fuus fpiritus be
riedíduSjhunc Alchoran librum ueracifsímum compofuerum.Confimiha ín muL
tisalíjs locis Alchoran haber. Vndecum fpiritus Dei benedídusnon pofsit dici çr e
atura,6¿ miffús fpiritus noti fit áfeipío mimisadeô nifi dicas ipfum efle tertiam per/
fôham ín diúínis,&âpatre&filió miflarrftquia dicitÏn.plutali mittetesjnecefle erit
quodporiáspiures Deos,fcilicetmittentes &miflumjterlirn uerbum Dei cælitûs
Siffum,eft lefus Mariæfilius.Etrion poteft uérbum Dei efle creatura i quia uerbo
omíníómnía funt creatâ.Verbum igitur Dei,Deus éft.Siígitür eft Deus ¿ 6¿non
eft fecunda perfona quæ filius dicitur,fcilicet uerbum pa tris: erit necéffe quôd po/
rias plates Deos,0¿uerbum Dei particeps Deo;Vide quâdo uis hoc negare, quôd
úerbtim Déi non fit fdíus Deí eíúfdém natiirg cum patre?ne úidéarís Deo dare par*
tícipémttunctü das Deo particípém.Et hoc etiam probatur exilia aucftoritatè, Dé>
usó¿ fpiritus éius librum compofuerúnt.Sí Detis á fpiritus fît perfona iri dSinis;
Oportet igitur Arabes de necefsitate fateri trinitatem,alias funt increduli, dantes
Deo participem.Adhhcfic.Euangelium fatemini librutnlucidifsimúrii èt beraciC
simum,in illo continetur unum eflc Deum patr.em,ó¿ filium 0¿ fpiritumfànftum:
mhiligiturinconÉtârùimallegaripôteftperûos,qüarido hoc uôbis èx Euangelio
óftenditur,curtí rion ft niinoris auftoritàtis Euangelium quam Alcbóra,ut Aldiorantradít.QuódíriÉúangelioreperiaturíCertutheftxlégítúr entriiiri ipfo CHriftum
dixiifCjUnus eftbotiusDeus.ltemiSicDeusdilexitmundiim,ut filium fuum urii/
genitum daretJtèm,Pârâcletusautêfpirituflàtiàus que mittet pater : Alibi fpíridí
ueritatis qui âpatféprocedic.Etiterum Chriftus madat;Baptizanres in nomine pax
triSjSè fílíj
fpirituflaníftLÉx quibus óí alrjs Euangeltj locis clare Colligitur,unúrri
efle Deum patrem,filium,ÔC fpiritumfancftn.Ethaecdefanfta trinitate difta fint;
Chriftum uerácirérfinfle mortuum 8C crucifixum.
Cap. XIL
Eftanthon pafuæ difcordàntiæ Alchoran ab Euangelio elucidandae. Seri*
biturenimin Alchofari cap.n.Chriftum rioii fuifle ¿nonuúm5féd aliam
quendám Chrifto fimileiri ludæos íufpéridífle,íéd Chriftum núflatemis iri
terfeciflè : quia Deus incompræheniïbilis ¿ fapieris ,èum ad fétranC
pigrare fecittín quém uirilégúm aéraciter ante mortem credent,eorum fæcülo
ilkuro teftisaftabitillehæcibi.Séd Euangelium &C àm&æ fcnpturæ alboriim feu
Nnri 2
dîfd*

O

R

$04-

Crib rationis Alchoran

difcipulomm,atqt hiftoriæ temporum concorditer affirmant,non folum Chriftum
mortuum, fed etiam fecunda fcripturas Prôphétarüïn de Mefsia,taliter ut praedi&S
reperitur mortuum effe.Et quià (ecundu libros feqUacéá, Alchóran non debet intel
telligi quafi fibí cóntra‘dicat,8¿ cum Euangelium & Prophetas approbet : ideó inteîledus quærendus,quïd in his príedídis intelligi uelít.Et primó eliciamus confer
mia Euangelio,in quo Íciibítur demutn Çhriftum unum paftorem , 8C uniuerfum
hunc mundum unum eius ouilefuturum.Cónformiterafferit Alchoran,omnes uiros legum tam ueterís teftamentí quam nóuíátqslegís Arabúm,in ipfum ante dí^
emíudíctj ueracícer credíturos.Tótum auteth ftudium Alchoran eft.períüadereín
folum Déum crcdendumEt quiáhíc aflertt ,|quód bninés utri legum ueracíter ui
Chriftum credetúzutíq; Chriftum a díüínitáté non iepárat/necalienum facít,fed di
uinæ natUrxípfurn effe tacitéaffîrmâc.Sic aiebat Chríftus in Euangelio,qui in eum
credêrentjinDeum patrem crederent qui èum mifi tSèéüridô afierït , Etfàhgeh'utn
& Alchoran extremí iudictj eundem iudtceni tefíem:hunc autém iüdíc‘em,Euati
gelium dícit Chriftum efle.Hoc & Alchoran hic tacite áppróbat, cum dicat Chri/
itum teftem illorumftbi fidelium íñ futuro faecütôipér cohfequens fatetur ChriftS
etiam ÔCiudicem ficut Euangelium.Non érítáutém íúdéx fecundum Alchoran,
nifi Deus creàtorJBrit igitur Chnftus homo quia itidex,etiam Deus . Dicft àutem
Alchorancap 4.5.Tu Deus omnium çôriditor,cum Prophetis interferís accedens,
omnia turn üeritaté iudicabist Attende,fi Deus iudicabit cumíntérfedisPtqphetí»
& Chríftus eft íuper omnes,qui non deerit in itidiciq: etiam fecundum Alctioran(
ut patet ex præmifsisjerit ÔC ipfe dé tnterfedis Prophetis primus, & fupremus, ÓÍ
ipfi» ueritas, & Deum uerbum uerax peí quod ómnia íudícáburituf,fecundüm alie
gatum locum Alchoran Vnde rede ait ËuangeliUjDcijm patrém omne iüdicium
dediffe filió fuo3quia SC fisus hominis éft.Per formam enim humanam, iüdicat ho­
mines fibí fímílés tilíos Dcí effe ficutipfeèft5ÔCita éruntfilq immortalis uitae:SC di£
fimíles, filios ærernæ mords exifterè.v ridé pàtet fécündum piarn interpretationem
Alchoran,hæc (ècreta non nifi fapíehtíbus uolüíííéreuélare ideó ait,illüín nihíl fez
cretorum fubttceré,^ folís fapíedtíbus fácilem éfle Alchoran,alijs aütem difficilem
Non erant ením rudes Arabes, qdos ait Alchórári omnium incredulorum pefsimos:apertedefecretis ín illo principió informandi Quod fi Maliümét ipfis fimplícíter Euangelium prædicaffet,ÔÎ non dediflet própnam legem,accefsífféntád le­
gem Ch ríffianam, quam pené fexcentís annis refutarunt. Prædicauit igitur ipfis
quoquo do edent I(mahelicæ,& ab Abraham órtum habuiíÍentiquódcg tarn ludæi
quam Chriftiani ilium uirumutProphetamláudareht,£¿ eius fidem approbarent,
per quam á Deo maxima effet hic & in alio faeculo aflequutus.Ec cum hoc facerent
gentiles,qui fequendô Abraham,eíeélís idolis aliquam aut Moífi aüf Chrifti legem
fouerentja fortiori ipfi qui ex Abraham nati eflenc facere deberent. Quodqj Deus
fefumMahumet infuumrtunciurrt ad eos, elegi flet, & praeciperet eis Abrahçfidem
&Iegemácceptare,uirífcílícetoptímÍ&fídéJisJnéc ïudæi necChriftiani,quos an­
tecedí flet*, qui eíeAis idolis, fead uníuefforumcréacóremconaertir, ípfumcp adorauit,ei¿pobedíuít,fimiliter&póñeriéíuslfaac,lacób,8¿ duodecim tribus ífracl,
Hocmodo perfuafit multipliciter idolorum culturam abijci,quam prius ob Euan­
gelium nunquam abqcere curarunt,maxime quia Euangelica perfeÁió eis grauis
uifa eft,&talis quod eorum parentes eam acceptare timebant,edodi(ut & Alcho>
ran con tíñemeos qui Chríftianífatem ácceptant & nonferuant mandata, plus om«
níbusDeum offendere,Sí grauífsimé'íninfernó cruciari QuareMahuniét ipfis fecreta Euangelíj occubabat,credens quodfapientibüsín futurum patefcerepoflênt*
Sicut etiam fandum Euangelium multis man (It ¿n principio obfcurum Qt incognituái,0¿ fuccefsiueeft magis S¿ magis apertum. Et nifi hoc expe»
■>

utHgonon
loquutas.
Quod

&

Liber

IL

coy

Quod crucifixio fit Chrifti exaltatio St glorificatio.
Cap. XIII.
Vnc aduertamus ut myfterium eliciamus mortis Chrifti,quomodo intelfigendum fit,Chriftum non fuiftein cruce mortuum.Primo certum eft ip*
fiim concordare cum Euangelio,quod Chríftus uíuat. Si igitur utuic,0£
expediatur ut redeat in mundum,ad conuertendos omnes uiros leguni:
utic^exhocconftat3Chriftianosqui eius Euangelium acceperunt, non acceptu­
ros aliud Euangelium ab ipfo,cum iftud fit perfedum etiam fecundum Alchoran.
Alq igitur fi libros fequuntur Euangeftj contrarios aut difcórdántés,utíqj necefle
erit illos proijcere & Euangelium ampleâi.Non funt igitur illi in uia recfta,fed tunc
primum érunt.Abfurdum eft igitur ualde Arabes perfequi Euangelq obferuato/
res,ex eo capite:quia eorum Alchoran fecundum ipforum intellecftum noncohcor
dat.Facíuntem'm contra Alchoran in eo quod perfèquuhtur credentes 3& in ipfis
Euangelium in Alchoran approbatum. Dicunt forte ,Chriftiani in eo non iunt
Chríftíaní,fedblafphemí,quód credunt Chriftum Dei uerbum, pêr perfidiTsimos
ludæos in crucefuipenfum.Refpondent Chriftiani:Alchoran poft mortem Chrifti
quafi fexcentis annis compofitus, approbat Euangelium tempore mortis Chrifti
fcriptum:8¿Prophetas qui antemortem Chrifti prophetarunt Chriftum tuncuen/
turum quandouenitjitafacfturum ficutfeciQta moriturum ficut mortuus eft. Et attendendS,quomodo GabrielangelusDanielireuelauftipoiitfx.htbdomadasChri
ftum occidi debcre,utJegiturDanieHs.?.capiquemadmodum& fadum fuit Ille ením Gabriel angelus hæc reuelâuit Prophétique poni^Mahumet fibí Alchoran
intimafle.Qiiomodo igitur hocftabit*quod GabrieliufluDei mortem Chrifti Pro
phetae praedixerit;& eidem lapfo temporë illo ^riús per iplïmi prædicfto, dicat iplumnonfuiflemórtuumjDéumÓÍ iemendacesfaciéiisçAdhucconfiderà,quomo*x
do Chríftus ante mortem fic fe in cruce moriturum fuis dilb pulís prçdïxit.Ira concorditerdicuthiftoriæ illius temporís,8¿fic tenuerunt omnès tarn Chufti.vsfquam
ludxi & gentiles anteMahumet quafi fexcen tis annis Vnde debet argumentum fu
mi,quodfi AlchoranhocnegatjUtiqsEuangelio eft potius ftandum,cum nullam
rationemafsígnet.Dícuntautemquidamcómpofítori Alchoranuífum fuíífé» hoc
efte blafphemutrij&É de tanto Propheta credi non debere ¿quafi non dicat ad eius
honorem.SedfihocficputauitjUtiqjmyfteria crucis Chrifti ignorauit. Crucifixio
enimChriftqeftípfius Chriftiexaltatío & glorificatio
Chriftianornm iuftificatioÔCuitajôÎ omnium hominum refurretftio.Multi fuerunt reges & príncipes ,qui
cbriftíariosderidebantó¿ perfequebantur,eo quod crucifixum colerent* uti Egeas
ín Achata Andrèam primum Chrifti dífcípulum,cui Apoftólus refpondebat, hanc
derifionem euenire ob ignorantiam myftéríorummortísChríftí in cruce, qug per
gentiles capi non poterant. EtPaulus Apoftolusdum de cruce Chrifti prædicarer*
hcet ludæis efletfcandaltim,&¿ fâpiences mundi Grxci hoc ftultítíám reputarent:
tamen nón tacuft^quOufc^ redemptíonismyftería Chriftianisapertrent.Certum eft
ígíturquod Alelí oran illis Arabibus fi finé myfteríorum aperdone Chriftum cruci
fixum aperte afleruifietjChriftum in eorum mentibus non magnificafiet. Voluic
igiturfecundumpiam interpretationem occultare ipfisüílemmortem,S¿’qtibd ad/
hucuiueret&Éuenturuseffetaffirmare:quóníam eius refurrecftióném à morte,per
poteftatem quam habuit animam fuám ponendi 0¿ iterum alTümeridiCutíñ Euan­
gelio fateturjnôn potuiflet péffüadere,nifi ipfum hc¡ folum hominem*fed ÔC Deum
oftendiftetíqUOd unitati Dei quátii praedicabat» adUerfari putabat. Nec cohuenie
bat fidei fuae aftererejipfum iam à morte refurfexifié^utftatim dicetur ideo fic forte
loquutus eft.Dicit tamen hgc taliter,quod fapiemes elicere poflunt Euangelium
ueriffimum efte ut putabar.
Quomodo Deus animam Chrifti ad fe reduxit,ipíum tranfmigrare
fecitÔCaffumpiit. .
Cap. XIIII.
Lchoranrecitat,quod cum increduli fraudulenter cum Chrifto agerent*
fcilicet ftudentes ípfum pér mortem extínguete,delufi funt,quem crea'
tor taliter affatus eftîEgo tuam ad me reducens animam æ exaltans, áb inNnn i '
credulis

N

A

9o¿

Cribrgtionis Aíclioran

credulis te líberaui.t’ofthóc álibí dicítfquomodo Deus ípfum Chríftúm ad ft tranfmigrare fecit Icerum alibi dicit,Chríftum per Deum ad íea'fiumptum. Hxc omnia
oidíaaté Chriftíani(¡ceíréaffírmant.NamEuaogelíotefte,dumclamar€tuocema«
gíiaincrucead patrem,utquid eum dereliquífíet,& fubíungeret quod in manus
tuas commendaret fpiritum íuum,quem fíe clamando emifiqtunc hoc ueríficatum
quodDeus animameíusad fe reduxit.Idem ertímeft animaS¿fpírítiis.Sed per
furredíonem tierfticata eft rranfm igra río,fuit enírti per mortem ad uitam immoiw
lem.Síc eum Deus ad ípfum qui folum habitat immortalitatem tránfmígrare fedt,
& hanc tranfmiçratïonem Chriftianipafchanomínant,De quo etiam Al ch orata
meminit. Vkimo in afeenfione Chrifti ad patrem, afiumptio uerificata exiftit. Ne«
gat autem Mahumet ludæos eum peremiift,fed dicit alium illifímilem ípfós fiíip’H
diílemullam facíensunqj de cruce mentionem. Aduerte Mahumet fic forre argu­
mentari uelle.Chríftus uiuíqergo per ludæosnon eft peremptus.Si enim peremp­
tus fuiíle^quomodo uíueret nifireíurrexíífttfRefurreáío autem mortuorum nóa
dum adueníqfed uentura eft diesjn qua omnes refurgent & redibunt. Ante illum
diem omnia quo uitam habenqfme angeli,fiue homines, fiue alia animalia,extin­
guí neceffe eft,ut omnium refurredío 6¿íedítío fiar. Chriftus igitur qui uíuit quod
certum eft,nunc£ fuit peremptusmiorietur tamen tandem ín díereíurreóh'onis re
fiirget.Hæc eft Mahumet períua fío,quçin Alchoran lícetíparfím continetur*Tá^
men cap.4.8.dícíuPrímó quidem buccínefonitumortifuccumbunt omnía,nífiqué
Det dextera protexerit,fecundó fonanjxreuíuífcunr.Erhxc nota propter Pequen*
tía.Et aduerte quôdMahumettenet folúm Deum refufeítatorem mortuorum ,8£
quód refufeítati ÔC refufcítandí,non debenreenferí refurrexiiïèà mortuís.Ideó opoí
ret filos denuó morí ante diem refurrerftionis.Deindeconíidera^nter diem mortis
díemrefurre(ftionís,fecundúmípfumnunumfenfibiletempuscurrere:íta quód
Abel filius Adæ primus mortuus,quando refurget non iudicabit fe diutius futile
mortuum,cp ille qui ftatim ante diem refurre&ionismorietur-Dicit enim cap.$M«
fine.Dienamcp íudícíj,qua patebit fingulis mandatum noftrum, accedent finguls
quafinonmoratí,nífiperdíeihoramunam.Síc dicitetiam cap.is.ft in altjs locis
pifsimè.Ob hoc de illo medio temporepoft mortem
ante reiutredionem noti
facit æftimationem,licet dicat illos qui propter Deum moriuidentur,nonmonJSi^
etiam in Alchoran feribitur obfequio Dei peremptos nemo mortuosexiftimetfedf
filos potífsímum uiuosSf lanos.Et alibi: obfequio díuínOjDeicp dílcdíone mor­
tem íubeuntibus,díuína pietas gaudia præbens,fuperuenit.Et iterum t ín úrjs Déi
morientes,nequacpmortuidicendifunt:nii namqjdebono Déidile&íonecpgíiW
dentes,apudDeumuiuunt,expeâantespoftfereîi(ftos,nihil($ timentes. Vnde W*
cetdicatjomnis anima mortem guftabit,tamen cumEuangelium di car, non debere
timeri eos,qui cum corpus occiderintnon habeant quid amplius faciant, quia ani­
mam occidere non poliunt,fed eum qui etiam ultra hoc poteft animam mittere ia
gehennamndeofequutus eft Euangelium ôflibros fapiénri'æ,quomodo iufti licet
oculisinfipientium uideantur mortui,funttamen uiui& iri pace.Et nihil ominus
animas talium demum mortem guftaturas affirmant,utrefurgantin generali refuta
re(ftione,quam appellat diem ueritatis. Dicit enim fíe ín Alchoran^ Die ueritads
qua refurgent animæ S¿ a ngelí.Et ín do<ftrínisadabdalía:lndieilló’mandabitDeus
angelo mortis,ut omnem creaturam fpiritum habentem interimàt,tani angelos
omnes,quam diabolos omnes,qj homines^uesjpifcesjbeluas
pecora. Sic enim
ait in Alchoramomnia mortua præter Deum.Et fubiungit,quomodo Adriel ange
lus mortis,demum feipfumínterimet.Poftfequiturrefurré¿Uo>fícdícensíTuncRai
phael accepta tuba,cuius longitudo quingentorum annorñ,ftaná in Hierufalem in
íufftauíttubam,ó¿efflauítomnes animas interim fibí (eruatâs,qüç euolabuntad
corpora fi,ta,Secñdum hancopinionem certum eft,Chríftum non elle peremptum
d ludæis quoad animamîpropter Deum enim ipfum ilit€ffeciilent,0f tales non de¿>
benccêferi mortui.Vnde id quod ludæi Chnftum fufpendcrum falfum eft omnino

Liber

907

IL

fed id quod fequítur ïft Alchoran,píofítentes etiam fe fuse cçdis au&ores, cordi buà
fois non minimam ambiguitatem inde gerunt, fed eum nullatenus interfecerunt':
eft bene confiderandum.Videtur enim quôd ex his uerbis non negetur,quin ludæï
cædis Chrifti aucftores efle poffint,licet ipfum non interfecerint* Non negat igitur
Chríftum crucifixum in toto Alchoran,quám crucifixionem nón ludæi fed Piîatuï
!facerepoterat,modo quo dicit Euangelium»
D e refurreótíonc lefu Chrifti.

kCap. . XV'.

Vôd autem Chriftus expers malorum mortuus, & fuá uirtute iterum uf^uus accefsit,excap.28.medio fcilicet Alchoran,uídetur manifeftè haberi',
■ ubi Chriftus poft multa ficfcribiturloquutus:Deus meuirum non diffici
lem fed malorum expertem creauít,S¿ fuper meeftdiuina falusin diemeg
, , "^fc^natíuitatísóómortísjáquauíuus iterum accedam. Hoc èft de Chrifto
Mariæfilio uerbum uerax,in quo tamen plurimi difientiiinr.Ecce dicit de die mor­
tis,& non de die generalis refurre(ftionis,ficut dicit alibi de Joanne Zachariæ. Vbí
dicit quód diúína falusfuperípfum loannem die natíuícatís,mortis, ôc refurrecftíohis.EtideôintelIigoChriftumanteillumdiêmortüumJÔC iterum uíuum accefsiífe
modo quo Euangelium hoc recitat.Vndenon eft uerum,Chríftum Ôf omne uíuum
morí fonante buccína, áut per Adrielem mortis angelum, utin doeftrinis Malmmet legitur. Ideo pro corre&íoneíllíus aflertionis, cap. 42. adqcitur. Omnia morti
fuccumbere,nifi quæ dexera Dei prótexerít,etfi alíquísfit illa protextione dígnué
iltiChriftus erit quo nullds dígntor.ímo ipfe eft illa Dei manus dextera, feu po/
temía,per quam Deus fecit & facit atq? faciet omnia. Facit ad hOcfidquod legituè
in Chronica Mahumet 8¿ ipfius fucceiforum regum)Mariam matrem lefu pott ip-r
fumquinepannisíuperftítém fuiffe.et$4.annos.uixifle,Sed dicite nobis magíftri
legis ArabumiSi propter Deum interempti non funt mortui, quia apud Deum uiuuntîutiqpnima illorum deorpore feparataiiiuetidebiecneanima iliorum poft hoc
dieoccifionis omnium uiuentiummorií8¿ fi dicitis quód fic. Nonne ille Dei ama/
torin uia Dei ambulans,qui ea die interficit per angelum mortis: etiam non mori/
turinaníma,ficutfidudumantefuifietmteffeíftus¿Sífic.Nonerítígitur ille fecun­

f
I

dum animam Dei generalis refutrecftionis mortuus,quare nec prius interempti pro
pterDéum^non enim èrunt peioris conditionis. Anima igitur omnium talium nud
quam morietur necprefurget,licet homo totus ex anima
corpore qui mortuuâ
fuit,refurget Èt quia non eft cónueníens dicere,animam peccatoris mottuam ÔÉ
extindam,aDeo refufeitari ad finemutardeatgternaliter iti gehentia*.ideo Chrifti
dodrina animam non pofle occidi,utícguériísímá eft. Oportet ergo quod id Al­
choran omnia niortua præter Deu rii,intelligatür in comparationead Deum,qui fo
lus habitat immortalitatem,a qiió bmneuíú^s in tantum uíuít ínquántum ípfe De*
usidíllí tribuít¿Sed Deus tribuit animæintellecftiueut liberé ütuat,6¿ iudicetuf Cí
errorem ueritati prxfertmon deficiet igitur cum fit íubié&um díúini íudícq. Animá
lía uero ratione carecía jCiirh non pofsint iudicari,ad íudícium ípfa refurgere no ti
fitnecefle,tnuanum refurgerent.Etquomodoeadem animalia refufcítarentur,anima príorénon redeunteín corpustquæ penitus per mortem foitextindía Sóin nihilumredaâa < Sic anima intelledíua cum creètur ex nulla prgiaèenti materia,fiipfa per mortem in nihilum redigeretur,quomodo eadem refurgeretiita néc angelí;
nec daemones reiuf recftipne opus habent, ciim fint intelledïualis naturæ 8< iam iudi
cati.Neqj opus eft ut cunda non iudicanda,ad Deum à quo funt redeant, cum apudipfum nihilrranfeat in obliuíonem feu præteritum.Oportet igitur Arabes in¿
telligere talia Euangelio diflbna,modo quo Chfiftiani Euangelio inhærerites.Ideô
non fine optima caufa Alchoran Euangelium fxpe lucidifsimum aflerèhs, redam
Uiamefledicebat.Noneft igitur afferendum Chríftum iterum moriturum,dé«
mum cum altjs refurredurum/ed Uerè à mortuis refurrèxifîè.

N nd 4

Myfterfttói

908

Cribrationis Alchoran
Myfteríum rtátíuítatis 8Cmortis Chriftí»

Cap» XV.L

A Tutcaufam mortis Chriftí in cruceuideamus,praemittendo eftDeumOni
/% nia in oftenfîone gloriæ fuæ creaflè.Nam cum rex incognitus, in gloria fua
/ni non poffit cenferi magis rex quam non rex,Sicareat honore ÔC benefictn^tía ideo ut uideatur uirtus & gloria fua,ac per hoc magnus co gno fea tur,ho
noretur,Si glorificetur,omne fuum ftudium applicat 8C conuertitNon autem often
dit nífí intelligentibus.Sic Deus creaturas iiitelleduales,capaces iudicij gloriæfît
ueritatis creauit,utcognofcatur,ôi propter illas cunda inferiora: quoniam propttï
femetipfum omnia operatus eft,ut in cap: 94.» Alchoran dicitur ipfum efle reruoa
principium 8C finem.Homo autem inter illas intellcduales infimum locum tenens
intelledum habet in potentia indigens alio adu,qui ipfum de potentia in a dum
ducat»Pofitus eft igitur in Paradifo,dotatus innocCntia,ut innocens fub obedientía Dei utuenSjdemum gratia Dei ad uifionem gloriæ Dei fui transferretur, Sí ea
frueretur.Sed quia homohber,fuafu diaboli elegitpptiusperfcientiamafcenderea
quam per innocentiam ÔC obedientíamirécufauit Deo óbedíre,ut fecundum pro*
miflà diaboli effet per fe fciens bónum&malumzDeParadifo perdita innocentia
eíedus exiftir.Ec qui prius fi ftetiffetfemperuiuerepotuiffetjfadus eftmortalis Sí ig
tioransÆt propter hoenon fuit pofstbileullo uncjj tempore,ex omni ftudio fuo ip
fum ad immortalitatem & uifionem gloriæ Dei pertingere, quæ ab omni mortali
uiderinequit.Neceratremedium,nifiillequi ipfum ad hoc creauit,etiam denuo
gratiofe reformaret» Ad hanc igitur reformationem aptandam, probatus eft homo,
an lege naturç quæ ipfi concreata eft proficerépôffet,cui poftea lex feripta fuperad
dita hominem erexit ad íperanda promiffa Def primo in fenfibilibus, deinde in in*
telledualibus»Et inter omnes Prophetas,omniumfaluatorMefsiasaDeo mitten*
dus,prxnunciatus eft aliquando uenturus,qui uirtutem Dei habens ¿ complete ip*.
fum Deí populum reformaret Si (aluaret»Hic tandem diu expedatus,de codo fum
mus legatus fiCDei filius,in forma hominis humilis Si pauper, Si pauperis filius
uirginisMariæin hunc mundum ueniens lefus Chriftus nominatus, cum diuina
poteftate apparuitjíé opere hanc poteftatemôi Dei uirtutem palam dotftrinacodeftiôi miraculisdiuinishabereoftendensnituiderentin ipfo Deum patrem qui ip­
fum mifit operari,Si uerba quæ loquebatur ueracis deieffexui Joannes Zacbadx
teftímoníum certífsímum dedit,ÔCilla quæapud patrem fuumcceleftemuidit,enat
rauit:S¿ qui eius uerba receperunt,compererunt ipfum efleDei uerbum ueradisi/
mum.Dedit igitur ipfeDei filius diledus,¡omnibus qui crediderunt eum Dei fili­
um, potefta tem filios Dei fieri»Nam in hoc fuit omnis diligentiaeius, ut crederetur
filius & uerbum Dei:tunc enim firma fide eunda quæ annunciaret reciperentur,SC
promiffis eius de regno futuro coeli, íefurreéhone â morte, SC æterna uita, indubia
fides adhiberetur,S¿eíus præcepta feruarentur.Quis enim peccareuquando ex uer
bo Deí indubitato feíret,peccatum inferre mortem perpetuámose quis non obeditetufep ad mortem,quando nonhæfitaretinuerbo Dei,fibi pro temporali morte
Uitam perpetuam â Deo optimo remuneratore tribuendamtQuomodo enim ho­
mo dubitare poterítín promiffis. quicertifsima fide ea Dei promiffa efle creditcltp
trauitigitur lefus in hunc mundum,fine quacuncp carnis corteupifeentia & uolunteuíríjmortínequaquam obnoxius,quæob acftuale peccatum primorum paren*
tum Si originale eorum,eorundem filiorum ;ex carnis èàfccupifcentia genitorum,
cuncftosquos permifitDeusinuafit. Erat igitur innocens lefus liber â morte, qui
nec in peccatis natus eft,nec ullum uncjj peccatum fecit,Reuelauitea de patre coele/
ftifiieius regno Sí gloria,quæ fibi foli nota erant nulli alterhcum nemo patrem
tincj uidiflet in hoc fqifibili mundo,ubi non uideripoteft:& feuiam,uitam ueri
tatempropalauit.Scripturasaperuitquoniamdeipfoerant,SC quod ipfe medicus
contra omnes infirmitates corporis SC animæ etiam contra mortem effet,fado
dodrinapatefecit »Quodcj ipfe rex
Meísías efíet^licet regnum fuum de hoc
mundo

Liber

ïï.

ço^

mundo non efîèttatcç hunc mundum 8¿ hanc fenfíbilem uitam pro rfihilp haben­
dam comparatione futuri fæculi 0¿ uitæ,uerbo QÇfado manífeftatiír.Ec poft muirá
figna & miracula,ut.oftenderet hanc uitam propter uericatem Q¿ regnum immorta­
lis uitæ contemnendam,St Deo ufr^ ad mortem etiam crucis turpiisimam obcdien
dum:ipfe quiefte potuit immortalis fi uoliniret3mortuus eft : fic Deuni patrem fi£
um ita uoluitdarificandoj&morce fua innocentifsima omnibus hominibus ipfum
per fidem recipientíbusó¿induentíbus,xternam fecum uitam prome rendo.Meru>
it enim confummata mors ínnocentifsimiunígenítífilfjDeí,quam ín humana na­
tura paffuseftjredemptionem omnium captiuorum per Sathanam mortisauá ci­
rem in qua Chrifti morte, quifcp fidelis eidem incorporatus mortuus eft,¿¿ üítám
meruit. Igitur crucifixi Mefsiæ commortui omnes fideles,meruerunt uitam fibi per
petuam in Chrifto retribui.Refiirrexit autem die tertia propria uiriute qui habuit
poteftatem ponendi animam in morte, & iterum Tumendi eàm ih rèfurretftionè;
Vnde eius refurredio eft,per quam omnes homines refurgunt,qui cum eb eiufderii
funthumanænaturæ,quæ in ipfo eft uitæ immortali unita. Refurrexit autem tertiá
die,ut fado probaret refurredióriemortuofs credendâ, quâ docuit die ludtctj éxpc
dandâ Ipie eft igit in cuius morte morimur, & in cuius reftirredione uiuificarhurj
& per que acceflum habémus ad peupatrê creatorem, aduidgndnipfiini ingloria
iùaôicueo ipfum Chriftumlefum eius filium femper bênedidq. Ex his perquambreuiter tadis cotiftat;mofte Chriftí in crute ignominiofanijmaxima habere myfte
ria,Ôffuiftètarn fide|ibus neceftariam quam Chrifto gloriofam: qui mortuus eft ut
clarificaret patrem, ¿¿oftenderet quantus ílleeft,cuí Mefsiasin fuo corpore & tur>

pifsirna&dolorofifsima morte,uftp ad omnium terribilium oftendít obedíendüm:
¿¿quanta eft illius dei pietas ¿¿remunerado fídelíum,quí omnibus Chrifliformi/
bus obfilíj fui mortem eis communicatam,cum eodeni fuó dílédíísimo filio reg/
num uitæ retribuit poflldendumft-ïæc mors Chrifti crucifixi,leíuni ciarificáuít ene
diuinæ bonitatis filium,quoniam nóq fuiíTet adeo pius, míferícórs, Ôf ùokiritarins
adobediendumufqjad mortem incluíiue, nífí perfedíísímusfuifiét,S¿ Deí for rnis»
fic reuëlans patrem per teftimonium in ranguinefuó,DeurrieíÍe fupra omnia arriadum,S¿ ficeíferuíendum,S¿ eíus præcepta implenda,& uitamfuturam magníficat}
dam,uícp ad huius miferæ uitæ contemptum.Qfteridit etiam promifia patris fui,6¿
quæ de le ipfo prædixit impléta,8¿uerácerh eflè patrem, feq? eíus ueritatem :om/
iiemcp fcientiam S¿ fcrïpturarum myfteria, atqj quantum fit pater de cedi's ab omni/
bus dihgenduSjpatefecit.Hsec iciunt filtj lucís qui ChriÇ^m fêquuntur,
filij tene­
brarum huius mundi am atores,fpiri tu Chrifti carentesÿgnôranu

De fmftu monís Chriftí.
Càp. XVH,
îceretaîiqûÎS zelofus Arabs: Si mors Cfi'rifti élarificât pâtre orhnitïrii crê
atarem:uticppcftens Si laudabilis eft,& dehac re iocundum eiïet plenius
iñformarí/Zelo illius uiri conabimur pro noftra paruicate aliqua adhuë
aperíre,uc quiftp fic effè non hæfitetNam cum non fit dubiumipecca ta dî
Uidere inter Deuni & hominem,ut ait Propheta dicens: peccata ueftra diûiferunè
intef tips 8¿ Deum ueftrum,8¿ hincDauid Propheta imitator Deí aí¿,fníqúos Odió
habufihoequídem peccatum poteft elfe ab ortu,ut fic in pecca tis’ conceptus â ma«
he exíftat fcximmunditia uoluptatecarnís,utídeni Próphéta fe ¿dnceptum affe»
tít.EtqitoníamomnesfícexAdamámatrcex uolüntateuíricóricepd funt,
déitio mundus illa miriidíria quæ eft Deó grata, Job diceriteíNuriq'uid íúftífícari poteft homo comparatus Deó,aut áppareremúndus natus dé müliére ? Nafcimúr énímfilqírae cum fpíritu conçupifcèndæcarnis,,q[ui non eft de regno íntelleddalí
¿óélordrriD’eí rioftri ¿ncórpofei.Ec experímúr éxp ron «catead malum quâab ádole
feentía habemus, noà no mouerí fpíritu Dei bono,óí hoc in lïôbîs Dei donó èxpetimar. Deus em fic homine cópoTuít,ut malo uifoexpâuefcat:ut ait ca.?^; Alchorâ?.
Quapropter nullus eft ex Adam uia concupifcedæ natus,qui nô fit â Deo uêl uïtio
NtW S
briginfi^

D

j>io

Cribrationis Alchoran

origínís,uel peccati adhialts feparatus,folo Chrifto excepto: qui atteftanteetfam
AlchoranjdmatreuirgineMaria^quxnunquam mala operata eft, fine uirili femine
fea carnis uoluptate,mundifsimenatus exiftit.Et non eft natus filius iræ&odq auc
abomínationís,fedmundifsímus:quareDeointeromnes qui fuerunt & erunt ho/
mines diledífsimus. Hic utique nullum unquam fecit peccatum aduale,ipfe enim
eft de quo feriptum eft:Qui peccatum non fecit,nec inuentus eft dolus in ore eius,6£
ita a Deo nunquam diutius feu feparatusthunc diuina fapientia in fui unionem afi
fumpfit.Nam ficut fapientia maleuolam animam & corpus fubditum peccatis ab*
ominatutjficdiligitfancftam animam,3C corpus ab omni peccato mundifsímum,0¿
fibi per pe tuo foedere defponfatjpfe eftigitur primogenitus fimílíter 8C unigenitus
filius regis uirtutum,qui eft rexgloriæ.Nam fi (Moyie tefte)Deus dixit,filius meus
primogenitus eft Ifrael: negari non poteft Chriftum in Ifrael,omnium primum qui
Mefsias,atq; ipfum primogenitum Dei in orbem terrarum milTum, qui QC fimul èft
unigenítusDeí filius,ut ipfe Chríftus ait: quino credit in me iam iudicatus eft,quia
non credit ín nomineunigenitifilij Dei.Si igitur hunc fuum diledifsimum primo*
genitum & unigenitum filium Deus dedit pro falute mundi : utique maximemun/
dum dilexitQuodautem hocfecit,atteftatur Euangelium quod dicit:ficenim De­
us ditexit mundum,utfilium fuum unigenitum daret * Nonne empti fumus pretio
magnotputapraetiofifsimofanguine unigeniti filij eius,utfimusDei,quifuimus
fub principe tenebrarum?Ait enim Alchoran,quôd Adam â Deo praeceptum mini
me operatus,tus mortale fubiuic* Vnde totum genus humanum ob peccatum primi
parentis fpoliatum innocentia,quae fola in regno coelorum locum habet: fubditum
principihuiusmundiaeternaliterdamnatum,ad priuationem uifionis gloriæ Dei,
quæmors eft íntelledualís naturæ; foluit debitum in morte unigeniti filij Dei,qui
pro omnibus ipfum ut Meísíam & regem íntelledualís uitæ recipientibus, morta/
Us eft.Sic omnes in eius morte mortui fatisfecerunt, & liberati funt aferuituteprin»
cípísmortís.Morsenímunígenítiqui plus omnibus diligebatur à Deo præciofif>
fima,abunde ideó fatisfecit,quia fuit mors præcidentis dolorem mortis^ ut ait Propheta:quem omnes morientes ignorant.Quare dicit idem: Vere languores nofiro» t
ipfeportauit. Et dum ad fidelem fidei patrem Abraham refpicimu%quanwm ipfe *
meruit,quia filium fuum unigenitum ifaac ut Deo placeret in mortem tradere uo/
luitíftatímuídemusquídmerüítMefsiaSjfeipfum in mortem tradens ut Deo pia/
ceret,in redemptione generis humani. Vide ineffabilem laudem Dei patris,in co
quôd filio fuo non peperdiÿed pro nobis omnibus tradidit illum .Nonne meruit
habere innumerabilem multitudinem filiorum ô? hæredu regni fui cœlefîis, quem­
admodum Abraham ? Et quid meruit lefus> realiter turpifsíma & dolorofifsíma
morte mortuus:quæ omnes dolores moriendum excedit ? Certe quia uitarn dedit,
refurredionem à mortuis meruit pro fe& fratribus fuis patri acquifitis, inter quos
ipfe eft ut primogenitus,in multis fratribus principatum tenens. Nec eft regnum
intelledualium coelorum æftimandum,ut eft regnum huius mundi,quod dum pki
res habent,quilibet minus habet: fed dum idem fine defedhï ab innumerispoteft
uideri S< inteiligi,ipfum regnum intelledualeab innumeris intelledfibus, poteft d
quolibet in folidum pofsideri.Intelledualis eft uita refurgentium, ut feíant 6¿ dele/
cientur feuiuere.Quæ eflèt remunerado fidelis pro Deo monentis : fi maneret iri
morte,autfineftiretfeuiuere, potiushomooptatnonefte,quim fñsecmní intelle
¿hieíTe. Quare non refurgit homo ad uitarn intelktftualern nifi in fapientia,quæ
eft lapida fcíentía,ut fe fapiat S¿ fciat uiuere. Sapientia autem quæ participatur iri
omnibus intellecftum habentibus,in Mefsia màgïfterium habet. Participatio­
ne igitur illius magiftertj‘,uiuitomnis in Chrifto refurgens, quia ipfe eft refurre(ftio âCuita quæ appetitur. Iam uídet quifque zelofus, quantum opus reforma/
tionis humanæ naturæ excedit opus creationis, & quam fapienter omnibus funt
ordinata. Sapientia autem quæ omnia fapíentíísímedífpoíuit,tám circa mortem
quin refurreaionem Chriftí,licctnunquam Chriftum dereliquerit: non tameii
mortua

Liber

IL

9i,

mortua eft,Chrifto fecundum humanitatem per feparatíonem anima: 8( corporis
mortuo,nec eft alia lapientia quçafiumpfitlefum hominem,quám illa fapientia pâ
tris Deicreatoris,per quam cundía creauit(quam Alchoran animam Dei nominare
uidetur,cum dicat animas hominum participare tantum de anima Dei,quatum ípfa
fapientia reïucet)fed anima Chriftí plenitudini fàpietiæ Dei eft unna.Ob hoc ait Al
choran,Deum propriè animam fuam Chrifto dedifle,S< ipfum illam ab utero ma­
tris habuiiïèjCertis miraculis exemplifícat.Loquebátur enim ut ait matri fue in part
¿lo natíuítatíSjípfam confortando.Refpondít tunc pro ipfa,iIla die cum conlangui
neis malum de niatrefufpicantibus*Loquebatur quando noluit infantibus fictu fenibusi&luto formato ut homo auis fieret* Et ita fa ¿lum Mahumet índ odrina fuá
fifift Alchoran aileriuSicIoquurus eft cgco nato ut uïderetjeprofis ¿¿alijs infirmis
ut fani eíTent,mortuis ut uiuerenu Hæc 0¿ plura ex Euangelio S¿ Alchoran elici
poffunt,qui liber eum etiam fapiente alTerit,dans ei idem nomen quod Deo,quem
tncompraehenííbílemÓ¿fapietemfaepifsíméaffírmar*Síigíturfatetur Chriftum abz
folutefapíentem,fícutg¿Deam patrcnoneritaliafapientia patris creators, & alia
Chriftí,ied pater creator per fuam fapieciarrt quæ Chríftus eft,omnia óperátur. Haec
eft fapientia itnmarcefsibilis uitarn dans omni intelleduali nâturæ,quæ fine fapien
tía mortua eft* Ideó ad illius appræhenfiônemjïhis tendit creationis íntelledualís
naturae,quam homo nifi mediatore Chrifto, iri quo humana omnibus hominibus
communis natura,fapieritiæfupremæindiffok!biliterüriïta eft, attingere poteft in
fua propria natura humana Chrifto & fibi communi. Quare Cfiriftus èft mágiftér;
habensdodrinam QC uérbum uitæ intelledus noftri-.reuelacor omnium quæ in the(auro Déi continentur,oftenibr patris,fontis fapientiæ 0¿ gloriæ eius. Qüæ oftenfio eft recep tiofapientiæinfeintelledualiterjUtuificâsæternaiitefipfumjâi faciens
ipfum fímílem Chrifto filio Dei,qui eft in gloría Dei patris.Et hoc eft effe toelicem,
à regnare perpetue in cœleftibus fummo gaudio beacitùdinis.Ethçcfunt promíí
fa GhríftijOmníbus ipfum recipientibus firmifsíma. .. r
E)e paradífo*

Cap.

5CVÍIL ;

. .

,

,

t r

lceretÁrabs aliquistRemotafuncáf mukum aiftantiailía,qúae cÍePáradí
fo in Alchoran leguntur,& eá quæ Euagelíum promittit, Alchoran enim
defideriorum omnium complementé,credulis &L legem feruantíbus pro?
míttítidefcríbitcp illa defideria,quæ communiter appetutur per uoluptuq
fos*Sed,EuangdiumfolumpromittitintelleduaïemfœIicitatem,quæeftin uifionè
ínt€lleduali,Sfcientía,fapíentia 38¿cognítíone.Refpondemus femper nóbís appá
ruiffè,tantum inter Paradilum Mahomet & Chriftí interelïe:quantùm inter CerilibV'
fia 6¿ inteHeduaiia,aut ínter uífíbília quæ funt tempo ralla,S¿ inuífibííia quté funt e/
terna^fic QC de Alchoran 6¿ Euangelio pariformítenSunt tamen quí allegat pro ex«
cufatíorie compofitorís AIchoran,quomodo ipfe rudes Arabes trafiere uolebat, ut
in unum creatorem crederêt,qui dedit eis uiuere in hoc fæculo temporali,quód ille
etiam eis effet daturus in fæculo futuro perpetuo uitam fine défedu/núltó ifta uita
melioremtquod^ ad hunc finefut in Alchorahlegitufjpluresfimilftiidinesintroda
xit,qua$ tamen non expoluiqfed lapientibus illas notas rehquit.Et nifi exepla fumpfiffet ab hac uita fënfibilijprædicendofuturæ uitæ iocudítatem,necp intelIexifTènr;
neep motifuiflentpropterpromiffa eisincpgnica.Aitenim ca. jr. Credentes 8C be­
nefacientes pulcherrima locaParadifi poffèffuri,omnefuum uelle perficient, hôcqj
Ipcrum eft maxirnmhuinfmodi pollicitum illis fummâlætitiam denunciar* Vnde ut
détur unâ conclufionern uelle prædicaréjcilicet quôd Deus eft remunerator fideliu
fibj fefuientíüjfecundum fpe 8C defidería fèruientis:^ (eruitute temporali tep ora lia
aíTequeturJfp perpetuis perpetuaJ#puoíuptuofis uoluptuofa;p íncelledualíbús fé¿>
uíens íntelledualía habebí£.Sícenim dicit ca.tf. Deus omníumuóta dínofeens, om
níuqjdiuesrmundana quæréntïb.tép órale, cœleftia petentíb* atep cceleftib. fummu
bonum tríbuit.Et ca^udícít.Scudiofo bonorum huíus fæculi dabimus illa,(èd nullâ
in alio portionem habebit. Ideó ubiin ca i4ícft,borros Parádííurá íntrcíre,ubi duL
’ ..................
■ éííifma^

D

!

9ii

Cribrationis Alchoran

cifsitnas a quas>pomacp multimoda,frucflusuarios,
decétíffímas ac mñdífsímas
muh'èresjOinneép bóníí in æterùùni pôfsidèbïït,aduertendum àd id quod dicit, om
nccp bonum in sternum po&id«bunt,uticp illud non eft aliud cfcDeus tamen fenfibíhumpromífsíónes (æptfsime repetit,et démUth ínca»¿4- dícítiOmnes í taq> fapien
tes timeat Deum,dantem omnibus credetibus fapientiam, fuíqi notitíam.Etca.io/
dícitparadiLim apud Deum íóirciéntiEtfiepe potíítfimilíajicihcétjquód æterna nicajíéternum gaudiUjÓÉ beatitudo/it remuneratióiDícít etiam ín doctrínis,q> nulla
futuri fæcult tradi pofsit firn ilítudó. Ideó non uidètur finali ter quôd pófsít Euange*
lio contra dicere, quôd Para difumintelledualiG& fapientum, uifi one Dei & eius
íapíentíat feu Chrifti afferít. Ideó Alchoranáíibí eos qui in ínférno funt, príuatos
aítdifcíetiorieÓdfapíentía.EtíáalibíenumefatiSbmhíbusquaeinhocmúdo uident
fî^quçfæpe promittitParadifothintrâtibus,addit,q> bona futuri foculi his omni*
bus funt meliora,quoniâ iftudfæculfr in coparatione ad illud futurum nihil fit. Vn
deficutper fimilitudinë cruciatus ignisfenfibilis5pœnameorS qui dânatifunt defcribitjita per a qua mô£ fontes uitam faluatorS.Non tamen complete intellectual
lem foelícítatemdeicríbít,fecudum Auicennam in Meta phyficaíuatnam licet effet
de lege Araba aftirrtiatMahumet corporale feelicítatem deferibere, 8¿quód inteL»
ledualís illa multó excelleñtíor,perfapientes melius defcribaturjSed Alchoran, li*
ce t minus extenfe,perfedamfcclicitatem fáp¿entum,ponatin notitia Dei 6¿ fapi/
entiæ quæéft fi 1 jusDeí fecundo præmiiïa,quemadmodu.S< Euangelium ex Chrifti
perfeâiisima docftrína.Praeterítením ifte munduscuconcupíícendís fuis, illa uerô
quæ futuri & perpetui mundi funt,habent fe ad ifta huius mundi, ficut perpetuum
ad corruptibile.Vnde notitia (èuuifioDei patris&fapientiæ eiuspafcir immorta­
liter intelletftumiquia fapientia eft immarcefsibihs,ut liber iàpienuæ docet.
Iniícctío contra Alchoran.

Cap.

XIX.

Duer tí du legerem Alchoran,quomodo fæpifsi me fit mentio de die tremfé*
di ¿udícrj,Paradifo,S¿ inferno,à femper uari¿& per fimilitudines : cum aliterídqaodhun^mcónceptumbomínis intrauit deferibi non pc.ftít/nift
conieeliíralítcr adíen fibilia,quæ intellígibilium imagines exííhwt. Et quia
íta uídí per uarías fimilitudmes regnñ caelorum fígnarí ¿n Euangelio&. ueteri tefta
mento,intra me admittebam,poiîe illa pía íequaciu libri interpretatione exentad.
Vérum poft^legi ibidem caíiitatetn ín uirgíne-María,inïohanneSZachanæ,
generaliter in omnibus laudad,S¿q? concubitus ín templis prohibetur,lotio poft
ipfum præcipùutanteôiationem ob€Íusfixdítatem,quodcp mundícícs Deo gíafa
fitjac quód Deum uideeboni cum ipfo funt in paradifo,& quod Deus ipfos maxímeamet,S¿eisidquodma3í:ímumeftretribuet,ac quód ipfum maximQ fimplid/*
ter non fit nifi gaudium fem pi ternum S¿íncoíporeumíftupebamdeeo quodfæpe
dc puellis,8¿earum papillis,& beftíalí concubitu in Paradifo totiens replícame di­
cens ca< 8 8. illam effe óptitnamDeiremuncrationem credentium,^ uerecundabar
illa turpialegeréíntramedícens.Sí MahumetadícribiíDeohunc librum plenum
turpitudine,aut fi ipfe feribit & Deo auóorítatem tnbuít,míror quomodo fapientes &cafti uirtutecp praediti Arabes,Mauri, A egyptij,Per fæ,Afri.&Turei qui illius
legis effe dicttritur,Mahumet pro Propheta habeant,cuius uitam nemo fequi po>
tesqui ad regnum cœlorum anhelat,ubi non nubent,6¿ (¡miles angelis iunt:ut
Chriftusdocuit.Nam carri turpia ita turpiter nemo loquitur nifi plenus omni tali
turpitudineiex abundantiaenim cordis osloquitur.Ethoc uerum effe patet ex cap
4*.ubidicítíDeumuoIuptatesecíamílíícítasaíqs,iuxta prohibitionem quæ poni­
tur,r.cap. Alchoran ín fíne,& uolúntarías quafcuncp ei pr£œiÎiflê:& quod inramen
tum licitum facftum peripfum,ne adiilteraturcum María Chriftíana Jacobina prçce
piffet deled.De quo loquitur Ca.7 j.in principio contra ílla,qug alibi de damnatione
adulterorum periurorumdicitJpfe ením ín cap. 77. periuros qui ob fui falúactonem íurarunt, effe danitiatós amrmat.Quomodo ígítur non ueretur Deum blafphemare.jcui aferibit periutíum praecepífle^ut adulterium continuaretur per ípfutm
Probant

A

Liber

IL

j

Probant SChoc plura quæ circa mulieres permific,ut illud cap. $. Mulieres uobísíub
iedas penicus,pro modo ueftro ubicunçç nolueritis parate.Ét cap ♦3 \Cóc permittit
uxores quót quiueric quífqj fabiugàre feu c'aftigare.Ét tá¡5.>.fic dídtdUber hit uo^
bis cœlitùs miffiis licitum acqj tenendum hoc uobis ftaruiqut pécün ijs ueftris caftas
mulieres eis præbendo ducatis. Itaqi taliter ueftris fa dis quod deinceps placuerit,
ruboris atep titrions expertes agite.btfireperiatur Dauidexceffiile in numero uxo
rum,autaliospoftea fandos:hocnonexcufacMahumet, qui ui legis indulfit quafiDeoficuolente,quod prius apud omnes Prophetas 8Ç legislatores fuit in auditum.Ec eft blaipliemia.Deo hoc imponere quod 'perfedle adueríatur.Ét confideráui, quomodo legi in Alchoran cap.? ¿.fic precepiiie Deum Mah umeqiit te ueracerri
comprobes*Non dic te nifi nùncium tantum eife.Idem in cap.77. in principio, per
juramentum Deus áffirmat nuñtíúm,fcilicet ad AÿabeS idólójátras.Ét ca. t?.. Tuae
quidem linguae millam facultatem mdulfimus.niri ,ut Deum timentibus nuncium
gaudio plenum,6¿ caftigameri incredulis jnunciet.Et ca ji.Dicito. mihi nihil iniùn*
dum eft,nifi folum Deum adqrare,nec illi participem æftimare:arinie commendo
Siadipfumredibo.Sihæcuérafuht:curnonferuàuit^cur alíjs fibi' nori rotundum
imuhxitfCurca.^r.fedodorem gentium nómínauít,qui fecundum præmifià. nun
cius âd Arabes idólolatrasfuit.Etfi de his tibí noncommiisis intromittere nu lia te­
nus praefumpfitídícMaHumetjCur loqueris contra Euangelium & decus tëftamenz
tum,t ribuam legem,& librum docere tentaftijquafi hæc tibi commtfTa fuerint?
Quandó fateris tuæ linguænón efle facultatem concefiam,nifi ut nuncies Deum
timentíbusnunciumgaudíó.píenum,óf eaftigamen iricredriiisjnhis facile tibí
cuiqscreditur.Hoceníni quife#dicere & nunciarepotèft,cum fit uerum,é¿ á Dèo
uero omne çft uer.üm:àDéo te poteftatém hæc dicendi habere,tibí & Ómnibus diicentibus facile efedi poteft.Iri álíjsuero quomodo loqui pra?fumis,cum tibi non fic
áDeo necíníundum nec Íridúítüm?Et fi dícís,cur tibi credam, quando Deo nori
obedis?utiqj excufabilis es,nifi uarietatem immutabili Deo ut feles tribuas, üt fic
blafphàriandoeuadas Omnipotens tamen Deus inter omnia illa ípurca 8¿ uana;
Ôf Capientibus etiam Arabum abominabilia3talia etíá inferi uoluitzin quibus Euan*
gelicusipleridpr ficlateret0ccuitatus,quodfapientibusdiligenti ftudio quæikus,
feipfum màriifèftaret.Tanta etenim eft lux Euangelica,quôd fine ipfa nihil appare­
re poteft uerurriôiclarum:fédomnëdi(ftum^fcriptum illa luce carens quæ dicir?
ego fum luxmutidt jiluminansomnemfiomiriem uenienrem iri hunc mundum, ut
tjui fequ ítur me rión ambüíet ín tenebris,eft Óbícúfum;iriordinar úmjenebrófiirri^
mortiferum,intèlîedüaii naturæ abominabile,licet be<
ftialitati&ànimàlitàttquæèftdé hoc
fenfibili mundo, fapidà
uideacùh
CribationisAlchoranReuerend.Parris Nicolai dc Cufà Card.
Sccundl U bri finis,

6fi'brátíÓnfo‘

914

Cribrationis Alchoran

Cribrationis Alchoran Rcucrendifiîmi Dûnrini Nicolai dé Cuta»
Libet I IL
Quod Alchoran Kde unius Dei faluà omnibus blanditur,
Chriftum tamen præferendo,
Cap. L

■

Portetutqui Alchoran ïegt%aduertàtquomodô faluafîde quæ eft,
non eft Deus nifi Deus,nulli intendit Contradicere » Ideó ita uaríac
ea ub*d hLnííones efle fciuit,ut quifqj aliquid grati leperíat, cuíuf*
cun9? bac’refísàutfecftaé fuerit:putá ftepé dicí t5quód íritermortem0¿refurreíftionémcuíttfc^uíxhora interfit,hedéftatu animarum an*
teíuditíum opus fitdübitareítameh etíam íntetferitalíquás iti amos
nolocoforitíbUs referto,medio tem £ ó té locari,ut dé Chrifto ÓÉuítgiile María cap,
52.fcríbít,& íuftís ob DeUtn interémptis,quôs uiuèrê in Deo áfierínSíc etíam dícír.
aliquas ufqj in diem íudícíj igné cruciari,éodem cáp.j^lícétnullas dicit in Paradííb
uel inferno ante fenténtíam iudícífs ín die fínalí reperírí. Hæc ita ambiguë fcribí^
quód contrarias docftrinashæreticorum,& teáe fentiéntíum dé anímabus defun*
Áorum ante íudícíümjfóueretiídéaturific nititur in omnibus faceré opinionibus**
Nam de regno coelorum non dicit quíéquárri,féd de Parádífó fæpifsimè loquitur,
ac fideparadifo terreftriintenderet.Etquôd adlócum unde eiedus fuit Adam,ho
mopoftdiem iüdícíj fidelis & meritus reft i tuetur, ibi perpetuó manfurus. Tamen
neChrifttánorümPáradiCum fcilicet regnum coelorum neglígeré uideatur, duas
ponit in cetto loco Paradifos5& gradus in eo plures : & in Paradifo aliquando illa
reperirt affirmat,que Chriftiani credunt in tegrio cœlôtum haberi5fcilicet uitam. g/
ternam.Sícdícítéap.ij,Res murid ana cítóijdíuíaá nunquam peribïtîftcundtimopM
timutn modiim füôrum lopérum,quém^ Déus remunerabit,uitam tribueris aeter*
tîam Hué uir fuerit fiue mulíenEcce ¿Eterna uita eft diuina,quæ in regno Dei cceliha
bétut,& pet ChriftiariosexpécftatuhSícut etiam dicit caí 8. Tandem omnesobferuatores díuíníortim p receptorum,plenum gaudium atc$ perpetuo fortientur.Hoc,
autem non poteft eífe¿nifi apiid Deft qui habita t in cdelís.Dícitetíam. ¿¿ bonosailê
qui Paradífum,ubi dediüíria íubftántíá eis tribuetur,ita facít de cunáis. Vndealle*
gatDeum epdem ca.zy.fíbí fié díxíífeiHünclibrum non alia de caufa tibí commífi,
nifi ut hominibus fuas contrariétátes exponas Jterum ín éodem cá.lóquiúurí Temí
fimus,üt ípfíus Abrahæ legem féquarís,nufquam digredieris ne fis inctedülús.Sab
batí quidem cuftodíam non íníunxímus, quia inerat contrarieras atque diftènfio,
quas Détis futurus index difcutiet.Et alibi illum àlijs præfert qui credit Prophetis,
áf ínter eos non difcutitjut ca^.circá fíñém^ca.i.fié dicensíDeó fuííc# legatis íno
bedíentibyS} inter eos dífcutereuolentibüSjfecp partí non toti,ficq? redam ui/
am aílequi putando credere cOnfitentibuSiueluripfius ueritatís increauhs, malum
atque conceptum ingeremus.Credentibus autem prædidis nec inter eosdifcutien
tibus,mercedem innumeramjpius ueniæ largitor Deus tribüet.Écce quomodo «i
contraríetate 6édífcordiá,cüílibetIegatoDeídÍcít credenduhhita quód nullius o*
píniopartícularíterfitfumeridájmó difcufsíoadDéum in indicio remíttenda.Hoc
modofaèpifltmêloquituridubià legftSé Prophetarum ,ad illum diem uerítatíseífe
remittenda.Sed quia dicit fuccèfiïue0¿ pedétentím Alchoran ueniíle, ut capite
aitiideo eft confíderandum antéhoccapíte ¿.fcilicetcapite tertio,diícufsionem ín­
ter Prophetas fatftam . Et Chriftus ibi legitur omnibus fuprapofitustquate in
dubrjs Chrifto ftatidumjqui dicebat ft non uenifte foluere legem ftd ad ímple*
re. Ac quod omnia quae fcripta erant in lege & Prophetis deee fuerunt. V tí-

Liber

9iy

pe cum Chriftus fît finis &conclufio legis & Prophetarum omnium,qui Propheta
runt aut prophetabunuquando dus determinationi ftatur,omnium Pi ophecaruni
difcufsioni ftatur.
Quod Mahumet ígnorauíc quid agendum ÔCfentiendum,
& nil firmiter aifertum reliquit.
Cap. II.
Vód ipfe autem Mahumet non fît primus fatetur cap.yy.dicensiEgo noti
fum primus nuncius,necfcio quid mihi feu uobis gerendu fítídiuina man
data tamen explanabo,quaelicetibifint,hoccp tefti ficen t piares filiorum
Ifrael credentes illís>uostniním¿credítís;Ecce qualis eft Mahumet Pro/
pheta ignorans quid fibi gerendum &alijs,nifi ea quæpnus praecepta
fuerunt,allegans pro feludáéos in teftes,fcilicet ipfum díuína priora precepta teftá
menti expianareDicir etiam eós qui praecepta Moyfi fequuntur,aftequíbeátítudí.nem. Aliquando autem ludæos omnes damnat,quia refurrecftionem non credunt»
Chriftumnon accipiunt.Sic Chriftianos Chriftum fequentes fainos dicit. Alibi ue
ro tam ludæos quam Chríftíanós,quía utricpDeo filium cribuunt,incredulos ai t:li/
cetdeludæis hoc non fit uerum,quod Deo filium tribuantOmhes autem incredu­
los fepifsimé damnatos affirmat.Sic ca.^dicïùFirmatum eft,Deí uerbum fuper iri
credulôsîquoniam perpetuum ignem inibuntSed ca.ii.diCitjncredulos fórfanDé
us omnes cónfandet,foríán;multís ueniàm dabit.Sæpifsimé etiam dicit omites animas redire ad corpora ín reiurredioñedn ca.iB, dicit fie : Morientibus mortis hora»
cæteris hora fopítiónís Deus ánimas extrahítíquibufdam reddens eis ad hóram feí
tam quibufdam nunquám,omnía pro fuo uelle facietis,quod mirandum eft íapien
tfbus. Alibi angelos dicit animas écorpqribusextrafiere.Síc refurre&íónem gene­
ralem,quam pené ¿n omni ca. repetit,ín dubio dímittít,qúando ait quibdfdàm antmasextracftasnanquamreddere.Ob.hocníhil certi apud ipfum manet, nifi quodl
únus eft Deus creator uniuerfi ideo folum fidem unius Dei fepifsime afiefit de ne/
çefsitatefalutis.Et demum etiam de fioc, dubitatis,refoluicomriem neçefsitatem aci
hæc uerbatNon eft Deus nífiDeús,6¿ Mahumet eft nuncius ¿ius:& addant fui, ma
gnus.Deumnemo, dicit paruum,quia magnitudinis eius non eft finis Nec quif^
dicit hoc falfum.fcilicetquodDeusfitpeus. Etiam idololatra plures Deus colens
hocuerum fatetur,Deum fcilicetefleDeum,quia per fe notumtnullus igitar theredulas nec fuit nec erít.Sed quod addiqôf. Mahumet eft nuncius ¿íus: fi tntélligícur
quód fienuncius ueritatís,fcilícet prqpofitionís per fe riotæ,non eft mágnum, lenv
per ením tierum fuit de eo & quócimqj alio,uerum nuficíum efle qui hoc nunciá/
ret. Ali ter aütem hoc credere, fcilicet Mafiumet fit nuncius Definon poteft elle hecefsitatis.Namfuiitempusin quo fuit uerífsímum, fcilicet non eft Deus niii Deus:
falfum fuit quod Mahumet fuit hunciys eius^qaia nondum natus erat. Si igitur
tuneper fidem illam non eft Deus nifiDeus,faluabantur hoc credenresrita hecefïà
rió omnes omni tempore hoc tantùm credentes. Nec tempore eius erat neceflàrium,quôd omnes faluandi crederent Mahumet nuncium Deí, cum ipfe fateatur fe
nuncium ad Arabes 8¿ fuam nationem miflhm.Necp Arabes tenebantur ei credere
quod effet nuncius Dei ad eos,quando non uenit cum miraculis & nirtutibus talibus}quæ ínipfoDei uerbum elle teftificarentur.Sedcum fine poteftate miraculo/
rum com pareret, & communem peccatorum uibm ageret, fuifletep idololatra ut
altj Venerem colenstnon mirum fi ei oppofuerunt,quomodo per aliquem Deo­
rum offenfus»ut fe uindicaret,fe nunciumDei finxiflet,ut ca *o.Alchoran.Alibi cap
jo.opponebantei,quomodo ipfe homo eis (¡milis efiet/cum artè magica eos accef/
fifietcuius uolumen,uelfornníum uel fídítium eifet.Et talia multa per ipfum alle­
gantes,qug non potuit aliterfoluereiUifi.capite i?.dixit:Inquiunt fi díuínís cum uir
rutibus aduenifletmbnneteftimonium de prioribus libris aftulimusC’^cce adducit
in tefttmonium priores libros fcilicet Euangelium et Teftamentum. Dicit enim ça
píte decímofeptímo, quód mentio de eo fiat,& nominetur in Teftamento S¿ Euah
gelio, Et 7 o.dicit Chriftum prædixiffe,nuticium poft me ueniurum Mahumet no­
mine

O

i

III.

Pie

Cribrationis Alchoran

mine denuncio,quem mendaciter Magnum dicent.Ecceomrie teftimoníum quod
Mahumet fic nunciusDei.Sed cum penitus fic falfum, confiât nihil uerum manere
nífí hocfolum,non eft Deus nifi Deus*
Cur dicuntur faluati credentes Alchoran,& quod
gladius eft magifter.
Cap. HI.

Oftqtiam Mahumet uidit fedeftcere in üerítate,8¿ mendacia quæ ex teftatnentQ ÔC Euangelio allegabat rudi ignoranti populo,non polle diu occul/
tari Chriftianis ÔC ludæis hocuerum negantibus,cum nec in ambobus nec
in altero librorum allegatorum mentio fiat aut nominetur Mahumet: ad ar/
ma fe tranftulit,&populo dixittluisit Deus gentés thé gladio expugnare,donec teftificentur,quod non eft Deus nifiDeus,fi<quod ego(ununciuseius:quod fi hoc
fecerit confeftim faluabunt fanguinem & pecuniam fuam. Terrore igitur perculsi^
multi mandato parueruut,&faluífadí font à fanguinis efhifione,& rapina, nominabantur falúa ti feu muflelmanni.Et attende quotnpdo fæpe íe folum natiuum
Atabüm huncíum,quí prius Piophetam non habuerunt;aflerít.Deínde generaliter
dícít ín cá.Próph etarum Deum dícere.Non mifimus tenífí ad uníncrfitatem genti­
um ínhocut ín altjscontradidíonem Deo fuo tribuens. Et demum poftquàm muí
ci acceiïèruntjdimiiïb quod effet nuncius Dei,fecit preconiíarí, quicunqj dixerit no
eftDeus nifi DeusJntrabic Paradifum.Et ut Árabes feruaredícuntur: tuncintentió
Mahumeterat,confefsionem facíens Paradiium intrare, etiam fi fornica tus, latro­
cinatus & alia peccata feciffet,quia fides faluaretîdépofuit igitur mandato Dei fui
ca.72.de titulo legationis nomen Dei.Sic enim ibi fcribiturtuc uêrax comproberis,
nontenifinuncium tantumdícas.SicMahumetjquifeDéumnüncíum nomínauít,
repræhenfus à Deo fiio,fe folum nuncium dicere debet.Et quia non illi uiíum,quod
conueniretÎùtentionipræconiÎare,noneftDeusnifiDeus,& Mahumet nuncius:
ideomifit totum denuncio.Sic adeos uenientes pereleuationcmunius digiti,pro>
fefsionem unius Dei faciunt,quod dicunt fuffîcere.Êftigitur ultima refolutio pro­
bationis omnium quæ in Alchoranleguntur,gladius. Sic enim in cap. Propheta/
tum in Alchoran fcribitur deMahumet.Dixifti fomnia,& blafphemias conctnafti,
uel fortepoetizasjuenias faltem cum miraculo uno, quemadmodum nuncij prio/
res.Refpondít.DeftruximusinquítDeus ciuítatesance eos quæ non crediderunt;
nec etiam uos miraculis crederetis,nifi pergladium.More fuo Deum iufsiife,dic&
uiolentiamhominibus inferri,faciens Deum quem fæpifsime ícríbit,coaAíonem££
«/olentiam talem fibí ínhíbuiífe, mutabilem juaríum,^ mendacem,de quo poft
hoc fubíungetur.

P

QuodDeus Alchoran uídeaturDeus abíblutus, 3íDeus aliús
dequoloquitur,rebirsfitimmerfus.
Cap. lili.

Vncíuquíramusquis fis Deus alchóran.Namaitfic Deus Mahumet cap
24..Nosítem hominem de terra & luto (diabolo prius ex igne peltifera
creato,pláfmauímus,cum me plafma tinum hominem de luto,& eidem animæmeæ portionem infüflaturum,angelis íntímaui.Et ca.itfperquírenz
tíbus cuius fit anima,die Dei,qui tibí non nifi paucam ídem fapíentíam tribuít.Et 30
cap.ubídelohanne ZachariselOquítur^dícitiDéus quod animam fuam uentrí ma/
tris íníuflauít, illam fílíumcp fuum manífeftum miraculum fecit Cap.31 ait: Deus
hominem de luto plaímauít,pofteroícp íuos ex humore fragilí^eidemcB de fuo fpírítuinfufHans.Etcap.4-7.Deusdíxitatigelís,fefa(fturum hominem de lutodlli ítaqi
quamoptím¿compofito,denoñrofpírituínfufflauímus3eídemépiuflu noftropra­
ter Beelzebub recedentem &incredulum,omnes angelí fe humiliabant. Qui quæ/
fitus cur ¿n Deum ínfurgeret, nolens fe humiliare refponditîEgo quidem igneus,
illo luto melior fum.Etca.z^.dicit Detis,credentibus hoc que promerentibus, cum
eorum fada mihi grata Paradifum tribuam,his & illisde diuina fubfiantia:quæ miníméparuaeftlargíturus.Exhís patet, quomodo Deus qui ín Alchoran loquitur,
uominatalium Deum.Dicit enim dic quod fit Dei,no noftri uel mei.Si igitur Deus

N

qut

;

Liber

III.

917

/qui loquitar in Alchoran eft Deus deorum,Deus de quo loquitur eft alius Di us,cuius dicit eflè animam,8¿ qui animam fuam díftribuíc hominibus,0¿ diuidîtïuamdíuínam fubftanttam fibí gratis,& fuum fpiritum iniufflat in uentres prægnariti
um:utiq? Deus Alchoran eft abfolutus & inparticipabilis,& Deus de quo'ille deus
loquitur,eft immerfus rebus & diuifibilis,!gítur & corporalis. Et ita cum omnis anima mortem guftabit,ut dicitur in Alchoran ca.? ¿Ranima fit ipfius quæ eft
om«
tiiumipfe morralis eftiSic angeli ôfdçmones corporea? & igneçnaturæ erunt. Ef£i
Deus habet animam Ó¿bomínes:ígíturó¿angelí ut fatetur ca<4y-Et ita anima an^e
lorum eft anima Deiipfis communicata,ÓÍ Deus ille erit naturæ creaturarum : &

omnes creaturae r a tío nales,erunt na tura: illiusDeicumin ipfisna tura illa Dei fíe
cóñfrakftá.Etíta erit forma cuiufq? & pars compofiti,daris efle cuilibeuEt non eft il/
le Dèus crèatôr qui ex nihilo creat,fedexfeipfo omnia format, ita eft vah feumateteríá.Sícut eriim ex fua anima animas,& fuo fpíritu fpiritus:! ta exfuo corpore cof<
pora & fuo effe omnia quæ funt,S¿ ex fuis alis alas angelo rum,üni dqa^álteri qua/
tuqr,ut quodam loco Alchoran de illis alis dicit* Verum fi dicis animam elfe Det
rftmrtii creatoris unici,quodDeus ille ín Alchoranloquens,díceñs quod anirtiá
fit p>d,ioquaturdefe Deo,fcilicetunico omnium creatorettunc anima eius erit eti­
am Detis cum nihilfit Dei nifi Deusdgi tur omnis creatura formæinteffediuæ, erit
Deus8¿creaítura:Deus fecundum fpiritum íéuformam,& creatura fecundum cor­
pus id unitate hypoftatica.Et cum Chriftus habeat animam Dei non fecundum por
tionerri àfiqUam,riecappropriaté fed proprié-utiq? ï píe erit pro prié Deus
créatuta:hoceftplërius ÔC perfedusDetis,ficutplenus ôiperfecftus homo¿ Non fie aliæ
creaturaeRationales,quoniam in illis anima Dei eft partíalíter,ímperfedg,ó¿ impro
prie ideo non dicuntur proprie Deus 6¿creatñrájfed improprie iic dici ppflent,'(p-lusuerô Chriftus propríé.Hoc quidem necefle eft fateri, qui Alchoran acceptat.
Vnde patet,quod Chriftus eft perfeâio abfoluta inteiledualium creaturaru, d e cu
jus plenitudine Omnes participantdn Chrifto igitur capite, omnis creaturæ eft per
fedio,quæ nee poteftefletnaior necminonquia eft omne id quod efle poteft ; ina/
Irjs autem creaturis,çft perfedio quæ poteft effe maior & minokÉftentm Chriftus
ut ualor auriín aúró, püró,S¿ àliæ creaturæ intelleduales ut ualor àùH tri alqs metallis,quorum unum plus liabet de ualore auri,& aliud minus.
-y
QuddDêus AlcHbran uídeatur minor omnibus rebus>& feruus
Mahumet,atq?eiusConceptus.
Cap. V. _•
.<
Ed quomodo hoc ftàbit,quando Deus Alchoran iurat per Dómíuum Orî
entis & Occídentí^Pef hócériim apparet, quod Deus qui loquitur in Ab
choran,recognofcataliunri Deum fiiperíorem fe,S¿ Doftlínüm orientis &
occidentis íé mátorem.Nori erit igitur Dominus fupremüssec abfolutusiithS
iurat per calamum,ficum,culicem,&multa fimilia quæ funt creaturæ\ Deus enitti
teftatnenti & Euatigelij ñon teperitiir fie iu rafle, fed folum per femeftpfum,cum ma
jorem non habeattrieemutauit modum furandi,cum fit;Deus cbaftans a bfcpmtóy
tione.Ifte autem Deus Alchoran cum per üilèsiur et creaturas, 8¿ntiñc per ilías’pd1ftea per alias:inconftaps uariaris erit minor oimni creatura.Fit enirii confirmatio
didi per uerácíórem ó¿ maiorem,per quem iuratur& qui in teftem adducitur,ut di
eftofidesdetur.Itemadhucfiaduertituradca.4i.Deus Alchoran:feruus eft Mahu/
met.Ipfèenim ôfangelí pró Mahumet orant : Loquitur Deus quateuncp ipfe Mar<
humet loqui txerecundatur,media tor eft inter mulieres Mahumet ÔC_ ipfuœ, ferdp
endo ardori immundifsimç cdncupifcentiæ e¿us,díípenfañdo ob hoc contra iura'
rhentum licitum,& léges atq? prómífla,ut fuæ voluntati complacerer, aflumens in
fe uerecundiam culpam atq? peccata: ut Mahumet ipfe nec fama nec reputationi
perdat. Ecce quomodo Mahumet fecitDeumferuum fuùm,8^ hoc und.qjconftat.
Nam cum ca.43.de fe Mahumetdicat:Dei madatum eft,quod ipfum inuccem cor*
de puro,legem miflam imitando credentiurriprimus exiftam, aliter graue malum
rubibo*Deumit3quelegem^fuariïconftâhter imitonEc 5$*cap,de fe dicit.Ego
Ooo
credenti-

S

918

Cribrationis Alchoran

credèhtïum deuo'torum primus. Quomodo iftá éômpâtiùhtur fe, cüm ¿o quod til
dicis tenon feruare neclegem neclicítumiuramentum,quiaDeusinhíbujttíbíhe
feruares,quando ímmuñdum cor tüUm,uoluptái:emcafnis,legi ÔCfacràmento'prx*
tulit,tu introducís Deum tibí fíe mahdafié^ quomodo es tu credentium & denotorum primus : qui alibi Móyfen primum affirmas : fuifti ab íhití o peccator 0¿ pecca-*
renon ceftàfti3& mortuus es ¿n domo unius mulieris tux, poll innumeras fanguiniseffufionès,prædas,ftüpra,8£ pauperum óppíefsiones. Si Deus tibí imunXit ut
üírumíuftum Abraham fequàris,fi es ultimus Prophetarum ut afïèris : quomddo
es primus credentium & deuotorumCNoneft igitur Deus Alchoran íllé Deus rha
gnusjdii omnis rationalis créácúra credere debet,quia omnium creatorifed eft De/
us tuus,qui per ce loquitur ea quætuconcipis.Omne igitur quod in Alchoran repe
ritur Deum dixifte,fi eft uerum aut falíum,nón nifi conceptui Mahumet aicribi de»
bet Et quia mulca fcripfi c aut Îcribï fecitjquæ ¿Sergio QC Baheira atqj fuis foetjs ludæis audíuít,ó¿ non ïntellexitjicut forte née illi qui éi retulerunttideo ipfe nón om­
nia intellexit,ÔC foliDeó afcribítintelligentíam Alchoran,quiutcap.8¿, legitur illi
íníunxíqutiugíter Ôddeuote etiam de node Alchoran legeretQuodtamencdntia
dicitillidido,quodlegendi fcribendiqjfit infeiiis,alibi in Alchoran pofito»
Quod Mahunlet temeré contra Dei praecepta, Chnïtüm.
•fn Chríftíanís perfequirur.
Cap. VI,

DhucdidtotPoftcj? Deus toties tibi dixit,uim nequatjj ptopter leges infe/
ras,incap.4.&caa$<ab incredulis quidem nil mali feu contumeliarum illis
inferens,licet illi per iram ínfcítíam de Deo malèloquanturfcuiqp namqj
gentium fua fibi placida formofacp uiderifecimus) recede:ad Deum autem
cum redíerínt5opera fuá Déo pándente cognofeent ; Et cap. ia. dicitur, quod non
funt gentes cogendçadfidemiquiatiifiDéo uolenté,nemo credere poteriqqui ma
los ôt ¿ndíferetos in fua fordítíe dimittit,ibi de hoc pluraiEt cap
Nullam illis ca­
rgando uim inferas}fed tantum illis Alchoran explana,Sú ín alijs pluribus locis*
Quomodo inquam contra Deum tufi qui tibi hxc fuafit, prxfumis dicere, Deu precepille ut incredulos capias,interficias,& fpolies,cogas credere, aut tributum foV
uereiDeo magnam facis iniuriam & contumeliam,apud quem coada feruítíá uitia
funt,Ideo uult feruitores ex fua libera eledione fibi fideles & crédulos.Tu dicis ca»
15.Deum tí bidixííle: Contradicen cibus di citó,üt fibi fuá fint négocia, tibí tua : no»
dicít quod uiolentiam eís ínferas.Alibiais,cales contrádídíones ludæorum, Chríftíanórüm,6£ aliorum indie ultima deñinírú Alibi introducís Deum te lauddntém
de píétáté & maníuetudinetquomodo tealíum fado manífeftás,8¿Deí teftímóníumfalfifícas^quidefthocquódDeum tuumcotíes fibtjpfi facis aduerfarh quoties
tu fententiam mutaftiilnca^j.ais. Poftfidem habitam,incredulus Uí coadioneqs
fadus,fidém legemep corde fuó retinens,non damnabiturded hæc fpohte faciens*
Seis ením Chriftíános fidem unius Dei habere,fine partícípefeu alio Dèo, Et ideo
fecundum te creduli funt. Ideo ÓÉfecoádí tibí uídeahtur coníentite, corde tatneti
Chrifíianímánentjóí tecuní non damnabuntur ,Cur Chrifto ín Chríftianis íntantumaduetfarís,quôd e os períequérís,quos non negas ín íua lége falúa ti ? Fuerunt
Chriftiani ante te,et Chriftus pofsídebít in fuis fidelibus huius iriundí,magnam par
tem conftantíísíma obediencia ufq? ad mortèm, infinitorum Dei martyrum. Cur
perfeqhuntur tuifequaces Chriftumiut auferant acquífitum popülum Í Conforta­
mur autém per Euángélium,cuí póft tot approbationes íniuriarís, ubi ait Chriftus
Beati qui perfequutioném patiuntur propter íuftítiam ¿quoniam ipfortim eft reg/
numccelorum.Beatíeftiscum maledíxéríntüobis homines
perfeqüutí úos fue**
tint,
dixerint ómné maluíh aduérfüm üós , méntíentes proptér íñe / Gaudete
exultate,quoniam ínefees ùeftra copiofâ eft ín cælis, fic ením petfcquutí funt
Prophetas, qui fuerunt ante uós.Écce hæc eft confolatío noftrâ in omni tribu­
latione $£ anguftia noftra,quoniam de mor­
te transferímurad uitam

A

aeternam»

Quoá

Liber

919

11L

Quôd Mahumet credit,Deí praefenriam necesitare
ad omnïa quæ agüntur.
Cap» VII.
DhucdicMahumettCur Chriftíanos perfequerís?Si ais propter peccatum:
Refponde fi tu credis coadíone quem uíolentari pofle ut fíat bonus :cur
tuncnónoca.dícís,Deum criminalia peccatá nequaÇ condonare,fed mí/
noraÆt ca.i^habetu^homïnesprauos ad uiam redam Deus mi nïmè di ri«
get.Etcura(s.U:ea.Deurndíxífle,Deíuerax eft uerbumjquod incredulos nun^
conuertendos affitrhatiEtca
A Deo dedudus in errorem nuncf? di rigetur. Et cai
eí.nullum animabas ueftris nocumentum ín terra^perpetrabítís,nifiqudd ante ue
ftri creatioftecri in libro prçnota tum fuit à Deo eunda com pied en ce. Nonne ifta
clare ofteridtint,hoh pofle malos per te in uiam redam dirigi :crtm nec Deus illos
dirigatÿdicis tâmen fæpe contrarium iftís,ut ín ómnibus fa’cís.Qui ením funt tai fequaceSjíriteirígunttCuefléjquddomnía quæ homo facítideó fací t;quía fic Deus fá
ciendum prgnotauíqnon folum quod Deus ómníafutüra pfouiderít,fed quôd prg
uífio neceíTítet: eft penitus ¿rroneuth36¿ tollefe omries leges & indicia,præmia &¿
Íioenas.Seá quià Deusinçteriiitatebmnîa uidet (imu^quæfunt in tempore fiicceC
Íua:tuncfimul uidiet na tí uita tem & mortetfi,6¿ bmnem hbmíhís intermedium cur
turn,8¿ hæc uifiô non neíceflitat. Sicut cum te uídeo cadere, non cadis ideô quia te
tiideo cadentem,fed qüía tu cadis,te uídeo câdentetft* Videt igituf Deus amnia,
quçcunq^ agit honioiiri çteimitate feiens cunda iiídícíum iuftum faciens fecundum
opera bona &C mala,quæhortio in tempore faciq&ad ipfum aeternaliter præièntia
iunt. Adhuc dicito: Quid uis ut faciat credukis que âd Alchotâ re mittis,eunt nèmo
tic dicit ipfum intelligat,riifi foliis Deus,ét fapíentéádíüinarri fcientiam habentes,&
huius contrarium etiam afleris,fcilícet Alchoran clarum & facilemlquis ifta capiet?
Etita omtiia ínuóluis per contfadídíones & iiarietacesj qiiod argumentum líluq
quod pro Alchoran facis cap.si.concluditjaisenimjniG Dei éflet,côntrariêtâtes muí
tas contineret. Id eo cum fibqpfi toties contradicat,utic^ èx deo efle non poteft*

A

Quod finís operis Mahumet fuit fui exaltado.

Cap. VUE

ED üifus es mihiôMafiumeqprætextu religionis dominandi potentatum
quaefíjfle,ótrinía ením írigladíííreíóluísí&’gládío faltemad tributum perne/
nireiPerfuafiftiquemlibetin fua legefaluàri pdíTe,ácquód Deus fídelíu conftàntiàni diligat,uariarites uerô nequáqüam.Deírideaccipis gladium,guaíl
illos uelís ád ueritatem compellere,quos aniriiaftí conflantes mariereífed das op>
tíonemípfis,utueíuárientueltríbutumfoliiarít.Qiíísnori ¿ritelligitfinémtuæréli/
gíomSjZelum&rícum tuælegís tarítumadhóctendere,ut domínerís?Tributo e*
ním quísDeo&f tibí fatísfacic.Non erat alia intentio tua,quam quod Deó & felt*
gíonemedrjsmagnüseflesmunquameredidifliea ueràjquæfingís Déí præceptà,
quia nonferuaftí ea.Nônrie Deum facis aflerere in Alchoran,Chriftianos tuos me
bores amicos quam ludæosiEt alibi perfèquuriohémi quam quidam in Chriftianos
exercueruntdeteftarís,díceris:quómodoDeuscdnfórraiiít eos.cap,$6.in princi/
pio à gentibus in terra propinqua pefsímaqá Chriftiani iuperati poft noiiem annoS
earum uidores per Deum,cuius flint prima poftfemacp mandata, facfti funt. Ex
illisnonuideturtealiquibusinimicittjsfeulegis tuæ ratíoné Chriftianos illos per/
íequijfed iolo dominandi appetitu uim ípfís íntulífti,8¿ tuis fucceflbríbus tale ex^
fcmplumreliquiftfutiqj pefsimuniualdei eundem enim dominandi animum ha*
bentesjübíque Chriftianoè1 pèrféquuntur. Sed Chriftiani
Dei dono,demurri fdbsui ¿lores'

S

fuperabimt?
O0o 2

Quod

«

9 iQ

Cribrationis A’choran
Quód Mahumet nunc fcribat Chriihim Deum & hominem, nunc ho
mínem tantünufîc nunc fíngulare«iDeuiii,nunc'pÍüralem
Cap. IX.

E Chrifto etiam (æpe Alchoran talia dicit,quæipfum diuinænaturæ con*
fortem concludunt. Nam fundamentum ponit,miracula diuinaefle.Cbri
ftum autem miracula fuper omnes fçciflê approbate non folùm illa quæ
in Euangelio continentur affirmat,fed etiam quxin alijs libris( qui quoni
am occulti funt obaucftons innotitiam, Apocryphi nominantur) allegat, ut eft de
creatíonéauíum uiuarum ex Iuto,&plpraqj alia,quç Chriftum diuinç nâturg fuifle
concludunt. Habçre enim generalem omnium miraculorum poteftatem i diuinum
eft.Sicenim lefus feMefsiam probauit,quando íohannes Zachariæex uinculis du­
os ad ipfum mifit interrogando,time es quiuenturus es fciiicet Mefsias, an alium
iexpeAamusírefpondítlefusiEuntes renuncíate lohanni quæ audiftisçtuidiftis.Cg
ci uident,claudi ambulant,leprofímundantur,furdiaudíunt,morruírefergunt,pau
peres euangelízantur;8C beatus qui non fuerit fcandaíízatus in me. Ecce quomo­
do leius refponditpér opéra,feipfum efle ilium Mefs iam expeda turn, qnemloannés his auditis nón hæfitaretDeifilium eflqcui fpirituflaneftus in Iordane teftimo­
nium perhibuit. Sic etiam Alchoran ipfum ad confortiumdiuinç naturae nititur ele
ware,quando dícíUomníbus Prophetis quantumcunqj Deo familiaribus & pro*
Xímis Chriftum fuprapóní,utícp qui etiam altifsimis Prophetis fupraponitur,incet
illum diuinam naturam nihil mediar,cum nullus eo proximior Deo dari pofsit Di/
cit etiatn AIchoranDeum bonos homines inhabitare et Chriftum maxime bonum
feu óptimutií omnium afferit ♦ Ipfum igitur Deus maxime inhabitat , ita quod
perfediisime cum omni plenitudine , adeo quôd humana natura eft diyinæ na
ture ipfum inhabitantis fummo gradu unionis unita,quam hypoftaticam fiue perfonalemuocamustuti in homine corpus unitur animæ, feu animalis natura unitur
intellecftualinaturx.Quapfopterinternaturam humanam 8C diuinam,ipfe Chri*
ftuseft mediator,6¿ talis,quôd ficut inter ipfum & homines nihilmediare poteft,
propter idéntica temo a turæh utnanx ípfíus & omnium hominumiita etiam ínter
ipfum&Deum nihil mediare poteft,propter identitatem naturae diuinæDei&ip*
fius.Etquamuis Alchoran talia de Chrifto dicat,per quæ fapientes ifta facile elice­
re poflunt,tamen alibi uaríat,S¿ illa de Chrifto dicit,qug uidentur in Chrifto confer
îium diuina naturænegaretquando ait Mariam uirginem eius ueram matrem,ipfùm cum matreufumfuilfehumanis cibis 8f comeftibilibus, cum tamen alibi pO/
liât,quôd Deus nihil com edar,& dicat etiamiquôd Deus Chrifti Dominus & (upe
rior,qui eum & matrem poflet fi uellet annihilare,ficut alias creaturas; dC quôd non
fit nec Deus nec filius Dei,nec concurrens aut parttceps.Ettalia dicit, quæ priorp
busdiflonauidentur.Quæ tamen fi fibi ipfis non contrádícunttneceffeeftut intelligantur modo quo præmifimus,fciiicet Chriftum non efle alium Deum, licet eíuC
dem diuiiiænaturæ cum omnium creatdi e Sic & de unitateDei ,'fæpifsimè repetit
unum folumDeum creatorem efle:S¿ tamen pluries in opere creationis ¡QC alijs ira
Alchoran loquitur diuinitas pluraliter,fciiicet Nos creauimus hom’inem.Qtiæ ta/
men Íingularitas8¿ pluralitas,fi fibi etiam non contradicunt; Íntellígere oportet ut
prçdiximus,fciiicet quôd trinitas feu pluralitas quæ exprimitur per nos creauimus
non fit in numero, feu in plurali numero affirm anda,fed in fingulariqup eft unicast
Pluralitas enim,etiam apud Grammaticos,non eft pluralis numeri, quia Angularis
ttnitàsflta etiam apud Theologum, pluralitas eft in unitate fimpliciflïmæ dininæ
natüræ.Etidebnon eft nifi ipfa Angularis & una Deitas, quæ Deus : quemadme/
dum bratüííer in praecedentibus tetigimus. Et hoc uidetur dici in Alcfioran.p ♦ cap*
in fineJnhibetenim ibi inuocationem alterius Dei dicens:
quia apud Deum folum totus eft illius
numeric
Quôd

D

Libet

III.

QuôdMahumet continué uaríatjUtín exemplis.

$n
Cap.

X.

icit in cap.feptem dormientium, quo triodo quifep in fecre'tis.ôi occultis
dicere poteft quidfibi uidebitur,quafi iri hóc non fit repraeherifi bilis. Ideo
in recitatione opinionum diuerfarumetiarficontrariarum, modo unam,
poftea alia ampledi uidetur.Omnta autem reputat occulta in quibus Pro
phetæ eorum librieisfuta flentur) da tí, non concordant praeceptis áDeodatis,
cuilibetfeparatim èxceptis.Nam ílla obferuarídebere per Deos quibus facfta funt
fateturdneo autem in quo concordant omnes Prophecæ fiecundum ipfum,a Pro­
pheta Abraham incipiendo ufep ad ipfum,‘eft fides unius Dei creatoris, iudici s in
die refurreâioriis,quam refoluit inuerba iftamon eft Deus nifi Deus,fine qua fide
utaflerit tierno faluatúhQiibd fi quis fimplicitet fic crediderit, & legem (ibi dar am
per Prophetam feruaueritrParadiium pófsídebittfi non crediderit, nifi Deus ueniæ
largitor Îndul(erit,condernnabitiiræternaliter.Síuero credíderit30¿ præcepta legss
non feruaüerit,ímpcenitenfi$ fuerit,condemnabitur;poznitens uero ante mortis ar
tículum, à datore ueniàèrfiifericordiamconfequetur.Hçc elle uidetur intentio,ut
fupra ditftum eft. Videtur tamen uarie loqui de tranfeuntibus de una lege in aliam.
Diciturenímficinprimocap.Sciendumautemgeneraliter,quoniam omnis redé
giüènsÎudçusfeuChriftianuSjfeulegefuaretidla in aliam tendens,omnis fciiicet
Deum adorans boniqs geftor,indubitanter diuinum amorem confèqüetur. Et ixv
fra.Omnis uerô peccator,culpae culpam accurnularisfigne perenniter comburetur.
Dicit omnis generaliter,etiam (ua lege relióla iri aliam tendens.Cap.uero. ?.dicit:A
tua legedefides,abfcp intermifllone tue genfi bellum inferen t,ufc# quo eam ad fu/
am legem fi pofsibile fit conuertatltjtuam autem propter aliam mutans & in ea ma­
nens,hícSé in alio faeculo reus ígñé indeficiente peribit.Eccé contra hoc quod pri­
mo generaliter dixitjnuilc expetithomiries fuç legis, fciiicet quod ¿11Í in alia lege no
faluentur. Et contra illud^.ca.ficdicit. Vim nequaquam propter legem inferas,cum
redaprauaçpuiapatefa&afint.Non credens iriidola fed in creatorem,mandatis
Dei fapientis8< audientis,& omnibus eutri adorantibus propinj,* tenebris ad lu*
cemperducit. Incredulus autem contrario,diftrahitur igne perpetuo cruciandus.
Hocdidlum cum primo concôrdat^nëexceptione generalítci'loqtiens’SíCí ca> di
cit.Credentes quidem in Deftjpeccatorumcpfüorumuenùm poftulantes,6é ab ig­
nis fêj-tioreliberatiqnertijabftinètiies & ueraces,orationibus infifténtes,àC eleemO
íynarij:Deo tefté,S¿angelísatcpfcientíbusqui unum folùm Deum incompræhenfib il em Sé fapiçntêrri creatorem effe fatentur,coram quo nulla lex probabitur nifi
tantum homimim fefé totos ftiacp negotia Deo uotientium, Paradifi gaudio perfra
,en tur.Ecce quomodo generaliterloquitur iicutin primo cap. Similiter.dicit ii. capt
Omnes qui iri Deum crediderint,&f itidicij diem expedantés bencfécerínqnihil timeant.Capnz.aliterdicitfcílicettulibrumüídelícec Alchorâ exínfperatotibímís*
fum habéns,ab illius mandatis nequaquam ulterius digrediaris, ne fis incredulus,
aut incredulorum adiutor Et ca.-pi.Qiris deterior: quam poft rioftrorum pfæcepto
rum percepítóriem delinquens uelrecedensClam per Moÿfen librum fikjs Ifrael tra
didimus,quem fequentes penitus indubitanter Deo coniurigentur,Ecce introducit Deum illa dixiffequafiquifcp legem Dei quam recepit tenere debeat, alioqui
malus reputabitur.Et quiaCbriftiani plus alijs legem íecundü ipfum uârianr,eos le
gem uàrianteSjfæpeignominofeappellat.Secundum igitur hocdiifium non folùm
de lege eius exiftens, fed dec ïudçus, nec Chriftianus finetranfgreffioneSf peccato
legem femel acceptam mutare poteft. Ait enim alibi: Deum fiaeles ^confiantes in
fualege,plusalijsdiligereJterum dicitcap.^B.Omnis qiiidem Deum timeris
cre
dens&facíénsinbocmundo:diuinammifericordiamatrequitur.E»: apertius capjr
fiedicittPræcepca quoc$legum æ mores,ficutNoe,& tibi,ac Abrahæ,&Moyfiac
Chrifto patefecimus,nuncdocemus:illis ergo adhaereteficutlex præcipit,nec illis
çontrouerfantes,necabillisdifcedëntes. Ecceapertefatetur,non uelle præcepns
legum &moramJpmericisPfopheiispatefadis 3contraidicere, fed illa doceíe
Ooo i
ideo'

D

92 2

G ribr ationis Alchôfari

ideo illis fri^cipít ádhgr¿re,& nequaquam áb íllís ut lex precípitdíTcendere. Aftb^
aítChríftiaños 0¿ ludæôs incrédulos, SComnes tales damnatos.Qiiis poteft exfiíá
■folidi aliquid elicereÿ*
<

Correrá íd,quodlex Al choran fit lex Abraliae.

’

Gap, XI.

EddicítoMahumetíCfedulitaseft riecefs!tátís?tibí autem ais à Deo feaela«
s cum utlegem Abrahæ féquarís,ñon declinado ád dexteram uel ad finíílrani
ne repefíarísíncredulus:qúomodo præfumis dicere, legem quam Alchorari
continet Dei efle,cum nulli oftéridâs Abraham talem legem dedifle?Nonnc
ïî tibi Deus r euelauit lege Abrahæ feqüenda ?fi lex Moyfi data, & lex Chrifto dará
funt in diuinis líbrís teftamentí 8C Eqangeli ut afferis, neceflarió â lege Abrahæ nec
àd dextri nec ad finiftra declinans.Quomodo igit præfumis dicer e: tuâ legem emi*
herè præaïij sinon funtdug leges teftameñti 6¿ Euangelij,fed.una diuinalex,quani
Chríftus non foluít,fed compleuír,oftendendo fpirittim iritellígentíaétegís qui futi
litera continetur,& non cognoícebatunNeqj uetusneq? nôtium teftarhentuin de*
uiat à lege Abrahç,ied explicat ca quæ Abrahæ præcepta erantí fcilícet qixod cora ni
Domino ambularet,ut effet prçfedus.Hoc prçceptum Moyies explicat quomôdô
Coram Domino eflet ambulandum. Chríftus uero explicat,quomodo ambulans
coram Domino iuxta explicationem legis Mofaicç,peruenirepofsit ad perfedio>
riem Abrahæ præceptam.Mihil igitur de lègé Abrahæ re fiat explicandum.Qu omo
do igitur lex tua qua: Arabum dicitur,dicipoteft lex Abtaliæiquando ab Euange*
Itp declinat?Vtiqj non debes præfumèrè,Deum tibi riiaidrenâ peritiàm dèdiffè
Chrifto,que & tibí S¿ cundís Prophetis prefers.Oportet igitur ut fatearis,non eflé
nifi unam legem & Abrahæ ÓíMoyfí & Chri fti: quæ fer nantibus fuihmam remune
rationemîæternæuitæ promíttír.Necp póflunt efle plura perfedífsíma,cunl quod/
libet poflet eífe perfecftíus Sola igitur una eft perfedifsima uiá feu lex aduiium péií
fedifsimum finem perducens,quæalia efle nori poteft quâm ilia per quam Chrt>
ftus qui omnium per fe dífsímu s,fuit SC docuit eundum. Quid facit te adeo» uaríari*
temo? uadllantemínomnibusinífíignotaritiaChríftóDicislefum Mariæ uírgítiiá
filium efte Chriftum,8¿ in hoc non eírastfed quid Chríftus fit , penítüS igriotas»Si
üero feíres fírmifsíma fideChriftum uerum filium Deí patris & Mariæ ma trisito uí
* deresuitam æternam,qüæ eft fumma S¿ dgíideratífsima fœlicitas ,non efle per ho*
minem a ttíngí bilem,nífiínipfo:6< Deus in te ma neret, S? tuinDeoî&non fludità
tes in opinionibus eorum qui Chriftum ignorant. Vtinam tuliterasfctuiffès,&ftii
duifles faltem illius difcipuïi Chrifti diledifsimi Iohannis Euàngeliftæ paruâmCa/
nonicam epiftolammacaflès urique â labore Alchoran, à âcquicuifles illi lucí è’e*
ritatts.Cur uoluit DeuSjUtilli in albis ueftiti Chriftum fequentes, tories in Alcho­
ran (iimmis laudibus extollerentur, de quorum numero fuit file Euangeliftâ loannes Chrifto diledifsimus, & permanens uirgo : nifi ut uos illius ïibri Alchoratii ’
Cultores,ôf illorum uitam & dodrinam perquirentes imitaremini ? qïiærïte igitur
lucem in allegata cpiftola,ut ad Chriftum qui lux uera eft omnem hominem illüml
nantem,pertingatis, inuènietis theiâurüm fapientiæ & intelligently omníimi
ferípturarum»

Quó Alchoran male dicat Abraham fuíffe ídoíolatrarñ,
Sitiera híftoría ponitur.
Cap. XIL

•

OVód Euangelium perfedifsíme nobis legem Abrahæ tradiderit, nunc oftendére conabimur. Et primó Euangelium & Jduangelrj obfèrûâtorcs
tión detrahunt laudi Abrahæ, quemadmodum Alchoran
eius (equa­
tes,quiaiunt Abraham primó idol oía tram,6d poft coriueriïoriem fuam,
* Tharæ fuum genitorem de idololatria repræhendifle,de quo multa AÍ
éhorañ narrat.Hoc autem Abrahæin ignominiam cedit,utin dodrínaMahumet íé
gítur,quomódo ipfe ob idololatriam illam, indignum fe fatetur ínterceflorem apudl
DèUrtï» Hoc Mahumet non habuit ex textu ueteris teftamentiyfèd ex quaridani
gîofai

Liber

Til.

>25

gíóíáíquídamludgus pró éúeríibne obieftiohis,quæ fît de annisTharç &¿ Abrahæ
cogitauinquam Chriítíanínon acceptant,neçg lu&nisJofephus ^iftoriographui
maximus.Vndenequaquam eft credendum. Abraham deciuitáteVr Cfialdapprunr
edaftum,idololatram fuifle,aut eius patrem,aut auum Nachor, uel Heber, à quo
ipfeSCludæi Hebræi di ftifunt,a ut N oe, fiue aliquem alium prædeceiïorem eius*
Ad mandatum Dei Abraham fubito cg^eflus eft de terra 8< cognatio ne fua, in, ter*
famChanaan.EtDeus obhancobedientiamd¿xít:Facíamte in gentem magnamj
SC benedicá tíbí:ó¿ magnificabo nomen tuum,erifc^ benediftus.Benedicam bene/
dicentibus tibi,8C maledicam maledicentibus tibi atqj in te benedicentur uníúerfaé
cognationes terræ.Etiterum:Omnemterram quam confpicis, dabo tibi SC femini
tuo ufq? in fempiternum,faciamcp femen tuum ut puïuérem. St poteft quis fiomi/
num numerare puluerem terræ,femen etiam tuum numerare poterit.Et iterum,Nd
litimere,egoproteftortuusfum,8Cmercestua magna nimis, Èft iterum : Non eriç
uernacûlus tuús hæfes tuus;fed qui egredietur de utero tuo, ipium habebis haere/
dem.Sufpice cadum,ÔC numera Aellas fi potes : fic erit femen tuum.Credidit Abra­

ham Deo,QL reputatum eft illi ad iuftitiam.Et iterum:Ego Deus omnipotens, a m*
bula coram me ÔC efto perfeftus. Ponamqj foedus men inter me
te,SC muí ti plica*
bo te uehemeter nímis.Cecidít Abràhâ pronus ín terrâ dixitcp ei Deus: Ego fúm,S¿
Ïiaftiï meum pona tecum,eriscp pater multara genou, Nec ultra uocaberís Abram,
èd Abrahâtquia patrem multa rum gentium conftituï té. Facíámqp tecrefcereuehe
mentifsimèôC ponath in gentibus,regescpèx te egredietur.,Etftaiua.m paftummé
um inter me&te,& inter femen tuum poftteíngeneracioníbustuisfcéderé fempirernOjUt firn Deus thus SC feminis tui poft te.Sarai uxorem tqam non uqcabis Sarai
fed Sara.Et benedicam eí,SC ex illa dabo ti bí fiíium cm benedífturus furn,eritqj írjí
nationes,ÔC reges populorum orientur ex ep.Cecidít Abraham ín faciem fiiam, S¿
rifit corde fuo dicenstpntaínecentenario náfcetur filias,ScSará nonagenaria pariet,
díxícmadDornínum:VtínamIfmaeluiuatcóram tc3quem ex Agarancilla habui;
Sara hoc defiderante SC deprecante.Et ait Domitius ad AbraharmSara uxor tua pat
riet tibi filium,ÔCuocabis nomen fiiumîfàac.Et conftitutam paftum nçi$um illi in
foedus femptternum,ÔC femini eius pofteum.Super limad quoc^ exaudíuí te. Ecce
benedicam ei,ÔC augebo SC multipjicabpeuqi uàlden.duces generabit,faciam cp il/
Ium ingentem magnam,Paftum uero meum ftàtuam ad Ifaac.Pofte# utDeus man
dauítjCircuncídítfé Abraham, SClfmaelem iLannorum,ôfornnés uiros domus fuç^
Deinde apparuíteídominus in ualleMambræjedenti ad oftium tabernaculi fui.in
ípfo feruoredieijcuique cum aperuífíét oculosíappáruerunt eí tres utri fiantes pro/
peeum. Quos cum uidifiet,cucurritin occurfum eo^um de oftio tabernaculi S¿
iadorauit in terra,SC dixit : Domine fi inueni gratiam in ocuíis tu is, non tranfeas fer/*
uum tuum, led afferam pauxillum aquæ, SC lauentur pedés peftri : SC requíefcítq
fub arbore,ponamcp buccillam panis,ÔC confortetur cor ueftrum , poftea tran*
fibitis. Qui dixerunt, fac ut loquutus es; Saraconcepit SC pepçrit filium in Íéne-J
ftute fua, tempore quo praedixeratèi Deus;i uocauitque Abraham npmçhfîlqlui
quem genuerat ei Sara, Ifaac. Et circiimciditèum diesoftauo, ficut præceperat ef
Deus cum centum effet annorum. Ciimqûe uídíffet Sara filium Agar Aegyptiae
ludentem cum filio fuo líaac, dixit ad Afiraham eijce ancillam hanc SC filium eius,
non enim erit hæres filius ancillæ cum filio meo Ifaac.Et dixit Deus Abraham t
Omnia quæ dixerittibi Sara audi uocem eius :quoniam ín ífaac uocabftur tifit
femen.Sed SC filium ançillæ fàciam ingentem magnam,quia femen tuuhi eft»
Deinde tentauitDeus Abraham dicens : Tolle filium tuum .unigenitum quem
diligisIfaac.SCualdein terram uifionïs, ^ offerçs eum ibi in holocauftum fuper
unum montium quem monftrauero tibLTulit Abraham ligna holocaufti,S^ ímpo¿
fuit fuper Ifaac filium fuúm:ípíéq¿ portabat in fuis manibus ignem et gladipm.pixic
líaacíubieftuiftimaídíxit Abraham: Deus prouidebit de uiftima fili mi. Cum¿$
Éolligafiçt Ifaac filium fuum et pofuiftet in altare fuper ftruem lignorum extendite^

O©o 4

martiW

924

Cribrationis Alchoran

manumÁfaripuítglátlíumutímmolaret filiumfuum.Ec ecce angelus Domini de
¿celo clamauft di ccnst Abraham Abraham,ne extendas manum tuam fuper pueru,
necp facias éí quicquam.Nunccognouiqubd timeas Dominum,& non peperceris tiliô tuo unigenito propter me : Abraham uidens arietem inter uepres cornibus,
hséréntem^ipíum obttilitpro fiho.Per memetipfurn iuraui dicitDominnsjquia fe/
ciftí ré hanc,ôfaonpepercifti filio tuo unigenito propter me,benedicam tibi^mul
tiplicabb femen tuum ficut ftellas côeliarenam quae eft inlftore maris. Pofsidebft
femen tuum portas inimicorum fuorüm,ec benedicentur in femine tuo omnes gen
tes terfg,quia obediftí Uócí meæ.Moritur Sara, Abraham aliam capit uxorem, ex
qua habuit filios.Dèditqg Abraham cunda quæ pofsidebatliaac, filiis autem concubihàrum,Iargitus eft munera,& feparauít eos ab Ifaac filio fuo. Et deficiens cen­
tum
annorum mortuus eft. Dixitcp Deus Ifaac,ero tecum^ benedicam nbi.Ti/
bi ením & femini tuo,dabo uniuerfas regiones has, complens juramentum quod
fpppondi Abraham patri tuo.Et multiplicabo femen tuum,ficutftellascoelbDabo
qüépôfteris tuas uniuerfas regioneshas,et benedicam in femine tuo omnes gentes
terrae,eà qubd obedierit Abraham uocimeæ,ô£ cuftodíerír præcepta & mandata
mca>é¿ce remontas legefep CertwueritEccequçde Abraham uera leguntur.

De promifsionefaAa Abrahae fideli.

Cap. XHL

Abrahâ uero pater multarum gentiumjquía pater fideficrèdidit ením Deo,
reputatum eft eí adiuftkíam.ídeo omnes Deo credentes modo quo A«
braham,iuftificanturperfidem.Erquïa Ifaac fibum Deus illi dedit propter
fidem4quí aliter fecundum natura* curfam,ab Abraham mannorum,ex Sa
Ja nonagenaria , &ínfuperfterilicuí muliebria defacizbant, generan non potuit;
*cimus per fidem nos delídería confequi æternæ uitæ, fupra morralem noftram na/
Wam.Óptámusfiquídem filioshabere,utinipfís noftermortalís defedus inftaufetur,&ín ipfis uiuamus,per fidem uero uídemus Abrahg defideríum íuíhficatum.
Meruit igitur confequí defideríum fuum ab eo,cui credidit nihil ímpófsíbíle* Per fi
demconfequutus eft uitam in filio á Deo dato,&• coníequenter in pofteris ufcp ín
fempítérnum. Dicit enímDeusíTerram hac femini ruo dabo ufep in fempfiernum:
Víuít igitur in íempíterno femine iùo Abrah£,& quomodo uíuítí non fecundum
carnem,modo quoín lfmaelefilío fuo pacer Abraham uíxír,quí fuit filius fecudum
carnemtnon fecundum reprom ifsi one,íed fecundum fpirit0,modoquo uiuít fpírí/
tus Credentis in promífsís Deí.Padú igitur Abrahæ cu Deo, quod elle debet Tempi
ternum,continuatur per Ifâac,non per Ifmahelç,fcilicet in femine carnis.Hincom/
nes fideles in Ifaac uocati funt femé AbrahæJFilij igitur Abrahæ,funt credétesDe©
in tantumqyfíde iuftíficentur.Ideo aiebat Propheta,Lçtarefterilis que non paris ,e«
rumpe&Cciama quxnonparturistquiamultifiltj defertæ,magis cg eius quæ habet
uiru.Quare eft Sara libera licet fterdi liàac promiffus,oftendit omnes gentiles fide/
lés in pâtre Abraham benedídos filíospromííhonís effe.Sicítac^ dûDeus Abrahg
promitteret femen eius uehamentffsíméaugendij,ín quo omnes gentes benedicerentur,& omnes tribusterræîuticp de Chrifto loquutus eft padu Dei& Abrahæ,
(cilicet quia unus ipfecreator effer Deus eorñ.Seruatum eft per omnes filios Abrahae Prophetas,qui circa illius padi obferuantiam íumme uigilarunt.Et deindè déueniendum erat ad omnium Prophetarum maximum,ubi femen illud uehementif
fime creuit in quo effet plenitudo promifte benedidionis Et hic eft Chríftus in quô
Abraham & omnes fideles aeternaliter uiuunt.ldeo dum uirgo Maria fcecundata
Chrifto exultaret ín fpírítu,& ánima eius Deum magnificarer,aiebat¿Sufeepit
lirael puerum fuum, recordatus mifericordiae fuæ - Sicut loquutus eft ad patres
noftros Abraham , femini eius in fæcula.Ex cuius cantico Ícímüs,Chriftum
puerum elle lirael uirum uidentem Deum , fecundum promíffiónem fadam Abrahæ
? femini eius * Et Zacharias Propheta pater loannis Baptiftaede/
lefts

A

Liber

III.

¡>it

îefudicebaqipfum eíTe cornufalutís,ere¿fam ín domo Dauídk CdUcet MeCsíam Caí
uatorem.SicutIoquutuseftperpsilndorum,qui âfæculo fanf:& fecundum íufítx
randum,qupdíurau.ít ad Abraham patrem noftrum daturum fe nobis.Chríftus igitur filius Abrahar,eft illud promiftum femen,filius fcilicet immortalis, in quo ■omr
nes fideles uiuuntærernalitcr. Cum omnes tribus terræ fideles, in patre Abraham
Ont benedicftæ,& ipfe'uiuatin filio íuo lefu femine benédi&otuiuùnt fie omnes benedidi in patre QC in filio benedícfto.Quapropter Chríftus dicebat ad ïudæos,quo*
modófeíret eoseiïè filios Abrahæ. fcilicet fecundum carnem fed quia hoc non faffí
ciebat ad aeram filtatíonemípirícus,ideó dicebatiSi fill] /^rahse eftís,opera Abra/
hæ factte:ínftrués illós>eos ueros eiïèAbrahæ filios qui eius opera faciunt,qui fcili­
cet funtcreduli,& Deo obedientes.Dicit etiam quod Abraham exultauit utjuide/
retdíemfiium:S¿quóduídít,66gauifus eft.Vidit igitur ante ie Chriftum,illum ftbi promitti,& exiuaprogeme:6<huncaduentus diem dum uídéreqgauifus eft. Et
ínhacuiíiodecertificatuseftjomniafibí promiffacompleriînèc hæc promíffa fibí
fada faille,propter legem aut círcumcífíoniem folúm fed propter fidem.Hec myfte
ría áfeculis abfeondita,nobis per Chriftum & dífcípulosetus manifeftaca Font.
QuodpaeftumDei3< Abrahaeexcludit límahdÍEas,&ín
Chrifto mediatore concluditur*
Cap. XIIII.'

Vhc attendite ixos Arabes, qíi omodo uos ex Ifmahele íecundam camera
genítíjnon eftís ín foedere & paifto Abrahæ cum Deo,fícüc filtj promífsionís ex Ifaac:& nullam habetis partem Hæreditatis Abrah^quía èx ancil/
la Agar geniti,8¿ adúerfarrj fpíntus,fícut caro fempër eft contra fpiritum.
Et non poteftis elle benedicti ín femine Abrahæ,nifi fin’s filtj Abrabç in (pirita per
fidem,& tunc aílequí poteritis repromífsíonem benedidíonís ín Chrifto,qui eft fi
nis Se complementum prómíflíonís Intellígíte igitur,fidem fpírítu capi & termina­
ri ín Chrifto uiuo,uita immortali &fempiternajcum líe fit filius hominis qùôd &fí
lins Dei,qui fofas eft ímmortalis.Legitiir autem in primó tap Alchoran, Abraham
ficorafletO Deus noftræprôlisfiliudimediâtorem Próplletam excita, caeterís ge/
renda üirtutefcp tuas ferípto notíficántem^eííqj bénedicencemtcum tu fis dodor ex
celfus,omnía leí ens audiens.Ecce quomodo de Chrifto mediatore ínter Deum
ó¿h.omínem Abraham loquensjficorat.Nec poteft dé alío intelligi, cum lóquafur
de Propheta filio prolís etus,fcílícetlfaac,quem Deas nomínauít unigenita ín eitis.
Et hic mediator eft inter Deum et hómínem,quia ípfe folus eft ínter quem èç Deum
nullus mediat,cum fit alcífsímus Propheta Chríftus,qui foliis eft Deum patrem no
ííficans,quía filius eíds,& fideles ínfemetípfo ut jmaxímus facérdos benedicens.Vi
dete Arabes,quomodo fequímini Abrahamtquihánc fidem non tenetis £ quomodo coram Deo ambulatis utperfediíitisíut quando non eftís filtj repromíisiohis
ín Chrifto leía Ajuxrite,ó¿ non repedetis Deum uncfj legatum,aut doclórern,Pro­
phetam uel nuncíum míííffe,qui non fuerit deobferuantibus padia ôf feedera, quæ'
Deus pepigit cum Abrahâ,Ifaac,etIacob:De eorum ením genealogia omnes fue­
runt, quibus Deus fpiritum Prophætiæ dedifinon de genealogia Ifmaelis,cum quo
Detis pada no inij^fedipfamjexcludes Ifaac elegí tdícet ei Abrahá bénedíceret,S¿
eius femen ni jltiplicaret,Si ix;,príncipes exipfo nati fintïtà quôdinbènediéîionk
bus tam huius fçculi § futuri perpetui,lempiternâ benedicftion^eft aflequutus.Nec'
úosmoueatinca.iAlchoranJfmaeleíntetprophetas poft Abraham ante Ifaac po­
ni,& inca.xs.nuncium ôf Prpphetâ appellad.Nam huius dícftí non habet teftimo/
híamicríptürg,necteftametí,necEuangel¿jíféd de eo legitur angelum Agar de eo
grauidg prgdixiflç,ipiùm ferum homine,qui tentoria fua contra fratres'figeret,fatu
rn Pofuit autem Mahumethfc in Alchoran,utie qui erat Ifmaelíta de genere Pro-’
phetæ probado,facilius Prophetam ¿t nuncíum effe Arabibus perfaaderetfed dez
ficins in hoc,qualis fit habendus oftenditJDicit autem in cap. 4*. Abraham ad liàac
dixifleîQ fili,mihi quidem per tiiíione nuntiatum eft, q? te decollare : quid tibi inde
placeat dicito.Qui reípondítmunciatum tibi perpecta/ne namqa fortiter paflurum
omtlíá"

N

9i6

Cribrationis Alchoran

omnia reperies.Si fic eft ut íbí fcribiturjuticç Ifaac Deo & patri futo ufcp ad mortem
obediens meruit ille efle,in quo Déus üocauít femen benedictionis omnium fide*
liumuNam uticp maxima fuit Abrahæ fides,qui cum credidíflet Deo femen fuum in
Ifaac Uehemencífsime multíplicádum5adhuc dum íubéretur illum filium in holocauftum Deó offerremoñ replicui t hoc fore cbntra Déi promifla,quia no dubitauit de
illis,etiam fi in holocauftum offerretunfed fperabàtDeum potius promífla adímple
turum,fi eide in occifionefilij obediret,fciens apud ipium nihil difficile uel impofsi
bile,qui mortuos facillime refufcitat»

Quod noñnífi ChWiiianus trinitatem in unitate adorans,Abrahæ filius
efle pofsit.
Cap, XV*
Êrfédtïfsima igitur Abrahæfides,cuius Ifaac uerus fuit fucceÍTbr
liæres,
typum feminis illius perfedtiísími Mefsiæ gerens,obedientis Deo patrifuq
üfcjj ad mortem etiam turpifsimam. Sed quid amplius notandum < Certè
quód aries pro Ifaac oblatus eft. Aries ille qui repertus eft pci* Abraham,
querri prp filio obtulit,oblationem ÔC ui&imam fígriificauit Chriftí § qui uer¿ obla/
tus &C niortuuseft,ut Ifaacfidelis 8C omnis fidelium generatio üiuàttlfaac igitur fi'gni
ficáúít Chriftum,ob pronitarem obedientiæ ufqj ad mórtem, quæ ineffe debet omilibus ueréfidelíbus » Sed aries fignifícat Chriftum, ut eft holocauftum,mortefua
pffinésDeí filios per confummatam fidem iàluans,&â morte perpetua liberans*
In dodrinis Mahumet dicitur,arietem fine commixtione ficut Chriftum natum. Abraham autem ft retfté capí Siô Arabs non fuitfüt Alchoran quôdam loco dicit) ante
Ch riftum:0¿ideo ipfum Cfiríftíanumhégati féd ante ipfum fuit Ch ríftus Dei filiusjDeo patri fuo coæternusJtaenitn legitur Chriftum in Euangelio d/xiffe : Ante­
quam fieret Abraham,ego fum.*Vidic igitur prophetico fpiritu, ipfum Mefsiam me
dfatorem faluatorem aliquando in mundum uenturum,fine qub necfe nec quen
quâm ad Deum patrem acceftum habiturum credidit ♦ Ideó Abraham Chriftianus
fuitjfperandomedio Chriftí fe immortalem uitarn indubieafleqüüturum. Hæc eft:
íbla
perfe&a fides Abrahæ, quæ 6¿ efle debet omnium qui fanam fidem habere
uoíuntjSÉ per ipfam foelicfter faluari expediant. Vidit Abraham tres in ualle Mam«
bræ,ÔÉ proriüsín terra adorante dícehs:Domihé fí íñuéní gratiam ín oculis tuís,non
trahíeas íérúuhi tuum.Vnum domínumjín trinis perfonis adorante: utiquè hæc eft
Chríftíánórum adoratio,quám nifi uos Arabesfaciatis,ripa eftis Abrahæ fucceflbres. Quomodo putatis uos Abrahæoír i iuftiuëftïgiainfequï: qui Abrahæfilios
perfequiminí C Vnus eft Abrahæfilius uniuërforumhæres,IefusChríftusMariæ
uirginis,fîliæ Abrahæ fîIius:hic(cUius typum liaaëgefsit)uerus hæres uniuërforum,
quia idem&Deifilius eft CfitiftusDeusuerus,qùi eftmercesmagna nimis Abiahæ.Deus ded.it Abraham filium ïfàaqquia crêdid it Deum in promifsis ueracemfied
propter obediëntiàm quàm in filio offerendo ofténáít^dedíteí filium Chriftum Uní
uerfórum regem 8C dominum»Vos ueró ó Arabes,non creditis Abraham tale mercedem pro fua Íuftítía 6¿obedíentia aflequütum. Mitius igitur de Abraham credi*
tis,quâm Chriftianiueri Abrahæfilq.Non eritis igitufcohæredes Chriftí filij Abra*
hæ,qui fideles Abrahæ filtj eiïèrecufotïs.
*
‘

P

QtiJd Arabes legem Abrahæ penitus ignorent, & eius fine
^perfequutores.
Cap.- XVI.

ST tie hoc fatís quód circumcidiminiiquafi in hoc legem ípfius impleatis í
Círcumcífio non arguit uosÀbrahaèfiiios, qui crediditDeo¿ ófreptitatum
eft ei ád iuftitiamîfed fides Abrahæíuftíficat.luftus erat Abraham nondum
circúmciiusífedDeus qui elegit Abraham,Ifaac, 0¿ là,cob, & ëorum pofte/
ros in populum fuum peculiareffi?padum firmari uoffiít,quód ípíe effet Deus eo*
rum ín obedientíacircumcifíónisfitá quôd foedus tale, cum quolibet in íllafanguinis effuíloné ad obédíendum Deó fáda,amplius negari non póffet:quódcp â cultu
accepti Dei recedes,prguaricatiohis fug teftímóníuíh corpore fuo circfiferret Chri
ftiani

E

*

•

Liber

III.

si?

Deirecedens,praeuárícátiónís fug teftímoníum incorpore fuo circumferret: Chriftíaní ueró in Chrifto circumcifí,cúm fine corpus Chriftí mÿftfcu’m per fidem et bap
tífma faâùiam circûcïfî ín Chrifto,nomine fuofefideles Det omnibus manifeftant.
Si circumciflo fignum eft uoluptatúm carnis ábfcífíonisjutícp legem ueftram illas
abundantius indulgentem,non elle Abrahg oftendít. Mandatur eírcumcífio, 8¿
ôtftauo die natíuítatís fierí,modo quo Ifaac fuit circutncífu stuos autem non manda
tumDeiexequentes.ini}.anno(quia tunclfmaelfuitcïrcumcifus)eani utfitis lima/
elitæfacitis.Scitis Abraham ut fratrem fuum liberaret,lùftè arma fumpfiflè, & ta­
men de fpolijs& rapinis & aliorum bonísnoluíffeditarúuosautemin ¡níuftis ag/
greflíoriibus,rapinis quaeritis ímpínguarí,S¿ ex legeueftra uobis lícefe after ¡ti s que
rameó¿lege Abrahæínnullo debet declinare, tíiafphematís Déum Abraham in
Abrahá,quandohæc legi Abrahæconformia mentímíní.Lex ueftra dat Deb quiri*
tam patrem fpoliorûcuius funt uniuerfatquid ridiculofiùsdicitis,hæc fiunt contra
incredulos^Nonne hoc eft occultum fecundum ueftram legem:quis melius ambuletlicet quífqj fe putet retftifis ambuIaredDeus enim ut Alchoran dicit3 dedit cuili­
bet quam fua funt eiplacitafideo hoc occultum fpcdatad indicem occultorum ex/
tremi íudícíj.Oftendíte ubi hoc Abraham áut fecerit aut fieri praeceperit:& qüià
non repedetis,male dicitis hos Abrahæ legem íequtQuotíes dicit liber uefterfii De
ns uellet,omnes eiufdem legis & ritus eftent,fed fic uti üídémús permittit . Cur uos
prçfumitisdemSdo aliter difponere quam Deus nifi quia Déo ad corrupta ueftra
defídería plus omnibus blafphémando ábütíminüDitítisfortafils nbê decimanius
ficut Abraham,nonne Abraham Melchífedech facerdoti dedit decirriasíQutd fígti
rabat rex Salem facerdos fummi Dei aliud quam Mefsiamdioc Dauid Propheta de
ipfo dicit,Deum dixiflePialmocérttèfimonono,Ta es facerdos inætemum3fecuti
dnm ordinem Melchifedech,Iefu Chrifto fic illum Pfalmum in Euangelio expdhente.Sidatis decimasChrifto æterno iacerdoti, decimas Abraham feqúímiriitfi
non datis eqetíam íl.detís noneftísfequacesAbrafig.Vds autém perfequlmírií Chri
ftum,3¿ ípfüirifpoliatis opprimitis ín fuis membris,ideo íniuriamfácítís Abrahg;
cuíús gloriamini fucceflbres. Vtmárti íntellí geretis ,mtfteria huius panis
uiní ob/
lationisæternifacerdotij & cœleftisiiiènfææternàliterpafcefexdeqüainAlchofâri
tunc perfede uiderecis.quôd ficut fubftantía p ah is & uiní quæ non eft uiùa, opere
naturæ depuratur,&aftumiturper fubftantiam humàriam in íüi unionem uiüâm,
quoriiàm fubftantía nutrimenti tranfit in unionem fubftahtiæ alitúfic fubftantía ui/
ùa hominis depuratur opere uerbí Dei, derrium aflumitur in eius unione, ut iii/
uat uita altiori quam prius fcilicet diuina & æterna.Et in hocuídetur,quombdo uet
bum Dei Chríftus& eius corpus myftícum,uíuunt una uita per unionem àhtédiiftarri immortali & perpetua.Sed haze myftería occultífsíma,per üos capí non pos/
fint,quinóhaedítisperfonalemuníonemhumanac naturæ & diuin£ ín Chrifto:
heqj frütftum fupra dí&um guftare uncf? poterítis,qní eftís increduli S¿ fine fpe.
Suafio quód Sultanas mandet Mariam uirginem Qí'otÍikc^ credi, 6c
lumenEuangelíjampleâx
Cap. XVIL
; >
Vnc poft hoc,0 tu Sultane Babiloniæ princeps gentis magn£,confiriera
curtibí aferibís cuftodiam legís Arabürri corfimiflam:fuifti aliquando
Chriftianus,6¿abnegaftí(ut aptaseífes ádpríncípatum)fidem Chriftíanam.Nón fateris te Chriftum abnegafie,fed minus credere de eo qu¿ri
prias. Credebas enim eum filium Dei nerum:modo fécunddm legem Arabum
hon credis. Non abnegafiti fidem unitatis Dei qúam h a büífti. Satenes modo. Cre*
débài Mariam matrem lefu Chriftí efle ©eoToxop génetrícein fcilicet Dei ¿modo
dicis uirginem Mariam efle matrem Chriftí,fed nonDd.Çredebas Chriftum iri
Hiérufalem per Pontium Pilatum crucifixùin prb nóftra fálute,üífítaftí loco fèpüîturaba Híerufalem,uídífíí figna quç acciderant mortis hora,fcilicet ícíflürani pètrç
ex terrç motustmodo negas eum mortuum,et aftruís eum adhuc uíuum. Vidíftí de*
rióte ÔC fæpe locum natiuimis circa præfepe in Bethléem tmodô negas hoc ue/

N

rum¿

\928

Cribrationis Alchoran

rum,dícens fub palma quadam in loco folitario Chriftum natum.Mira res eíhfa/
dus cs Sokhamis non ut imminuas laudes & exaltationem Chrifti, & matris eius
Mariæuirginis.Locainaquæadlaudemconftrucfta funt,in perpetuam memori/
am crucifixionis Sfnatíuítatíslefu, quæ prohibent teftímoníum continuum mille
annorum ÔC plurium (ñedetrahaisIaudQeffefinis:& te per ilia conuinci non erubc/
fcis.Credidifti aliquando Gabnelem miflum âDeb ad uirgiriem Mariam in Nazareth,SdeiannunciaiTequomodoípfaparíturaeíletlefum filium Dei modo credis
Amram patrem Mariper confequens ípfam hon 'efte illam de qua Euangelium
dicit quæ feqüutà eft illam primam Mariam plus qj mille annis.Etfi dicis Alchoran
in hocerrafieicohfequens eft quôd Gabriel Euangelicus fit üerus,S¿ Gabriel Al»
chorañtcüs fit mcñdax.Confí dera fiMahumetper ludæbs übi afsiftèntes deceptus
fui^cjuí illi periuadebant Mariam matrem Chrift/, for orem Aaron fuífle : in multis
euni décíperepotuifte,tanqj penitus ignarum hiftoriarum temporum. Expetita te
uirgo gloriófiísima María,ut reftituasei honorem àDèo datum,& in tertia SynodoíubTheódofio,atc# quaftáfubMartiano Imperat6ribus,declaratum jRefpice
inillosglorioibsimpéràtorés Theôdofium, Martiànum- Conftantinum
cante­
ros qui gloriam uirgini ÔC matri Chrifti fumiho ftiidio augere procuraruntSi prin/
ceps es,aduerte hæc effe honoris tui ut fimiliter facias,cum ad idipfum obligeris ex
Euangelio prius pro te profeflô,&nunc in acceptatione Alchoran de nouo firma
toÓ¿approbato.DíceresfortafsisíAbíítábfit:quodego debitum honorem Mariae
uirgini dare rècufem,nec# enim fic ihtelligo Alchoran, ideo blafphemantes ipfam,
mandó mortis firpplicio tradfiSeddeeftintelfigentia circa modum generationis lefu Chrifti de uírginé.Refpondeótmódus incarnationisuerbi,excedithumanum in
tellêdum fed cum Eúángélíúm dicat uerbum caro fa dum,hoc utíqp áte credi opor
tet,fi Euangelio ctedis.Eciftud fufticit fi credis matrem Chrifti,qui Chriftus eft uer
bum Dèi ín úftginé incarnatum,modo quo Deus hoc operatus eft*,Si itacp præce/
peris ín omni imperio tuo omnes credere Euangelio modo tali quo Aegyptijs Afri
Romani,Afianicp crediderunt.&f glorificaueruntuirginemMariam tempore Mahumet,5¿ante ÔC poft Omnes Chriftíani,autmaíoreorum parstiiïftüm erit manda/
tum tuum Deo & Chrifto & uirgini intemeratxforeacceptum,& infinitarum animarumtribqens falutem & quietem, ttbicp laudem immortalem & uitam perpetuam.Euenire debet tempusfut füpra didum eft ex Alchórañjquo non erit nifi fides
Chrifti Jrícípé tu accedere,
fequentur te bmnes orbis & feélæ illius principes.
Tunc dicetur.Ecce Deus permifit fieri malájUtéüenirentboñájFídes Euangelij ubiq? ab idólolatrís orientalibus fpreta fuit,uenit lex Arabum quafi nolens confen/
tire in ipfam,&ad cultum eosúniüsDeíjappróbato tamen occulte Euangelio conduxitnuncplacuitDeo^quodapprobatumEuangelium coopertummufiis inep«
ttjs in Alchoranjquèmâdmôdùm approbatûrÎçpein eodem jibro,in lucem ueniat
Ita ducentur de lege Arabüm ad Éuangelíumjpriüs fortíísímé refiftentes, ad glori­
am magni Dei,régis regum,creatoris & dominatoris uníúerfi.,
. “
Ad Calïpham de Baldach.quód lùdæidé Abraham appofüerúnt ín Alchoran,
Cap* XVIII»
Rímum a tua prudentia^ qui præes legi AIchôfan,depcTco:utrum credis De
um efie aüâorem Alchoranan non^Síñon: cùr mandas tantam diligenti»
am libro íllí in iludió Baldad) adhibérí,qúi de feípfo prchíbk falfi m tefti/
moníum.cum dícátfeaDeocompofitumjquódtunoncredísí’Sí uero cre­
dis librum illuDeíuerba contínérejquomódó poteft líber dicere,quôd per Gabrte
lemDeus ípfum Mahumetihtimaùit3perhæcuérb^îGabfieîish2chbrum tuo cor­
di per creato rem intimantisC’Quomodo pofluht hæc uerbá Deo loquen ti adaptad
qui eft creatoríTunoftíperdifcürfum líbri tafia fppifsimérepèriri,quæperfeoftea
dunt non elle uerba Dei qui loquítur.Eftó igitur quód filis &C altjs cbieélioníbus
non óbftantibus,tu omnino credas Deum libri illius colle dorem: credere igitur te
oportctjOmniaeiTeuenfsima quæ in ipfo continentur.Dicito igitur quando legi*
"
?
tui

P

Liber

III.

929

tur cap. T9 ego quidem cui Deus uiam reâam a tq; diredam illam fcilicet Abrahæ
non increduli patefcit,&immifit; quid per ego intelligis £fi dicis Mahumet iutíqj
non furit illa uerba Dei,nec eis crededum.De fe igitur Mahumet teftimonium pro«
bibens, nihil probat: à illa uerba cum in Alchoran fint fcripta,Dei effe prædixifti
quæ fimul ft are nequeunt. Adhuc nonne ca .¿♦pónitúrtT u Uerô cæceris ¿ñ tima ; De­
um ueraci te r iniunxiffe,quod Abrahæ fe dam imitentur,quihec incredulus ne'c ido
lolatra:Si hæc Deus ei praecepit,& poft hoccapatf. eidem primo immifit & patefe­
cit uiam AbrahæfAlchoran enim fucceffiuedefcendit et pedetentím3utcap.i6(quó
modohæcfimulftabunt,& quomodo compatiuntur fe illa,quæ in 6. cap, dicit:
Abraham nec incredulum necidololatram fuiffe,S¿ in dodrínis ídem affirmat♦ Di­
cito cum Mahumet.^-o.annorum de idololatria coniierfus fit, per Sergium mona­
chum Chriftianum &£ Neftorianum,cuius etiam habitum religiofùm acceptaffe di
citur,& in ea fide mortuus afferi tur. quomodo eft hoc uerum,quôd Abrahæ legem
tenueritfVbilegiftiin Alchoran praeceptum de circumcifiorie i aut Mahumet cir/
cumcífumiütícp nori iriodauo die natiuitatis fuæ,ut Ifaac SC filqs Abrahæ fuit præ*
ceprum,nèc in 15; anno ut Ifmaélf tunc enim idololatra fuit, nec pófteá legitur círcuncífqstSedquia ChríftíanuslicetNeftoríanus, utícp baptízatusfuit. Neftóríani
enim Euangelium ampleduntur, et baptizantur Neqj eft uérifimileMahuimet íftá
in Alchoran fcripfifle:Nam ut patet ex Alchoran3Euangeltj laudes pohnuturin.t i.
cap.Ó¿ ante capita illa,quælegem Abrahæ immifïam Mahumet dicunt : fimiliter
laudes Chrifti cap.4<quæ credi poflunt à Mahumet pofitæ,cum effet Chrifti’ahùs
ut praefertur, Certum eft autem ipfum Chriftum omnibus Prophetis præferrè,& le
gemEuangelicam ómnibus altjslegibus.ídeó quód derelído Chrifto & Euangelio ,ad Abraham fuérít per Deumrem(fías:nequaquam eft confonum raitoni nec
uerifimíle,cum Chriftíaní ín obferuantia Euangelí],non dubitent omnem perfedío
nem fîdëi & legis Abrahæ contínerí.Ifta igítür dé lege & uia ípfius Abrahæ uerífímiliter ludæi poft mortem eius appbfuerunt ad Alchoran: quoniam ¿n eorum ma­
nibus ¿rat colledíó Mahumetut præmittitur.Nuné uídes Califa, uos per aftutos,
perüérfos,Deiblafphemôslüdæoseflèfedü(ftosîqui AlchbrahhuhÇ ín uita Ma/
humet buplicatum,neq5 eius unquam continentia pleno cuiquam reperitur com­
munica ta.Pôft mortem Mahumet;antequam ludæi illi qui Mahumet adhæferant,
&colle(ftíÓnem praeceptorum eiusín íuapóteftate habuerant,ijjfarri Hali cui Ma­
humet tradi mandauit,aflignaret:illairiferueruntde Abraham,cuius fe ludæi filios
iacftant,atq£ alia multa quæiri Alchoran femanferunt.Hæc cum optime feías fume
uirilem ariimùm in Dei timóré;8¿ ueritatem mendacio præferas.
Ófténfiójfine Chrifto non poíTequemqi fdelicitari.
Cap. XIX.
Ectindó confiriera,quomodo Chrifto lefii ÔC eius Euangelio ablq? omni hae
fitatiorie etiam fecundum Mahumet fubtjci debeas,fi ad aeternam uitam peruénirefperas,qiiohiam fineCfirifto HocomriiHominiimpofsibileeft . Et ad
hoc óñendéridüm,promitto etiam fecundum Alchoran mortalem nullo mo
do pofle qiiocunqj ftudio aut exercitio uiftutis; immortalem fieri.Mor talis enim na
türafifeípfámefftcerépoff¿timmottálem:facérétó¿ feípíam Déüm, qui folus per
nàtürani eft imrriortalis;étíam fecundum Alchoran.Non poteft igitur aliquis ho­
mo talia ftüdíoía facere opéra,propter qiig merito et de iuré fiat immortalis;Et cum
immortalitatem omnes derideremus,nemo erit foelix ultima fodicitate, nifi ipfam
aflequatur,nec fuffi cere tiffám finé merito habere.Qui etenim non áflequitür reg­
num immortalitatis uthærés êc dominus per iuftitiam,nondüm eft fœlix. Non enimuaffallds qui de gratia id Habet quod hábeqfoelíx eft,quia feruus: fed Dominus
fîChæres.Quomodo igitur erit poftíbilé,quód homo ad règnum coelorum
im­
mortalitatis perueniât,ut fit rex ¿C dominus, & Hæfes regni illius,fi inortalis immor
tali ta tem fic mereri riori poteft,quód éi debéátutit’Siéut enim fenfibilis uita cuiuP
Cunqj bruti aníriíalis,nullo unquam exercitio ad hoc áfeendere poterit, quód fiat
íriteliedualisóCíntellígens,lícetunumanímal brutum plus uideat per do ¿Irinam
ppp
hominis

S

Cribíatiónis Alchoran
hominis ad conformitatem intelîigentiçafcendere quamalíudtnunquam tamen ¿i
ritpofsíbilebeftíamfieri intellígentemiSedfíalíquodreperíreturánímal fpecíe be
jftialis capaxdodrinæ3taliter quôd exercitio continuato àppræhenderetintelligen
tiam eorum que homo inteUígít}S¿ hoc opere oftenderet,nequaquam uerum effet
illud animal faille puram beftiamjed habuiffe inteîledum/ui animalitas illa bruta
lis fpecie,fuiffètutruæhypoftafiunita:idebidquod ín radice illa quam hípoftafimi
dico habuit naturaliter,potuit etiam in afihmpta fpeciebrutali congruo mereri ex*
ercitio.Et quemadmodum hæc de bruto & intelligentia uera funt: fic de homine ÔC
diuinitate,quæ&f immortalitas nominatur dici oportet Nullus enim homo quan«
tumcuncpuideatur immortalitati feu Deo fimilior quam alius,nunquam per quocb
cunqi exercitum ftudiofum licetfandior continuefietet,addiuinitatem feu immor
talitatem perueniret.Etfi quis perueniffe creditur,necefle fuit quôd illius hominis
radix feu hypoftafis fuerit druina,ut in aflùmpta humanitate exercitio uirtutis apto
immortalitatem mereri poffet, quam habuit in radice feu in hypoftafi. Vos autem fe
eundum Alchoran non dubitatis,hominem fide &operibus mereri poffe,quod per
iententiam Dei iudicis,æterna uita in die extremi íudícíj ei ad i udicetur.De Chrifto
ígíturniínímehocueriim dubitatis, quod eo nemo dignior. Oportet igitur fateri,
quoniam Chriftus homo mortalis meruft immortalitatem inhumana natura3quod
illa humana natura in ipfo radicata ÔC ( ut fic dicam) hypoftatizaca fuit in diuina ut
præfertur:ô£ in nullo alio homine natura humana ita eleuata fuit,ut eius hypoftafis
effet dmina,ípfe enim folusaltifsimus. Nullus igitur homo alius immortalitatem
mereri potuit neq? poteft naturæfuçhumanæ;folus autem Chriftus potuit.Meruft
igiturimmortalitatemomnibus eiufdem naturae humanæ fibí conformibus ffdeá
intelligimuSjper angelicam Gabrielis annuntiationem Mariæ uírginí fa(ftam,in
Euangelio fcriptam:ipfumlefum à Deo nominatum,quia faluator eft,faluum faci>
ens populum iuum,8¿Mefsiam fine Chríftum regem efleidecijius regno funtow
nes,qui aeternam immortalem uitam affequentur.
Oftenfio,Chríftum meruífleChriftíánís immortalitatem.

Cap.

XX.

Ntellige Calipha3quod Chriftus meruit hoc regnum immortalitatis in huma­
na natura aflumptadeuírgíneiquíaínradícefeahypoftafi fuit immortalis per
naturam.Vnde ficutípfe fecundam hypoftafim diuinamfait naturaliter immor
talistita ínaffumpta humana natura meruit ut effet ímmórtalís.Naturá igitur hn
tnana,in ¿pío non eft fada immortalis,folum ex gratia unionis eius cum diuina hy*
poftafi,fed etiam ex exercitio uirtutis.Meruit enim depofita mortalitate per mor/
tem,quam ob obedientiam Dei paftus eft,fieri amplius immortalis. Mefsias igitur
feu Chriftus rex,præ coníbrtíbusunáusmatura & merito rex eft æternæ feu im­
mortalis uitæ Hoc quidem regnum fuum eft,quieft rexuirtutum & gloriae,in ip­
fam ipfius regnum, omnes increduli^ fideles per ípfum ut finí conregnantes un­
cati iuntîâfqui audiant uocem eius
fequunturipfiim, pofsidet immortalitatem;
lamclareconfpicis Chríftum eflè mediatorem Dei & hominum, & nullam horniñem fide operibus nifi per ipiatn mereri uitam æternam.Ipfe eft hætes regni Des
ípamórtalís,quodfolusDeus ínhabítat,ad qtiodomnes hómínes a [piran t. Hæres
quidem omni dicendi modo,fecundum naturam,& confticutionem.Et quia fecun­
dum aaturâ eft hæres3tunc dicituruerus filius Dei, filius enim hæres eft naturalis^
fecundum conftitutione heres eft,6¿ dicitur filius hominis,unâus præ confortibus
fuíá.Duplexeftaute conftrtutio,unaquæfimpliciterdependetabeledionéconftituentis jaliaquænonfoluabeledioneconftituentis dependet, fed ex merito coiv
ftituti.Ac firexhabes filiupi fortem aduerfaríum,faceret proclamare,quôd illum
militem in haeredem conftitueret qui aduerfaríum uínceret,ó¿ naturalis filius ferui/
íem militarem induens formam uicftor fieret,ille omni modo hæres effet,natura
conftitutioneffta Chriftus hæres un¿uerforum,naturaó¿conftitutioneexiftit.IndtK
it enim hominis feruilem formam,principem huius mundi uicit Dei aduerfarium.de cuius manu liberauic humanam captiuamnaturamjadDei imaginem & con
.
templa^

I

Liber
s

in.

-s’-

'

~

V

SU

temptationem eitïs creatam *Vides Chríftum perfédifsîmumDei hæredem,natu*
ra & merito filium Dei & filium homínís:3¿ omnès hómínes Chriftífórmes^períp/
fam Dei hgredes filios,Scípfíus Chrífti cohæredes.Hæreditas autem eft regnum
uitæ £terng,in quó uídetur Deus pater in gloría fua,& Chriftus uidor in glpría Dei
patrisJNeq? alius poteft efte uerus Alchoran íntelledus,uti tuípfe pura mente con
îpicis.Fïæc fi rede aduertíSíüideñs in Chrifto non eflènifi unârri diuínam hypofta/
fim,in qua radicatur humana natura.Hypoftafis ueró diuinæ
immortalis naturae
humanam in fe colligit natiiramtob quam hypoftafini Chriftus eft unâ diuina par*
fona,licet fit dïuinæ pariter&hùmanænaturç.Et de ipfo dicuntur communica do­
ne idiomacum, quæ diuinana'turæpartcerÔÎ humang tribuimus;de quo poteris0
uelisd multis dodísChríftíariísfumcíentér informari»

Pedafatiôfîmili&dinisAdæàchnftÎ.

Cap*

XXL

Tquia circa modum quo humada natura dining hypóftaf/ uniatur, pîçricp
non rede imaginati funt,quoniam illud quod omnem intelledum exupe/
rat imaginatio non attingicrideo pauca circa hocpe erres,fequendo, aut Ne
ftoriumaut Eutycen,aut alium aliquem non farte intelligentem fcire debes
quod ficut.ycap. Alchoran ícríbítur,lefum Adæ quodammodo fimilitudinem gere
re,ad bonum intelledum.Hoc fic uerum concipe:Adam aDeô creatus ut præeflet
animalibus,rex ÔtMefsias animalium fuit.In eo enim alciofhypofta.fi s quam in
brutis,fcilicetnaturaeintelledualís fuit,ihft brutalem animalitàtem colligens &C uniens. Ob quam etiam hypoftafim haturse intelledualiSjuna fuit perfona licet inrelledualis pariter ÔÉbrutalisnaturg. Et quoniam onini perfedionis ordine,natura
eft priusjDeus omrtia antecedit non temporejeum non fit in tempore, fed nacutaquia perfedior.lta Deus antiquidr intelligentia,intelligentia antiquior fenfibiliratefeu brutalítate, feniibilitasantiquior uegëtabdirace.Dicôantiqütonnqn tempo­
re,fed ordine ÔCdignitate atqj pérfedíoneBó dicendi modo, intelledualís ratura
in Adam antiquior fenfibili,íri fe uniuit fenfíbilem náturahi,8£ fadus eft rex omni­
um uíta fenfíbilí uiuentíumtquía ípfam fenfíbilem uícám in unionem antiquioris i n
telledualísu(txaíftimpftr,6¿rhouitcorpus üiuens uíta fcnfibílfádádusiritelledii
alís.Síc Chriftus quodammodo ínfimílitudínetalicocípí poteft,efleMeísias & rex
omnium uiuentium uíta intelledualéqiiía díuína uíta antíqúiór ínrelledualí ín fe
Uníuít uitam íntelledualem homtnís,amoüítíllam,htimanam intelledualem na­
turam ad operationes díuínas.Díci tur aurem quodámodo eflè fimílem Chríftum.
Adænontotaliter-Nam uíta íntellediuá in Adam non folum ínfeuniuit uitam fen.
fibilemífedquía ípfam ¿ntelledíuam & feníí bíftm quaedam potuit elle proportio,
cum quaelibet fit finita & creata,hinc uita intellediüa in unione prædidâ fada eft
forma,formans fibí unitam fenfíbilem uítatmDíüíria auténi uíta ín Chrifto,licet ín
íe hypoftatíce uniret uitam intellediuam humanam, nóri tatrienformálíter^um ín/
terdiuínamuitamcuíus.magnitudinís non eft finís,& ínteHedíüam finitam non
pofsítcadereproportío quç eft neceffaria inter formam
id quód format Cum ta
men hypoftaíís fit infinitaeuírtutís,naturam infeattradam nùnÇ déíerit: ficut uír­
tus magnetis iñ'fuam hypoftafim ferrum attradum nftquam déferic, ÔC per medium
attradi ferríalíud ferrum attrahít,& hoc faceret in infinitum,fi irtitus citet infinita;
Non tamen fit uírtus illa magnetis forma ferri,neq? tranfitin ferrum fit fiatferrum,
hëqj componitur cum ferro ut fiat unum tertium ex ipfis compofitum f ed remanen
tibus naturis inconfufis,íta ferrum hypoftafi uírtutís magnetis adheret quód ípfam
non d éferít,fiue furfunijfiue deorfum,fíne lateralíter moueatur. His ænigmatibus
quamuis remoiftjChriftum aliquantulum appræhende*Adhuc ficut Adam rene*
nus ín íe complicuit omnem hominem,qui uenturus erat ¿n hoc regnum ôf hunc
triuridum fenfíbilem,íta quód complicite omnes homines in ipfo erant,ab’ipfo re
fcejfttUntut huius mundi homines éíft pdflent; itâ in Chríftó fecundo ftílícet A/
Ppp x
darri

E

Conicéturá

9^1

dámcodefti complicite funt omnes prxdeftína tí ad uitam immortalem , áltenos
mundi & regni cœlorum,à quo neceflario omnia recipiunt,ut ílHus íncqrruptibilig
cœleftis regni, ctues & do m eft i ci efte poflïnt* Quae cíariffime & apertífsímé fíe
efterepenes /fi Deus dignabitur tibi oculos aperire, ut legas & intelligas facta/
ttistmiimEuangehum/Quod tibi concédât Deus pius, ÔÉ mifaicors Temper bc/
hedidas. Amén.
Tertfj líbri de Cribrátióne Alchoran, Píjfsímf, Religíofifsimf, &
optimi Patris Nicolai de Cûfa Card, ad IE S V Saluatoris onú
ñiuñi übiq¿ colendi', decus aeternum, fempiternùmœ
Honorem, FINIS.

/

Domini Nicolai dc Cuia,dc
Nouífsímís diebus.

uniueriusbicmundusjâ Cunàipotentis'uoluniw
te dependent nemo hominum fenfum Domini nofcerequeac¿
cum dec ea quçcum hominis funt conceptu,praeter hominis ipi
ritûm quífq ícíat,ac fie ad nosmím'méfpedet, temporis momea
ca qüac in patris poteftate pofita funr^deiinire,cum folum omnia
ibi intemporaliter fint prçfentia,debeat^ nos (qui fumus compa
ratione Patrum fandimonia tiitg&litterarum inteliígentía?pror
fus carencesjmaximè à faturorum curíofa inquífitíoné retrahere,eo quod pen
ñes3quí hádenos de temporum ratione aliquid fcrípferunt,fallací quadam
<ftura decepti funt: ta men femó ta arrogantia,pía atqj edificatoria ínueftigatí
íanóHs literis futura contjcere/nquantum noftrg peregrinationi confolarpriafm af­
fert refedhonem,non arbitror reprghenftbíle,NitímurenímomnidiÍigentía,íncQtii
praehenfibi lem ueritatem in hac uita cognoicereiquamuis in hoc mundp non abfqs
¡Enigmaticé figura,infinité diftanter a feipfa utieft, ipfam inappræhenfibilem feiamus.ld autem,in quo Chriftianum, quoad futurorum etientum quiefeere conue/
nit,arbitrór unum folüm effeiNam Paulus ad tertium celum raptusmqn aliud inter
fapientes ícire çftimauit,quam Chriftum,6¿ hunc crucifixumjn quo aiebat, omnia
fcitupofsibíiia,tánquamín theíáuro fapíemíae contineri. Vnde fi Chriftianprunçi
tempora in eo quod Chríftianúalíquantulumprouidere cupimus: rede ad Chriftí
peregrinationem conuertímur.Sícutenímipfe nos docet, fi Chriftianam uitam ha*
befe ftudemus,ab eo earn addifeere debemus,qui ait :Difcíte â me, quia mitis fum3
& humilis cordefiic & ipfe exemplum dedit nobís,ut quemadmodumcípfe fécít,
nos qui Chriftiani efiecupimus,fimiliter facíamus.Ipfeetíamnosiftruit,qaomodo
omnes fideles éius membra funGquandoaítídfierífíbfquod mínimo fit fuorurm;
Éft igitur Ecclefia corpus eiusmyfticum,quæin uníueríalítate fua,caput fuum Cbd
ftum qui coelos penetrauít,peregrinando ficut 8¿ ipfeafcendendo/equitur.Prçceffit Chriftus ut exemplar, lequítur Ecclefia ut imago . Veritatem uídit Moyíés id
monte,inoftenfioneuerícatís,utpoftea euanefcenteílla uífíone,fuccefsíué explica/
uit. Videtur homo depingendus breuí dífeurfu, à pedís planta uíque ad,uertícem:
quem dum ftatuaríus exciílpere fatagít feriatím temporis iptefuallo opus habet.
CÍiríflus In fiunc muhdum puer intrauít>creuir fapíentía &C ætate,fa<ftus eft uír, do/
certs nerita
in ea ambuiauít,quouf^ ob eíus teftímonium de mundo Tabla*
tus
vanqvam

H

De Nouîfsîmis diebus.
tus eft.Dithifft femen fcilicet Eçclefiam,in qua femanfit , ut Adam in Eua,fponfa
defùacarneftoffeuirago fadatut ipfam fui íemínisEcclefiamfibí(poníam,in domo patris per áflúmp.tionem traducendam enutriret. Quæ & puer renata eft in hoc
inundo creuit instate etfápíenta,etmuñdí peregrinationem compleuit.Vnde cum
ad ueritatemexemplarem infpicerenecefie fit*Chrifti peregrinationem inEcclefia
explicari rede cômedamus.Diçit autem fe Chriftus filium hominis Ô6fabbati efle
atqj in ipfo complerï,quoddeanno Dominiqui eftlubíleus feu liberta ris,per Eiâiam fuit prophetatum. Tempus igitur Chrifti,eft tempus Deo fandificatum,Sabz
ba tum fcilicet,in quo ficut eft quies operum Dei, fie tempu.ris.Non ueniet igitur
tempus aliud requíeficuth Deus,uti in maximo atque Ultimo, complemento ope*
rum in Chrifto quiefeat. Si igitur ad diem Chrifti tnipiciamus > dies eft fabbatis
Si ad annum , quïnquagefimus annus eius , eft fabbati qui nomini eft anus feti
lubikus. Omne tempus, feptenario reuoluitur : feptem fcilicet.diebus,feptem an­
nis, fepties feptem annis,quifunt quadragefimo nouçm.Vnde annus quinquagefimus, eft poft laboriofam temporis reuolutionem, fabbatifmus in quo quieÍcít omnis fçruitus;ÔC redit in libertatem .Explicant aurem annum unum Domi*
minijo. ufuales.Vnde cum Ecclefiafit Chriftum explicatoriê fequens- >qui eft Ma^
gifter&Óomínus,anriumípfius.DomínÍ quícomplícatoríé eft.lubíleus,¿pía ex*
plícatperquínquagínt^íut uní folarí reuolutíoni Chrifti Solís íuftítiae,una anno
Dominíreuolutíoinperegrinatíone Ecclefi'ae,correfpondeat. .Tali enim ratione
çonijcimusjplusqnam sp^ufcpad Eçclefiæ refurreâionem inflare jubileos «Et fie
nos nunc annos 1 ubilei v.egiifejcum à Chriftí afcenfîotiè,.i4 , anni hoc tempore
numerantur effluxtErat autemJoannes Babtifta tunc in deferto Eaprizans,6¿ la>
uans ín dodrín^ uerbo peccatorum fardes,ut pararet Domino pkbSm perfedlam J
íntalíenim fpíritu Heliæjn quo. ipfe teftimonium perhibuit lucí ueritatis fcdicec
Chrifto,furgere in proximo debere.credimus,eíufdem fpírítus difcípulos,S¿ ín ípfis
Hæliam fe uerbo dodrinæ oftenfurum,quí dígito oftendat mundo Chriftum.ue
rítatem'uítaeóííuftítie.Et Chriftí corpus fcilícerEcclefiamlauabufit;ítá fit .fpírítus
Deíinipfam,quafiuifibiliter,& fuper Chriftum défcéndacín fpecte columbinas ím
plicitatís.Et tunc dabunt fe famftí alíquí longç maceratíoní,fé a mundo feparantesi
tentatoreuíifto redibunt uerbuuítg femina turi Tu ncS¿ mira operabuntur in fpí
ritu Chriftí.Etíam perfequutiohem patietur fpírítus rigoris Helias ín primoribus íp.
fis praedicatoribus,uti in [oaqne,quoniam illecebrítas fornicaria huítts mundfiqux
fuit caufa necis Ioannís,nón parietur illos uíuere.Sed augebitur continué numerus
fidelium & dilatabitur luce dod.ririefucceffîué,ufcp adliïbileu4d.Etfîentin ipfa fi­
gna
prodigia explicatoris uitg Chrifti,in Euangelrjs tradita.Ec non erit habitatio
in mundo,Expers notitiæ Chrifti ÔÎ fidei. Poft hac Ántíchríftí fathanícus ípíritus
perfequutiohem concicabit,contra corpus Chrifti quod eft Ecclefia.Ec erit tribula-,
rio ultima^qua nunquam alia maior fuit, quæ eft explica to ría. hiftoriae paflioni^
Chríftí.Etuídebíturípfá Ecclefia extinguí,quía famfti Apoftoli fatores uerbi Deí
deferentfugiç.Nec ftabítPetrí aut cuíufqj Apoftolifiicceílbr, omries fcáridalum patíenturiEc quando fie ocuíis ínfipientium Chriftí Corpus tradeturígnomi
niofé,quafi per crucis mortem,de mundo fublatum,refum¿nt fandí uífes,et redíbuntadCorqqíauidebuntEcclefíam,poft fandorum interemptionem gloríoííorí
fulgore refurgere poft paucos dies’Ec uídentes infideles Antíchríftí pr^ualuíífe Ec
dÆm,et fe uídosmídori Chrifto cedentjñÉ adípfum réueftentutomnésnatíones
nt fit Chriftí hæreditas ín urtíuerfo orbe,unüm oûile unius paftoris.Etfiebít Petrus
amarê,quia fugít,ficcæteri Apoftoli,fcilicet Ecclefiæ Epifcopi
facerdotes ; 8¿
dabituripfislocuspoemtentif.EtreddctfeEcckfíá gtoriofa refurredíorieá p refill*
sm Antíchnfti, oitenfibiïem omnibus dubítancibus,ut omnes qui dubíj fuerunt?
de uerítate uitæ ; quæ eft in Chrifto fponfo ÈçcÎefiæ,teftes fiant gloripfaé refurz
re¿líonís,etíamíníariguíne fuo, fiita opus effet.Et incipiet Ecclefia,in tranquil*
lihate de Merna pace meditari,^ amplexum fponfi appetere in gloría per trán>
Pp’p j
ftenfum'

5J4-

Conicftura

ícenfum mundi fenííbílís.SednondumftatímfinisjUt reddatur fponfà abfiç omití
ruga & tn acula digna (ponfo,qui eft Agnus fine macula. Etueníet tuncíudícatw
rus uiuos 8¿ mortuos,ÔC fæculum per ignem. EtaíTumet ín gloria fuarníponfam,
fecum aeternaliter regnaturam.Poterit quifque ex Euangelicis defcríptionibus,pat
ciculariusconíedurasiftasexplicare,0¿híncdéhocnuncfatiseft. Hoc folum a bf/
que temerario iudicioútChríftíanüs conficieris, cjuôd in fis quæ Chriftus egit,6C
circa Chriftum ada funt, poft uígefimum nónum annum ,ufque in diem refutre*
¿fronts â morte,annum unum Domini, in iubileum extendendo : poterit quifque
uerifimi lius,quid futurum fit i n Ecclefia ,prçuidere:ut ficin $4.iubil eo â refurtedioneChrífti,reíurr€díonem Ecclefiaedepulfo Antíchrífto,Dei pietate fpèrètuidoríofé glorio fam.Et hoc erit poft annum natiuítatis Domini 1700. ante annum 1754»
Poft illud autem tempus,alceníio Ecclefiæ futura eft, Chrifto íponfo adveniente
ad iudicium,fed quando ueniet,nemo fciet.Erit enim tile aduentus,íra omnibus an­
tea incognicusaquoadtemporis præcifionem: ficut aduentus eius in mundum,fuít
in temporis eius præcifione omnibus ignotus. Tunc fandi fcientes,quia uenietbC
non tardabit,orabunt ut uenia c defidera tus omnibus gentibus,dicentes:Quoniam
uicifti Domine,et fed i fti ¿dextris patris,donecpateripfe poneret inimicos tuos füb
pedibus tuis,& terminos terræ poflefsionemtuam: hinc nunc Domine ueni,8i
transfer pofiefsionem tuam in gloriam tuam * Talia quidem dicent,poft longani­
mitatem expedationis fcientes appropinquare diem redemptionis,quiueniec fine
figno in node tanqfur,ficutiuenitdiluuium,uti fatetur futurum efie Chriftus J-I^c
autem fupputatio refurredionis Chrifti,in corpore fuo quod eft Ecc!efia,multis ra
tionibus,aliorum confiderationibus uerior forte exeo conficitur,quia Chriftus docuitjïhpèrfequutionefua documentum fùæ perfequutionis capere deber e,dicens:
Sí meperfequutifuntj&uos perfequentur. Acquod ipfe, qui quafi abire uideretur»
poft refurredionem in Ecclefia remanfurus effet,ufep ad confummationem fæculù
prædixit^ ante fuam gloriofamrefurredionern,opprefsionem Ecclefiæ qua ma/
ior nulla fuit,in ultimis diebus uenturam efie,ut in ultimis diebus carnis fuse cum co
adumeft. Atque ad duo nos remifit, fcilicet ad fimilitudinem dilurnj,atque addi™
dumDanielis rrophetæ.Tuncutipoftprimum Adam uenit in 3 jubileo, fectm*
dumdodifsimum atque fapientifsimum Philonem in libro bíftoríarum,confump tío peccati per aquam diluufi, in diebus Noe: ita conficimus, quôd poft fecun­
dum Adam in34.iubileb,uenietconfumptio peccati,per ignem fpiritus fandi* Similitet Danieli apertufuit,quomodo nouifsima maledtdio futura eflet, pdftquâm
fanduariummodificabitur,&trifioimplebitur,&hoc poftajoo.diesab hora egreffionisuerbi ♦ Vnde cum anno tertio Bal thafar regis,hæc reuelati o illi fada fit,pri­
mo anno Cyri regis,qui Chriftum fecundum Hieronymum, Aphricanum, 6¿ Ioíe/
phum, circa y^.annum præcefsitttunc conftat refurredionem Ecclefiæ, fecundum
numerum præfatum, diem in annum refoluendo, iuxta apertionem Ezechieh' fa*
darn,poft annum Chrifti 1700 &antei7$o«quod concordatpræmifsis.RefertPbilo in Hiftorfis : Moyíen in ultimis Deum rogafiè, quantum tempus tranfifíer,6£
quantum fupereffet Cui Deus refpondit:Duo enim Cernis trânfiertint:& duo femis
íuperfunt,¿x Moyles impletus eft fenfu,8Cobfit.VndeDeus fecundum ifta, Moyfi
aperuit quatuor tempora,duo de illis tranírjfíe, ÔÉduô fupcíefie 4 Tranfiuit igitur
abAdamufqueindíluuíum tempus unum,igitur fecünduma diíuúio adipium,
tertiumabipfo ad Chriftum, quartum deChrifto ad finem. Incepit igitur ultima
quarta,inChrifti refurredione. Et ob hoc, fandi fæpe hoc tempus nouiisimum,
8¿ finem fæculorum nominant. Etquamuis computationes annorum,fintmultümuariæ,fecundumludaicam ueritatem,fecundum feptuaginta Interpretes, fe­
cundum lofephum & Philonem:tameniftudueriùs puto,quodfcilicet tot anni inbilei aMoyfi morte,ufqjin Chriftum fluxerunt, quot ab Adam ufque ad dies illos
Noe : ÔC qubd tot i diebus diluurj fub Noe, ufep ad mortem Moÿfi.lta quôd & toc
fluent â Chrifto,ufque ad complementum ultimi quaternary annorum 34* iub<>

leorum:

De Nouifsimis diebus.

9p

leorumtutficMoyfes mortuuè fit,fecundum hanc diuinahi reuélationem,in media
temporis qua ternary,daobuS quaternary temporibus completís.Multa álíadehac
reícriptá reperiuntur.Multi enim fe ¿nhis fatiga runt,quos uariáconfideratiq^d ua
rías duxit opiniones,ut quiícp fuo feñfu abundet,«t nemo cum alió confentiat Sunt
quçiamtranfada plura terñpora,qug do áí etiam úíri ñon putarúntfucufa.Ectraníi
«erunt fie plurimi,& tranfibunt,in uaríetate interpretationis Prophetiæ DaníelísL
Ego eorum fcripta diligenter perquífiuí,S¿ nihil in illis de hacpracmiífa co nil de ra­
tione annotatum inueni* Quareipfam ad preces deúoti cuíuídam facerdotis,fub
omnicórredióne/criptís mandaui,aliudnon afferens,nífi quód in Déi manu funt
omnes fines terr«3cuius licet concilii eft ab oculis omnium,quantumcun^ fapieri
tum abfconditumitantà tame eft eius benignitas, quód ños uermiculos finit,de Íibí
tantum notis, ænigmaticas faceré conjeturas , quas utï maieftatí fuá:
placet,aut aliquas fuo dono,fine fe uañas oftendít,uí
ab eo íolojfit omnis fapiehtia,qui eft in
ÊeculUtn benediâuà,
Attien.

SECVÑDI TOMI FINÍS;

TO MV S TB RT I VS.

NICOLAI DE
CVSA CARDINA'
LlSilNBÓ Q.V I E> S I T» V B R*
ía pagina dcmonftrabit.

Catalogus librorum oui huic
operi inlunt.
De traftfmutatíonibus Geometría^
pe Arithmeticis complementis.
De Mathematicis complementis.
De Quadratura Circuli.
De Sinibus & Cordis.
D e una redi cur uicp menfura.
Complementum Theologicum.
De Mathematica perfedione.
Reparatio Calendarrj*
io Corredlo Fab.AlphonG.

rv
i
5
45
6*
7
8

‘0

H EtaliaquædamcxGauricoinCufâmadieâit

NICOLAI DE CVS A

Card .ad Paulum magiftri dominici Phy*
ficumFlorentinum,optimumatque Dodifsimum uirum,dc
Geometricis tranfmutationibtrs libellus*
T fi ueteres magno ingenio præditfifcdula inda
gatione conati funt multa tunc abfcondíta fi*
bi ÔCpofteris nota facere, perfecerutltcp utiliter
in plærifçp maximis atqp optimis artibus: non ta
men omne defideratum ín quibusqpaltioríbus
theorijs attigerunt,praeordinante hoc uniuerfo
wfl
rum optimo prouifore , ut in nobis uis illa diui*
naintelligentia* non torpeat, fed admiratione
uehementiori ad ipfa latentia & fdtu pofsibilià
feratur. Ardentius quidem in obfcuri penetratione mouemur, ut quie*
tiusdementisuigorofitatedeledemur. Inter ea autem quæGeometricis
fpeculationibus infudantibus hucufcç impedimento fuere : unum omni*
bus (quorum uires ingeniplibri quiad noftram notitiam ded udi funt, cite
riofîùs obferuant)incognitum remanfit,de redi fcilicet atqj cürui æqualü
tate,autinuicem mutatione ftatuenda. Ita ut non paucis imb pene omni*
bushuicinquifitionideditisjpoftimmenfoslabores uifum fit 3 uia m ad hu
iufcerei notitiam acquirendam à nobis fublatam, hoc rei impofsibilitate
agente, & natura ipfam tantæoppôfitionis coincidentiam repellente. E*
go uerbhuius reí diíRcultatem,ín paruitate appræhenfionis &intermif*
Gone diligentiae, non fum mo acumine uigilantium ut obfcuritasnegocq
depofcit» potius exíftimans: dato qualicunqj ocio, ad artem nouam qua
ad quæfitum pertingerem > me contuli,ei diligenter fatis ob altiores fines
infud a do, quoufq? eundarum meditationum mearumfubfcriptaformu*
lafacilemrefolutionemefficerem. Quoniam autem in tanta &hadenus
gnota arte,à qua non tantum perfedio Geometrica? tranfmutatíonís de*
pendetjfed & etiam íntrodudio ad altíora afeendendi figuratur, non erat
in obfeurítate 8¿ paruitate ingenioli mei confidendum : rede ftatuiad ar*
bitrum peritifsimum atep ueritatís zelatorem confugere, &iamdudum
probadísimo amico inuentionempandere, ut ín datera æquiifimi ¿udi*
cis æftimetur. Noli igitur amice dilediifimeifta,etiam fi in maioribus uer
faris > quafi crudaindigeftaqfabrj cere: leduenim parua, intelleduueró
facillimafunt.Sed quanto trieab annis iuuentutis atcpadolefcentif noftr£»
fbidioriamicitiænodo,atcp cordial! quodam amplexu indefinenter con
ftrínxíftí: tanto nunc accuratius emendationi animum adhibe, in com*
AAa a
mu«

540

De tranim utatîonibus

munionem âliôrunï ( nifi ¿orteffúm ) prôdire non finas.
E-î&ri ieic^ ‘IT
Óft innumeros pehe modos, qúíbús ( femper tarnen deficiens) ad
in ftitutam atterri perueñíré contendí! tàridetn ad principium quo
J|
in libris de docfta ignorantia tifus, füm refpícieiis3uíamihí patefa*
dá extitít. Exigit autem ârsqüàminqüifo, prætereâiam tradita in Geo*
metricis, uerfionem curui in redurn, acredito curuum Jnterqug cúm nut
la rationalis proportio cadat, oportet in quadam coíncidentíáex tremo*
rumhoclateré fecretum.Qüæ cum ín máximo fît (ut alibi traditur) & ma
ximùm fit circulus qui ígnoratúr; ín miriihio qui eft triangulus,inquiri i*
pfam deberi ïbi oftenditur.
Omnium âutem figürarúm muítoru m angulorum quæ poîygoniæ,
8¿ æqualiterarum quæifopleuræ»& eiüfdem Íongítudíníslaterum,qii£e*
andem hàbentes peripheriam ifoperimetry dicuntur: triangulare minima
câpacitàtiâ effe coii flat. Et cúñi tanto qtiadi bet ifop eri metra fitcápacior¿
quantbplurésangüloshábiieiiceritcircuíusifoperimetrarumfigurarum
omniUni capadfsíma3 ad qúam per angulofUni multiplicationem deueñi
ri nequit, ficut nécin número ádrhaxímüm. Nulla igí t polygonia,ádcír*
Cularem ífoperímetrám5píojjortíónehi rationalem habére poteft.
Quia uero differentia capacitatis ífoperímetrarüm figurarum » ¿orre*
fpondet differentiæcirculorum íñfrá fcrip torum eífdem(ut iam ante hoc
íiotatunáeft) ideóneccirculusínfcríptusquifemperminoreft, heccir*
. cumfcríptus qui femper maior eft, circulum ífoperímetfum rátíohaleiri
proportionem habebit Semidiámetrí autem illorúñaiámdí&orum circii
lorum, maxime inæquàles iri trigo ño éxíftunt5in alijs aútem fuccéísíue mí
tiusiriæquales.In circulo uerô ¿foperí métro coïncidentes, cumíbí inferí*
ptús circûmfcriptus & periphériá coïncidant. Inquirendum autem,qui
arte ad côincidentiamipfamatq? pfopofîtum pertingere úaleámúsi
Annotationes omni fan¿tí.

Pô ft innúmeros péñe rñodos:qüíbus(fempéf famén deficiens)
^“Multúm híc teftatur de Cuta te íñfudafe, ín ínquííícione uerííonís curut ín rediij
ac redi in cruum: inter quæ nulla rationalis proportio cadítúir poftea declarar) hoc
eft inter polygoniam ÔC circulum ifoperimctrum,nulla proportio cadit, quàe fir tan?
quam numéri ad numerum. Et ideó proportio quç eft ínter polygonii & circulum
ifoperímetíum dicitur irrationalis,# ignota fíne íúrda. Èrob hoc dicit,fe creium ík
lüdlatere in quadam coincidentia extremiorum,qu£coincidentia cum íñ maximo fit
(ut ipfe tradit in de docfta ignorantia ) ^maximum Ht circulus qui ignoratur : in mi­
nimo igitur qui eft triangulus > inquiri ipfum fecretum ibi debere offenditur. Sub>
iungit&dicit.
Omnium autem figúráruñi multorum angulorum polygoniae.
4f Sed ante quam ulterius procedamus,quin^ propofitiones declarandas propone*'
mus,ut facilius fequenti a ual eant inteliigi.
,
Prim a Quanto polygonia círculoínferípta plúra habuérit íatéfa}plurefueáñgú/
lositanto maior erit eius area # circumferentia. Quantouetó habuéritpauciora:
tanto maior erit eius área ¿¿circumferentia minor. Quo fir^ut circuli area # circum/
feren-

Geometricis;
ferentb,maiorfítarea 6¿ círcunferentía cuiaslybet polygoniae fiibí inferí ptx.
íffPacec : Sir defcríptuscírculús a, cuí per
quarti Eudídís inícribo quadratum b c d e.
c
Et perincerti) Euclidis, díuído artum b c in
\
duo aequa ín puhóto f. trafio b f fc, quæ e/
\ runt squales per 27.terti) Euclidis . Neceífe
\ eni m eftb ft eciam,redèf celle æqualê»cum
\ refecent aequales arctis. Rurfustrahoa f,&
ubi fecat b c chordam, pono gterit chorda in
duo aequa diuifà/icui St arcus,
I ¡çPateti Nam per ultimam fexti Euclidis ja
/ c&b afanguli funt aequales,^ latera çquos
y
angulos continentia inuïcëm funt aqualia,
'cl
Igitur per 4.primi, erunt ifti trianguli bafÔC
fac aequales & srquianguli.Et quia per 4 pri­
mi Euclid is,anguli a f c6¿a c fiunt aequales,
quia anguli ad bafímr.éfunt igituræ quaîés à f b & a f c.Et ultra fc St f g aequales funt
b f &f g,& anguli fub ¿pits lateribus contenti : igitur pei-4 primi Euclidis,ifti trían/
gulicgf&bgferüntæqualesj&aequianguli. Écexcoñfeqüentiper4.fextiJlaterá
relatiua proportionalia erudh Sicut igitur b f ad fetita b gad g c*Erit igitur b g æqua
lis gcjficutb fæqüâlis fc,quôd fuit pfobáñddrri; Exhoccónftat,qübd retftâ dudtâ'a '
centro per mediètatem chordae ad arcum,diuidit arcum índuoxquá; Quia fcarcus,
eft odaua pars circumferentipcirculi,eritf c latus oâôgoni circulo inferibendfique
dico maiorem aream haberequadrato«pariter & circumferentiam. De area fatis côftatîNam dempto quadrato ab otftogono,erunt quatuor tríanguli refidui, quilibet
æqualis triangulo b fc. De circumferentia patetinam cum cgf fit angulus redus e/
rtt fc maius lacus triaûgüli, per 1 s.primi Euclidis. Quare maius erit g c,ítidem b f má/
ius b g.Quo fit ut b fSt f c íimul,màiorà Tint b c, per io. primi Euclidis. Vnde ficut b
c eft pars quarta circumferenttaéquádrátiiitabfáí fcfimul,facítintqüártam partem
circumferentia: odogoni.Vnde conftat circumferentiam o<ftogohi(quia plures ha/
bet angulos pluraq; latera quadfatojmaiorem efle circumferentia quadrati. Et ex
oppofito fecunda pars propofitionis palet. Correlarium ficpatëtmam fi ponatur ali
cuius polygoni» circulo infeript» circumferentiai»qualiscircumferenti»ipfius cir­
culi: tunc polygonia maiorêm habens circumferentiam circuferehtíá pôlygoniæ,
quæ ponítuí aequalis circumferentiae circuli ¿ non poiïèt ipfi círculo ítifefibi, qitod
eftfalfum. Namdáto quocutícg árcu,ípfeper ¿9, tertíj Euclidis íri dtío æqua díuídi poteft.Quód fipórtíóníbuschofdgfubiendantur:eruhtipf£cotd¿latéra polygô
ni», habentis tot in duplo angulos St latera, quot habet polygonia cuius chorda in­
tegri arcUS latüs érat;Alitet patetinam f c eft rnâiôf g d,per 1 s.primi Euclidis. Vnde fi
g c médiétás dé b c, fubttaha tur ab arcti fcialíquíd erit féfíduíí,fimiliter fi b g ab a ten
f b.QUó fitüt omnís ârcüs fuà chorda fit maion Nath b fc árcus,maíor éft chorda b
c.Et cû tôt ín círculo chord» fint, quót latera polygonia circulo ínferíptahabet îéft
neceífe ut omnes chord» fïmul, minores fint arcubus fimul fumptis >St ex confe/
quentícírculi area circum fe ren tí a, maior eritarëà St circumferetia cuíüfcunq? pó
lygoní» ipfi ínferíptx ex quibüs patet prima propoftioí
, '
¿■Secunda própofitío eft. Quatito polygonia círculo círcumfcrípta paucíóra haz
bueritlaterai tatito eríteiusarea &cicuinferêfiamaior.Quanto uerô plufahabuerit:
lateraitantô eíus area St circumferentiaeriffninor. Vnde euenit,ut circuliaiea St cir
cumferentia,minor fit St circuferentia cuiuslibet polÿgotiig ipfi circùmferiptæ.
PatetiSit deferipeus circulus a, per 7. quarti Euclidis circumfer ibo ei quádrátühi
b cd e.Traho à centro a ad medietatem lateris b c^rediám a
âd medietatem late­
ris cd traho a g,erit ka g anguiuS rèâus:cum a k fuper b c, ÔC a gfuper cd,perir.teftq Euclidis fint perpendiculares. Qud fit Ut k g arcui fit àrcuà quàdrantïs.Rutfiis tra
AAa

í

hoa

De tranfmutationibus.
-

hoafc:quiaakækcfunt»qu3Ïes(ca.
ç b Fit ut diametrus circulijerunt angu­
li k a c& a ckaéquales,per oprimí Eu/
clidisModo quia a k c reâus eft angu
lusterit k a ouel à c k medietas redi, cu
per p.prímíEuclídís fimul aêquales a k
c angulo. Eódem niodo dicendum eft
2 deacg&gaciquiaàg&gcfuntçqua
les.Vnde côftat k a t S c a g,effe aequa
jes angulos. Quare per ultimam fexci
Eucl id is, a reus kfaqualis erit arcui fg
Deinde traho kf, redama i h anguftis
redus per 5. certi) Euclidis, S¿ íímiliter
ak h. Quo fit tit per 8 .Texti Euclidis,a i
í **
kW
& Cla A.
kU
h fiht
orthogontj fimi lès, qui <»
a
V
MIIUI VI UJVgVUlJ
k ierit médíó locó propçrtiohah'Sjincéra i Se h l Vnde ficut i keft femilatus odogoriijCüíüs prima eft a i;íta k h ¿ríe femilatus odogonf;cuíus prima erit a k. Trahoh.fr
«juaéeric «qualis k h : funt ením ifti dúo prthogoní k i h & i i h squales per 4« primi
Euclidis,eo quod k i 2¿í hxquáles funt,fi & i h: fimílítéráí anguli fub ipfis conten/
títeum fine redil. Conftat igiturkhôChf.facerèlatüsodogoni circuío circumfert/
bendLVndedicokhó¿ hffimul,minora eííeíémilatergquadrátífcilícetkc.
qpPàtet id hoc pa AoiNani communi dempto, fcilicet k h reftdua erunt h c & h f,6¿
b

cum a fh angulus redus firent per 13.prt
mi Euclidis h f cangulus redus. Et ex cô
fequenti per 28♦ primi Euclidis : erit h c
longius latus quâm hf. Similiter képars
odaua circumferenti» quadrati’círculo
drcumfcrtptí, maior ef it kh & h frfimul
facientibus odauam partem circumfe/
rentiaeodogoni, eidem circulo circumferipti. Patet prima pars propofitionis.
Secundauerô ex oppofito patet. Coire/
larium uerô patet fic: nam fi quis dixerit
circumferentiam alicuius polygoni» cir
culo circumfcriptp,»quakmeife circum
ferentiçcirculicuicircûfcribitur:ex hoc
'd* (equitur, quod polygonia minorem ha­
bens circumferentiam, quam polygonia cuius circumferentia dicitur circumferen­
tia: circuli aequarijnon poterit circulum circumfcribere,quod eft falium.Nâ data qua
curicj polygonia circulo circumfcripta, poteftdari minorôf area & circumferentia
ualéhs circumfcribère circulum, eo quod arcus omnis in duo aqua diuidi poteft.Ex
cuius diuifione pendet, quod continue maior polygonia poteft circulo inícribi,6£
minôr circumfcribí üt ex diuifionearcus quadrantis in duo «equa,pendet inferiptio
odogorti in circuloiqui maior eft quadrato eidem circulo ínfcrípto,g¿pendetcírcuferiptio oAogoni circulo,quiminoreritquadratoeidem circulo circumfcripto. Pa­
teti git ur fecunda propofitio.
qfTertiapropófitioeft Ex multiplicatione prim» cuiuslibet polygoniam mediera
tem peripherice polygonise exurgittedangula are» polygoni» æqualis. Vnde ma/
nifeftum eft,ex multiplicatione femidiametrícírculí (qu» prima circuli dicitur)in
medietatem peripheriæ ipfius circuli, exurgere redangulam areae circuli aequalem»
«Jf Patet:namfuper quodlibet latus polygoniae duo fiut orthogontj aequales, per pri
mam
fecundam polygonixÆx quo euenir,ut omnis polygonia tot ín duplo con/
tineat or th o gonio s, quot latera habet* Vt fir datus quadratus bed e, traho a f prima,
quaç
b

"

Geometricis .

94$

qdæ eft reda a centro ad medium latusd uda. Similiter traho a c 8¿ a b,& fiunt duo
orthogoníj.Omnís reda duda à centro poly
goni£ ad medium latus.perpendículariter fu
per ipfum latus flat.
Nam círcumfcripto
círculo 3 erit: b c chorda ,
à centro igi✓
tur per tertíf Euclidisîafdudaâcentro ad
medium chbrdæ,fuper chordam erit perp en*
diculariter. Erunt igitur odo ortbogonij in
quadrato ut confiât. Vnde dico,quôd ex muí
tiplícatíone a f primae in medietatem lateris:e
produciturredangula dupla adorthogoni/
um polygoniæjper ¿p.primí Euclidis, ut coti
fiat in ifta redagula â fc i,quæ dupla eft ad orthogoniumafc.Etexconfequentiex multi*
plicatione a fin medietatem périphérie, exur
gitredangula dupla ad medietatem o rthogo
m*orum,quæfunt4-.Qpare ipfa reidangulaareae quadrati,erit æquah's ut fatis coftat
Et ita de omnibus polygóníjs.Et quia hoc de omnibus dicatur polygonrjs,ueriftcaturde maxima & minima uerificabitur, quare SC de circulo . Patet propofitio cum
fuo correlario.
^Quarta propofitio eft.Quanto polygonia ifoperimetraplura habuerit la tera:tanz
to eius fecunda minor,prima uerô ÔCareamaior. Quanto uerô pauciorajcancô eíus
fecunda maior,primauerô & area minor. Fit etiam ut circuli ifoperimetri fecunda,
minima fittprima uerô 3^ area maxima.
4fPa tet:ÍH tríagúlusb cd defcriptùSjfimiz
h ter & quadrams g hi k ifoperimeter : in­
fer ib o S¿circumfcnbo eis circulum,& à ce
tro admedietacem larerurç educo a c & fl
primas trigonii quadrati. Similiteredu/
co fecundas,a b f gtdico fg minorem e£
fea b,& fl maiorem a e :ed quôdquadraz
tus(cum fit ifoperimecertrigono)plura ha
bet.latera:quam trigonus. Patetmam ficir
culo ab noluero inicRbere quadra tum, cir
cum ferentia talis quadrati ma io r er i t circiiferet ia trigoni eidem circulo infcripti,per
primam propofitione. Quo fit ut circulus
circumfcribes quadratum ifbperimetrum,
minor fit círculo ab, S¿ ex confequenti fg
femidiametrus,minor eft a bíemidíametro.Erit igitur fecunda quadrati,minor fecu
da trigoni ifoperímetrú Rurfus fi círculo a e círcumfcrípíero quadratum, erit eius
circumferentia minor circumferenti^ trigoni eidem circulo circumfcripti3per fecuz
dam propofitionem.Quo fit ut circulus cui circumicriptus erit quadratus trigono ifoperimeter»fit maior círculo a ejquare circulus f 1,maior erit circulo a e.ôf ex coníequenti fl prima quadrati,maior erit prima trigoni ifoperimetrijciliceta e.Quaremu
Itíplícatíofl in medietatem circumferentia: quadrari,maiorem aream defcribitjqua
muldplicatioaeprimx trigoniinmedietarem circum fer en tía trigo ni, quae æqualls
eft medietati^circumferentiae quadrati. Ex quo pater, aream quadrati maiorem effe
area trigoni ifoperimetri.Et ita de omnibus polygonijs ifoperimetris eft dicendum:
patetpropofitio.Correlarium fic patet Nam cum ultima polygonia ea fit,quæom/
nes in numero laterum excedir,quæeficircuîus,qu!ainfinitumlaterumeft:ideôfeciï
da circulbminimaerit polygoniarum. Eius uerô prima maximatitidem eius area
maxima polygoniarumifoperimetrarurmpatetpropoficio cum fuo correlario.
AA? 4»
4fQuint&

De tránfmutatíónibus
PolygonixifopetimetrxadÎQUÎcemhabitudtncmtenent.quamprirnæ
longitudine adinuícem.
^Patet ficífit data reda m r, quae diuidatür in poda £,pér n fexti Euclídísífic quod
o hipadpr fit, ufc prima trigoni ad primam quadrati iíbperí
o
metri. A pun&Ô p educo perpendicularíter reda p o¿per
ii.primi Euclídis;fitqj p o ut medietas circumferentis tri­
goni, Êft friartifefiS, quod multiplicatione ¿n p in p o,fíeí
redangula m n o p squalis trígono ¿ rnultíplícatíone p
r ín p o, fíei re&angula o p q r æqüâlis quadrato ifoperi/
metro per ultimam propofitionem. Vnde harum redan/
gularum proportio minoris adtnaiorem, erit tâquàm pro
portio mp ad p r longitudine ¿ per primam fexti Euclidis,
Sí ita de omnibus ifoperímetris eft fecundum: patet pro/
pofitio.His dedudis,ad inftitutum reuertamur. Dicit igi­
tur de Cuía; qüod triangulus inter ifoperimettas eft mini/
mæcapâcitacis:quod côftatper quartam propofitionem
prsemiflàmi Nulla enim prateream pauciora habet late/
raaquare &nulla praeter éàm íhíñórem habebit primam,et
ex confequentímínórém aream ifi'ccp minimae dicetur car/
pac itatis. Quod uero tanto qüálíbet polygonia ifoperi/
metra fit capacior,quanto plures ángulos habtieriticoftac
pejr quattam propofitionem prxmiilam/um tot quaelibet
. "'"'h'
poIygOhíáhabeatangúlósjquotIatera:ldc¿círcuIusífo/
pérímetrarum figurarum erítcapácífsima , ut didam eft per correlation! eiufitem
quartae propofítionís prxmíífa. Ad quem circulum ifoperimetrumjper atlgulorum
multiplicationc,aut per laterum multiplicationem , deuenirinequiqficut necin nu<
mero ad niaximuminam ibi angulos & latus coïncidant.Ideo ibíangülus fimpl/citer minimus eft,fimiliter latds fimpliciter minimum, Nulla igiturpolygonia,ad cir/
cularem ifopeft'rttetram proportionem rationalem habere poteft. Ex quo pendet,
circumferentiam circuli ad diametrum, lóngftudírié incommêfurabilcm efle. Nam
per quintam propófítíóríum præmiflam, habitudo quadrati ad circulum ifoperíme
hum,eft tanquàm proportio primæ, quadrati ád femidiametrum circuli ifoperíme/
tri,quæfemidtëmeter prima circuli dicitur. Quod fi quadratus ad circulum ifoperi/
tnetrum propórtíogem noñferuét rationale, nec prima quadrati ad femidiamemim
Cit culi ifoperímetrí,longitudíne htionalem feruafrit proportionem. Vc it r defer ipfus quadratus g h i aprima quadrati fit f lyfecun/
th
da fg:circulus uero ifoperimeter fi cf m.Quia qua
dratus ad circulum ifoperimetrum eft incommen
forabilis (fi enim proportionem feruaret rations*
lem ad ipfum commeníurabilíseíTet) idep( ucdi¿himeft}fl adfm,eftlongitudíne<ncommetifurabilis:&econtrarip,fm ad fl. Sed fl commenfura/
bilis eft ad circumferentiam quadrati, cum fit pars
eius odaua: quare f m ierit longitudine incomrne
forabilis ad circumferentiam quadratí,6¿excom/
fequenti ad circumferentiam circuli, quæcircum/
ferentia quadrati aqualis eft.Si enim fm effet com
menfurabííís ad circum fer etiam circuli s effet com/
meníurabilis ad fl : cum fl çommenfurabilis lon/
gí tudine fi t ad circo mfentiam circuli,per 8. décimé
Èucltdis.At qqia fm longitudine eft incommenfurabilis ad fljeric pariter fm longi
tudine incomêfurabilis omnib.comenfurabilibusad fl, Quare 8¿ad cirçiïferentiam
círculi¡ógítudineincÓm€furabíliserí6.SimíIit€tfmduplicataj q erit diametros cir­
culis

*4?

Geometricis;

iuîiærit ad circuferetia circuli logítüdíne íncÓméfurabílís^cotra.Subíffgít SCdí cíe
Quia uero differentia capacitatis ifopefinietraru figurarum, cortefpÔ*
ciet differentiae circulorum infrafcrïptorS eifdem, utiaante no taturh éfL

4[Iu hoc quôd differentia circulorum tnfraferíptoruní attenditur penes excel!urn prs
marum3fimilKer& differentia polygoniarum, atteditur penes tundem exceiluni,
Ethocdiuerfimode :nam exceflus ptimae quadrati; fuper primam trigoni ifoperimetri,excedere fâcit(ÔC,ideo differentia dicitur ) fuperfícíem quadrati (uperficiê tri/
gonf In quo idem exceflus excedere facit primam quadrati longitudine primam tri>
gonúAt idém exceflus excedere facit circulum quadrato irilcriptu, circulum trigo/
no inferiptu : iri quo ipfe exceflus ekcedete fácít prima quadrati poteftate prima crt>
goni.Quare(didtdeCufa)neccirculiisin(cripttis,qfempêrmih0reft,hèccircGfcri
ptus,<jfemp maior eftcirculo ifopérimetroíad ipfum circula ífoperimérru rationa­
le proportione fiàbèbiuNâpercorrelàriQ quartae pfopofitioni$prniflç,fecundacir
Culi ifoperimetri,minima eíft ínter ómnes fecGdas polygoniam i¡ ope rím ètrariï:6< i/
deoqlibetcirculuspolygôniæcircûicriptus,maioreftcírculo ífóperímetro Erper
ídeicorrelaríümiprimá circuli ifopedmétrímaxíma eftinter omnes primas:ídeb qui
libet circulas polygoniaéinfcripíuSjminoréft circulo ifoperímétrch Vndeíémidía/
metri iáditftornCírculórumjfcíhcétpolygonfiscircGfcfíptorum 0¿ínfcfiprom}maximè in^quales ín trígono exiftut,ináli¡js fuccefsíué minus inæqüàles; Nâ fteundá
trigoni ÔC prima, q fünt fémidiamOtriciréulpriïcifcufcriptorum&infçn'pcoru.màxi
mefuncinæquâles,ptt*qugrtâpropofitioné pmiflam, eu nulla pauciora habeadaté
ta trigono. în quadrato maTa&funtinæquaies:quia prima mâiof eft prima trigonr,
&fecûda minor fiteuda trigbmWnde in cirtuloifopeh'metrb Coincidieres emtjcui/
biinfcrjptusacíircüfcfíptus,&fpeíiphefía coincidârJiic^fetûdapnmxæquaiisÀYcir
euferéntia circuli infcripti,æqüalis tircûferentiæcirculi círcuícriptf Ex hís côftatjft
circuli polygoniæ iriferíptí Jncomenfurabiles fint circulo ifopimëttô,eô quod pro­
portione feruât írratiónale(fí ením jppórtíone feruarêt rationale, comefurabiles u/
ti<ÿ efleritjerit no modocírcCíferéntia círctilí ad diametro longitudine incômenfurà
biliSjUerüâf pOteftate Patetrefumaifigura ultima, & quadratoiofcribatutcircub?
circudutfti one fixerit g iâ di (ft a circulus f l,ad cir/
culu f ni incomenfurabílís.Et g i duodecimi Eli
didiSjCircub fl ad circula fm le habet,ficut qua
drátüs fl ad quadratu fm.ldê qppe íudicíñeftdé
habítudínequadfatí femídíarnetrícircüli,ad quai
dfàtâfermdiamecri alterius, habitudine qua*
drati diametri círCülí,ád quadratu diametri alteri
us.Qubd fi quadratus fladquadfatufm fit ineo
mefurabilis;erit f 1 ad f m potentia inCÔmèniurà
bilis Idê nâqj eft quadra tus linee,
pdtêti a.Vri
de circfifereatia quadrati, q eftlogitudirie ocftu/
plà ad f 1: ciri c pariter poteftate incoméñfurabílís
adf m,ó¿ adbmnes comenfurabiles ad f m.Qua
ré ad fm duplicará,fiue diámetru circuli i foperimetri.Etex cofequetí circuferentiá circuli f m ad fuá díámetru,poteftate erit incômë
forabilis, eu g' hypothefim circuferetia circuli fm > x qualis fit circSferêtiç quad fati g
h i k.Sí ením fm poteftatécÓmunicatet circuferetia circuli tcómunícarél poteftatei
fiptr «.decímí Euclidis,cu fl comünícet poteftate circuferetia circuit * QuæcSq} co/
inuriicât lôgitudiné,cÔmunicant poteftate.hoc eft:qcunq^ funt Íogí tudine coment
furabíles,funt6¿ poteftâtecomenfurabiies.Lineæ communicantes ,lineæ rariona/
lesilirïeæcomenfurabilesjide. Patetigitur quomodo fi circuli polygoriiç círcuícríz
ptí 8< infcripti^fincad círculo ifoperimetrum incommenfurabiles,iîue ad circula ifo
périmetrum proportionem feruentiríatíonalem:eritdiametrus circuli ad circúmfe/
éénciártí ípfiúSjhort modo longitudíñejúerum& po ceftate i néommenfurabilis.

AAa

i '

Vídefift

54<í

De tranímutationibus

ídetur autem ad artís quæGtæfufFicientiam pertínere,prímumut
datæredædetur æqualis curua. Secundo, ut fecundum habitu*
dinemcuruæadcuruam,deturredaad redam. Tertio,utinter
duaslineasre<ftas,duæproportionales continuæ afsignentiir. Quarto,ut
fecundum habítudínemduarum datarum, fciatur ad tertiam datam dari
quarta.Primum hadenus ignotum, fecundum non confideratum,terti*
um à paucis & obfcuré tadum > quartum clarea multis explicatum com*
plícaturinhisiftís. Quæ circa hæc neceflaria funt>in exemplaribusfub*
fumptionibusoftendere conabor.
4|f Dicit fufficientiam artis tranfmutatoriae quadîtæ , quatuor praemittenda effe de
hecefsitate, quæ in textu funt declarata t & quâm neceflaria íint, íequentia manifcfte declarabunt.
Primum præmiflum.

OíTelíneam curuam efle, quæ datæredæ nec maior nec minor fît,
ab omnibus admittiturdicet non omnes eam afsignari pofleafFir*
met. Poteñígítur períphería datæpoligoniæ,circuli alicuius peri*
pherianec maior nec minorefle, ut iit ifop eri meter. Sed quo modo hæc
detur inquiramus.
Quoniam autem tanto circulus polygoniæ æquilateræ feu ifopleuræ
circumfcriptus maior, quanto ipfa pauciorum angulorum fuerit, & ei in*
fcríptus tanto minor:hípc nemo negarepoteft,quin omnis circulus poly
goniæ æquilateræ infcríp tus, minor fît círculo ifoperimetro, atçp omnis
circumfcriptus maior. Quare inter infcriptorum & circumfcriptorum
ifoperimcter cadens, habet femidiametru omnifemidiametro cuiufcunq?
infcríp ti circuli, cuicuqj polygoniæifopleuræ &ifoperimetræ maiorem,
&circufcripti femidiametro minorem.Manífeftabítur aut id quod quçti
mus,poft multos difficiliores modosfacili cofequëtia ex hacppofîtione.
Semidiameter circuliífoperímetrí trigono ínfcrípto, fe habet ad lineam
a centró circuli cui trigonus infcribitur,ad quartam lateris duda m,in pro
portione fcfquiquarta. Sit circulus fuper a centro defcriptus, cui b c d tri*
gonus infcribitur, diuifo b c latere in
quatuorpartes cquaks perefg figna
tas: dico fî de a ad e línea d uda, protc
datur per quartamfuiutfîtah,illam
fore femidiametru círculí,cuíus círcS
ferentia æquatur tribus trigoni lateri
bus. Hoc fic facillime uerú coproba*
tur. Na trada de a ad f línea,illa femi
diametrum circuli ínfcríptí fore con*
flat, qug eft: om nía circulorum inferí
ptorum polygonqs ifoperímetrismí
níma. Et fimílíter linea de a ad b du*
da,

P

Geometricis.

$47

da^ftfcnidiametercirculicircumfcriptfquæeftomniu circulorumcír*
cufcripcoruíroperímetrispoíygónijsmaxirna.Etfideapropefad i pun*
dumlineadux«rís5exteñdcridáífecündú habitudine i f portionisàd b cía
tus,qu£ exteñfa fita iGillámeffe minorem femídiametrocírcülí ífo jperíme
trieft manifeftum,cUm femidiatneter circuli ífoperimetri, fit omnium fe*
mídíametrorum circulorum ínfcríptorum polygonqsífoperímetrís ma*
ximá.Similiter fi de a prope b ad pundtüm 1 línea düclájextehfá fuerítÍec5
dum habitudinem portionisl f ad B c, quæ fita tn; ill am effe maiore qü£Íi
ta per fe clárü eft, eum quæfîtà fit omnia femídíátnetrórn círculórü circii*
feriptoru polygoníjs ifogime'trís mínima. Poteft igít ínter1 & ¿,ad alíqüe
pundu de a linea ducí,qü^ extefa fecunda habítñdínepoftíóriis ínter pu*
âutn illa & f cadentis ad làitus b c,æqüabïtur qUefîta.Pàriformiter fi fue*
rítlíneaáí exteñfá,fecundum habitudinem portíonísí bad b c,iit fît an: il
lam miriore fore qu^fîta eft mahifeftû.Etfimílíterfi fuèritàl etfténfafécüri
dû habitudine pórtíóhis i B àd b c,ut fît a o : ilia maiorë effê qiiæfîta certS
exiftit.Cadet igitur ínter 1 & i; pun&us, ad que de a línea d uéta, & extenfà
fecunda habitudine portionis ínter pundu illa & b cadentis âd b c latus
aquabitur quæfîtfi Vnde uti reperitur püncftus puta i, ad que de âlihêà du
da fî extêdaturfecudü habïtudinëàmbàru portionum, fine üerfus b fiue
uerfusfad latus trigoni: mànêt minor.Bt alius pûdùs uidélicetl reperitur
adqüëdea linéadada,fîueextêdaturfeciindûhàbitüdineuniusfîüeàltè*
rius portionis, àdlâtustrigohirfit temper màiorquefîta, Siceritpundus
tertius,adquem de â lineadüda; &extenfa fecundum habitudinem ciiíüf
cun(^pórtíonís3 ad látus trigo ni: ribn fit nec tnaiot nec minor qUSefità. Et
confiât,aîium quàm epühdüm effeñonpoffe, in qtiofolùmfecudùm ü*
triufçp portionis extéhfîônem idem eüenire poteft, Pôteh's pàriformiter
dicerêjfîài linéáextendaturfecüñdumhábitudíñemfíádb c, eft minor:
&fî extefidàtuf fecundum habitudinem quadrati ífádqüadtatUrñfi fiêft
minor.Etfî à b extendatur fecundum habitudinem Ifàdjti c,èftmàibf:8C
fimílíter fî extendatur fecundùrn habitudinem quadrati 1 fad quadratum
b F, eft maior. Erit igitut pandius ínter í & í,ad ¿juem de à centro línea dü*
¿la 8¿extenfa fecudum duashabitudínesiam dí¿tas,nec maíor nec minor
efit quæfîtà,& hôc pimdüm rieceffátío eft Pbteris etiani adqcérè tertte
am habitudinem, fcilícet fî à i extendatur fecundum habitudinem quadrà
ti i f ad quadratum b F, &iècimdùm habitudine i Fàd b c, habitudinem
b iád b c:eft fenipér mirior. Et à lèxténfàfecuhdüril illàs habitud Inès, eft
maiof.Eritigitur pùndus ad qíiemde à centro Íínéa duda, 8¿ íecühdum
iftas ternas habítudínescxtcnfainecmaíornec minor quæfîtà, 3<eñe pu*
dusæquidiftansà pündob,&àpundof. ,
Probatur autem ídípfum Bac uiá. Mánífeftumeñíribrnnípolygoñía
ífóperímetra, lineam centro ad pundum medrj lateris dñdám > cffefe*
mi*

£)e tranímutationibüs
widiâmetrum circulíínfcríptí:fécundum capacítate fiueaream maiorem
polygon^ plus accedentem àdæqualitatém femidianietn circuli ifoperi
metrfiÉtfimílíter líneátn düdàm à centro ad finalem terminum lateris,ef*
fe fenídíam etrüm circuli citcUnifcríptí: 8¿íllám tanto minorem continuè
fieri,quanto capador füérít polygonia. Cadet ígíturínter illa duo pun*
da,fdlicet terminalem &f medium lateris cuiuslibet polygoniæ, pundus
ünüs,àd quem fi linea de centro ducitur, 8¿ fecundum h abitudinem quas
drati portionis inter pundum côtàdus & medium lateris ad quadratùnï
hiedi) lateris, uel fecundum habitudinem illius portionis ad latus exten*
datur, erit ut femidiameter circuli ifoperimetri.Ethoc quidem nihil hae (i*
tationis habet, ContíngicautémhUncputidümin omnibus polygonijs
differenter diftare ab altjs duobus pundis > fcilicet terminali 8¿ medio las
teris: plus accedend o âd medium lateris, & recedendo ab extfemali, quan
d.o capacior fit polygonia . Sicut igitur hic pundus continue accedit ad
medialem in capadon.bus,qüoufq? in capacifsimam deUeniatur, ad coins
dd.entiam omnium illorum trium pundorum:ita neceffáríó in minus ca
pacibus>recedit pundus ille à mediali,quoufque in minime capaci ab illis
duobus pundis maxime diftet. Quare e eft medius pundus,aequaliter
maximeàbexcremis diftans,in quo in capacifsimo trigono habetur que*
fitum.Ob hoc omnis femidiameter circuli circumpfcripti, cadit dea cen*
tro ad aliquempundum lineæbe, fecuhdum praefatas habitudines por*
tíonís uerfus b extenfae,6¿ae fie extenfa,eft othniüm illorS minima,Hinc
eft femidiameter circuli ífoperímétri, cum ipfa femidiameter fit omnium
remidiarnetrorUm talium círcumfcríptibíliuhl circulorum minima, cum
qua coincidir màximà femidiameterínfcríptíbílíunu Vndeínepudoeft
coincídehtíaafeenfionúm, defüerfus efemídíámetroturn circulorum ín*
fçriptibilium, &defcenfionum debüerfús tfemídiametrorum cículorum
çircumfcnptibiliunr.éxtenfîohibUsfadisfecundumhabitudinesportio*
hum uerfus bin una,&uerfus fin allá.
Annotationes omní faned'

i Poffelíneam cur uam effe > quædatæ tedæ nec maior nec minor fit
ab omnibus admittitur*
Ad quorum declarationem, fit deicríptus quadratusb cdè,circumfcribo & inferíbo ei circulum. Eft manifeftum per iamdida, circumferentiam circtili ab,maip/
rem efte circuiUferentiaquadratiiSC circumferentiam quadrati,maiórem eíl'ecircuferentia circuli a figitur iemidiametriis circuli ifo perime tri quadrato, maior erit a f,
& minor a biquare ÔC medía erinQuód fi a feermínó a fixo, moneatur fuper fb ner/
fus b:erit motus eius a puniio f ad pundum b, tanqüàm tranfitus à minore femidiametro circuli ifopenmetri âd mâiorem,8tper omnes intermedias Non enim poteft
aliqua dari imb nec intdligiqiiâé iit maior a fá¿ minora b: quin cadat æqualisinter
b 8C f,eb quod fi unus eius terminas in â cenito collocetur,aliùs terminus continget
bô£ fin aliquo pundo.Exhocconftatjqliomodopofstbilefitducere redam acen/
centro a,ad redam b f,quae œqualis fit femidiametro circuli ifoperimetri.Nam quæ
cunq? fit illa,erit minor a b SC maior a f, & ideo una de intermedijs inter a f& a b. Et

*49

Geometricis*

obhoc a f curtí mouettfr uerfus b modo
præfâtojnecefle eft quod trâfeat per aequa
km femidiametro circuli ífoperimetri,qá
ira tiítr per omnês íntermedias,quarum una eríc ut femidiameter circuli ifoperímez
trí. Ex quo patet pofsíbílítas quadrature
circuli ; Cum enim a f mouerur terminó
a fixo fuper f b> continue eftititur maior*
Nam cum in b peruenic, coinciditcuma
b* Neque audiendi funt qui moliatur hac
propofítiónem non neram reddere, icilicet fittranfitus à maiore ad minus
per
omnia intermedia,érgo fittranfitus per equale* Dicimus enim eam efle necdlari.......
. amíqúiafequirúr fittranfitus à maiore ad
minus,# non per æquale. Igitur non fît tranfitus â maiore ad minus, per omnia in/
ÚrmedíaiQuafíi redé inteUigaritur, nihil obfcuntatis habebunt*
¿ Quoniam aut tanto circulus poîÿgônig æquflateræ,feu ifopkure &c.
^Quomodo autem circulusc/rcumfcriptus tantómaior fit,quanto polygonia pati
ci )rumfuetitlaterùm(nfcriptusminor; iam fatiséxpreffumeftperfupenôra. 1deo omnis circulus circumfcriptus polygoniae æqùflatere, maior eft circuló i fop er i
metro,# inícíifc>tas mínoríut ibidem montera tum eft,
•.»’**

!

4

•'*■■**

I ' '

“¡

f

*’

J Semídiametéí circuliífoperímetrí trígono ínfcríptoXehabctad.&c*
IfHícponítpropofitíOriem artis,cuius fenfus eft* Semídiaméter círciilí ifoperíme/
iri trígono circulo infcríptó:fe tíabét ad lí
neam à centro circuli, cui trigonus ínfcríz
ptuseftjádquarta lateris trigônidudarn
ínpropórtíone fefquíquarta longitudine.
Refumpta figura literaóqüía a b ponitur
femidiameter,# e pundus eft quartae par­
tis láterís b a ideo a tí ad a e, longitudine
çrit fefquiquartá.Vnde fi i f fit pars odauà
laterísbcjerítakadaí fefquíodaua Iongítudíne,óuiaéxterifa eft fécundum haba
tudínem i f ad b C. Sícut ením i f ad b c: itai
i kad aklóngitudine. Et fi b 1 fit ftmiliter
pars odaua lateris b c:er i t a m ad á 1 longi
tudínefupertripertíens otftauas, qtiía ex/
tenfa eft fecund um habitudinem Iffmuni
p<ftauarum)ád b clongitudíneJuxta áútem pofitioriemi Archimedis, ponentis dr¿
éiímferentiam èirculi addíámetrumlogitudíne minorem tripla fefquifeptima,&Zma«
(orem tripla fuper deCupeftiente feptuágéfímas primas tconftat a k mined em efie;
8<a rti maiorem femidiametto circuli ifopérímetáSequicur
,
ijrPoteftinterl&iputidius dari, ád quém de a centro linea dutcfta & extenfai r ;
íjfHócmóuet eum, eo quód fecundum praefatam extenfionem ; datur plus fcilicet a
K^uárédabiturnecpluSjnéctriínus.Sequítur.
. ,
<Pariformiter fi fuerit linea ai exterifa fecundum habitudinem portionis i bftriùïn
bdauarumjadbclongitudin^quaefitafi* . • .
.
^[Oninia funt clara iuxta habitudinem Arctíitnédís, de circumferentia ad díáme^
ttu'mcifcúli«Sequitur.
<■ . . ■ «(f Cadet igit inter ï 8C ipudus ,ad que dea cetro linea du&aS¿ eextefa, fecudS habí/
indiné portionis ínter punáu ills &b ¿adétísiad be latus logítudihe/srquabif Çfit?’

950

De rranfmutationibus

4fVt prius fundat fede Cufa,eô quôd fecundum præfatam extenfionem datur plus
fcilicet a 0,3^ minus fcilicet a mquare fecundum prae fatam extenfionem, non d abi­
tar nec plus nec minus ut uidet ur.Benc enim concluderet, fi formaliter fequereturs
datur fecundum hoc plus&minus.lgicur fecundum hocidem,hoc eft ín eodem ge/
nere,datur nec plus nec minus.Sequitur»
4. Vnde utireperitur putidius puta fiad que delinea dudlafeextedat&c*

^Supponendo quôd cadat pundus inter punda 1 &i,ad quem de a centro linea du
¿la, & extenfa fecundum habitudinem
s"
. portionis inter pundum illum &fcadenSfi/íL
tls ’ ad latus k c longitudine fit æqualis fe/
r/ X/\e
Í
3N /
nudiametro circuli ifoperimetri, ut fuppo
i
\/\
nitde.Cufa. Et (¡militer quôd cadat pun/
\
X \ dus interinad quem de centro linea du
i r\
\ / \ V da»&extenfa fecundum habitudinem por
1
\(
sl
I/
donis inter pundum illum &b cadentia
\ \
\'
/II ad b cladis longiuidine:fit Aqualis femidï
\ \
/
/ I ametrocirculi ifoperimetrfi. Quia fecun\ \
/ J
dum praefatas extenfiones, datur plus
\
\
/ / /
minus (utdídum eft) rede Concluderet e
X
y
pundum efle, ad quem de a cdro linea du
da extenfa fecundum habitudinem cu
íufeune^ portionis,ad latus trigoni longi/
tudine fit aequalis quaefitae * Nam fi dicatur ille pühdús cadere inter e S fitunc ex­
tenfa fecundum habitudinem ambarum portionum uerfus b & f, duas produceret
inaequales» Nam fecundum minoris portionis habitudinem ad bcextenfa:efTct mi­
nor illa extenfa fecundum habitudinem maioris portionis,cadentis inter pundum
illum & b,ad b clongitudine.Quare fi fuppofitum uerum effet, neceflè effet e pun/
dumefle,ad quem línea duda ôfextenfa fecundum habitudinem portionum amba
tum,fcilicet uerfus b ÔC uerfus f ad b c:effet aequalis quæfitæ, fcilicet femidiametro
circuli ifoperimetrh Videtur hic non rede aduertiffe deCufa : fupponítením quod
omnes qux duci poffent a centro ad lineam 1 i, & extenfæ fecundum habitudinem
portionis cadentis inter illum pundum(qui inter 1i punda erit ) & pundum f,ad
b c logitudineifint omnes rnediæ quæ dari poflunt ínter a k & a m, uel quod omnes
extenfe fecundum habitudinem portionis cadentis inter illum pundum & badia»
tusbCjfint omnes mediae quæ dari poffunt inter a o, &an. Sed hoc non uidetur ne­
rum: nam cum ¿llísplures ali àsappræhenditintelkdns.Vnde licet uerum fit ,qubd
femidiametrus fit maior a k, fid minor a m, & ideo erit una media inter a m & a k:at
an fit una de medtjs iliacis ex dudu linéæ à centro a ad pundum aliquod fignatum
inter 1& i, extenfæ fecundum habitudinem portionis cadentisinter pundum il­
lum Sdfadb elatus longitudine:analia(cum pluresaliæfintmediæ)dubiumhade«
nus relinquit de Cufâ,nec maior ratio eft> qubd fit deillatis quàm non illatis» Eteodemmododici poteft de extends, fecundum portionis habitudinem inter pundum
illum & b cadentis,ad b elatus longitudine. Sed quôd fintpluresmediæpatetfic.
Nam quæcancg duda fit à centro a ad líneam 1Í,multipliciter poteft uariariîfic quôd
Temper fit maior a k ÔC minor a m,ut fi duda fit a p, extenfa fit fecundum habitu/
dinem portionis i f ad b cdongitudine erit maior a k, eb quôd a p maior fit a i. Simili­
ter extenfa fecundum habitudine e fad bc,erit maior a k & minor a h : quare minor
a m. Et de his extenfionibus non loquitur de Cufa, fecundum quas uarie inferuntur
mediæ,& plures quàm fecundum extenfionem unius portionis tantum. Si enim
poflet duci reda à centro a prope i, fic qubd inter a i & ipfam alia duci non poffet:i/
pfa nihilominus fecundum intelledum effet maior a (.Similiter portio cadens inter
pundumillum&fjmaioreflecit Vndeextenfafecundum portionfsiftiushabitu/
di*

Geometricis.

9si

dínem,efficietur maiora
nulla alia cadet ínter a k&£ ipfam, qua: pofsit extendí
modo præfàto. Átdabíliseítaliamáior ak, ÔÉmïnoripíaiutfiextendaturfecutv
dúm habitudine portionis i fad b c fóngítudine,ípfa erit maior a k, & minor ea quae
extenfa eft fecundum habitudinem maioris portioriis i f.Ex hoc conftat,plures me/
dias elfe inter a k && ám,quám duéla: finta centro a ad Tineam I i,&extenfa? fecuh
cúndum habitudinem portionis>cadentis ínter pundum contadlas & fad b clongí
tàdine.Vnde fí a h fit femídíametrus circuli ifoperímetrí¿non uidetúr efle in uim i/
ftius demonftrationis • Rarius conflat a i motam termino a fixó per fingida pünda 1
¿,S¿ ex ten fam fecundum habitudinem portionis cadentis inter pundum conra&us
& fad b c:non pertranfire omnes medias inter a k & a ni « Similiter confiat,exten/
fam fecundum habitudinem portionis cadentis inter ptindlum contados & b ad b
clongítudine.non percránsfte omnes medias inter a n ÔC a o. Vnde non fequitur fortnalítér,qnod tranfeát per aqualem femidiatro circuli ifoperimetri.Quod enim tranfità maioread minus uel cóntrá '» & per omnia media: tranfire per aequale datóme/
dio eft necefle Si enim non tranfiret per æquale,non utiep tranfiret per medium dá/
tumjquarénon tranfiret per omnia media.Et ita dicendum de extenfíonibus per há*
birudinem portionum quadratorum,ád quadratum medtj lateris.

Probatur autem id ipfum hac üia. Mamfeftum eftih omni polygonia,
«flterum id ipfum probarenítíturjubiinquítíProbaturautemid ipfum hacuia.Ma
nifeftumeft in omnipolygonia ifoperimetra , líneam decentro ad pundiam medi)
lateris ducftam : efle (èmidiametrum circuli inferipti. Cadet igitur ( inquit ) inter il­
la duo pundla, fcilicet terminalem &C medium laceris cuiuslibetpolygonia:, pundus unus.
,
^fHocnon uidetur formale,per rationes fuperiùspofitas. Contingit autem hunc
pundlum(inquitdeCufa)inomnibus polygonrjsdifferencerdiftare,abalrjs duobus
pundis fcilicetterminabili tonedio lateris:plus accedendo ad medium lateris,fifre
cedendo ab extremali, quando capacior fuerit polygonia. Ad hoc autemdicimus,
quod fi media fiue rationes per quas probatur, intrigono ptmdlum illum aeque di/
fiare ¿medio fi¿ termínalí,formales effenr.eodem modo & in omnibus probari pof/
tet,eo quód contingit plus SC minus dare, fecundurii praefatas extenfiones in latere
cuiufcuncp polygoniae Vnde ficut in trigono rationes addudiæ3in nulla polygonia
uigorem habennec ín trigono habere eut necefle; Caetera in textu captu funt tacilli
ma.Ex his haec infertur propofítio.Sífemídíarneter círculiifoperimetíítrígonb cit
culo infcriptOjfe habeat ad liniam à centro circuli cui trigonus infcribitur;ad quar­
tam lateris duélam, tn proportione fefquiquarta logitudine: erit diámetros ad cir/
cumferentíamlongitudineíncómenlúrabihSípoteftateuerócommenfurabilís. Ad
quod confequendum operaepræcium eft uidert, quomodo fecunda trigoni ad pri­
ma,logitudine fit dupla : fimiliter reda du
da à medíetatelaterísad angula, fit ad pri
mâ trigoni tripla logitudine: iride ad fagit
tam,qua: aequatur primae trigoni. Et quo/
modo orthogonius, fimihs fic orthogo­
nio hexagoni.Sit igitur trigonus b cd cir­
culo a inferiptus, & Cita centrum circuli.
Trahoa f ad mediecatelateris^continud
ex utracp parte . erit g d dia metr us circuli,
quia per centrum tranfit. Traho b g & g c;
eritd cg angulus redlas,fimihter d bgper
jo.tertij Euclidis. Eleumd fc &d fb Ont
¡squales trianguli azquiangula per 4 pri/
mi Euclidis, eóquoddf& fc, duo latera
duobus lateribusdf& fb fint aequalia
(¡militeranguli fabipüs conccntífcum fine redi ) encigiturangulusgdc^qua#

JUsw.

ió42

De tranimlitationibus

lis angulo g d b. Et turtos duo latera d g 8£
d c aequalia funt, duobus lateribus d b d
g.& anguli fub ipfis contenti. Igitur ifti tri
anguli d b g & d c g,erunt aequales &æqui«
angulúerítqj g c æqualis b g,3¿ arcus arcui
perverti]. Quo fit ut ifti 4 orthogonij
fint aéquiàngulMcilicét d fc,d c g5df b,&d
b g.Naniduó ariguli uniustrianguli ortho
gontj j duobus alterius facillime compro/
bantui aequales i etiam ¿equiángulos effè
conftat,g 8. fex ti Euclidis .Igitur per 4*fex
ti Euclidis,ficut d c ad d g,ita f Cad g cEt g
mutati m ficut d c ad f c,i ta d g ad g g Sed d
c ad fc longitudineeft dupla : igitur d g ad
gclongitudine etiam erit dupla,ficcp a g, a
c,&gcîaequaleserunt Ex quo conftat,gclatus hexagonicírculo infcribendi, effe
ut femidiametrum ípfius círculLTrahoa i ad medietatem g c:erít a i g orthogonius
hexagoni,quí fimílís eft orthonio a fc trígoní,ímó per omnía xqualis.Nam ortho/
gonitis cfgpers.fextiEuclidis,fimílís eft orthogoniodfcfiued cg. Igiturper4*
fexti Euclidis ficutd gadgcutagc ad f g.Ex quo patetjgclortgitudineduplam effe
adfg: & ex confequenti, a cfecunda trigoniad a fprimam longitudine dupla erit;
¡Mam cfg&cf aper omnia tontæquales, ut conftat ratione laterum aequalium. Ite/
rum conftat omnes iftos orhogonios a ig, a i c, cf g,c f a, aequales per omnia effe, ÔC
fimiles ifîis a fc & a c g.Demum confiât,a g ad a fduplam effe. Quare lagitta trigo­
ni fcilicet f g,erit a f primæ æqualisteritcp df ad a flongitudine tripla,cum a d aequalis
fit ac, per definitionemcircuIi.His praehabitis , traho ¿centro a pete pun&um medi
etatis b f,redam a e h,ó¿ fita h ad a elongítudíneíefquiquarta îerit (utuult de Cufa)
femídiametrus circuli ífoperímetri, quam dico longitudine effè íñcommétorabílem
ad circumferentiam trígoní, poteftateuerb commenfurabílem. Patet:ponatur bf
longítudineí.erit poteftate $<í. 8¿ a b poteftatC48. cum a b ad b fpoceftate fit fefquitertia per 11 .decímiquartí Euclídís.Rurtos a f erit poteftate u.eo quód ea íuncia po/
teftatí b fícílícet^.facít poteftatem a b, fcilicet 48. ef medietas de b fieritlongitudínej.&f poreftatenouem. Jungo quadratum de ef fcilicet s>. quadraro deaf fcilicet
12 Á f iunt 21.qui erit ut quadratus dea e>per oprimí Euclidis. Ex quo confiât,qua/
drattim cuius lacus erit a e ,ad quadratum cuius latus erit e f fe habere,ut 21.ad 9. Et
quíá feno habet uti numerus quadratus ad numerum quadratum; erítpér ultimam
partémZidecímí Euclidis,aead ef longitudineíncommenfurabílís. Itidem omnes
longitudirie commentorabiles ad a e, erunt longitudine incommenfurabiles ad e fi
Ut eft a h,quae ad a e longitudine eft fefquiquarta.Si enim a h effet longitudine commenfurabílís adef:effetfímílítereflongitudinecommenfurabilisadáe,pe?8.de/
. cimi Euclidisiquia e f & a e communicaret lopgitudine uni, fcilicet a h. Erit igitur a
h longitudineincommenfurabilis ad ef,& ex confequenri ad omnes fibi longitud!
necoriimenfurabilesiuteft circumferentia trigoni,quae eft ád^f longitudine dode/
cupla.Exeo quod a h eft ad circumferentiam trigoni longitudine incommenfurabilistica erit dupla longitudine ad a hyquæ pro diametro circulf ponitur, ad circumfe/
rentiam trígoni,qua¿ aequari dicitur circumferentiae circuli, longitudineincommen/
furabilisîquod fuit probandum.Qubd fit poteftare commenfurabilis pateuNama
e & e f communicant poteftate/imiliter a h & a e communicant poteftate,cum com
municent longitudine Igitur per s.decimi Euclidis, a h Ôtei communicabunt pote
flate,quia uni fcilicet a e potéftate communicant* Ët ex confequenti a h&ffiEicom
municantes aut longitudine aut poteftate,communicabunt poteftate ad e f, & omni
bus fibi communicantibuslongitudineuelpoteftate.Patetigitur ah biscommenfu
rabilem effepoteftate circumferentiae trigoni,qu& gquari à de Çufa ponitur circum-

Geometricis.

s»$?

fereatiæ circuli, culus a h erit femidiametrus,quod eft cotura prædiéla:di du quip/
pc eft, diametrum circuli ad circumterere»
ttam,longitudine ficpoteftate efle incom/
menîurabilem,Eodem modo probarí pof
fe t,quod a i fit longitudine i neo mm en fu/
rabilisadafjôi exconfequenci ad fd.Ponatur a b longitudine 4»edc poteftate i^ec
bf poteftaté eritn.e fuerô eritpoteftatej.
&afpoteftate4-qtualongitudinez. lun/ ,
go quadratum e f fcdicec 4*ad quadratum
e ffcilicet?.
erunt 7. facientes pocefta/
tem a eper^i primi Euclidis. Et quia qua-*
dratus de a e fcilicet 7. ad quadratum de a f
fcilicet 4 . non eft ut numerus quadratus
ad numerum quadratumndeô a e ad a f 10/
gitudine íncommenfiitabílís erit^per ultimam partem zxlecimi Euclidis. Et ex con*
tequenti arguendo ut prius,erit a h ad a f,&ad fd, feorfum longitudine incommení«rabilís,quod iuicprqbandum«

Secundum prsemiilum.

Ciebam ¡amarte præmïttioportere, qua uia habitudo attingeturitf
terreélàm &reélam,qûæ eft inter curuam 8¿curuam,Quoniam ut
fequentiaoftendent, perfeéliotranfmutatoriæ artis quam inquiri*,
mus,non poterit hoc ignorato adíp fci» Cumcp ego inquiredo hoc ipfum
ad reétílineum trigonum refpicerem, übi de portione lateris unius ad fi mi
lem lateris alterius portionem linea duéla , ad latus primum triangulum
daudens à quo æquidiftat,éam habet proportionem,qualem portio 1 ate*
ris alterius per qúam duéla eft ad totum latus, & cum fi mile in arcu inqui*
rereuellem quale.hic in latere réélilineo:uídi quod fi triangulum depinge*
rem unum latus arcuale habens, & aliud reélilíneale, tunc non poterit li*
nea per portionem arenalis lateris duci ad alteriiis lateris fimiletri portio*
nem, quæ fe ad latus reélilíncum fecundum quæfitamhabitudinemhabe*
at, fi tertium latus fuerit reélilíncum ♦ Nam fi latus curuum fuerit conue*
xum,manífeñumeftdeeíusmedioreélamadmedíumreétilineílaterisdu
dam,maiorem effemedietate reélílineilatcrís triangulum claudentis♦ Si
uero arcuale latus concauum fuerit: neceffarib rcéla de eius medio ad me*
dium reélilineilaterís duéla, minor erítmedíetatefeélílíneílateris tríangu
lumclaudentís.Si tertium latus arcualefuerit ficut aliud arcuale, puta con
uexum ficonuexum,autconcatium:erítlineamaíorautmínorper portio
nem traélá,ín gencreíamftatim præmiffô, Sed fi latus ipfum fuerit con*
uexum alio exí ftente concauo,8¿fúerínt porciones arcuales eiufdem circu
taris SÉæquales: neceffe eft linea per æquales pôrtionesduélams excederé
eam quæ fecundum habitudinem effedebetquæiîtatrhNam fi chordæar
cubus fub tendatur, eunde efficiut angula qué arcus, & chordas m edicta
tu arcuu: medietates chordarum integroru arcua excedere eft manifeftu*
BBb
OP ¿

S

9)4

De tranítnutatíonibus

2 Oportet igúüráltetfurrtlatusárcualealiobreuiùseffe. Non poteft atp
tern coricaiiumbréùiùséffë: riàrri chordxfî illisarcübusfubteridërentuG
angulus chordarum,anguloàrcuîï minor effet, 8¿illeangulo qui ex chor*
dis medietatum arcuum exurgeret. Hinc linea de portione ad portionem
fliníkm eradla, maior foret qüæfità.Quare neeffe erit, qubd triangulus il
le que m qugrimus» fît ex talibuslateribus, quor uni d uo fint arcualía* &ma
ius concauumffuperficiemq? concauam trianguli claudens: aliud üerb mí
nus SCcónuexumffuperficiemqpconuexam trianguli claudens: tertíum aü
tem latus redlum exiftat.Neceffeeft autem qubd cum lateribus iftis arcua
libus chordas fubtendis,qubd angulus chordarum maior fitangulo arcu
úrh.Bc angulus chordarum medietatum arcuum maior angulo arcuum:
& minor angulo chordarum integrorum arcuum* Integrorum arcuum
angülus tanto quidem minor eft > quanto excedunt chordae medietatum
atcuum chordas medias integrorum. Et cum hac uia confpicerem pofsi*
bile fore dato triangulo iam dido,lineas per portiones fimiles dudas effe
minores>ac etiam effe maiores, atcppqualesqü^fîtis: quærerepropofuitri
angulum^daiuslatus reftilineum effet utfemidiameter circuli laterüm ari
cüalium,& qubdlatus maius arcualeutquadrañs.
2 Defcripffigíturquadrantembcfuperacéntro: &poGtó pede circini
in Cjdefcripfi femidrculum a d e. Quæiîui in dido genere triangulorum

minimum,&fitídí íí re¿ia dücaturàpunâocâd pundtïm d, deíci ibeíáti*
gulum contingenti# cum quadrate. Quareíertium látús clàudensiftum
triangulum,erit minímum:cum angülus cui fubtenditur, fcilicet contin*
genüæjminimus dicatur^Fado igítuf b cetítro ciícuducó a ba & quadran
tem

Geometricis,

w

tem occultum defcriboadisequalem quadranti bc.Rurfus fado d centro
circumduco c b: & ubi fecat quadrantem occultum a d,pono g. Et pofito
pede circini in g & alio inb,moueobufq? ad pundumd: eritq? arcus de*
fcriptus fcilicet b d,eiufdem a circularis cum arcu quadrantis b c,Omnes
quippe redas duitas à quadrante occulto ad punitum b ( cum Gnt æqua*
les arcus eiufdem circularis , fiue ecqualium circulorum deferibere eft ne*
ceffe.Erit b d latus arcuale minimum, & conuexum* Quare triangulus b
c d>ent minimus in dido genere triangulorum; cum contineat minimum
angulum, fcilicet contingendae, ratione cuius b darcuale latus ei fub ten*
fum,minimum eft. Et quia minimum:eritb elatus arcuale,maximum*
Non enim poteft darilatusminusbd. Si enim minus effet: tunc delatus
reitilineum quadrantem bcfecaret,&fic triangulus iftenon effet in gene*
requæfîtorum.Eft igitur b c d triangulus,cuius duo latera arcualia funt b
c&bd, & maius concauum eft, &quadrans:alterumconuexum&mi*
nus, quæ latera atcualia funt eiufdem circularis,cuius femidiameter eft ter
tium latus redílineum,fcílícetdc.Etquíaíniftogenerenon poteft dari tri
angulus, cuiuslatus conuexum minus fitb d: eritigituriniftogenere tri*
angulorum b cd triangulus minimus,Rurfus cuminifto genere triangu
lorum dabiles fint maiores, quorum fcilicet arcualelatus conuexum, ma*
ius fit arcu b d .rede maximus dabitur, ubi arcualelatus &C conuexum,æ*
qualeerit concauo, quod eft maximum. Ad quod deferibendum traho b
c redam, fadob çentro»circumduco b c: & ubi fecatfemicirculum po*
no h.Trabo h c, &fado h cetro,circumd uco h c: & ubi iecat quadrantem
occultum,pono m< Rurfus pofito pede circini in mpundo, 8¿alío ínb,
moueobufque h : erit arcus defcriptusfcilicetbh,æqualis quadrantib c.
Nam æqualifemidiametrodefcripti funt, & chordæarcuumfuntæqua*
les: quare eiufdem circularis erunt. Quo fit ut triangulus b h c, cuius duo
latera arcualia eiufdem circularis æqualia funt, fcilicetarcusb c & arcus b
h, tertium uero redilineum fcilicet h c, æquale femidiametro circulorum
arcuum,fit maximus in dido genere triangulorum: nam minimumlatus
cum maximo coincidit. Rurfus cum in triangulo minimo fcilicetb c d,re
¿ta à medietatelaterís arcualis duda,ad medietatem alterius lateris arcua*
Iis,minor fit medietatelaterís redilíneí:erít maxime minor,quia minimus
triangulo. Et cum reda duda à medíetatelaterisarcualís,ad medietatem
alterius arcualis lateris,in maximo triangulo fcilicet c E h,fit maior medie
tatelateris redilineiebqubdlatera arcualiaæqualiafintreritipfa redadu
da maxime maior,quiain maximo triangulo. Quo fit ut in mediali trían
gulo £quidiftantiàmaximo &minimo,in quo fcilicet maximus & mí
nímus coinddunt ; reda à medietate lateris arcual! sad rnedíetatemalterí*
us lateris arcualis, non fit nec maior nec minor medietatelaterís redilinei;
quare talis medialis triangulus erit qugfitus, Ad quem habendum diuido
BBb a
arcum

if ê

De tranímutationibús

arcum d h in duo æqua per pundum k, & traho k c> Fadoqjk centroj ciri
cumduco k c: &ubifecat quadrantem occultum>pono LEtpofîto uno pe
de círcí ni in i puncto, & alio in b,moueob ufq^k: 8¿ defcriptus erit arcus b
k, qui cum arcu quadrantis be, SCredakc, defcribet triangulum quæfî*

tumdNam latutmaftts et arcuale,eft quadfanset concauum,quod cum a*
lioarcuali et conuexo fcilicet bk,ciufdem eft circularisdatus uerb tertium
re&ilineum eft, et aequale femidiametro circuli arcuum*
4* Cum enim c b h maximus triangulus mouetur ad medium continué
decrefcendo,etb d c minimus ad medium continuecrefcendo moueturi*
pii in aliquo coincidenttriangulo,€t nonifi in triangulo b kc>qui eftqug*
fitus.Rurfus diuidaturcblatus arcuale,in duo aequa in pundo f: fimilta
etbk aliud arcualeinpundoketfiatkcindefinitaequantitatis, etducatur
alia reda à punéto 1 per pundumf, quiak cetf 1 non funt æquidi (tan tea
neceffarib in aliquo concurrent pundo,qui fît o:erit opundus coñcuirfus
li neárum k c et f 1. Vnde erit 1 fa k c: fîcut b 1 ad b k, uel b fad b c>
5 Et quotquot redae à pundo concurfusdudæ, diuidentes duo latera
arcualiairedæcadentesinter ipfa, ullam proportionem ad redilincum ia*
tus feruabut,quam portiones laterum arcualium uerfus angulum b, ad la
teraarcualia. Vt o n quæper p tranfît, &Ç b p duæfunt tertiæ deb c: erit pa
ríter & nbút duæ tertiæ de b k,& nputduæ tertiæ dekc.Rurfusoq quæ
tranfît p er r, & r b eft ut una tertia de b c;erit pariter b q ut una tertia de b k,
fîmiliter q r ut una tertia dek c,Et hoc ideo quia b k c triangulus,æquedi*
ftans eñ à maximo fcilicet b h c, & mínimo fcílícetb d c,ín quibus eft ma«
ximeplus 8¿minus(utdidumeft¿)Quareiníft0 mediali nec plus necmi^

Geometricis.
mus eríteumiñipromaxiftius & minimus triangulus coïncidant
Annotationes omnifim&fi

Sciebamiam arte præmitti ôbortefe5quâuià habitudo attingetur.

i

flpVtdefcripto triangulo rédílíheo àb é,0¿dudá línea dé, fíe quóda d fit medietas
jdcàbjôf a e medietas de a écrit dé reda duda a medietate late/
fis â b,adfimilem portionem lateris a c fcilicét, àd medietatem,
quæ reda d eadbc latüSj claudens primum triangulum fcilicet
a b c,à quo latere b exquidiftat, fehabet ficut a d âd à b, uel a e
ad a c- Nam trianguli a b c & a d e, xquiariguli fünt ôé fieri îles»
c eo quod anguli a b c & à d e per 19 • primi Euclidis , aequales e/
tunc:fimiliteracb &âed,pereandem2?. Igíttir perq-.fexti Eu/
clidisjlateràrelâtiuàfüntproportionalia,utficut ab ada d: ita b
c a d d e,S¿ econuerfd;

a Et cum fimildn arcuinqinrefre üellem: quaíébíc in íá*
ter e redílírieó,&c.
<Nam fi îatuts criruum fuerit conaexum, út ín ífto tríang guió fgh,cuiuslátus curuumhkf eftconuexum,quíafú
perfíciem cónuexam trianguli ter mina reftm ani feft utri ¿
de èius medio redam ad medium redílíneí lateris duda,
üteftki, maíórétn effe trie di erat e redi linei la te ri s tría nz
1 guldmcíaúdéntíSiNátriinquó k ¿ excedit! i: Ííiéodeni ex
cedit medietatem h g, eft ením 1 i medietas dé ti g.
Sequítür*
.
„
,
f qf Sí arcuaíe tatué côncàuüm fuerit néceflarío reda de é/
eius medio admedíam redílíneí ¡aterís duda, minor eriÉ
medietate redílíneí latetts ttíárigulum claudentis*
<Vt ín tftó triángulo m n ó, ubi tatué arcuaíe â q m concili­
um eft :quí a coricauarri fuperfíciem trianguli claudit. Vndé
ín quo p q minor eft p r,in hoc minor eft medié ta ten ó: eft enim p r medietas de n o.Seqùitur;
g <fSí tertium latus arcuaíe fuérit » fuerítep ficut atiud arcuaíe
pUta conuexum fi connexum, au t concauum fi concauum:
ctitlinea maior uel minor per portionem tradá, ¿n genere
íam ftatim praerriiffo.
<pNam fi duo là téta árcualíá fuerint conuexa.Ut in ifto triad
gulo â b c,Cuius latera arenalia (tint a d b ÔC c e b i tuncreda d
ihediô uniris lateris arcualis ad medium altéfíué latetié dícrialís dudafriteft d e)ma>
iorétít medietate récftí- /
linei lateris tnaguluni
claudentis fcilicet à d.
Nam maior eft f g,qux
eft medietas deae. Si
üétô duo latera arcua/
lía fueríritcdncaüá, ut
ín íftó triangulo h i k,
cuius latera arcualiafôc
h n í3S¿ k o ij qua: arcua
lia concaua furit tunc
reda à medio unius la
teris arctfalis àd medift alterius lateris arcuatis dudafrit éft ri ojminôféritmed/étaté
hkjtedilineiUteris triangulum claudentis.Nam n o minor éft 1 maquæ eft medietas
dcbk.Sequicut
~
,
BBb 5
<bed

»

^58

De tranfmutationibus

iff Sed fi lattis ipfurti fuerit connexum, alio exilíente concatio, & portiones ârcü3;
les eiufdem circulares ÔC «quales t necefie eft lineam per «quales portiones ducftam/
excedere eam quæfecundum habitudinem debet effe quxfita.
Ad quem triangulum deferibendum,primo quadratum deicribo a f b g. Traho 9
b diametrum, continuo b gut fiat æqualis
á b,6¿fít b c.Fado f centro,circumduco ft
defcríbendo arcum a db qua dr antis. Deínde.fignó ¿ñ a b «qualem fb,& fît b h.rado
h centró cftcumduco h b, defcríbendo ar/
cum quadrantis b e cííintqj b d & b e medié
tates arcuüm. Traho de/imilítera c eríé
defcríptus triangulus a b c,cuíus dúo late­
ra arcualia, fcilicet a d b & c e d funt «qua/
lia,&dufifem círcuIaris.Díco d e maiorem
K
c ¿fíe medietate a g
iff Pàteunam angulus fub chordis, aequalis
eft angulo fub arcubusrut angulosa b c fub
curuis, aequalis eft angulo a b c fub redlis*
Pater fic : nam dempto communi fcilicet
angulo Contingentia?,quifub reda hc&curuab da continetur, reiidui anguli funt
«quales,qtii funt anguli lunularum «qualium jgitur per communem fdentiani.prius æquates erañt.Sí enim «qualibus commune ponatuhfiuntruríus æquates. Sunt
igitur anguli a b c fub curuis 8í retáis aequales, imo totus triangulus re&ilineus toti
triangulo curuo,uel fub curuis æqualis efiecomprobatur.Patetííntellígatuf unus tri
angulus a b c,fub duabus redis a b a‘c,fiC curuab e c. Demendo linulam b ec,remailettriangulus redilineus a bc:ueldemendo linulama d b «qualelinulç be c,remafret triangulus a b c,fub duabus curuis una reda. Quia igitur tanquam â duobus
totis æqualibuSidemptafuntaequaliaîrefiduaCrunt æqualia. Deinde traho chordas
mCdietatumarcuumfcilicetbd&be, fub quibus angulus æqualis eritanguloiub
curuis:&etiam iub chordis in tegrorumarcuum, eó quôd lunulæ medie catum arcu­
um funtçquàlesîfimiliter 8<anguli,Pofiio igiturcofnmuni fcilicet angulo dbe.fub
curua db & redab e,fiunt duo anguli neceflâriô æquates, ici licet d b e, fub redis d
b Si b e,&fub curuis d b & b e.ltidem triangulus triangulo etiam æqualis eriqargumentando u t pr ius. Vnde d b e triangulus redilineus, eft æquiangulus triangulo re*»
dilineo a b eurum fint duo ¿foíceles, & anguli (ub æquis lateribus contenti fint «/
quales.igitur trianguh'æquianguli erunt. Nam dempto in utriufq? angulo b,refidui eruntæqualesicum tres anguli unius fimul,ad tres angulos alterius fimul fintæquales,per $2 primi Euclidis.Sunt igitigr anguli d ftefimal^quales angulis a & cf<
rhul.Sed cum angulus d æqualis fit angulo e,fimiliter angulus a angulo c, per y.primi Euclidisffequitur igitur quia refidua illa per æqualia diuifafunt, quilibetcuilibet
æqualis erit.Et fic con flat triangulum a b c,«quiangulum effe triangulo dbeJgituc
per 4fexti Euclidis,ficut a bad dbîita a cad defied ab minor eftdupla add b>per20
primi Euclidis,cum fit æqualis a d. Igitur a c,minor eric dqpla ad d e,fíc¿p d emaior
erit medie tace a c,quod fuitdemonftrandum.Etita côtingetde omnibus triangulis^
quorum duo latera arcualia æqualia erun t,& eiufdem circularis.

2. Oportet igitur alterum Utusarcualealío breuiùs effe.Nonpoteft au#
temconcauum breuiùs effe; nam chordae fi illis arcubus fubtenderentur,
angulus chordarum angulo arcuum minor effet 3 & ille angulo quicx
chordis medietatum arcuum exurgeret. Hinc linea de portione ad por#
tionem fimilem tracfta,maior foret quæfita,
2 <f Vt ín íflo triangulo q r s 3 duo latera arcualia font r t q cohcauqm & minus, & t
'....... .

.. ........................ ‘

“ uscon^

Geometricis.

9¿9

us connexum æ maius, quæ latera ar/
cualia eiufdem funt circularis, quia femi/
diameter deferiptiohis eorum eft utq s*
Ideo dico t o ducftam âmedietateunius
lateris arcualis,ad medietatem alterius e/
tí am arcualis : efte maiorem medietate q
s. Nam angulus fub chordis,fcilicet q r s
contentus3máíor eft angulo q r s fub cur­
uis contento ; fimiliter erit minor angulo
t r u ; Ad quorum d eclara tiohem ad u ertendum eft, quód quanto portio circuli
minoreftjtanto angulus ad circumferen/
tiam maior : anguli uero fuper chordam
tanto funt minores. VtdefcriptofemicirculoabcJfignodtissportionesfubcurua8Cte<fia,quxCntdbd,8idfg:ficc|uod
fint áreas eitiidê circularis. Eft manireftum
per hoc, quod quatito luhula minor eft, tan
b
tó angulus fub arcü ÔC ch orda minor. Rur/
fus ad femiarcus traho d b > d f:& b e & f g,
quia trianguli d b e anguli fimul çquales fût
angulisd fgfimuh & anguli fuper chordas
funt aequales in fingulis rriangulis,per $.pri
miEuclidis:& angulus b de, maior eft an-*
gulo fdg.ldeoduo anguli triangulidb e ad
bafim fimul,maiores erunt duobus angulis
trianguli d f g ad bafim :
ex confequenti,
angulus d be minoreritangulo d fg3 per
communem fetentiam t quia ab iftis duobus ¿qualibus dbe&dfgpn angulis, plus
fubftrahitur à triangulo d b e, fubftrahertdo angulos bafis » quàm a triangulo d f g,
(ubtrahendo etiam angulos bafís Ideó plus rëmanebit in triángulo d f g, quàmïntri
angulo d b e.Hócetiam fatis conftare poteft per 5 o.terttj Euclidis. Dicimus igitur
angulum q r s fub chordis integrorum arcuumiminorem effe angulo t r u,fub ch ordis medietatum arcuum*
^Pater.nam cum lunula rt q,minor fit lunula rus, per hypoteftm : erit angulus q r t
minor angulo s r u.Et ex confequenti, pofito communi angulo fcilicet t r s 1 erit an/
gulus tr u maior angulo q r s.Dicimus infuper angulum tr u fub redis,minoremef
fe angulo t r u fub curuis.
qfPatettnam angulus lunuíg r x t,míñor eft angulo íunuíp r ÿ u,quía lunula r y u mai
ior.Pofito igitur communi fcilicet angulo t ru contingently, fub curua t x t & reda
r uierit angulus t r u fub curuis,maior angulo t r u fqb redis* A* fortiori igitur Sf ma­
ior angulo q r s fob redis,qui eft minor angulo c r ü fub fédís. EtcUm i t reda,maior
iit medietate rqreda,fimiliter r u rCsfta, maior mediètâter q recfta : conftat mamfe/
ftêt u maiorem effe medietate q s. Nam ubi t r uangulus fub redits effètiæqualis an/
gulo qrs fobreiftís/ic quódæquiangulieiTent ipfiduo tríángülíiadhuc t u effet ma
ior medietate q s,ut foperiùs didüm eft. Caetera in textu ad hypothefim trianguli
quæfiti faciuntaquæftatim elucidabuntur*

J Defcrípfí igitur quadrantembcfuper á centró,
ín c,defcripfí femicirculum a de*

poííto pede circini

4{pVbi aduertendü eft,quód exemplar habuít locó quadrantis ocuïti, femicircuíum
occultum. Pro commoditate uero, ad euitandarfl multitudinem linearum, folùm
quadrantem a d pofuimus,cum quo óniniá confequí poíftint: uti cum fetnicirculo.
Ideó occultus quadrans dicitur, quia non de necefsitate fíguty introdu dus: fed foBBb 4
font

96®

De tranímutationibus

ïûmprofubleuaminefigurantis, quatenus facilius ualeat arcus eiufdehi circularis
defcribere a ptindo b ad femicirculum b d e. Nam per hunc quadrantem occultum
femidiametros circulorum æqualiii,ficcp arcus ex his femidiametrisdefcripti, funs
eíufdem circularís*Secundó,adaertendum eft,quôd ab ifto loco. Defcripfi igitur
quadrantem b cad finem ufm: fic exemplar corruptum fuit cum figura > ut cum dif/
ficultatepotuerimus capere ngurædefcriptionem.ïdeôneceirenobis fuit ibi adde­
re (forré fub alqsterminis)quod nobis uiium eft à fcriptorepræmiiTum- Nihilomi­
nus omnia funthypotheficonfona, &conclufioníipfiu$ de Cafa minimèobuianz
tía* Continet duo in fe hypothefis:unum eft, uttriangulus qui qugríturjduo latera
habeat arcualía eíufdem circularis,^ maius fit quadrans & concauum, aliud arcua/
le minus ÔC, connexum, tertium redilineum & ut fèmidiameter circuli laterum ar/
cualiumthoc con tinet hypothecs in principio & in fine * Et manifeftum eft,hoc ue/
rificari de triangulobkc. Secandum eft quod angulus chordarum integrorum ar/
cuum, maior fit angulo arcuumi& quod angulus chordarum medietatum arcuum,
maior fit angulo arcuum,ôdminor angulo chordarum integrorft arcuum.Sed quod
ira fitpatecwraho b d redam,& fiet quadratus a b d cJdeoc® angulus fub quadratic^

b fc,6£ reda b d contingentia? erit : ficut & angulus fub eodem arcti quadrantis,^ d
c reda* Vnde omnes redç à pundo b ad quadrantem d h e dudæ,fcindent quadran
tem b fc.Rurfus per iamdida angulus ç b h fub redis,eft aqualis ángulo (iib curuis:
cum latera arcualia fintæqualiaj&eiufdem circularis.Nam cum bhfcindat quadratern b f c,paruam lunulam abfcindi t à maiorefub b c & p f cJlla^ igitur parua lunula,
fiue eius angulus communis ponatunerit angulus c b h fub redis, cum angulo paiuelunulæ,æqualis angulo maioris lunulæ,fcilicet fub b creda & b f ccurua-Simili/
ter angulus c b h fub curuis, cum angulo parus? lunulæ, erit aequalis angulo maioris
ÏLinukifcilicet fub b h reda,6< b h curua.Modo angulus fub b creda & b c curuàæ*
qualis eft angulo fob b h reda & b 11 curua, cum lunulæ fub ipfi s contentæ fint æqua
les, ut conftatdgitur communi dempto fcilicet angulo paruæ lunulæ (quem líe uo/
co)refidua erunt æqualia,fcilicetanguli cb h fubredíSjtV'cb h fubcuruis.Quod fu
ftdemonftrandumÆtita procedëdLim,quotiefcuncplateraarcuaÎiaeruntæqualia,
eíufdem circularis* Reftat de triangulo quæfito tradare,fcilicet c b kítraho b k¿
quæ neceftarío abfeíndet arcum quadrantis b f c3fac¿et^ parúam línulam* Sí igitur
eft quæ/

Geometrici?.

9<i

eftquxfftusc bk triangulas, fub re=da ck,&duobus lateribus arcualíbus:oporcet
quód angulus chordarum integroru arcuum maior fíe angulo arcuum. Pater quód
fit itatponatur commune, angulus paru® lunulæ: tunc erit angulus cb k fub redis,
cum angulo paruælunulæ,æqualis angulo nriáíoris kmulfc, fcdicetfiib b creda,
arcu quadrantis b f c . Angulus uero c b k fub curuis cum angulo paruælnnulæjæ/
qualis erit angulo lunulae fub b k reda & blkcurua. Modo cum lunula fub b c reda
SC bf ccuraa,Loge maior fit lunula fub bk reda SC b l.kcuruajericetiam angulus iub
b creda &bfccurualongemaior,angulofubb kreda.S¿b 1 kcurtía.Vnd’e f ab his
duobus angulis commune fubtrahatur ,puta angulus parux lumflæ/erit adhuc refiduum anguli fub bcreda & b f ccuras (ut eft angulus c.bh fubredis ) longé maítré
refsduo anguli fub bkreda &b 1 kcurua:uteftangulus cbk fub curuis.Conflat igt
tur angulum cb kfub redis,matorem effe angulo cb k fub curuis. Dicimus infuper
angulum fb 1 chordarummedietatum arcuumiùxta pofitíonem hypothecs, ma.io/
rem efleangulo fblfub curuis. Nam communi dempto pura dempto angulo fubb
fcurua&fblrcdatrefiduumangalifub redis fb ÔÇbl (quod eft angulus lünuîæ fub
bfreda0¿bfeurua)maíuseftrefiduoanguli fubcuruis bf b I (quod eftangulus
lunulæ fubbl reda
b 1 curuajcum lunula fub b f reda & b f curtía;fitmaior lundi»
fub bl reda S¿bfreda:8¿ exconftqaenti,angulusangiflomaiorent. Igiturprius
angulus fbl fub redis , maior erit angulo fbl fub curuis,quod fuit probandum. De/
mumdicimus angulum f b 1 fub redis,minorem effe angulo cbk fub redis.
^Patetmam communi dèmpto,pùta dempto angulo fbk : fub redis;eftrefiduum
anguli c b k fub redis maius (ut eft angulus c b f fub redis) refidqo anguli f b 1 fub ré
diSjUteft angulus k b1 fub redisiPatet per iam oftenfa,eó quód lunula fub b c redai
g¿bfccuruaniaíor:ideó anguli trianguli b fcad baflm maiores.'Anguli uero ad bât
fim triangulib 1 k minores érant.quia in minori luhula fuhtfadf'Conftat igitur an/
gulos chordarum medietatum arcuum ¿ minores effe ahgulo chordam integrorum
arcuum,qnod fuit probandum.

4 Cum enimbcmaximus triángulos móuehir aci mediúírftcbntínue
decrdcendo5 &bd c mínímusad medium continue crefcéndo rhoúetút*
^¡•Supponatur íta.

5
Et quotquot re&æ à pundo concurius duétæ , diuidentes duo la/
tera arcualia : redise cadentes inter ipfa ullam proportionem ad redilté
neum.&c.
<Qtiod b p Gntduætertix^de b carcu quadrantis.
.
,
,
_
^[■pacetmam angulus redus ad angulum triágali®quílatefúeftút$.ad¿ Hoch’queè
¿x hoc quôdperjrprimi, trianguliæquilateri treáangulí fímulduobus redis funtæ>
quales. Êtcum inuicemüntæquales:eritquilibetut2.rertiæanguïiredi,omnes uçjo
fïniulk tertiæanguli redi.Rurfus b a cangulus redus eft, quôd fi ducantur du® re/
efefaffecta rSCcneruntperdefinitionemcirculiæquales, eô quódarcus.cfb 6¿ a r
a c fine deferí pti.Tra dis igitur a rôf ci redis,deferiptus erittriangulus æquila
rems ar c. Igitur per ultimam feXti Euclidis c fb arcus quadranti, arciKcfr fefquíalter erítifieep b r arcus erit una tertiaarcuscfb,& erit medietas arcus cf i Eodemtnodo fi ducantur du® redæ a p8¿bp:eruntaequales perdefinitione circuïi?défcribêtqj
triangulum æquilaterum a p b,cum à p d St arcus b fc,ex a b fint defcrip?i:SC ex confequenti per eandem ultimam fcx ti Euclídís,érít arcus b ¡5 c fefqùiaîter arCui b r p rá
Mone angulorum quos capiunt. Vnde arcus p c erit medietas arcus b r p,S£ tertia aiM
eus b p c.Quare æqualis erit arcui br,qui eft æqùalis terti® parci arcus b
p CÔC exconfequenti arcus r f p erit altera tertia.Sícq; ifti tres
árctBfcilicetbr,tp,S¿ p c:eruntæqùàÎés,quoa
fuit probandum. Cætera patent.
. .
;
.
BBb £
Ter/

961

De tranímutationibus
Tcrtíüni pracmiíTum.

Ertíumquod antemittendum afferui, eft quomodo ínter duaslí
neas reâas,duæ médias continue propotionaîes ftatuanturdamdudumnotifsimumfuit,fidatæ duæîineæfîmüliun&æ diametri
circuli fiànt,& eàs chorda órthogonaliter feparauit: qubd fémichordaeft
medio lôco interipfas proportionalis 3 quoniam fcmichorda interfagit*
tam & refiduurndiametri, mediaré neceffarium eft.Si igitur d uælineæ in*
dèfinitælongitudinisuta b &cd,feortho*
gonaliterfecuerintinepundo , &deeuer*
fus d minorem lineam fîgnaueroquæfitef,
& deeuerfus a maioremquæ fît eg, deferí»
d pferocpduosfemicirculos unum fuper cen­
tro in linea ec puta k, alium fuper centro in
linea e aputa h,exiftente,hàc quadam aduer
tentia , qubd arcus femicirculi cuius cen­
trum reperitur in e a linea, concurrat cum ar
cu alterius femicirculi in linea e b & linea ec,
putapundís i &1: nemo hæ (itare poteft, ei
& e 1 mediare (ex proemiffa notifsima regu»
la unici medrj proportionalisjinter e f &eg*
2 Vndeutin praxihæc media facileattingas,habetognomonemjatq?lt
neam unam: quæ ad latus gnomonis applicata rectum angulum efficiat*
Et íuxta præmiffa,duas indefinitæ quantitatis lineas fac inuicem ortho»
gonaliter fecare. Ponas deinde tCcftum an gulum gnomonis fuper lineam
eb >&latus unum fuper fpundtum:
,v
nota ubi reliquum latus fecuerit lineam
e c, applica ibi regulam ád latus de quo
//
\X
dixi,utreâumangulumefficiat.Sihæc
eZ/
c \\
¿ regula pergtranfierit habetquæfitum:
------------ yT ‘ ft non, gnomonem in eb attrahe, uel e«
\--------------------- 'Vv
longa quoüfcpíta euenerit, habet illa
duomédiaquæinquiris. Poffuntqui»
\
\\ dem&ali)plærKp modi de facili inueni
\
y/ri pereum,qui ftudium adhibere uolue*
\
y
rit,fedhicmoduscumclarusiït,adpræ
z\
fens fufficiat.
} Quomodo autem ad tres datas pro
portionales , linea quarta continuepro
portionalis fubiungi ualcat : iamante atque ex præmifsis relinquo

T

manifeftum.

Anno-

Geometricis;
Annotationes omnifanftú

1

Tértiumqüod ante mittendum aíferuí cft,quomodo ínter ¿uas, 8¿ck

'«fîEft enim manifeftum exs>.fextiEuclidis, e i mediam effle proportionalem inter’ g
c QC e l:eo quôd fuper g I d efcri ptus fit ferai çirculus g i 1, ÔC e i fuper g 1 fit perpendícu
la ri s. Quare ficut g e ad e iîita e i ade l&urfus eadem rationed 1 eft media proportio

fiaiis interet SCè f.lgftur ficutei ad ê l:i ta él ad e E Quâtede primo ad ultimum ficut:
g e ad e ni ta e i ad e 1,& e l ad e f.Siccp e i & e 1 duæ erunt continue proportion aies in
ter g e&e£Sed adhuc ignotum maner,quomodo centra k & h ualeantreperiri*

2

Vndeutiîipraxihæcmcdial'aciléatcingasjiabetognornônem. *

ijpCum g i 1 fitangulus redus, fimiliteri If; erit e i media proportionalis inter g e ÔC
¿L Itidem & el erit media proportionalis interi e & e f,per 8, fexti Euclidis Argu­
mentando igitur üt prïusîficut g êad e hita e i ad è I,&e 1 ad e CEc hic modus cum mo
do Platonis à Georgío ualla recícato/coíncídit;
^Quomodo autem ad tres datas proportionates; .
..
¿plntelligíc de Cufa de tribus continueproportionalibus. Sumantur igitur fecundai
& tertia,ád qüasjpéricr. fexci Euclidis tertia dëtur continué proportíonaiísipía éric
quarta continuèproportionalis adtres príóres dácas.
Quartum praërniiïunL

O

Vartum autem, quomodo ín habitudinédataruría ad tertiam de*
tur quarta: omnibus pcnè eft manifeftum in praxi. Per duos tri*
angulos ununi angulum communem, & cæterôs aequales háben
tcs>inquiras. Nam fi a b eft linea una, alia c d, tertia e f: iünge ad
angulum quemuís a b & c d,qui fi t g h í
S¿ claude trigonum* Deinde continua
g h latus,qtioûfq? fùerit æquàle ef, et fit
gk: tràheæqtiidiftâhtemâdhi qù£ fit le
1 >et continua g i ttfq? in ipfarn, et fît g m.
Ntilli nífi parumfeíoló dubiùmeft,line
ârti k m ,ad g kquæ æquatur e f fe hâbe*
re,uti hi qüæ æquatur c d,àd g hquaë
quaturâb.Hæcde prgmittendis.Otn*
ñís autem tranfinutado in Geometricis
figuris eft, uel lineæ in lineam,uel fuper*
ficiei in fuperfidem3aut corporis in cor
pus.Trfa igit funt ea. q ièriatirnp exertt
plari manudu&ionêtângi conuenit*
Annotationes OmnifanAi.

lijpRefampta figura ínlítí raadíecfta.Eftmanifeftum,quíaíftíduo trianguli g h i Ôfg
îc m,funt æquianguli per hypotefimîideô per 4.fexti Euclidis, latera reíatiua propor
tiónalía.Sícut igitur h i ád k tri,itá g H ad g k : ÉC permutarim, ficut h i ad g h>¿ta k m
ad gk,quod eft propofitunt

1 lineam redam in circumferentialem cùrüatntierterè cüpis: ipfam ¿
fedam in triangulum æquilaterUmrefolütiô,et ex primo præmifi»
forum circulum ifoperímetrumélícitojcuíus circumferentia datab
reitæadæquabitur,
...
â Si

9^’4

De tránímutationibus

2 Sí redam ín aliquotamcircumferentiæ portione circuli refoluere qug
ris: ipfam in circularem integram refoluíto , &C ex proportione amborum
circulorum, ad parte aliquo tam circumferentiae , perueniesad quæfîtam,
nam eadem eft habitudo cir cu m ferenti à runrqùæfemidia metrorum.
3 Si datam redam in quadrantem refolui optas: quarta circumferentiae
circuli,cuius femidiameter eftquadrüpla ad fe midiainctrUm circtdí>cUiús
circumferentiae aequalis èft datæ redæ»eft qüæiîtutm
U4 Si data redam in portione circuferentiæ dati circuli transferre qtig
ris: eam primo in circuferentia circuli commuta , ex nota habitudine
femidiarnetrorum circulorum, prôpofîtum notificâbitur.
5 Si curuam lineam in redam uertere ftudes, non alio unquam fades
ingenio»quam exopequarti praemifsi,inquare penéomnes erraffeco*
per io. Na m curua linea non poteft in reda mutari, nifi ex proportione
alicuius redae in curua uerf^. Dum igitur hoc agere proponis, primo re
damin circumferentiale uertito,& huius circuli femidiametrum nota*
to pro prima linea.Deinde tertiâm tédæUerfæaùialiam portione eius
facito fecundamlínea: & tertiam femidiametrum circulhctiius circum*
ferendam redilineate proponis,fignàto, èc triangulos claudito, quo ru
. angulus unus communis &alrj æqualesdateraq? eotnuni ángulo oppo*
fîtaæquidiftantiaexiftant, Erit enim fecundum latus portio lineæqüg
.fîtg: fcilícet pars tertia» fi latus æquidiftansprimû, pars tertia circumfer
rentig fuerit; fî alia» tunc alia. Perhocfcituf uerfiocircumferentiæin re*
dam»fcitüretiâuerfîo eius quæ eft parsaliquota & notacircuferentiæ4
6 Quod fi ignoraueris proportionu datrarcus ad circuferentiam,cu*
ius redilineationem perquirisîuterefecundo pr£miffo»&fac lineam de
opundo concurfus per arcu quçfîtum aut eius aliquota,ufq?ad arcum
alium tranfîre»&linéani ínter arcus cadente nota to* Deinde fac femidià
metrum effe linea prima» & lineampqualem quadratiâuteiüsâliquotp
fac fecundams 8dimâm tertiam facito eâÿ qua inter arcus cadente anno
tafti*Etiuxta quartupr£miflum»per triagplos quefîtâm lineam reperi
eSneqp alia üià hoc qüefîtumâttin*
fi
.................. f_____ _..... * getur»qUa(etia fîádUertís)ducí po
/
s'
teriSjUtdâtâredainarcum uertas
/
dat£ circuferêdæ, etia fi eius arcus
j
ad circuferentia proportio igno*
/
taexíftat. Hocautê eo ingenio, {&
/ .s
midiametruro circuli fac latus pri
mu trianguh, & linea reda quartp
circumferêciææqualê aliud, clau*
.
a
dendo trigonii: ut fi femidiameter
fita b, et b c ut quarta circuferentia daudendolinea a c trigonu* Deinde
fac

Geometricis,

lineam eius aíiqñptám cadere
t . ..........
■ in eo trigono æquidiftanter ad b c>
ôéfît d e. Poft hæc de b tierfuscfi*
gnaæqualêferrridiametroa b,quç
Ct b f : trahe a f, & nota feélorern d
e, quem nota per g literam. Deíndé
recurre ad íecimdum præmiffurii
8¿ lineam ducito de comuni puri*
éloconcuríus, quoufqj inter arcus
cadat æqualis portio ad d g, 8¿ hic
feft femiafcus æqualis datæ lineæ,
âutpôrtioaïi’qtiotaàrctisqüæijti, Vbi arcusquæfitbsmaioreffetareu
quadratis : tunt neceffe effet cum poftione aliquota operari, que minor
àreti quàd rantïs exifteret. Poterii etiâex his datam ciiruâm» & fcuiufcûçp
circumferehtiæ arcum > íñ qüéñicünq? aliiim arcum alterius circuli uer*
tere: tranfmutandoprimb ipfam datamcuruaminlineam reeftam, Sede*
indeillamreâaminarcümdatæ circumferentiae, modis pretadis ¿Et
in hoc cap.tranfmutationis linearum,fuffidenter explicatum exiftít.
fac

&

u

■s

Annotationes omniían&t

Si lineam re&am incírcunferentialem curúam ümere cupis,

:

1 ^pSíc data reda a b,díuido eam ín tres partes æquales per ii fextí Euclídis.Sumo &
qualem terti» quæfitcd,&fuper ¿am per
primam primi Euclidis, triâgûlum sequila/
a
t
c terum defenbo fie. Super earn duos arcus
eiufdem circularis deferibo,faciendo cd fé
midiametrum, SCUbife fecant arcus pond
eliceramJDeitide trahore<ftasdeetce,qug
manifeftè eruntper definitionem circuital
quales;& ex çonfequenti; ifta trialatera fei*
iicetcd>cej&ed æqualia erífc.Quáre recftá
data uerfa eritin tn'gonS-æquilatetum,cu/
tus circumferentia dateline» aquatur. De­
inde traho e f ad medi etatem lateris c d, fi/
militer c g ad medietatem lateris de: & ubi*
fecat ef, pono h,erit h centrum trianguli
nam
è f pendicularíter eft fuper c d. Similie
»
ter c g fuper e d, per tertiarii terttj Euclidis
eóquód e g eft duda B centro c,ad medietatem chordae d e.Rurfus traho h d> quia fa
h duo laterajduobiis lateribus c f& fh aequalia funt, & fimiliter anguli fub ipfis
contentiîigicurper4. primi Euclidis,h d æqualis erit h c. Et éodem riiodó dící poteft
de i (lis duobus triangulis^d g h & e g h eo quód h d æquâlis fit h e.Quo fit ut e dfic fe
eunda trigoni^qua fcilícet circunfcribitur circulus trigonó:8¿ ex confequenti h eft cc
trum, S£ h f prima trigoni. Rurfus fit i pun&us medietatis c fitrahb h i,^ extendo
eam per qua rtam partem fui, & fit h k ad h i longitudine fefquiquar ta: ejfit per primîï
pr»miíTum femidiametrus circuli ífoperímetrí. Vndecircumferentia circuli lik,gqua
teiturlineaeabpropofitaequodfuftpropofitum*
,
t

ï

tl

Sím»

De tranimutationibus.
J Sí re&am í n aliquotam círcuferentíg portione circuli refoluere qugris.
' 4FSitdata a b,qaam ín medietatem circumferentiae circuli refoluere quaero ♦ Per
præmiiTam do ei circumferentiamscirculi aequalem, & fic circumferentia circuits
d.DupIico c d ,8¿ fia t c etdefcribo circulum ex c e » cuius medietas circumferentiae
aequabitur lineae redae datar*
^pPatet:nam circumferentia circuli c e,ad cir/
culicd, eft ficut ce ad cd (ut dicit deCufa)
quod demonftrari poteft pane eadem demo*
ftratione>qua demonftratus ab Euclide per ie
eundam duodecimi, circulum ad circula pro*
porcionemferuare,quam quadratus diame/
tri circuli unius, ad quadratum diametri circa
lialterius. EritigiturCircumferentiacirculic
e ad circumferentiam circuited,dupla longi/
tudineiquareeius medietas fcilicet eg fi^qua
biturcircumferentiae circuit ed , fiCexconfe*
quenti redae a b. Poflet hoc aliter fieri du/
plicando a b, & dando circulum cuius cir/
cumferentia aequatur redae duplaead a b,&idemeffet.

J Sí data reda in quadrantem refolui optas,quarta circumferenti^&a
Sit data a b reda,&iit per penultimam circuli cd circumferentia aqualis rede
aatas:quadrupb c d &ftat c e,quae ad cd longicudine iit quadrupla. Rurfus ex ce
deferibo circulum, cuius pars quar
ta circumferentia aquabitur circum
ferentia:circuli cd ,eb quod fícutc
e ad c d eft longitudine quadrupla:
ita circumferentia circuli c e circum
ferentia circuited quadrupla lon/
gitudineerit. Conftatigiturefg
quadrantem æquari data reâæab.
quod eftpropoîîtum*

4 Sí datam rectam ín portío*
nem circumferentiae dati circa
Ii transferre.
4fSit data reda a b,& datus circii*
Ius cdtquaero afsignarein ipfo cir*
culo arcum,aequale redae da t«. Per
primam huius cap. refoluo a b in cir
culum ííbperímetrum, qux fit ce.
Vnde fi nota fit habitudo c e ad c dj
erit pariter nota habitudo arcus se/
qualis ab ad circumferentiam cir/
culicd. Quod fi ignota fit habitu/
do ce ad c d ¡ignota pariter erit ha­
bitudo arcus ^qualis a b ad circum­
ferentiam circuli c d equa lis redf a
b. Sit igitur ce ad c d longitudine
fubrriplaierit pariter portio circum
ferentia circuli cd æqualis reda a
b,fubtripla longitudine ad circum­
ferentiam circuli ipfius cd * Vnde
hgtres

Geometricis*

9*7

qh ç tres propófitioties eodem medio demonftrantur, per habitudinem fcilicet fe
7'midiametrorumcirculorum ad inuicem longitudine*
5 Sicuruamlineaminredamttertere dudes non alio unquam facies.
^Sit datus circulus à b,cuius circumferentiam redilineare propono. Primó per
primam huius cap aliquam redam in cur
uam refolaoôÇfie cd : circumferenriaqj
circuli a f çquecur datç r edç. Sumo i ïtius
circulifemídíametrum aut eí çqualem, 8¡C
fit g h quæ fît çquâlts.a f : addoadgh re/
dam orthogonaliterç qualem tertie par­
iti c d,& fit h i. Dèind è continuo g h quo/
Ufquefiat çquajis a b : 8c fit g k equalîs a
b. Traho çquidiftantem indefinite ad hi
per ji. primi Euclidis»ÔC fit k l.Claücîo or­
thogonios, trahendo redam âpundog
per pundum iad redam kl, Ôf ubieam
fecat polio m l erit km pars tertia redeç*
qualis Circumferenti^ circuli dath
¡^•Patettnamiftiduo trianguliçqüiâhgûli fdntiigitur per 4. fexti Euclídís.fícutg
hadgkjtahiadkmt&permutatimíícutghadh ijtagkadkni, Sed g h ad h i
le habet, ficut femidiametrus circuli ad redam tertiç parti circumferenti^ ipfius
j circuli çqualeni. Igitur gk ad k m etiam fe habebit tanquim femidiametrus circti
4 liad redam tertiç parti ctrcumferentiç ipfius drcult çqualem.Siigitür km tripli­
cetur ififctredà çqüâlis circumfêrêntig
da ti circuli.Si uerô ad ghadiùnda fuif/
k fetqüàrta parsed, uel aha pars aliquot^
âbfçidiiïetgi iqúidéfinítam kbeandem
partein drcumferenriç cirçuli dati. Pçr
, hocigitur feitur uerfio Circumfefêhéiç
ft in rcdam,fcitur etiam uerfio curuç/quç
eft pars aliquotâ fy. nota circumferétiæ;
Vtfi redam çqùalem quintç parti èireâfitrêtiç circuit dati optaffem, diuifiiTerri
Cd ín quine# partes çquales,’& ád g h u¿
ftam quinhm partem ortfiogonalíteríunxííTem * Vndcquçabfciffa fuiftetin kl,g/
^ualïsfuiiretquintçparticircumféreritiçcirculidath
. ..

Qtfbd fi í^nóraüeHs^pófitíorié dati arctis ad cif cBferehtia, cuiu¿. &c;
b

Z

in círculo a b arcus fignatds, qui fic.
cbd, cuius proportio ad circumferentiam
circuli ignoraturmihilotninus redam equaÍem arcui éxoptó, Recurro ad fecundum
p ræmi ífum, muení endo triangulum, cuiu£
duo latera arcualia fint eiufdem circularis
cum arcu c b d* Traho igitur redam «quia/
lem diametro circuli â b, quae fit h 1,& fqper i
centrum defcribojfëmicircülum h m L Addo
orthogonalrtèr ad 1 h gqualem h i,quç éft me
dietas de h 1:& fit h g. Fado h centro,defcribo arcupi quadrantis g k fiqui erit aequalis ac,
cui quadrantis circuli a b,qui fit e b h Nam'
irada reda g t , erit triangulus ghiæqualisV
triangulo c a F Rurfus fado gceritrb ; tra/

96%

De tranímutationibus

ho quadrantem occulftímhm^quifítexcircumdudionegh. Deindeiterumfado
g centro, circumduco gi,6¿ubi fecat femicírculum pono n i &fícduo punda maximi8C
minimi trianguli habenturjfcilícet n S¿ tn. Di
uidó arcum m ri in duo aequa per
tertíj Eu*
I
elidís,6¿fít
p
pundus
medietatis.Vnde
mpn
h
1 íhiftá figura , fúntlocodkhínfuperíorefí/
I gura fáda,in íp ib fecund o pr ámíflb.Rurfus
/ pono pede circini ín p 8¿ alium in í, moneo i
ubi fecatquadrantem occultum pono q:tra
ho p i.Ec iterum pono pédem circini in q S¿alium íng,moueo gdeferibendo arcumgp,erítcpgp i triangulus propofítus per fecûdum
g'
præmiiTqm. Deindefígno ín g fc i pundum
medietatisqUifitk, fímílíter&ihgpquíííc
r: trahó r k,ô£ continuo r fc & p i ’quoufqp con
currant>Sf pundum concurfus fignoper b litera n¿ Rurfus in arcu quadrantis g k i
Tigno arcum æqüàlèm cb d,qui fit glçs b & à pundo concurfus,o tràhô,redam per
spundum,ufqjad àtcu g rp,& ubi fecat eum pono n erit per fecundum præmiflùm
t s ad p iaficutgks ad g kiJDeiâde recurro âd quartum præmiiTum, Primó per præ*
miæaminuenio redam, æqualem arcui e b f qua/
c dranri, qua: fit u x. Facio primam lineam femidiame
trum circuli, ÔCfit a c æqualis a b ; fecundam u x:8¿.
dfitcf orthogohalíteríuhdaa Cæquàlis lix. Terti­
i b
am facio æquàlern ts;quæcaditinterlateraarcualia
trianguli ínuéntí:ó¿ fita d æqualis t s. T traho per |i.
primiËucIidiSjhequïdiftantem ad cf,8f fit d b.Dein/
àjndeclaüdoorthogonios traho a f,
ubifecatbd
U'ponocîdicôdeeiïe redam, æqualem arcui propo/
¡¡tío fcilícet c bd.
^Patetmam in triangulo fupérioredpre arcus propofítus fcilícet gks, fe habet ad
arcum quadrantis eíufdem circularis ifíclit feda t s ad femïdiamerrum circuli arcu­
um fcilícet p i. Et cum a ¿fit âeqüalis p i, æa d æqüalïs îsî erit a d ad a c, iîcut arcus
propofiarç ad arcum quádráñtís eíufdem circularis. Et cum ¿ftí duo orthogoníj fíne
sequíaíigulí & fímiles i ideó per 4 . fextí
Euclídísjfícut à d ad a c,íca d e a c f. Et ¡te
rum d e ád c ffe habtbít, ut arcus p ropo/
fitas ad arcum quadrantis eiufdem circa
laris. Sed c f reda æqualis eft arcui qua/
drantís íigíturde re&a etiam erit ar qua/
lis arcui propóGrq, quod fuit demon/
ftrandum. Nulla quippe alia adcf,fe
poteft habere ficut a d ad a c,quam reda
æqualis i it arcui quadrantis eiuídemcircularis,pátet intentum.
ifHittc dicit de Cufa, quôd alia uia hoc
quæfirumattingi non poteft. Sequitur.
<Qua'( fubaudi uia ) fi aduertis, du/

cipo teris ut datam redam in arcum tiertas.
, '
,
.
.
c
<rSit datus circulus a bÔC data reda c d, quam uo^° tefoluere in arcum circumfei en
tixcirculi dati.Primô per praemiffam inueniorcift3m æquakm arcui quadratis,quæ
fice £ Deinde recurro adquartûprxmiflum, facio aequalem a b primam trianguh,

969

Geometricis;
. k ?__ _
-----------

quæ fitg h: fecundafacfo reda æquale e f, quâ addo
h <orthogonaliter
*
*
*
ad* gh,&
fit ‘h i æqualis e f.Deïde tra

ho gi daudëdo órthogoniff.Rurfus facio çquediftâ
ter cadere ad h i,intra orthogoniam gqualé c d,fic fim gnâdo æquale in h i quæ fit h k: SC educedo æquidi/
'X.
ftantêà pudo kad redâ^ h per 31 primi Euclidis, SC
ubi fecatgiponolJternapftdolpereandeji primi
Euclídísjtraho æquidiftantê adi k.quæ fit 1 mterit %*
~~-x qualis k h fiue cd.Quôd addít de Cafa,fcilícet quod
fignetur in h i aequalis g h: no eft necefleinon ením alia poteft exurgereín m l,c¡¿ g m.
Vnde g m ad g h femídíametrg circuli dati, fe habet ficut m I reda da ta ad reda h i,æ/
quale arcuí quadrátís.Rurfus ad feciïdft præmtffum recurrOjínuení edo triangula ibídêprôpofîtS,prout in præmiffa exprtfsímus.Et fit triangulus gp i.Deindeà pundo
coçiirfus o,traho reda ufqj ad areu g r p,fic qd
reda cades ínter dúo latera arcualía fcilícet g Id
8¿grp,aqlísfitgm,ínfigura fuperíorep quar­
ts præmiftu miada. Traho ígí t o t, 8¿ubi fecta
h
___ I gkí arcu quadrátis pon os, fftqj s t pqualís g m:
crítarcp gksquæfitus,Ô^çqualisredædatæ|fci
licet c d.Patet fie: nâ t s æqualis gm,ad p i æqua
le g h: fe habet ficut reda data adre dâæquale
arcui guadrâtis circuli jppoíití.Sedperfecfrdu
præmi ífum gks arcus,ad g k i a rcuqua dtatís fe
. haber,ficut t s ad p i,Et nulla alia cj? c d reda da/
tafe poteft habere ad arca qdrátís, ficut c s ad pi
£
Quare neceffe erít gks æquale elle redædatæ,
r
t
í¡ cq3 reda data refoluta erí£ ín arco círcunferen
tiçcircülidatiab:c5 gksíít arcus quadratis eü
dêcirciilii'patetpropofitu.Cætera de fe patetExhoc díuifío arcus quadratis in quot
libet partes dicítur>SC ex cofequentí díuifío anguli redi ín quotlíbet partes:fcílícec
díuidendoín quotlíbet partes, fcilícet per ii(extiEuclídis:femidiametrum circuli ÔCâ
pando concuríus ducendo lineam,fíe quôd cades íntens ínter latera arcualía,equa/
lis fit uni partium femídíametrí* Et ubi pars illa fecabít latus arcualequodeft qua­
drans, notetur literal portio illius arcus ínter pundafedíonís angula fub arcuafibus laterib. contentum, ad arcum quadrantis proportionem tenebit, quam portio
femidiametri cadens inter latera arcualía ad ipfam femidiametrum»
Detranfmutatíonefuperfícíerum*

Cap.

II.

Vperfícíerum tranfmutatío, utfuffícíeñter explicetur 8¿fuperflua
refecentur: redilínealium fuperficierum uerfionem uti notam prac*
tergredior . Nam triangulum poffeínplures feindítriangulos, &C
quemlibetínquadrangulumuertí, ¿¿illorum quemlibetínquadratum,
& plura quadratain unum, atçp trigonum unum ín plures æquiangulos>
&tríangulum fimiliter atque quadratum, fieomnes polygonias ífo¿
pleuras nonifopleuras in alias figuras: hæc omnia ex elementis Geo^
metricis, proportione circulorum Só quadratorum tibi nota relinquo,
cum intendam adiicerefcitis, non replicare trita. Per eaquæiam tetigi,fa^
cultas huius cap.aperitur.
2 Superficiem circularem ii ín redilínealem transmutare proponis pris
mb eius peripheriam curamin redam refoluito: deinde femidiametrum
CCc
”peri«

S

$7Q

De tranfmutationibus

peripheric àd return angulum iungito,trigonum daudehdo, 8¿ uerfà eft
circularis fuperficies in trigonàm.Siidtetràgonam & quadratam $ hoc ex
trígono facile eft; Circulus enim quadratur, G in ter femi diametrum &
medium peripheriæ,lineam medio loco proportionalem coftam feceris,
8¿ quadraueris.O ftenfum enim eft à fabrilioribus,per multiplicationem
femidiametri in medietatem peripheriæ;areani quadrangulam exurgere,
quæ nec maior nec minorerit area circúlnMultíplícatíoením femidiame­
tri círculí}ínfcríptípolygoniaeiri medietatem peripheriæ polygoniae cir*
cumfcriptæ: areæ polygoniæ circumfcrijptæ æquatur, maior eft afea
drculí ínfcripti. Et multiplicatio femidiametri circuli círcumfcríptí>ín
medietateperipheriæpolygôniæinfcriptæ: maior eft area polygoniae in*
fcriptæ,& minor area circumfcriptæ. Quare multiplicatio femidiame*
tri in medietatem peripheriæ circuli, nec maior nec minor effe poterit
area circuli»
.
<
5 Si uerb quæfis arcam fuperficíéí fedíjíneaíis in circularem tfánfmuta*
re;primo circularem refoluíto per íam dída in polygoniam,puta in qua*
dratam,&femídíametrum circuli facito lineam unam > coftam quadrati
aliam.Deinde fuperficiem redilinealem datam quadra, & coftam eiùsfà*
cito lineam tertiam : & fecundurti quartum pfæmiffum, quartam lineam
reperies,quæ ent femidiameter circuli quæfiti ♦ Etatténdè,quomodo non
ckueniturad uerGonem circumferentialislineæinredam, nifi'per uerfcnem têdæ alicuius in circumferentialem. Etecontrarionon deuenitura tranfmutaiionem fapérificíeíredílínealís iri círcülafem, níG medíante uéf*
Gone alicuius circularis inredilinealem. Quæ hic lateant arcana,præfen*
tispropoHti non exiftunt.
4 Sí ueró qugris quamcuncp póftíótiem fuperficieicircularis inter fc do*
res cadentem, fiue illa proportionalis Gt ab fuperficiem totam, Gue non: ar
tem habes,arcum inter fedores interceptum refoluendo íñredam,ó¿ fe*
midiametruminmedietatem eius multiplicando*
5 Siabfcifionem ex chorda 8¿ arcu in redam fuperficiem redigere cotia*
ris : primo à centro fedoribus tradis, totam portionem per íam dida fe*
falúasíncirculum. Deinde triangulum exíedoribus 8¿chordaGmiliter
in circulum,&fubtrado illo à priori : portio remanet refolutaín fuperfí*
ciem cadentem inter circumferentias amborum circulorum,quærefolui
poteft in rediangulam fuperficiem,per refolutionem utriufque circuli in
quadratam,& perfubtradionemuniusquadratæabalia,quoniamdiffe*
rentiaeft uti portio illa. Poterit igitur illa in quadratam fuperficiem, & per
quadratam in circularem refolui,modis fufficienter exprefsis. Et in hoc
fatis explicatum eft ad artis fufficientiam , de fuperficierum inuicem
tranfmutatione.
Poffentadiungi præter necefsitatem tranfmutatoriæ artis? alia plura
occulta

é

Geometricis.

*71

occultahaAenus:fcilicetquomodo angulus defcribi pofletcirca centrum
circuli,fehabens inter duos duplos angulos, fecundum prop ortione m
dietatisduplæ: & hoc ex fecundo præmiffo* Poteft enim dari linea recta,
ad datamfe habentem,üt cóftaad diametrum : poflunt àmbæ in arcuse*
iufdem circumferentiae refolui. Vndefe&oresad terminos arcuum tradti,
angulos circa centri caufare fecundum habitudinem arcui necefleerit,
7 Si etiam fuperficiem Unam refoluere queris in plures quotquot uolue
ris , quae fintadinuicem& ad totam fuperficiem improportionales : ita
quod fi addideris unam ad aliam» compofita totius aliquota fit.Si fuperfi*
cies data non fuerit femicircularis, in talem refoluito: trahendo chordam
quadrantis æquidiftantem diametro,
quæ medium diuiGonis nocetur. Ab «a
f*—-a. x
€X utraCp parte peræquales arcus maio*
Z-------- -------------------- -A
& minores chordas ducito, quot Uo
/
\ /
\ lueris t erunt omites portiones ímpro*
f
\/
____ 1 portíonabiles ad fe » & ád totam. Sed fi
„
duas æquidiftàntes à medio diuifionís
íunxerís, erunt talis pars fuper fi cid, qualis circüferentiæfuerit ârcüs,qua
nía de mediafuperficiefemicirculàri, abfcindere poteris partem aliquo*
tam eius quam uolueris* Huius oftenfio eft, quum trianguli ex fcct oribus
& chordis æquidiftantibus,chordæqua* medium diuifionis uocatur co*
fiítuuntunPoterisetiamfuperficíemdíuidereínpartes squárum una fi cui
quàm alteri iuncfta fuerit, adhuc compofita ex ip fis fuperficies impropor
tionalisremanetî quando fcilicet à medio diuifio*
c
nis perimproportionales arcus ad circumferentia
chordasduxeris.Exhisaliaut libet elicias/
Annotationes ómmTanólí *

î Superficierum tranfmutatio ut fufficienter cx*
plicetur,8c fuperflua,8óc,
^Verfíonemre&ílínearumfuperficíerumdocét «f.fexti
Èuclidisîideô dicit de Cufa Ullam notam elfetex element
tis Geometricis*

2 Superficiem circularem fi in rediliiiealem trâf
mutare proponis: primo, 8¿c<

Jd

flpSit datus circulus a b, que in recliíinéaíem fuperficiem
refoluere exopto.Primd per quintam primi Cap, refoluo
circumferentiam inreâam xqualem,quae (it c d. Deinde
b
æaualem a b,quç
Kdue (it e fad
fumo aequalem
quam addo orthogonaliter sequalem c d,&fit fg,T taho e g,
eritefg triangulus orthogoni­
us e qua lis circulo á b.Nam peí
tertiam propofitionem in pria/
cipio libri per nos adíe clam > &
CCc i
per

$71

De tranfmutationibus

per eius córrelartum,multiplicationem e fin medietatem fg quæ fît f paream æqnâ>
îem areæ circuli producerefut eft remangóla e fp ojjeft mam'fçftum.Modo multipli
catto e fin totam fg,re<ftangtilam duplam ad efp o producit, perprimam fèx tí Eudid is: 8¿ ait etiâ dupla ad triangulum e fg, per suprimí ÊucIidis.Quareper % quin­
ti Euclidís,tríangulus e f g,rediangulæ e rip o aequalis eritiÔd ex Confequeriti circulo»
a b,quod fuit probandum. Sequi tur. Si in tetragonam & quadratam refoluereue
lis,hoc ex trígono facile erit<*Nam perefp o:in tetragonam refolutaeft.In quadra
tam tandem per ^.fexti Euclidis, refoluiporeftfîc.Sitkhæqualis fp>& hi eiiuntfta
indiredhimæqualisfit ef. Super ki defcribo
femicirculum,& à pundto h,educo per u.prk
mi EuclidiSjperpëdicularem fuper ki ufqjad
drcumferentiam,etfîthljerithl perj> feSrti Eu
didis medio loco proportionalis ínter k h
h ¿.Etper Euclidis redangula fubkh & b ï,
aequalis eft quadrato ex h l,quod fit h 1 ni n: SC
ex confèquenti,quadratum illud æquale erit
círculo a b dato. Et hoc eft q<?de Cufà dicit»
Circulus quadratur,ft inter femídíarnétruuteft h i,SC medium peripheriæ uteft kh,
iíneammedíoloco proportionalem coftam feccrísfe quadrauerís. Sequitur»
^pOftenfum enim eft â fubtilíoribus,per multíplícatíonéfemídíamem in medla&Æ
peripheriæ,are5 quadrangula exurgere,quæ nec maior nec minor erit area circulé
^flftud tetigimus per tertiam própofítíoném,per nos ín principio adie&am. Adhuc
atíquomodo demonftratde Cufa,fíc dicens.
^Multiplicationem femídiamem
4pSitquadratus b c d e, cui fîtinfcripttis â/ ch
cumfcriptuscirculus.Multiplicatio a f'fe1/diametri circuli inferipti in medietate periph
riæ quadrati,area areæ quadrati tnanifeftê defertbit æqualemtcum a f fit prima quadrati, uf
prius oftenfum eft in principio aream maio*
remdefcribit,circuliinferiptiarea. Ata b ferm*
diameter circuli círcumfcrípti,in medietatem
périphérie quadrati duchrareâ deferibit ma¿orem quadrati area, SC minorem area circuli
circumfcripti. Nam per correlarium prrmæ
propofitíonís in principio pofîtæ, circumfe­
rentia circuli a b,maior eft circumferetis qua/
drati inferipti. Sequitun Quare multiplicatio
a bin medietatem peripheriæ circuli circumfcripti quadrato, aream areæ circuli æ»
qualem defertbere neceffe eft.Patet igitur quomodo multiplicatio femidiametri in
medietatem peripheriæ,aream areæcirculi æquaïem deferibit, eó quod multiplica*
tío ipftus in maiorem mediet?, tem,a ream maiorem area circuli deferibitiut eft muV
tiplicatioa f in medietatem peripheriæquadrati,quæareammaiorë círculo a f producitiSi multiplicatio femi dia metri in minorem medietate périphérie circuli, mino
rem aream arca deferibit circuli, ut eft multiplicatio a b in medietatem périphérie
quadrati,quæ producitaream minorem area circuli a b.

Sitiero quacrisareamfuperfîcieireâilinealisin circularem &c.
Si fuperficies redilínealísdatanonfaerítquadrata,ficrecípíaturper
fexti Eu­
clidis. Sit igitur datus quadratus a b c d,quem in circulum æqualem uolo refoluere.
Ptimo per præmifiamrefoluo aliquem circulum qui fit e f,in quadratum æqualem
qui fit g h i k. Recurro ad quartum præmiflum,faciendo latus quadrati ghik pri/
mam lineam^ fit imæqualis g hífecundíamuero æqualem e f ¿kfít m n,íundaad

1 m ortho-

Geometricis
,ar

a*
sr

Mmotthogonialiter aequalis eft claudo or
thogoniumImn, Deinde tertiam line/
am facto æqualem lateri quadrati dati,
& (ït Io æqualis a b.addo adi o redam
ortho gonaliter indefinitae quantitatis,
quaefítop. Continuo I nufqueop}&
.
ubi eam fcindit pono q erit oqfemidia/
c meter circuli aequalis quadrato a b c d* q
Ô
fc Nam orthogoníj I mn, SCloqt funtae11
quianguli. igitur per^fexti Euclidis,
ficut 1 m ad m n, eft ut latus quadrati ad
femidiametruni circuli fibi aequalis: ita
1 o ad ó q, erit ut latus quadrati >d iemi/
i diametrum cicculí fibi aequalis, fcilicet
quadrato . Deinde ex aequali o q quae
fit r s defcribo circulum, quem dico aequalem efte quadrato
a b c d,ut conftat, quod eft propofitum. Arcana quae hic late/
re de Cufa diciqftudiofis relinquimus examinanda.

7 4 Si uero qiiamcuticp portionemfiiperficiei
' circularis ínterfediores. &c.
^Sit de fer ip tus circulus ab, fi tque a centrum. Trahoac8¿
a d, quç in hoc loco fetftores dicuntur: quia ad circumferen­
tiam referuntur & non ,ad circulum, fecant enim arcum â circumferentia. Ac figu*
ra ex ipfis S£ arcu deferipta, ièâor dicitur circuli ab Euclide. Sunt igitur a c & a d
fecftores circumferentiae. Volo iftam por­
tionem a c d, tnfuperficiem re iftam refolue>
C
re. Primo per 6 primi cap. refoluo arcum
cb d in redam aequalem qua fit e f, fit b f
aequalis b e t fimi li tere f iunifta fit orthogoníalíter a b. Deinde duco a b in b f, & fit
tedangula a b fg, quam dico æqualem por/
tiôni a b d. Patennam multiplicatio fe/
midiametri in medietatem circumferentiae,
redangulam aequalem circulo producit:
6£bafis ípfius recftangulæ, erit medietas
circumferentiae : altitudo uerô a b♦ Igitur
perprimam fexti Euclidis, ficutmedietas
circumferentiae ad bf longitudine: ita area
circuli ad redangulam a b fg. Rurfusficut circumferentia circuli ad arcum c b d:
ita,circulus ad portionem a b c d.Nam quge
bd arcus pars eft aliquota aut partes aliquo
tæ circumferentis circuliteadem erit a c b d portio,pars uelparces circulignodo ficut
le habet tota circumferentia circuli ad arcumcbd,ita medietas circumfercntiæadbE
Igitur quam proportionem feruat redangulafubab & medietate circumferentiae,
ad redtangulam a b f gfeandem feruat circulus a b,ad portionem ípfius fcilicet a c b
d. Et cum redangula fub a b & medietate circumferentia?, fit aequalis círculo i erit
pariter redangula a b f g æqualis portioni a c b d.quod fuit demonftrandum. Quod
fi bf fit longitudine incomtnenfurabilis ad medietatem circumferentiæmicpariter
CCc

î

circulus

974

De trañímutátíohibus

circulus íncómmenfúrabilís recftangulæ a b f g^fîuéportioni acbcL Rtlrfus dudà
a f & a e,eft manifeftum ifto s triangulos a b f & a be,æquale^ eflè,etiam eft manfe
ftum,a f diuiderea b fginduoæqua3per54primiEuchdis:exquo fequítur eaf tri/
angulum,æqualem efle portioni a c b d. Secundó fequítur, quód omnis orthogo®
nius cuius unum latus redangulumc6tinens,eft utfemidiameter circuli, reliquum
continens angulum redum,eft ut arcus cuiufcunque portionis circuliîeritæqualis
portioni» Vt orthogonius ab f, qui eft æqualis portioni a bdfhabet unum latus a b*
fcilicet ut femidiametrum circuli, & b f Ut arcus portionis, & ifta duo latera angu­
lum redum continent,et ita de omnibus orthogontjs eft dicendum.Et ideo porrici
nes ad inuicem eandem tenent habitudinem,quam arcus longitudine adinuicem*
hoc pacet,fi refoluantur in orthogonios,quorum altitudo fit ut femidiameter, ut fi­
cut arcus b d ad arcum b ejita portio a cb,ad portionem a b d.Patet per primam fex
ti EuclidiSjin iftis duobus orthogontjs a b f Sí a b e, qui portionibus funt aequales*
Eodem modo dicendum eft de portionibus Circuli ad fe inuicem, & ad totum circtilum:quemadmodum de triangulis quorum altitudo una eft.Nam ficut illorum habí
tudo elicitur ex habitudine bafîum longitudine; ita iftorum habitudo ex habitude
ne arcuum longitudine*

Siabfcifionem ex chorda & arcu in redam fuperGciem redigere,
Sit datus circulus a b, traho in eo chordam
cd. Volo abfeifionem ex c d chorda & arci
cb d,in (iiperficiem redílínealem refoluere
quakm:traho a c S¿ adj fedores arcus cb d,Et
perpræmiflam refoluo portione circuli a cbd,
quæ eft fub fedoribus a c
a d,SC fub arcu
c b d,in rediltnealem fuperficiem 5
ipfam re(ftilínealeminquacb'atam per zy.fexti Euclidis.
Sit igitur quadratus fghi>qualis portioni ac
b d.Necp enim (ut uult de Cufa) eft necefle p r fi*
Us in circulum refoluere,eô quôd iterum circum
lus in quadratum eftet refofejendus í fices in defnonftratione uideretur eftè circulatio, Rurfuâ
traho â centro a per medietatem chordæ c d redtam a r b : erunt a r d
a r e dúo orthogontf¿
quiaarperpendículariseritfupercdjperj.ter/
trjEuclidis. Deindeper9«fextíEuclidis,inueniomediam proportionalem interat
& a d quæ fitfk,quam duco in quadratum fklm: erit quadratus ifte æqualis trian­
gulo cad,namæqualiseftreâangulæfub rdÔf ar ,cul
per
i^.fexti Euclidis quadratus fklm aequatur. Vnde
TL
h
conftat,gnomonem circumpofitum quadrato f k lm,
1
æqualem efle abfcífíoñi ex c d chorda,& arcu c b cL
Nam ut dictum eft quadratus fg h i, eft æqualis portioní a c b d:S¿ quadratus fklm, æqualis eft triangulo
a cd. Vndeficutfubtrado triangulo redilineo a c d, a
portione a c b d, refiduumeft abfeifio ex c d chorda 66
m
arcuc b dtita fubtrado quadrato fkl m æquali triangu­
lo redil ineo a c d, â quadrato f gh i, æquali portioni
a cb d,refiduum fcilicetgnomo khm,æqualis eritab­
feifioni ex chorda c d QCarcuc b d.Erit igitur gnomo æ/
qualis lunulæfiueabicifîoniex cd chorda,c b d/aren*
Contínuomlurcpgh,8¿fitmn. Deindeaddoad mn& hi in diredum æqualem
g n,quæ fint m ô èc í p,trabo o p ter it redangula m o p i æqualis redangulæ gkl ma

propteff

Geometrici^propter identitatem laterum ángulos re&os continentiam ♦ Demum erit reliangula n o p h ,æqualis gnomoni k h m,& ex confequenti çqualisabfcifioni ex chorda
cd>& arca cb d.Vnde fi per shfexti Euclidis,recipiatur media proportionalis inter n
o&To p:erit latus quadrati ipfi abfcifioni æqualis quia æqualis re¿iangulæno ph
peris.fexci Buclidis,quiquadratusperpenultimam,poteftin circulum reiolui æqualem patet igitur quomodo abfeifio ex cd chorda &c b d arcu,in reftilinealemæ cir
calarem pofsit tablai fiue in quadratum & circùlum.Et confiât, non efle necefle prf
moportionem circuli acb din circulumre/
foluere; quod eft intentum.
B

6

Poffentadiungi præter necefsitate
tranfmutatorig artis alia plura, &c-

çDarêangulum qui fehabeat inter duos du­
plos angulos fecundum proportionem me/
dietatis duplç: eftdareiter duos angulos quo
rum maior minori duplus erit tertium, cuius
arctis medium erit proportionale inter arcus
priorum angulorum. Et fic maior arcus ad ip
Ium medium erit, ut diametrus quadrati ad coftàm & medius arcus ad minorem, uc
diametrus quadrati ad coftam ♦ Sit igitur deferiptus femicirculus a b c, & centrum
fit g,traho redam ad medietatem circumferentia?, quæ fit gb: deinde
hincinde figno arcus aequales, quifint bd&betracftisge&gd.Eft
manifeftum per ultimam fexti Euclidis,angulumegd duplum eflead
angulumb gd,uelegb. Rurfusperfextamprimicap.refoluoebd
tnrecftum æqualem quæ fit h i, & eam in duo æquadiuido in pando
k. Inuenio medium proportionale inter h i ÔC k i » & fit 1 m : erit per
iff.fexti Euclidis quadratum delm, æqualeredangulæfubhij&ki,
Et fimiliter per correíarium 17. fexti eiufdem, ficut hi ad kilongitu/
dineîita h i ad Im poteftate, erit igitur h i adi m, ut diámetros quadra/ <
ti ad coftam, Etcum hi ad k i poteftate fit quadrupla, ôôadlmpo/
w
teftate dupla terit lmadki,utmedietas poteftatisdeh iadki. Ecce>
curi m ad k i proportio dicatur ut medietas duplae t longitudinis fci>
Refoluo I m in arcum eiufdem circularis cum arcu e b d,pêr fe­
i licet.
cundam partem fextæ primi cap. & fit arcus f b d æqualis redæ 1 rm
erit angulus fg d ad angulum e g b»uc
diametrus quadrati ad coftam: fimiliter
angulus e g d,ad angulum fgd,erituc
diametrus quadrati ad fuam coftam. Et
medium
fic inter duos dùplos angulos,fcilicet e
g d & e g b datus eft tertius, fecundum
proportionem medietatis duplæ, quod
eftpropofitum.

7

Si etiam unam fuperfidem re*
foluere quæris^in plures quot
uolum‘S)&X

^•Refumatur figura ín litera pofita.circu>
, Ium perficioAFit circulus a b,6¿ efiteen
trum,a quo educo redamad medietatem
(ethicirculi qua? iiccd:fccabit omnes chordas induo æqua^cum omnes æquidiftan/
CCc
tes

De tranfmutationibus
tésfuppoftahlür *d diametrum *Rur(ús medium diuiifonis fiue chorda qaaárátftií
qrtod ídem, fite f í& chorda minor gh, & chorda maiori g,fígnando punda fe&io/
num per cd in ipfis chordis fadam, literis I&m. Sintinfuper arcus hf&f kae/
quales, fimiliter eg &ieimo ifti quatuor arcus fine anuales : ideo ef médium díuíHorn's dicitur, quia quemadmodum diuidit arcus dbS¿ a din duo aequa, ita & arcus
hk&gi. Dicit de Cu(a 3 quod omtles portiones inter duas chordas, puta inter g
h ÔC e f fimiliter íhter é f & i k, funt fibi ins
uicem inproportionates, hoc eft income
menfurabites ♦ Similiter 5¿ ad totam fu*
perficiem fcilicet femtcirculummunquani
etiâ fimuLiundse ad fefeorfum,erunt pro®
portionales perdemonftrationem $>.deci«
mi Euclidis* Nam cum quantitates ad in/
uicem funt incommenfurabiles, uti funt i/
ft æ fecundum fuppofitionem : totum inde
confedum ex ipfis, eft incommenfurabi/
le utrifque. Sed quód pofsínt effe fimül
iundæ ad totam fuperficiemincomenfu/
rabiles,reddit rationem dicens: quia fimul
iundse illam tenent proportionem adcír¿’
culum,quam arcus ad totam circumferen­
tiam . Modo cum pofsínt arcus darimo®
do prxmiffb,quos diuidat e Un dúo asqua¿
^iií ad totam circumferentiam fint commenfurabiles : poterunt etiam portiones
fimul íundtee dari propartíonabiles ad totam fuperficíem. Mediumueró demon/
ftrationis infert, dicens i huius oftenfioeft, cum trianguli ex femoribus & chordis æquidiftantibus chordae» quae medium diuifionis uocatur, conftituuntur : ut funt trh
angaligch,6¿ick. Pro quo aduertendum eft, quód femper illi trianguli erunt ae­
quales Patetmam cumdf arcus æqualisfitfb, fimiliterhfgqualisfk:percommu*
nem fcientiam b kaqualis erit d h .Signo b narcum æqualem kbttraho ko nchor/
dam, quæ erit æqualis gh, quia gd h arcus, aequalis eritk b n.Ttaho c n : eft mânifei
item triangulum kcn redilineum,per omnia æqualem effe trianguloredilineogc
bj ratione arcuum æ chordarum æqualium* Si enim arcus funt aequalesxchordaa
effe æquates in aequalibus circulis fiue in eodem circulo eft neceff^peç 2 g.tèrtq Eu/
elidis, Rurfuscmkoreiftangulaeft,quam ckinduo aequa diuidit: igitur íftíduó
orthogonij, fcilicet cm k&cmi, aequales eruntiftisduobus cok,&co n fimiliter
iftisduobusjclh&clg. Etexconfequenti triangulus recftíííneusíck, trianguló
rectilíneo g c h æqualis erit :quod fuit probandum. Et eodem modo de omni­
bus dicendnm eft. Ex quo conftat, triangulum ickredilineum,cumlunuIafuB
g h & curua g d h : æqualem efle portioni circuli c g d h . Vnde ficut detracta
portione circuli c gd h, de portione c id k, remanent iftx dux portiones c h f k;
c geí: ita detracto triangulo redilineoi c k cum lunula fub g h chorda
gdfiar/
cu,qui æqualis eft ( ut didum eft) portionic g d h remanens fcilicet portio inter g fit
chordam & i k chordam aequale erit portionibus chf k& egei fimul. Et conte/
quenti, ficut iftx portiones chf k&c gei fimul iunclx, ad totum circulum propor­
tionem feruant, quamh fk arcus cum areugei fimulad totam circumferentiam:
ita portio fub g h chorda
k chorda ad totum circulum proportionem feruabit,
quam hfk arcus cum fibi aequali ge i ad totam circumferentiam feruat: quod fuis
demonftrandum. Et eadem demoftracioeftdeomnibus. Primo fcilicet adúertendo, quomodo trianguli redilineifubchordis æquidiftantibusmedïodiùifionisjSS
fub fecftonbus funt aquales. Et ideo ftatim probatur, quomodo portio fub pmdidiis chordis fiue inter prædiâas chordas gh&ik;eft minor portione circuli,fub
mai*

Geôriiètr icis.'

_

$77

tóiárí ¿horááé¿ femoribus fcilicet c id kjihportionte (ub mitiori árcü 8¿ fecftoribuSjfqlicet c g d h.Ex quo patet fi h k arcus eft commefiurabilis circu mferentix: ita
eriripfaportiomteripfas chordas ad ipfum circulum,& ex confisquent! medietati
circuli. Nam qua proportionem feruabutit arcus gk & gi fimul ad medietatem cir*
cumferentiæîeandem feruabit portio ad medietatem circulitut fi h k cum g i fit una
tertia medietatis circumferentiae,erit pariter portio una tertia medietatis circuli^
quæ tota fuperficies dicitur.Etquiafecundum omnem habí tudínem funt arcus da^
biles,quos diuidet e fin duo aequa ad medietatem circumferentiae, per pratermifla t
ita portiories à medietate circuli fecundum omnem habitudinem ad ipfam àbfcüv
dipofiunu
•

?

.

.

..

.

De cranfmutatione corporum.

.-ç

s

r

Cap, III.

Ltimolocofeftatcorporumtranfmutatiohem exemplari mànü^
dudíone aperire: tranfmutàntur enim corporales fîguræin cor*
pofalés?ex apertis fundamentis. Nani columna quadrangula,iri
cubum ficreducituf. Bafis eius fi quad rata non fuerit,quadretur per me*
díupropórtíonale,inter duo dífsíriiilíá eius latera,ut inter latus bafis qua*
dràiæ & longitudinem corporis, conftituanturduæ continue proportio*
riales lineæ,fecundum tertium præmiffüm. Et fi longitudomaiorfuerit la
terequádirátí:miniis medium eftlatus bafis cubiquæfîti. Sed filatus qua*
drati fuerit máíus longítudíné,máíús medium erit latusbafis cubiqugfiti.
Siæquàle:iâtri cubus habetur.
2 Sícoluipñáfótünda fuerit:quadretur bafiá , & pfocedáturut íamdí*
¿tum eft.
j Si cubum in fphæram trahfmutare uelis : reduc fuperficíem quadra*
tam cubi in circulum,& illum facito maiorem circulum fphæræ.
4. Cubos plures fi in unum colligefe optas: hoc efficies fi æquales fue*
rint,líneam unam fîgnando pro miriori, quææquatur uní láterí bafis uní*
ús cubí, & alíam pro maiori quæ æqüatùr omnibus lateribus, duplex me*
dium inter illa capiendo fecundum tertium præmiffum, quoniam minus
inter illa duo latus eft bafis cubi,uti de columna præmi fîm us.
5 Si duos in£qualesadunumreducereproponis:reduc primo minoreni
cubürii ad corpus altéra parte longius, cuius longitudo fît æqualis lateri
maioris cubi hoc modo.Accipelatus maioris, çui adíunge directe latus mi
norísjunum proportionale medium quærendo ínter illa, &C línea alia repe
ríatiir continué proportionalis poft latus minoris,ut Grit quatuor lineæ
conti nuéproportíonales.Et illa ultimo inuenta,eft latos quadrati bafis htí
ius corporis altera partelogíorís: & latus maíorís quadrati, eft eíyslogítu*
do,ut ex oppofito couerfionís colunppaterepoteft. Quo reducto, quærê
quadratu æqüaleduob.quàdratis,fcilicet riiaíórís cubi & bafis ia didi cor
jporisaltera parte logions:redùcedo cubu maiore &C iam dicftu corpus ad
hnum corpus,cuiuslatusbafis qùadratæeft maius logitüdineeíus.Et hoc
CCc j
corpus

V

9i%

De tranfmutationibus

corpus ultimum ad cubum reducito,per datam doctrinamJtaip patetuia*
quot uolueris fiue æquales fiue inaequales cubos, ad unum cubum fiue de*
nicpadfphæramtranfrnutâdi. Ita quidem 8¿fphaerpplurcs,in unam>& in
cubum,autin corpus altera par te longius reduci poterunt.
- é Si columnam longam in breuem, uel breuem in longam reducere pro
ponis: primoipfamin cubum uerte,deinde longitudinem fignainqua
eam tranfmutare proponis : cui adiunge latus cubi quaerendo unum me*
dium proportionale , &C quartam quantitatem continue proportions»
lemadiftastres, &eritdatæ longitudiniscolumna, cuius latus bafis qua*
dratae erit linea quarta»
7 Sic fi prælium columnarum aqualium uel inaequalium una datae qrçg
ris longitudinis: fi æquales fuerint,bafem unam omnibus aequalemrecia
pito quadratam, & omnes columnae fic adunumcorpusreduâæincu*
bum reducito, & cubum¿n columnam datælongitudinis, per uiaspræa*
pertas.’fî inæquales,reducito ingenio tuoomnes in columnam una,& co*
ïumnam in cubum, & cubum illum in columnam logam uel breue, prout
placuerit.Sedinhocopuseftutcaueas, quoniam quando cubus ín corpus
aliudreduci debet, cuiuslatus bafis quadratae eft maius longitudine: tunc
iurigas illam longitudinem cum latere bafis cubi diredé, unum medium
proportionale quaerendo. Quo habito quartamlineam continue proper*
tionalempoftlatus cubi inuenias, & erit latus quæfîtum,
8 Si autem fph aeram in pyramidem tranfmutare quaeris : fac quod ba*
fis pyramidis æquetur curuæfuperficiei fphæræ, et eius altitudo femidia*
metro fphæræ,
Si quis dixerit, funt fphæræ duæ: quarum maior eft dupla ad mino*
rem».transfer illas in rotundam columnam, Fac quod columnae altitudo
fit ut diameter fphærç maioris,et bafis ut maior circulus ípfius fph ere; fl*
la etenim coltimna ambabus aquabitur fpheris ♦ Nam columna cuius
altitudo diametro iphæræ, & bafis maximo circulo eiufdemfphærææ*
quatur : fefqualtera eft ad fphæram » Talia quidem quæin regularibus
corporibus uia tranfmutationisfigurarum Geometricéfierípoffunt, ex
his elicito doélrínís.
Annotationes omnffànÆù

r

Vtlimo loco reftat corporum tranfmutatíonem exemplari manu
duétíone aperire»

^fData (it columna abed, cuitisbafis fit quadratus edefc erunt omnes ibperfiefes
laterales inuicem aequales,quia æquales erunt paraldlogramo redangulo a b c d. Di
cit de Cufa (tinter c flatus bafis, &bc longitudinem column», duo recipiantur me
dia connue ^portionalia per terti u pr»miffum,q fine g h & i k erit min? fciiicet g h la
tus bafis cubi colûnççqualis,Ideo minus erit larus bafis cubi quia altitudo columng,
(cilicet b c; maior eft latere bafis quadrat» » Patet fic Nam per undecimi Eu-

Geometricis;
elidísi’düô'.corpora æquidiftantium íuperficíerum

979

fímílíum, proportio eft tan^

quam lauds unius ad latus relatiuutn alterius, proportio triplicata. Sic igitur c d e £
bafis cubi partialis: eritper eandem 5 £ undecimi Eucli/
dis proportio fc lateris ad latus bafis cubi^coliimna:
k h
aequalis triplicata , hoc eft fi poft cf&Jatus bafis cubi
columnae a b c d aequalis, duo continug proporciona ks
dentunertt c fad quartam longicudine(cum fini 4 con­
tinue proportionales) ficut cubus, cuius bafis erit ut cd
e fad cubum columnae a b c d aequalem. Rurfus iaceat
a bed columna fuper fuperficiem lateralem, eamba/
feni conftituendoxrit altitudo columnae ut altitudo cu/
bi cuius bafis erit ut edef. Igitur per3$ undecimiEucli/
dis, hæ duæ columnae, fui s bafíbuserüht proportions/
les. Eft enim omnis cubus columna, riôri econueríbSicut igitur quadratus ede f,adparaíleíogramuma b
cduta cubus cuius bafis éric ut cd èf, ad columnam da/
tam:
Et cum iftae fuperficies ícílicét c d ef ÔC a b qd fint
&
æque altae ; erit proportio minoris ad mai orem, ficut fc
ad c b longitudine pet primam fcxti Euclidis. Et ex
confequenricubuscae £, columnar a bed, erit ut fc ad
c d longitudine. Moda triplicata prop orti one fc ad
é latus bafis cubi columnae datae aqualis, fient quatuor
continue proportionales,quarum prima erit f c, fecun­
da latus bafis cubi columnae datae æquâlis. Etfc primai
adquartam longitudine fe habebit, ficutcubus cd efad cubum colamnædatææ/
qualis, fiueaddatam columna. Igitur cb erit quartateumfe ad cb longitudine, fit
ficut cubus edefad columnam ab cd,S¿exconfequentí ad cubum ei aequalem. Et
hoc liquet necefsitas recipiendi inter la tus bafis quadratae, & longitudinem coliirnnæ, duo media continue proportionalia: quorum proximum latéri bafis quadrata:
erit femper latus bafis cubi, columna sequalis. Hoc latuit eum, qui tantum unum iri
fua Geometria uulgarí íubet recipere,ÔC.illud latus bafis cubi columnae aequalis conftítuít. Erit quippemaiusueiminus.EritmaiuSjfi.altitudocolumnæfueritmaior
latere bafis quadratae: minus uerô, fi ipfa altitudo fuerit minor. Sumo igitur £>er
tertium praemiffum ínter fc &b c.duo media continué proportiotialia^qua fint (ut
diclumeft) hg&i k. Itaquôdficutf cadgh:itaghadik,&ikad cb. Vndeper
n difinitionem quinti Euclidis, fc ad cb proportio, dicetur proportio fc ad ghtrM
plicata. Erit igitur g hiatus bafis cubi columnae aqualis .Nam cubus cuius latus
bafis erit f C ad cubum cuius latus bafis erit g h:fe habebit ficut fc ad c b longi ctidtne.
Similiter cubus cuius latus bafis eritutf c, ad columnam abed, cuius bafis quadrata
érít ede f:fe habet ut f c ad c b longitud! ne.Igí tur per y quinti Euclidis,columna a b c
d,aquali se tit cubo cuius latus bafis erit ut g h. quod fuit probandum Ex hoc liquet,
cur bafis columnae debeat effe quadrata, ut fciiicet ex proportione cubi bafemco/
Iumnxbaffequalemhaberifis,qu2e eft ut latus bafis ad longitudinem column^longi
tudine : arguatur illatio duorum mediorum continue proportionalium, quorumtp
num eorum femper erit latus ba fis cubi columnae æqualis.ut didum eft. Éx his rur>
¡us confiat, quôd fi altitudo fiuelongitudo columna ad latus fuæ bafis quadrata,
fit longitudineincommenfurabilis : erit pariter cubus cuius bafis aqualis erit ba/
fi columnae> ad ipfam columnam incommeniurabilis,^ ad cubum columnæaequa/
tem.Vti fi fc ad bc longitudine incommenfurabiliseriteubus cuius latus bafis erit
ut f c , ad columnam a b c d ,
ad cubum fibi aqualem incommenfurabilis:
torn ficut f c ad b c longitudine ( ut dieftum eft ) ita cubus c d e f ad colum/
’ nam

De tranímutationibus
columnam ab cd. Duco igitur ghi quadratum, fuper quem fabrícocubum/quí ©•
rit columnae data: æqualis»
2

Si columna rotunda fuerit, quadretur baGs et procedatur ut iam»

^"Sitdata columna abed rotunda, quam in
cubum gqualem refoluere uolo.Primo per fc
Cundam fecundi cap. refoluo circulum bafis
in quadratu çqualem,qui fit efgh,fuperqu^ ,
fabrico columna fuperficierum srquidiftati
tium cuius altitudo altitudini columnæabc
d fit æqualis, & fit columna i e h k: dico eam
eflè aequale columns a b c d,eó qd bafes funt
arqua les itidem fiC altitudines♦ Ec per 8 duode
cimi Euclidis, omnes column^ lacerat^ fuper
ficieru æquediftantium,quorum altitudines
ÔC bafes funt aequales,funttnuicem æquales»
Et hocuerificatur de bafibus cuiufcu^ poly­
goniae fimilitudine ferentiblicet etiam inuicem difficileSjdGmodo æquales fuerintrquaredebafi circulari uerificabitur. Vc.fidetur
columna æquè alta columns i e h k cuius ba/
fis fittriangularis,modo fit baft e f g h xqualisrerit ipfa columnacolumnæi eh k equalis
per s duodecimi Euclidis. Et huius ra tio eft,
Nâ cum bafesïupponantur æquales, tantum
capit una quantum altera : nec plus nec mi/
nus, fecundum fui extenfionem flatui fupra
unam poterit, quin) fupra alteram. Non
poteft enim fupra quadratum e f g h plus fla­
tui aut minus, fecundum totalem fuiexten/
fionem
& fecundum æqualem altitudinem,
—
i
Tí
© h
quàm fupra circulum b c, cum fupponantuc
4
æquales. Erit igitur columna i eh k æqualis
'Ü1H
columnæ a b c d,quam per præmiflamin cu­
bum æqualem refoluo: fcilicet inueniendo
per tertium præmtflum,inter t e&e f, duo media continue proportionalia, quæfint
Im &C n o t fic quod ficut e f ad 1 m : ita 1 m ad no ad i e, erit I m latus bafis cubico/
lumnæ i eb k æqualis perpræmiflam:& ex confequentí, æqualis columnar rotundæ
datar, fcilicet abed. Ducatur igitur I m in quadratum, fuper quem fi fabricetur cubus>erit ille qui quæritur,

j

Si cubum in fphæram tranfmutare uelis,reduc
fuperficiem quadratam &L

Si enim redudla fuperficie quadrata bafis cubi in circulare, fi t ut (edor fphærææ/
qualis cuborita ex oppofito reduefla fuperficie fedoris fiue maximi circuli fpbæræïn
quadra tam, erit bafis cubi fphæræ æqualis. Ad quorum íntelligentíam dei cribo qua
dratum a b cd,8< fuper latus b c fimilitet&c dduo fupplementa defcribo,fcilicetcb e
f & g h d c,quæ inuice funt æqualia,fi£ quodlibet ut pars tertia quadrati abed. Et ma»
nifeflñ fi latere a b fixo circuducatur a b cd,fiec colana rotada,fi¿ bafis erít circub cu/

Geometricis;

sgi

Îtïs feíriídiathetriis etit a d. Si uero latere a é fixo, ci rcadqca tur parallelo gram mus â (
dîfiet itidem columna rotunda priori fefqualrera : eôquod fupplementum efeb ad/
dit medietatem columng ex a b c defcrijptç. Nam fi columna diuidarurin pundo I
& in putido bjeritin tres partes çquales diuiía, fi a i gqualis fit Í b. Rutius latere a B
fixo»citcuhducatur abgh: fiet columna çquèal
ta columhpexabcd defcripta,Quareper?3 un/
e
decímiEucIídíÍJ>eruntfuis bafibus proportions
íes Sicut igiturcírculus exafi, adcirculum ex
c
a dtíta columna ex a b g h, ad columnam ex a B
b
8
cd.Et per fecundam duodecimi EúclidiSjCircuJus ex a h ad circulum ex a d, eft ut quadratus ex
a h ad quadratum ex a d:&a hadad longítudi/
he eft ut} ad siquarepotetía ut v ad ¿pEx hoc co
ftat,quod fi mobili cüiufcftq^ colum ng duo gquá
lía addántuqfemperquod maiore percurrit cir*
h
d
caferenda5maius corpus addítcolümnae: ut qá
mobilíabcd (quó deferibitur colum na roturidaji uóluantur ablarerefíxo) addita
funt parallelógrámma e c & c h gquali a,S¿ parallelograms c b percurrit círcumftrm*
tiam circuli ex a h, qúaé maíor eft círcuferehtía circuli exb c,quam percurrit e c paral
lelogramum.Ideo parallélogramme c h maius corpus addit columnar ex a bcdefcH
ptç3Ç parallélogramme ec.Et adhuc alia rationech maius corpus addit colime ex a
ccd deferiptç quâm ec-Nam c h mouetur in ambobus terminis ,d c feilicet&C h g* At
ècunó término fixo be fcilicet mouetuf.DüpIící igitur ratione ch maius corpus ad­
dit column^ exa b c d defcriptç,quàm e c* Addit enim j quartas,
e c folum addit i fe
eundam.Nam columna ex a b g h columng ex a b c d defcriptç>eft dupla fefquiquartaut didum eft. At columna ex a e f d columng ex a b c d folum eft fefqüaltéraiHiS há
bitis deferibo femícírculéí abe, fitep centrum d, ab ipfo educo perpendiculare per 11
primi Euclidis d b:erit b pandus medietatis circumferentia b c,cum b d c: fit angu­
lus redus, ideo b c quadraris erit. Rurfus â pundo b educo gquidiftantern ad a c ¿
primi Euclidis, & fit e f:fitcp e fpqualis arcui quadrantis,& fite b çqualisb t Dein­
de â pündís e & f educo perpendiculares fuper a c, per 12 primi Euclidis,quæ fïnt f g
&Ç e d: erit redangula e f g h per prçmifla gqualis femicirculo
a b c,quia fit ex multiplicatione femidiametri in quartam par
tem circumferentiadgitur portio c k b f: itidem a i h aequalis
érit i Be * Rurfus fi moueatur femicirculus a b d ftáme a c, de/
feribetur fphaera cuius axis fiué diamétrus ërit a c. Si uero
circumuoluatur redangula e fgh ftanteh g: deicribeturco/
lamna f otunda,cuius bafes erunt ut fedores fphaerat. Altttu/
dó riero ut pars quarta circumferentiae ipfius fedoris, quae
columna maior erit fphæra ► Patettponatuf mobile h i k g3
quod moueatur ftante h g : deicribetur columna mixta, fiue
portío fphæræ, addendo mobili portiones kbfiSfckgx/
quales. Itidem ibe 6fh t a etiam «qüales intricem & priori­
bus, rion aequalem percurfit circumferentiam. Nam por/
tíoneskbf,
i be, percurrunt circumferentiamcirculi exb
d: portiones uerockg6¿ hia, percurrunt circumferentia ni
circuli ex g k uel h i «quales* Modo circumferentia circuli ex
b d,longe maior eft circumferentia circuli ex gkuel h i ♦ Quare per tam dida maius
corpus addunt portiones kbf 6Gbecolümnæéxh i bkgdéfcnpræ, fi moueanruf
fimul cum ipfo mobili: quâm portiones ck g &h i a,prioribcss æquales* Alia ratio;
Nam portiones kb f i b e iri ambobus temírtís monentur, fcilicet i b, b e, & k b, B
fiportiones uerô c k g & h i a,uno ftante terminó moúentür¿ fcilicet â fi & g omni
racioné

De tranímutatíonibus
ratione patetjcolumnam ex mobili e fgh flante h g defcriptam,maiorem effe fph^/
ra ex a b c, quamquam í pia mobilia gqualía fint ¡Sí uno termino flante moneantur
S¿ fimiliter in eodem tempore abfoluant fuosniotus. At quia omnes portiones unius
mobilis non per aequales circumferetiaspercurrunt,perquasportiones«qualesal/
teríus.ídeódíuerfa producere corpora eftneceffe. Continue enim portionesmo*
bilis ab c,apundo bfiueafcendendo fiuedefcendendoperminorespercurruntcir/
cumferentiastquam portiones ipfis «quales in mobili e fgb/afcendendo ueldefeca
dendo â pundo b.ut conftat.ldeo necefle eft mobile a b c» minus corpus deferibere»
Ex hoc conflat columnam, cuius bafîsæquatur fed ori alicuius fphæræ,&alticudo
aequatur quarta* parti circumferentiae fphærç maiorem efle fphæra. Volumusinfu/
per uenarí modo præmiflb , columnam rotundam minorem fphæra, ex «qualimobili quo fphæra deferibitur. Defcribofemicirculum priori aequalem, qui fitl mt^
fitque centrum o,& ab ipfo educo perpendicularem fuper 1 nôC
fito m,S¿ à pundisl &n educo æquidiftantesado n,quæ finta
q &1 p æquales,& æquales odauæparti circumferentiae circuli*
cuius diametros eritutln. Traho pq,& ubi fecato m ponos:
eritp qnl redangula æqualis íémícírculo,quíafítcxmüitíplt/
catione diametri in odauam partem circumferemiæ,quæmul/
tiplicatio producit redangulam circulo aequalem,ut didum
eft. Si enim mouetur redangula latere 1 nfixo circulante^co
lumnam rotundam defcribet:cuius altitudo erit diametrusdr*
culi. At bafis circulus erit, cuius femidiametrus aequalis eft o*
dauæ parti circumferentig circuli,cuius diámetros eft ut eius al­
titudo : quam columnam dico minorem fphæra,cuius axis fiue
diametrus aequatur fue altitudini. Patet üt prius. Nàm fimoueatur fuperficies fub duabus redis 1 n &r t, 8¿ duabuscuruis
Ir 6¿ut,ftanteln: fiet columna. Ad quod mobile fi addantur
portiones æquales t n qj 1 p,&' lunula fub r m t & r t,maius cor­
pus additurex lunula , quam ex alijs duabus portionibus fimul:quamquam ift«
duae portiones fcilicet r Ip & tn qæquentur lunulae,ut de fe conftat: eo quod redan/
gula femicirculo fit aequalis. Etratio efbnam lunula maiorem ambit circumferens
tiam,quàmaliæporciones:lunula enim ambit circumferentiam circuli exo m,8¿ca>
terar portiones folumambiuntcircumferentiam circuli exnquellp, quælongemtnoreft circumferentia circuli ex o m. Conftat igitur columnam exredangulapq
nl flante 1 ndeferipta, minorem effe fphæra ex femicirculo Im nflante 1 n,quam/
quam redangula femicirculo fit æqualis per hypothefitri. Et prius fuit manife/
ftu, columnam cuius altitudo æquatur quartæ parti circumferentiae circuli maximi
fphæræ, &bafisipfifedorh maiorem eflefpbærà. Vndeconftat non effeincónueniens5exeifdemaut «qualibus mobilibus (quæ fuperficies funt) uno flante termi/
no,diuerfa 0¿ inæqualia producere corpora : quod tamen eft inconveniens, fi nullo
ftanre termino «qualiter moueatur fecundum altitudinem æqualem. Vtiftæduæ
redangula: funt «quales fcilicet efgh,6£pqnl:&tamenefgh motu fuoflante
hg, maius deferibit corpus quam pqnhftante in. ut conftat. At fi utrumque mo­
bile fecundum equalem lineam moueanturæqualiter,nullotermino fixo; æ qualia
producent corpora, eo quôd æqualis erunt altitudinis in hoc, quod per «qualem
monentur lineam, ÓL bafes corporum eruntmobilia. Igitur per 8 duodecimi Euclidis.corporaeruntæquaIia.Defçribo columnam rotundam, cuius bafis fit ut chv
culusexdb deferiptus,&altitudo ut ef,quæeft(utdidumeft)pars quartacireffferentisecirculibafis. Sitigituriftacolumna a bed. Vnde abcd,eritfedorcolumn«,fa/
dus ex Cedíone ípfíus ¿diametrobafis unius, ad diametrum bafis alterius, qui fe/
dor eft circulo æqualisxquia produdus eft ex multiplicatione diametri, in quarta par
te circuferentise. Et ipfa coltina per prgmifla maior eft fphçra, cuius fedor erit ut cir­
culus b cRurfus fuper a b cd,colûnâ fabrico çquidiftantium fuperficier ff»cuius alti/
tudo

¿¡jd Geometrids,. ■ -j
Wo fît üt cd: êrît «qüafîs column* rotundæ, quia bales 8¿ altitudines funt squales,
ÔÉtantûrnunacapitbafisquantùniakerajnec plus necminus» fecundum earum tota
'exteüfîohès,& fecundum æquàlém aTtîtud'mêiii rïgïtüfWftsquales pjer præmifl|,Rurfus columna cuius bafis erita b cd>& altitudo ut c d:habebicex fuis fupetfidfc

fousiâtéraiibùsditisàquaîes bààbüsi&duas quadratas, quarum’latera erunt ut cd;

Sftigftür cdefqyadrâtus, ôf fuperhanc fuper fi dem, erigatur columna ab c chume
'cius bates quadratæerünt,
quatuor eíus fuperficies laterales inuicem æquales e>
runt, quiá erunt aequales circulo, cúiú§ diametrus erit ut altitudo (c i licet b c Vnde
confiât, hanc columnam priori æquàtem effe. Quo fit,ut columna cuius altitudo eft
jKdiametros Îphæræ, &latus bafisquadràtaeut pars quarta 'circumferentiaefedoris
ipfiusfphaèrx, fit maior fphæra.Exhis ftatim conftabit neritas aut falfitas propofi/
tionisifcecipio per tertium præmiffum,duo continue media proportionalia inter b c
altitudinem^ 8¿ ci latus bafis quadraeæ, quae fint h i.S¿ k l,fic quod ficut c f ad h t¡ita fi
i adk 13d k 1 ad b cterit per penultimam h t latus bafis cubi columnae aqualis » Vnde
cubus cuius lacus bafis erit uthúmaiór erit fphæra, cuius fecftor erit circulus b c*
Sed h i eft minor quam latus quadrati circulo æqualis, fiue parallélogramme» a beet
quód idem eft. Nam latus illud eft médium proportionate ínter b c8£ cf; Sed h i,
left medium proportionale ititer c f & kfiquae eft minórb cugitur neceffario médium
proportionale ínter b c 8i c f, maius eft reda fi i» Vnde à fortiori, cubus cuius bafis
æqualis erit circulo c b: maior erit fphæra,ciiius fetftor erit ut circulus t b* Et quia
maiortfdeó fedor fphæïæ æqualis cubo, maior erit bafe cubi. Vnde fphæra cuius
feâor eft æqualis bafi alicuius cubi: neceffario erit minor cubo. Et cubus cuius ba*
fisæqualiseritfecftori alicaiuSfpbæræ:eritmaiorfphæra,ôifhæceftueric3s. Conftat
igitur non hic, rede aduer tiff e de Cufa. Confimili errore deceptus eft alius, in de
cubicatione fphæræâ& ín fuá Geometria uuígari,ubi palàm ponit bafem cubi fphae/
ræ æqualis, æqualem fed o ri fphæræ, & ecónuerfó. Rurfus alius error ipfi iis per/
penditur in de cubicatione fphaéræ 6ûn fuá Geometría uulgarí ,ubi ponit colum/
nam srqualem fpfiæræ effe, cüius bafis eft feeftoi* fphæræ. Altitudo üéró utparé
quarta circumferenti» ipfîusfeâ:oris,quam profiauimus maiorem; Quare ériam ut
ipfeuultjnon éric pyramis fphæræ æqualis,cuiusbafis æquatur feeftori fphxræ, Afi
tnudo tierb tripla éft longitudine quartæ parti circumferenti» feefforts. Effet enird
tabs pyramis æqualis column»cuius bafis fe<ftóri fphærææquatur. Altitudo üerô üt
pars quarta circumferentia: fgâoris?quæ eft maior fphæratqüare etiam pytâmis.
Cubos

Cubos plures fi in unum colligere optas, reduc fuperficie quadratam.
r
fc

d*

4[Sint dati duo cubi «quales,quorum bafes fintuta
bcdflf ef g b,quae erunt etiam c quales,cubum cube
coapto:& fiet columna, cuius ball's quadrata, eritw/
qualis quadrato a b c d. Altitudo uero,ut linea «qua*
lis b c Si fgflmul, qusr fit i k.Recipio per ter#
tium praemiflum , inter i k & b cduomedra
continui proportionalia : qusr fint I mSC 1 n*
erit per primam huius 1 m latus bafís cubico/
lumnse «qualis, & ex confequenti duobifecu
bis propofitis.

8

¿iduosinæqualesadunum reducere
propornsjt^duc primo minorem* .

ç*Sint dati duo cubi inçqualès,quo
rum bafes fnt ut quadra ta a bed etc
fg hjUolo tertia inuenir e ipfis fimul
p
gqualcRecipi o per p fextiEuclidist
unum medium proporcionakihter
d c & e fj&fi t fi Deinde ad e fi fSC d
----------c, inuenio quartâ continue propor/
'
tionalem,fic. Nam per io fextiEu------- ——- e elidis inuenio ad ï fÔC d c tertiam con
i - tinue proportionalem, quae fit kf:e- .
' I
runt iftse quatuor continue proporti­
onales^ f,i f,d c,&kf.Duo kfquar
tam continue proportionalem,poft
latus baits cubi minoris in quádratff,
quifirlmno : fuper quern coinmna
fuperficierum aequidiftantium fabri
Hl
ng
¿ co,cuius altitudo aequetur altitudini
cubi maioris.Sit igitur columna pio
q,erit æqualis cubo mínorúquod patere dicit de Cufa, exóppofíto conuerfionis co
kjmnæ in cubum. Eft enim per primam huius manifeftum, fi inter p 1 & 1 m duo retis
piantur media continuepróportíonalíazminus eritlatus bails cubi columnææquas
lis. Modo cump 1 aequalisfupponaturef &Clmaequalisfk,&ínterefSC fkiftæduæ
fcilicet

------- —-ip

k

Geornetfiçis.
■

r
*

s gy

fcrficêf c d& i f iutit continue proportiona/
lesærïtd clatus bafis cubi columnæ æqualis,
quare columna 'p 1 oq, æqualis erit cubo mi/
norî.Rürfusiungoqwdratulm n o,quadra/
to efghfícttrahop o erícp o latus quadrati ae­
qualis duob.prædidis quadrati s ,cup ^pri­
mi Euclidis, contineat quadrata ex p q ¿ ex

q o3 quæaequantur prædidis quadratis» De*
inde duco aequalem p o in quadratum,
fic
-x
quadratus r s tu, fupra quem fabrico colum
’°
nam fuperficiëtüm æquidiftantium, cuius al/
titudo fit æqualis I p uel e f quod ídem eft,
fît columnae xruyxric ipfa columna aequalis
duobus cubispropofitis* Nam fi.ab ipfa co
lumna , refecetur columna cuius bafisficut
quadratus e fgh t refiduumcolumnæeritcolumnacuiiisbafiserirutlmno 3quarerefiduum erit xquale columnae p I o q. At cum latus
—g'
bafis quadracæ columnæ x r u y fcilicet r s,
t
maius fit longitudine fcilicet xr:fi duome/
dia continue proportionalia per tertium præmiffum recipiantur ínter x r & r s^uæ
fitit t ô ÔC t i,fic qiiôdflèut t u ad t i,ita t i ad t ó 0¿ t o ad u y:erit t i maius medium 3Iarus
i
. i^afjs cubi columnæ æqualisper primam huius Et exconfe
’
quenrí,tíerítlatus bafis cubi,çqualisduobuscubispropo
a
fitísjfcilícetquorum bafes eruntut quadrata abcd,ÔCefg
r*—--------- &
ft.Cætéra in litera funt maní fefta.
„

* ; ;
-

f

ï

......

e

Si columnam longam in breuerçi, uel breuera
in longam
reducere, g»
'
O

qfSítdata columna a bed, cuiusbafis b m ec quadrata fit,
quâ in breuê uolo refoluere, fie quod eius 1 ongitudo fit ut
x cfPrimôperprimâhüiusîin. cubuæqualêrefoluo,cuiusba
■*c
, fis fit h ikiîdeiqdeu tin præmifla de duobus cubis inaqua/
. Recipio pers> fextiEuclidis, inter c f
p b
c ,, s libdidueftprocedo
&himediuutiumproportionale» quod fit n o. Dçindead
Í cfino &h fide quarts contí.nuéproportionale per io fex/
ti EuclídíSífcijicet dâdo ad p o& h i tertía cotinue propor*
r tionalê,quçfithp,eritnpiat^ bafisquadratçcolSnæquç/
(îtç æqualis cubo, cuius latus bafis eft ut hi. Patet: nam red
m m,
q píédo duo media côtinuè proportionalia inter np ô£ cf:e/
rît minus latus bafis cubi colunæ æqualis, cuius fcilicetlongitudo erit ut cf, latus
bafisquadratæutnp.’ModointernpÔCc,f,íftæfunt côtinueproporrionales no&
.hùNâficuttfpadh i:ita h iadno,ô£ no ad cf. Igitur h ierit
Â.
*■ . t latus bafïs cubi,æqualis didg colunç.Et ex cofequenti, co
juna cuius latus bafis quadratæ erit ut n p & altitudo ut c f:
æqualis erit çplirnæ abc d.Rurfus eandecolunâ a b ed uolo ínlóguareducere/ícqdeíusldgítudo ficutcg,eodem0
do ut prius procedenda eft. Na recepto medio uno propor
tionali inter h ijatus bafis cubi columnæ æqualis 6¿c g,qd
. fitqr.lterumadçgqrj&hhdpquartâconcinuéproporti^.onalë ipodo præmi flo, quæ fitq s î erit q s latus bafis qua/
dratæ colunæ quæfitæ>çuius altitudo eritcg,^ qug columna æquabitur cubOjCuius h
i eritlatusbafis.Patetut prius* Nam fi dúo media continue proportionalia recipian/
DDd
tur

9%ë

T)c trânfmütaWonibus

tur inter c g altitudinem,^q s latus bafts quadrafæterït ffifniis iti'edifihtusbafîs cubs

columnas «qualis per primâhuius. Modo qr & h liunt duae continu^ proporciona/
les inter eg & q sjquare h fierit latus bàftscubi col&næ æqualis» Vnde ficut cbïumnà
cuius altitudo eft c g 6ó latusbafis quadratic q s.æqua tur cubo cuius latus báfis eft b
frita ex confequenti\equabitur columnçà-b. cd qupd eft propofitum»

7

Sis plutium columnarumàecjuàlfii uel inæquâlium unamdàti,

sjfNam Íí æquales9re(ftam recipe æqualém omni'U altitudinib.Sf inter illam redâ
latusbafis quadrat» > duo recipe media continue proportienaliarôÉ quodiltoruprô
ximum erïjt làtéri bafis qua drat»,erit latusbafis cubi orntiibcolunís æqualis.Deindë
cubus ille in columnam longam uelbreu^ut in præmifïa didum eft/efoluátur. Si
uerô inæqualesxprius per penultimam ad altitudinem unius reducantur,Deinde opé
retur modo iam præmiilo. Quod autem fubiungit de Cufa.
■
if.Sed in hoc opus eft.
’
j
;
^[Aduertedum eft quotieicun incubus in column^ reducitur, fic qUodakitUcJoco/
luma» minor fit latere bails cubiîtüc tàlïs colune làtus bafis quadra[£,maiusierit fua
altitudine.Ideo nequisinaduertentia errorem committat» in receptione lateris bafis
quadra tæ ulis columnæ,adûçrt ere debet, quôd poftej inter longitudinedatam & la?
tus bafis cubi medium recepicproportionale^uncfempe^quarta cohtinu^pfopor/
tionalis ad iftas tres,eritlatus quæfitum»Sed ftæ tres fíe ordinari babee in o m ni bd ongitudínib.fcílícet ut primâftt longitudo data,fecuda rfiediumprpportionale^ertia la
tus bafis cubù Vnde quarta Temper latus erit bafis quadrat» ‘¿oïumnæ.

§
',

Si autèm fphæram in pyramid cm tranfmutarequaens:fac quod bafts’
• >

■

1

.....

■ ■ ■. '

........

i,

qfEftaduert€dum,qüôdquodIibetcorpus rêgulare^iotpyramides æquales. cotinet,
quot bafes,quarum altitudo eft retfta âcentro corporis ad tentrum bafisduda,Vnde
fi cuiuslibet corporté regularis fuperficiestn retftam refokiaturgquale,& fuper eam
fabricetur pyramis,cuíusaakítudo fic utredia dudad centro corporis ad centrum bafísterit pyramis toti corpori æqualis.Patet fic:proponatur tetraljedru, ôC fecetur pef
recias qugiungunt bàfes ufqj ad eettu tetrahédrizdiuidetür retraftedra in quartior py­
ramidis æquales }fetùttdâfti numera fuatum baiiùtrijquac^runt inqicem æquales,eO
quôd bafes Ôf altitudines funt æquales. Eft enfin femperreefta illa à centro corporis
: regu la ris ad cen crum ba fis du¿lá>femidíámetrüfffiuefemíaxís fphær e inferí bend g ira
omni corpore regulari Erit igitur tetrafcedru ad qfaâlibetpyramidê quadrupla- Did>
fi pyramis una conftituatur, cuius bafis æqueturomnibusbafib.pyramidü fitpul?ac
àltituido aequetur altitudini unius filará pytamidurerít ipfa pyramis omníb.pyramidí
bus æqualis,fimílíter, ÔC toti tetrabedro. Patétíñani cSaléírudíncs f int æquales, er ûe
bafíb.proportíonaleSjpér fextâ duódecfmiEuclidís.Sed Bafis ul«mxpyramdis,qu«
fcilícet fada eft fuperficiem æqualê omnib. bafib. pyramïdiï;eft quadrupla ad unam
pyramidaux fedione tetrahedri prouenientê modo prætàdo» Igiturper ¿.quihtiEu
tlidiSipyramis ilia çqualiserittetrahedro.Et quia hocdeomnícórporeregulariueríft
çatunderegülarifsimouerifïcari eftneceftè,qàëftfphçra in quobafis angülusfolî
duscoincidGt.Sed altitudines pyramids cofporüregula ría ex fediôe modo premífío protieníentifijfunt úí reda mínima,qùæ duçi poteft à cetro corporis ad fuperftcíe
ípítus^Sic altitudines pyramida fph»r»,erü'ntut retfta minima,quæ duci poteft à cen
tro fphæræ ad fuperfideipfiüs.Quo fit utreeftè dixerit de.Cufaj quod pyramis cuius
bafisæquatur fu perficiei fpha?tg^&altitudo fémidiatnetro fphçræfcum fic minímas
quæâcentrofphæræad fuperficiêduici pofit)æquatur fphæræ.Quamquam (Iludios:/
te maiorem expetar decïarationê,ad præfens hæc fufticiat,qua uera. Ex ifta fequitur,
colana alius bafis æquatur 4. parti fuperficiei fphxræ, & altitudo femídíamétre?
æqualis eft rrib. quarti s fphæræ. Nam per 8 & per <>.daodecimi:erit tripla ad pyi amp
dem,cuius bafis æqualis erit etiam quarts» parti fuperficiei fphæræ,altitudo ueró fém'í
diametro fphæræ: & hæcpyramis, pars quartaeft pyramidis æqualisfphærç. Vfidé
rurfus

Geometricis.

s §7

fus fequitiir quod colína cuius bafis æqtrat quar
ta parti fuperfïciei fpherç, ôf altitudo ut du» ter/
tiç diametri fphæræTttçqualisfphæræ» Sic data
fphæra:à & fit b cd e quadrat? aequalis quartç par
ti fuperficiei ípfius fphçràe.Super eumfabrico pÿ
ramide
m gn,cuius altitudofgçqualis fit femidia
a
metro fphçræteritïpià pÿramis pars quarta fphe] ræ. Nâm pyramis cuius bafis quadrupla erit ad. b
cd e,& altitudo æqualis fgieft æqualis fphpræ,5€
eft per fextâ duodecimi Euclidis,quadruplaàd pÿ
ramidê m gn quarc ipfaèrit pars qüarta fph^erae
a. Rurfuscolumna m b infitfuper bed e bafem,
ftalcitudo ut f g:erit per s.duodecimi Euciidís3tri
pîaadpyramidem m g aquare erit ut 5. quartç fphæræ a. Rurfus fit h k fimílíter et i 1
ut pars tertia de f g: erit columna m k I n,ut 4. tertiae columnae m h i n,quia n 1 altitudo
sii uc quartæ terciaé defg • Etcumfinc fiiper çquales bafes; ex hoc poifunt dici ae­
qualis altitudinis,puea fi ¡aceant fuper füpérficíem
J lateralem*Vndé bâfis minoris, erit ut rédangula h
m númaioris bafis erit rectángula km nt Vnde
* perprimam feXtiEüclídís,ficutkmádhmlongi/
11——
> -- -----c tudineiítaredangulakm ttíadrédángulamhni
»»
" ni- Etper undecimiEuclídis.fícut red-angula k
m n Jad redangulam hmn iiíta maior columna ad
’
minore,
quia tuc earum altitudo una|erítdci!icétüt
/
'
be.Vnde
confiât columnâ maiore àd minore efiè
1/
----- f
Ç 11 ièfquitertiam,quarçæqualë fpbçrç*Et quia h m eft
femidiamerrus fpherx,&k m quatuor tettíáe ípfius
femídiametrúeritkm ut duætertiç diamerri fphç/
r ætNam h m funt jifexte diametri fpbçrç,5Ckm4i
£ fextæjquare km facit 2 Jertias diametriÎphærérEx
hoc confiat,columnam æqualem eflè fphæræ, cu/ ¡
ius bafis æquatur quarræ parti fuperficieifphæræ,& altitudo æquatur duabus tertqá
diametri iphærç,qaod fuit probandum.

£

-... ,

J / \

Sí quis dixerit funt fpbæræduæ, quarumiYiaior eft dupla ad minore.
^yHícfupponítdeCufa, quôd fupérfi cíes fphaeræçque
Æ tur quatuor maximis circulis ípfius fphçrç. Et iftud ab
I
",
■
... .
Archimede probatum efle dicit s titi uidebimus in de
complementis Mathematicis* Quo fuppôfîto,uerum erit columnam adfphæram íéfqüaíterameíT^cuius bails
•tr
* pquatur maximo círculo:altítudouero diametro fphçrç
Pa te t: fit data col umnaa bed,8¿ iit ab ^qualis bc:er it co
,
lumnaàbed fefqualterafphæræ,cuïusiecftorérïtütbaz
g
nfiscolumne,fcilicetutcirculusb c.Namper premíífarri,
fifuper circulum be fabricàuéro columnam, cuius alti/
tudó fit ut 2 tertiæb c, qùæ fit e bef: erit columna iphæ/
1
c rææquâlis,Cu fupponatuí b c circulus elfe aequalis quar
Cse partí füp eífi cíei fphæta * cüius b c erit diámetros fíue
axis. Modo a eÓ¿ dGaddunt altitudine unam tertiam de
b c. Vnde fi columna a b c d diaidatür per e f3 Qc g h3p0>
fitoquod c g æqualis fit gb i in tres columnas æquales
diuidefjCS bafes ô^altitudinesfintæqualesiquârêâ d eferit medietas decbef Étex
conftquenti abc d cqlumna, fciqualcera éric fphaêraèà cuius fedlor éric Ut bafis ; quia
DDd t
fèfqualterà
a

$tr

De rrânfmutârfôflibus

fefqu alter â eft côlumnæ e bc f, quæ eft ipfî Îphæræ æqualis. Quomôdô ueroArch^
medes probet fuperfíctem fpb$ræ aequalem eflfequatuor circulis maximis,nondunà
Uidimus.Ponit enim Bouillus efîè æqualê quatuor quadratis ífoperímetrís circuló
'maximo,in fita Geometría uulgarfihoc tamen non probat.Scimus tame eflè maio/
tem cfj Bouillus dícát,ut paucis demonftrabímus*Supponímus primó circumferen­
tiam circuli addiamettum longitudine maiorem feruare proportione tripla tefqui/
nona,&hoc fenfibiliapprgherifione uideri poteft.Scimus enim eam elle maiore trf
fila fefquioflauata fortiori maior erit tripla fefquinona. Secundo eft manifeftuex^
ecundi cap.fi refla detut æqixalis arcui dato,& femidíameter circuli cuius eft arcus
ducatur in medietat&fit reflangula æquâlis pórtíoní circuli, quam capit arcus cum
iefloribus.‘Vtfit deicripttis circulus a b,& fit c b darcus quadrantis,fîcq5 eb fcotin/
gens æqualis arcui quadrantis,& eb æqualis fit b fi Duco a b in b f, &fic reflangula
a bfg,squalis portioni quâ capit arcu&quaftràntiscum feflbribusa c & ad*Náih per fe
CUndam fecundi,cap.multíplícaÚó a b in dii
piam 10 rigi tudine ad e fiquæ erit ut mêd íetás
circumferentiç circuli a b,facit reflangulam
aequalem circulo : quare multiplicatio a b in
e f,fa ciet reflangulam æqualë medietati cir­
culi a Bîôf multiplicatio a b in b fi faciet refl­
angulam æqualequartæ parti circuli 1 raho
ad e f,reflas a e et a fiundè triangulus e a §
æqualis erit reflangula: à b f g,cu a b f æqua
lis fit ab e,per oprimí Eudidis:& fgaæqua
lis a b f,per oprimí Euçlidis.Igite a f æqua*
lis erit quartç parti circuli á b.Rüriùs circulai
a b círcümfcríbo quadratum h i kl, cotí nuo
z
âdôf acufc^l&hîeftmanifeftûhal facere
SquSrtam partem quadrati h i ícl.Et cum h a 1 triangulus æqualis fît altitudinis cu tri­
ángulo e a fierittriangulus h a 1 triangulo e á fificut h 1 ad e flongitudine,per primS
iexti Euclidis.Exbis confíat,quôdficut fehabet latus quadrati círculo circufcripti,
ád reflam æqualem quartæ parti circumferentiae circuli logitudineuta pars qüaftá
quadrati,ad quartam partem circuli,6¿ ita de alijs tribus lateribus,ad très alias reflas
¿quales tribus quartis ci rcüferentiæ circuliJgiipr per rj.quintiEudidis,erit quadra
tus circulo circumfcriptus ad ipfum circulum,ficut circumferentia quadrati ad cir/
Cumferentiam círculílongÍcudíne*Eteódem modo dicendum eft de omnibus poly
goníjs circuló circumfcriptis,quód(cíjicettenétadipfúm circulum proportionem,
quam tenent Circumferentiae ípíarutn polygoniarum ad circumferebam circuli Ioni
gitudine.Et cum latus quadrati circulo circumfcripti,gqualefitdiametro circulijerit
círcumferentíáquadratilongifudinejó. fidíámétrus círculífitlongítudíne^.Erdíflum eft, circumferentiam circuli ad diametrum longitudine maiore feruare proper
tionem tripla fefquinona.lgituf circumferentia circuli,maior erit longitudine 18.Et
ex cónleqüentí quadratus circulo drcumfcriptus,ad ipfum circulum minorem ferliabit proportíonem,q5¿.adí8.quoddíducet.Nam crefeente numero longitudinis
circumferentiæîeft manifeftumaecrefcéreptopórtídnem quadrati circulo circumfcriptfiad ipfum circulum* Rurfusdeferibo columnam fgh i,cuius bafis quadrata
fo bed é3itï qua ínferíbó circulum g hîper quem intelligo columnam rotundam, cu
jus altitudo fît æqualis altitudini colûnæ laterafæ,fcilicet fgh i.Vnde quia per iecun
dam huiùs câp.monftratum eft,columnam æqualem efie columnæ rotundæ t cuius
bafis qüadratàæquaturcircuio bails rotundç,Ôd altitudo altítudmúeritexcÓfeqiieíi
típérj^undecímíEuclídíSjColumnafghí laterata,ad columnam fgh i rotundam,
ficüt qùadratus b cde,adcirculumfibíinfcriptumícilicetgh Sedperpræmiiîà quadratusb edeadcirculumfibí ínfcrípttim,mitioremferuat proportionem quam35,
. »d28«

Geometricis
2

C

r

"1 ——

’

$8?

ad2 8.quæ proportio eft fuperbíperties feptímas ; ex
—if hoc liquet^ omne colunâcuiusbafis quadrata eft, ad
columna rótund am æqualisaltitudinis, S¿cuíus cir/
cülusbafís æqualis eft circulo ínferípco quadrató ba
fis colSnælateratæ,minore femare proporcióne fug
bipertíehte feptímas, Sit igitur b ede quadratus ¿foperimeter círculo a in fuperiore figura ierit quadrat»
(utuult Bouillusjp ars 4fuperficiei fphçræ,cuiusfeh dor ericut circulus a, fuper que fabricó colûnam g f
i h , cuius altitudo fit æqüalis» díametrócírcuií à qüaê
altitudo eft,ut g fterit iftà colana ad fphæra fèfquâU
teraper iamoftenfa»Patetfic:diuido fin tria æquàx
lia, & fi tkfut una tertia de g f. trabo a pudó k per j u
8 primi Euclidis,æquidiftantë ad f i 8¿fit k herse cola­
na k g h 1 æqualis fphæræNam ad fàbricaridâ colünâ
æqualêfphæræ fuper quartâ parte fuperficiei fphærç;
non potefllfumi altitudo maior nec minor dtiab. ter /
c tijs diametri fphgre fiue axis per præmiflam.Ëric igttur k g h I (¡oluna æqualis fphgrx* Patet igitur colana
fgh ijfefq^alterâ eue fphæræ, cuius fecftoreritut cir/
I culus a: quia fefqualtera eft colunæ æqualis Îphæræi
fcilicet cofônç kghl.Rurfus quadrato bafísínferíbo
circula g th h, fuper que intelligo colunam roturidâi
. cuius altitudo fit ut g fitunccolûnaf g h i laterata,aà
j colanàth f g h i rotunda, minore feruabit proportio/
nêfuperbipertiente feptimas.Lôgéigiturcoluna fg i
laterata,ad joISnam f g hí rotunda minore fer uat pro
e portioned* quam ad colûriam kg hi, ad quâ eft fei/
quaicera .Et ex confèquenti, colana fgh i rotundadô
gemaioferitcolGnakghLperfecundâpartêg. dtiin
ti Euclidis.Etin demoftrationehhuiuscapmonilra^
tumeft,colûnàm rotunda cüius altitudo equaturifta
n li rftio alicuius fphæræ,&circuli bail's femídíamerrus
j æqualis qft.oélauæ parti cireûrferen tiæ circuli rnaxi' mi,fine fôtoris i p fiu| fphâèræîmitiorê elfe fphsêra.Ec
I fieeft, qiiôd.colaría f g h i rotunda, habet altitudinem
J ¡j ¡æquaîêdiïthétrq iphæræ, cüius circulus maximus e«
ríe üt drcuíy?(á> &íp^pscplGnxrémídíámeáus-círcu
li bafxs fclicet g in , aequatur ôàauæ parti circa/
feretitiæcirculea,Îue fecftoris ipfius fph^rçÆfi: .
enim gfi æqualis b e j qüæeft pars quarta circa/
ferentiæ ipfius circuli a. Igitur cólftnâ fg h i r0/
tiinda,minor erit fphæra,cuius feeftor êrit ut cir/
\ culus.a.Nâcolunà rotunda fgh ideiçnbituréx
j re¿fagul3,cuíus altitudo eft ut díametrus fphç- ,
ræ,Eafis ut ócftáúa pars circumferentiae fëfftoriS;
fphæræ& latus fixa re<ftangulæ, eft ut diame/
trus fphaeraéjproût eft exprétfum tri demoriftrà
none?.huius cap. Si énim edüdapropehd/cuÎa
ris àpucfto m, fuper g ti ufi$ fi fuérit,quæ fit m n:
pmniâ lucida erunt, Rurfus cum colana róturi' da f g h i fit minor fphæra, cuius fedor eft ut cir
‘ cqlqs a, â fortiori columna k g h 1 erit longe mi/

DDd 5

nor«

99ó

De tfânimutàtiohibus

nor.Et cùm fupîa quartam parteai fuperficiei fphæïae,cuius ftdor efft ut circulas
nô pofsit maior nec minor alti cudo g k poni ad habendam columna æqualem fphg
rætiequfcur q? columna^qualis fphaerp cuius fecftor erit circulus a,&cuius columñg
altitudo eft ut gk,longé maiore habeatbafem quadrato b c de:quod fuit probando.
Non igitur tedié fenfit is,quidixit (uperfictem fphære æquah' quatuor quadratis ilo
perimetriscirculomaximo ipfius fphæræ,uelquatuor quadratis, quorum latera
qùantutquartae parti circumferentiae ipfius maximi circuli,quod idem eft. Hanc ad^
ducit Archimedes indemonftratione9qua nititur demôftrare,quo modo inter duas
datas dentur duæcohtinuè ,pportionales.Hæc eft eius demonftratio.Sint datæ iftae
duæ ab &c dnabet columna facetecuius altitudo fitut a b,& diametrus circuli ba/
fis ut cd,S¿ fit columna e h f.Rurfus iubet ad ipfamcolumna dare fphaeram ad qua
columna ipfa fit fefquialierafjôi fît fphæra o.Deinde conftituit columnam rotunda*
cuius bafis circulo o æqüatur,qui eft maximus circulus fphæræ o. Altitudo ueró ut
axis fphæræ,& fit i m kcolumnaierit ipfa columna utibidem dicit ipfe Archimedes^

fefqualtera
X?
X
adiphæram
■
o, quód etiâ
Çtenditprg- '
fens ^pófitid. Quia fgitehfSíimkjadfphg .
râo cande feruâc propottíóneterut g ÿ.qum*
ti Euclidis çquaies5et ex coféqu^nti p 54-utV
decimi Eue! (digerunt bafes fuis at ti tudi riibi :
mutupjhôc eftbafes erut altitudinib retrânS
cilié ÿporpoïriônalcs, Sicut igtt bails î k ad
baféme fiita g h ad 1 m logtcudine.Sed pet fe
cundS duddecimi Euclidis,bafîs î kad baie e
f ie habet,ficüt poteftas fiue quadratus dé i k
ad poteftate de é fiigi t fient t k ad e f potefta/ ¿
_____
te,ita g h ád1 mlogitUdine. ïftud facilé fie po p ' .....
' “
'
q
teft capi, quia ftip ponuntur colûnæçquai es:
---------- ;-------- ;
*
reí ecetur de g h exceffus fupet 1 m,& fit h r.Vndfe quia colíínae e r i m k ibntæque
alræ,erunt fuis bafibus proportionales. Sit ikcírculus ad ef circuíum iefquitertiusi
erit pariter columna i mk ad erf columna Îè<riitertia,pern.duodecimiEuclidïs.ÈÊ
fímílíter e h f?erit fefquftercia ad e r ficum hffft átqualís i ín k,quare r h eri tuna tertía
4cgr,
\

;

Geometricis.
de g f,c3 r h addat uftg tertia cólanae e r f.Vnde tr es coÎSnæ,quarS bafes erfit ut e FclrcillUSjÔCaltitudo t b erSt fimul aequales colara» e r f. Ex quo patet, g h ad g r fiué 1 m
fefquitertiâ effe logítudíñejfícüt i k ad e f,eft
h
poteftáté fefquitertiá.Rurí? fcg ím çqualis fí tí
r
k: teqd it qd ft cut e f ad i k üel I ni ad g h logi tú
dine3p?4. undeciraii Euclidis. Rutfusade fee
i k,p to.fexti EuclidiSjdo tértíá éOtíñue^pór
tionalë q fit tú:qeritgqaalismedíg ,pprtiôali
íteri k ét g h,qug fit p q,erac^ i ketp q fiüè iú
duæcôtinüè^portiôalesintere f &gh.Pâtët
ficina eu iftx très Tint cotinuè jppOrtionàles è
f,í k QC tuærit p corteláfía ir* lextí Eucíídís,e
fad t ü longitudine, filut c f ad e k po teftate.
Quare per ü.quínti Euclidis, iftg proportio­
nes fcilicet efad t u,& t kad g hi lôgitudinée
runt gqualeSjCjuiauni funt squales ,ici licet é £
ad Cekpoteftate.Vndê
quíá ficute 14ULULU'
fàdt úlo?
V
au
K puicildic. V IJLUC ^UldlICULC
\
gitudineiitaikadgh 10gitüdiriéèrft,gnïutà
I
tim e fâd i k,ficut t u ad g h. Sed ficut èf ad i k*
—- f ita ikad tu.Quaferurfus per éandëiiquin8
ti Euclidis ,iftæ prô
proportiones
portiones eriintsrqualeâ
i k ad t u &C tu âd g h i quiâ uni funt ¿equates*
fcilicet e f ad i k. Vnde coftac has très propot
tiônés effeaiquates, fcilicet efad i k,t kàd t.ti
&tuadghSic<^inceref&ghiftæduæfcih ‘
eetikÔC tú,erStcÓtínue proportiottateS.Rurfus cat ümedia fit proportionalis ïntét
<k&ghfírniliter& pqterntneceffario tu & p qxquales. Récípiedo igítmédia pro?
portionale (admiffa hypothefi) ínter i k & g h quód eft p q:érSr duae afsígriátae cotínue proportionalesjinter e f& g II,fiué ínter cd6¿ a b. quód fuit proposera. At cS no
pofsit darí ad colonam e h ffphæra,àd quâ fit fefqaaltèra nífi i nuèntë línea ád quâ nii?
nor fehibeat póteftate,ficut inuêcâ âd maiorë logiradine, & hoc eft qtiôdquæritiiiq
quódftipponítArchiniedesíídeó íbi íuppónit,quod qdçrit.Nâ línea inaétiieda5éíre
debet akís fphxrafiquta conftítuénda eft colana u na rotunda,cuius altitudo,fímiííter
diámetros circuli bafís,erít íntieníéda,ut eft colana í m k.Ét ipfa inueniedá fcilicet
í kjempér uriSmedioraexíftetynde liquet,fi una medid doomquæ fítorá detur: fà
cíleerit inueníre& reliquum.Nam fempèrqaodcuncg illud fit, ad unam datârüœfé
habebit longitudine, ficut reliqua ad ipfum pôtêftate. Et hæc omnia in figuris iftis
Contemplari eft facile.Sed de his hacftenus.
Libelli Dc Geometricis tranfmütatíoníbus.

Finis*

N1C£>LAIDECVSA
Carel ad Paulum philicum optimum atque
Doflfs.uirum, de Arithmeticis complementis*

Aule optime, paùcâ qúaédácómpíémetá de Arithemetids
habitudinibus qjuis (tíbiátcp Omnibus nota effè poffitií)
ex rjs quæ ín trááatu Geometíicarü trafmütátionü enodas
uí à te corrígéda,Ímpígré támen eáfübieci.Díco áutequbd
coincidentia angtilí & lineæirt dítier(ispolygones ifopérR
metris, nos ducit ad circula ifoperimetru: ut oñendimUsín primo GéO*
DDd 4
irietrica/

mi

C e mathematicis

metricaru tranfmutationii fuppofito. Hincuia nobispàtehéa quæad c3¿
plemêtum Ariihmeticæfp*è<ftàt,omni attingibili modo numerandLldàu
tem qùôd dico principalíterhaftenusígnoratúfuít,habítudo fcilícet cher
dæad arcu,in cuius notitia coplementum illud cohfîftït:q,uà fcità, nihildíf
fidi e manebit arithmetice numerandi. Fuerunt uiridiligetifsirni,quoru
princeps Uidetur Archimdes> qui oftenderunt circuferentiamcirculitri*
plain habitudine ad diametru^ additis plus decem feptuagefimis primis
ipfius diamecri>& minus decemiêptuagefîmis:& hacpropinquitate,prae
ciiïorê continue fieri poffe oftenderut. Non tamen tradiderunt,ubi nume
ro inattingibilis praecifio latitaret. Nam 8¿ fi non pofsit numerari cofta,
numerato diametro quadrati: pertingi tur tamen ad numeru» cuius radice
fi numerari pollet .icimus innümérâbilem co fiam. Tale quid non repperï
ncteres aut fciuiffe,aucïàltem nobis tradidiffe.
¿ Verum fi hoc fciri poterit,arte ex iam traditis fie uenaripoffecoíjcío^
& figura ultima qua ibi pofuúbreuítatís caufa hicprætermitto.Coftat au
tem,quonia habitudo lateris hexagoni, ad femidiàmetru circuli círcufcríá
pti trigono ifoperimetrOjin quadra
tis nota eft, cu quadratu dg fi eft 4*
quadratu lateris hexagoni ifoperi*
metri (quoniaeftmedietas chordæ
fubtenfætertiæ parti circüferentiæ
fciufde circuli)eft ut tria: nota eft co*
fequêter, ed quadratu. Quoniam lï
quadratu d g eft 4. quadratu e deft
g. cûd g fitduplûadge. Siceritf c
nota, qùià eft latus hexagomcu,cù>
ius quadratu eft ut tríajn hábitudi*
ne qua quadratu d g eft ut 4. eritfi*
militer e g fie nota. Sic ertmt lineæè
d & efnotæ.Etquonia trianguli èg
l&ec n funt æquianguli: latera'eari
djetenent proportione.Eadeêrgôeftproportio gead e 1, qup eft ce ad eru
5 Inüenianturigitur duæ quantitates > quaru maior fe habeat ad eg ficut
minorad e c fie g? fub tra¿la maiori de ed,&minori de ef, remanentia fint
aequalia: remanes illud eft femidiameter circuli ifoperímetripolygoníphe
xagonæuel trigonae, quae Íuntífoperímetrae. Et quia habitudoperíphe*
riæ polygoniae ad deeft nota, habitudo femidiametri circuliifopéríme
triaddeeftnota: erithábitudo díametríad círcumferentíamomhí fcibili
modo nota: utfcías quid fit id quod quæris, quod numerus non attingi^
utígnorantiamaedefedusratíonís numerantis, uideat íntelleÁuS.
4 Palàm ex hís eft¡> poffe omnem habitudinem quariícunq? chordarum
ad

Cômplcrnèntfc;
àd arcüm atqj diametràtn inquirí Nàm
Clocó hexagoni qualecllncp polygonia
n.
tfeceperis,omnia uti in hexagona pofl e
X attingi mânifeftueft-Ecüt idipflutiiri*
\ tüeamur,defcribamusfemícirculS,cú«
\ iusfemídíametérfitücfemidiamctercír
-—;—_*—! culi circufcripti trígono, S. tracta fenri*
diametro ad media arcus degcentroj
quæiîtdg)notatoínarcudedhínCindearcnhabítudinísad cire B ferentia»
fecundu latera póly gonip qü£ funt chord g quered g: Puta efto q> üelís chor
da45»graduu fignabís arcüza.gráduucum i,fecunda. Híñ cíñele à pudó
d,& figna loca per s S¿ t3trahèdôfemïchordâdesùerfus t,qinTemícfiame
trod g terminata, pundtoü fignetur.Etqùoniâ4 5 .grádüs funtoitâüa efe
cuferenti£:erít polygonia tór anguloru & lâtermTrahe igít de g c entro àd
punâSslinea.Dciridediüidelïneâtëdam pedpherig polygoníg iiigohp
in 8 «partes,& medietatem unius pártís fac æquidiftânter cadere ab s u,in*
ter g$ &’gd,8¿fít xy^Deindedefcribearcurrt fuper g5fecundum femidia
ftietrum xg,quouf$p^rtiñgát in dgmotaridoper 5.puri&um contadas
arcus 8¿ femidi a metri d g.
5 Pôfth^cdefçribè quadrates duos
iit ftatim pr£mifí>prgcif¿facíendo e d
fémidiametru>æqualë femidiametro
circuli trigono circufcripti,& excef»
fili eíúsfúper femidiameb udrciiii in>
feripti eidem trigono,Et c f femidia^
ihetru fecundi quadrantis, faciendó
jequalëlinef g x fiue g z cum z yiqùæ
eft líneaexceflús fefhidíametri circuí
li o&ogbnoifopcrimctro circumfert
pti, füper fmiídíametrum circülíeíí
de ocftogono infe ripti.Ectrabe chori
dam g h fíc,quod g dfagittafit circuí
licircùmfcriptf trígono femidianfe
èér.Ètàliam chordám ckjta qiibdf c, fit ut x g fcilícet femidiaimeter cifâ
culi circurhfcríptíodogono.
é Trahe deinde lineam de e ad círcumferéntias>cüíusportiones inter
¿rcüs8¿fuas chordas æquentür ut præmifi, quæ ¿11 locis ftítioniim no^
tenturütpriusjper 1 m & n o. Deinde inqufeùt e ftibitiota fiâb Noà
taeft e d ut pra?mittitur,& noraeft 1 m,cui æquatur n o,nota eft e 1
è
grhincetiam habitudo e l ad
n ad ec.Cumérgo ri o fit notajfe
quiramus lineam e n> & fuppônamr effe qûæcunqùe quán ti ias. Per cuiusl
DDd 5
fuPP0¿

S94

De Arithmeticis

fuppofttionë, neceífatió etía fecyndu nota habitudine, qtiatitas e c nota e*
rít.Et G neta eft quatitas e n qua fuppofui: fie examino efífecühdufuppcfi
tíoneconotáerit,fíc8¿c£Subtrahaturdeqúadrato cf Gue g x quadratu
x y t quæ eft nota, 8¿ radix refiídui erít g y: fie erít nota 2 y, quæ fi fuerit ut c c,
rede fupponebatur.fi non, corrigatur error, furgetquæfitum.
7 Tali uia ômnes chorda?notgerút,<jueteresfúmmofttidíó quaerentes
attingere,nopotuerunL Omnes ha&enuspræcifionëchordægradusuni
USjduorG,quatuor,o&o,8¿ fic deinceps ut nofti,feignoraffe fatentur. Po*
terit etia ignoti trianguli,laterum & angulorum habitudo, exfcigntiaha*
bitudinis arcuum & chordarum, & omne tale fcibilc fufficienteruenari*
exhis d iëlis complerrientis.
8 PræpoGta figura, quæ de trigono in primo præfuppofito præmitti*
tut,alia deícribó fuper a cetro circula,cuíus femídíameter fit ut femídiame
ter circuli círcufcríptí hexagono ífoperí metro, cu exceffu quo excedit fe*
mídíametrum círculieide hexagono inferipti ♦ Et trahe diametros fein
cetro orthogonaliter fecantes, qui perb
ede Ggnent.Trada chorda, cuius fagít
ta fit femídíameter circuli hexagono cir
cufcripti, qj figna pfgh. Trahe deinde
linea per a pudú, & per linea g h, ut ha*
beas femidiametru circuli circufcripti
hexagono ifoperimetro,qu£ fita ik.De
inde nota exceffum cb prioris figuræ,
fuper a b iftius : et eo ín linea per a tra&a
notato,anterioret,quifit 1 a: refla det
fug a d orthogonaliter ducito pofitó m
figno in cotaflu. Etqalkfecudupofiti
cmemlatefis trigoni circuloinferipti eft nota,fimiliterakeftnota:eritlá &C
a g nota. Habet autë fel a ad a m, ficut a i ad a g: et ficut 1 a ad i, ita m a ad ag*
Inueniatur igit numerus, qui fe habeat in aliquahabitudine ad 1 a notu, ita
q? ín eâde habitudine fit alius fe habens ad a g notu taliter,qd a eu h oc nu*
mero inueto de b c fubtrado, ide remaneat cu eo quod remanetfubtraflo
ag cu alio numero dea b, numerafti femidiamettu círculi.Laterís igitur
trigo ni tripla & femidiametri dupla habitudine cofiderâta, ut fíe propio*
quítate fubtill habitudinem diametri ad circumferentiam attingas^
> Annotationes omnifandi.

i Paule optime, paucâquædacôplgmêta de Arithmeticis habitudinib*
«IfQuanto polygonia plura habuerit latera, tanto angulus fub prima & fecunda
polygonixcontentus, minor erit* Cum uerô quis ad ultimam pefueneritpoly*
gdniam3circulum díco:tunóad ultímum^minímumangulumfimíhter peruenifle
dubitatnullus , ubi angulum Si linea coincidunt, per quam coincidentiam ad cirai*
ium peruenitnr ifpperimecra ♦ Et in omni polygonis hxc coincidentia necéfiaría eíl,
fiad

Complêméhtis

99?

Îï àd circuIS ifotSrîtnetrftuelit quis péruenlrê. In cuïus reí cÓfíderátíofie¡ üeftaf Cu>
fa ad cóplementfí Arithmetici,quôd niaximèfur ait) cofiftitin habitudinis cogniti/
cirte chordç ad arcu» Archimedes ením ïh de quadratura circuli dicit,circuferentiâ cir
culi ad diámetro longitudine minore feruare proportione, tripla fefqiiífepcíma: maiôrêuero, tripla fuperdecuptienteféptüagefimas primas» Numerata díaniétrílogítudine,coftæ longitudine numeraré eft ímpofsíbíle p tertiá parte 7 « decimi Etidídí$:e&
qjpumerifupfïcieruquadratarudïametri&coftçadînuiccnou fe habët,utnumeriis
quadrat? ad numera quadratu»Ideocp unonumerato, altero innumerabile eiïè eft ne
ceiTe^Atqa numeri fuperficierS quadratarû noti funt; ideó pertingitur ad numerum
cuius radice numerari fi pjoílet, cognófceretur numerus-logitadinis cofias & in íftó
numeró fugficíei quádratse,latitat praécífío numeri logítudinís coftg Qua de re intetío ípfius de Caía no eft, præcifumnütneruinnumerabilia lôgitudtnô ímearn attin/
gere: fedfolu ubi latitet præcifío illa àpèf ire per notas líneas,ut fic ínrelkcftus cogni/
to in quo prxeifio latitét, quit* feat. Similiter diaméfrus ad circtïfèrenda Ipgirudine eft
incomertfurabilisfut dícftS eft in príncípíoGeometrícarutr5ímutatíond,& in primó
pmifío earGdë) tamé ubi latítét pcífio > g lineas notas aperire apponit de Cufa ddeoqj
notanter ín calcehbrí»ubí prstcífíóné habitudinis lôgitudints ci'rcGferentiçad díame
írüdat»nôpræcifioneabfo1utediCit, fed^pinquitatëfiïbtileuocat.Nequis puter igit
ipfum de Gufa utile reducere arcs chordas ad numerSjîc quod pofsínt iriuicê efte
coméfurabiles logitudibèifedfoluquandâ propinquitate fubcilê(modo quo ¿am di/
ácímus)attingereproponít,Etírt hoc tetigimus principale libri intelligentiâm.
2 Vera ft hoc fcírí póterít, artêek ia traditis fic ucnari poffe cofjcîo,
«"Figurae hypothefis quâ hic fupponit de Cofa haec eff Defcdbànt duo quadrantes
ÍUficenctSéjóífemídiametrusmaíorísfitfetnídiametruscirailítrígonoaeqaílaceró
circSfcripti, c^exceíTu quo excedit femí
diametrftcirculí eidem trigono inferipti¿
8¿ííted, erít ením ed íéquáiís reAedu-,
dæ ab ariüló trigoni ad media latus ani
guio oppofitíiRurfuáminórís quadrati
tís femídíametrus » fítut femídiametrus
Circuli hexagono ífóperímetro círcnfcrf
pti,cu excefluquo excedit femídíamétra
circuli eide hexagono inferí ptí,ôf fit e f:
Deinde in maiori quadrate trahat chorda jcuius (àgttta gqualis fi t femidiámetró
circuli trigonó circufcriptL Sit igit chor­
n da g h30C fit gd üt femidiametruâ circuli
trigono circuiiicripn.Vndee gjètitparè
tertia de e d Nâ g deft feefída trigoni, q
c
ad prima logitudine dupla eft,ô£ ípfa pri
ma eft ftmidiametrus circuli trígono tn¿
feri p ti : ideoep eg æ quai is erít primae tri­
gonii etiâ aequalis fagittçjcum fagítta
& prima fint çqtiales.Qug omnía patet¿
pef Umdída ín annóhftoñíb.pHmí pramifsi rranfinwtà?fbnûGeometricaraRurf4
ín minori quadrante traho chorda ck,ficquddfagitta fcdicet c Efitutfemidiàmetr^
circuli hexagono ifoperímetro ci*rcûfcripti:& ficecerittit fagitta hexagoni,fiueex^
ceifusfecundf fuper primam, uelexceifusfemidiametri circuli hexagono circunferí
pti fuper femidiametrum circuli eidem circulo inferipti,quód idem eft* Vnde locó
circunlócutíonísíftíüs prolixg,fcilicet femídíameter circuli polygoniae circunferid
ptæ, cum exceíTuquo excedit femidiametrum circuli eidem polygoniae inferipti^
^?wior€jf91ketieçundapoîygohia:cuinfagitta>quodidemeft. Rurfus â
’-7.. - .'
. •
¿entras

f
X
s

996

De Arithmeticis

centró e* per chordas ducatür reda è nl.Hxcefthypothefis.Dícitjfiqaadratümdg
quæ eft fecunda trigoni fit 4*er it quadratum tf^ateris hexagóni ifoperímeítrÍ3.Nam
c f eft medietas lateris trigo ftqqufc eft etiam fecunda hexagoni. Eft enim fecunda hc
xagoni ,æqualis lateri ípfius hexagoni,uepriuS dftftum eft: eritcp d gadxf poteftate*
ut 4» ad j.Patet ficmam d g ad g elogitudine:cftdupla.igitur fi d g fi t poteftate 4.eríc
eg unum.Et poteftate primæ cuiufcunqj polygoniae fubrra&a à poteftate fecadæ,re
fidufteft poteftas femilateris polygoniaeteO quôd prima,fecuda,&femilatus in omz
nib. polygones orthogonia cóftítuiint,ó¿ fecunda fem petan gulo redo opponitur*
ideo maior ut fatis çoftati Igitur iubtra&a poteftate eg, á poteftate d gierir refiduix j*
Ettanra erit poteftas femftateris trigoni,quod aequále eft cf:0¿ fie cípoteftateierituc
j.erit fimiliter ed poteftate noue. Nam (ut didSeft ) e d ad d glogitudine, fè habet ut
j.ad 2.igitur poteftate ut 9.ad 4-lnde dicit de Cufa,ed notam effe, utcfifíc ením eríce
fnota.Na cum e c fit fagicta hexagonnerit e fad c fminus e c,fiue minus fagitca,ut fe
cuda hexagoni ad primâtqufe fecffda ad prima fe habet,utfecada trigoni ad futim fe/
milatusjeft enim fecuda hexagoni ad femilatusjôgitudine dupia.Quod fi fecfîda fit
poteftate4.erit femilatus poteftate unüîquæ poteftas fi à fecSdae poteftate fubtraha
tur,refidu3 eri t $ tanta erit poteftas primæ. Vnde ficut fecuda trigoni ad femrlacus
poteftate fefqaicertia efttica fecuda hexagoni ad prima ípfius hexagoni,eftfefquiter
tia poteftate. Inueniantur igitur radices primas ÔC fecûdæ. Numerata enim urta illarff,
radix alterius folft propinque haberi poterit, gü fint i nuice longitudine incômefura
biks.Habitis .ppiuque radicib.tnc radix minoris Îcilicetprimæ,a radice maioris fcili
Cetiecûdg fubftrahatur,ôirefiduff erit fagicta ;queæquature c.Duplet igitur refiduu,
fietnumer^ logitudínis ef, & fice ffolû^ppinqijænota fieri poteft Videtcpintelle
tftus præcifionê latere inradicib.fuperficieru quad r atara primæ&fecGde hex agon fi
quae fuperficies funt not£. Similiter fic f numeretur,folSed ^ppinquê nota erit; cum
fint inuice longitudineincdmenfurabiles Quôd ante trianguli e g 1 & ec n fint atqui
angu li, fatis côftat: quia g h&ck fùpponStur effe æquidiftantes, anguli el g&e co
aequales erunqper fecunda parte 29,primi Eucb.dis.Eodemodo gquales erunt àngult
c g 1 & e c n.Igi tur per 4 fexti Euclidis,latera relatiua erunt proportionalia. Vndefi­
cut g e ad c e:ita 1 e ad n Et permutation fi eut g e ad e I ita c e ad e m

5

Inuehijidtuf dúxquáhtitates,quarum maior fe habeat ad eg ficut, 8¿c.

IfHic-docet de Cufa,femidiametrucirculi ifoperimetricuiufcCtfp polygonie/n qui
titate continua inuenire. Nam quod de hexagono hicexpr.imit,de omni polygonia
ad trigonS CollacaintelligitSi illæduæquâtttates reperiri ualeant, ficreperírí poteruntmuenioperprxmiilum^d trigonufemidiametrumcircufiifoperimetri,figno
æqualêin d e,& fitd i.Fado e cê tro,cir caduco ei quouscp fece t g h.0¿ pundit, (edío
niS per l figno,traho eni. Dico el & eneffequantitates quæfitas:côtinuô el ufcpmat
orem arcum36¿ fíate om,S¿habebitur íntentu.Quódautem el Q¿ en,íínt quantitatis
quaffitæ3patetiNamnüÎlapræterelpoteftfubtrahideed,ficquôdrefi'duiïa:quale fit
femidíametro circuli ifoperimetrí polygoniæ trígonas per bypothefirmNâ fi maior
fubtraharur; réfiduum minus eritd i:fi minor,reliduum erítmaíus.Qtiarenecmaior
nee minor e hpoteft fubtrahí modo prf miífo.Rurfus nulla alia cjj e n le poaft habere
adéCjficutlead egdgíturel óíe n,erunt quantitates qiîæficæ. Et excdnfequenti n
oæqu^lis erit 1 m ¿ cum e m aequalis fite d, à: e o aequalis e f,per definitionem circuli»
Et illud'aperté fupponitde Cufa,ut ex ftquenttbus fiet manifeftâ »Vnde ficut|m5ctft
fertiidiametrus circuli ifopetimetn polygoniae trigonæ r ita n o polygoniae hexa*
gonæ, ldeoqu¿ aequales effe necefleeft^ cym polygoniadiipponamur tioperime/
iræ. Sequitur; • r. 'Ar-r/:
<Qüia habitudo périphérie polygpniæad eeft nota, ¿V habitudo femidiametri eft/
culi ífoperimctriad d e eft ñora. «[flUad íntélligendfí eft poteftátej utdiáxí eft ín pi ú
mo præmiffo GeometricafûtrafmutationmLongïtudine uerój íolu propinque erit
habitudo diametri ad circSfereirtiâ omni fdbili nota i propinque quíde* 11 habit udo
longitud!*

Óomplcmeritís

997

fogítudiní refpiciafiprxciieji poteftate. Vtfcías(inquít ) ídq3 quæh's per poteíhtes
circuferëtiç et diametri,q3 numerus logi tudinís nô attingit, ut ignorantia ac defedb
rationis numerâtis,uideat intelledus* Videt quippe ubi phecifio (numéro tarhê ínat>
tingibilisjlatitet, pér poteftatem diametrinumeratàcircûftrëtia:aut per poteftate cit
cumferentíx,numerata diametro Ideócp folùm propinqua erit ifta praecifíó. .
4 Palàm ex his, poffe omnem habítiidín^quarúcu^chórdaruadárcu;
(fllntenditde Cuft oftendére in omni polygonia ficu t in hexagono Jécundâ poly ó
niæ qufc dicitur ’femidíametrüs circuli circufcripti polygoniae, & fetnidiametrS cir>
culi ifoperimetri,ppinque notas.Ex quó pendet cógnírío habitudinis arctis ad choé
dam5quorucuncp graduQ.Et per hancfigurájfólum datur modus inuehiendi primas
8¿ fecudas pólygóníaríi â trígono.Et i bi fuppoñít díüiliohem arcus ín quotlíbet par­
ces,per fecuádúpraemííTum Geometricarum declaratam. Vt quia arcus $ d t eft pars
cdauacírcñferentíxcírculitídeóchorda ei fubtenfè,latus erit odogoni eide circulo
infcribendi,& g u s erit orthogonius odogóni,cui gy X fi milis eft. v nde ficut g u ad
ii suta g y ád y x. Erit igït'ur g y prima odogoni, cuíus femílatus trit uty x: Sí ¿o’déiti
modo de g x dica tur, quæ èr it fecunda .Si h æc de ft nota fuht
5 Pofthæc deferí be quadrates duos ut iiatimpræmifî/prædse faciedo*
^fPoftcÇ artem dedit tnuéniéndi primas & fecundas polygoniarum ííbperímetraru;
faicdocetdeferibere dtuos quadrates, eo modo quo defcrípcifuntfuperius ín annota/
iïonibus fub nota î.ftatueridoloco hexagoni oâogonum, aut alia quatuis polygo/
hia litera de fe plana eft.
ë Trahe deindelíneám deéád circuferentías>cuíus poftÍ0nesínier,¿Vc.

qpHicdocet quomodo unaquçq ftcúrída polygohiæ,ad ftcundS trigoni ifoperiftie/
tríjfít propinque nota(præcisèenimomnés no tas faceré eft ¿mpofsíbíle) cc ex confer
quenthadfemidiametrum circuli iibperimetrLTrahe(inquif) lineam de e ad circum/
ferendas, cui^ portiones inter ares fuas
chordas æquêtur: quas fupponit 1 m h o
'Si uhamquâc^ fupporiítfímílíterfémídía
merru ciréuli ifopetimetri polygoniæ itigonse &C odtogonx Juxta Illud qo prius di/
xit fub nota 5. de iniien tío ne dùarS quanti
tatú, quárúm maior fe habeat ad eg, ficut
minor ád e qfic quod fub tradla maiore de
e d,S¿ minoré de e fjemanetia fint æqualia
Vnde utíéxprefsímús de trígono & hexá
gonotíta hic de trígono &C ócftÓgonó êXz
primi poteft.Erunt qüíppe duæ qüâtita
n tesle&ne,filmfupponator,femidiame\ ttr circuli ¿foperímetrí3aut fi 1 m ÔC n o fup
J pon5turæquales,quôdidéeftquoad int£*
I tumi. Et hoc uniueriàliter de omnib. polyz
J goriijs trígono applícatís,uulrinteílígí.Se
quítur.^pDeínde inquire¿ut e f tibí nota
, 4
àt.Notaeftedutpræmittit.notaeftxy:qà
s.deciihafexta peripherixpolygótíiée trígon^j^ nota eft 1 ni cuîæquàtur n o* Nota
cftef&eg.Hxcille.
<Aduerte qu¿trtodo e í & e g notae finíteft enim e g(ut di du eft) pars terti a de e d, &
numerato lateré trigoni é d/olu^pinquenota efttqa e d logitudíne eft incomenfura
bilis ad tat? trigoniti mdftratu eftinn præmiifo tráfmutationS Geometri carüm.Et
latus trigoni ad e d potentia fide poteftate eft fefquitertia,per ii.decitniquartiEudi
^is.ïdêtidë d g quæ eft fecunda trigoni, ad latus trigoni longitudine incoriimenfura.
Mis erit (cum fit ut ccrtiæde d e ) fed poteftate coriimienfurabilis ; fe enim habet
poteftate^

99%

De Arithmeticis

poteftate,at 4,ad u. Et fimiliter per ea quæ dicftaTant in annota tionib. prí mi pramiF
ft Geometricarum tranfniacationum,lmpotentíaeftcommenfurabílis peripberïæ
trigoni. Vnde fecundam portionem lateris trigonfe m &1 m potefitia ad ipfum la/
tus commenfurabtles erunt.Si igitur propinque radix poteftatis lm}& radix poceftatisl tn inueniantur » quibus inuentisfab trahatur radix poteftatis 1 m à radice po/
reflatis e mtrefiduuerit e h Siccj e 1 folii propinqui nota erit, longitudine & potefta
tejcjuia Iongitúdineetpoteftaceincomenfurabílí$eftem,pertf8.decimiEadidís,eo
quod e m Sci mfolú poteftate fint cómenfurabilís,Ex hoc liquet, quotnodo deCufa
fois nota ^pinquè e 1 intellexerit Quia igitur e 1ÔC e g,funt propinque nota? iideb 8Ç
eorum habitudo propinque nota erit,& exconfequêti,habitudo en adec:cuert ad £
Cjfit ficut e 1 ad eg.Sequitur ^pcuergo n o nota fit, inquiram? e n : ÔCfupponatureiTe
quæciïqj quatitasJPer cuius fuppofitionê,néceíTa río erit fecunda nota habitudinem*
fcilicet e 1 ad e g,nota quantitas e c.Et fi uera eft quatitas e n quam fuppofu!,hoc eft fi
lieras eft numerus longítüdíilís e m, fic examino e f ♦ Secunda fuppofitionêeo nota
erír.hoc eft iecudùm fuppofitionê numeri Ipgítüdínis e n, erit etiâ notus numerus 15
gitudinis e o,cum n p noca fínSí igitur numerus longitudinis addatur numero longi*
tudinis cmtia numerus longitudinis eo, falte propinque: fimiliter nota eritef, quia
b
æqualiseo. Et fecunda fuppofitionê numeri
lógitudinis e n, eft nota e c. Sub trahatur nu/
-%
merus propinquus lógitudinis ecde e f, quae
X
xr
i
propinque nota eft,&refiduuerit cf.Exquo
/
\
\ fequiqquôd quadratus de cfpropinqueno*
/
\
. \ tus erit; ficut & numerus longitudinis, âquo
./
\
y quadrato fi fub trahat quadratus x y femila/
I
\
I teris odiôgoni, qui quadratus fimpliciter no
'L"
*
““8
tus eft ,refidu6 erit ¿pinquus quadratus gy,
per4^.primi Euclidis.Et fic itera numerus 15
gitudinis propinquus de g y not? erit, qui fub tradùs à numero lógitudinis propia*
que noto de gx, fiue cf quod ídem eft: refíduu erit numerus <ppínquus lógitudinisz
y,qui fi fit æqualis propinquo numero longitudinis e c, rede íupponebatpr. Si non
corrigatur erro r, augendo fcilicet aut minuendo numerum longitudinis è n: & fur/
get quaefitújfcí licet cognitio numeri longitudinis e ESC excófequenti ex c E Quiae/
nim e c eft'exceflus g X íecüdae odogoni fuper g y prima: erit e c æqualis z y. Et ideo
e c fangitta eft enim e f ut g y cam duabus fagíttís* Manifeftueft, quomodo propin­
que notae erat g x fiue c f quod idem eft, & n o femidiamecrus circuli ifoperimetri.Ec
de fe nota eft x y,quia udecimafexca périphérie trigoni.Ec cuiftæ fcilicet fecunda po
lygoniæ & femidiametrus circuli ifoperimetri,âttingi code modo pofsint incæteris
polygonrjs ,ut de odlogono iam expreflum eft : fubiungit de Cufa ex hoc habitudi/
nem chordæ ad arcum,dicens:

7

Tali ilia omnes chord ænotæ erunt,

^fSubaudï ad fuos arcus fiakem propinque.ifQuod ueteres fummo Audio quæren*
tes,attingere non potuerunt. Omnes hadënus præcifionem chordae gradus unius,
duorutHjquatuorjOdOjSe fic deinceps ut nofthfeignoraife fatentur.
4|f Saltem ubi præcifio latítatet.Vbí enim latitet (fi uera fint quæ dícfta funt dehabítn
dine fetnidiametri circuli ifoperimetri ad circumferentiam ) aperté demonftrat de
Cufa: eô quôd demonftrat, ubi latite numerus longitudinis fecundarumpolygo/
iîtârumôi fernidiametrorum circulorum ifoperimetrorum, cum hoc quôd númerüs
lateris fíe femper notus, quia pars aliquota périphérie trigoni notæ. Et ex con fequentí demonftrat præcifionem prôpinquam , chordæ ad arcum fie Deferí Soft/
íemícirculum, cuius femídíámeter fit ut fecunda odogoni, fcilicet ut g p uel c f#
Traho lacus oâogoni f g:erit f g chorda 4$. gradüum, ut dióum eft. Si habitu
dinem uoluero perquirere f g chordæ ad f c g arcum , fic perquiro : inuenio per
prsmifla femidiametram circuli ífoperímerrí , ÔC traâis à centro n,redis n f, & n g,
figno

Cômpïèthêfftis^

ei

99á

fignóinñ f æqualem femídiametro circuli
ifopërtmëtri5qiïrfitnp*Etexn©, deferibo
arcum o r p. Et traho o p,eru,pt arcus F c g
& 9 f p fîmÜesper definitionem fîmihum
arcuumtcum eundem ca pian t a nguiumjd
licet fn g. Igiiùrlïcut fc geft parsodaua
cïrcumferenqç fui cir cul ñica o r psfîcqj o p
erit latus ô&bgorri infcnbendi circuli, cu. 'a,
■
n
Jusnofemíaíâm^l<:ret¿LRCftWêilamdí«
.v
¿ disin dç Geometricis tranlmutationi^qs,
conftatcircumferentiam circuli nf,fehàbere ad drcumfçreritiam circuli n 0,ficut n
f àdn o.Et ex corifeqüénti,quælibet parscir cumfexêfiæ circuli n f, ad quamlibet par
tem relatiuam circumfereritïæcirculi nb:eritficut nf ad n o.Vnde arcus fc g,ad arcumorp fe habebitjUtnfàdnb.Et eft notum,f g ad p p fibiæqùidiftântem k habe­
re,fîcut ri fad n o,per i.fextï Euclidis:.cqtn trianguli fine æquiariguli,ut de fe no turn
eft,per fecundam partemi^^primiEuclidisJgiturperii.quintiEuclidisJcg ád or
jp,ôifg ad o pxerunt proporciones 5rquales,quia uni fcilicet fn ád rio,(unc æquales^
Etquiaïïcutfcgadorp.itàfgadop,eritpermutatïm fegad fg,ficut orp ad op?
Exhis confiât proportiones fimilium arçuum ad chordas,æquales eiïe.Rurfos quiâ
o eft fehiídíametrüs círculí iTpperimetri ocftpgon.o,çuius larus erit ut f gjerit reda
fgjæqualis arçüi 0 r pJgitur perquiptt.Euclidis,fiçut'Ô p ad p r p:itá ô p ad redam
fg/ Sed o p adf gfe habet,ficut n o.ad n£ Qubfit,ut ficutTe habet fernidiametrus
' circùlïiiôpèrïmetri ad fecundam ípfius polygqnïæ’ita latus ipfius polygonii( pro
chorda pofîturii)âdarcum.Namfîcut o p ad o rpiita fgâd f ç g (utdïdum êft) ratio*
riefimilium arcuum 8¿chordarum.Conftat igiturTg çhordàm ad arcum fc g fe ha/
bëre,ficut n ó ad nfSed no eft nota,fimiliter n feft nota,per iàm dtda ; igitur & ha­
bitudo n o ad n£nota eritîfîmiliter ÓC habitudo f g, ad Fc g,cum f g fimplicitér fit no
ira-Er ità de quibufcurit# chordis aliquot graduum dicendum eft.Qupd autem fub­
iungit decogriitioriefiabitudiriislaterum dC angulorum ignoti trianguli,perfcientiam habitudinis arcüum èC chordarum,fic patet. Si eriim ipfius trianguli latus fue­
rit chorda,8¿ habitudo ad arcum nota finfacillime & latera trianguli cognofcipote
hintiSupponatur fiic triangulus éííeifo¡cheles, Vt fi fit defcriptus triangulus ábe
ín femícírculo3&f habitudo arcus bd ç, adi
d
fcc chordam nota fît. Cum habitudo arcus,
b d c ad b c chordam fupponatur no tajeric
. etiam notum, quot gradua b c chorda ent,
\ faltem propinque. Et per iam diifta habita. \ . do femidiametri ad circumferentiam nota
, \ efhquareqiam eritnota ad partem uel par>*
: | tes aliqubtas ipfius circumferentiae* Et éx
— çonfequenti a b habitudo ad bd ç arcum 6C
- ■ /W
ád b c chordam ,nota erit. Et ita de omnibus
/, T dicendum eft: dim habitudo arcus ad chpr/
âaàiruppôniturn®ta,efit fune habítudó laterum nota. Quomodo uerô habitudo*
bngulorbm Hac nota5dícendumeft. Qui a propinque notum eft,quot graduum fit
chorda bc:erit habitudo arctis b d c ad arcum quadrantis eiuídem circularis nota.Etquæ habitudo inter eos:eadem erit & angulorum quos capiunt, per ultimam
fexti Euclidis.Vnde habitudo b a ç ad angulum reáum,nota erit . Rurfus qideatur
excellas duorum angulorum recftorum,fuper angqlum b a c:S¿ ipfe excefïusira
duó aèqua diuidatur,?rit medietas talis¡exéenus æqualis angulo a c b,uel ab c,qui
funt aequales per oprimí Euclidisí ¿ó quád áb$¿ a c^làttrâ aequalia iutit. Patet igi/
¿ürprbpófitúm.
,
Pfæfuppofîtà
A '

tooo
s

MCiViariipmaticis.

Præfuppofita ftgura > quxde trigoho in primo prœfuppofito præ*
mfctitu^alium defenbo fuper a centro cuius3ftmidiameter»

TP'rius fub nota t.docdftfémí^át^etríirrtxírculíinquahtitatecontínuainuenírethíc
iam docet in quàntitafcédffcréïàVSeqûftun
'u‘ ‘h;'T r
fs Oeín^énotaexceffum cb prions figura,ici
licet trigoni (quæeft latus ipfius trigoni) fu; pér a’ b iftius,quæ eft fecunda hexagoni cum
$ * fagitta. Vnde cum b c fit aequalis duabus feV eundis hexagoni iCoperimetritfi fubtrahatur
L 1 a b deb c, reí iduum erit prima hexa goqi, na
' fubtrafiitur üná fecunda cum fagtttaKexá
*
I gont, à duabus fecundis. Igitur exceifusb c
a . ,
' latetis trigoni fuper á b,eft ut prima hexago­
ni ü t eft a 1. Vtide kl æquális eft a g quæ crût
! notæ propínqusícum a k a 1 notae fini in
quadratis 0¿ propinqua? ínlongitudine j ut
prius di ¿tu ¿ft * Quôd 1 a ad a m fe habeat fi­
cut ai ad a geft, notu (ratione orthogoníorü
—iimiiium;
fimilium) per4
per 4 icxti
fexti cuciiais.
Euclidis. oequiiur.
Sequitur. . ,r
^flnueniatur igitur numerus, qui fe habeat in aliquia habitudine ad numerum lon­
gitudinis 1 a própínqueriotürn, ita quôd in éadèm habitudine fitzah'us fehabensad
numerum longitudinis a g própinquenótUm taliter, quôd l acum hoc numero in/
uento 3 de b cia tere trigoni fubftraáo, idem remaneat quod remanet fübftradoag,
cum alio numero dea b,ó¿ numeraftifemidiametrurncirculi. Ej| quod zmmodó lire
inuentío primæfeCponder/ubnotis z.8C j.Quamuís difficile tales numeros inuçnirc
fit»tamen pofstbile. Sequitur.
Îit»tamen
Sequitur.
‘
.
.
;û
;
4P Vt fie’propinquitate fubtili habitudine
diametriad circumfeentiam attingas Ion
gitudinetconfidèrâta tamen habitudtnè|a
d
teris trigoni tripla, & femidiametri dupla:
hoc eft/onfiderata habitudine h'neæadja
tus trigoni tripla, qù’æ êrît üt circumferen­
tia circuli 3 QC habitudine lineæ redlæ ad lè/
' thidiamewudupla ♦“ Exhisquædida funt
èlicitur, quod addenda ex fagitta primis
; polygôniarüm, pro femidiametrocirculi
noperimetriiad fagitam éandêm tenethai
bitùdinem inomnibus polygonqsthoc eft
Cognita habitudine portionis fagittçad/
■f déndæ prima: polygoniæ, profemidiame/
tro circuli ifoperimetri ad ipfam fagittam:
çandem tenebut portiones (agíttarumad
c
_ j ipfasfggittas. Patetrefumaturfigura fub
c
• ; nota quinarij.Diâum eft quôd ficut I e ad
'1 e.’giítan e ad e c: & quód 1 m n o funtæ/
qualéSj&f ut femidiametri Circuli ifoperimetri pôTygonie âC odtogone. Rurfùsdi<ftu
eft e g effeexceffum fine fagictam trigoni,fi mifirer e c eft è fa gi cta m o do go ni- De/
fcriboduas‘redïas feorfum,qLiarum maiorfitem /aequalis e m in figura, minoruerô
e o,a?qualis etiam e o in figura.Eritern æqualis ed. In ea figno æqualem e g fubæifdë
literisjôf aequalem e 1 fub êiTdem hfterisïetifbm ut femidiametrus citculi ifoperïmetrk
Rurfus in e o figno æquàlèse c & en fub eifdCm literis: erit o n æqualis 1 m. Deinde
figno in oc aequalem e c,ÔC fit q c:erit oqprima oâogoni>ÔÉoc fecunda. Quare
cum

Complementis

1001

c q fit fagitta : erit q n ad dits
ex fagitta primæ odlogoni
fcilicet o q, pro femídiame-*
e
tro circuliifoperimetri ♦Eo­
ç
dem modo qa e g fagitta eft
n
trigoni, fifignauero æquakm in m g fec^da a quæ fit p
gjerit tn p prima trigoni. Et B
cp p g fagitta eft trigoni ( qa .
cxceflus eft m g fecund*1u/ 1 '
‘per m p primam) eri t p 1 addi
r tum ex fagitta prtmç trigoni 7
pro femidiametro circuli i(b *
perimetri. Vnde dico, n q ad
c q feruare ili am proportio'
nem ,#quam 1 p ad g p (erua u
Patet
ficinam(ut d*Aum eft)
cU—.
ficut 1 e ad egjita n ead e ç Et
....... t , .permutatimficutleadnedta
,
t g ad e c.Sed quia e g abfeifum de fe ad e c abícTCí de n e, fe habet ficti 11 e co tu ad e n
totumîidcô per ip.quinttEucltdis,! g refiduûaà nç fefiduúm,erít ficutl e totum *d n e
totum.Efex cônfequenti per 1i quinti Euclidis, i ftæ proportiones erunt œqùJes letlicet I gad nc,& e g adíe ciquia uni funt æquales,fcilicet I eadn e.Rurfus quia 1 g abiierfum de g p,ad n c abfcifum de cq,fe habet ficut g p,quae eft æqualis e g,ad c q æqua
lem ec>tanquam totum ad totumadéo per 19 quinti Euclidis,! p refi duum ad n q reí i>
duum erit,ficut g p totum ad c q totum,Quare iterum hg pro portiones çquales crû
per 11. quina Euclidis:fcilicet I g ad n c,ÔC 1 pad nq: quia uni funtæquales, fcdicèt gp
ad cqManifeftumeft igitur,ficut I p ad n qtita p g ad q c.Et permutadm ficut p i ad p
g:tta q n ad qç}qüod fuit probandum. Et ira de omnibus polygonrjs foperimetris tri
gono,modo quo fuprà applicatis ut o&ogono,dicendùm èft. Rurfum quia de Çuiai
in hoc libello uidetur fupponere> circumferentiam circuli per fuam refolùttonem ad
diametrumJóngüudíne minorem feruare proportionem tripla fefquifeptitna,maíQ
remueró tripla fapérdecupertíentefeptáagefímas primas, fecundum propinquitate
AtchimcdiSjquæucraeftaded fi libet eâ examinèmùs.Quod fi ita fit,inde fequitur:íi
ponatur circumferentia circuli longitudine
¿2.erit díamétrus longitudine maior 7. quod
fiponatùr ixj/eritdiametruslogirudinemi/
È
nor 71 His præhabitis, fie primo de propoju
one tripla fcfquifeptima i eâ examinènus.Sft
deferíptus triangulus æqiiilatenis b d c,S< ce
trúm fit a ♦ Traho prima trigoni a f, fcilicet
quæ à centro ad medium lateris educitur : fi>
miltter traho a b fecunda. ■ Deindediuido b f
induo çqua,inpuefto e.Traho a e;continuo
èg ufq? h et fit ah ad a efefquiquarta logitud
ne:qu¿¿ erit per prim® prníflu Cemidtâmecrus
círculiifpperimetri. Exea ¿gitprdefcríbbcír
culû, qui èrittrigono dato ¿fpperípieter.SínC
igitur tría latera trigoniídgít.udt nefimul 22*
erit à H lôgitudîne maiór j. cu una fecûda.qa
a fi bis debet efte maior 7 .fi tria lacera trigonj
d
ad ipfâm diametrû quæ erit a h bis, debeanc
inlnotenifefùire proportione àri^hftiqaiftptimâ. Sicut igitiir diametrusfia^etef/

s

ïooi

De Arithmeticis

maior lôgitudi né 7 «íta ti femídíamctrus longitudine habet effe matar j.cS una ïêcftdà
Quare poteftateetiam erit maior it cumuna quarta, qui eft quadratus de ?. cuuna
fecunda.Rurfustfi tria latera trígonifimulfint22,erit bc longitudine 7.,cumunater«
tia^S¿ b f Jogitudine3.cumi.tertqs.Quarepoteftateeritij.cum4.nonis,cuiu^pars
tertia eft 4.cutn i3.ufcefimiífcptímís,S¿ canta erit poteftasde à f,cum b f ad af fit po
teftate tnpla.Nam à b ad a fipoteftatequadrupla.Si igitur a b fit 4:erit a f unum po­
teftate: ÔCdemptapoteftatede a f,a poteftate ab,remanebit poteftas b f fcilicet?»
Eric igitur b 1' ad a 1 poteftate tripla,& hæc fæpe diifta tant Rurfus pars quarta dei?»
cum 4.nonis,eft).cum i?.trícefímíffextis,8¿ tanta erit poteftas de e £ Nam ficut bf
ad e f poteftate eft quadrupla (cum fit longitudine dupla)ita i 5.cum 4.nonisad
tj.tricefîmiflèxtis. lungo poteftatem a f cum poteftate e f,hoc eft 4.cum i?.uicefimifleptimis ad? cum i?.tricefimiffextis:& ut breuiter fiat,reperta numerum log.qui
à?ff.& â27.iiumeratur.Nam quater iz.faciunticgjiimiliter ter ?ff.faciunt 108 . Mul­
tiplico q.per 4.fiunt $2:unde 52. centefimæocftauæ,æquales funt i?.uicefimifleptimis.Rurfus multiplico ij.per ?.&fiunt ?5>.unde 39. centefîmæodauæ, funt aequa les
i j. tricffimiffextis. lungo ?9 cénrefímafoótauas ad 52. centefimafo&auas,& erunt
9i«centefîmæo(ftauæ:unde^i. Centefîmæoiftauæ, æqualeserunt i?.tncefimïffextis
13.uícefimiffeptímisfimul.Etric?.cumií.trícefimifiextis,S¿ q-.cum i?»uicefimifié/
ptimís fimul,facient z^cum sncentefimifocftauís : & tanta erít poteftas de a e,per 46prími Budídís/Síccum a h ad a e fit longitudine ut 5/ad 4:potefta te erít ut 25.ad
Inuenío i.fextamdecimamdezcumín.centefímífoíftauís. Primó reduco z.adfra/
¿bones,multiplicando 7 per ro8t& fiunt 75s.centefimæotftauæ » Quibus addo 91.
cencefimafocftauas,0¿ erunt 847.centefimæo(ftauæ,& tanta eritpoteftas de a e:cutn
y.cum 9i centefimísoóUuís fíncut 847. centefîmàeodtauæ, cuius decimafexta erít
j2.centefîmæo(ftauæ,cumi$.decimiirextis ex i.centefimaodaua. Multíplícoper
fj.?2.centefimaso(ftauas:&fiunt ijooæentefimæodauæ Deinde multiplico ij.decímafiextas exi.centefimao¿hua,per2j:erunt37j.decímaffextgex ucentefimaocfta
tía. Quæreduâæ ad fracciones integrarum unitatum, eás per iff. díuidencío: erunt
plufquâm 2?.centefîmæ0(ftauæîquæ addiræad ijoo.centefimaíbtftauás,erunt 1325»
cenrefîmæocftauæ.Vndè i ? >3.cencefimxoetauæ,fônt minus quâm decimæfextâe
de847.centefimifo(ftauis.Quareahpoteh:atemaiorerit,i?2bcentefimifo(ftauis*R£
dudæ ad unitates,eas per 108 .dínídendo:erunt 12.cum zz.centefimífodauí^fiué u»
cum i. quartSiquodidem eft» Confiât igitur a h poteftate maiorem effe 12. cjtm i;
quarta.Quare longitudinemaiorerït 5.cum i.fecunda,cuius quadratus eft licumi*
quarta;& exconfequenti ,a h bislongitudine maior erit/. Quare circumferentia
trigoni pofita æqualiscircumferentia: circuli,ad diametrum,fcilicet a h bis,mino- •
rem feruabít proportionem5quam 22. ad 47.0¿ fic proportio minor eft quàm tripla
fefquifeptima. Reftat iam uiderean feruet maiorem,tripla fuperdecupertientefeptuagefimas primas*Sint igitur tria latera trigoni longitudine fimul 22?:erir a h.bis
iongitudineminusquam7i*& a h erit longitudine minus quâm 35. cum i.fecunda:
cuius quadratus,eft i2tfo.cum u quarta. Ericigiturah poteftate minor 1260.com
quarta fit tria latera trígonifimuljongirudíne finti^.&debeant íeruare ad díame*
trum circuli ifoperímetrí maiorem longitudine proportionem, tripla fuperdecupet
tiente feptuagefímas primas,ideo majorée^ ixj.ad 71 «Rurfus fi tria lateralogitutudfne fint 223teritb c lacus logitudirie74.t♦ tértía:8¿b f eritjzæu ufexta eritlonfitudine,poteftateueroi 3Suco i?.tricefimiffextis,eftquadratnsde37«cum i» fexta¿
t tertia pars de usi.cum ij.tricefimiffextis,eft 4cJ0‘Cum i6.trícefimifféxtís,S¿ i.tenía
eX itricefimafexta,^ tanta eritpoteftas deaf cum bf ad a fjpoteftatefittnpIa.Pars
uero quarta de 15 8 ucum i?.tricefimiffextis,eft 34S»cum 12.tricefimiflextis
quar­
ta ex i.mcefimaiexfa,& tanta erit poteftas de e ficum b fiad e f, poteftate fit quadru*
pladungopoceftati e ffcilícet?45ícúii.tricefimíflextis S¿i.quarta exi. trice fima fex
ta,poteftatem a f fcilicet 46o«cum iffdricefim iff extis i» tertia ex 1« triccfimafexta *
&eruh¿

Complementis

iooj

&erunt soccum ig.tricefimiflextis et 7*duo
decimis ex 1. triceílmaíexta, Ô£ tanta erit po¿ teftas de a e per
primi Euclidis. Rurfus
1.decimafexta de 807. cum 2 8. trice fimi ilex/
y tis, eft minor ye.cum i4.tricefimiftextis:quae
A duda in ij. primo yo.dudusin 2$* facit ujo.
I &i4.rriceiimæfextæduâæ tn 27. faciunt $$o.
I tricefimaflextas : qux reducftæ ad unitates*
t eas pens. diuidendo,faciantcum
/. cefimiflextis : &fi addantur ad 12$0. erunt
'
i2^.cum íí.tricefimiíÍéxtis.Víide íí^.cumt
itf.tricefimiirextisjfacientplufquamij. de*
cimaftextas dea e,íiuede80;. cum 28.tricefimitfextis & 7 ♦ duodecimis ex f. tricefimafexta.Etex confequenti,ah eritpotefta­
te minor ilicum 2<s.tricefimiffextisi& fimi
liter longitudine minor eritcum.i.fecun/
da,cuius quadratuseft (urdidumeft) titfcu
cum r. quarta, Sffimiliter ah bis longitudine minor erit 7 r. Patet igitur tria latera
trigoni b c, pofitaut circumferentia.circuli, cuius a heft femidiameter t.ad a h bis
ftiiediametrum círculi,!ongícudinemaíorem femare proportionem,qüam 123.ad 71*
Quare maiorem tripla fuperdecupertiente feptuagefimas primas, Ec his talis eli>
cicur proportio.
«
<Sifemidiameter circuli ifoperímetrí trígono circulo infcripto,fehabeatadline/
ama centro circuli (cui trigonus infcriptus eft) ad quartam lateris trigoni dudamiin
proportione fefquiquarta longitudine, circumferentia circuli ad diametrum mino­
rem longitudine feruabit proportionem tripla fefquiièpcima,maiorem uerô tripla fu
perdecupertiente feptuagefimafprimas* Ex his etiam elicitur, quam propinque hæc
refolutio ad præçifamaccedatîfic enim prope accedit, uthadenus nulla tam prope
accedentem legerimus. Primum enim quod ei obtjcitur eft, quod po/
‘
nit circumferentiam ad diametrum poteftate commeniu/
rabilem,quae indubitanter eft incommenfurabilis poceftate.Sed de his
haâenus.
MbelliDeArirhemecids Complementis. Finis,
EEe

*

Beatifsimo

1004
DE MATHEMATP
cis complementis.Beatiísimo Papæ Ni'
colao quinto: Nicolaus de Cufa Cardinalis tituli San*
di Petri ad uíncula*
Anta eft poteftas fummitui pontificatus Nicolae quin*
te,paterbeatifsime,utpereos quiuim eius attente coiifi*
derauerunqafsimiletur potential quadranti rotundum»
& quadrum circulanti, quafi maior illa dari non pofsit*
Verumcumintenontantùmprimatus fitclauis, &pp*
teñas feientiæ, fupremæq? hiérarchie Ecclefîæ, fed uelut
perfedus magifter omnium fcibilium ex tuo fcelicifsimo ingenio incom*
parabilis notitiæeffeiudiceris ab omnibus: id magnifîcentifsimé effeci*
fti,ut omniumtàhiGræcorum quàm Latinorûfcrip ta quæ reperiri que*
un t, tua mirifica diligentia in omnium noftru notitiam accuratífsímé per*
ueneríntjítautetíamGeometricanonneglexeris, quæ fané omni honore
digna à maiorib us noftris habítafuerunt.Tradidiftíenímmihíproxímís
diebus magni Archimedis Geometrica,Græcé tibipræfentata,S£ tuo ñu
dio ín Latinumconuerfæquæ míhítam admiranda uifafunqut cura ipfa
nonnífi magna cum díligentíauerfarí potuerim. Exquoídeffedumcft,
üt meo ftudio S¿ labore complemetum aliquod illis addiderim,quod tug
fandítatioñerre decreuLSolum enim te dignum fcío,ut quæ à fæculo incognítaremanferuntjperte eundis patefiant: 8¿ non tantumfcibílía, quæ
femper circa quæfitam circuli quadraturam uerfarí confueuerunt,fed 8¿
quæinomni mathematica perfedione præftant complementum»ex his
ipfis meo íudícioperfedé confequí pofsint*
i Teftimonioomníum quífeadGeometrícacotulerunt,nemopropin*
qiiiíis Archimede ad circuliperuenítquadraturam,qui uídens íllamattín
gínonpofle,nificuruacircularislíneaín redamrefoluaturmifus eft hanc
artem mediante helica oñendere.Sed quia proportio motus figni à centro
per femídíametrum, ad motum in quo in eodem tempore aliud fignum
per circumferentiam mouetur (fine qua helicadefcribi nequit) fehabetut
femidiameter ad circumferentiam,quæ non eft fcitafedquæritur:hincui*
detur ipfum defeciffe. Facilius enim erit circulum quadrare, quàm heli*
camdefcríbere,S¿ contingente eidem ín fine circulationis applícare.Re*
manet igitur ex fis quæ Archimedes reliquiqhæc ars ad huc penitus ab*
fcondita.Ego autem quamuis multos in uanum laboraflein hac legerim
indagatione,tentare cœpi,fifortèhæc difficultas pofsit medio coinciden*
tiarum finem capere,uti in alfisfcientfis: uim illam maximam effe com*
pert

Complementis

loo;

perfEtuifum çft mihi,<ÿ datapoffibilitatequapafsimomnes admitting
facile pofsit huius fcíentía pariter & praxis, modo qui fequitur adipifei.
i Primo aduertendum,quodin figura multiangula feu polygonia, quæ
habet gqualía la tera,pu¿ius unus æquidiftas à medio & fine lateriï, centra
dicitur: & linea ab illo centro duda ad
medium lateris, eft femidiam eter circu*
li inferipti eidem, Siuocetur prima li*
nea. Et alia linea duéla ab eodem centro
ad finem lateris, feu angulum aliquem:
eft femidiameter circuli circufcripci ei*
dem, uocetur fee unda, Hæduæ lineg
in omni multiangula diuerfæ funt quan
títatís:
tanto plus, quanto latus eius
maius,Nam potentia fecundg lineg, co*
tinet potentiam primæ, & cum hoc potentiam medietatis lateris : quiala*
tus trianguli orthogoni), quod opponitur angulo reélo,ut oftenditEucli
des* Ec quia prima figurarum reélilínearumeft triangulus: hinc in eo in
quantitate,prima S¿fecyndalineædifferunt maxime'Jn circulo uero coin
cidunt, quia ibi centrum aequaliter di*
T1
ftata circumferentia: medium enim &
h
finis lateris coíncídunt, 8¿eft utiq^an*
gulus.Eft autem primalinea in trigono
breuifsima, & fecundalongifsima. In
eíufdem peripheriæ tetragono, prima
poftprimam trigoni breuifsima: Sófic
fecunda poftfecundam trigoni longifsi
ma, & ita confequenter ♦ Et quonia pri*
ma in tetragono tali, longior eftprima
in trigono: fi ducitur prima in tetragono in medietatem peripherig,et fimi
liter prima in trigono in eandem medietatem diuerfas fuperficies qugg*
quantur polygonqs oriri conftat, Vnde exceffus fuperficiei illius $ que ex
prima tetragoni duéla in medietatem peripheriæ fuper fuperficiem quæ
oritur exduélu prim g trigoni in eandê medietate peripherig: eft exceffus
capacitatis tetragoni fupra capacitatem trigoni. Ec fic quidem ín cunélís
polygomjs,exceffus primg lineg cuiuslibet fuper primam trigoniifope*
rímetrúdeprghendítur exceffus capacitatis ipfius polygonig, fuper capa*
citatemtrigonh
5 Quantbautemdifferetiaprimg& fecund g lineara eft minor: tantbex
ceflus primg lineg polygonig fuperprimam rrigonimaior,Etquiaincir*
culocoincidunt prima & fecunda : exceffus femidiametri circuli ifoperi*
metrifuper prima trigoni eft maximus, &C hinc circuli capacitas fuper ca*
EEe 3
paritatem

lois

De Mathematicis

pa citat: m trigoni m axíma, Vnde linea una reóta,quæín trígono tríala
téra eft extenfa,ñt fit illius fuper ficíeí perimeter,ín tetragono ad quatuor la
terá extendí tur,ut fît tetragoni perimeter, & adhuc plus irk pentagono. Si
áutem maxime extendíturUta qubd plus extendi non pofsit: erit tuntpe*
rímeter círculí.Ex hís pátet,qubd fi trigonus eft mimmæ capacitatis, ubi
prima 8£fecündalineæniakimè differunt,8¿ circulus maximæ capacita*
tís,ubí prima 8¿ fecunda lineæ coincidunt: erit fíe proportíonabílíter ín
ihedtjs polygones. Quare fî poñítur txceff us capacitatis ipfius circuli fu
per trígonñm,ut eft differentia primæ & fecunda? línea? ín trígono:eric
exceiïus cápácítattá circuli fuper tetragonum,ut differentia primæ S¿ fe*
cundælineæin tetragono,& íta confequenter:cumàdmaioremexceflum
primæ línep uníüs,fuper primam lineam alterius, fequàtur minor differet!
tía primæ & fecundae in excedente,qüàm fît prí mg fecundae in exceffuk
Ex quo facile dato exceffu primae in una aliquafuper primam trigoni, 8>C
diff erentia differentiarum primæ 8ó fecundae illius capâcioris,8ôprimæ
¿C feundæ trigoní:poteft haberi femídíameter circuli ífoperimetrí,cuius
ícdicet dreü mfôrentià æquatur tribus lateribus trigoni,aut quatuor tetra
goni: quo feíto,patet circuli quadratura. Nànifî ducitur femídíameter ib
Ííus-Círculi ífoperímetrí in medietatem peripheriæ» oritur fuperficies qua*
drangularís, quæ nec maior nec minor effe poteft fuperficie circulari, ut
Archimedes perfacile oftendit. Hæc fuperficies quadrangularis ín quá*
dratam ducitur:qtioníam cofta eius erit medium proportionale inter fe*
midíametrum círculí,8¿ femiperiphetiâeius,quæex ñoña íixtí Euclidis
ínuenitur. Ômnia hgc quamuis mánífefta fint,uolo tamen illa etiam ¿llís
qui Mathematicis operam ñon impenderunt clarífsímafacere.Fígurgau*
tem miikíanguk fi milium laterum & gqualiumperipheriarum,de qui*
bus loquâf : potygoníg ííbpleurg & ífóperímetrg,ex conformítate Grgcg
líogug apud aliquosreperiunturnominari.
. Annotationes Omnífan&í.

i

Teftímomo omnium qui fe ad Geometrica contulerunt^ nemo prm
pinquiùs, &Tc,
Nam pofuic habitudinem circumferentiae circuli ad diametrum, fecundum pius
minus Secundum plustcum dixit maiorem efle tripla fuperdecupertientefeptua
gefimaiprimas. Secundu m minus : cum dixit minorem eífe tripla fefquifeptima.
Quôd plus & miniis parum fefeexcedüntifed minus habitudinem ueramcircumfa
rentiaecirculi ad diametrum quæ mediatinter prædidas habitudines.
4P Sed quia proportio motus figni.
De hac EIica?deicriptione,meminitipiede Cufa,indeperfedlioneMathemati
ca,fic io quiens : Archimedes etenim qui per elicam uoluit redam circumferentiae
circuli commenfurarejHihilde arte tetigit.Nec id inuenit in dido particulari, quod
quaEfiuitjpeccauitenim praefuppones quod quadhat Plica enim fiue fpiralis linea,
fine motu duorum pundorum quorum motuum habitudo, til ut femídíameter ad
dreum^

Complementis

ioï?

circumferentia circuli,defcribi inquit. Id igitur fuppofuittdum de elica loqueretur,qd
quefiuit.Hec ílle.Exhís conftat quid per motu duorufignornmtelligat,fcilicet duo
puncfta.Dirrerentia eft inter fignu fcriptum ca g,& fignû ÎcriptS fine g.Signe quippe
cum g in Gcometricis,pro termino lineæ furni tur, & fie âde Cufa ibi furni tur. Etiam
Archimedes fic fumitin nonullis tradatibusGeometricis«Signu uerô fine g,aut pro
fagttta aut pro femichorda accipitur. Vnde fagitta,dicitur finus uerfus i femichorda
uero (inus retftus.SitigiturdefcriptUs circulus a b,et fit eius
femídíameter a b.Moueatur fignum a per a b,& fimiliter fi»
gnumb per circumferentia, fuofcp motus in eode tempore
c abfoluantserit proportio motus figni a, per a b ad motu fi/
gni b per circumferentia, quae eft a b ad circumferentia. Eft
enim ab menfura motus figni a, æ circumferentia menfura
motus fignib. Nâ unaquæcp quantitas eft menfura motus
fuorñpropríorSterminorGíutlínea pundorO,fuperficies li
neata,& corpus iuperficiera. Dicit igitur de Cufa, quód fi­
ne cognitione ¿pportionísa b ad círcumferentíá,elíca deferí
bí nópoísít: quæ habitudo fi cognita foret,poiîèt add i cir<
culo reda contingens, ad qua a bjpportioneferuarcc, quá
feruatad circnferentïâ, S¿fíe elíca quæfica faCillimedéfcribi poffet.Vtfi cd fie continges circulo, a d quâ a b feruetjp/
portionem quâ íeruat ad cireuferentiâ : erit c d æqualis circii
ferentig p 9.quinti Èuclidis.Rurfijs moueatur a b termino a
fixo uerfus e, ad motu cuius moueatur terminus c no defe/
rendo b. Cuma b totâ percurrerit cireuferentiâ, ita tota cd
toti circuferenrix circupofita erit : ÔC hæc circapofítio elicæ
eftdeícriptio * Süppofuítigít Archimedesfutuultde Cufa)
habitudine a b ad cireuferentiâ quæ ignorat, Sí fine qua elí
ca deferí bi nô poteft:fic q> per eius defedptione ualeac con­
tinges circulo dari,quæ fitarqualis circuferentiæ.Hanc Ar/
chimedes quæfiuit habitudine, Sífímul fuppofuit (ut uult
de Cufa)ideo ípfum erraífe eft manifeftum.Sed alia uia tfy per elica proponit de Cu/
fa tienari ipfam habitudine,fcilicet per maxima minima,qug uia coincidentiædi/
cicur» Et eft cu omnia intermedia cS maximo & minimo coincidere perhibentur, irt
quo maxima coincidir ca mínimo .Sed hæc ex feqaentibus fient manífefta.

2

Primo aduertendS, cp í nfigura muí tianguis, feu póly gonia5quæ, 8¿c.

4fSitdefcriptus triangulus c d e, Sí fit fæqui/
diftans à medio latero, fímíl íter æquidiftans â
fíne latera erit centra polygoniæ .Traho f g,
fitçp g puntftus médius cdlineæîerit fg femidiametr9circulitrigonoinfcripti,et eric prima
tdgoi.Traho fc, erit fc fèmidiametr? circuli
trigono círciífcrípti,&r edteadefcfecuda trígonijSC ita in cætefis polygontjs dicatur.Hæ
duçlineg prima fcilicet et fecada, in omnimul
tiangula funtdiuerGe quâtitatisfiuelongitu/
dinis,&tâtô plus, quâto latus, c¡a quâto iecü
da ph prima excedet,tatô maiorëadeâ ferua
bit^ppordone. Et ratio eft;nâ g Mertq Eucli/
parecía à cetro ad medietate chorde duda,duos angulos redos fup chordâ facit5cS
jicppediculariter fup eâ.ldeô prima omnis polygoni£,ppediculariter eft fijp lata po/
•ygoniæ.Ex quo p a cet,prima cu femílatere, angula reâa cotine re : adueniente ueró
*ec3da,fit trígona s orthogonius. Vnde dicit de Cufa f c fecunda,per
prímí Eudí
disîcôtinerepote ftatéprímgcnpoteftatefemilaterís Quatóigitlatasmaiuserittâtô
EEe $
maiorem

1018

De mathematicis

maiôrem fecunda adpHtoanifehiabit proportionem » Ex quó feqbítur, c|u6d tatito
plus díuerf» longitudinis erunt, Er quia prima figurarum redilinearum eft changa
lus i hinc ineo differunt In quantitate, prima
il
&fecudalineçmaximf, g ratione prius adu/
hz
dam» In círculo uero coincidut, quia ibi ten?
tru aequaliter diftat à círcaferéntía : ideó non
poteft â cetro circuli ad circuferenciâ duci ma
ior nec minor femídíame tro, quëadmodâ fit
in alqs pólygórttjs » Medid Si finis lateris in
circulocoincidût,ôieftutiçp latus angulus,ra
done coincidentiæ & econuerso/In trigono
prima línea bréuifsima, & feedda logii st;
In tetragono eiufdë périphérie, prima poft
prima trigorti breuifsima: & fie feciïda poft
fecunda trigoni longifsima,& ita confequë*
ter. Sed h sec & ft quetitía rñanífefta fiunt ex ijs, qu æ di da funt in principio anno tatíó
num de Geometricis tranfrriutationibus*

j Quanto autë differentia prim æ &fectinda¿ linearum eft minor: tanto
exceffus primae lineae poly goniæ fuper prima trigoni maior, &c.
4fVt excelTus primæ pentagoni, fuper primam trigoni ifoperimetri: maior erit ex>
eeffu m n primar quadrati3fuper fg primi trigoni ifoperimecri.Nam utdidu eft fupe
rius,quato polygonia tfoperimetri plura habuerit latera, tato eius prima maior & fe
cada mmonideo prima pëtagonimaior erit prima quadrati ifoperimetri,ut fatis expreffum eft de Geometricis,cranfmutationib*ôiprima pentagoni & eius fecunda
minus eademrationedifferatqtiam prima quadrati eius feciïda. Subiugit & dicit.»
^pEt quia in circulo coinciduc prima & feciïda: exceflùs fe m í diametri circuli ifoperi­
metri fuper prima trigoni,eft maximus»Bt hinc circuli capacitas, fupèr capacita ë
goniifoperimetri maxima : quia nulla prima alicuius mediae poly goniae, inta. Hucx
cedit prima trigoni ifopertmecrifficut prima circuli Vndelinea una reda, quæ in ¡tí*
gono ad tria latera eñextenfa,utálíus fu perficiet fit perimeter hoc eft circífe; cha ii»
tetragono adquatuor.latera extêditur, utíit tetragoni perimerer fiuecircuferc.mía¿
Èt adhuc plus in pentagono extëditunSi autë maxime extenditur,ita quodplus ex/
tendi nô pofsitterit tunc perimeter íiuecírcuferentíacírcuIí.Ex his patet,quod fi tri
gonus eft minime capacitatis árese,ubi prima Só íecunda li neæ maxime differat-e¿
circulus maximæ capacitatis ubi prima & fec.ûda lineæcoincidut:eritficpropomo/
Habiliter in medijs polygonqs,ficut erit in ipfa maxima & mínima polygonia*
Supponit hic, quicquid de maxima 8¿ mínima polygonia uerificabitur,in ínuentfc
one prima: circuí*: aerifica tur etiam de medijs polygontjs.Ideb fequí tur*
^■Quarefí ponitur exceiïùs capacitatis ípfíus circuli ifoperimetri fuper trigonii, ut
eft differentia primae ÔC fecadæin trigono:eritexceffus capacítaos circuli ifoperime
trifuper tetragona, ut differentia primæ & fecudse in tetragono, & fie côfequenter*
Ratione fubiungitdiçês: Cqm ad maiorë exceifum primæ line# unius, fuper prima
lineam alterius,íequatur mirior differeriaj>rímae6¿ fecadæin excedente efe fit primæ
& fecudæ in exceíTa.^f Vnde quia côtinüe primæ poJygoniara,prima trigoni ad pri­
ma circuli ifoperimetri ufeg crefcunt» decreíutcp fecundas fupponit de Cu(â,augmëtumíHud & decrements proportionaliterfien, inomnib.polygonijsàtrigonoad
circula ifoperimètrum ufcp» Ex quo pendet,exceiïùm primæ circuli ifoperimetri faper primam cuiqfctincp polygoniæ: ad fagittam ipfius qolygoniæ in omnib, eâdem
iénere proportionem* Similiter pendet, redamduaâaprima trigoni adprimâ cn/
culi ifoperimetrhperoës primas mediara polygoniarfitrafire , &reââdudâàk Jï/
da trigoni ad fecûdâ circuli ifoperimetri, per omnes fecGdas mediatu polygoniarum
tranfire,utinfequentibusdicetur*Sequitur* <Ex quofacikdato exceiïuprimæia
una aliqua fuper prima trigoni,et differëtia diferentiaru(hoceft exceifufagíttarum¿

qu®

Complementis

loi?

qiiæ dicuntur exceta prima: 3¿ fecundae poly gon iæ) capacior is, âfèxceiTus primæ
fi¿ fecSdæ crigoniîpoteft haberi femidiameter circuli ifoperimetri^ fblicecfècimdta
modum quem ftatim fubiungcLCaetera ín litera funt apertai
rropofitio prima.

S

Iduatur linea recta in lineam reffàni, órítür figuraquátuórreáó^
rum angulorum : & fi eadem ducftur iri duplam oritur dupla, Scita
deinceps:et fi reéta ducitur deangulo iri angulum,diameter eft,quia
induo díuidft. Vti fi ab lineaduciturin bc: oritur figura
f quadrangularis ab c d, habens qua tuor angu* os recios: Br
fi ab ducitur in b e quæ fit dupla ad b c» oritur quadram»
gulus qui eft duplus ad à b c d ; linea Uefb a c diarnetet
d eftjfimiliterae;
Secunda propoiGtio;

x ¿ Multiplicatio primæ lineæin medietatem peripheriæ;
æqüatur embadopolÿgoniæ. Sit a b c dfigura quadrata
quatuor reélorüm angulorum, ¿¿æqualium laterum : cüiinfcribatur cir*
culus fuper e centrum» ita quod tangat quatuor latera quadrati iff medio,;
Et trahatur de eád contáélum ubi circulus tan*
git a b> linea ef,qua? ¿ft prima, quia femidiame*
ter ínftríptí. Ët trahatur eb linea, & fimilíter
de e ad côntaâum ubi circulus b d latus ian*
git, & fît e g. Et dupletur f b,&ífff h,&fî*
militer ddpktureg, 8¿fíte i dupla. Et clauda*
turquadrangulusperîïneam h i,Seducatur e h
diameter. Manifeft urii eft expræmiffa,efb &
èb h, triangulos effe æquales.Primus enim me*
dietas primi quadranguli : quia e b diameter»
1
& e f h triangulus > eft medietas fecundi qua*
dranguli, quieft duplus ad primum, quia eh
diameter : erit igitur e b h triangulus, ut ef b¿
ÍDuplícehtur lineæ f h &e i,& fit f k dupla ad
f h, & e 1 dupla ad e i : & claudatur quadrangu*
lus per lineam 1 k.tEt quiae f b triangulus, eft
odauapars quadrati a b cdræquabitur ef kl
fcjüadràngulùs abed quadratOi Sedf keftmedietâs peripheriæàbcdj
æquatür enim duobus lateribus quadrati, ef prima línea, duéla efiíri
medietatem peripheriæ : quarepatet propofitum. Et ficut ínqUadràto^
ita in omnibus polygoniis eodem modo confiât: omnes enimíndupld
plures triangulos ortogoniosrefoluuntur,quàmlaterahábéaftt»&píoJ
ceditur pari modo utpr^mittitur^

10IÓ

Dc mathematicis
Propofitio tertia. ‘

5 Peripheria polygoniæ, quæ eft círcumfcrípta círculo, eft maior peri*
pheríaarcalf. Ôà tanto plus quantó habuerit pauciora latera: contrarium»
d
a
e
_____ ficírculofuerítínfcrípta.Círcumfcriba
tur circulo a b c triangulus, & hexago*
nusd e f&hik:& de g centro trahatur
g afemidiameter circuli, quæ erit prima
trianguli & hexagoni.Siigituragduci
tur in medietate peripheriæ trigoni: ori
tur quadrangulum equale trigono. Em
badum feu area trigoni,in fe continet a*
ream circuli infcripti:erit igitur area cir*
culi minor, quare peripheria circuli mi«
nor peripheria trigoni.Et ficperipheria
hexagoni minor peripheria trigoni > peripheria circuli minor periphe*
ría hexagoni, quare patet propofitum .In polygonis infcriptis contraria.
Nam area circuli maior : quare quadrangulum ei æquale conftituitur, ex
multiplicationefemidiametri in lineam, quæ erit maior quàm meditas pe
ripheriæ cuiüfcunq? polygoniæ ínfcriptíbilís.Contínetigíturarea circuí
íi aream hexagoni infcripti,8¿illa hexagoni continet aream trigoni: erit i*
gitur peripheriacirculi maior, deindehexagoni, pofttrigoni, & ftcpari*
formiter eft in omnibus.
Propofitio quarta.

4 Inter reóias
circulares lineas, minor eft illa quæ alteri fubtenditur:
& inter diuerfas illa fubtenfa quæ minor, minus excediturab illa cui fub*
tenditur. Tertia circumferentiae circuli, quæ fubtenditur lateri trigoni, eft
minor latere: & fexta pars eiufdem circumferentiæ quæ fubtenditur lateri
hexagoni, fi militer eft minor:&quia talis peripheria hexagoni, minor eft
peripheria trigoni hinc minus exceditur proportibriabiliter fexta cir*
cumferetiæ circuli à latere hexagoni,quam tertia à latere trigoni.Sic tertia
circumferentiæ circuli, proportio Habiliter plus excedit latus jrigoni in*
feripti: quam fexta,latus hexagoni inferipti.
i

• Propofitío quinta.

5 Circulus æqualis peripheriæ polygoniæ, eft maior círculo ínferípto
eidem, & minor círcumfcrípto:8¿ quantbpolygoniafueritplurium late*
rum, tanto illis fimilior. Paternam latus polygoniæ eft minus quàm ar*
cus cui fubtenditur, qui eftarcus circuli circumfcripti: 8¿ maius quam ar*
cus ei fubtenfus'.quíeft círculiínfcríptí. Etquíaínfcríptus 8¿círcumfcrip
tusfuntfimíliores, quando polygonia eft plurium laterum: erunt igitur
tunc

Complementis

lod

time etiam Gmiliófes círculo ifoperímetro.
Própófitío fewu

é ïnter’quàmcunip ïnferiptam polygoniam & círcuiúm,poílurit cade*
repolygoniæ maiores illi, 8¿ minores círculo infinitæ.Sic ínter circufcri*
ptam & circulum: minores polygonia, & maiores circulo, Patet ex diuifi*
onecotinui per partes proportionales in infinitum. Data enim chorda cu
íufcuncpárcüs: erit chord a medfj arctis minor,ita in infinitum, & chordae
funtlátera pólygoníarüm.Síc de lateribus polygoniarum círcufcríptaru:
quia (i datur latus circufcriptæ pólygoníg cui fübtêditur arcus, dabitur la
tus minus cui fubtenditur medietas arcus,ita in infinitum;
Prôpofîtio fcptimay

7 Quadrangulus furgens ex multiplicatione femidíametri ih femipe?
ripheriam circuli: nec maior nec minor eft área circuli. Patet ex præmif*
fa. Nam peripheria polygoniæ circumfcriptibilis, eftmaior périphérie
circuli, ficut 8¿ area eius maior área circuli : SCperipheria polygoniæ i ii*»
fcriptibilis, eft minor peripheria circuli, ficut &area Jgitur multiplica*
tío femídiámetrí cífcúli,ín medietatemperipheriæfuæ : eft maior omni
area polygôriiæ infcriptibilis, & minor omni area polygoniæ circum*
fcriptibilis . Et cüm data area màiorè polygoniæ inferiptæ, &míno*
rè círculo, femper dari pofsit poly gonia infcriptibilis maior : fic data à*
reamtdore círculo, femper poteft dari círcümfcríptibílispolygoniamí*
ñori Igítúf patet propoli tum.
Oftaua prop oficio.

8 Capacitas circuli, excedit capacitatem omnium polygôniaruhiifô?
perimetrarum. Patet: nàm primalirièàin omnibus polygonqseftmi*
nor primalinea circuli, &períphería eft una in omnibus. Plus igitur
refultabit de multiplicatione primæ circüli in medietatem peripheriæ,
quam in aliqua.
Nona própóíitíb.

9 Capacitas trigoniifoperimetri eft minima. Patet quia habet latus ma*
xí mum. Plus igitur exceditperipheríam ínferipti, qua aliqua polygonia:
quare circulus inferiptusei, eft minor omnibus inferiptis alijs Jgiturpnú
ma dûs minima,hinc 8¿ capacitas mínima.
■ Décima propófifio..

i o Quanto polygonia talis plurium fuerit làterüm: tanto capaciori Pií*
teti quia cum habeat latera breuídra,
potentiafecuridælineæ, Ctpo*
temía

ion

De mathematicis

tentia prime & medietatis lateris : igitur tunc prima & fee unda line^mi®
nus inter fe differunt, & plus afsimilantur primæ circuli ifoperimetri.La
tus enim breue, minus exceditur ab arcu»
Vndecima propofîtio.

11 In capaciori polygonia neceffe eft primam lineam effe longiorem»
& fecundam breuiorem. Colligitur expræmifsis:nam cum circulus^i*
dem infcriptus»fit fimiiior circulo ifoperimetro,quia capacior, & circulus
ifoperimeter capacifsimus: igitur primadinea illius polygoniae longior»
8¿ latus eius minus.Minus enim latus minus exceditur ab arcu: quare pro*’
pinquiiis accedit ad circulum ifoperimetrum.Et quialatus eft minus: igi*
tur fecunda linea minus differt à prima» 8¿ ideo etiam fimiiior primae circu
liifoperimetri » erit igitur breuior in capaciori. Ethæc eft principalispro»
pofitio,ad inueniendum id quod quærimus.
Duodecima propofîtio»

12 Si ponitur exceffus capacitatis circulifuper capacitatem trigoni, uc
differentia primæ & fecundælineæ trigoni: erit exceffus capacitatis cir*
culifuper capacitatem polygoniae mediae intertrigonum & circulum» ut
differentia primæ & fecundælineæ eiufdem.Et fiponitur exceffus utme*
dietas , aut alia pars differentiae primæ & fecundae in trigono : itaeritin
medqs.Puta,ponatur quod exceffus capacitatis circulifuper capacitatem
trigoni fit,ut differentia primæ ÔCfecudae, & fit in numeris prima trigoni
7. S¿ fecud a 14. erit d ifferen tia/ « & prima circuli ifoperimetri 14.quia ma
ior prima trigoni, per differentiam quæ eft/. dico prima circuli, erit ma
ior prima cuiuslibetmediæpolygoniæ3perquantitatêdifferenriæprima*
&fecundp eiufdem. Vt in tetragono ubi differentia fit 4. excedit prima cir
culi prirna tetragoni in4 .erítígítur prima tetragoni 10,Si dixeris tetragon
num capaciorem in habitudine ad circulum: erit igitur prima eius logior*
Sit igitur ut u.cui adde differentiam, & habebis 15.Et quia 15. excedunt:
14. erit incapacior , perprcmifFam, fic capacior & incapacior. Similiter
Cdixeristetragonum minus capacem , putautj?. erit fecunda 13» fiemí*
“nor 14 » quare capacior per præmiffam , & ita capacior & incapacior:
quod eft inconueniens. Et hæc oftenfio procedit in omnibus. Confide*
ra igitur qpquacuncp portione fagictp addit una polygonia , ut oriatur
prima circuli: fimilem omnes addunt. Et ut hoc clare uideas, fic proce*
de. Patet ex prpmifsi s, fi prima capaciorispolygonie eft maior quam in
capacioris : quod illa femper erit minor aliqua prima alicuius polygoni^»
cum inter quamcuncp dabilem qu£ minor eft circulo, poifintdarimaio*
resininfinitum , & itatalis fempereft minor prima circuli» Sicfifuerit
fecunda

Complementis

ior$

fecûndâ mcapacioris>maior quam capacioris: fempér ilíaerít maior fecun
da linea alicuius polygoniæ &C fie maior prima circuli . Ideo fi pofüerís
eXaddítione alicuius portionis fagittæ ad prima polygo niæ, refukare pri
tuam circuli ífóperímetrí: fie neceffeerit ex portione fimilis habitudinis
àdfagittamadditæprimæ, ínquíbüfcuncpíntefmedíjs polygónrjs àcci*
deré» Puta fi duæ tertiæiagittæ trigoni, ad primam eíus additæ, efficiunt
primam circuli; fic erit in pentagonojiexagono, 6¿ omnibus» Nam fi di*
xeris in aliqua refúltans plus, autminuseffe : hoc erit neceffario propter
rriaiorerrt capacitatem ♦ Si igitur dixeris eam maíorém, hóc non eft pof*
fibilernam oportet eam effe minorem prima circuli» Et quii prima circu*
li eft idem cum prima trigoni, addita portioiledida,fàgittæ i ita foret ma*
ior & minor» Similiter fidixefís,proptéf capacitatem mínoremióportet
fimul dicere eandem & maiofeni * Palam ex hoc etiam,quod fi duæ poly*
goriiæ fic fe habuerint, quod fimilis portio fagittæ ad primas, efficiat hiti*
cindeæquale:ita erit neceffario inomnibus. Nam autillædiiæpolygonip
hábent alias in medio inter fe,ut trigonus & pentágónus habens tetrago*
num: tuñcneceffeeft fic effe in tetragono, ficut in trígono pentagono»
Nam fi dixeris lineam refultantem maiorem, ob maiorem capacitatem te*
tragoni quam trígoní:íta erit etiam minor,quia minor capacitas tetragó*
ni, quam pentagoni» Ita fi dixeris ob minorem capacitatem lineam reful*
tantem minorem:etiarnerit fimul&maíorquodeftímpofsíbile.Sícfidí*
xeris duas illas fine medio fequi,ut trigonus 8¿ tetragoñüs, 8¿ negauerís i*
dem ínpentagono: tuncqijíaaut dixeris maiorem ob maiorem capacita*
tempentagoní, &Z hoc non poteft díci, námtetragónus éft capador,ubi
non eft maíor : à fortiori non erit maior in pentagono,fed potius minor»
Sic fi dixeris minorem,nonualet: quando ín tetrágono non eft minor. Sic
pacet fequiincoueniens,fiinalfis non eueniretide. Ad hócfequítür, quod
fiexfimiliportionein duabuspolygonqs, mododido eadémlíneaexori*
tur: quod illa erit femidiameter circuli ifoperimetri.Nam cum in circulo!*
foperimetro prima & fecundalínea lint una:hinc fi additur ad primas po*
lygoniarum quæcunq?portio fagittarum,fîuelineæafcendant fiuedefcen
dant,fiue maneant eidem, femper ultima eritpríma circuli ífóperímetrí»
Puta fi addo ad primas,unam quartam fagittp : tunc continue erunt mai*
ores,8¿ maxima erít ultima, & prima circuli. Et fí addo tres quartas: erunt
continue minores, & ultímaerít mínima, prima circuli. Et fi addo ta*
lem portionem, quod ín duabus refultet eádem linea: tune fic erít ín omní*
bus. Vnde cum ultímatuncfítut prima, erít quelíbet prima circuli»Ex:
quo etiam manifeftumeft,capacitatem círculíexcederecapacítatemcüíuf*
libet polygonie , fecundum lineam, eandemin qualibet habitudinem te*
nente ad fagíttam fua; &S ita etiam quglibet capacior polygonia,omnes mi
rus capaces exuperat, fecunda linea, eandem in qualibet habitudinem ad
r
»
fuam

1014

De mathematicis

fuam fagíttam retí nentem ♦ Poterit 8¿ hoc alite
oftendí. Etfîta b linea fecunda trigoni, quam
i
díuídat c : trahe orthogonales de a, b, qfæqua*
les b c, & claude figuram per lineam def. Et
quia prima linea trigoni eft a c: erít prima cir#
' culi ifoperímetrí plufquam fe. Sítígíturutfh>
c
fiteh duætertiæed» de h trahe æquediftan»
tem ad b d, & fît h íjtrahe fimilíter lineam c h:
manifeftueft,quod fi f h eftprima circuli ifope»
rímetrhq) tunc primae polygoníaru mediarum
erunt maiores a c, minores f h, & quæ capa»
a
cior,huius prima fimilior fh.E ft etiam manife»
ftum, quod ficut ai & i h fimul funt prima trigo
ni>8£ differentia prim æ & fecundæeiufdem5quæeftfagittalateris eius,&
cum hoc duæ tertiæfagittg:quod fîc in polygones medfjs lineæ trahipof
funt æquidiftantes adafquæterminanturin ih &af,quæïuncftærefidug
lineæ ih, æquanturprimæ lineæ pôlygoniæ mediæ> fagittæ, &duabus
tertijsfagittæeiufdem,utin trígono didum eft. Et notum eft,quodquan»
tb polygonia illáfueritincapacíor: tanto hæ duæ lineæ fimul erunt longío
res, quia incapacior habet maius latus, & hinc maiorem fagittam, Sic e»
runt illæ duælineæ longifsimæintrigono, in círculoífoperímetrobreuíf»
iïmæ : quia circulus caret later£,8¿ per confequensfagítta: & duælineæ
inpolygonfjs > erunt una ín círculo. Dícoigítur,fi dehuerfusifignauerís
fagíttam alicuius polygoniæmediæ, lineam de termino fagittæ æqui*
diftantemad ai traxeris: tuncchlínea,fecabíteamín duaslíneas, quarum
minor erit pars fagittæ, S¿ maior prim a polygonie illius. Putafithkfagít
ta tetragoni, & trahatur dek æquidiftansadhfquæfîtkl, &ubi illam fe»
catch pone m:dicok m,fore duas tertias h k. quod de fe notum eft. Ha»
bet etenim femkadkh, ficutciadih: dico ml,foreprimam lineam te»
tragoni.Si uerb negaueris: aut igitur dixeris tetragonum capaciorem:tunc
prima eius debet effe maiori m,&tunc 1 k et kh fimul funt minores prima
linea tetragoni, eius fagítta, 8¿ duabus tertijs fagittæ, quod implicat con»
tradídíonem.Na fi debet effe tetragonus capacior ut dicis : oportet quod
lk & hk excedant primam tetragoni,fagíttam,et eius duas tertias. Eodem
modo implicat contradictionem, fi dixeris tetragonum incapaciorem.
Nam tunc oportebit 1 m effe minorem : &lk &kh fimuleffe maiorespri
ma linea tetragoni, fagitta>& duab. tertfjs eiufdem,ita de alqs polygonias.
Quare patet;,fi prima circuli ifoperímetrí excedit primam trígonñpn par
tem aliquota fagittæ trigoni: etiam excedit primam lineam cuiusUEitpo»
lygoniæ mediæ, per fimilem partem aliquotam fagfttæpolygoniæ iliíus?
& dicere aliud implicat contradidionem.
Pfop°
b

Complementis

lOlf

Propofîtio decimarer tía.

¿j Habitüdo exceffus capacitatis circuli fuper capacitatem trigoniifo^
perimetri, adexceffum capacitatis polygoniae mediæ fuper capacitatem
cíúfdem trigoni: eft ficut fagitta trigoni ád lineam,quantum eft fagitta pó*
lygoniæ mediae eadem minorem ♦. Vt fi ponitur exceffus capacitatis cir¿
cillifuper capacitatem trigoni effe ut 7.erit capacitas tetrago ni fuper ca*
pacitatem trigoni fecundum lineam, àqua fagitta tetragoni eftfubtra*
¿la. Puta fi fagittafuerit 4. ; erit capacitas tetragoni ut tria* Hocco^
rolarium patet ex præmifsis.
; '
■............ .
L
■
Propofîtio decímaquarta-

14

Per fcíentíam exceffus capacitatis alicuius polygdniæ mediæ, fuper
capacitatem trigoni ifoperimetri: manifeftum eft(cum habitudo fît nota)
quod tune unoexceffû noto,notus erit & alius. Sed quia exceffus in tetra
gonó, pentagono,hexagono,uel alia medía polygoniafcírí pote ft,per 1 ció
tiaprimælineæ trigoni & polygoniae me^i£:tunc & circuli ifoperímetrí
Annotationes omnífanáí.

i Si ducitur linea reda in lineam reflam, oritur figura
quatuor reflor u m angulorum. Et fi eadem ducitur in du*
piam, oritur dupla;
<rEft manifeftum ex prima texti Euclidis, redangulam a b e f,r<^
ctangulæ a b cd duplam effe: cum altitudo earum una fit« Et per 54»
primi Euclidis, eft etiam a e diameter,diuidehsa bed récftanguUrii
¿n duo aequa:fimiliter a e,diuidens a b e fin duo aequa.

2 Multiplicatio primæ lineæ ih medietatem
peripheriæ , æquatur émbado poly goniæ. Sita
b cdfigura quadrata quatuor reflomm$S¿c;
qpEmbadum, area, planicies. Nam(ut in litera tertíá
dicitur) efB, parseftoflaua quadrati :8¿pfer jg.pru
ini Euclidis, triangulus b e h, aequalis erit triangulo f
è B,cüm fint inter æquidiftantes, ÔC fuper bafes aequa/
Its ♦ Ex quo fequitur, quod triangulus f ehxficpars
quarta quadrati. Et per 4-1* primi Euclidis,reflahgu/
Ia e flii, dupla eft triangulo f e h : quia fuper eandem
bafim conftituti funt,
re&angula &c triangulas, SC
in alternis lineis’fiueæquidiftantibus. Vnde redangula erit medietas quadrati. Quo fit,ut quadratus
a b c d duplus fit, ad f e II i. Et per primam fe:¿ti3 e
f k 1 dupla eft redangulæ e f hiîquiakfduplaeftad
fh,& funtæquealtae Jgitur perp. quinti Eudidis,ab
c d quadratus, aqualis erit reflangulie e fkl,qu£ fit
ex multiplicatione e f in f k medietatem peripheriæ
quádratí. Hoc etiam fatis expreífum eify in princí-

De mathematicis

ldi

pío de trànfmutationibus Geometricis.

5 * Periphèriapoly;goùiæ,qùæeft circufcrípta circulo, eft rnaíor, Sí c^ < á
éjfHæcèxpramiÎlà , & ex his quse dídla íunt ín principio annotationum de Geome/
tricís tranfmurationíbus fit manífefta.
A

4

Inter recias ÔC circulares líneas, minor eft illa quse alteri fubtendítur.

'ÿÉltdrcutoa b c infcríp tu strigo ñus, & hexagonus, fimílíter & círcunfcríptus. Per

-

pr^míüampqlatus trigoni circumfcrípti,ma

-------------- 7 ius eft curua 1 am* quæ eft pars tertiacírcunv

V----------- -

ferentia circuli , & eadem curua fubtenfa eft
eidem lateri. Similiter d e latus hexagoni cir/
efíferipti, maius eft curua n a o], quæeft pars
fexta circumferentiae eiufdem drculi,6i eade
curua fubtenfa eft lateri d e. Etquiaperiphe/
ria trigoni drcSfcripti, maior eft peripheria
hexagoni: hinenao arcus minus exceditur
proportionabiliterà latered e,quâm 1 amar/
eus à latere p q. Quia enim pq maior eftdc
duplicataîideô a p maior eft d e. Vnde a p fex
ta pars circumferentia: trigoni circumfcripti?
plus excedit curqam n a o,quàm d e♦ Simili/
ter de minus exceditn a o> textam partemcircumferêtiæ circuli çioportionabihteri
quâm p q tertiam partem eiufdem circumferenti» fcilícet 1 a m:eo quód a p medietas
de p q,plus exceditn a o medietatem de I a m, quam d e eandem n a o,Ex oppofito,!
m latus trigoni inferipti, fubtenfum 1 a m tertiæ parti circumferentiæ circuli plus ex­
ceditur âb ipfa! am proportionabiliter,quàm no excedatur ab arcuna o,Nâ per prg
míífa, n o maior eft medietate 1 m, quia n o duplicata maior eft 1 m : igitur nao plus
excedit medietatem 1 m, quàm n o. Et ex coníequenti, proportionabiliter 1 a m plus
excedit! m}quàm n a o redam ei fubtenfam n o. Ex his patet, quód quanto chorda
in eodem círculo maíorfuerít: tanto arcus ad ipfam minorem feruabieproportiohej
econtrario quanto minor erit,tanto arcus ad ipiammaiore. Vnde cu continue chor*
dx fiant mino reSjContinuécrefcít habitudo chordæad arcum, óídecrefcíthabítudó
arcus ad chordam. Cum uero peruentumfueritadminimam chordam, & mini/
, jn mum arcum: tunc minima habitudo arcusad
chordam,coineidet cuni maxima habitudine
chords ad arcu, quia ibi æqualitas utrobíép
eríc. Eadem quippe eft habitudo minimi ar/
eus ad minimamchordam>qu£min<mæchor
dç ad mi ni müm arcum.
5

Circulus æqüaiisperipheriæpoly*

goníaé, éft maior circulo inferipto,

c

tjf Circulus æqualis peripheriæ, dicitur cir/
culus ifoperimeter. Sit íbper a bper primam
primi ÊuclidiSjdefcriptüstriànguius æquila
tertis à bcjcuiínfcribo 8¿ círcúícríbo circula:
circuid íhfcriptoj circúmteribó hexagona
d e fgh í j cuí rurfus círcófcribo circulum, ÔC
centrum fit kitraho per medium dea centró,
klm

Complementis.

lOtS

k Ï m,S¿ k d. Manífeftum eft, circulum k I he/
àcagqnoinferiptum, S¿ circulum kd eidem
circum
, fimiliores eïïe circuits kl 8C
km:& hóc ídeó;qüia hexagonus plura habes
latera trigónó» Quód íi círculo k 1 circum/
fcribereturálíapolygonia;plura hexagono
habens Iatera.tunc circulus k I & circulus po
lygonise plurium laterum circumfcriptus, e/
runt fimilioreSjhoc eft minus diftereces, quia
minus fefe excedent» Minus quippe excedit
circulus k d circulum k fcquam circulus k m i*
pfum circulû k I>8¿ex coicqueti, tales circuli
fimiliores erue circulo ifoperimetro,tame nS
qj aequales ficut nec gquaies polygonijs qb?
inferipti funt & círcumfcríptú Et queadmo/
dum polygonia eft femper inferipto maior»
. ,
, ... o.
t
fiúniínor circumfcriptoiira ifoperimeter cir/
culus ftmper maior circulo inferipto quocunc# dato,SCmirçor circumfcripto.

Inter quamcunqueinicriptain polygoniam & circulurmpoffunt
cadera S¿g
itffHæcdefèeftmànifeftajpcreiusdemonftratiôneminlitera pofitam.
Quadrangulus furgens ex multiplicatione íemidíametri in,&C.

> 4T Hæc etiâ ex præmifsis eft manifeftà,& ex ijs qiiæ dida funt, in principio anno
tationum libri de Géometridstrárifmutatíonibus*

Capacitas circuli, excedit capacitatem om nium polygoniarum ifo¿
perimetrarum.Patet: nani pnmalineâ iri omnibus polygoni]s eft»

8

Hæc ut prgmifla eft manifefta»

Capacitas trigoniifoperimetrfefl hàinimsuPàtet qiiia habet
latus, 8¿ci

^4[Hæcutpraêmiiiafîcmanifeftd« ,

¿

Quanto polygonia talis (fálicetifoperímetra)piurium fuerit laterum»
tanto capacior;Patet: quia ciini habeat latera breüíóra,S¿c»
io 4fHxc ex præmifsis patet»

.

.

In capaciori polygonia,heceffe eft primám lineam effelon*
gíorem,&¿c¿
. ....

n çHæc patet fimílíter ex præmifsis;

.

Si ponitur exceíTus capacitatis círculiTupercápacítatetrigoníutdífii
ferentia, hoc eft fàgit ta primae & fecùndælineaé trigoni; erit exceíTus capai
citatiscirculifuper capacitatem niediæ polygoniaein ter trigotium 8¿ cir
culum,ut differentia primae & fecündæ lineæ,hdc èft fagitta éiùfdem po*
ÎygoriiæÆt fi poniturexceffüs ué medietas, aut alia pars differentiae pri*
mæ&Cecundæ in trigono: ita erit in medrjs> ,
, .
i¿ çExbis confia t uèriï quod prius diximus jicilicctdeCufa fupponere exceflum prí
ffiat circuli tfoperimetri/upèr primani cuiuslibet polygonii ad fagitta, in omnibus
eandem tenere habitudinem.Sequitur. ,
■■■,,„.... „
...
Puta ponatur,quód excefiusRapacitatis circuli líópenmetrí fuper capacitatem tri*
garni fit ui differentia primæ SC íécüridaqói: fit in humetis piiiria trigoni ?.hoc eft Io/
FFf
gith/

lois

De Mathernaticià

gitûdinèconatwr 7<&? fecunda i4«(èft enïmur fæpe diélum eft/ecuda trigoni ad pd
mam longitudine dapla)eritdifferenda fiue fagitta longitudine.7» Et prima circuli
i^quiá maior prima trigoni per differ'entiam quæ eft 7*
|f Sic erit prima circuli ífoperimetri per hypothefim,ut fecund a trigoni.Dicit de Cti
fa, quódprima circuli ífoperimetri, erit maior primaxuiuslibet polygoni* medí*,
per quantitatem dífferentíe.prim* 6<fecund* eíufdem. Vjtín tetrágono ubi différétía fit 4»exced.e£ primam tetragoni prima circuli ífoperimetri 104. igitur erit prima te
tragoni io.Nam eft manifeftam^priniarn tetragoni medio lateri æquari, G'ç fecunda
poteftate dupla erit ad p rimam ieumfùt díélum eft )cohtineat poteftatem primas te/
çragoni3ÔC poteftatem medrj lateris; Si igitur fagitta quadrati fit 4.1ongitudine:eri£
propinque prima longitudine 10fecunda 14; Si uero prima longitudine 10 erft
precisé fecunda ei ineo mráehtoabílís longitudine. Recfta quæ longitudine eft 14*
ad eam quas 10.poteftatefe habet utis>^ ad 100, qu*poteftas fermediipla eft.Ideh in
propínquítatehícponíturprírhá tetragoni longitudineio. fi differentiafiue fagitta
Íongítudínefuerít^.Sequítuh
?
Si dixeris tetragortum capaciorem in habitudine ad cuculum tfoperimetrum,cti/
•ius ph'mafqpponíftir æquari fecuhdæipiius tetragoni,&differentia effe4 longicu
dine:tuñc,prirna tetragonieritlongior 10 fit undecim, & per hypothefim additafe
gitta,quæ pofita eft 4<fiet iy. Et per pr*mifta,quanto fecunda polygoni* maior eft:
tanto polygonia eft incapacior.Sic erit quadratus ratione fecündæ pofitæ ut i4.1óti
gitudine capacior, ÔC incapaciorratione, fecutidæ pofitæ ut iy. & Hoc cdhtrádídíoz
nem ímplicaGNamecontraríoratípnefecund^pofícguti4.prímaeft,mmbr,quia to*
fíeeftinçapacionrationeuerófecundæut,i ç.primaeft Íbngíor,quia n» fie qua­
dratus íncapácíor,6¿ câpacio r ratio né éíüidemprímaés¿ fecundæ.. Et modo Ó ppo fi
td contidgit, ft dicatur qüadratus minoris ta^acítatís íri habí tydine ad circuliim‘,ut
ínJíterapatet.Sequitun
;
\
iffâdhfidera igituhquamcuhcpportionem fagittæ addit una polygonía’ad primani
ípfíus çolygoni*,ut oriatur prima círcplí ifóperímetrfifímilé omnes addunr.Et hoc
ut clare uideasfficprocede.Patet èft præmiisis*
,
|f Quia e^ additione fimiltè portionis fagittæ ^ad primam ípfíus polygoniae ad ha/
bendam prïmâm cifduíí i fbperímecrí, continue portiones longitudine minores erut
cüm continue fagittæ minores fint â fagitta trigoni,ufque ad Íagittam circuli ifope/
rímetrí ¿ íta «contrarío, continué prirnæâ prima trígorii piquead íagitcam circos
bí ífoperimetri ctefcunrJ deo uidetur ex additione fimilís portionis fagittæ ad prí»
mas,æquales líneas rpfuÎtarç.Sed ad bocuerífícaindurnjnecefíé efletdempnftrareau
gmentum primarum & decrementum fecundarum proporcionalitet fieri,ex quo
iftai pendent; Sequicut.
.............
IfPuca fiduæte'ttiæfagittæ trigoni ad primam eius addit*,efficiunt primam circuli
iíbperimetrüfíc erítin pentagono}hexagono,S¿omníbus- Nam fi dixeris in aliqua
Multans ex prima,& duabus tëi ttjs fagittæ plus eiïe quàm exprima trigoni,endua
bus tertijs fagittæípfius , quæ eft pofna prima circuli ifoperimetri;hocerir propier
maiorem capacitatem»Et quia oportet eam fciliçetprimampoiygohiæ minoremep
fé prima cicruli ¿íoperimetriíídeb non erit Capado í.
|f Sed hoc non uidetur inde fequi, Nam cum pofsit addi portio fagittæad primam;
quæ efficiat eam maiorem prima circuli ifi^pe> imetri:hocnon erit ratione capacita/
tis polygoniæjed ratione maioris portionis fagittæ additæ ad primam. Si igitur ex
diíab'us tertqs fàgittç in quadrato additis ad primam ípfíus, refuket maior prima dr
culi ífoperimetri ( fuppofito quod ín trígono refultet exprima ípfíus cum duabus
tertqs fagittæ)non proptérea concludere opportet, eff e hoc propter maiorem capa
cí^tem quadrati,fed quia portio fagittæ addita ad primam maior eft addenda ( nifi
fupponarurexfimili portione fagittgadditæad primas)prim5citculi refultaré,quod
npndemonftrandum eft,aut dicere retftam aprima trigoni ad primam circuli ifopetimetrfdudatn;tranfireper omnes prirhas * Quodignotum manet^ut ipfedé Cafa”

Jnfíne

= Complementis.

1019

in fíne íílr'ús quadrature dicit. Dímífsís igitur quæde capacítate polygoniarum di?
cùntur:ueniamùs ad pondus demonftrarionis-Sequitur.
4fPoterít & hoc alíterdemonftrari,ó¿ fit a b línea fecunda trígoní,quamdiuidatc in
duo æqua. Ruríus eft manifeftum,quód ficut a i & i h fimul funt prima trigoni,
differentia primæôC fecundæ eíufdem quaeeft fagittalaceris eius,g¿cum hoc duster
tiæ fagittæ:quod ficin polygontjs medtjs lineæ trahi poflunt æquidiftàtes ad a),quæ
te rminantur in i h 8¿ a £S¿ iundæ refiduælineæ i h, æquantur primælineæ polygo­
niae mediæ,fagittæ,&duabus tertijs fagittæeíufdem,utíntrígonoditftu eft* Quod
hic di cíe efle manífeftum de medtjs polygonijs,ficutde trigonothoc ignotum, eft
demonftradone indiget. Nam hoc admiflo, rede fequentía concluderet,ut uídebi/
rnus.Subíungít.
4J"Hc notum eft, quod quantó polygonia illa fuerit íncapacíór : tanto hæ duæ líneas
fcilicet prima & fagitta fimul,èrunt longiores,quia íncapacíór habet maius latus,ec
hinemaiorem fagittam.Siceruntillæduælineæ,iongifsimæintrigono»in circulo ifoperimetro breuifsimar.quia circuí us caret latere,& per confequens fagitta JEc duæ
lineæ in polygonijs,erunt una in circulo ifoperimecro: funt enim hæ duæ prima poligonîæ.,6C dux tertiæfagittæ,quas fimul in omnibus polygontjs æquales fupponít,
admííloquod ín trígono (întut prima cirçuli ífoperimetri. Dicit igitur deCufa,
quod fi del) uerfus i fignaueris faginam alicuius polygoniaemediç,
lineam de ter
mino fagittæ æquidiftantem ad a i traxerisnunc c h Ii/
nea fecabit eam in duas lineas,quarum minor erít pars
fagitt£,S£ maior prima polygoniç illius. Puta fit hkfa
girta tetiagoni ifoperimetrij&trahaturdekçquidiftâs
ad h f quç fit kl,S¿ ubi illam fecat ch pone m :díco km
fore duas tertias h k,quod de fe notum eft,cum ci h
m k hffint gquianguli trianguli* Quare per 4.fexti Eu­
clidis,ficutc i ad m k,ita i h ad k h*.S£ permutatim, ficut
c í ad i hffta m k ad k h. Quare mk funt dug tertig de k
h, fi cut c i de i h. Addit & dico,m 1 fore primam tetra go
níihocerítuerum,fupponêdo quodfupponiüfcilicet
quodaliqua pofsit çquidiftans ad a i trahi,quæ termine
tur in i h à a f.ÔÉ eadem iunâarefiduæ lineæ i h,æquaturprimæquadrati, fagittæ, ôd duabus tertijs fagittæ»
Nam hocadmiflb(quod tamen ignotum eftjredte fub*
iungit. Siuero negauerislm efle primam tetragoni;
aut igitur dixeris tetragonum capaciorem,aut incapaz
ci orem. Si capacioremnunc prima linea maior erit Im»
á¿ tunc 1 k & k h fimul, funt minores prima línea tetra/
goni,fagitta,^ dtiabus tertrjs fagi ttærquod ímplícatcontradiáionem.Namfi debet
efle tetragonus coactor ut dicis,oportet quôd 1 k& k h excedant primam tetrago/
ní,fagíttam,S¿ eius duas tertias.Pater: fino prima quadrati, quæ eft maior 1 m, con­
tinuo ufep i h,5< fiat n s:eft manifeftum,n s cùm s h minorem efle, 1 k cum k hmatnl
k& n s funt æquales. Ec per hypothefim duci poteft æquidiftansad f g,quæ termi­
netur in i h & a fific quód ipfa cum refiduo i h, xquetur primæ tetragoni » fagittæ, S¿
duabus tercijs fagitcæ.Et per tenon eft 1 k & kh. (quia Im dicis minorem prima tetra
gonQerit igitur día quserenda inter 1 k QC f h,6¿ talis non poteft reperirt Nam refidu*
um i h cum portione cadente inter i h & c h : erit minor fagitta quadrati cum duabus
terttjs.Nam poftk h,omnes erunt (imul minores kh &m k.lgiturconftat,fitalispri
tna maior fi t 1 m:quod cadere habeat ínter 1 f QC m h. Vnde fi ita eflet, fequeref quód
lk&kh fimul eflent maiores, & minores prima quadrati,fagitta,
duabus tertrjs
fagittæîefletin hoc maior,quia illa æquidiftans quærenda eíTet ínter 1 k S>L fht&mí*
noria hoc,quod m k & k h funt fagitta cum duabus tertqs,8¿ 1 m mi nor prima* Eo/
demmodo demonftraretqr3 fi capacitas tetragoni diceretur minor:mncæquidiftâs
FFf z
quæ-

1020

De Mathematicis.

renda effet inter 1 k & à i,Ut po ffet haberi minor 1 m inter c h Si a fsEt fic 1 k & k h,ef«
fetmaior Seminor,arguendo ut prius? Atfi non admittatur hypothecs illa de linea
sequidiftanti : tunc non eft inconutniens kh cum m k facere fagfttamquadratijCum
duabus eius tentjs,8C 1 m efte minorem uel maiorem prima quadrati Habet igitur/
de Cufia demoafttareneGefsitatemillûrsæquidiftantis : utualeatcoricludere fuutn
intentum.Ex hoc concludit dicens: Quare patet, fi prima circuli ifoperimetri exce*
ditprima trigonisper partem aliquotam fagittætrigoni: etiam ipfa prima drculiifo
perimetri,excedit prima lineam cuiuslibet polygoni» medi£,per fimilempartem aliquotam fagittæ polygoniae illius>& dicere ah'uddmplicat contradictionem*

Habitudoexceffus capacitatis circuli fuper capacitatem trigoniifo
perimetri,ad exceffum capacitatis polygoniæ mediæfuper, &c,
i5

4fVt e h eft exceffus capacita tí scírculí ifoperimetri,(uper capacitatem trigoni, & C
m eft exceffus capacitatis tetragoni fuper capa ci tatetrf»
gonúdí cit quôd eh ad cm fe habet, ut ec fagitta trigoni
b a
Æ
ad t Cjéxceíibm fagittæ trigoni, fuperfagútam quadratú
Nam in línea t g eft fagitta quadratifcilicet t e, qux èft æ/
r k.
. Ji . qualis k h,minor c e fagitta trigoni. Et eu c e h & c t e fine
i
orchogóriq f mííesxonftar per 4. fexti Euclidis propofi*
0
turn. Vnde fi e h ponfcretur æquaiis c e iagitcæ m‘goni,6¿
longitudineeffet 7. Site fagitta quadrati 4. eflet c tequia
refiduudey.facîfftfiqdê 4.Sftriafeptê:fictm,eftetj»Nâri
—_
cut ecad tc, ita eh àd tin: fed ecad tceft rjt/.ad tertiuquà
re eh q eft feptêp hypothefim adc t m,erit etia ut7<ad$.Et
fie t c æqualis efett m,fícutc eatfjuahs fopponitur eb*
14. Perfcientiaexcel!us capacitatis alicuius po*

t

<¡fVt quia excéffüs pritiiç tetragoni,fuper prímárn trigo
ni ifoperimetri notus eft:ficper ptœmiffam poteft inuení
rí femidiametercirculi ifoperimetri. Defcribo quadra/
tum fagittæ trigemi, qui fit b cd e : figno in e c aerius c fa/
gittam quadrati,quia nota eft (cum prima Sf fecunda quadrati notæ fint)6< fit e te/
duco perpendicularemfupetee âpunâoc^ ineafigno æqualcm excellai primæ
tetragoni,fuper primam trigoni ífoperímetri,qúx fitt mítralió àpundlo c per m,ad
cd recftam,Siubi eam fecatpono bErirper prxmiffam,e h exceffus capacitarisprim» circuli ifoperimetri fuper primam trigoni.Nam ad c m exceffum primæ quadrati
(□perprimam eiufdemtrigoni,fehabeteh ficut e c fagina tnlgoniad tc,exceiTumfa
gitt¿ trigoni fupet fagittam quadrati.Ex his conftat,quomodo fiponatur prima cir
culi ifoperimetrfexcedere primam cuiuslibetpolygoniçmediæjnfimilemportio
nem fagittæ ipfius polygoniæ,in quam excedit primam trigonifffiper penultímam
proponit de Cufajquatuornéceffariô fequuntur. Primum quod additum ex fagitta
àd primas polygoniarum pró fettiídiametrocirculiifoperimetri : adfagittamcan/
dem ín orriníbus tenét proportiónem.Secundum,quod reda duefta á pnma trigoni
ád primam circuli ifoperimetri,iranfitperqmnes primas mediarum polygoniarum
Similiter recfta dudla d fecunda trigoni,ad fecundam circuli ífopérímetri,per omnes
fécondas mediarum polygoniarum.Tertiunhqudd additum ex fagitta media: poly
goniæ,prime ipfius polygoniæpro femidiametro circuli ifoperímetrí,ad refiduuni
fàgittæîÔC exce fias primae illius polygoníse fuper primam trigoni ifoperimetri, ad
exçéftûm fecundætrigoni fupêr fecundam ipfius polygoniæ, in omnibus eandem
tenent habitudinem. Quartum,quod additum ex fagittamediæpolygoniæ,priœse
ípftuS polygoniæ pro fem ¿diámetro circuli ifoperímetrí,ad refid num i àgitræîôi ex­
ce fl us primæipfiuspolygoniæ, fuper primani incapacious ifoperimetræ,adexcei>
fum fecundç inçapacioris füpérfecundam capacioris, in omnibus caridem tenet ha
bitudi/

Complementis.

ioii

bitudinem.Nonhxclatueruntde Cufa, fed S¿ tertium quartum fuerunt ipfi fun<
damenta,cum argumento de maximo óímínímo.Sic enim omnia illa annexa funt ut
pofitouno 6£admiffojcætera ponere & admittere fitnecefte. Echis incelledisjpote
runqpræcedentia & fequentia facilius intelligi.Refumatur figura ultima, traho b h
a fecunda trigoni ad fecundam circuli ifoperimetri,quæ cum prima coincidit: conci
nuo 1 k ufep b d fi¿ fitl q,ubi fecat b h pono n Co ntinuo fimiliter n s fiC fit n x ; & ubi
fecatbb)pono u,ubi ueró ce,pono p-Dico igiturfi ponatur prima circuli fh, exce/
dereprimam cuiaslibetpolÿgoniæmediæ ifoperimetræ, in fímikm portionem fa/
gittæ ipfius polygoniæ,in quam excedit primam erigonitquod additSex fagitta primíspolygoniarumprofemídíametrocírculÍiToperímetr{,adíagittaminomnibus e»
andem tenet proportionem. Hocapertedicit de Cufa ín penúltima ibf
4fConfidera igitur quamcunqj portionem fagittx addic una polygonia ad primam
ipfius,ut oriatur prima circuli ifoperimetriifimilem omnes addunt» hxc ille. .
^Similis portio fagittæ diciturjquæeiurdem eft demonftratíonísiut fi teftía,tertiaí
aut fiquarta,quarta,ita deínceps.Non enim polletfemidíametrus circuli ííoperí/
metri, excedere primas polygoniarum ítifimilí portiónefagittae ipfius polygoniæ:
nifi portiones illæ ad fagi teas eandem feruárent portionem. Vt quia in k porfio de h
k,fimílís¿ftportioni cí deihjídeó ficut m kad k h.ita ci
ad i h. Similes enim portiones duorum to torum, fem per
inter fe proportionem feruant,quani tota íerüánt. Nám
fi portio unitis illorum totorum fuerítadtotófdbmúl/
tiplex:aliaportio alterius totius aeque fub multiplex erit
ad ipfum torum>& fi in ¿lía portione idem euehiec* Se­
cundum patet Nani quiaportiones fagittarurri.ad fagic
tas eandem feruant proponíonem:fequítur quód fi clan
dantur trianguli,fic quôd angulus fub portionibus
fa
gittis çquales fuerint,eruñt trianguli gquiaguli. Patetdii
manturhi Ôf icJagitca fcilicet 0¿porcío3q cocinea nc an­
gula reâü.fimiliter hk & km Dico fi claudâ tónhogoí
nipæquianguli erünt Sífímiles. Qua re fa dio angulo cómunfqui fub fagitta continetur s & retfta an guio redo
oppofitajipfa eric una línea in duobus triangulis.Patet:
namperpræmifl'am , c i ad i h eft, ficut m k ad khiquare
permutadme!admkerit,ficutihadkh* Síigtturdicis
c h non tranfire per m k,uel ultra uel ci tra : fi ultra,tunc erit maior,quare c i ad mino­
rem & maiorem eandem feruabit proportionemjquod eft impofsibile.Nam feruaretad maiorem mk proportionem,quam i h ad khjcumeiTent duo trianguli xquian
gulf Itidem fi citra, tunc erit mirior.Ecquia nihilominus conftituti funt duo ti iangu
fiaquiangulí3erít ciad minorem..h m,ficutihad kh, quodeft impofsibile: fcilicet
quôd c i ad kmad minoreni,eâdem feruet proportionem, per 8» quinti Euclidis,
Nani ad minorem feruabit maiorem,8¿ ad maiorem feruabit minorem» Patèt igitur
quomodo orthogontj, quorum angulus reíftus¿ fagittís í¡mili portione fagitta/
rum polygoniarum continetunfunt æquianguli, Quod fi arigti!usïtib fagitta & re/
<fta,angulo redo oppofita communis fiat :tranfibit reda angulo opppfka per om/
nes portiones» Vt ch tranfit per km &s 6, qux ponatur portio fagútx hexagoni;
proptereadico,chtrafireperomnesprimaspolygoniarummediarum« Patetinam
ibfupponítur femidíametrus circuli ifoperimetri „ fiue prima circuli, & (¡militera i
aquafis,fupponitur etiam a oprima trigonfiquarel meric prima trigoni, fimilíterri
o prima hexagoni» Nam km eft portío fagittæaddenda primæcetragoni pro prima
circuli,6¿ Ikeft prima círculítigítur Im erit prima tetragoni. Si enim prima tetragoni
cum m k faciat primam circuli, fi¿ 1 kfit prima circuli i relinquitur quôd 1 m fit prima
ma tetragoni,Similiter fi o s.cum prima hexagoni facit primam círculí,.6¿ n s æqua/
lis f h fit prima circulúneceffe eft n ó efte primam h'e¿agóni;ÓC ita de caéteris; Qua?'
ÈFf J
" redi

lo i i

De Mathematicis

re ch:tranfibftpfcromnes^nmas polygoniarum mediarum Dico etiam,b fi tranfirg
per omnes fecundas mediarum polygoniarum. Patet :nam trianguli c h b ætnift
funtaequiangulficummr fitaequidiilansad cb* Ideó per fecundam partem 29.prkm
Euclidis»angulus,bch intrinfecusàngulo r m h extrinfeco eritæqualisfcum c h ca­
dat fuper æquediftantes)eodefn modo anguli cb h & m rh. Quia igitur triangulis
hbhrfuntæquianguîùtuncper 4.. fextiEuclidis,ficutcb adm r,t'tach admh>
Rurfus ifti duo orthogoníj c i h,é¿ m k h funtæquianguli,ut de fe notum eft: igitur
per eandem 4.fexti Euclidis,ficut c h ad m h,ita i h ad k h* Quare per n.quintiEucli?
dis.cbad mr,Ôc i h ad kh,erunt proportiones aequales, qwia uni funtæquales:fcilicet ch ad m h* Sicut igitur c b adm r, ita i h ad k h:& permutation,ficut cb ad íh/tá
m r ad kh* Sed c b eft aequalis i h : erit igitur m r aequalis kh. Quare m r eritfagitta
quadrati,S¿ ex cônfequenti Inerit fecunda quadraciaam 1 m prima, & m r fagitta,
Similiterpoilèt probariquod o ueffetæqualis sh:quareæquaiis fa gitt£ hexagoni»
&exconfequenti,auerit fecunda hexagoniquia noprima&oufagttca.Patetigi.
tur»bh reda dutfta à fecunda trigoni ad fecundam circuli ifoperimetri : tranfirepeç
ornes fecundas mediarum polygoniarum : ficut c h reda, duda à prima trigoni ad
primàm circuli ifoperimetri, tranfit per omnes primas mediarum polygoniarum»
Tertium patet quod eft: Addi tu m k ex fagitta prims quadrati fcilicet 1 m pro prima
circuli,ad k r refiduum fagittæ: efle ficut tm excefius primæ quadrati fuper primani
trigoni ifoperimetrfiad r qexceflum fecundætrigoni,fuper fecundam quadrati.
irPatectnamficutcihfiCmkh funtorthosonn fimiles fiue xquianguli, ita orthogo
mjbih>arrkh- Igitur pe:!r 4*fexti
"
~
'
Euclidis,ficut
í 1h ad khiíta c i ad m -------fe,8¡C ib ad k i*
Erunt igitur proportiones aquales , c i ad m k, 8¿ i b
ad k nquia uni funt aequales/cilicet i h ad k h* Quia
ciadmk, eft ficut i b ad kr : erit permutatimciadi
b, ficut m k adk r. Et quia mk abfcifumdektæquali i c,ad k r ab fcifiim de k qæquali i b fe habet » ficut
t k totum ad k q totum erit tth refiduum ad q r refidti-

u m,f¿cut t k totum ad k q to tum* V nde per ii quinti
Euclidis, i ftx proportiones mk ad kr,& tmad qr>«/
runt aequales i quia uni fcilicet tk ad k q( aquales. Sic
poflet dici fimiliter , quód o s ad s u,& po adu
x eodem modo fe habeant * Nam ficut C iad ih, ita
osadsh , per primum demonftratum : & permit
tatim,ciado s eftjficuti hads h* Quia igiturciabfci­
fum de i h,ad o s abfcifum de s h fe ha bet, ficut i h tot®
ad s htotum terit i b refiduum de i h ad s u refiduum de
s h>ficut i htotum ad sh tofum* Vnde confiat per u.
quinti EudidiSjCi ad o s &U b ad s u proportiones efle
»quales:quia uni fcilicet i h ad s hfunt aquales- Quia
igitur ciados eft,ficut t b ad s u : erit permutarim c i ad
ad i b,ficut o s ad s u. Et quia o s abfcifum de p s gqua/
fi c i,ad s u abfcifum de x s xquaíi i b fehabet /icutps
ad x sterit o p refiduum ad X u refiduum,ficut p s totum ad x s totum. Per undecimâ,
igitur quifiti Eudidis,p o ad xu, 6¿o s ad u s funtproportipnes æquales: quia uni
funt aequales,fcilicet p s ad x s,fiue c i ad i b, quod id em eft* Ex his patet, quomodo
additum éx fagitta polygoniae mediae, primaz ípfius polygon i £,pro femidiamecro
circuli ifoperimetri ad refiduum fagittæ : & quomodo excefius primarum me/
diarum polygoniarum, fuper primam trigoni ifoperimetri, ad exceflum fecundae
tfigoni fuper fecundas polygoniarum , in omnibus eandem teneant habitudi/
nem * Ñam m k ad k r, fimiliter o s ad s u funt,, fi cut ciad i b- Rufus t m ad qra
fi¿po ad x u 5 funt etiam ficut c i ad i b : & illud etiam (opponit de Cufa in fineO
ftius quadratura Et per has habitudines aequales » ftatim uenabi tur fernidiame/
num

r?

;

Compléments

w
tram circuit ífoperimetrítidéo fdifhè&lïHls hic decíafarC Quarta patet ex jpfçmtf
i; q x â fo.Náqüi>0ods;ueft1fímtínkadkr:toxcéOsmkfa
i ■ ;ti' h
. ....per.os^ffexGejrpsn:oprí^£hexagóni\fupprl(pp^á,te
tragonüexceïTus uéró,k rtupér F ti,eft exceffuè 1 r fécürid£
I
k ■ jr
t
quadratbfûpern ufecâdahexàgorii*Vndéquïaosabfci,
1
íumdemk,ads u abfcifum de kf eft , ficut m ktotuadkr
o*
w
totueritperi$>qntiEuclidissréfiduufiüeexceffüsnofù/
TH
¡
s
péri m,adrefidun fiueadexceiTumlr fuper hu,ficutmk
«
tota ad kr totu,Vnde confiât exceiïùm prímse hexagoiji,
P .— f fuperprima tëtragoriifqüieftexceÏÏushofüpèrftn^ad ex
c «S
——\lfLL J?
ceffum fecûdae tetragoni fuper fecunda hexagoni (qui eft
______ excefîus Irfu per n u )effe ficut os ad s u:cuhxd uæ ^por­
tio nés fint çquales ¿pportioní m k ad k r* Et ita de cæterfs
dicat. Vnde ex h is demu infert 3 quomodo côtinue primae
f;
polygoniaruifôperimetràrujàprinîatrigoniuf® adjpr<z
„ _____ ‘. ' _... ¿ ' ma circuit ifopénmerri crefcat ^porttbñatólitéGÍddécre/
St ': . ï h - f \ mentufecñndárüéaruridépóiygóhíafu, àfeciïndà ligo­
ni ad fecundamüíq?cfec^Iiifoperimetri^ Et bæc eft cpindé^tia maxini^¿qlyg^nia:
& minims6C àediàrürà^plyg;oqj^uà3,qqâ,qux(iu/t de Cüfa:qu» lieraqua­
tuor prædi&a fine üër໧ed reuéfà aûbitari po (Tune,ut ipfe dëCufa teftátur. Qtj are
fimil itêr 6¿í dus réfd I titiâ, fine qúórüni ilippoiïhoriè aut dembnftra tiorie fôbfiftêre
__________ .....
*
tfifafine potefthabenthihilominusaliqaidappàrentiæ.
r. ... ••.■■.■/ ;■
>

.

..f . i

s

TÂ At^efe
..... , çüruam rf^ferern

I
laequaleafsii
> J & faclis ex ea trígono 8¿tetrá*
gonchut pfæmÎttituf.Sit eflínea fecüti
k
da trigon^ qua quadra, & fit efgh» De
inde per medium líneam i k trahe, & li«
hearri i g» Quare ubi i g 8¿ f g diftant
fí
per differentiam primæ et fecundae tó»
tragoni: et trahe lineam gquidiftantem
eftet fit 1 n5et differential m. Signi in h
1 primam tetragoni , qua? fitñe>: tráh¿
dei per o li neam ad g h> et ubi £am fci n
Manifeflum eftexpræmiiïïs, hpfemidiametrumgfft circuí

■

•■'
.

e

f/

n

ditponep*

i^çuîuspcripherisiœquatur periphernstrigonidtetragoni, feülirieære*
^aUquodeftintençum»
FFf 4

2 Datg

De Mathematicis.

Ï024

'% Datas curuæ circulari, œqualemreflamafsignaredftud G breuiter fa*
çère uolueris: facito angulum per quem reperiMhoc modo,. Ad h p fenii*
diametrum præmifsi circulijungein centrôlineamab orthogonalitenet

âd eius medietatem qu e Gt q, trahe p q, &habes angulum h p q, qùem fit
cito in acre aut ligno» Et quando circularem lineam in redam refoluerê
cupis: facito lineamindefinitae quantitatis3quæ ad angulum reflum co
currat Cürh femidiámflrd ín centro» 8¿ pone angueum in cóntaflu femi
diametri & circumfer entfie, mí nus latus fuper feml^iametrum : & ma*
ius latus anguli abfeindet in linea indefinitae quafotitatis3portionem ,g*
qualem femiperipheriæ»
j Dato circulo quadratu
gqtiale afsignare.Hocficfa
cito: inter Ji p & medietate
\ab recipias mediu propor*
tionale»per nonam fexti Eu
/ elidis, quonia eft cofta qua
a*
drati æqualis Et medietate
;
huius coftæfigna in linea cj
ad angulum reflum coniungitut hpín centro» & fit h r trahendo pr,et
habes angulum h p r., quem facito ex aere uelligno : & modo quo fupra
cum illo omnes Círculos quamocy fsímé quadrare poteris»
4 Dato quadrato citóulum eiæqualemafsignareÆrigèdemedi^fâte
lateris redam orthogonaliter» & pone fuper illam angulum ftatim præ
miffumseleuando quoufq? longius latus anguli, cadat fuper finem late*
. ■ -,
________________ ris quadrati : 8¿ linea ere*
'"'Z' „ f ', , \
•... , ‘
flaufq?adpunflumangU
\\
... ..
x?\
li,eritfemidiametercircu*
\\
/
x\
li æqualis quadrato. Om*
\\.
'
(
k17 ’ nía ifta patent de fe5ippter

\\
\X

\

J

identitatem proportionis
femidiametrorum ad cir*
¿
:
r;'!cufmàtiàm&cdftasquài
¿ratorum in omnibus circulis, Sine iftis duobus angulis facere poterisB:
\
¿ ;
’’li
præmif$isr

CbtnpJehíetttiS¿

102 r

prærnifsis, p er idetitàtèm prop oftíonís eius,quod â$ài t femídíameter cir
culi fuper femidiametrum trigoni» Puta G uis dati cjrculi circumferetiatn
qui fit s transferre in rectam fume qualemcuníp lineam ut a b, & repeti*
—---------- ---- ------------ ^_|¿as circumfergntiam ej
æquâlê pet prae
miflk D eind e e*
rige linea unani
quæfithp, or*
thogon aliter fu*
palia qugfittus
& Gthpfemidíáméter circuli» Et figna
in illa h k femidiametru circuli inferi*
jp tí trígono ifoperímetro circulo: trahe
db de t per k p líneas.De
ipdefemídíametru datí cir
■ culiæquidiftanter trahe ad
hp, ínter línea tu&eáqug
■ \
dettranfitperp,8¿fitxy:et
tibix y fcítldítür per lineam
dét per k3figna^.ClarSeft
ys cffe femidiámetrft cir*
culi inferípti trígono ifopé
• I ;
.. , .
. • ¿g. tí metí o círculo s, I ta reperi
x
fi,
Y
es redam qtiæfitam;
5 Exantehabítís,qüicqd
hadenusín Geometrías ignotu,fuitthijripótérít.Fuít autíncognítagfe
¿h'oartís de finibus & chórdísmemoun^fcirepottoít, chórda arcuS gra*
dus úníus,S¿duorum,& quátúóí,et ítâ cohfeqijeníer,quæñutíc fíe ha*
betuñManífeftUm eftomné multíáfigitla fimilium laterum, ek different
tía primæ et fècùndælinearùwGad habendafemídiamerrurii circuli ífope*
rimetrf.æqualisportiônispaitéihàddefefuper primam.Et fimiliter om*
nem exceflum,quo ptímaiíneacüíufcuncp trigo ni primam excedit,et ex*
ceffum quofectinda trigoni fecundam alterius excedit eandem femper iri
omnibus tenere proportionem: ex quibus ars generalis de finibuS et chbf
dis elicitur,fine qua Geometrialfaiftenus manfi t incompleta » Quomodri
autem ad praxim huius accederé queas,in propinquis numeris fic inuefti
gabis.Inuerisenimeftimpofsibfequia medietasduplæeft innumerable
lis,cum nec par nec impar,quæ ctóetínhacfátiorie.Eftoígitur quod fèmi
diameter circuli trígono círcumfcriptífíti4:erítfemídíaméterinfcríptí7;
cuius quadratu ^, quadratü femilaterís trigoñí ter tantufcilicet 147»
et quadratu femidiametri circûfcripti quater tantS fcilicet i ^.Erit i git fe
FFf $
milatw

1026

De Mathematicis

milatus tetragoni radix nouent decimæféXïæquadrati femilateris trigo»?
ni: fciiicet radix 8^. cüm decimiftextis ii•; ;tàUsefit{emidiam'eterjpfi-U8'
infcripti.Erit aatem femidíameter cír cum feri p tí: radix dupli numeri, feí#*
licet 165.cn &r decimíffextí s; Subtracta igitur radice dezycj.âradke de 8
cum i i.decirniffextis : differentia eft additio femidiametriinf crip ti tetra#
gono,fuper fe mid ia metrum infcriptitrigono,quy erit aliquid plufquàrn
duo.Etfubtra&a radice 165.cS 6. decimiffextis, à radice de 15» 6".difieren*
tiaeftàdditiofemidïametri circuli circumfcripti trigono , fuper femidia»
metrum circumfcripti tetragono, quæ erit parunâplufquàmünum. Ha#
bes additiones, 8¿ earum habitudo eft illa, per quam omnia inueftigantur*
Nam fi has addi tío nes fub traxeris à fagíttá lateris trigoni»fcili cet 7. remà
net fagitta tetragoni. Si igitur diuiferis 7. fecundum præfatam habitudi*
nem additionum > & maiorem addiderisfuper femidiametrum inferiptj
trigono: habes femidiametrum circuli ifoperimetri. Poteris etiam ex qua*
drato lateris trigoni aut quadrati fcire fic, quadratum lateris cuiuslibet po
lygoniæ dabilis : ex eiusfcientia & habitudineadditionum, deuenitur
adfag.ittam 8¿ femidiametruminfcripti? & fic fcitur arcus chordae. Bthfc
eft perfedho ultima Geometricae artis, ad quàm hadenus ueteres non legi
peruenifle.Eft etiam nunc ars cômpleta Geometricarum tranfmutationS
qua anteminus tamen fnfficienterquoadquadraturamrcirculi, defrripfi.
6 Adhuc ut latus cuiufcun<^ multiangulse
«f
quam ocy fsimèuertas in curuam: facere pote

e
fit a b trigoni ,cuit& fagitta$eu prim æ & fecu
V~ .f - dæ linearum differentia ( quod idem eft) fit c
\
•
/
d, &additiofemidiametricirculi fuperpri»
Y
/
;mamtrigpnífitce:tuncfideaperelíneam-tía
\
/
xeris>& fimiliter de a per daliapi, duo anguli
\
/
circa a conftituentnr. Redigeígíturba.cá-&b
\ /
adinununiæreuminftrumentuiYi, quedap*
.
V
plicainpmMbtisitautiaintrigQno, fic quod
latus afedsfâetníáceat fuper latus multían#
r, ?
b :n.guîædcontingatfineiâgittæ?
t
fundatus^ae oftendit additionem
- fuper primam illius .multiangulæ.,
ytfitfemidiameter circuli ifopcri#
metri *Defcriptoigiturarcufecun*
dum hoc, et tradis fedoribus dece
troadfineslateris : arcus qui cadet
inter fe&ores, æquabiturlaterida#
to.Procedit ueritas huius ex aequali habitudirieportionis addendæ luper
..
primam

1027

(complementis.

primatn mültiâhgulæ,ut fiatfemidiamèter drctill ífqp dimetri, ád totam
differentiam primaz Sôfecundælihearüm miiltiàngiilæ, quæ differentia
fagina nominatur;
7 Adhuc expræmifsis cohftat;qubd ficut quæcunq? rèdà poteft effe la
tus trigonijtetragonijpentagonr&ita confeqtiçnter: (ïc data feérà dari po
terunt innumeræcuruæ ci æqùales, 8¿ quód proptereà poterunt repenti
anguli, qui fe habent ütdatælineæ : fcilicet ütcofta á¿ diameter quadrati,
tiel diameter circuli 8¿ circumferentia eius, & ita de om nibiis: & fuper fici*
es quæfe habeant utliheæ datæ.Exquo illa, quæ hóri folum ín Geometri
çisfiierunthucùfçpôccultaifed & îri Múficis & inMuficàlibus inftrumeri
tis ignorata,uenari poterunt. Itaqùbd fi quod fcibileunquàm fuit in Geo
metricis & nônfcitum: amplius violenti ingenium applicare, clafè pàtefii
Üt, & ób hoc hæc inuentió metito noriien cômplem enti fortitùr4Ët digna
eft,ut per ad mirandam potentiam tuarhbeatifsimepater, quam omnes ca
tholi ci adeo ftupent, iit te ab admirafitidiftione Papæ Papam appellent,
in omnium notitiam deducatur»
¡8 Procedit autem hæcinüentio fi uérum eft, quid linea reda de primât
linea trigoni ad primam circàliifopefimetritrààaitrànfit perprimàs line
asomnium polygoniarum mediarum; Sed fi hoc hohtftueràrmqùbdrè
da fie írahféát, fed fortécùruà aliqua cuhiitate trânfèat de prima trigoni,
per primas omnium polygoniarum ad príhnam circulé tunc hgeinuen tío
inon eft fufficíes Et quíahpc eft dubium, ideó alias adinuenriôncs meas
bi hoc dàbittm cèfTat,in feciindo libello confcripfî;
Annotationes Omnifanótív

£

Dat£ reñp curuam circularem afsígnare;

<Sitdataredaab:qitë

.-

à
. .rL'

per 11. Euclidis in tria æqua diuido,
fu­
::
ï ..
per tertiam defCribo tríangplurn aquilaté
rum per primani primi Euclidis, qui fit et.
Et rurfus perèandem mfexti,diuido a bin
spartes æquales,&fûpér quartam partem
deftribo quadratum per
primi Euclidis
qui fitno.Et fuper latera trianguli ¿V qua­
drati , deferíbo arcus ad quantitatem fecGdarum,continuó'primas ad arcus, & fiet e
ffîCnliefitifiàgittalateris trigoni Mmfagitia lateris cfdrati.Su/
riio aequalem e ffub eifdem liceris,qua in quadratu e f ghjdufc
co,&traho i k per media latera. Deinde traho i g,& fumo ae­
qualem 1 m fagittac quadrati, quam cadere facio ^quídí fianter ad f i inter fg & i g. Viide e fg ÔC i gper 1 m çquidi fiahs adi
?
i fin hocloco diftant:¿oritínuo 1 m ufq? e h , ÔÇ fit kn:& ubi
j
k
diuiditur pcrik,pono'q. Rurfus in In figno æqualem primæ
quadratúSC fítn o, trâho réâam à pundo i per puddum ci adf
gk,ÔÉubïeam fecat ponop:cr«perprxmiflajh pprima circuí
li ifoperittietftPro quo aduencndumeft,quod cuthlm fit fa-

ici»

Dc Mathematicis

gitta quadrati,n o prirnafacientn o & 1 mfimul fccudam
quadrati. Ideo m o eríccxceffus fecundíetrigon!, quæ efe*
qualis 1 n,fuper fecundam quadrati ifoperimetri, & o q erit
exceffus primae quadrati fuper primam trigoni. Nam cum e
ffitfecunda trigoni,& eieiusmedietasjerir e i prima,quia ef
ade i longitudine dupla.Exquo patet,oqajdm.pefle,utex»*
ceffus pri ma^quadrati fuper primam trigoni, ad exceflumfc
'eundae ttigoni fuper fecundam quadrafhquæiïabitudo çqua
lis eft addend^ ex fagitta primis polygoniarum,pro prim a cie
culi ifoperimetri habenda, ad refidiium fagittæ3utdidumeft
índeniqftrátíonei^ubicírcaíftashabitudíiles^propbítti©ties fatulimuá.Sedkpad p g fè haber, ficut o q ad m odgitur h p eritprima circüliifoperimetri.PafenambrtilOgonijikg 6ú qm,funt xqiiíágulí:ígiturper4.fextiEuclidis,kg adq m eftyficütk i ad q i.Et rurfus i k p & i q ó font ortbogonij pquiangtslk
igitur ut priusjkp ad q o erit,ficutk i ad q i. Quare pèr it quinti Euclidis,kg ad qm»
& kpad qo eruntproportionesaequalesiquia uni fcilicetkiad qtfuntçquales;Sed
quiak p abfcifuniâek g,fe habet > ad qo abfcifom de q m,ficut k g totum ad q m toiumlêtitper
quinti Euclidisjg
... ~7P £ refídúütn ad m o refiduum,ficut
7 / totum ad totum. Etex confeque®
//
tigpadmo,ÔÉkpadqo,eiuny3>//
portiones aequales, pi i. quinri ta
//
elidís : quia uni fcilícet k g ad qm
//
funt aequales. Rurfus quia pk ad
//
o q eftjficut g p ad ni oterit permu
tatim p kadgp, ficut o qàdnw*
quod fuit demdnftrâdûm. Seha*
,
b
bet igitur p kàd g p,ut additum ex
fagitta primæ trigorii,pro prima circuli ifoperimetri ad refiduum fàgittæ. Etïic co®
fiatjp h effe primam circuli ifopêh'metri polygon^ trigone tetragona?,quartum
circumferentiæ aquantur redaí data. Aequabitur igitur circumferentia circuli exp
h defcripti,reâae datge,quod eft propofitum.

i Dacæcuruæ circulari æqüalem redam afsignare.&c

<j[Sítdatare¿laa
b, quam refolui®
in circularem cur
uam per pramif»
fam, ficcpcircu/
lushp, cuius cir^
cSfer entia æquatur redise ab;ñw
¿lacpfitorthogo
haliter, femidia/
metro h p in centro.. Diuido eam
in duo aequa in puriâo q, traho p
q. Defcríbofuperlihéam»reani
aut ligneam indefinitam angulfî»
aequalem ahgulp h p q, per 2t. pri*
mi Euclidis:que figno fub eiufdê
lítéris,S¿fít h p q.Cn iftocôueniec
qúafcuq? círcuferentias circuli re
íoluere redas æqles,fic erige â c€*
tro circuli reda, coi adíuge reda
............ . inde/

GomplemcnHSí

1029

ïhdefînitæqaáñtítatis orthogonaliter,per 1 í.prími Euclidis. Deinde applica angu>
íum pinpundo contá&us femidiametri ad circumferentiam: ponendo latus p h fu/
per femidíametrum.beí nde nota punâS fedioni$,a latere p q faiftum fuper reâàm
indefinitam, QC nota redam illam á centro ad pandum fedíonis ufq? èritrriedie/
tati circUmferenticçæqualis,eo quèd fietorthogodiusæquiangulüs orthogonio pri­
ori,fcilícet qh p.IdeS redaabfciíaad femidiametrumfehabebit,ficuc q h ad h pjper
quartath iexti Euclidis,&Í eft hoc quod uuít de Cofa in hoc lo co«

3

Dàto circulo quadratum æqualemafsignare 4ôCc.

ijpSit date circulus h p æqualis priori, fit p q reda orthogonaliter umda femidfa/
tnetrojquseaèqualis fit medietati circumferentiæ:addo ei indiredumæquakm femidiámetro,qu» fita q. Btfuper a
p deferipto femicircalOjêd a pu
âoqedutftâqu perpendi calari,per n.prittii Euclidis ; erit q U
media proportionalis inter pq
ex a q, p j.fexti Eüclidís;Deícri
ho quadratum qs»cuius lacus fit
Ut q merit se quaíe círculo dato
uel círculo t, g æqualis eft círcu
lo h p*Patéc:nâ perpmifiamul­
tiplicatio h p in p q,redangulum gqualecírculo facir,ut eftredarigulum h q. Et per
itf.fextt Euclidis,quadratum qs aequale eft ei, quod fit ex a q in qp. Vndeconftac
propofitum.Exquo poteft fieriangulus,ad quadratum quofcimq? círculos. Sicriirsus datus circulus h p aequalis priori: iiingo femidiametro in centro redam indéfini
tæ quantitatis orthogonaliter,in qua figno aequalem medietati qu fith rttraho p
r.Rurfiis fuper lineam aeream aut ligneam indefinite quantitatis , facio anguium æqualem angulo h pqper 2$.primi Euclídís,8¿fit h p r. Deinde fi uis quadrare dreu/
Ium cum angulo ifto,traheredam à centro ad circumferentiam,ctri adiuhge in cen/
tro orthogonaliter redam indefinitae quantitatis » Et pone angulum p in putiifto
contacftiisfemidiametriadcircumferentiam,^ latus H p fuper femidiametrumj&fno
ta ubi aliud fecat lineam indefinitae quanti­
tatis , ÔC fume abfeifam inter centrum & la­
tus p rxeritfcmilatus quadrati circulo £qua
lis.Hæc probatur ut prxmiffa.

4. Dato quadrato circulum ei pquâ
leniafsígnaíé. &c; t
(
^■Sítdátus quadtatus ab c d, & âcentro g
per medietatem lateris a d > educo redlam
indefinita quantitatis quæ fit g e f,8f fupef
e fjpono angulum prxmiiTum, & intâtum
elongo uel attraho, quoufq? latus p r tran/
feat per d,. Sumó redatn quae inter latus
quadrati 0¿ angulum ¿adit, fcilícet ep: erit
femidiameter circuli quadrato aequalis. Si/
gno æqualê in g f,& fit g l gqualís é p:ex eá
deferibp circuIS,qèritdatoqùadrato çqua
lis» EthoCjpuenitqa orthogonius pe d£quíanguliis eft orthogonio p h r , in figura
praemiíla deferipto. Vnde ficut r h ad h p,í/
piedad e p,per<. fèxtiÈudidis. Patetpropofitum. Pofletfinquitde Cufa)fine his*
duobus angulis præmiffa fieri, per identitatem proportionis eíus quod addítfemidametrus circuli ¿foperiftïetritrigorio/uper femidíametrum cíteulí eidem crigpnd

lop

De Mathematicis

infcripti. Puta,
fi uís dad circu­
li círcumferen/
tíam qux fit Sj
transferre ín re/
¿tam: forne qua
lemcunqj line/
aní ut a b, 6f repetías ipil circumferentiam
aequalem perprftniffa, & fit circum ferentía circuli h p» Similiter diuifa a b in tria x*
qua, fuper tertiam conftituas triangulum
çquilaterum,ut dídum eft
fit h hDeinde erige lineam uni s quæ u -------------------fit b p pqualis femídíametro circuli inuenti,fuper aliam quçiït £ u orthogpnaliter,et
fignah kinb p: & fithkutfemídíametercirculiinfcriptitrigonoííbperímetro,cir­
culohp «Trahe detpcrk ÔC p lineas, Deinde femidiametrumdati circuli gquidiftan/
ter trahe ad hp , inter linéame
Uj&eamquç tranfitperp,&fit
xy:S¿ub¿ x y feinditur per línea
dudam de t per k, fígna z< Cíarum eft, y z efle femídíametrS
circuli infcripti trígono ifoperi
metro círculo s. Nam ratione
orthogoníoramfimilíum (ut
dídum eft ín ea qup docet redéafsígnarecuraamcirculare»
çquale de addito ex fagittaad
primas polygoníarum,pro prí¿
k ma circuli ifoperímetrí ad refi/
duumfagittgjerunthiceadem
ratione y z ad h k, 6¿yxadhp
proportiones çquales, pern,
quíntí Euclídísjquía unifcilicet y t adh t funt pquales. Quia igit y z ad h k eftjicut y
xad h p.erir permutatim y z ad y x,ficut h k ad h p. Sed h k ad h p eft ut prima trigo/
ni ad primam circuli,trigono ifoperímetrí : igitur y z ad y xerat ut prima tfigoni ad
primam circuli,eidem trígono ifoperímetrí. Duplícaígítury z, & exeadefcríbecir
cuIum,SC ín eo ínferíbe trigonum gquílaterum per fecundam quarti Euclidis: & re/
degifti circumferentiam circuli s in redam,per tria latera iftius trigoni/

5

Exante habitis, quicquídhaélenusín Geometrícísígnotum fuit: in*

quiri poterít.Fuít autem incognita perfeâio artis de finibus & chordis»
¿~Hoc eft de fagíttís Sf chordis,nemo unquam feire potuit chordâarcus, hoc eft ha
bitudinëchordgad arcu unius gradusiduoru^aut quatuor, & itaconfequêter, q nue
fichabetManifeftn eft omnémukíangulúfimílíSlaterum,ex differentia primæ & fe
cundçlinearum,ad habendam femidiametrum circuli ifoperímetrí: çqualis portio
nis parte addere fuper prima.Ecfimilkermanifeftu eft,omnem exceifom quoprima
linea cuiuicunqj polygoni^ prima trigoni ifoperimetriexcedits&exceflumquo fe­
cunda trigoni fecundam alterius polygoni e excedit: eandem femper in omnibus te
nereprpportionem.Vnde inuim iftius correlartynuenit femidiametrum circuli ifo
.perimetritquia diuidic fagiteam trigoni in habitudinem excçflùs prime quadrati fu*
per primam trigoni ifoperimerrijadexceifumfecundpmgon^fuper fecundam quadratijUt dieftum eft.Ex quo pater,fi primum uerum fít:6¿ fecundam ,0¿ econuerfô,uc
moaftramus in quatuor propoficíoaíbas,de íftíshabitudíníbustSubíangít*

Complementis.

io>t

<Bx quibus atsgetmalís de funibus chordis elicitur, fine qua Geometria hacte
nus ma nfit incompleta Quo modo autem ad praxitri huius accedere queas,in pro>
pitiquisnumeris fiCHieftigabisftn ueris enim eft írnpbfsibílé. Quia medietas duplg
hoc eft medietas quadrati numeri duphé ad alterum innumerabilis eft,quoad radice:
quia nec numerus par nec impanradix eius eftepoteft.
^Sit igitur a b prima trigoni,& b cei iuncfta OrthogonaliterTemilatus erit a c fecun
¡da trigoni Vndedicicfi a b ftmidiarnecer circuli tri/.
gono infcripti, fit longitudine/, erit a c longitudine ■
i4*quia(utfæpedi(ftum eft)a cad a b,longitudine eft
dupla. Et quadratus de a b erit 49* quadratus uerd de
bc quæpoteftatetripla eft , adaberitter4s>. fcilicet
i V* Et quadratus de a e quater 4?.fcilicet
Rur/
fus notum eft/emilatus tetragoni continere?» quar>
c CâS longitudinis femilateris trigoni ifoperimetri: ná
fi femilatus trigoni longitudine fit 4* latus erit
¥
tria latera M^longitudine^ Si tiero íemilátus tetrago/
ni fit longitudine tríale fit latus
& quatuor latera
»4* Quarepoteftàcéfémilatus trigoni ad 'femilatus
tetragonijIongitudineeiTetut^ ad j* diirido pér tu
fexti
Euclidisbc in 4 • partes aequales i Qf fi ht b d?>
&
jquârtæi erit b d femilatus tetragoni ifoperimetri.De
•.
’
îndëcohtinüoabüfqüegjficquôdbgæqualisfitab
eric a g «qualis a c. Signo fti a g^qualem b d, & fit a e:addo ei «qualem orthogonal!
ten & fit e f. Traho a terit ae prima quadrati(quiaæqnalis femilateri quadrari} & a f
erit fecunda. Facfto igitur à centro, circumduco a c ufe# g,deinde a f:S¿ubí fecat a g5
potio h.Eft enim manifeftum b e a i h g fe habere,ut excdíuS prtmç tetragon t fuper
prima trigorii ifoperimetri,ad èxceftum ftcundæ trigonifuper fecundam quadrati.
Quiá igitur e f fine a èeft,üt^quartsé lorigittidinis baerituc^. dectmæfexræ potèftai
tis filie quadrati dé B c Atdecímafexd poteftatis b è,eft.?«cum jldedrriiiïextis < Na
i^.dudiusiri^.curri5.decimífíextiSifacitH/.quíáefthumerus pótéftarisbc. Rurfiis
¿.dudhis in>.cümf decíttiiíÍextisjfaCit 8i cum i tdedmifïextisîôÉtantâ ëfitpoteftas
femilateris quádratí,uti etiam à de Cufa ponitur. Et poteftas de a f,quæ eft fecunda
qüádrátí,eñ poteftati a edupia,cum poteftares ae6¿ e f fint æquales,quas fimul co-,
tirietaftper 4 ¿.priait Euclidisærit ígítur numerus pqteftatís a
cum^decirrnft'e
xtis.RádíxemmdeSi»cúiud¿cínliiIexris,éftmiriot0.cum btricefimiiTectindisiqua
re a e longitudine minor eritj9.cum$.triceiitniiftcundis. Patet: nam quadratus de
j>. eftsï. ÔC9. bisdudusiia?. tricefimaftecuridas,facritricefimafiecundaspro
fii£)plemétltísx Vnde gnomo continebit $4.tricefimafteCundas cum p.tricefimifiecu
dis,ex t.trícéíimafecundaífíueunu curri i^decimiftextis
pTricefímiílecundís,ex
i.tricefima fecunda. A dditusad quadratum de9.fcilicet81.erunt82.cft n.décimiíTex/
tis 9 tficefimiiTecuridisjex i ,tricefitnafecunda:ôf tatas erit quadratus de s>.cu 5»tri
cefimiflecudisjquimaioreftnumeropoteftatiSa ê,qui eftfolùm 8'2. Cft iudecimifTex
hsdgttaelorigitudineminorerits».cu L.tricefimiflecuridis.Rurfusàfqpoceftateeft
u$.cft ff.decimiftextis, eric minor longitud trie îi.cftrjoâauis; Na quadratis deleft
Í4-4-5Í <2 bis diKftus in 7,o<ftauas,facit i <y s.ocftáuas ^fupplemetís.Quadratulus gnp’
monis fcilicet de 7.óciauis eft 49.0 cftauæ ex t.ocftaua ;quæ rëdtriftæ ad fradiones iri
tegràrtt,easper 8.diuidéndô,erunt<r.o(ftau2ecftt.o<ftauàext\o(ftaua:additæfupplez
mentïs5efunt i74»o<ftaaæ cutn i.o<ftauáexunáp(ftaúá>Reducft2é ad unitates éas fciX
licet per s.dididendo,facient 2i.cum tf.odtauts S¿ ï .dcftauaexi.ôtftaua, Et tantus èriC
gnomo, qui íüridus quadrato de 12,qui eft 144. er,untiô\. cum ^.ô(Saúís æi. ocftàuai
(SX t.odaua; Et farittis erit quadratus de ix. cum 7. ôcftauis,qui maior eft pqteftate a
f,qdæeft utï«5.cu'rri<.dedmiilèxtis, jÈritigicufa ffiaca h quod idem eftjongitùz
áfiie mirio/ tu cum 7; oda ms ¿ quod fait probandum. His prxh abitis ; fybtraho
ibdï

lop

De Mathematicis

abdeae,hoceft7.de^.cum jftrícefimiíÍecundisí¿¿ eritrefíduum 2.cum p tricefimiffeciindís. Vnde b eerie pauló minor longitudine i.eum strícefimíftecSdís : eo quod
a eminor eftlongitudine ÿ.cum j.tricefimiifecftdis* Rurfus fubtfaho a h de a g,hoc
eft iz.cuni 7*o¿lauís dé i4;&erít refiduúm utlúm eft i.odaua. Vnde h geríc longítudinepaulo maioruno»cum i.odauaiéó quod ah longitudine minor fit 12* cum 7.0/
¿auis.Qnia igitur b è longitudine mirior eft i.cum j.trícefimiffecundís, 8¿ h g lon­
gitudine maior uno cUm í. ó¿tauá,íiué cum 4; trícefimíflecundís quod idémeftife/
quícur quod b ead hglongitudine miriórém feruabit proportionem, quàm 2* cum
ptricefimifleeundis ad tinum cum 4 trícefimíflecundís. Nam uetus numerus longi/
cudinis b e fi dari poffetjerit minor x.cum ptricèfi miflecundis. Itidem numérus longitudinish g,maioruno cum í.ócftáua Ideó b êàd h glórigítudiriéíéruat proportionem,qúamïeruac minor numerus numero 2, cum 3. trícefímiflecundis, ad maiorem
uno cum 1. oeftauaQuare minorem longitudine feruatb ead h g proportionem»
quàm x.cum j.triceíírhiílecundís ad uriúm cuín i otftaua* EtqüæeiThabitudo ¿.cum
j.tricéfimiflècundisad unumcum4.trícefimiflecundis:éaeft £7. ad jtf.eó quód 2.eft
j.trícerímíílecundíSjfacít 67* trícefímáflecundás:& unum cum 4» tricefimiflecun*
dis3fecít3*.trícefimafíécundas.VridédícitdeCufa3quÓdperhasaddÍtiones,fíueper
habitudinem b e adh giomniaiñüéftígentur. Nam fi àfagittâ trigonifcilicetb gfub
trahanturirefîduumeritfagítta cétragóni/cílíceteh3quódeftmanifeftum♦' Síuero
(ínquiQdíuíferis z.fíueb g>fecundum praefatam habitudinem additionum, & maio/
stem portionem addideris a b fcilicet femidiametro
circuli trigono íñfcríptí,habes femidiametrum circa
Ii ífóperímetrí,Et ratio efttnatn fi(utfupponit)excef
fusomhium primarum polygoniarum fuper primi
trigoni ifoperimetri, fit ad excefliim fecundae trigo/
nhucüt b e ad h g( cum dicat in omnibus eándém te*
herehabitudinemjeftmanifeftumicxceflumprimæ
c circuli ifoperinietri fuper primam trigoni, adexceffum fecundae trigo ni fuper fecundam circuli ifoperi/
metri ( qiise fecunda cum prima coiricidit ) elle ut b e
ad g h* Vt fi a i fit femidiameter circuli ífóperímetrí:
erit b i excefltis primar circuli ííbpetímetri fuper pri­
mam trigoni, & g i eritexcefîùs fecunda? trigoni fu/
per fecundam circuli ifoperinietri. Vnde dicit de Cii
fa,b i ad g i efle,uti b e ad g h. Natn dici t, fi b g diui/
datur, fic quod maior portio ad miriorem fit uti be
ad g l,&maior portio addatiif â b : fiet femidiameter circuí i ifopèrimetrfi Ex quo cô
ftatfi uerum fit3ÔÊ fi a i fit femidiameter circuli ifoperimetriierit b i ad g i uti b ead g
Éx quó propinque fic haberi poteft habitudo primae circuli fcilicet a i:ad circum*
h.
ferentiam trigoni fiue circuli ifoperimetri.Dicftum éft b e ad h g longitudine mino*
rem femaréproportionem,quàm tfzad ^s.iungo ¿z.adjtf.&fíimtioj.Inuenío i.cço»
tefiniam tertiarn de b g fiue dé 7*& erít z.céntdi mætertiæ, qua: dutfta in 67. facit 4*
centefimaftertias.Reducftæ ad unitates díuídendo per í o ferunt ^.cumy/.centefmíftertqs. Rurfus z.centéfiríiaftertias duco ín
fiunt lîi.centçfimsetertiar. Rédudas
ad unitates eas per io$\diuidendo,erunt ¿.cum 4¿.centefimíñer ttjs. Vnde quæ pro­
portio eft $7.ad je?:ea eft 4«cum sz.centefimiftertijs ad 2 .cum 4tf.centefimiftertijs.Et
fîcutbeadfi g,minoremftruatproportionem longitudine qiiamtf/. ad 36* ita b i adi
g i, quæ eft ut b e ad gh per hypothefin ¿ minorem longitudine feruabit proportio/
nem,quàm 4«cum 5Z.centefímifterttjs ad t.currí4¿. centefirhíftertrjs • Et cum^cumí
îZ.centefimiftertijs QC ¿.cum 4®centefimifterttjs fimul faciant /.feqúitur quod b i erit minor, quàm 4.cum y7rcentefimíftertíjs:& excónfequentí,a i erít longitudinemí
ñor quàm ii.cumsz.centefímiftérttjs. Ecce íám propinque habita eft longitudo fe*
mí diametri, & ex confequentí poteftas. Vnde patet,quod propíqque haberi poteft'
habí-

Complementis, t

iojf

habitudo arcus ad chordam>per ea quæ dida funt in libro de Arithmeticis comple*
mentis-Sequitur.
. ,
.......... « _
4"Ethæce(i perfedho ultima Geometricae artis , ícílícet cognítiohabitudínislircus
ad chordanijàd quam haâenus ueteres non legi pêruenifle.&eqüitur.Eft etiam nue
ars completa Geometricarum tranfmutattónum, quàm ante minus tamen fufficíen
ter qupadquadrátqrán).circulidcfcrípfi.hj|rfi°c í°co uidetiirretradare dlam qua*
draturâm,quam pohjfiñ de Geometricis rrántmucatioiiibus» Sed fi illa ífta redé
^Xáminahtúryillatenfebítufprópiúqúió/ué'fítáti;
é Adhuc lithium cüïufcuncçmüitïlàtigulæqüàntotiusuertasincuruani
facere poteris íht&üríientürri dùpliêisàngtiliüt latûs fît a b*
s^Redigeb a e angólum & b a d fimïlitér in Ünum æretïrn inftrumentum, auxiliante
xj.primi Euclidís;q|od ápplica iri omnibus,ut in trígono,Sit datum latus tetragoni
- L, il Ô. jjl /’’fiú i.
gti;
i
pffdusme
dietatis:g
.....
\ -dh; primi
b Eiididtë>,.
a
educó pêr .
i
petidicüîa '
■ MVà? piHÏ ■
B u;
m

4

......

A

4

'> . ■ ...

' .

7

. ■ '

s

'

’

lêih,quæ
fit itóérít Í
k primaT{
dratij Cuiÿ latus enf ■ . ...
‘ùtgfi.Trà’
JU
,
, hok g&k \
liîfa?loc^centro kjcircumduco k g üf<ÿ H> arcus defcríptus erít quadranstcóntf/
ttuokiuf^arcUmjÔifiçkljeritil faginaquadrati. Applico fúnerlatus gh præmif/
; < Tos anguios,fíc quód latus a b fit fuper g
z h: &ftn tantum êlongo &attraho,quód ta
tus á d tranfít per 1 punëîum?âf ubi a e fe
C0t fagíáanrt,ponó mierít km fernidiáme
; trus circuli líopimérri. Ni i m ad i 1 elde
feruat propórcionem;quam Téruat c ead
cdíntri^onÓjUÉ de conlímilíbus Tedio
aíbus:didum eft ínpenultímá.Fado ígá
tur k cérroarcumd tico kms& übifecat
.
kg¿khponÓ4|¿b:érítaidisnmo^/
íqualís redæ gh Nam fi circulus cuius km êrit femidíametrüs,fít’ifopérimetér qua*
drarocuius latuserttgh;eritghæqualiscütüætimoneoquod íícurgheftpars quar/
ta circumferentiae quadrati, ita n m o eft ¡5ars quarta circumferentia: circuli ¿ 0¿ n m o
arcuseftcadensinterfedoreskg&ikIT
* ,,
,
¿ Adhuc ex præmiisiscori flat rjfî eût qüæcüncp reda poteft efle latus»
HfVtautém inueniasduos arcus æqüales duabus redis datis, qui fine eiufderh círcu-¡
bristeft recurrendum ad ter nam fex tam primi cap. ¿¿ àd Textam fecundi cap. de
Geometricis tráníhiutacionibus.
8 Pro cedit au tem hæc i nuentío fi uerum eft, quod linca recta dcpfírria.
Ex hoc locó pateqqüómodo latuit de Glifo : an reda duda à prima trigoni ad pH¿
^àiû çf culi ífópehmetríjtranfeafit per priiries primas mediatum polÿgoriiarüiûÆt
^k'éÔÉréduêntÎWtnéfità^iftiusrefoliïtiôniiè
.,
OGg
Adíjctó
ft-

J

k

1

ioj4
1

f

De Mathematicis

A Dfj cio nuncàh'asquafdam nicas âdinucntiones, circafuperfîcie<
ZJL rum ad inïiicem trâfmutationes, quas ut priores S. ttiæd edi co íqüi
JL X in omnibus principatum tenes, & folus dignus es üt ciinSa tibi pa
tefcant.Lineam figurant, motus puri&i concipio. Quæ fi reda fuerit: tue
fi tino eius termino fixo manente moumiihic motus redæ pertriangu*
lum orthogonium figiir atur. Vt fi ab litiea môuetbr a ftâte •: motus figuré
c turpertrianguluabc. Si enim ,
e
motus b eft utlatus b c.tuc fi: ;
portionabiliteromniapu&ada
bilia*puta fi d eft punctus medi ¿¿£,
us, tunc d e eft motus d,& delà
?
tus eft medium ad b dSiuerb a
a
k b refla mouetur æqualitcr ina fi
cut in b: motus cô figuratur pef
duplicem orthogonium, fiue quadrangulum a b c d, Omnia enim ptiriflâ
dabilia æqualiter mouentur.Si ucrb a mouetur fi militer, &C bîcd inæquali
ter:hoc fieri pojeñ infinitis modis, ÔCunicà figura nón potmtçôfigurarû
2 Ex prima configurationemotüs lineæ rcflæ, cuius unus terminus ma
net fixusjfequuritur ifta? fcilicet quddfiipcrficies quæ cftmenfuramotus
lineæ, quæ ex reuôîutione lineæ oritur* habetlineam curuampéripheria*
km quæ expunflo b exoritur,& iuperfidèm circularem, quæ ex línea ab
prouenir., Quod fi in a b quemcünip pun*
¿turn fignauvrisputain medioqui fitd:pe*
, riphcfia ex d , eritfehàbens ad peripherfem
exb , fi cutin configuratione delatus ad be
latus : fünt enim peripheriæ menfüræ mo*
tuspunflorum. Vnde neceffc erít omnêfe*
midiametrùm ad circumferentiam eandem
tenere men furam.
Qeinde quia fuperficies ex motufemidia
metri fuper perípheríam conftítuítun & u*
ha eft omnium femidiametrorum ad perfe
pherías habitudo : ilía erít hahítúáo íupefi*
derum, qu r potentiarum femidiametroríL
Quare fuperficies circùîi,habensfemidi’am<-trum üt quatuor: ad-fiipètfici
emiiliUsquæhabetfemidiametrumut2 <quadrùplaeft. Quæconicarum
íiipetfiderum adínuícem,8¿ ádfuas bafts,ex hoc habetur. Nam çùm fé*
mídiameter bafis, & íatüs trianguli quod conicam deferibit fuperficíeññ
tnoueantur uno terminali eorum purtdto fixo , &-fuper eadem bafis cir*
cumferentía: íllaerítfuperfiderum habitudoquælinearum , éxqùârüm
motuipfæfuperficies conftitùuntùr, uti eft femídíameter btô« & latus ib
l«d

¡Complément^, j
/ '■

_
''xy-

ludtríangulí3éx quo coriicádefcfibítúr fuperficies
utab8¿bc¿
î;'
:"-

5 ExfecUndá configuratione motus lineæ, gqüâ
- k
liter in omnibus punttis motæfequitur, quod fu*
y/
perficíesqupextálímotúcónftitüitur,duplaeftad
\
;
illam quæ ex primo motu/Quare fifemí diameter
\
s
mouetürfécûdomotufupeieâdémperipheria,fu*
y
per qua prí momo tu mota eft;oritur fuperficies du
\
. /
pia ád primam .Vnde neceffe crit,qtibd multipli «
c
catíoíemídiametríiñfemiphéríamtgqueturfuper*
fïciei circulari. Dico autem quando ambo terminalia putida æquâlitet
mouentur. Nana fi unus moueretur fuper cóñcáüítate álícüids arcus, &
alius fuper conuex itate eíufdem: fuperficies nótl foret dupla ad illam, qwe
fuitexortaexmotueiüfdemlineæuno termino eiusRxo flate ¡
alio in
concauitatéarcus moto,licet afcus fîntæqualeS; VtfiarcUsb d eftutar*
eus ce, fi b c’iineâ moueturfupCrficiemdefcribén*
■s'''
do,quæ clauditur inter ridas b c & d e, & cürüas b
y
d & cei licet• fuper æqùâfibus àfcübus moueatur:
1 nóndefcribitduplamfuperficíemad motum a b g*
z/y/a\\/' qualis c b fikô attardé, &b moto ufcp in d pet æ*
Q
qualemarcûtn, quiabmoueturin concauitatebd
arcusifèdc delinea b cin conuexitate. Minuit au*
tem conuexitas, quantum funt illæ portionesf g C
hî&fiek.
4 Ex hoc^ Circa habitudines Cylindrorum feu rotundarum columna
líumfuperficíerurrt,8¿fuarum bafium, 8¿ Cyliíldralíum conicarum cur*
uarum,atcp planarum circularium,omnis fcíéntía elicitur. Nam confiât
columnam rotundam,cuius altitudo eft utfemidiâméter báfis,haberedu
piam fuper ficiem bafis*
Nam linea quæ bafi m efficit, mouetur utlo puncto eius terminali ftatte
te,alio circumferentiam deferibente : illamet columnarem fuperficiem
conftituit,per motum æqualem utriüfquetefrtiïriàlis pünttí, fuper eadem
circumferentiabafis. Vtexabcangulorettofu*
<’
peracircumuoluto, deferibiturbafisper ab j 8¿
_
k perb c duplex fuperfieles Cylindrica ; quia b c æ*
__ a

Y
/

qualis ab i æqualitcr in b c punitis terminalibus
mouetuh
'r:
'
Sicpariformiterinconicis. Siabctríangulüá
cuius angulus b a c rettus fuper a c reuoluitur, & b
» ' clatusfueritduplumadabi æquabiturilla conica
fuperficies priori columnari JBt fi feceris circulum
GGw
e 2
cuius

Dé Mathematicis.
cuíusfenaídíameterduplaforet ad a bzeius firoficiespia^
S'
na æquabitur ambabus, columnari & conícíe fiinúbPá*
S
x
\ làmex his,fî circumferentialis línea círculíinreélam redi
.. K
1
y geretuG&ducereturínipfam femidiameter: fuperficíes
quadrangula quæ furgeret, dupla foretadcirculareímca
iuseratcircumferentia.Namh^cdudnomotuseffetmbi
\
? ambo termínales punctiæqualitermouerentur.Sed con«
4 ftítútío circuli ex motu eiufdem lineæ, altero puncfto fian*
te,orítur. ïleélé igitur diâü eñ à multis, quód du¿lío feu m ul tí plicati o fe
ñlidiametri ín femicircüferentialé lí neáiefficít fuperficíe aequale círculo,
J Adhuc eftalius motus compoGtus,fcdicetprpgreft íonís & defe en íi o»
nísjutin figura,Nam ut concipis a b mouetur duplici motu fuper a c>fcil¿
cet continu¿progrediendot& (îmul defcendendo æquali ter: erit e;ním me
¿
fura progrefsiphis a c>def cen fionis a b> & d tf eíjó*
• his3¿ progrefsíonis fimul be. In qua; toenim tern
\ pore progreditur de a in c: in tanto d efeendit b per
. \
I .bcutueniatin c,5¿exoriturfiguraa b cd. Etbcin
V
I fecompiicát duplicem motum,defcenfionis a b,S¿
J \ J
progrefsionisac:quarepotentiabc,eftutab&âc,
Â
Ex hoc nota, quomodo ex motulineæ, fimul oriuii
tur duo trianguli & quadrangulus, Si autem ab
mouetur progrediendo in a cs defcehdendoíngá
qualiter, ita tamemqubd illa inæquaîitas eft æqua*
lis arcui: tunc oritur figura ab c d.Et quoniam b c arcus, complicat mdtS
, progrefs Ionis 8¿ defeenfionís inæqualis: ¿giturbe
\
arcuseft maiórlínea b cÆt dico motum deícenfio*
¿v
nisinæqualemzquiapoftquam bperuenit ad medí
um arcusmondefcendítpermedmm fui infra ca,fí
a
x.^
tüt quando defeendit per medium lineæ be. Et co*
X.
fidera,quomodoadefcribít arcuma d. Mouetur í<
x>
gítur a ín conúexitate,&bíncpncauitate. Et quarw
t
túm addit concauítasfuperlineam c b:tantum con
N
uexítas minuit» Quare curuafuptrficíes inter arcu
b c concauum, & arcum æqualem a d conuexum:
æquat quàdra gulo reftilmeo ab cd. Et; ita habes,quomodoeàdê quadras
inter paaioh’S curuas cadit, m inores re&as. Poffutexhís uaríj alij copo
fitimotuscocipimodfquosnuetrâfeo, gaqfcpp feillos côciperepotent,
é Sí ad tertium motum,quando ambo termini lineæ mouenttir fed inæ
quali motu,aduertis: claré comperiesjfecundùm proportionem motuum
fuperficies attingi. Jdtutfacilius inducaris, cocípítolineam a b duplicem,
diuifibikm ufqj adbpuiiaii ; quiindiuifîbilisutriufçdiuifæ terminus
maneat»

Complementis.

iop

maneatEftp igitur quod a fiante bmoueatur, fi tune adiuifum eleuauéris,
utcircab fiat angülus : tunc fecundum drcuniferentíamquam a mobile
defcribct>ad cir cumferehtiam quamb defcribit, feirepoteris proportion
a
hem fuperfiderum. Puta eftó quod a mobile eleue
tur utconftituat talem angülürh,qúbd línea que de
a cadit ufiç ad pun<fturn,qui ità di ftct ab horizonte
ficut a fixum & fica d fit niedidas abi tü he b amo*
bile deferibet fuperficiéni dóní càm, quæ erit maior
plana circiilari,qüam âb defcribit pro medietate,et
ita pfopórtíonabilítef in omnibus ; Quareplacet,
quod quando a mobile eleuatur, ut dusmotus fit
3»
duplex admotum ab (fçïlicd quandoerítexípfis
línea una)tiincab mobile.defcribetfuperfidemtrí
plantee planam ad fuperficíemqiianiábclefcribít.
Etílla eft uití iha §£ máxima, quæ ín medio cadurit
propqrtionabilíterappraehetidens. Exqüphabes,quomodópprtiones
conicas,quxhabeantproportionem quàm uoluerís, àd bafîm cônftitye*
re poteris: 8< fimilíterqü^mcído fuperficies rómbicas,quæ ex duabus co*
nids unám baièm háfiéntibii^reducerespoterís in alias «Et quæcunq? dr*
ea hoc feire Optas, ex hoc facile elídese „ .•
7 Eft autem aduertendum ex jifgtñifsís,qüomodo in conicis pofsis^p*
cedere: ut fi a b c triangulus fit, & a b la*
tusdefcr ibens conicam, & c b femidia*
mater bafis: trahe lineam a c in cóntínu*
um, &C deb due línea ut facias aequalem
triangulum,qui fit b d c.Manifeftu eft»
fiad fixa manente i circumito! uitur tri*
angulus ab d,rómbüm oriri ex duobus
aequalibus côhicis» Trahe igitur a bin
continuum, 8¿ fit b cuts’ b; clarum eft fi
circum uoluitur ut prius,lineam b e effià
cerefuperficiem triplamUd fuperficiem a b, & conicam fuperficie a e qua*
druplam effeadeam quæ 8<ab<yndefi bdeleuauerisin medium interb
d &be,& fit b g: efficiet fuperficiem duplam,ficut b d æqàaÎemj & b e tri
piam. Et femperperuenitiir ad medium, qüaridofácietangulum redtum
cum femidiametro bafis: 8¿ fi minusuel plus eleuatur,miniis & plus effi*
ciet.Ethæh ex præmifsismÔta funt,Habes igitur, qiibd quando conus et
columna rotunda habent eandem bafem, latus coni eft ut altitudo cô*
lumnf.fuperfides colun^femptt cft duplá ád fuperficiem coni: fi plus
plus: fi minus minus proportionabtliier.Si feceris latus coni chordam ar*
cus,deferibendoarcumfuper¿pfum>utfuperá blatusafbarcum, & fu*

îoj8

De Mathematicis

pcrbtcUñdcmarGUmzerit fuperficiesexcuruaaf btertia ftiperficiH quae
ex curua be. Et ita fi nolueris dit*
í
ph m> fací to üt in co nícísdidu eft. Vu*
’• defîafbèft quadrans: palam eft ex cir*
.* cumuolutione femifphæricam oriri fu*
—perficiem : & exb g curua duplam rius>
» fcilicetfijperficiemcuruamæqualehifu
per ficiéi fphæræ» cuius c b maioris cir*
/
culi fem id íá meter» &ex bc curua tripla.
Ex quo elicias» quomodo in talibus cur ‘
tiis fuperfidebus, po teris qualem uolueris multiplica tío n em 3 efficere. Si
feceris arcum tineant curua curuitatealicuius fe&ionis parabolæ, aut itaf
üerfaà Cyliridri»quæ fedhones non fun tare ulares» fed alia curu itate cutups
codemmodo procedendo : æqualis erit proportio fuperfícíertim ♦ Siab
fiante à c cïrcumduâa circularem planàm fúperfíciem defcripferís»et qua
drantem deferiptí circuliuno eíuá terminati punélo ad b iuncto» alíoquí
íit c ut a fixo ftantefiiper a c circumduxeris : fuperficíes ex quadrate dupla
erít ei quae ex línea a b exoritur.Patet: riam èx c b oritur ftiperfieíes femif*
phærica»et ábmaxímtiscirculüs» cuíus quatuor fuperfideà æquantur fu
pcrficieiiphære>utprobatArchiniedes.
8 SiuoluerisCylíndrícamjfphericamjacconicamfüperfídeSíetíhfíníi
tâs portiones conicas defcribereeiufi*
di
dem faperfideij fie facitozSit a b icmi*
diameter alicuius circuli, cui iunge ad
angulum reffum b c,aequale a c. Tra*
hedeaæquidiftantem ad b c indéfini*
tæ quantitatis > 8¿ fit adztrahededb
adadjlineam duplam ad ab a deinde
trahe lineam de d ad c» Dico quod o*
mrieslineæ quæ duci poffunt debad
¿din circumuolutionem» defcribùnt
portiones cónicas £quales>üel colum
nalí b c» uel conic e b d. Qubd ex b c S¿
b d oriuntur æquales > quæ funt du*
plæad planam circuli» cuius a b femí*
diameter » fuperiùs eft manifeñum;
Quod uerb mediæ fic fehabeant» pu*
ta bi & bg,& quæcp tales»patet: nani
non poll un t fu perfici es maiores illi
quf exbc»nec minores illi que ex bd:
£U£ cum finí æqùalcfcjcrudt 8¿ Íinífliter omnes mediæ æquales, D eferibe
~ quadran

Complementis.

1019

quadrantem circuli,cuiusab femidiameter & fitbe.Manifeftumexpræ
míffís^uperfícíem quæ ex curua be oritur,illis eiTeæqualerm
<? Curuas lineas non tamen circulares, ex inæqualimotulineæ ínambo
busfuistermínalibuspunáiscaufatas,concípíto > acfiab redamouere*
tur, 8¿ b plus quàm a: puta a moueretur per Ib
neam ac,& bpercuruambd. Etfi regulari*
ter : tunc quando a peruenerit ad medium a c
----- d etiam b,peruenit ad medium b d . Poteft eti*
aui unus pundus moyeri regulariter conti*
s'
\-- nuo æquaîi motu, & abus inæqualimotu: pii*
x¿C___ ______ ùâ— c ta in principio uelôciori, 8¿ continuè tardiori
fuccefsiuè, 8¿ regulariterper aequalem fcilícet
inæqualiter. Ex bis diuerfitatibus uarias con*
tingit oriri curuíiates: aliquæerunt ut fediones conicæ, aliæ ut tranfuerfa
les, cylindrical,aut obliquas fphæricæ fediones. Ex quo curuæ fuperfîci*
esfedionum,quæparabolae dicuntur, &tranfuerfalium Cylindrorum,
non caufantur diredê ex motulineæ.Siuolueris inquirere portionumïlla
rumhabitudinesritafacitoiconfiderabisexceiTumchord^fuperfagittam
8¿ílle exceíTus erit ut motus lineæ æqualis fagittæin uno eius pundo:alb
us motus alterius pundi,erit ut curua.Vndefuperficíes erit medium eius,
quod fit ex dudu fagittæin curuam, ac fi non foret línea mota in uno eius
termino: & erit ultra medium,fecundum habitudinem potentíe exceíTus
fuæ chordæfuper fagittam,ad potentiam curuæ. Putà efto quod abfcifio
fi tin circulo, & quód per femichordam 8¿fagíttamfextg cir cumferentíp
quæfigneturperâ be: & fit a b femichor da dupli*
cis arcus, & a c fagitta & centru m circuli d, trahe d
—b & d c, & lineam b c. Manífeftum eft,a c 8¿ a d æ*
X.
/
quarí>8¿ triangulos d ba&b ac< Portio igiturfu*
\'\/
perlineambc,inquaexceditabfcifio triangulum:
\
/a
uenit ex motu ac fagittæin ambobus terminis JEt
\^/
fi ambo termini fuiffent æqualiter moti,portio fu*
&
perlineam b cseflet æqualis toti triangulo b a c: fed
quia inaequaliter moti funt termini,ideo eft minor.
Etut uideas quomodoinæqualitermoti, figna de
b uerfus aæqualem a c,& fit b e ut a c.Moueatúr igi
turb fuper arcu b c, 8¿ dum fic b mouetur fuper b c arcu, neceiTe erit emo*
ueriuerfus a. Mouetur igitur in eodem temporeeper lineam e a3m quob
per arcum b c. Quæ igitur habitudo potentiæ e a Iineæ,ad potentiam re*
<ftæ quæ æquatur b c curuæ: tanto excedit fuperficíes abfeífionís medíeta*
tem portionis circuli d b c* Deberet enim effe medietas dueftio a c in ar*
cum b c illius, quod fit ex dwfhid bin eundem arcum , cum ac fit medie*
GGg 4
tasdb.

1040

De Mathematicis
tasdb. Sed quiamouetur terminus in ac, qui nw
net fixus in db:ídeb exceditmedietatem.Eftoigú
tur quod b c curua, fit tripla ad e a: tunc excedit me
dietatem in una nona medietatis & erit portio fu*,
per lineam b cduæ nong medietatis* Ita in fedlio*
nibus curuis operare*
Annotationes OmnifanAL

i

Adi) cio nunc alias quafdam meas adinuentio'
nes, circa fuper ficierunii&c*

^Litera plana eft*Nam proportionabiliter omnia punda in linea dabilia mouentut
admotum aliorum ter minorum,it ue uno extremoru fixo mou ea tur, fiue nullorum
aequaliter monentur. Aequaliter enim termini mouentur.cum in eodem tempore fimilia pertranfeunt fparia.&ob hocproportionalia funt* Vt cum a b(termino a tixo)
b mouecur,fimilicer ¿V d,& motus b eft ut b c,motus uero
dut de:æqual iter moti dicuntur* Namdcumperuenitad
1>
aliquam portionem lineae d e, ad fimitem peruenitb in b
ejutputacOad tertii, etfâ ad tertia, &cu admediüetiâad
mediu. Hirfc fit,ut fi a d fit mediû a b, er it d e medium b c*.
Ethoc eft norum : cum ilk motus utrobiq? angulos producat aequales,ratiotie motus xqualts. Et ideo cum inci­
pit moueri b» ita S¿ omnia fimul puntfta in a b dabilia mo/
uentur»6f proportionabiliter mouentur: & cum ftatmo/
tus bjftantparicer SComnium puâorum motus. Et ídem
dicatur de a b, cum nullo extremorum fixo æqualiter mo
uêf Hocadiecfto q3 termini aequaliter mou et eu æqualia trâfcftc fpatia motu reâo

W

¿

Ex prima configuratione lineprecftg, cuius unus terminus manet*

¿¡-Eadem quippe ratio eft de motu circulari Jicut de motu r edo rationea*qua!is mo
tusîut cum a b mouetur in circumferentiam circuli ter*
mino a fixo,fimiliter dpundus mouetur in circumfe­
rentiam circuli a d, & illa duo punda aequaliter & in eo
dem tempore mouentur: ideó motus proportionales
funtad lineasmotas.Vnde ut pr.usdicftum eft,fi a deft
medietas a bíeríccírcuferentia circuli a d, medietas cir/
cumferentiæ circuli ab. Quod de poteftate dicit,ex fe­
cunda duodecimi Euclidis eft manífeftum.Quod uer#
de conicis addíGperamplíus infra loquetur* Dicitau/
tem quod habitudo fuperficiei conicæ dcfcr/ptæex b c
mota in circumferendam circuli a b, termino c fixoî ad
fuperftciem circuli a b, deicriptæ ex a b mota ineâdetn
peripheriam termino a fixe, efle ut c b ad a b longitud!
ne.Namcummenfura:motuum terminorum fine aequaksfquia circumferenriacir/
CülOneceiïèeft ut habitudo motuum penes mobilia at/
tendatur* Et hoc liquido conftat. Nam fuperficies co/
níca,Si¿circularis,æquatembafernhabent, quæproæ/
qua!íaldtudínereputat*IdeoperprímamfextiEuclídís
proportionem cenebuntfuperficíes,quam cb ad a b iogitudine.Aduertendumcftquod penes tria, aequalitas
inæquidijas motus attenditur, Aequalitas penes re/
gularúa£em,tempüs,& uelocitatem attendi poteft* Re
, gularis dicitur s cum termini moti fimiles póniones i«
€Q*

Complementis:

1041

eodem tempôrê pertranfeunt : Sí fíe quia'aequales denominatione ant longitudine
pertranfeunt,æqualesmotus jdící poffunt. Aequales cría m,cum in eodem tempore
motus fuos abfoluunt,fiue per æquales portiones fiue inaequales pertranfeantDetnutn aequales,cum aeque ueloces funt > 6¿ fiefemper in eodem tempore fuos abfol/
uunt motus,ÓÍ portiones pertranfeunt fimíles Si aequales
quantitates termino/
rum funt inuicem aquales. Inaequalitas motus attenditur ex oppofito penes irregu/
larttatem,tempus,& uelocitatcmiut cum in eodem tempore difsimiles pertra nftunt
portiones,inaequales dicuntur.Similiter cum fimul incipiant moueri,ín eodém temporenoiiabfoluuntfuosmotus. Demum, cum & fi in eodem temporeabfoluanr,
nontamenaque ueloces.Etfic motus b & motus d,dici poffunt æquales Sí inæqua
ksîæquales, quia in eodem tempore circumferentias perrranfeunt, Sí perfimiles
portiones:In«quaIesuer0,quia nqrtæquè uelociter. Nam ineo^dem tempore,b mai
ius pertranfit fpatium quâm dtideô necefïè eft b uelociûs moueri. Si enim d equè ue
lociter mouereturtabfolueret motum fuum in tempore,quo b percranGret medie ra­
te mfuæ circumferentiæ,quam fuo motudefcríbit.Sed dehte hadenus.

J Ex fecund a configuratione motus lincp, pqualiter in omnibus pun*
¿lis mote fequítur,quód fuperficíes qup ex tali motu coftituítur>dupla eft
adillamqup exprímomotu.&c.
<HoceíÍuno extremorum fixo.Vt ab,cum mouetur nullo extremorum fixo çqua
liter,cuius motus fit ut be, deft obit redangulama
cl
C b cd:cum uerô uno extremorum fixo, icihcet a fi­
xo moueturftanuimdefcibit orthogonium » Vnde
fi eius motus fit b cteritordiogonius a b c * Et per
41.primi Euclidis,a bed duplus eft cnangulo a b c»
Vnde neceffe erit, quód multiplicado femidiame/
tri in femipipheriam,æquetur fuperficiei circulari;
quia cum femidiameter fecundo motu,hoc eft nub­
lo extremorum fixo mouetur fuper eandem peripheriam in quam primo motu, hoc eft uno extre­
morum fixo mota fuerattfacit eadem ratione fu per
fi cie m duplam ad primam. Dico autem quando ambo terminalia puntfta æquaïiter
&C directe mouenturrnon autem «qualiter & oblique. Oblique enim monentur,
cum fuo motu punda,obliquas fiue curtías defcribundineasmttermini cb,cum mo
uencurinb 1 d,8¿incfdcuruas «quales, utpræmicdtur, aequaliter mouenturtquia «que ueloci/
ter & in eodem tempore Siper fimiles portiones
fuos abfoluunt motus, fed oblique Sí non direâê. Ideó fuperficíes inter obliquas minor eft du­
pla,ad eam quæ ex ab uno extremorum fixa fcili
ceta,mota in blddefcribiturjn duabus parabo­
lis f g c h Si fi e k aequalibus. Patetnraho f 1ÔC b 1,
1 d «quales.^itfp b 1 latus hexagonicum : erite
abfexta pars circuli,itidem bal, Sí lad, Sidae*
Vnde portio inter arcum b 1 d, Sí federes a b Sí a
draequatur portionibus inter arcum cb,8i fetfto/
res a b Sí a c,Sí ínter arcum d e,8(fhftores a d & a e fimul. Et ex confequenti,pordo
circuli inter arcum c 1 e5ÔÎ feâores a c Sí a e : dupla erit portioni, qua eft inter arcu
d,8í feâoresabôi ad. Modo portio fub arcu cl e Sí fecftoribus a c & a e,maior eft
portione inter duas curuas b 1 d & c f e,Si rectas c b Si e d in 4. lunulis ; fcilicet in lu/
nulis fub arcu c b,&re&a c b,ítem fub arcae d Sí tedia e d,Si fub arcu fíe Sí red a fe,
demumfub arcuf ge Sí refta fc,quaelunulæfuntæquales. Et qu«4»lunulææqua/

to+2

De Mat hematïcis

íes Cant duabus parabolis æqualibusifcilicet fg c h,& ft e k. Ex quo patet,ipfam fit
perficiemfubcuruissqualibusSérecftíscbOíedítniaoremefledupla, adeamquæ
fub arcu b 1 d,S¿ fedoribus ab a d con tinetur, in prxdidis duabus parabolis. quod
eftpropofitum.
. .

Exhocqug circa habitudines Cylindrorum feu rotundarum colum*
naliumfuperficierum, &C fuarum bafium5 & Cylindraliumconicarum
curuarum: hoc eft pyramidum curuarum, atqueplanarum circularium:
omnis fcíentíaelicitur. Na conftat cokimnam rotundam,8¿qupfequut.
<fSic pariformiter in conicis. Vtdeícrípto triangulo c a b, cuius angulus ca b ii re/
tftustfireuoluaturfuper a c,fi et conica figura. Quod Ábe
fíitdupla ad ab : fuperficies conica eritdupla ad fuperficie
bafis,quæerit ut circulus exabdefcripcus. Paternam!!
Adhuc eftalius motus
côpoiîtus, fcilicetuoluatur
progrefsíonís,
8¿defcenfioníSr
coaicafuperplanum
3conocfixo:fiec
portio cir/
djfOmnía ex litera & figuris
funtmanifefta.
culijtuiusfenriidiametrus erit ut bc,arcus uero portionem
Si ad tertium motum,quandoambo
terimni
lineæ mouefinredta
tur. arcui de­
capies ut circâferëtia
circuli bafis.Quod
tur çqualis, 8¿ a centro c ad terminos reélçarcui æqualis,
duæreélæ ducantur,fietifofcelesæqualisportioniCircu**
1 i,6¿ fuperflcíei contcæ,per íuperíora.Ex quo patet.fuper*
ficíem conicam, æqualem efle ifoftelí,cuius bafis æqua tur
circumferentiæcirculibafis,altitudouerb. æquatur lateri
conico. Conicum latus dicitur, per quod conica deicribi/
tur figuraeft reéta â termino circumferentiæ ad conum
eduda,uteft b c. Dicit igitur fuperfícíem conicam duplameflèadcirculum fiiæba/
fisîÔÉhocconftateb qubd triangulus iTofcelis, cuius bafis æquatur circumferentiae
circuíi,ô£altitudo ut femidiameceriæquatur círculo .* Qubd fi altitudo talis ífoícelis
dupletur,ÔC pariter ifofceles duplícabirunerítcp ea de re fuperficies conica ,cuius la/
tus conicum duplum eft ad femidiametrum circuli bafis, dupla ad ipfum circulum
bafis.Bceadem fuperficies conica, æqualis erit fuperficiei columnalidefcriptæexa
e, fi reuolatur fuper d fixo . Nam ft columna defcripta fuper planum uoluatur:fi­
et parallelogrammus,cuius altitudo erit ut a e, bafis uerb ut circumferentia circuli a
b .Quare per fuperiora,duplus erit ad circulum a b:& ex confequenti,æquaiisfuper
fïcieiGonicæexbcdefcriptæ.Cætetapatentinlitera.

^fEfto igit qubd a ftâtein prima îinça, b moueat circula dcfcribëdo:fi tuca diaifum
cléuaueris b ftâte,cuc ftcuducircaferentiâ quâ a mobile defcribet, ad circuferenam
a
*
quabdefcribit^portionëfuperficieriïfcirepoteris.Puta
t
efto quod a mobilefcilicetprimælineæ eleuetur,utron/
ftituat talé angulü,quod linea q de a fecûdæbneecadituf
4
cpad pun(ftû,qitadiftetabhorizonteficutafxûdioceft,
quódd pftdus 6C a primælineç,fintfuper quinta h'neâ,q
eu a b prima línea angnlû redlû coftituat, ut fit b a d angti
T.*
lus reaus tue a primælineæ fitd ab horizonte çquidiftâr.
Rurfus fita d medietasa b primçltneç.tûc b a fecuda línea
defcribet fupftciëconicâ & curra, cuius bafis maior,ait
circulus ex a b prima línea,minor uero bafis qadconû té
dit,erit ut circulus ex a d medietas a b • Et ipfa fuperficies
conica ex a b fecuda linea defcripta : maior erit plana cir/
culari quam a c prima linea defcribit.promedietate.Et ita
proportionabiliter in omnibus.Patet fic»
Defcribo

Complementis,

1041

Deícribo figuram fimilem priori,quæ fub príma,fecunda,quínta>&fexfa lineis con
tÎàcmbEtCuàiingaiuslubâjdquinta, &dafextaïç(ftusfic>uf pr¿míttftur:éritda
fexta æquidiftans ad à 8 primam Fació a d quintam inz
À
definitæ quantitatiSjSC continuo b a tdobil^fiue fecuq
dam lineam,& ubi íeca t a d indefinitam , póno e:er une
duo anguli a b a ô£ d a e æqùalçs, per fecundam partent
2j.prímiEuclidis. Quareifti duoorchogonqeab,fifê
d a xquianguli erunt : (¿¿ex confequentï per quartani
ifextiEuclí aís,ííCÍK í tí a d‘d'á,íta eb ada e.Qüarècumà
b longitudine dupla fitadd à,ut præmittiturî ¿rít fimílí
rer e b $d a e longitudine dppíá. Et rúrfus permutatími
Cicuta bad e bjtà d á ada e;ied a b eft medietas b ¿,cum
à bpfrimá æqualis fit b a fecündæ.)& é baupîa fit ad a e;
¿fit igitur à e æqualis a b.^imiliter d a fexta,médièras a,
e. Vnde fi co nica deferí ba tur exaetericperpræmtiTar;
fuperficies conícg dupla fuperficíei bafis, quæ eft circo
, lus ex a ddefcrfptus* Etfimiííter fi cónica defcribàfiiç
exebíéríteíusfuperficíés ^upla fupeffiqeíbafrs , quàè
¿ , éríc circulus,ex à b prima línea deferíptus. Rurfus cum
IÎafttmedietasdèàè>Ueldeab primæh'neææritcircuîusexa d ,pars quarta circuli
ex â tí,f>ér fecundam duodecimi Euclídís/Et ex confer
quenti, fuperficies cónica ex a e defcríptalerít medies,
tas circuli dea bjCÜm fit dupla ad circulum ex d a deferí
ptum.Subtra$á Ígítur fdperficíé cónica: ex a e,á fuperficieconicu
ex tí etrefí duum erit quod ex a b fecunda li
4
headeftribitur,8úpfá erít necesario ad íúperfícíem cír
cdíexab íefqualcér&Nahi fuperficies exb eeft dupla
i »
ad circulum ex a b,8£fuperfíciés ex a è folùm ponit uel
iolíít medietatem circuli ex a b* quáre a b fecunda linea
ponet uniim circulum ex ab cum medietate. Et hoc eft
i
ijtiod proponit de .Cula dicens a b fecundam lineant
. i
conicam deferibere fuperfícíem, quæ erit maior plana
circulari quam a b prim a linea deferipit, pro medi etate. Quare placetfinquit ) quód quando a mobile eleuatur,ut eius motus fic duplex admotum ab: turica b mó
biledefcribetfupérfíciemtriplam fifplanâ ad fúpei-ficíe quam a b prima línea defcríbÍt«Súnío æqualesabprirhxiineæ&b a quartæ,ex quibus lineara unam fació : & a
fíxo priniæ lineæ ,mouéarítur b p’rimæltneaè
'a
& a quartg. httic motùs â quartae fine?,duplex
*
dicet ad mots b,quia a qua rt£ lineæ circularé
deferí bi t,duplâ ad circulare ex b. Quia igitur
1
mefura motus termini a quarte lineg, dúplex
eftméíurgbíídco motus eius paritet duplex
dícífádmoíub. DíCttigícdeCufa,quódáb
quarta línea defcribat f >pfidé tdplâfqefteàq
inter duas circSferétíascódod it) sd fupérficíé
exa b primalíneá defcripîâ.Et hoc liqt,nâ ma
ior circulus minori eft quadruplus; dêpto ígi
tur minori,qucid fuper éft tripIS eft ad minore
círcúlum.Ec motus a B quarts lineæ,qui fit in’
ambobus pudiis eius terminalibus, friæqua/
lis dicitur : eo quód in eodem rempoté fuo#

mocas ábfoluunqfed non mota æqaê uclocí',
Sic-

De Mathematicis

. ÏO4+

Si enim æqué iielocitermouerentunmenfuræ motuum terminorum guales* tflent,
fic in conicis ínteíligSdum eft.Ex his praxis haberi poteft, quomodo in conicis pro
portio portionum i uperficíei haberi poteft,àd circulo ba fis: ex qua cognítionemuí
ta fieri poterunt peruià & thâriïfèftà, ÔCh&cfübdùàbüs propofitionibus concludun
tur.Pnrriá.Multi^hcátíó ferriidiàmètri pèt urtum tantum terminum in circumferen ­
tiam aut ih éius pàrte^ àlï puritas > îut ecoriuersô ci rcûmferehtiæ in femidiametrum,
autin partes eíus alícuotas cognofcituneo modo quo multiplicatio unitatis in uni
rates,àtft Unitatis iri partes ali ¡quotas * Secunda:Mukiplicatio partis aliquotæfemi/
diament th partes aliquo tas circumferentÍK>aut ècôriuersô:eodemmodo cognqfci/
tur j qüóíhultíplicatío partís alïquotæ aut partium aliquotarum unitatis, in partes
aliquoiás.Primá propofitío refpicit multiplicationem íntegríín fracftuíntegtGaut
econuerfo» Secada multíplícatidhem fraái integri ínfradumintegri.Quomodoí/
fta fíantjex Arithmeticis cognitum êft,& fieri no tom ex fequentibiis poterin De/
(cribo triangulum orthogóníüm à b e,ex quo conicam per b c deferibó fuperfîtem:
.
,_________ v &Íatu6conícumfciliceta cin 4. partes xquales diuido,
c
B
jàunda d e f,& à fingulis per ji* primi Euclidis traho
\
xquídiftantesadcbufcpad ab,S¿fintdg,éh,fí. Sttípac
’ \
longitudíneduplaadbc:erítperpr¿miflafuperficiesco
¿L_________ _ g nica ex a c,dupla ad fuperftctem círculárém ex b cJtídem
Y
íuperficies cónica exadjdupláeritádfupérfícíemcírcnla

\

remexgd:eôqubdficutaëadBd>itâadaddgper4..fcx-

tí Euclidis,rationetriarigulorumæquiangulorum* Etita
de a c 8<a fdicendum eft.Sí igitur uoluerocognofcere ha
bitudinemfupefficieiconicç,qu^meclatusdefcribitmo
tu fecundo,qui eft ¿úm ambo termini mouentur,quíaec
aequalis eft bc&éxmotu termini c línea ec fuper círcutn
feren tiám circuli bc,fa cit unumcircu lum, tanqu am multi
pli cátíó unitatis íti unitatem, fcilicet femidiametri in circumferentiartL At motu termini e iri medietatem circum/
x
fereíití¿ circuli b c, uti eft circumferentia circuli e h, me/
dieUt^m circuli ebdeferibit, ideo fuperficíes cónica ex e
b ,fefqualtera erit fuperficiet circulari ei c b.Si uero fuperficiem conicamexcd upluetocognofcere: fcireme opor
iebquæ fit habitudo circumferentiae circuli ex c b, ad circumferentiam circuli exd g.
quæ eft ut a c ad a d fefquitertia,& c d eft medietas c b; Quate motu termini c deferíbitd c, fupér circumferentiam circuliexcbunammediecatemipfius circuli‘ficut dii
<ftu unius fecunda: in unutti3fit una fecundé At motu termini d,défcríbít línea cd fu­
per circumfefentiam circuli dg, par tescirculi c B,quç pioducuntür ex multiplicatio
ne i.fecundae in j.quartas, Ad cjliod confequendum duco denomiriatores in fe intri­
cem, fcilicet 2. i a 4.ÔÉfiunt fl.^uem pro denominatote conftituo. Deinde drico nu/
meratores iri féinuícem,fcilicet unum in
prdduâum fcílícetj.conftítuó pro nu/
meratore,& erunt j.ocftatKs, Vndecd motu ambofuni terminorum deferibit fuper
fidem coriicâm,quæad circulum exb cfe Habet,ficut 7.odaüæ ád ùnum. Quód ali/
ter patetmam a d latus conicum,duplattt fuperficiem deferibit âd circulum g d. Sed
circulus ex d g,fe fiabet ad circulum C b,fí¿ut 3>.ád iff» (nàth fi cb longitudiné fit4îeric
delohgitudíne}4gíturfuperficíéséxad,erítutbisp. fext2tdecimædèbc,(iueeric
ut y.Ôotaüæ, lïeli qui tué igitur quód fuperficíes ex c d, fit ut 5.0 Aauæ circùli ex b c>
Et ita de cætéris partibus propoftípriabilíteí dicendum eft. Ex quo patee árs uenah
di propinque habitudines fupèrficïerum (phæræôi côrponjm in ipfà infcriptorS,
autdrcumOptorumtfiéSitqêféfipfui quadrans à bc d: deferibóin eo latus pexagonicum c d,& dimidium feí Íí cet é d; No ri eriim pí uftjj latus hexagonícS un5 cu di
midioípoteft capere quadrans-Si üoíuero cógnofcere fuperficiem corporis exreuo
lutíone c d fuper b e,fíc facío;quia cd eft ut b c» tunc c d ex mo tu termini c fuper círcumfe/
\
,
X—— h
\
\
\
(V—i
\
\
' \,
»

Compierriehtist

t

iô4î

cumfcreAfifôm circuli ex b çfacit fuperficiern squalem ipfi cïrCùlo. At c d èx mo tà
termïtlidincircUrnferertciamcircuit exed:façttmedi*
;
ctatetft circuli ex b c.Etfic fuperficíes conica cd eft fef
r
quaiteraadcirculum exbc. Deindecirculus exedeft
quarta Circulibctcúnifit ed medietas de b c.Qiio fíe»
i.
utc d cum t d íuperftcíem defer that ád circulum b c, fe
e
habentem uty.quanæ ád4; quartas,ád fuperficiem ex
arcu quadrantis Utz.quarhé ad 8. quarcas/fiipponen/
''%
dó cum de Cüfa ; fuperficiem fphæræ eflè aequalêm 4*
circulis ex b c.Ex quo pacet quôd quscunep latera cii
iufcunqi polygoniae in quadrante proportíonabiliter
ínferíbantur: ex rëuolutiohe fcoruth (ímulcumárcii
t
qUadrariíiSjfemper minorem deftribertt fuperficiem,
fuperficíe medietatis fphæræ » qui dupla eft ad maxi/
hiumcïrtulüm per hypotbefim.Et íierUm fi latera íllá
inferipeá fímul iUngânçur ín línea una, quæ fiat lacus
/\
‘conicum fupereándem báíim i erít fupcrficíés cónica
Temper knínor fuperficie ex lateribus ín a rcü quadran­
tis
deferiptá. Vt fíe c flatus conicum, & aeqüalís-lineis
1
cd ddedfimul : di coCfmínó reta deíaibere fu perfici/
'em jcjuâm c d e ds licet füper eandem bafem fiht Cort
ftitütæ,fd'iicéc fupddrcuium exb d
r
.
^Pater.fitcb çqualisxdîmaniieftgœeftchpérpun-(ftumh, minorent defcrlbere fuperficiem, quam Cd per puneftum d,cum circumfe<
rentia cïrculi gh minor fit circunfterentiacirculied. Similiter fh ín pún do fi adhuc
tótnorém dekríbít fúperficieta ,qu dm e d per püntftüm chquiá e d ih maiorèm circû/
fefentïammoueturqù^mffi.
.
:
(
' •
^DuabUs igitur de câufis fc míhófetfi deferí bec fup'etfkiéni » Et qtiànto plura é/
runtiáterananto reda squalis omnibus lateribus ; minorem deicrïbec ftiperficíenrú
Sed quód ita fit patet. Eft fc longitudineàd f h rriplajquare &b cad gh , & fic cir­
cumferentia circuli g h erit i.tèrtia circumferentiae circuli b c. Vnde c h per punduni
hjdeicbbit inertiam circulib cificcp c h èxàmbobus terminalibus punáis,folum 4.
tertias circuli b cdelcribit At c d(utdi<ftuttieft)ex am bobus,terminalibus pijndis:
defcribtt ^quartas,uunum fcilicet circulum cum dimidio, quae funt plufquàm 4. teç
Ciae. Rurfus fh,qu2eéftufecun^idehc,éxpundohihitertiambircumferentiae
circuli b c,qux eft quam deferibi t g hífácít quod prouehit ex multiplicatione 1. ter ri g
in *sfecundamsS¿ proúeníti.fexta» Quare fe çonicam deferíbíe iùpèrficiem, quæ
eft ad bafis foperficietniutnonajextaeadfexu fextas, qüæprôpordo longe minor
eft,quàm ièptimâqtiartæàd¿pquartas. Prima enimfefqualtera eft,fecunda fuper^
tripertiens quartas, Ex hoc iterum elicitur, quôd cónica fupèrficies deferiptá eX
reda quadranti arqualísírtu'nor fitiupérfície defer pta éxarcü quadrantis ; Vt.frt ¿Id
árcus quadraris, & k creifta xqualis arcuiíérit fúpcrfícíes femífphxíícá ék aréd qua­
drantis i Icdefcríptalorige maior, quàmfuperficiescoriica exkc.
Atfiipërficiês
Conica ex k coquatur duobus quadratis, quorum latera erunt utkcfnamkcund
termino fixo fcilicet k, mdueturiri quater kc:defcribetido fuperficiem æqualêm i/
fofceli, cuiusaltiiudo erit ut kc, &bafis quadrupla ad kc longitudine ) unde
multiplicatio kcinduplamkblongitudine, retftangulamaequalemfuperfideico«
nicæ uel ifofeelí deferibee .• Ex quo liquet ,¡ fuperficiem conicam exkc deferí*
ptam, æqualeth efle duobus quadratis exkc. Et rurfus liquet, duos quádracos
exkc j minores efle iuperficie femifphaerita , eX i 1 c deferiptæ . Rede dïcfturri
eft in demonftraflOrie ultima terrij cap. de Geometricis tranfmutationibus, fix*
perficiem fphæræ maiorem efte , quatuor quadratis ifoperímetris circulo max#
tno ipfius fplmie : quod tamen aliter ùèluit quidam ia fuá Geometrica úulgarí;
,
.
Ggcerá

io

De Mathematicis

Caetera M U ter a contenta,ex fequênte fîççma nífefta^Quae autem de (b perfile Cph?
rae, QL quadrato ífo per ¡metro circulo máximo dítft^ i untiín numeris ficuideri po’ reft. Eft maní feftarn circumferentiam circuli addiamctrtjm longitudine minorem
feruare proportionem, tripla fuperbipertiente n^nâstcum pronuntiemus minorem
femare,tripla fefquifeptima,Ut aliquando probare intendimus.Eft etiam mapifeftu
maiorem ieruareçrîpÎa fefquinona. Vpdefit, Ut pars quarta circumferent^¿¡rculi,
minor fit longitudine 7* corn n, quarta* Qua re quadratus iíbperimeter (fi diametrus
longitudine fit 9«)minor é;çit n.cum 9*deCimiflextis.,qui eft quadratus de /.cS 1. quar
ta.Duo uero quadrata minora erunt toy.CUm j.ocftaua.Rurfus erit pars quartaicircfiferendae circuli(fi diametras longitudinéfit jQmaior /.qui duâus in diametrum fd
licetnouemsfaCit tf5.quare circulus maior erittfj. fi diametrus fit longitudine Vn­
de dicojlla duo quadrata i fdperimetra (quanquam fecundum plus fintfumpta)minota efte quàm z^quartasde Q. Quare a for£iori, duo uera quadrata minoraverunt
quàm/.quarta?uert Circuli.
/
.. t
4pPatetîmm quarta deleft ty cum $. quarfisiquæ quarta duda in 7. facít ito. cum
i*quarta>qUiiundongçplufquàm loy.cumtocftaua. Modo fuperficies deícrípta ex
cd & de,faCit /.quartas circulib c(utdí¡ftuqi eftjquareerit ipfa fuperficies longe ma
ÎQr,quâmduo quadrata íioperimetra circuli bc.Ëtadhucfuperficies ex tribus lateri­
bus dodecagon! 3 érírmaíortquia concludet fuperficíem ex c d deificad ultimum
fuperficies ex arcu quadrantis omnes conclùdçntès,maxima erit. Erit igicurfiiperficíesfeniifphéríca, longe maior duobus quadratis ifoperimetris circulo maximo fe
pfius fphærç.lcide Siiliperftcies íphgricá maior quatuor quadratis,qd fuit probada*

7

Eft auteni ad uerteildum ex præmifsis,quomodo in conicis pofsis
procedere*.
' '■
vr*,;

4|fDicit fi b d eleuetur in medium, & fiat h g, fic quod bjg$¿ ç b femidiameterbafiíí
angulum redum conftituant:fi conuoluitur b g,fiet fuperficies dupla,ad fu per fid­
em conicam ex ab deferip tam. Pateticontinuox d,quOuf(^fiat æqualis bg,6f fite
n-» 't
■ r* ' / ■ . p.
_ 1• r
t r J /"* t
f Traho gf: efitgfæqualisbc». yndefi' bgconuoluicur
ftantec fipercurr.etduas circumferentias circuliexcbiqua
re fuperficies eius dupla erit ad fuperficíem ex a bdeferfe
ptam,quæ tantum unam circumferentiam percurrit. Et
hoc liquetinam fuperficies conica ex a b » aequatur ifofceli
L
cuius altitudo eft uta b, 6C bafis ut circumferentia circuli
ex b c Superficies uero Cylindrica ex b g,çquatur paralie
logrammo cuius altitudo eft ut b.g , bafis ut circumferen/
tía circuli ex cb. Vnde quia triangulus ÔCparallelbgra<L f
mus funt fuper aequales bafes, âtalcitudô eorum una eftt
erit patallelogrammus triangulo duplus,per4t.primi Eu/
clidisîQuôd fuperficies ex be,fit tripla ad fuperficiem conicam ex a b, pateret» aho
e d,er it a de triangulus æquiangulus triangulo a ç b.Nam eft manifcftumT e d fuerit
aequidiftans ad b c, per fecundam partem . primisifti duo anguila e d ôf a b cerunt
æquales,fimiliter a de fi£ ac b.Eticteo quæcuncp fuerit illa srquidíftans,íe habebit ad
b cjicuta e ad a-biper quartam fexti Euclidis.Similiter & latus opppfirum angulo e,
fe debet habere ad a c,ficut a e ad a bifed fola ad ad a c, fe habet ficut a e ad ab: quare
d eeftxquidiftans ad b c,Sùdèô ei dupla ér-ítlongítudíne* Ecfittitliter.eftcupiferen/
tía circuli ex e didupla erit ad circumferentiam circuli ex b c longitudine. Vnde cum
terminus b upluitur in circumferentiam circuli ex b cituncb e ( cum fit æquah's a b)
(uperficiem aequalem defcribit,fuperficiei conicæ ex a b.Cum uero e mouetur in ar
cum ferent iam Circuli ex e d i tunc b e deferibit fuperficiem dupla ad fuperficíem co/
nicam ex a b.Manifeftum eft igitur,b e motu fuo in ambobus terminalibus puntáis
(licet inaequaliter moueatur illa terminalia punda) deferibere fuperficiem triplam
ad fuper ficiem conicam exa b. Vnde conica fuperficies ex a e^quadrupla erit fuper/
ficiei

Gómplerrientisu i

ío^

fîcieiconfcæexà^Nam fuperficies ¿oní^exa e^quâtur ifôfceK,cüiâs>îcttudoe/
rftut a Cybatàut-dccumfc^endadrç^lUx^^*^ fuperficies coïitca ex à b(dt dicfturft
çftjæquatut¿fofc0Ï>çqius akitudaaçquacwr ? b, bafis gero circumferentias circuit ex
b ç. Sed cum baftà tmnguliêxcp'QÎçt^eAiçhabéac^dbafem trianguliifofcelis ex â
b cohicajfîcutaltituâp áltítqdíñúeruht trianguli ifti fimiles, quia eôrüm làteta relâ*
tiua funt pr oporti emalia • Vnde per <3. féxq Euclidis,fert t maior triangulus minori
quadrqplusicum latus piatoris ad latus relatuum minoris, longitudine duplum fit*
Vndeltquc^iidtpaiQ^rr^pgulo fubtrahâçïir minor, refiduum erit quod.fitexb e.I/
deo fjúo.d fit exjb ¿triplum eflediáum eft'ad fupbrficiem ex a b. Si enim H te ïtitellè*
<fta fuerit litera,prgcédc¿ifta facile pofefitítítellígitnihil enim aliud concludit qqam
praecedent
. / :'ÿHa bes igitur. "
., ' .
^Vthice^èftajn eft. N$m fi¿triángulo conica fuerftdefcriptafuperficieS
¿¿a Elatus conicum,fit?fimil(ter c b femidiàmerrus bâfisitanecolutntia rôtundajqug
exb g defcribitufjlaterecf fixo,habebit bafem æ^ualem bàficonicæfîgâtxfquiá ex
ctquali ftmidiametro defcriptæ erupt j altitudo columhærotundae qui eft ut b g,
eft aequalis lateri çonico quod eft a b» Ideó fuperficïès rotundae coluthnl&clypfo erit
Íuperficieí cqnicx,ttt didum eft. Ët fi altitudo columnaemaior ¿flet lacéra? cohicoi
tunc fuperficies columnae maior eifetdupla?6< fi minor,minor. Ad coghofcendum
cxceflus iftos,eft neçefte cognofcere habitudinem,altitudinis columnèfe rbtuhdç àci
lattis conicum Íongitudíne}aut prçcisçaiît propinquê:quorum multiplicationes eo
demmodo côgnofcentur,ÔÉper eafdem, grqpofitíónés* adíecftas ín litera fuperioré
dèienlidiàmétrO; Vtfiàd bg addatiir medietas de E gtunc addet fuperficíem arqua,
lériifuperficieí ex a b:ed quód 1; fecunda integri feí*
licet b g , bis molietur in integrum fcilicet in circumi
ferennam circuli bc,ratione duorum terminorum ae*
qualiter mororum,&ita proportionalior dè alijs poi
tionibus dicatur.Sequitur.
- .
íjSi feceris latus coni chordam arcus? ;?, , t , < j
Mf Sint à fi,b e, & B g çquaieiretftx : & fint arcus de¿
• rcriptifupereas quadrantes, moneantur r&ftaecti
® fuis arcupijs mode» præmiffo : tunc arcus a f b deteri*
betfupetficiem femifpbæricâm,ôfreriiidiametrus fe
iftoris erit b ¿ Vride areds à ffa tantumunam pelbúrrit circumferentiam cirCuli exb c 1 ciirua uerii b gdu*
âs percurritjficut fua chorda. Quârédefcribet fúpet¿
ficíem duplam (qtuuÎtdè Cúfa) ad fuperficiem qiisé
éxafbarcudefcribítiir. Demum curda bé trescif/
cumferentías circuli ex be percurrit > ficut chordae*
iusddéô íupeffictem triplam ad fuperficiem ex á b defcríptam,dicitiir defcnbere.Eé
íta de quíbufeunque cumis: modo fíne xquales QÇ fimfe
lesjdicendum eft. pemumdicitdeCufa^quodArchfe
medés probat quatúor maximps círculos fphæræ,
quari fupérficiei í phxr£.ldeq Superficies femifphserica
èx quadrante b cdefçripta,dupla erit ad fuperficíem plá
riám ex b Cjfiut fiíjiuenon fit: prope tamen aámoduní
accedit. Née poteft efle minor ipfa fuperficies fphxra¿
ípfis quatuor maximis circulis* fine quatuor feftoribirô
iit competimus;

8

SiùoiuerisGylindricarn/phærïcamjaccônicamfupcrficicSj&fa

^Quíabdíiue^dupla èft longitudine ad.a b femidiametrum : ideó conica fuperfi/
des ex b d dderipta 3 dupla eft ad circulan! ex a b • Multiplicatio igitur b d irt
~
¿ítcúirt

104*

Dc Mathematicis
Í

I

eumferentiam circuli âbterittanquàm duoia
unumj&producftumeftduo. Superi icies ue>

ro exbedeferipta, erit düpla ad circulâm es
abjéà quod muítiplicátíó trb c,eft tánquam
nt unum in ddas circumferentias rationé moti>
Uní, íuorum terminorum ,ideb producum
» eft í. Superficies igitur conica ex b d ,r &
1 fuperficíes Cylindricaefc&c,!funtxquaks
per >♦ quinti Euclidis ; gui&dupl? funt ad cir¿ cülümexab.Quôdfiarcusxqdïdiànt^defcfi
bât fuperficiem duplam adxirculurh a E. ( uc
fupponitur ) erunt iftx très fiipèrficiea æqua>
les fcilícet Cylindrica,femifph#rièa,& coni*
cafttidem SC cônic» èdrtæéib h i A b f
tet:uel tu diçis continué cónicas fupèrftces} à
Cylindrica b c àd cOnicambdj efle maiores
uel minores Cylindrica b C. Quod effènonj
poteft.Ití derh íí mtóóiresítUñc erit conica ex &
d minima, & fíe minor erit Ûykndricd ex b £
quod effe nequih Non fcriint igituf maiores
nec minoresjideo æqua lés¿qd eft prep offris.

Curdas lineas non tamen circulares
ex inæqualimotiilincæj&c.

ÿLitera plans eft(fuppofitàfigura)uf^ àd himclócum.Si uoluerís inquírereportío
numillatumhabitudines^'ta facítotconfiderabts ¿xceffum chordç.Refumatiir figia
ra.DuplícÓ arcum be, 0£ fítb cf arcus ter tí# partís ¿íicümférentíaécírculú Continuo
b a ufeg (¡cric b flatus tHgóni ínfcriberidi ¿ & d a primad a c fecuhdái quare d a & à G
•
■ •
g
........... ’ "
..............de ~
£runtsrqual¿s,ucdicít
Cyfà. Nam d c ad' a
d eftlôhgïtüdine dupla 3ùrfæpe dtduhi eftîideo ifti duo trianguli b â c &b a durant pèr ».
prímí Euclidis â?quâleè5qüià latera lateribus:
aequalia funt. Deinde trahó d f&d g,ad mez
dietatemarcüs b cJDíCít igïtür:'efto quod abz
\
fciffo fit in círculo 3 æ quôd fit per fethichordam & ïagittam tertià partis Circumferentiæ
circuli. Et fi fignetur hæc ábícífi o per abc :ez
f tira bfemïchordaduplicis arcus fextæpartis
drcumferénrïè circuli,quia ièmicborda arcus
b cf,qui eft pifs tértià circumferenti# circuli, Riirfus portio Circuli fuper chordam
be,cuius eft lunula b cg eílj'nqua exceditabfcifioba c,quæ eft fubiedis ab3ac> &
curuabgc,tríángulum recftilíneumba c.Erhocuenicexrnotqac,defcnbentis abfcí
fíonent.Cürh entme^ni defcnbit3ín ámbobüs pudís temí ínalíbus mouetur,fed non
aequalíténSi ením pqualítér moueret fuper i b:defcríbéret reÁángulam,cuius dúo
latera máíóraeílentut a b,eti inora ueróiit/pfáfagitta. Et ficha c orthogonius,me*,
dietas effet redanguláiquare portío fuper b C^quâtis effet ipfi orthogonio. At quia
termini á c tñaíqüaliter móuénturí ideà lüfiiilâ ftuCpoftio fuper b c, minor eft triant
gulobac.Sequitur.
4fEtut uideas quomodo inaequaliter moth
tirHíccorifequenter defcriptionem abfeiftdnis b ac poníh quæfitper a c fàgittatn.
Deinde habitudinem ipfius abfeifíonís ad portionem notam círculo inquirir , dicit
igiturfigna de b iierfus aaquâlemfagtttæ à c,'ó¿fítb eæqualis a c. Mopeaturigitür
bâ fuper arcu b g c:ÔC dum fic b monetur fuperarcu bg c, ncCefleerit e moneri fuper
eauer~

Complementis.

1049

i â àerius á.Móuetür igitur terminus e,per lineam e a in eodem tempore, th quo b
ftiouetúr per arcum b gc* Continebit enim abfcifio hoc modo defcrípta medietas
íéoiiíí'ius,quodfit dóctua cfagíttx inrecftám æqualem arcùi b ge,quod æquabïtur
portioni ‘circuli b d c.Nath ipfa portio deferibitur ex m otu dc termino 4 fixo, in hi»
carcum,& d c dupla eft ád a c.Quare tantum deferibitur 'ex a c nullo extremorum fi
xo,& aequaliter mota in redam æqualem arcui b g cjquantum d c uno terminofixp
motaifiarcutnbgc,utdefefcónftat.Continebit igitur abfcifio medietatem illius.
quodfit èx a c,in redam æqualem b g c (
quod æ quatur portioni g d c)quia medietas
deb de et cum fioc fecundum habitudinem
potentiæ èxceifus a b fernicliordç fuper fagittam(qui excefliiseft a e)ad potentiam rè*
¿heæqualem curuæb gcQup igitur habí/
tudo potenti^ a e ad reda,que çquatur çurn
curuæb g et tanto excedit abfcifio medietá»
tatêm portionis b d c,quæmedietas eft g 4
c.Du&io enim a cin arcum b c,deberet efîè
medietas illius,quod fic ex dudu d b in euij
dem arcum cum a c fit medietas d b:fed quiâ
iértríinuá ín á cmóuetur,quí debèrét èffe fixus r ¿latine ad termino fixu in d b, ideo
fuperficíesex acfíne bedefcripta,excedit medietate fuperficiei ex b d. Mbuetur
¿nimbe in ambobus terrriinabilibuspundis,fed ín»qualíteri8¿ tantum uno termi<
desaltero fixo QC. ftarite niouéri deberet* Vt cùm b mouetur in b g c a reqm, déber èç
efíecfikuSjUtmedíetatemfolum deb de defefiberetí ficut b d totam deferí bit,fed
terminus e^oiíetuí in ea,ideo abfcifio b â c,maior eft medietate portionis b d c. Efto ígitur quôd b ccurua,tripla fit ad Oaexcefîümiemichordæ fuper fagittàm lôgitudinejtuncabfdfio a b c. ex cedit b a g ¿ti una nona,nâ potencia a e eft i nona poceti
tiçbc. Vnde abfcifio cominet medietatem portionis b d c,6ù ultra medium fiue
medietatemb d ccontinet portionem fecundum habitudinem poten ti e a e, ad curz
watii b cîquæ eft i nona debe in poteritia.ldeb portio fub cufua bgcôi reda b c,
fontdMatnón8r,meáiecátís fcilícet illius,quodfîtdti&u a chullo extremorum fixô,
in redam squalem àrcui b g ç. Vèlfuntduse
nonp medíetátís totius abfciilonis b d c3 fci/
licet de b d gkjtjod ídem éft,

*W “^kRopono nùnc módíini tradéré¿
Lx quomodo cùrua linèâin redaiii
ü - uertítür,nón Ut iri príñió ííbelló
per medium ùerfîonis rétftg ín cûrùàfii,
fed in medietate: & hoc per íiibtíle coin
cídentía,cuiusi hæc eft própofitíó. De*
ferípta quarta círcúli,& linea prima fi
centro ád principium arcus irada, 8¿
fecunda línea de cóntadu primæ cum
arcuorthbgonálíter eiufdem quantíta*
tís cum primad & tertia à centro per
áemzqttg fît útlatu¿ trigoni infcrípti cit
culo, &quárta de fine fecundæad fine
tertiæ.Si tune de principió quadrántiá
íínetm quinfam duxeris ad quartam ta

HHh

líuí

lOfO

De Mathematicis

liter,quod chorda qüæ à contactu illius quintæ ubi curuam rcclterít:ád fï
nem totius quadrantis duftà(qüæ fi t fexta líneajqüintæ fuerit æquàlis: t*
rit quinta minor quadrante, quanta eft medietas portionis eius cadentis
ínter curuam & qaartam.Sit fuper a centro quadrans b e defcriptus,&li*
iiea prima ab, & fecunda b c angulum redum cum a b faciens sequatis efe
dem, 8¿ tertia linea a ed utlattis trianguli infcripti, quarta linea c d.Tra*
hedeindedeb lineam ad c d quæ fit b g: Ô6 ubi fecuerit quadrantem bepo
nef,& fit quintalineà,de f trahefextam,quæ fit chordafe.Dicô fifeeftut
b gituncb g eft minor quadránteb e,in medietate f g.Addeígítúr medie*
tutem f g fuper b g, 8¿ fi t g h medietas f g: di co b h æquari curuæ bt.
a Oftertfio. Præfuppono primo,q>
#
/
quinta & fexta cum portione quæ cadit
hr
s'
ínter curuam & quarta(qúam femper
I
jy'
portionem uoco)nondifferant: nifi ut
/ 4/7
pars q uin tæ, quæ eft chord a fciiicet bf*
/
& fexta fciiicet f e,quæ eft chorda reft*
Jy
/
*
duiarcusquàdrantis,differat Et quod
\
j
4 illa differenda qua quinta minor qua*
j
drante,8¿ fexta cúportíonemaíotdíffé
/ l/s'/'
tunceft duplex quantitasifcilicet quam»
/
S'
tu quinta erit minor curua^eft qua*
\/ s'''
drans,&fextâcum pottionemaiórqiiá
-l/Js
5 drante.Etquódidebqüántbplusdiffe^
yy
rut.’tantolineamaior,quæmediatinter
//
quintam8¿fexta cum portione, quam
.[
lineam uóco medium: & quanto minus
fc ■------- ;-------- ------------- differunt,tanto médium mínus.Secún*
v dbpræfupponosquod fexta cum portíone,poteft excedere quadrante ini
medietate portionis. Nam ín minore parte ih maíórí poteft excedere:
ideo etiam nec in minori nec maiori quàm medietate. Ex his infero talem»
iextam cum portione ita excedere quadrantem, ficutiquadrans quintam:
quód portíó eft dífferentíachordarum,8¿ fexta eft ut quinta, illa enim
fehabent confequenter.Si negas,quia dicis differendam chordarum mi«
noreni portione: tunc medium edám minus.Et quia minus fubtrahitur à
fexta cum portionequàm prius,cumportio paftefic maior, & medietas
portionis maior medietatedifferentiæchordàrum:hinchocèftimpofsibi
je, fciiicet quod linea fiat minor, fi ab ea minus íúberahit, quàm fi ab ea plus
/ fubtraheretur.Sic fi dixeris differendam chordarum maiorem portione:
tunc medium erit maius, &C tamen plus fubtráhítür quàm prius,quando
medíetasportíonis(quam minore dic ís)fübtrahebatnr, quód itera eft im
pofsibilc* Quare patet,fi fextacwmportioneexccditquadranteminme*
w
dictate

iosi

Complementis.
....

7

....

.•

•

■

7 >

, :

;

Í

• J

‘

'

portionismeceffeerit portionem æquari differentia? chordarum»
L per confequensjfextam æquari quintæ,quod fuit in tentum^ , t r
5 Ex his .{equitur cir culi facilis quadratura. Nam medium proportio*
, sxaleinter b h,et diametrum circuli:eft latus tetragonicum circulum qua*
drantis.Sequitur etiam,qubd fi b e æquatur b h: quod in circumvolutio*
ne defcríbít portionem conica, cuiusfuperficies æquatur medietati fphas
ræ, 8¿longitudo quartæ circumferenti^ maioris circulieiufdem ïphærg»
’’i

A

' .>

'

O

•

'

-

•■'Í

4 Adhuc aliter redtâ quadranti pqua
lis hoc modo reperítunSí líneafexta cS
portioné quintæ linegâæqüahturqua*
drâti:eas inter fè gquari necefle eft.Vt ,
fi feruata figura pr^niíffa,quí nta fuerit
bp q, 8¿ fextópzdíco fi e p & p q æ*
quatit quadrati b e,tuç ep erit æqualis
éq.Prd cuíus ofténfione primo fuppo
c
e
nd,çp fi d b quinta duxeris ad medii c
dquartguteft u, portio illius uc tue$
inter portiones breuifsímá>6¿ cociriuê
fupra &infra aügeu Secudo fuppono,
5 quôd fexta cum portione illa minima,
eft màior quádránte;&¿ íta oportet fex*
tam çùm portione quæ debetæquari
quadrancfeÎTe minóres.T eftío i üppp*
no,quod pofsit fexta dari eu portione,
æqualis quadrantiQuarto fupponq,
cjubd de euerfusb,fextg cum portionibus fim ùl,continué augentur por*
tíones,etíám minuanturJftæfuppofitiones , cuilibetdefácili patere poí*
funt,exqüíbüsóftéditur pfopjOfítío.Nám fi díxerís íextáni e p maiorem
portione pq: erit igitur maior medietate quadrantis* Efto igitur quod er
fexta,æqüetur medietati quadratis: & fit portio r s>qu£ erit maior p q,per
primarii fuppofitionem.Erit igitur èr&C rs maior quad ran te>& tamêiï*
mulfunt minores ep&pq,per quartàmfùppôfitionê, quæ ponuntur ¿c#
quarí quadranti: 8¿ ita minor erit, maior maiore,quod ¿ft ímpofsibiléJSic
fî díxerís ep miriorem p q ,fequitur idem: nani tunc erit minor medietate
quadrantis.Efto igitur quód ¿ t æquetür medietati quadrantis,ctiíus por*
tío t ü erit minór quam portio p q,qüáre e 1t u erunt minores e p &p q:
fic maior erit minor minore, quod fimiliter eft ímpófsibilé»Et qùiafextàm
cum portione, pofleqùâdraiiti æquari eft mánífeftu,Patet hoc effe,quan
do fexta æquatur portioni quintæ, quod eft intentum»

a

f Exhaciamí diâainuentioneGuis'elicias, qúómódp ómnem portion
/ HHK ■ 2 ' ritm

Dc Mathematicis
jportionem fnperfîciei fphæræ, poteris reducerem
conicamautCylindricamjetia fi tibi portio ípfius
íuperficieífphgrg>ad totius fphprç fuperficíeigno
ta foret, hoemodo. Et fitexempli gratia quadrans
ut prius abci &huiiis arcum notum figna>quifîç
hcj&fît h c, duæ tertiæ quadrantis; trahe lineam re
ctam dehffuperac orthogonal/ter, quæ fitho,Erít
igitur ho femichor da d uplïçis arcus. Accipe reda
æqualëcuruæhc,& fit tu: huius medietas fitchór
da c k;Duc redam de h per k, 8ó fit h k r, fic quod k
r æqualis fit k c. Fac igitur de pundo aliquo lineæ
h p qui fit s,lineam tranfire per rada q,quæ fit s qu'ta quod linea de h ad
pundû ubi a q lineam tangitjfcilicet q perdüda, fit dupla ad h s.Et erit fu«
perfides Cylindrica'ex h s> æqualis fuperficieifphærali ex árcu hc: &fu*x
perfides conica ex h q> & mediæ qu£ de h ad s q ducentur,uti in prf miffaw
& hoc patet totUm ex præmifsis. Et itahabes artemjqùoniodo fi fciucr/s
ôylindricamfuperficiëæquâlemfphærali:potetis ex hoc teperíre cónica
^quâlerii» cuius longitudo fit ut longitudo linef curue circuli maioris. Et
quoniam ex Archímedeartemhabes^omneportionem fupcrficïeifphcræ
in circularem plani red ucendíBt ex prf mífsís patet,quoriiodo omne cur
ua>etíámfi ignores eiushabitudineyad totum inaiore circulum poteris in
reda reducere.Ethpc ars fubtiliseft, excedens circuli quadratura.Et ecoa
tóeríb/i habueris linea redam f qualé curuæipoteris tunc fuperficiecylin*
drítaetaíías cónicas cónftqüentérreperire»
, illiípheraíí æqùales.Ex quo iâ patefecit Ar*
chimedesin quadratura parabolg, quomo*
d o fuperficies illapoteft in quadrata reduci:
oftendens fuperfiçiê illa ex reda & fedíoñe
cení redanguli effe fefquitertia, ad triangu*
15 habentem bafim ipfam reda parabolice
altitudine ípfius parabolg. Et nûc confiât:
quomodo quadratu poteft in circularé dip
e ci fuperficiem5ac q> illipofsit cylindrica &
conica æqualis àfsignari. Ideó ex præmifsis
habes modû Jineâ curuâ fedfonis illius pa*
rabole inredâ reduced/: &fi ingeniû appli
cueris omné curuitatêregularé etiâfediohíá
tranfuerfalis cylindrfpôterisficredificare^
Annotationes omnífan&í»

í Própono nunc modum tradèrcj&c;
^Omnía funt aperta.Sic tamen inuenitur a d
3 tUjtríaoguli,éirculoabtófcnbendi,Gtóperea
quæ

'■

'f

'S

* Z"""'

Complementis.

quæ dí&a font in de Geometrids trañfmútatíoníbüs fit triàhiféfitimpfêiwidiame/
trura circuli ad fernílatus trigom'^em.itiferiptij.efiç'ferquiterciam poteftate,icaeric
diamerrus ad ipíum latus.Quare fi fumptafit,dupla longitudineàd>b, & f a (fia a‘c
indefinita circumducatur æqualisduplalohgitudine ada bffado4b centro abfcin.decin a e indefinîtamiæqualem lateri trígóni círculo ínfcríbendí¡quód érita d. Vri/
detrada bd: erít dupla longitudine ad a b, poteftàte uero quadrupla^ a ad d
poteftàtefefquitertia. ‘
\

2 Oftenfiq præfupponoprimó quodquinta &fexta cuin portione,&c»
Sienimbgfltefçn'fgdifferunfutexcefluseffuperbfieritexceÔusutfgportio

& erit e Í aequalis b g: Patet ex oppoficp, nam fi e f & b g fuerint.æquales de«mendô ab utrifqj æqualem b firefîdua erunc
. £
æqualia&d refidutim d b g.eft fgzigiturre“•
fîduumdeefæqualeerít f g. Ideo excellas
chordarum fcilicet efôi bf,erít ut fg porti à
Et quod quantó exceifus quo quadrans ex
cedit Quintam
excefius qpp fexta.cum
portione excedit quadrâtem plus differunt;
tanto medía.inter,quintam á féxtam curtí
portilpnefitmaiofíáí-quanto minos, mínon
Patetjppriamus b g quin tam línipam excede
, rebequadrantemjfimílíterefcum fg exce/
¿ ' dere b e quadrarite,et media ínter b g qüíñ*
cam,& efcarri f gfít b t ú.hoceft b ,r¿'ipei
-dtetatem.de ^g,dèê^fgcô.r|tïà^t-:^c<>
tur inedia Iprigitiidïne i Si detúr maípr e f
cum portione: trine eius excefius/uper4ua>
drántem erítfó¿iót'Bt illum exceffum^ ex
3' ceflum quadraritís. fuper b g^ph-ís deferre eft
necefie,-quam exceilurii qu^drántiwfúperb
g 8¿,exceíTum e.fcum f g,fuper quadrantem
~ yndemedía interbgôLmatorê.efcum por
. tipnefibí refponden.ee, quæ erít maiorfg:e«
¿ pt maior b t ü: ,Et ex opppfíto, fi minor e f
„
,ff
A ?.,\çum;portK)nf detpr:erit.çius .exceifo^,ipiw!
nO¿rriperquadrantéjóí ’mediaíntefbgÿhjînqrerri efeum portione,erít minor b
t u,Seçûndo fuppoñit;quód fexta cuiu/pprCiónc^pQtefi.excedere quadrantem in
mediéute p9i’típnís.Prpbát>quia poteft ^xcedere ín minore parteé ín.maíorí me/
dietáfe Pro quqaduertendumeft^qúqdprunesdudteeâ puneftp bad qüartam çd,di
¿unturgenerálítér qutïitæ:& dueftáeaí&páp e ad punda fedionum ín qíiadrante
ïèxtæ. y nde infinitæ poflïint dari quíntg et fexteifi mili ter et portiones dïnerforum
longitudinum. Vpde quinta qug etft prope,b c caufabit maiorem portionem quam
b gÔtfimilitermaioremfextamQuate(prbpeb ppteft darifextacum portione qug
èXcedat.quâdrântetri ínmaíote,triédíeeate portionis.Siueroquinta ducatur prope
dîtaric fexta curri portique excedere quadrantem in miriori quam in medietate por
tioníSjéft manifeftum. Quia igitur dafcur tibí iri plus,ut puta propejb
in mi/
nus utputa prope dtdabicur etiam alicufi(?ubi nec in plus nec in minus,, hoc eft
da^itutaliquafexta curti portione, quæTôÎùm exceda ¿quadrantem b e in medictate portionis,Hæc funt quæ fupporiitd^Cufa. His fuppofitis dicit: fi potiatur e f
cum f g,hdceft fexta curri porttone,üeíaiiá' 4fexta cqm portione, excedere quadran/
tem ihmedíetate*portíoriís:eritexc¿flús chordarum fcilicet b
e f,ut portio f g.
Nam fi quis dicatminorem pqf tipnè fg:éçit.(uncef minor b g .Quare media minor
erir,qtiamfie f portatur ut b gjbi ¿arrien míhbs fubftrahítúr^ éó quod exceílüs mí*
norísefcumfgfuperbg,mínorfîtquamexcellas efcumfgfuperb g.Et quia éx;

‘HHh $

¿eífus

iof4

Dé Mathematicis

cefíus minortmínüs fubtráíictUr ad habendum medium
hoc eft fmpofsibile,
quod fub trahendo minor epi; mediLïmfiatminus quam fubtrahendo maiorem;Hic
fupponit mediam quadranti pqualem effçquam medium fijpponir effe fex cam cum
medietate portionis. Vndefubrrahend o medíetarem t g fît media#Sic fi dixeris diffe
renriam chordarum eftç maiorern portioneierite fmator b g.Et fiemedia eric maior,
quam cum e f eft æqualis b g.Et ad mediañi habéndam inter maiorem e ficum f g QC
b g:eritfubtrahendum pluiquam medietatem f g,& hoc eft im pofsibile : cum me/
dia prius poft ta fit exfubcraèh'one medietatis fg.Nam tunc maior fierçtex fubtra(ftíonemaíoríSjóÉ minor ex fubtradíonemínoris3quodeftímpofsibile.S¿ igiturme
dià fiue quadranti arquafisffft ex ftxta cum medietate portionis* hêcèfle eft excçft
fum chordarum aequalem eílé pohioní,0¿ fextam quihtæ æqüakrri êïïè,quod iuïcià
tentum. AdmiflisfuppofitionibuSjConcIudit de Cufa3ef cum medietate f g, æqua«
iem effe b e areuf quadrantis.Sed hic duo ômittunturjunum uidelicet3quomodo fex
ta & quinta inueriiri poflunt Secundum qùomodofîttranfitus à maxima fexta qug
erit chorda quadrantis cum portíotie réfpondentefquae eft ut quinta) ad minimam
/ Textam quai erit reda duda apiintfto b ad pundum d, cum portione fibi refponden
te per omnes redas inter mediàs.Quôd ft non fit tranfitus;riec formatés erunt fuppófítíónes fiue necefíarm

J Ex his feqùitur circuli facilis quadratiira. nam medium. & c.
qf Sequitur etíam quod fi b e sequatur b ftqudd in circumuoiutionei
Patet : fit
b u gqualis b h qug circumuoluatur fimul cum ab termino a fixd: deferibet conicam
cuigs fuperficies aequabitur fuperficiei fphgrali ex curua b e.Nam didum èft ín 1 i te
ra fupèriore fub nota ocftonartj cylindricam exb c fuperficiemjduplam fcffe tirculd
bafi^cum b c aequalis fit a b.Quod fi'refta bd circumducatur : conicam aequalis fu*
perfiefti cylindricae deftribet^quia longitudine dupla ad bc. Et omnes intermediae
dutftæ â puntfto b ad reeftam c dtconicas fùperficiesdefcribeht æquale§,ut ibidem di
<ftum eft.Modô cum fupponatur fuperficies femifpherica gquatiduobus maximis
circuli s,gquabitur etiam prædidis íuperfícíebus.ex quo patet intentum.

4 Adhuc aliter rediaquadranti equalis ; hoc modo reperitur. Si linea
ftxta cum portione quitltp lincg pqùahtur quadranti:ea$ inter. & a
:

.4
1

c

5

Ijf Quatuor fupponit. Primo qhod fi reda
de b ad medium d c ducaturiportio inteçcurüâm & quartam(ut duda b t u) erit t u inter
portiones breuiffimat&quod continue.infra
dCfupra augentur, eft uerum quôd eftbreüïfc
iim'à-,de quod augentur infra ¿¿ fupra:Seçun
dô fupponit (extam cum portione illa, ut eft
è t& t urtiaiorem effe quadrante b e. eft eti*
àm uerum. Tertio fupponit,quôd poilitdari
feXtam cum portione fibi correfpondente^
æqualis afcui quadrantis.Et hoc fie demon*
ftrarét:qaiá datur ubi in plus,ut in e t cum i tl
& übí in minus,uti ine r çum r s, cum r s mi¿
norfitbr.Igiturdami alicubi,ubinççih plus
neçinminus.Etubtéunqj hoc fuerit,heceC
ft eft fextam cum portione aequari arcui qua
draritís5qüod eft intentum ♦ Quarto fuppo/
niGquôddeeuerfusbffextæ cum portioni*
busfimul, continue augentur : licet portio*
hes etiam minüantur.ÔÔ hoc uerum eft. Nani
íraho b e 6¿bdí erit e b maxima, & b c eius
portio.Sicque e b cum b qerit maxima ftxta
cum

Complementis.

ioh

çum portioned fuero cum fd,míníma erit fexta cum portíone.Vnde á mínima fex
ta cum portione ad maximam fextam cum portioneneceffe eft continue augeri fex
tas cum portione. Dicitur enim e bmaxifnafexcaiquia eius quinta minima eft, ca­
ret enim quinta,curri b c portio fit. Ate f dicitur minima fexta:quia eius quinta fcift
cecbd,maxímaquínta.Sícut enim minima quinta maximam ponit ftxtamuta ma*
xima quinta minimam fextamponet His (uppofitisibene concludit de Cufa .Nani
fi ponatur e p,aequalis p qierit per fuppofítíones,fexta ep curri portione p q,ut cur­
ua b e Patétfîcinam quæcuriqj fexta cum portione dicetur çqualis arcufteft necefle *
portionem fextæ æqùàri.Sitigitur e p ÓÍ p qutcurua b e.Si quis ponar e p maiorem
p qterit igitur ép maior medietate quadrantisJDetur aliqua fexta parte æqualis me
dietati arcui,& fit e r fextajeius portio r s,eft maior p q,per primam fuppofitionem.
Erit igitur er & rs maior arcu quadrantis 8C tamen fimul funt minores ep & p q per
quártani iùppofitionem que ponuntur çcjuàri quadrantt.E t ita minor fcilícet e r cu
is, eflet maior e p cum p qfquodeft !mpofsibile)cum ep cum p q maior fit: non erit
ígíturepmaíorpq.Sícfidixerisépminorerrií tunc e p erit minor medietati qiia/
drantis.cum ¿ p cüm pq per hypotheftm ¿qualis fit arcui quadrantis. Detur igitur
maior fexta æqualis medíetatíarcui qúadrantís:6¿fitet,cuíus portio t u eft minor:
igitur et & tufimul,minores furit arcu quadrantis, SC fic minores ép & p q fimul
8¿ tamenfimulfunt maiores e p & p q,per quartam fuppoiitionem Et fie maior fcilicet et cum t u,effet mínór minore,fcilícet e p cum p q,quod eft impoisibflé: Nôti
igitur erite p minor p q,fi e p cum p q fint ut arcus quadrantis. Vnde pa tet íntétum.
Debuit(utínprgdidarefolui¿one)démónftraredeCufa,quomodo illa (exta cum
portione innenirí porerunt.Et fimílíter,quomodo fit tranfitus â maxima fexta cutri
fua portione,fcilícet e b cum b c,ad minimam cum fua portione, fcilícet e f cum f d
jper omnes medias.Hoc eft,quôd datis omnibus' fextis,cum fuis portionibus inter
e b cum b c et ef cum f dtplures non poterunt dari medig inter e b cum b c ficé f cum
f d,quæ fcilícet fint minores e b cum b c,SC thaiores e ficum f d.Sed hoc non uidetur
ita effe.!} uda íntellígatur reda,a pun (ftó b ad quartam lineam fcilícet d c, fic. quod
non câdâtautcadereualeat inter eam,&b c aliam :erit proxima minor poft b c. Si/
militer fua fexta ei correfpondens íntellígatur,fie quôd inter eam & e b : non cadat
alia;Si fiat tranfitus modo præmiflo,non poterit afli gnari reda media inter fextarn
cüm (ua portione,inter quas mille cadunt fextæ cum portíonibus.Sed quôd fic ,pa
tet:fumo illam fextam quæeft minore b,ad quam iungo b c:erit reda illa mi­
nor eb cum b C,maior illa ftxta cum portione,quia ad illam fextam iunda eft maior
fua portione,fcilícet bc.Vnde fequitur,quia non fit tranfitus â maxima fexta cum
portione ad minimam cum portiorie,per omnes interriiedias redas: erit ordo tranz
litus iftius interruptus. Ideoqj uidetur non eflenecefiarium,quod dabilis fit ali qua
fextácumportionefibi refporidente,æqualis arcui.Etfi deturinonideo eft,quia in
plus & mirius datur ♦ Nam ubicunquæ adducitur plus minus : necèfle eft ad
concludendum intentum , fcilícet quôd fit femper dabíle médium prop o fi tum,
quódfiattranfitus à plus ad minus, per omnes intermedias indifferenter * Proptereá non fequitur, fit tranfitus ín ordine fuper partientium,à fuperbipartiente
Septimas minoré fefquitertía , ad fupertripartientem feptimas , maiorem ftfqui/
tertiaÔt peromriés medias (uperpartientestergo per æqualem fefquitertiæ. Quia
ridhfïttrânfitusàminoread maiorem peromnes dabiles proportiones intermediaSjquænorifolüm furit fuperpartientes,fed
plures aliæfunt,inter quas reperiatrir
ftfquitertta.Similis obiedio poflet adduci ad præcedentem refolqrci onem, quæ fit
per fextam cum medietate portionis. Nihilominus fiueueræ fine fiue non zfubrili/
ter tamen admodum funt à de Cufa excogitate. Neceflario concluderet igitur in­
teritum fuum,fi omnes fextæ cum portionibus à maxima c b ad minimam' ef,conti*
riuêéflent omnes intermediae inter maxim am fextam cum fua portione, & mini/
matrifextam cümíuáportíoné.Nam recia curuæ b e æqualis eft una intermedia:
cum fit minor e b cum b’c>& maiof é f cum f d:£¿ fie reda æqualis curuæ b eæqualis
HHh *
effet

loftf

Dé Mathematicis

eflèt alicui fextæcum portione.Vnde penderet, quod fexta æqualis effet portioni
ut monftratum eihSed datis duabus quibufcanqj fextis çum portionibus,fic quod
ínter éas íntelligatur nulla fexta cum portione cadere:nihiiominusaflígnabilis eft
tedia,quæ erit minor maipre Texta cum portione,& maior minore fexta cum*por«
tione5uídelícet illa confeda ex minore fexta ,cum portione maioris. Vtfi data fit e
t cum tu,& afta fexta minor ea cum portione íntelligatur, inter quas nulla alía fexta
cum portione cadatrdíco illas non effe duas continue intermedías,ínter e b cum bc
e fcüm f &cum cadat inter eas alianiid dicet confeda ex (exta minóre e t,8d pordone tu.Ex h is patet,quomodo omnes fextæcum portionibus , funt difcontmuè
mediæ intere b cum b Cj&efcumfdÆk ratione difcontinuationi%noà erit in conueniens fi reda æqualis arcut b e,non fit una fexta cum portione. Étcaufà huius dffcontinuationis eft angulus b cd,&curua b e.Nam omnes red^æ dudæ à pundo b
ad redam c d non funt connue intermediçinter b c minorem et b d maiorem:Nam
fi íntelligatur reda duda à pundo b add c fie quod nulh pofsít cadere ínter b c,¿£
dudam,quæ pofsít duci à pundo p ad redame d,non eritilla proxime maior poft b
Cjfedinfinitæcaduntinteripfarn&bc.quodpateLNam fiangulusé c d minuatürt
minuetur & duda,manente.b c.Et quia infinite poteft minui angulus ec d: infinité
maiores b c âf minores duda cadunt inter.b c,& dudam,8d ultima erit quæcontin­
get ec.Et ideo omnes redæ quæ duci poflùnta pundo b, ad redam e c fi ducan­
tur : erunt omnes continue intermediæsquædarï poflunt inter b c minorem &eb
maiorem. Et quodibi didtim eft dé fexta cum portione,idem dicendum eft dè
fexta Ôé medietate portionis Quod fi omnes fextæ cum medietate portionis, inter
maximam fextam cum medietate fuæ portion is, Sé minimam cum medítáteportío
niSjfint omnes,intermedig: tunc reda arcui quadrantis æqualis érit ut fexta cum me
díctate portionts.Sedquia hic tranfitus non eft,continueper omnes intermedias,fi­
cut nec per fextas cum portionibusideononeft necefle quod reda æqualis arctfi
quadrantïs,æquetur fextecum medietate portionis, Sed de his hadenus^

5

Ex hac iam diña inuenti©ne¿

quia àrcus h kcjfunt 24ertiæ arcus quaT drantisjeritutertiaductumarcuum quadratti
tium & t fexta quatuor arcuumquadrantium
q Erit igitur medietas arcus tertie partis circum
ferentiæ círcujñEt ideó h o eftiémicíi ordadd
■
plicisaícfis h k c,quía duplicatus facit arcum
c tertiæ pártís.Síttu æqualiscufuæh c,ôékc
chorda æqualis medietati tu, fimiliter hræqualis k c.Fado a c indefinita quantítatís}Sí â
pundo h,traho per ji.primi Euclidis æquidi/
0 ftantem ad a c indefinitam, QC fit h p. Facio
tranfireais aliquo pundo in b p fignato (qui
f fit s)rcdam ad a c indefinitam,fic quod tran*
fea.tperr,quæ fitsrqfita tamen quod duda
redaâpundo hadpundumq,fit dupla lon14
b
.
gitudineadhs.DidtdeCufe cylindricam ex
Í1 s equaîem efle fuperfîctei fphçrali ex h k c deferiptæ. Vt fi h s cum h o termino o fi
xo circumuoluatur,cylindricam deícríbet,cuius femídíameterbafis erit h o, Sé alti­
tudo h s.Et notum eft quod conica exh q defcnpla,fuperfidem æqualemhabetfuperfîcieicylindricæexhsdefcriptæ.Quarefuperfidd fphærali ex h k c.deferiptæ,
aiïïgnara erit cylindrica S»¿ conica fuperfîdesæquahs.Qupd fi duxeris à pundo h
ád redam sqæqualem tp:ex ea coniçam deícríbes fuperfidem, æquajem cylindri­
cal ex h s, 6éconicæ ex b k,per íam dida in litera præcedéte fub nota odonarifiquare
&gquaiê ïph¿rali fupérficíeí excuruá k h c,âé ipfius conice lacus æquale etít curu¿.

Et

Complementis;/

1057

hæc litera ex oppofitopræmiffçIiterædemonftrarepofletdeÇufa ficieo quôd que
funtde arcu quadrantis,de omniarcu ín analogia intelliguntur.Nam ü ponatur h k
eloco arcus quadrantis,erit h o prima linea4h s fecund a>o q tertia,f q quarratfup*
ponendo femper quôd h s cylindricam fuperficiem,fuperficiei fphærali ex b k c de*
feribat æqualem,S<quôd h q conicam faperficiem alq s æqualem.Ingenio fextam aiqualem portioni, quæ fit ck cum k r. Vnde per præmiifa ck cum k r, æquâles îlmuï
erunt arcui h k
erit hk r quinta,c kfexta:partio uero erit k n Vnde ex oppofi/
to confiat,quomodo habita recia aequali cur,uaç:inuenitur cylindrica A conica fu/
perficies æqualisfpímalúícílícet faciendo medietatem redtææqualis curuæ chorz
dam,uteft c k,quæeftæqualis medietati tu.Deinde ducendo â pundo mobili iciîi
cet h reâam,per termina chordæ extra arcum fie quod qug extra ejrit,æqualis fit me
dietari retftæ curuæ æqualis,ut eft h k r,cuius k ræq halts eft c k.Ex hoc habeturjfexz
tac k cum portione kr adüwicemæquales,& fimiil æquales curuæ.Quare (¿reí­
da duàa â pundo fignato in hp per r,adreâam a c indefinitam quælit srq,fir
h q longitudine dupla ad h s : erit h s latus quo cylindrica ftiperfîcies œqùalis deferibetur fupcrficiei fphærali éx curuah k c et h q latus conicum erit fuperficíem íp<
æquaiem deferibens. Et hæc aperta fünt3fi quædiâa funtin præmifla^dnfittantur
uéra. Sequitur.
.
C Etira habes artem, quomodo fi fcíuérís cylindricam (upèrfîciem fphærali æ/
qualem,poteris ex hoc reperire conicam æquaiem cuius longitudo fit longitudo
currat: ep fcilicet modo quo iam præmifimus, per inueñtíonem lineæ fextæ cum
poftione,quæ inùicem fintæqtrales,ad habendam retftam curuææquaiem.Qua ha
bita,facile conftitueturlatiis cdnicum,qtiod deferibet fuperficíem fphærali & cylin
dticæ æquaiem. Sequitur.
,
,
4T Et quoniam ex Archimede artem .habé.sJllad tangit de Cufa, in desperfectoneMa thema tica dicens. Abfcííionum fph^rg híabítudocurue fuperfícíeí ad rccfiam
bafis,eft utlineæde zenith ad centrum bafis,cum femidiàmetro bafis,ad ipfum fez
' triidiametriim bafis.Vnde ft circulus darètur,qui ád círculumex o h,fe haberet ficut
fèhabeto ccuniohado hloQgirudinèîhicpircuïus æquaretur fuperfídeí fphærali
- ex h kc,prout explanabimus fio loço,Quomodo fiero A rchi mí edesreducá níg no/
ramus,nonenim liunc locum uídimus.Sequícur»
.
éjf* Ëtex præmifiispatetiquomodoomnem curuâmsetiam fiignoreseiushabitu/
dínem.Hoc modo ftatím præmiflbjcognofcendo latus cylindricae firperficieí æqualis fuperficíeí fphærali ex curua.Et fié,ex antehabitis habere poteris,Primp^habea scirculum fuperficiei fphærali æquaiem,per habitudinem lineæ de zenith a centro
bafis cum femidíametro baits,ád ípíam fernídía metrum. Deíade illius circuli retripe rédám quadranti æquaiem, deferibendo re&angulam æquaiem círcu­
lo. Gonftítue rurfus fuper æquaiem circumferenti^ circuli bafis redangulam ^ae­
qualem priori rcdïangulæ,&minuslattïsîerit cylindricum latus:quo habito, ftatim
reduces curuam in redam æquaiem modo premiflo.Et exempli caufa,fit data cur/
üa h ctcuius habitudinem ad quadrantem uel ád totam circumferentiam ignoro. Vi
deo in quadranceffi minor efttfi.maioqrecipio partem,aliquotam ) quam iuperfici/
em fpheralem defcribit,notando lineam de zenith per o c,& femidiamçtrum bafia
fcilicet ho.Inuenio circulum qui fe habeat ad circulum ex hojfi cut co linea fie ze<
nitfi cum h o femidiámetróbafis,adh olongitudine,fic enim habebitur. Sumatur
pers.fex£iEuclídís,médíápropórtionáiisíritérc o cum li b ,&h o -:8¿ ipfa erit (emidiameter cirçuli,æqualis|fuperfîciei fphærali.ex h k c. Nam ipfa femídíameter
&d h o,ft habet poteftatetficuc c o cum h o ad h o longitudine., per corolaríum i 17.
fextt Euclidis. Rurftis,, illius circuli ínueñtí quadrantem in redam æquaiem
refoíuo,ln quam duco diametrum, Sf fit rêdïangula æqualis ¿pfi circuid 4fine fu’,
perfícíeífphæraliex h k c.Deinderefoluó circumferentiam circuli exh ó ,ín re>
âiam çqualemtfuper quam redangulam deferibo equalem prioríjfcílicet que æquÿ
Ms eft (uperfícieí fphæraliex h k c.Sic ením deferífietuñ quadrata* redangulám^

io$8

De Mathematicis

& iungelatus adredam «qualem circumferentiae circuli exh o:& perio fextiEuclí
diSjinuenias tertiam continue proportionalem poft latus quadrati (quae erit minor
latere quadrati^ fichabebis tres continueproportionales.Vndeperi^fexti Eucli
diSjteátangulum quód fub prima fcilicet reda æqtiali círcumferentix circuli exh o
tercia quæeftinuèhtaæqualeèftquadratôexfëcùndaÆtficconftituereuales re
dangulam fuper re<ftam,«quálem circumferentiae circuli exh Ó,&minus latus illi­
us redangulæ,quodeft tertia continuepropoftióhaliSyeftlatus cylindrical aequalis
fuperfîcïeicuihfupérfîciefphâeraïiexhkcjôifîthsi Fado ac indefinitam,& ium«
pta dupla longitudine àdhstfécünduni quam circinum extendo & pbfito pede cir
cini infi circumducó.Etübi fécat a c indefinitam,pono qitraho h q erit h q la tus conícumjtráho s qtôffichabeb op rim ani lineam ho,fecundamhs,teruamoq,quar«
tam s q ;Ínuenío ddndeiextam «qualem portioni fuæ,quæfit c k cum k r-é¿ ¿píse
fimul erunt «qúaies arcüiígnótOjhoceft ignotæ habitudinis fcilicet h k c, Et i ta de
omnibus dicendum eft.SequituriEx quô iam paiefecit.Qui Archimedem uiderS&
facilius quam nos dehac litera indicabuntjion enim Archimedem hic uidimus.

T^Olo hunc ínueftigaré, qüomodó per lunulas quadratura circuís
\ / ínueftígetur:quam uiam ueteresfruftraattentauerunt.Et eft in ten
w tiou’n ter latus polygoniæ círcúnífcríptúm circulo, &C latus poly*
c
"
; ; ... f goniæ ín^ríptum repetiré lineam, quæ
X.
fecet lunulâ,ita quod triangulus rofti*
jinealisæquetur poftiohi circuli, cuius
f \
/ \ ille fuerit arcùs.Puta efto,quód fuper a
/
X.
/
\ centro cif culibcarcùs fit quarta cir*
/.
y.
/
1 cumfëfèntïæ: chief laths tetragoni cir*
j
! cumfcfibatur,lineis a f & a e tradis,
I
I c b linea fit chórda fiue latus tetragoni
\
/ inferipti. Volo fîgnafe liheâm inter e f
\
/ &bc,quæ fitik,quæfecetÎunhlarhlm
mita quod fit æqùalis portionibus b il»
.
_____ & c k n; ut a i k triangulus, æqüetùr a b
me portioni circhlú Pro cuius inueftí*
gattone ítipponó ¿ latus ínferiptum effe miniis árcu, & círcumfcriptum
maius: & plus maius qùàm infcriptüm ríiihus; Secundo,quód duæ lincæ
cadere poffunt inter latus ihfcfíptiim 8c cíf cumferíptum, quarum una
æqùetùrafcui:&aliâ æqùettriangùlumre&àrigùlùmportioni circuir. &
uocetur prima,qùæeft latus ínfcriptuzfecündá, quæ æqùatur arcui: tertia»
quæ æquat triangulum reâangulum portioni circulari: & quarta,qugeft
latus polygonie cifcufcript^Æertiofiipponojqùôdill^ quatuorlinepfic
fehabéntjqüód quando unà crefcit omnes crefcut: & qúado úna décfefcít
oës decrefeut,nam ad augmenta únius,íeqúítur qp 8¿alíáaúgéatúf,Quar*
to, q? quatb magis crefcut, tanto magis differut: & qua to magis décrefcut»
tato minus differut. QuíntÓiq? quâto magis differat línep,tan tó plus dif*
ferunt potentiecaru.Ex his ficargumentor. Quanto quarta maior, tanto
tertia

Complcmentis.j

1059

tertíá maióh & differentia líneamni & pot^tíarutnxarum tn a¡o t « Síc
quant íbecundamwr, tanto prima máíor^&C differentia lineatu S¿ ppt^ti
tíaru earum maíon Síc quanto differentia poten tiair LÍt'quartae& tertjg ma
íor,tantb fecundæ primæ maior,.& differentia illarum differentiaruni
maior. Quare quanto quarta maior, tanto prima maióf;8¿ differ en tiæ po
tentía rum ípfarutñ maiores: & differentia differentiarum quàrteb & tertiæ
ex pna,fecundæ. 8¿ primæ ex alia maiores.
y'
a Secundum igiturhabitudinempotentiarum qiiaftæ & primæj fe ha*
bebunt differentiæquartæ&f terriæexuna:&fecùhdæ& primæ ex alïà>
Itafcilicet,quod fi potentia fecuhdæ eft maior potentia primæ un âliquà
quantitate, & potentia quart r eft dupla ad potentiam primæ : crít poten*
tiaquartæ maior potentia tertigdn dupla qüantítate,E t fi eft alia habitudo
poteptrariim quarts &C primæ: alia eft habitudo quantitatum talium diffe
rentíarum.SiuegaueriSj&dixerfo habitudinem poterttiæ quartæad po*
tentiam primææffe duplam,§< nonexceffuum’poteritiæquareæfup^rW
tiâmadexceiTum potentiæ fecundæ fuperprimam , fed qubdlcxceffüá
potentiæ quartgíuper potentiam tertiæ fît ut tría, 8¿ quod exceffus poten ■

tig fecundæfuper potentiam prïmæîîtut unurtî: hoc dico implicaré con*
|radídíonem»Nam feqiií tur, quod prima & fecunda lineg funt fnínores
&æqiialioresquàm prima fecunda,quæ fîc fe habent quod differentia
eft medietas.Quantb enim differentia exceffudmriiinor:taritblínegfimi*
lioreè&mindrés.Etcumhocffequítur1quodprírria &fegündáfíní maío*
lores quam prima S¿ fecunda,qug differunt in mediétáte differentíe quad
te 8¿tertigi Nam quanto differentia quartg &tertfg,magis excedit diffe*
rentíamfectíndg &Ç prime: tanto fectfda & primi funt maiores, & ingqua*
liores.Erunt igítur maiores primis & fecundis» ubi differentia ¿ft mèdié>
tas: cum differentia ponatur lina tertia differently qüartg terti g, Sic er ut
¿ñajores & minores,firrtiliorcs& diffimiliores,qiibd implicat, Simile in*
conueniensfequitursfi poneretur quod differed tíáfecundg 8¿ prímg » fo*
fet maior medietate differentíg quartg 8< tertig: & hoc inconueniens fequi
tur ijnomníbusj(ihabitudo exgeffuum poterítígqüartg fupér tertiam
fecundgfuper primam dícatur alía, quam potentia quaftg fuper póted¿
iiampriniæ. r
'■ ■ '■ ,
1 s
5 Si igitur hoc medio uólúerís lanula abfcindereffetf circulumqüadírare,'
fic facito, 8¿ fit ín tetragono.Eftp igitur quód füpçr à eéntrd,b c quadraris
fitdefcriptus:trahelineas federes deai per b c iridefinitg quantitatis^
Trahechordam b c, & latus círcumfcripturi* e b f,& íri b tarigàt ârcùm;
Trahefehiídiarnetrum á o, fîgna dèindefecundaïn liñeam gqúalem arcui;
qug ponatñr effe g h: & ubi fecat a o pónatút í. ÍDeíridé fi gnetrit ierííaí
lineaqug’fîtk 1:8¿ ubifecat a o ponaturm.Síígítúrtertiafcilicet k1 talísí
eft qübd éius poteritíaeñ ín dupla quantitate mirior potentiae f poteft
' ~
.........................

ioèo

De Mathematicis

tiab c potentiag h.Et cum hoc id quod fit ex duâu ao in i Keft æqualed
quod fit ex duflu à m in ni Lhabes intentum: fi nori,uaria quoufçp eueniec
f
^Exemplu inhumeri s Æftbqübd
* ao femidiameter fit7,cuius qúa*
s dratum49,eritbcradix,de58i&
\ ef radix deijMEito igiturquod
g h ponatur 11» erit eíus quadra*
I tum 121. à quofubtrahe ^8 ¿ma*
tient 23.Dupla huius, fcilicet 40.
/ fúbtrahe de 196. manent 105^ Si
dudlio 7.1’n 5: cum dimidio<qua
retur dueftiohi medietatis radicis
de 15 o an fe, fiüe a m in m 1 ) quod
idemeft(cumamfitutrril )ttinc
haberes intentum»^ ml -duplicati effet cofia* quadrati æqualis circulo,
quarta circumferentiaê‘efleciiiSed fîbèhe; calculai repeles ii. parum
a
__
ç
excedere»
• .
T"
T
TI
* 4 Eft autem aliquantulum
x.
......
difficile in praxi reperire bas ii
r\jn
beas medias fecundam & terti
in. ■ . •?? . ■■ - •■ .. oloL-:
Xtç - •'
h
am» Vnde pro alleuiationela*
T— ----- MV— i borisfic facito: fa c lineam a c
xlfcfc • ■
SI- -jj quæ æquetur7♦ femídíámetrís
’
cuius mediani fit b: tra bé or*
■ xc
thogonalescd & he, 6c fit d ë
— •• • uta CjSóebíitab/TfahéiíiW*
x_
am a edifigna in edfemídiamé
\
trumi&fit c fíat fehiidiamctel
,
;
mediétàWÎii chordæqua*
, dràntisfigriâinbé: &fitbg uí
medietas chordae arciís ^y.adrántis¿éaheláhiéam f g.Etquíá edeft poten
lia cf radiciseíus, éC bg radix b e: tütí c ínter be &c d ¿piarepotentias me
díetatüm mediarum linearùm,fecundæ fcilicet & tertiæ.Piita fit pcieritîâ
medietatisfecùndæüt ik>r& ubifecât fgyfignal: & ùideihqùantùm i k ex*
ceditbe,8(fac c di|idyp|p'.excedere tertiam, quæ fît m h5itaqùbd cd ex*
cedatm níndupíá quantitate, quæi k éxeèditb e, & ùbimnfecât f g,pôhe
©•Situnçéx duétu mbínfeidem eûeftiat>quodexdu&ít femídíametriînl
i habens interitum m b duplicata érií cofia quadrati cïfcüli: Si hon}ba
ríaquoufcp ¡eúeníeÉ^íflcwiínquadránt^bperátus es i pfóportíóñabilitér
poterisin alijsarcubus^ríóribusattentis operari, '8¿ lüriúlás abfeihdere,
& circulum rcíiiiíncáirc#
r
Annota^

«L-

• jr

......

’1*

‘

:

■ ; -

.

-

-

Complementis.
T

• „

;

AnnotationesomnífatiAi.

lOíl
......... ,

, 7.

, Volo nunc inueftigare,quomodo per lunulas quadratura circuli,

Hippocrates perlunulas quadrare uoluit çirçutiirn^fimilitér S¿ Antiphon.Dice

bat enim Hippocrâtes,arcum ï m n çquari çbordç l m.$uia dug furit linèæ ab eo deni'
pundo ï c du&æ,& in eodem fcilícetn terminatæ:idco di ceba t ¿quajes Sed folum
efthoc uerum in redtistomnes quippe re&ae ab eodem ¡fundo edttdi,& in eódeni
terminatae funtæquaîes:Vnde inferebat,circumferentiam circuli arcjuari ciircumfe<
rentier polygoniae eidem infcrípt^.Antíphon uérq inlunulis triangulos duorfi gqusi

liumiaterumconftituebarjuoleastandemper huiufrnodi triangulos peruenire ad
imutn,quiaequareturlunùlæ,quod eftimpofsibile:curn fupèrficiddiuífibílis fíe iti
infinitó omnis talis triangulus lunula fit minor. De Cüfa oftéridetë nolens,quo­
in odo id pofsit fieri: qüinq; fuppofitionespræmitdt.Primo fupponit^quod latu^
circulo infcriptum,minus eft areu,ut b c chorda fine latus quadrati,minuseft arcti b
tn c, ut prias monftratum eftiSede flatus circumfcriptum, maius arcu b mc,6¿ plus
, eft maius quam In fçriptû minus :hoc eftex*
£
.
m_________
f ceffus e f fu per b m c arcum,maior eft excès*
fd b ni couper b c chordam.Et hoc eft uerum
nam fl a m bis fit ¿.erit e fs» quia longitudine
duplà ad a m. Et circumferentia circuli, èht
minor29,01 dicftumcft,ent igitur b m c mi\ rion^cum. i .quarta longi tudine.Et exceflus
y e f iupçr b ni c,maior erit uho cum j ♦ quartis
j Similiter il e f fit ? Jongitudineterit b cîongitudine maior g.cum.i.tertia,cliîus quadratus
2
j eft4o.cum i.noria,S¿ b c potentia eft.40.cpni
/ infecunda eu potentia fubdupla fîtad e f quæ
/ • eft potentia a t.Igiturexcèflus b m c pofita u<
/.¿urn i.quadrata fuper b clmínorérfe n.duo
decimis.Eft ením èxcefliis 7.cum r. qüárta fu
per <r,cuirhjtertia,ut 1 r.duodecimo. Et cund
,
, . „.u linum cum j.quarrisfquifaciunt minus cfc ex
ceflum effiipèr b m c)íín¡tpiuf¿jj iudiiódecímg, quæ funt plufquàm exceffus bjm ç
îupçr bc:i fortiori efplus excedit b m ç«quâ bm c excedat bc.Si uis illos exceflus
referre ad proportionem e ti arti uerum er it,ut e f ad b m c; maiore feruat proportiohe,quamb m c ad be i uti proportio ÿ.àd 7. cúm1. qua rta maior eft,quâ proportio 7.
éum uquarta.ad cüm,i tertia. Quare á fortiori è fad b m ç,maiorem feruat prop or<jtiohem quam b m ç ad b caecando fupponiGquod du^lineç cadere poflunt inter
latus iriferiptum círcümícriptum quarum uqá æquetur arciii, altera gquettríangulum.Patetipofluntdárí maiores & minores,quare &sequiíes3cum tranfitus ama
ïbré fciîïcét e fad minore bc,fit per ominesintermc?das3ígíturS¿ per equates. S¿ hoc
ùerum.Sequftur.Vocetprima,quæeftlatusinfcriptum,uteftb ç:fpcpnda qua:æRuatur arcui,fit d gîtertia qu e sequat triangula rediangulu portioni circulari^ fit
1 ktcjúartálatus poIygoníg'Circufcript¿.S¿fit eÉTertfoíupponit,qcF illç quatuor Íí, fiçç iic ft bàbët,qp.quâdo una creícit o mnes créfcótfet quâdq uria decrefcít oes ^écrje
ícSúút ehim crefcat fimul,necefle eft ut angulus è a í fiat mïfiqrçmanifeftû éft 0|rine£
fimul 4ccrdçèré,tio tamen omnes ^porrtonabiííter décrefeer aut crcfcétiíblqériíqi
quartafcilicetefimmbbilíseritínfuafediípriéau.t augmetatíofie.Qmries ueroreí¡qiftmoUeri.babetrieceffe.Cftenimangulus ea fefficieturmaior:defceridçt prima
fcilicet cfiorda/ecürida æqualis arcui,tertia æquaris pqrtiorierp circuliJdeô fioçt
tantum crçicêntpropórtíonalíter3quantúni e f,& eçônùèrfp,çum angulus fîgç mítior afcendentldeo non tantum decrefcent proporti,onaliter quantum e EQuarto
fupporiit,quod quanto magis crefcunt tanto magis differunt: et quanto magis déctCKUnc ùrito rtiinris differurit'Hôc eft maritfeftam^um guantô chordá tórior. eflk
*............. : "" •'''
■
‘~
; :
íánéo

.

io ÿi

De Mathematicis

tanto maioreth arcusadipfamferiiatproportionem(ut dtôum eft)& «contrario.
Quinto iupponit,quod quanto magis differunt lineae longitudine, tanto plusdiffe
rant proportiôriaÎjcer’îHoc enim non effet UerumiEx his fie ârgumëntatur. Qúárie
to quártaíef(ci1ícét)máíor itanto i k teftía maior (non tamen prÓpbrtiohalitér)-8C
differéritiaíínéarumjhocéfteXcéffuslphgitúdíñum^tdifferéntíápofentíariumjíio^
eft ijuadrá torum mátohSíc quanto differenti a potentiarum qüàrtæ tertiae înafot
fcilfeeté
i kttantp differentia potentiarum d g $ b c, fecundae fcilicet
primat
maior8¿ differentia ijlàrum dífferentíarum,fiocéft éxçèflùs illorum exceíftMidí ma
lOht^rèquàntôëfquàrtamaioritantpprimab c minor & differente pb^i|tS>
runi ipfarürii minores. Ët differentia differentiarum quate ôfterteexrinajfcificëc
ef &*ik,0£fecuadx&primaefcilicetdg&bc€xaliarnaiores,hon tamen propos
Cionaliten
2 jffSécunduni igitur habitudinem ^otén• téntiaiumquartgÔC prim^febabebbüitdiffe
o
f rentiaef&ilqquart^ôdtertiçexuhaîôCdg
& b Cjfecundæ ¿¿prima: ex ali a í Ita fcilicetfe
potentia d g fecundabit màiot potentia b e
primp in aliqua quantitate; & potèntia ¿ f
quarta fit dupla ad potentiam b c prim£; erit
potentia èfqUartæ,maior poten tía iktèrtia^
in dupla qüániítate:floc èil maioi qüàm po­
tentia d g fecuntemaio| fit potentia b ç ptâ(mæ.Ac fi dicat i fi pqienfiaè| quate fitdiipla ad potentiam b c primat, ita exceflus po
tëniip efquartae $fuper potentiam Í k tertie,
ad excèflum potentiæ dg fecundam^fuper
pótent|áBcptim¿.Híncíéquítur.
Et fi alia eft habitudo potetiaiuíri ê f quar
tat>&beprímadalía erit habitudoqiiantitatum talium differetiarum hoc eft excefluum»
Si fiegaueris,8¿ dixeris habitudinem ^terite ë f qùdte, ad potentiam b c primae
effeduplam;& nonexceflum potentiaeeFquate fuperpotendam ik teriiæ,ad ex?
ceffum potentfiêd ¿fecunda* fuper potentiarh b c pnmæ,fëd quod excefius poten­
cia e f quàrtæ,fuper potentia iri i k tertia fit ut tríájá quôd dtceftus pocënrii d g fe*
cundæ fuper potentiam b c primat utunum : hoc díco implicare cóntrádídibnem*
Nam fëqiiiturjquôdprimai fecundalinèa pet tepôfitaèïunt minores S¿ aequalio­
res qüam prima ÔC fecunda,qii^ fic fe habentjqüôd exceflus pqtentiaíum eft medie
tas èüééfîus potenÜarff terríae quartae. Quâtô enim differentia minôrjtantô lïnéae
funî fiifulidres ôi minores perqüartâ fuppofitionejmôdo exceflus fecudeó¿ primg
ut pptiis mïrtoreftjquâ^fieffet medietas exceflus quartg & tertig,ÿ eft uttriâpér ne,
Et^pptercaexceiiusÎecSdæ&'primxjeritut i.tërtiaexceflùs quartg SCtertigperte.
Et^riuiçuhoc fequítur,quôdprima 0¿ftefida funt maiores,q prima et fecudâqug
diffenint in medieta te differente qua rtæ & tertiæ.ISIâm per quift tâ fu p pôfitiôncm ,
quantô differentia quañg êtfeftïg magis exceditdifferentiamfecundgâf pr&g:taá
cd fecürídá & prima funt àiaiorës 8¿ inæqualiores;Erurit igitur maíotés pfíthis QC
fedundisjubí differentia eft medietas dtff erente qüartg 0¿ tertfeiciim differentia fe>
eundae 8¿ primar,pónatiifper; té una tertia differentiae quarta & tertiæ,Sic étdrit ma
tores 8¿.piinores fimifiórdsÓ¿ difsimilioresiquod implicatSimilè íncouúehféhs feqúítuíjfí poneretur quóddifferentia fecundáe 8C prim^fofet maior medietate?
rente qüart£g¿ tertiae,Sed cum fuppofkidnes quarta üidêlicet 8¿ quinta ? íriféllígántUr «¿augmento & diminutíoné ïiriearum fimul,riori erít ¿ricoriueiiíéhs, fi di?
cánturmédíaeriiaíoresuélminores,ftantibusprímaá¿quárta,nifí alia ratiofuperüenerít efficacíorifíis.Vriídé fi diçat exceflus potentecffupérpotentiam i kmaíor
$ (Te q duplus>ad exceflutn poteníig’ d g.friper potentiam b c riecéfle ¿fféftahtíbus
..........
¿W

Complementis;

io*|;

f«b cjinëa tertià dgdefcendffletiketfós b c,poflet efle etíaih.ík mota uerfus e f.Çt
€xhocnoneftínconueniens(quíabc&efflant fineaugmento& decremento ^li­
neas illas ï k & d g pofle efle maiores uel mino res,quam uult de Çuü:quïa tync au-,
gebpntur uel diminuentur particulariter,^ non uniuerfaliter omnes .^gçbilntur
ueldiminuentur. 'fSequitur
,
,/ ;
. r.,

j

Sí igitur hoc medio nolueris lunula^1 abfqndere.feu circulum, ¿kc. , ¿

_ ¡^Sequitur. 4f Si igit tertia kl talis eft,
"-pEcp eius potêntia eft in dupla quâtitaté
h minor potçtïa e fquâ poteria b cminor
fit pofita g h,S¿ cani hoc id quod fît ex \ dudu a pin i h eft gqüáleci quod&ex*
\ dudu à m in ni fchabes intentum .Notanier addíc,& cüm hob idquod iit ex
dudu a o femidiamètri ïrü h odauarft
partem circuififerèntiæ(fî g h fît ut b ó
/ c)eftæqualêei,qüod fit ex duclu a m
bdauæ partis circumferentiae quadra/
/ tí circulo gqualís in fe,fíueín m I, quod
ídem eft.¡Sam infinity pofllirit dari mé
diæ,fie quôd exceflus potenciare f fuper potentiam maioris mèdiç „ad ex-'
.
...
ceflumpotentiæ minons mediç fine fé
êutidæjuper potentiam b c:eft ut potentia e fad potentiam b c,tamen (fi nerum fît
quod de habitudine excéfluum didum eft)folum lïlaé eruht medie qudftæzquarum
quadratum medietatis tertiæ(uteftk)£qualeeftei , quod fit dudu ièmidiametri in
medietatefecundæ.Sequitur.
< .
;
iff Exemplum innumeris. Eftoqüod a ó fît longitudine 7.cuius quadratum ¿ft 49**
erit b c radix de^s.duplus eft ad 49;ficut poteftas b c dupla eft poteftatí a o i nume/
rusigíturlongítudinísbc,erú.rád(xde98.fi Haberi poffet,S¿éf erit radix de i^.qui
quad ruplus eft ad 49. fiettt eft e f potefta te ad a o.Erit igifiir e fl ongítüdiñe 14. qui eft
radix de i$<Œfto igitur quôdgnponaèurlongttudîtiè ¿i. erit eius quadratum fiue
poteftas iita quo íubtrahepoteftatem bc/cilicetsSr&refiduumfctlicetzj erit ex«
çefliis poteftatis g h fuper poteftate b c.Duplico 2 5 6¿fit '4^quem fubtrah© à pote/
ftate e f:8Crefiduum erit ijo.fiiiepoteftas dek 1. Sic fecundum iftam propinquitas
tem tantus effet quadratus circulo çquâlis,fcilicet iyo.Vnde conflat, & exceflus pà
teñátís e f fcilicet 19 s. fuper poteftate kl, fcilicet 150.3 d e&ceflum potéftatís gb,fcili/
cet12nfuper poteftatebc fcilicet 93 .fe habétutefad bcpotéftate,quíafuntut4¿;
ádíj.Vndefi dudio a o quæ eft logitudiiie/dri i H,fcflicet ÿ.cum i .fecunda longitu­
dine produceret quartam parte de i jo4haberetur intentum: fed quia plus producit;
iiocdicitde Cuiâ efle,quia g h longitudine eft minor itldeo poteftas minor erit iii;
iïmilitêrexcefluspoteftatis fuper poteftàteb cminorij. Vndè etiam minus fub/
trahetur â poteftate e fiquare maius erit refiduum, ctim hoc quod dudio a o in i h;
tjU£ erit longitudine minor 5,cum 1 fecunda minus producet,c| fi’cflèt y.cUm i. fè/
¿undá.Et fie ibi qtwedam propinquitas attingitur.
b
r
* .
«■

4.

Eft nutem aliquantulum difFicile ín práxírepetiré nas lineas me3ig$|]

ijf Sequitur. if[Ec quia c d eft potentia c fradicis eíús,hoc ejt utnpmerus qua$^
tt f c.Nam quia c d eft ut feptem femidiametri,6C quaelibet femidt ame ter eft Iqngiti>
ijine 7:ericdclongitudine4$<&tantus eft quadratic de f ç qu?c eft longitudine
Ideo fc radix effedicitur dc, hoc eft numeri longitudinis eius, fimiliter b g radice i
eft b e.Cum enim d c fit 49*lorigitudirie:eric b e eius medietas,ibngíty^i^e 24- ç.u'm.d
fecfídá.Modo b gpoteftate eft 24cum i.fecunda:Nâ omnis femídíameítér^d femí-1
chorda quadrantis(urif ¿ad bg)eftpoteftatedupla » Modo f cpoteftate éft49. erit ’

iod4

De Mathematicis
1

/ /*

igitur g b poteftate î4-cum t fe cunda;& fi c b geft radix quadrati humeri îbinfeiWdt
nis b e.Quo firent ficut c d ad b e longitudinenta f c ad g b poteftate. Sequitïi'r tunic
inter b e ÔC c d quatre potentias medietatum mediarum linearum,(ecundæ fciiicet
&tertiae* Puta fitpotentiamedieratisfecundæutiklongitudinceHtilradixquà/
d ratinumeri longi t ud in is i k,ficut b g de b e,& fc de d c. Sequitur.
4P Vide ínquántum i k excedi t b e,& fac c din duplo excedere tertiam, qux fitm h;
ira quod cd excedat m n in dupla quantitate,qua i k excedit b e.Sit igif pk excel ws
íkfuperbe;duplicopk:&fit dqlongitúdineduplaadp k,&m n fitutequunteft
manifeftum,exceflum cd fuper m n,longitudine duplum eftè ad exceftum i k fuper
eb. Vndemoeritradixquadratinumeríjlongitudínís m h,ur de caetensjdiduin
eft. Quare ficut c d ad m n I ongttu dînera f c ad o m poteftate: Similiter ficut i k ad b
e longitudine,ital iad g b poteftate.Ex quo fequítur,quódexcefluspoteftatísfc fu
perpoteftatem o m:ad cxceflum poteftatisl i fu perpoteftatem b g. duplus erit. Et
quia infinitae poflunt dari maiores b e,qua cadent inter b puntftum & pundlum ter­
tiae partis b c xquidiftanter ad b e:& inntiitx poflunt dari minores d e, quæ fciiicet
cadentæquidiftanterd c,inter pundum c pundum duarum tertiarum b c,quae fic
fe habebunt quôd exceflûs d c fuper tertias,ad exceflûs fecundarum fuper primam, erunt ficut exceflûs d c fuper mn ad exceflum ik fuper b é. Omnes quip­
pe cadentes inter b pundum QC pandum tertia: partís b C, dicentur fecundæ:
quae cadent ínter pundum c & pundum duarum tertiarumb c,dicentur tertiae.
Vt fit â pundo r.per jr.«equidiftansadd educantur ufcç b Cjfimiliter à pündo s fqui
diftans adbeufcphcj&d r ad e s longitudine duplaiitificut dn adke:erit exceflus
d c fuper tertiam> quae fciiicet a pundor educitur ad exceflùm fccundæ quæ à
purtdo s educitur, fuper’be¿ uti cd adb e, fiueutíqdadp k.quod ídem eft. Eo»
demmodo dicendum eft,de exces®
r
(ibus poteftatum lineatum cademi
um inter gf & b c, nam idem eft iu
dicium. Ad fecernedum igitur quae
(int inter illas, dicit de Cufa¿ quod
m n erit tertia,& i k fecunda, fiduhi
du c f femidiametri in i f,aequate
.
at quadrato exmo,& hoc tantum
*
de duabus uerificari poteft. Vnde
m o dicetur tertia refpedupoteftaz
"
tiSjficut m n tçrtia relpe du longita
dinis,& i 1 erit fecunda refpcdu eti
am poteftatisîficutink fecunda re
fpedu longitudinis,^ c fquarta,SC
b g.prima.Vnde ficut cfeft fem(h/
tus quadrati circulo circutnfcupu3
cuius femidiameter erit ut c fiita b g
&
femilatusquadratieidemcirculom
i
firdpfij&il tnedietas quadrantis,Sd
tn ô medtetas f ateris quadrati circulo æqualis.Sed quomodo fciri poterit, an dudio
cftlxqualisfitquadratOexm o?nondocetdeCuia,ubi eflentuerum quod de ha/
bitudineexcefliiijmdicit,adhuc res quodatñmodo ignota maneret. Volumus m
propinquis nùtneris de habitudine illorum excefluum aliqua dicere,ad huius qua/
araturae decIarationem.Eft manifeftum in de complementis Arithmeticis,de Cuta
ponere habitudinem circumferentiæad diametrum,ut Archimedes ponit. Sed adtitic apparentius (uniemus
ponamus habitudinem circumferenti^ ad diame­
trum longitudine maiorem tripla fèiquiqdaua Et hoc certum relinquimusfut inten
dimus aliquando dcmonftrare)¡mo etiam maiorem tripla fuperdecupertiente feptuagefíma(prímasacum Archímtdc aflentiendé. Sit igitur a o 4 Jôngitudine: erit e t
æqua*

Complementis.

rosy

_cl_—— ----- —r aequalis diametro circuli longitudine

-—/V 8.poteftate ¿4 Eric gh maior longiui*
dîne 6.cum 1 .quarta : quia circftferen*
lia longitudiue maior erit 25.Vnde
ad 8.triplusfefquiO(ftauus eft. Rurfus
fig h fitÿ.cum 1. quarta: erit quadratus
circuli maior quam dudiio e fjcilicet
á.ín tfxum i.quaeca.Vnde 8. in s, cum
j i.quarta,facit^o. Videamus ígítur,fí
1 per habitudinem illorum excefiuum,
J poterimus inferre quadratum æqualé
aut maiorem,fic.Quia a olongitudi/
ne 4 & poteftate 10 : erit bc poteftate
p.SC g h poteftate maior ^.cum i.de*
cimafexta,qui eft quadratus dei. cum
rôjuarta.Erit igitur exceflûs fecund-r lineæ fuper primam,maior ?.cum 1. decimafex
Cijfiprimapoteftatefueritille exceflûs duplicatus,faciet <4.cum r.odhuaYndeueriisexceflûs ftcüridæ fuper primam duplicatus, faciet píufqüám i 4* cum i»
diftauaJded fublatusde poteftateef/aciêtminus refiduum quàm faciat 14 cum il
. ocftaua Cubiat us. Et exconíequenri Îècundu
edeCuía,
quadratus círculo æqualis erit mi7H
1
z nor,quàm numerus refiduus ex fubtradlio*
ne incurrí i ocftaua ápótéftate^ftq^cutn
fitloíigítudineí.encpot¿ftát¿^4.
ft ¿4*
cum i ocftaua fub traban tur de <54. fefíduqm
erít4».cum z.odlauís. Qui cum fit átínpryo».
ío.mííior(ut d*dum eft) quadrato circuló
| æqualt:àforcior^erit 49. cam .7. oíftauis miI ñor circuí ó,3d tan en feCundum de Cufa de*
. a
/ beret efle maíor. Ex hoc indabiratccón¡ftat>
/ adhabendam tertiam lineam, quæ eftlaèus.
J quadrati círculo æquaits,quod longe minus
yf iubtrafii debet à poteftate quartæ>quâm nu­
merus duplus ad exceiTum potcftatis feçun*
dæ fuper primam. Confiât furfus,‘exceflum
poteftatïs quartgfuper poteftatem teruë,adî
èxceftûm poteftatïs fecundæfuperpottftatcm prim^minorem femare proportio*
nerri quàm poteftas quarts poteftatiprimæ*
y

VOlo autem adhuc alíosqùofdâm pofsibíles modos tangere,quo*
modo fcilícetomnis circulus immediatèinquam ùolueris refol*
ùiturpolygoniam,abfque eó qüod pefípheriatn circuli »?uruam>
príus íh redam lineam refoluí opórtcatzqúospro exercitio ád magí socios
fos remitto ; Sí quadranti circuli latera circumfcriptæ & inferiptæ tetra*
gonorumdefcripferis,atqùeà centró circuli ad pundhimubi dreumferj*
ptælatus circumferendam contigerit lineam duxeris, 8< aliam acentro ad
finem lateris triangulum concludendo, traxerisq? deinde a centropér ali*
quem pundumarcus ad latuscircumfcriptælineam tali modo, quod a*
Jialinéaæquedi(lanslaceribùspolygoqiarùm,trànfiens de latere ad latq$
tnangulípereundenipunAúmarcus>ftíerita*quálisduaíbu¿portíonibu^
Ili

quas

De Mathematicis
quas prius linea à centró du&aper eundem pühélum de lateribus pèly^
goníarumdiñarum fecucritunter ipfam lineam, 8¿alíam quæ eft latus tri
’
c
£
anguli ad punâüm cohtihg'èntiæ du*
~~ ^anicrftbn€a ilia æquediftans medie*
tas lateris polygoni£ arcui cofrefpon*
7”\\
\ dentis circuló æqualis, Vt fifuper à cen
/
\\ *
\ tro deferibatür circulus,cuiuolo tetra*
/
x\
A gónum gqüalem inuenire: quadrantem
f
lfigno,qùifîtb c.Et traho latera tetragd
1
*
I hotùm>& fit latus tetragoni circum*
\
7 feriptid e, & tangat círcúlürti in fpurp
\
/ ¿to>tràho á f>&ad, &b c,larus tetraeo
/V
V niinfcripti,Etubibcfecatafiponokt
trahodeindedea per aliqpem piicftuni
,
arcus b f lineam ad d fi 6¿ fit punéius m
■ arcu g,& ubi fecat latus b k ponatur 1
...
,
, '. &ubilatús d fponatur m: & per g tra<
Bâ* aéqüidiftantem ad d fide atada á, ¿C fîrgfcuDico fi h i eft æqualis 1 k S¿
Jîif fimul: h i eft medietas lateris tetragonicifcülo æqüalis.
¿ Pro intellectu huius primo confia
derand urn, quôd fî fuper à ceti ro cir*
. culum deferí pieris» et contingentem in
V definitæ quantitatis eidem in punâo
\ adiunxeristra&alineaafi& deindèdé
Had contingentem lineam à c duxeris*
qüæfecet circulum in gpun&cfiduxó»
Ifis quo$ lineam çqùidiftantem ad cbn
/ tingentem d e pun do lineæ a fi qui fît ó
< pérg indefinite;illa erit de qua per ali*
am lineam de a ad con tin gentem duéla
pquatrix abfcinditur.Et fît a h chbfcítt
dens or>ita quod or fît æquatfix quam
Éctióco>qüiálunuíaeó gfiquani de arca circuli abfcindít Jubftituith rge*
qualem quantitatejclaudendo triangulumre&ilineum a r o^qualem pof
tioni circuli a h£
j Secundo confiderandum(figura cum contingente 8< linea de qùa æ*
quatrixabfeinditur feruatís)qtiod de aliquo punefto circuli poteft chorda
fic trahi,quod portio eiufdem chordæ inter a f &C a c addita ad c fiæquetur
illidiélææquatricitEt fît punélüs in circulo h,& portio chordæ inter
ac&a fifitik»
4 Tertio confiderandifi quod (figura priori cúm contingente 8¿ linea de
' '
/■
*
qua

io¿7

Compîcmèhti§4

quæ æquatrix abfcíndítur feruatís) fi a»
.<
lía mobilis línea íaceat fuper aequae fit a
--------- '1, & ilia uerfus finiftrum a fixo manente
reuoluatur:perueniet ufque ad aliquem
pundum circuli,àquo fi ducitur cher*
daæquidiftanscontingentiufcp ad line
am a£ portio illius ínter a c 8¿ a faddita
ad c f>æquabitur æquatrici quæ per a 1
abfcíndítur. Èt fit pun du s illein dren*
lo h,& íemichorda h k, & portio i k &C
abfcifio æquatricis or. Nec poteft effe
alíus pun¿tus,quam unus ille.h in quo
fic euenietrnam ante illum portiones ex
cedunt æquatricem>&poft illum æqua
trix uincit.Hocuerum,fihffuerit femiquadrans:&fi non>uaria gpuw?
¿turn qùoüfc^euénie^ .--------------------- v
:
n
5 Died igiturhoccafu aequalitatis,portiones effe æqualesuergæquatrfc
ci,& illámeffeo rjSinegaueríSjÓÓdixeris portiones fore minores ueraècs
quatríce,S¿íí militeror:tunc fi portiones debetenteife æquales, oporte*
retlineam deaquæ illasabfcíndere deberet, cadereínter c 8¿d,8¿ ita arcus
gf foret minofquameffe deberet&lunulaogf minor quam h r g. Sed
quia di cis o r minorem equatricerigitur equatrix cadit fupra o r uerfus
contingentem, 8¿ o r infra eam Uerfus h’ k.Quareipfa o r, abfeindit maio«
rem quam pquatríx, & lunUÏa g o f erit maior quam h r g, & ita erit minor
6 maior.Sic fi dixerisportionesmaioreS & O r maiorem pquatrice, idem
fequetur ínconueníens.Patetigíturprppófitúmi» /
_ Annotationes OmnifanAi/

■,

"

■

»

"! :,

1 Volo autem adhuc alios quofdampofsibiles modos tagere quomodo»
qp Sequitur.Vt fi fuper â centro&felíqua? Éx hoc loco patet ,de Cufauellecircu*Io tetragonum aequalem affighareíídeóÓf cónfíderatíones fequenres concludi ha?
bent de tetragonOjUt notatur in ultima» Omnia hic funt aperta fùppofita figura/
2 Pfo intelleftuhuius primbconfiderandum,quodfifupraacentro,
Hæccôûrideratiofaciliseftauxilliantefîgurafii uera.
-,

5

Secundo confiderandum figura cum contingenteet linea de qua, 8¿c*

fl*

Simiïiteriftaconrtderatiodefefacilisôiuera;

4 Tertio coníidérandum,quód fi alia mobilis lineaiâceatfuperac: qup
fit al>&illâüerfusfihiftrùmà fixo manente reuoluatur, perueniet ufque
ad aliquem pundum círcúlí,á quo fi ducitur chorda pqttediftans contine
gentiufquelineam a f,portio illitis inter ac S¿ a faddita ád c f pquabitur £«=
quatrici.quepera 1 abfeindituf. . .
Hoc non probatufiNani licet per primarrt confiderationem,pofsit duci linea
deácentroad condngeprem,quaeficad3fecans deo gíndefinita,latus equans trian
gulum a ó r portioni circuli a h f.Et fimiliter per fecundam Jicet pofsit dari pandus
fc
IH a
ia

lOtfS

De Mathematicis

ín arcu,à quo dudachordagquídíftans coti
y
w____
t.__ „
.
< tingenti, portio chordæ cadens inters c &a
X"------ h I
f,addita c f aequetur aequa trid o r, non pro*
i\^X\T
A"“
jpterea inde fequitur,qnôd línea duda â cert•/*\ tro ad contingentem,abfeindens æquatfï./
\<\
/
\ cem per primam cofiderattonem,etiam tran
[
x\
/
\ feàt per pundum,á quo chorda propofita
7
\\
/
\ per fecundam confiderafionem ducenda c¿
/
VrittAut econtrarió,fi reda fit diidaá centro
I
a
uper putidum chordae,non eft neceilctraà
1
/fire per terminum æquatricis nifi illud aliter
\
/ â de Cufa pr Obetur.Modo permotum a 1 up
\ '
/ crumqpntelligictfcilicetquodfuomotuab/
\
J. fçindat æquatricem cum perueneritad ptfd
\
S
dum chordae,qui fit h, quod fubdit,
'taiv
tiim dit uniis hic p undas,á quo duda fall
'i.~i
ce t chorda, portio cadens ínter a f& a c addi
ta cfæquetur æquarrïcüNon tamen indefe
,
quituraquodæquaturabfcifæ ín o g inddt?
riita.Èt quamÇ fioc pofsibile fiqnon adhuc fequitur quod ubi continget, fit aequa*
trix quæabfciia erit. Sequitur.

qp

Hocuerum,fi hf fuerit femiquàdrâdstquià per prima hypothefim,Círculo tetra
gonum æqualern afiignare propofuit.Híc dicít( fupponendo omnes confidcratío-*
nesuerasjfi h f fiticmiquadrans,probafîeintentum:quiao r erítfemílatus quadrati
circuló æqualis.Et fi non fît féáiíquadfariSjUaríaCínquícJpundum gtputa fi fie mi»
íor,facatcumgfihinoremtfimíhor,fácarcumgfniaiorerhquoufq? eUenítt.

5

Dico igitur hoc cafu squalitatis portiones: & c.

Seílícerc f ô£ikeiïeæqtialesueræ æquatricio r. Sí negauerís,5¿dixeris portio
nes fore minores uerse æquatrici,er fimiliter o r mínqremtcuncfi portiones deberent
effè æquales,oporteret lineam de a quæ illas abícíndere deberet,cadere ínter có¿ de
6 i ta ar cu sqf foret minor quameflé deberet, ÔC lunilla Ó gfmínor qiiám ti rg. S'etí
quia dicis o r minorem æquacricæiigitur æquatrix cadít fupra or, hoc eft minus difiat à contingente & o r infra eam hoceft remotius à contingente,^ propinquius h
k. Quare ipía o rabfcíndít maiorem lunulam quam æquatrix & lunula g o ferit ma>
ior,quam h r gtquta uera æquatrix quæ erit inter d f 8C or,faciet portionem rg h «na
iorem igitur go ferit minor 8¿maíor.Supponitde Cufa in maiore antecedentis,^
tttfm ignotum etab ipfo índemóriftfafum fcilícet quôd çquatrixnabeatfempertraà
fire perpundum fedionís ín círculo fádum,exéá quárduda â centro ad contihgea
tem^aijfcindet portiones æquales «cjuátrícÉNam fi quis dicaro r ueram éfié æquatricemsníhilomínús c f QC i k qfle minoresmo poteft i liad impugnaré,nifi per tertiS
cofiderationem,fcilícet quôd reda duda açentrô aliícíndens æqtiatricerti, tranfit
pêf pundum,â quo chorda duda portio chordæ cadens inter a f & a c addita c f, ae­
quatur çquatrici.Vel dicereprimumfcilicecquôdçquatrixhabet tranfire per pua
dum in circumferentia,per quem tranfit abfctndens ípfas portiones equates,& tSc
iricQnueníéritia prçdida conclüderentur.íftis duobus dempnftratis bene conda
ditifcílícet quôd a d abfâ'ndës.çqüatfïcè(Tj,trarifeatper puridu, á quo chorda^dudà
çquidiftanter ad d eportio ípfíus chó*Jdg cades ínter af & a c addita c f,æquet æquà
trici,Et quod ubi feeat circumferentia,reda abícíndcsín latere circumfcrípto & íaferipto portionesæqualesæquatricirhabeatæquatrixtranfire.Vt pofito quod a C
abfcindatindfâC h k porciones æquales æqaatrici:quæ linea a c feca t circulum in g
ÔC per ipfum pundum tranièat æquatrix,Sed quia ignota funt ífta,ideo &ipfa qua
dratura.Sedfilíbet attendere paucis aperíenius quid de his portionibus fénííámus

• '

.

tri»

Complementis.

loer?

triafopponendoPrimOjCi rcumf erentiam.-circuli ad diametrum,longitudine mino/
rem femare proportionem tripla fefijuifeptima. Ex quo patet, arcúm quadrantis
minoremefle^cnm.i.fecunda longitu.dine,& quadraram æqualem circuló, mino*
remeffe quam ja.cumi.fecundalacus uero quadrati circulooequalis longitudine
minus efle<i;cci§.uigefimifquartis.Patet:na.m quadratus de ¿cum S.uigefimifquar*
tis efttriaior quam $8.cum ufecundatigitur ra dix quadrari circulo æqualis,longe mi
nor erit s. cum suigefimifqaarcis,cum fitminorquam radix de jsxum i.fecund^.Pa
tetmam quadratus de ff.eft;^.Ad habendum gnomonem,qui ei circumppnitu/pef
additiônems.uigefîmarumquartarumîptimo inuenio fupplementa à ducendo ¿.bit
íni.nigefimáfquartas.S¿ fiunt ¿o.uigefimæquartæ pro dùobus fupplementis i Ad
habendum quad ratplum gnomonis,qui fit dudu fra & tonum fcilícet $. uigefima*
rum quartarum in Ce,& fiunt ^.uigefimæquartæ ex i..uigefimaquarta,fiue >2 $. quia
genteiimæfeptuagefimæfextæ quod idem eft,quia çquales.Et i i c quadratulus gno
monísfolumfaciti.uicefimamquartam cum i.uigefirnaquartaex i.uigefimaquar/
taffgítur gnomoiolumfaciet¿i.uígefimasquartas cum úulgef maquatta ex i.uigez
fimaquarca:Reduchas fracciones integrarum ad unitates,^asper ^ dioidendp,^
fiuht 2.cumijfiiigefimifquartis& i.uigefimaquartaexi«uigenmaquarta:& tantus
erít gnomo,qui idntftus quadrato de e.fcfbcet;í. eruut
cum 15, uigefimifquartis
8C i.uigefimaquar taex i.uigefimaquar ta. Et tantus erit quadratus de 6, cum 5 uige/
fimífquartis,quírnaíoreftquam}8.cum liecunda.Q^naigKur latusquadratictrcn
Io æqualis,longitudine minus erit quam radix de 38. cum 1 ; fecunda: à fortiori mf
nus erit,quam radix de; 8 cum t;. uigefimifquartis Sf i.uigefimaquarta ex iC uigefk
maquarta, quæ eft 6.cum y.uigefimifquartis.Si igitur diametros circuli longitudine
' ponatur 7 :erit Ia tus quadrati circulo æqualis minus longitudine s.cum s.uigefimifi
quartis.qupdfuitdemonftranduin,Secundo fiippommus,iftas proportiones efle:
æquales,fciliceta kadki,a oado gj&a f ad f c.Patet nam eft manifeftum, iftos or«
thogotiios fciiiceta ki,a o g & afc^aequi angulos elfe, cum anguli a c f,a g o a i k
aequales fint,per fecundam partem 2 8. primi Euclidisfigitur per quartam fexti eiufdem,crunt latera reiatítiaproportíonalía.Sícuc igitur afad a o,ita fcad og:8C PeK-r
mutatim (içut a f ad fç,i ta a o ad o g.Si mil iter ficut a ó ad a k,ita o g ad k i« et perm uta
timiïctitàpad.ogjtaa IcadkfiTertiàfupponimusJ’cad ki poteftate effe duplam^
Patefinam per iam diâa ficüt a f àd a k,ita fc ad k i:fed a fad a k poteftate eft dupla
cum fe habeat ut femidiameterad femilatus quadrati Jgirur fcadki erit etiam pote
fíate dupla,pér 4*féxti Euclidis: ratione orthogoniorum a kí,6¿ a f c æquiangu*
lorum.His præhabitis,fito r æquafrixjîuefemilatus quadrati circulo æqualis & fit
a fz .longitudine îerit per primam fuppofitionem latus quadrati circulo æqualis, mi
nus longitudine quâ iz.çum ^duodecím.is,qúía ad duplícaríope niimeri longitud#,
nis diametri citcuíi,fequitur duplicatio numeri longitudinis lateris quadrati circulo
Io çquaîis.Ent igitur or longitudine minus quam tf.cum s.uigefimitquartis Et; cütn
a g per^.primi BuclídiSjContíneatíímul quadrata a q &p.g,& quadratum a p ,m#
nusfitfper primam fuppofitionem )quam 38.cum ufecunda:fi igitur fubpahatur d
quadrato a g,qudd eft (cum a g longitudine fit /.refiduum fcflicet iocum ; 1 * fe/,
eunda minus eritquadratumo ginbioc,in quo 38 cum 1. fecundat excedit;quadra^
tumao. 4 Vndea o.adogpoteftateminorem feruat prQportion,em3quam;8...(cpm
infecunda ad 10.cum ufecundatquia'uera proportio poteftatis a o ad o g eft ,ut,rni«
noris numeri 3¿cum 1.fecunda ad maiorem 10 cum 1 fecunda ÔCproportio/^. ád.*i¿
eft eadem cum proportione ; ¿cum 1. fecunda ad ia; cum nfecunda. Igitur confiât,»
o ad o gmtnoremproportionem feruare poteftate,quam 77.3421 .quoflt?utfi qua*
dratus dea o in 77. partes æqualesdinidatur,eritquàdr^ftisdeo g maior qua
fe*
ptuagefimæfeptimæ quadrati de á o<Si enim non effet pïufquam 21 .(epçuagefimæ/r
feptimæ partes ipfius quadra tide a oîtunç a o ado gnOnferuaret minorem prqpor.
tionem,quam 77. ad.it.Sic (imiliter c fieritplufquâ ¿i.feptuagefimæfepcimæ, partes,
Quadrati dea fiquia ficut a o ad o gîita a f ád f c pér fecundam fuppofitionem. Sed

Ili ;

quadrat

107 O

Dê Mathematicis

quadratus deaf,¿ft 49 î’ciiius ufeptuagefiÿ
Maibp'tima,eft ut 4S.kpiuagefim£ feptimæ*
quæ du ft à ihn. factes ioxj>;feptuagefi^fe
*reptimas,redaft'æ adunitates^erurjty .quoi
2 8 .fep tuagefimiffèp cimis.Vnde p oreftas d f
c,erit maior quâm rj.cum xsvfeptuagefimififep timis,fi a f longitudine fit7. A fortiori igt
tur f c,poteftate maior eft ij.cu i.tértiai eft?.?»
feptaagefimæÎepcimæ fine plufquam1 iitfet* «.
1 tia.Nam j duftiismiâ^ feptuagefimafteptta
mas,fâcir 84.feptüâgefimaiïeptima«&qW
’ fcpôtfcftatè major eft tj»cam i/tertia: crft-fï*
militêti k poteftate maior quam s>.ciMri<2<tef
ttjs,quæ eft mecheras de f j.cum 1 ♦ tettia h#jç
confiât per tertiath fuppofitionem.Sic fribtt
îï ter p ro p in què(fecu n dunttâ m en minps)hâ
bitæeruntpdteftates decf & i k. Vndedici
mus c flongitudinéeflè maioremj ceumip*
iquâdfagefimifoftauis.Nam râdikdë ij.ciim T;tertïa3eft fnaíórzquare â fortiorif c’^
gitudineerit maionPatet fíetquadratus de j.eft
$ .duftus in j’i * quadragefimafti
oda jas^facítis^.quádragefírriáfoftauasprofupp’lemeritis* Quadratulus gnomo?
iiiS fcilicetji.quadragefimifodauis,eft ut 96ï.qiiadrageiimæôftaüæexï.qaàdrage
ftmaôftâua,reduftæ ad fraftiones integrarum unitatum eiufdem denominationis^
easfcilicetper 48 diin'dëridoterunrloxjuàdtagèffmæoftHiâ*c,ùm t;quadragefima/
cftaua ex^quadragefirriaoftaua Junges éás(upp1ementisá¿ fíúnt2ó^quadrág$>
fimæocftauæciim i quadragefimaoftàuaex i.quadragèfirnaodàuà.Reduftæad ùiïitato easkilicecper48 diuidedô:èrunt4'*œmt4 quadragciimifoâàuis,^ rqua
dragefimmaoftaua ex i.quadragefimaociaua. Et tantus ent gnomo, qui iünftus
quadrato de5.fcilicet5»«erunt ij.curn 14. quadra gefinufoftauis 0¿ i.quadragefima#
óftaua exi.quadrageíimaoftaua,Ettantuáent,quadrá tus de 5.cum . quadrageíttriifoftauís,qut minor eft 15 cum tercia Nam ter n.quadragrf mæo¿taux, reddunt
fólum4¿.quadragefímaro<ftáuasí8¿i5.cum i<ytquadragefimifodauis,funtut tucura
íJértía.Afórtioríígimr cfiongitudínémaiorerit 3 .cum jí.quadngefimifocftauis:
quia eius poteftas iôgè maior eft r cu i^.qtiadragefimifodauis &i.quadrageOmi
ècftaua ex t.quadragefïmaoétaua.Eritetiam i klongitudtnemai'on.cum i/.quadri
geftmifbtftauis.Naquadfatus de x eft 4-0¿ 2.bis dùtftus in27. quadrageiimaodtauai
facit icé.quadragefim-afocftáuas pro fupplementis..Qpadratulus gnomonis, fedí*
'tetdexziquadragefmiCotftauiSiéftz2^* quadragefimpo¿taue éx i.qnàdragefimâ*
ocftauaneduCftæad fracciones integra mm, per^a. eas djtnden4o>erunt »y;quadragé
fimæodtauæcumiÿ.qtiadtagefimifodtauisexr.quadrage.fmaodtaua. Additx fuppiemen tis, erunt i^.quadrageGmæoctauæ,eu 9. quadragefimifquinqriagefimifodai
uisexr.quadrageíimaoiftáuaiRédudtae adùnitaces,easper48 \diuidendo erunt 2.»
cum' >7.quadrageftmífo(ftauís &9.quadragefmrifo¿taWex n quadragefimaôëtax
ua.Eí tantas erit gnomo qui íuntftus quadrato de x. falicer 4: erunt 6 » cum 27» qua¿
drageGrniíú(ftauiS,S¿9 quadragefi!Ti¡ío(ítai i exr.quadragefimaodtaua.Ec cantus
erit quadratus de ¿.cum 1*7. quadragefimifodtauis qui minor eft 6*cum 1 tertijs.Nanl
¿.cum p.quadrageftmsfodauis Junt,ut¿.cum 2 rei tíj s;A foj rio i i igitur Jklóingitu*
dînemaíof eriti.cum x/.quadragèfimiTocftauiszcum eius poteftaslongemaior
èumxz-quadragèiîmifodïauis & ^.quadra gefimifoeftaui - ex r . quadra gefimaodta>
tia,quia maior 6,cum 2 tertijs. Èx hoc iterum conftar c f,6¿ t k fimul,longitudine dïè
fnatores qûamj.cumJr.quadragefimifodauis:^ 2.cum 27. quadrageïimftodtauîs
fimul,quæfunítí.cumió. quadrageftmifoeftauis,,fine ff.cum î . uigefimis quartis*
quod íderri efhManífeñumígttirijCf&ïkfimul maiores efte æquatricè 0r quæ.Çus
didhta

Complements.

1071

didiïm efí)longitadíne minor eft ¿cum 5- uigefimiíquartís.Et modo confíat e f$ j
kOmaljlongicudine maioresefïe 6.cum j.uigefimifqimusiEthaeceft uerítas fubei*
liter examinata*
1
1

PAndam nuncultimó,quomodo fimùl reperiuntur, quæuolqeritla
tera polygoniarum æqualium círculo, cuius hæc eñ propofitío.SÍ
femidiametro circuli & femilateribus polygoniarum circumfcrif
ptaruni,&lineis complementi inferiptisjinea de centro ad latus circum*
feriptæ du<fta, abfcindit minorem portionem de linea complementi unfe
¿sinfcriptæ,& maiorem 3e femilatereeiufdem çircümfcriptæ,quae fimid
¿quentùrfeîriilateripolygoniææqualis círculo: tunc fi aliæ lineæ fie du*
iftæfuerintper portiones talium linearum,fîoquôd ipfæ portiones fe há*
Beant ad priores portiones femilaterum, ficut femilaterà fimul iun&a uni*
hiùs polygoniæ,ad femilaterafimtiliundta alterius, tales fimiliter abfein*
Sunt portiones,fcilicet minorem delinea complementi infcripta,& mató
rem de femilatère circùmfcriptæ,qùæ fimulaequantur femilateri talis po*
lygoniæ aequalis circulo*
Eftó quód fúper á cfcntro circulus fit deferip tus, cuiu&feinidiameter fit
¿b:tradiisfemilateretrigoni circumfcriptib c, & linea complementi d’e>
8¿ tradis etiamfemilatere tetragoni çircùmfcripti bf,S¿ línea complanen
tigh: & fi uoluerisjpoteris pluriur^polygoniarum trahere iubtihtcr fi mi*
les lineas,femilatera.Trahe deindc4ineamdeaadbc,& ubi abfcinditde
pone 1, &übi b.f pone Deinde ;trahe aliam de a ad b f> & ubi abfcindit
gh jSdne 1,& ubi abfcindit bc pone m?Dicojfi àbfcifio minprdegh qug
êftg l,una cum m^aiqrede b fquæ eft f m , æiqùantur femilateri quadrati
fqdálís circulo: tünè fi àbfcifio minor de d é quæ eft d i,fe habet àd gtficuf
n
¿
bccumdead bfcum gh> &
fic fe fimiliter habuerit ç le ad £
ni:erit d i cum ck,femilatus tri*
r/¡ gqni circulo aequalis ♦ Et habe
o
L
c bit fe femilatus quadrati circu*
1Ô ^qpalis,ad fetnilatus trigoni
circulo çquàlisf ficut portiones
d
dicftæ ad inuicem. Et uti facieS
in illis,facito in omnibus.
5 Procedit hæc propofitio
í A
ex eo * Nam ex ¿arietate láte¿
runi diderfarum polygonia^
rum æqualium uni circulo, fee
qúitúr uàrietàs laterum poly*
góriiarum circumfcriptàrum3
& linearum complementi in*
feriptarum : quarè ficut fefia*

De Mathematicis

iO72

habent illa latera, íta & ífta fimul fumpta.Hinc et abfeífiones quæ fiïït per
líneas à centro ex lateribus ad conftituendum femilatus poly goniææquâ
lis circulo: teneredebent eandem habitudinem ad ínuicem,ut eiüfdem ha
bitudinislateraefficiant»
4.
Ñon eft autem dubíum j lineam de centro portiones abfcíndefe
poffe defemílateribus quæ æquentur quæfitæ.Sed poffet diffí cul taseffe,
quomodo fciri poffunt lineæ complemen ti , quæ additæ ad femilatera po«
lygomara circumfcripwum,efficiu nt latera polygoniam’eiufdem arep
Puta hdeadditum ad b.c^ponitur latus trigoni, quod tunc gh additu ad
b f, efficit latus tetragoiwfed habitudo laterum de facilifcijtur ex fuperio»
ribus.Ponitur autem linea complementi in trigono, femilatus polygon
niæinfcriptæsUteft de, & alia complementa fecundum hoc adaptantur^
Dicuntur autem complementa: quia additæ ad femilatus,polygonia»
rum círcurhfcríptarum >, conftipjunt femilatera polygoniarum aeqiw*
liumarearum»
,
.
-•

,

........ r * ■ .

_

.

' •

5 Poffet etiam dubíüm effe,ah portiones teneant habitudinem quant
debent» V-ndg fic poteris facere: trahea b inlongum: & fimiliter litieârh dé*
aper fin longum, Sólifteam unam quàefftri:oæqualis'b'c'&de;Diüfdéiflt
d uas portiones, quæ fébábeaht ut g h ad-b ft & o pi & p n.Hàtic fcitfcH èj
p,fquidiftahter ad b ciriterdidas líneas de a per b S^perf Côllbcài• -Sôlitiètr
quæ de a per g h ducitùr,abfciridit portionem deopyquæ fe habet ad pot4
tionemâbfcifàm de g hyficrit pórtiones látérúm l Sit igitur’ portíó iHSpÊ
linea o q,quæ fehabeat ad gl,ficut deben fi igitur d i offrit o q,trihcte^
bes illam pértioneróS^fádtb de alia portionelineæ ri p,quæ fît r s, á¿ fît ®s ut p h. Applica inter lineas dea per b & f(ut prius)cum alia portione:
fi portio quæ per lineam a q ínrsabfcindítur quæ fits t,fuerit ut c J¿,ha¿
bes intentum: fi non uarià ut fiat. Et hite eft uia uníüerfalís in omtóbus
polygonipu
ë Elicias ex hoc artem,habere omnem portibnerii circuli, qùæ per fefltf
res à centro abfeindi poteft, etiam ad totum improperdonabile in redili*
beamiuperficiemreducendi»Étomnem portionem circümferentiæ eti»
âmimprôpôrtionâbilèm ad totum medio laterum feçuridùm pr^miffa^
inlineamre&árii conucrtendi»
Annotâtioriès Omtiiiandf

ï Pandan! núncultíntó,quomodo fimul rcperiuritùr qüe úoí ncrís íaM
rapolygoniarum aqualium círculo,cùius hcc eft propofitio»
Line a tn coplementi yocat,(emilatus polygoniae ûifcrip£æ,ttt infra pateb$,Didt
igítur,fi fuper b c cud e fiat triangulus arqaílaiei us^fimíhter fuper bf
¿¡uadra
tusícrít triangulus quadrato æqualisddeô iuxta iftâ habítúdíne,feíii-cWoecdd e,ad
:
; TT -.....................
bietM
,

—' —

■ f*"*

fi-

■

* * * *

Complementis.

•;

io7j

b fcum g fitímedcht porttones abfcindere d lateribus círcumfcríptárum 8¿ inferí*
ptarumpolygoníarumyqag ín latera polygoniarum aequalium arearum erunt,ut

2 Efto quód fuper a centro fíe
deferíptuscirculus, cuius femí
diameter fit a b;
<fp Ex hís elícias,quomodo de Cu
fafupponít has.tres proportfones
éíleæquales lícilícét di ad gl,c k ad
bccumdeadbfçum,g h.L
deo dicit, qupd ièmïfàtus quadrati
circulo æqualis,ad femilatiistngont eidem círculo æqualis. fe, Haber;
ut portiones dieftæ ad índice. Nani
fidi ad gl fitjUt c k ad Fm ¿ erít con*
ueríi m g 1 ad d i ficut f m ad c k Qua
reper ij.quintí Euclidis,eríc gl cuní
f tn ad d i eum e k,ficut àel g 1 ad d ís
uélfmadck,Modógl cum f m fi*
mul,fupponuntttr ut.íemilatus quá
dratí circulo çqua lis fimiliter d i cütn
ck,ut fémíiarus trigoni eidem circii
lo atqiiáííé ; Ex Hoc iterum elicias,
qùod g 1 curri frri, add i eufti c k fe
habébit,ucb fcuñigfi,adb ccumd
, ,
èjper ii »quinti Euclidis,quia uni
âmtaèquatesitilicetgl addi,ueïfmàd cfc:qtídfiqutfîcut tetrágonos cuiusfemílá*
tus erítutfm cum g 1,eft æqualis trigono cuius femílátus eft utc k cum d i(ut Hippo
nícurjítá tétrágónus cuius femílátus eritut b f cum g h,^qualis erit trigono,cuius fe
milatus erit ut c k cum d £ Ec hoc ratione laterum fimilium polygoniarum, æqua<
tem prdpôrtiônéni ferüantiumJdeôtrigonus ad trigonum erit ficut quadratus ad
quadratamíSCpermutatímjfícuttrigonulénláiormaíoríquadfatójíca minor trigoñus minori quadrato.Gonftat igitur cur g h 6td e dieftæ fíat lineæ complementi,
quia additæ ad femílátéra cífcurrifcríptarum’, complent femilatera polygoniarum
æqualium arearum»

5 Procedit hgc propofitio ex eô>narà ex ua&tate laterum diuerfarurii
polygoniarum gqtíilíuni uni circulo,faquttur uarietasfiue habitudo late:
rumpolygoniarumcircúnifcfiptárúnníj&lírteárumcompiementi;
Quas dicit effelatera polygoniarum infcriptarùm.Quare ficùtfe habent illa laf
tera polygoniarum uni circuló xqualiumutaifta fimul fumpta, fcilicet circumfcri/
ptarum Ôtinfcriptarum Hocuultdicere,fcilicet quodlatera polygoniarum uni cir
culo aequalium,illam habitudinemi teneniuquam lacerafimilium polygoniarum cir
culo circumfcripratum,cum lateribus infcriptarum.Sequituh
. ,
Hinc & abfeifiones quæ fiunt per líneas a centro exdateribus polygoniarum,fci
Íket circumícriptarum ¿C infcriptarutfi ad conftituenduni femílátus polygoniæ èfr
culo equalisîténere debent eandem habitudinem ad inuicem,tit eiufdem habitudi­
nis lacera efficiant.Echoc eft uerum , fi quod fupponit de habitudinis laterum ita
¿ffefupponatunVt fi femílátus trigoni circulo a b æqualis ^ad latus quadrati eidem circulo æqualis,habitudinem illam teneat,quam b c cum d e ad b f cum g hr
necefiecft ut portio abfeifa de de adabfeifam de g h>fit in præfata habitudine
Hi f
fcilicef

1074

De Mathematicis

fcilicet tanqcüm totum ad totum, fimíhter portio abfcïfa de bc ad portionem
fcifismdebiVttandem concludatur d itcum c k ,tahquàm abfcifum de b c cum
d e,ad gl cum fm5tanquam abfcifum de b f cum g h fc habere, un' cocumb c cum
de,adcotumbf cumg h.

4. Non eft autem dubiiimJineam de centro portiones abfeindere poffe
de femilatcribus^uæ iîmul æqüentürquæiîtæ.
Scilicet íemílateri
fcmilateri polygomæ
iyaualis. Etira
R t ira ¿fíe
¿He uî
in detur,
âem^
círculo æqualis.
quíaeft dabilíslíneade centro quæ
plus&dabílís quæ minus: erit igi­
tur dabilis quæ nec plus nec.minus
quæfita àbicindat.Namfi ducatui
L
reda a centro ad redam b fprope b
puta adpuntftumxttuncpqrtfones
€
de b f&g h, fcilicet fx& g y fimul,
funt
maiores quæfita .Éc cum a x
a
Continue monebitur afixp uerfosá
f: portiones fimul erunt minores
portionibus fx cum g y* Cum úero
mota erít ufcppundumk,uc eft ak
portiones abicifæ fcilfcec f k cum
g ufimul minores font quæfira Jgitur cadet punftus inter k &x,ad
quem réda â centro duda : portionesabfcindecnèc maiores nec mi>
ñores quæfîta,Et hoc eft uerum,ft
fiat tranfitus a malote quæf ta, fch
¿ íicetfxCumgyadmínorem,íciííceí
......
'
i
.
fkcnmgu,peromnèsínten^cií,
às:nnon,nonerftneceuereçtam a centro portiones aquales quæfitæ abfcipdçr^
ÎedcrànièahNon în hoc laterdifficultas reâilineationis circuited tota uérfátúffo ¿ja
qux de h abitudi né laterum font diâa.Sequitur,
?
r Sed poilet difficultas elfe, quomodo fciripofiunt lineæ complementi quæ ad<
ditæ» Sic enfin feirtpoftunt:putafid efemilatusinferipti trigoniadditum adbyc,p<
nitur latus triconi círculo æqualis:quod tunc g h femilatus quadrati inferipti, ad-,
ditum ad b f,emcitlatus tetragoni eidem círculo æqualis.Séd habitudo laterum de
facili feitur éxfuperíoríbus,fcilicétpér é*a quæ diefta fontprimo cap - de Geomecricis tránfmutationíbus,& ex confequeñtí,líné3e complementi facile ferri pofiunt.
HícfupppnitdeCufa díuífionem anguli redi ín quotlibèt partes,qua medíante^
fupér datam fieri poteft quaecunque polygonia propofita. Bt hæc diuifio fieri po­
teft per ea quædida font primo cap.de Geometricis tranfmutationíbus,fupponeíidó fecundum præmiifom eíufdemlíbrtSequi'tur.
Ponitur autem lineam complementi in trigono, iemih tus poligonfie inferiptaè
ut eft d e, alia complementa fecundum hoc adaptantur ^ Nam erunt fimiliter ut
femilatera inferiptarum polygoniaram.Sequttnr.
Dicuntur autem complementa : quia ipfæ lineæ ( quæ funi ipfa femthteta
inicriptaruni)additx ad femilatus polygoniarum circamfcriptarum,cdnftituun«
femilatera polygoniarum areatum æqualium.Et illud confèquens eft ad hoc quod
prius dixiqfcilicét ex uarietatefiue habitudine laterum diùeriarum polygoniarum,
aequalium uni circulo/equiaarietatem fiuefiabitudinem laterum circumlcriptarS,
cum lateribus inferiptarum. Exhaclitera elicitur, quomodo facile data quacunq^
polygonia,aliaei»qualisdetuhVtfi datus trigonuá cui «olo pentagonum xqm

Complcmêfitjfe

..j.w

Itma Isighàte; diaídó fem il anís Jn bah» i u$ nem fem (lateri $ circum fcríptí4t l gqp í CÎF
enlodad (emftatusfefo^
maiore portione
dupi^aj^^íuper
leam peé primam ’primi Èiicl dis confitad t nai nguferp. æ qu il a,ter um,çù 'f fe feílfe çfe
*<uIum$C eidem dmrmfcri bodsf ínfeiberpientago n.um*Sufeôïenfila tifep epta gq a i
^rrcwfeptí cím/eMáfeatefef^
confetuenda-; qua dtipjicata,
fqper eáni conftítucrpjeaágonumiqói^e^ptóemiíra dato trígono æqualis ^r|t,á¿‘.íta
¿é àQînihusp.Qlygahi^yicendum*Hamfepppûtp.d^Çuïa efequod/ft, dú^,dfecrr
fepolÿgofe.æ ft qefeftifete,fuerint eifem .circulo cirçumfeiptæ & i pleri pt æ: eríít
latera xtrcUmfectp ta cum in feri p rjs Illice taUs habitu d inaquo d fi fu p er eas 'fiàn t fe
miles polygonia^erimtiniMcem æquare^.ÿjpf( eidem cifcfeo fuerit hexagonus 8¿
’pfcn.taigoàds cto^^
hexagpfeçfe
cuinfcdptiCUmïnfeiiftï lateré, cpflftiïoatqrshexagonuâfim(îiter’fu pêrIfeeam fe
~
Uteri pentagàni .eftcumfeipti ;cam, latere .fefeipri ,¿conítiwafer penta/
IgPn^verit pencàgoèûs hexagono aequalis* Quod Hita effet , rèdê concluderet
MtfefeW«I.SequW¿ fe . .
•.. ■
J>*. ■
'Boifetttiàmvidübiufe-xffeV'àn porViQnes ’emeant hâteùdfeèm
,ij „ Jpjfeilocfe
ocfirecftilfeiatipne. 'Si «gítur etreido dfe
ybfeííq^athjfelygfeaifei tíís dare^qualefefet puta quadratum; Primó ípft circuló
■Jmfelèô' &drçùri^
polygàvfefequæ fit trigona cücumj*
Mribfepf mfcrïîfefepfe ifeim
'per duas polygOife
h^iüs
Jiabén\Rwftïsfeinedua$mamfeftè fefedfesXemilatertó
ïqdfeem ad infeçefe feriientfeuafe lafefeïllârum pqlÿgofeariife circumícríptáfefe
•VÎîtti infcrtptaruœ iatçrfeus Et fignà æqualem rnaion fërtnîatére trigeffe infórípfe
Jqqaefït d ùâfæqualem minori in gfefefeifeùéqdadfeti i^
îpiçitde Çufa}quod poteft dubium èfle^npbttipnfe'fm& rk- ifeueifefefeportio/
*^èfe quam dèbént feruare^am cum infiniti pofsidcdárí Minores femllâtèribus iii
HaÜeant utd i ad g I:ita infin«æ portiones dfeerfaru^i habitudi:
>Ümp¿flanc abfcmdfen femilaieribus cifeuml^nàm tantum (inus eft,pua
'
‘
'
¿tüsibf,adquemcluôa,’recftaâcen
p-Ojabfcindit ppi tionem in (emîla-;
tere circumfcdpti quadrati 5 quæcûr
portione abfcifè in femiktere inferi
pci,ftnc æquales quæfiræ. Ad hoq
igitur ten tan dum an ft n( portion es
quàèfeæjiubeta b
a ffacere indefîniræquaùcitatis, &; dart æqualem
bc6¿ defim'ilquælitn ôzquam ife
betdiuidi perihfrxti Eurl dis in ha
bitudinenj b f ad g h, à' fit feu ad
p o Îîcut b f ad-g h- Deinde*íigna
in a b. indefinitam æqualem o ps
quæ fit a o : SCapundo oper jr«
primi Euclidis , trahe a’quidifian« ,
tem ad b f ufqué a f indefinitam^
& fit o feerit op æqualis a o> Nard
fient abf eft orrhogonfes qua-,
dratijita a o p qui ílfi fimiliXquíd
æquiatigulus. Continua a m ife.
que o p,;& fita q* Dtcit fío.q fue/
tit æqualis di ; túne ¿¿¿fe operfe
' -Z:
--'J

1076

Dc Mathematicis

tuses» Deinde figna ín a b indefinitam squalem n p,qüæ fit à r: trahe â ptm*
¿tó r æquidiftantem ad op ufró a f indefinitam,& fit r s : erit ut priu s r s æqùalré a.rt
quia a r s 'eft orthogonius quâdrà ti,Cohtinuà á q afepr s>& fit a r:fis t æqualis fuerit
c k,tünc ucróbicp habes ïntehtum*Ad qqróumintehigemiam adúerténdumeft iux
tafuppofîtîonëm deCùfM r cum à ôfinWb ccumd e(quodMídeteeft)ad a Ecum>g
ïïneb Fourni g hfquódetíam ídem eft)íerUare proportionem,quam Tertiat diàd g^
6C quatnfemare debet c kadfm:quareettam a r ad ab (¡militera p ad a gerunt^ficúc
di ad l g»Patet:nam për hypothefîm a rad a o3eftficut a b ad a g : quaré permutatiró
ia rad abcritjicuta óádág.Etper ij.quíntí Eu¿lídís,a r cum a o eritádab
ficut ud à ir àd à b^uëî à o ad à g.Et ecoriúerfo¿a r ad a b & a o ad a g erit,ficuta r cum
a o ad ab cum a gtfed àrcuma o ad a b cum a g eft(utdi<ftumëft)ficut d
tur a r ad a î>,à b ad a g,&d i ad 1 gterunt per i k quíntí Euclidis ptopÔrtiÔnesæqu^f
les,quia Uni fcilicet a r cuma o àd a beutaa g,funt æquale&Rurfûs cumifti rócliog®
nij a o q&a glfintæquiariguii(ut de íeWotum eft)erít o qàdlg,ficut ào adà^-fol
a oadà geft,ficut di ad I g: quare per quinti Euclídís,q o 8¿ d ierim tæquaUsqquia
adI gæqualempropôhtohèm ftruant/ Similiter de poitioneck idem probabitur
fijpEjpnèndo ckadf m eflèficuta radab,fiuediad lg:Namquiàart-â^.m^ii|g
goriq funtgquianguliîerit per 4-fexti Euclidis a r ad à b,ficut a càda m^miïttWtïiàl
in KQuia igitur t r ad m b eft,ficut s r æqüàlis a r ad b f aèqüalem a b i erit firóílíter íi
adfniJîcut r s ad b EPatetmam t r abfcifum ad m b ábícifuró’’eft,Ôcut r s totiim ad 6
f totum Jgicur per r$.quinti Euclidis s t refîduüm»ad f m rëfîduüm enVjfîcbtJ-’s tc^
turn ad b f totum*Vndeper p.quinti Euclidis,t s ÿ.ckerüjit jquaiès(fî ç k ad frh fii^
tié d i ad gl.)Nam uni proportionem ferua n tæqùalem Scilice t ad f m. Qu od fi ¿ Ç
ad f ni noti íi^uid i àdgljnec t s aequalis etit ckjdëô fequitur,fî’æqüaiês finí t s áíb
kierit ckàd m f,fîcut d i ad g LEt éc coniequenti f m cum g I,erit fenfilaros qüádráíi
circulo aequalis,fimiliter c k cum d ijemilatus trigoni circuloæqualis» ' S equi iurÿijl
non fini aequales fcilicet C s&ck:tuncuaria quoufque eueriiec.hpcefi:uariad (Sí
■.
¿
g l,fub ¿aderó tamen habitudine.
®
Exhociiquétjquqmodbiotïbuifiài
redilineationisf .circuli dífffcuítís
eft,an latera polygoniarum uni eróculo æqualiüméhabeantjficùtlate
o
ra circumferíptáruró & infcripta#
rum. Et hæc çft uia (inquit) upiuer/
falis Íií omnibus polÿgohijsq
; : z. .
, - ;.
. J* î •
,
é
Eficias ex hoc arterrqiiabe*

8
d

fe omnerri portionem circuli,
que per feâores, &c.
h

.

iff Sit data portio a b e, abfcifa i
círculo per feâores a e & a b: quæ
ignota fit habitudine ad roturó eró*
culum j cuius reáilíneátíoném optó« Sic faciendum efturah^ ftmtchordam duplicis arcus b
fit
de. Apundo b per p;primi Eiv
elidís ) traho æquidiftantem ad d c
indefinita: quantitatis» continuo a
cuique indefinitam & ficaec:erit

b e icfcl e,ut titiis eircumfcriptum ad infcriptqm ; Deinde à pundo fignaco;in d b
^dfitgiëdacôgquidiftaritçm ad d ë ufquëfemiafcùm^fit g h ¿trabo redam
..................... .
“.... . "
"
acencró»

Complementis.

1077

âcentropet h ad bc,8¿fít ahf. Deindediuidoaliquamretftamnqtabjlfterminos
rem gh
d e fimuUn habitùdinçm b c cum d e,adb f cum g h,peç »1 fexti Eudidis:
Óífignó maiorem portionem in dequ^fitdeminorem in gfiquæ ht^í .Traho a 1
aík.Videndumeftfut fupra mpiiftratumeftjanc k ad f mfit, ijcqt d i ad g.
Quodftnonfint in praefata habitudine:umcuiriand?e funt di & gl (lib præfaca baT
bitudine,quoufq}ideuenieLSicigiturc kadfm5ficutdiadgl:addo ck arquale d I
&fitk u.ApunCto ücrahoæ.qiiidiftantem adab,quxfítu xierit eux orchogbniti^
aequalis portioni quæfita:.Patee hocznam fi ponàtur bc latus alicuius polygoniae:
erit cufemilatus polygoniae círculo xqualis,& erit eux; portio illa in polygoniaqug erit a b c in circulo.Nam û ç ufit femilatus trigoni circulo equa lis: er it eux pars
iexta trigoni,fimílíter çb, parsfextá trigonbeuiuseb efítíemilatus. Itidem e d a
parsfexta trigoni,cuiusdefemilatus.Ex quo patet,b e arcum elTe fextam partem
circumferentiæÔCab e fextam efîe partèm cifcuU;'&êx cbnftqüentí,c bx erit por/
tiontabcxqualiSiSequitur. .
t
, ...
fi £ wjj Jt
Et omnem portionem circumferenti*. , , s
(
* . _.,,,, , ,
4f Si uis arcum datum in recftam aequalem reîbluere.Primô per-pr&mi‘fta¿
reduc portionem circuli fub arcu & fetftoribus in fuperficiem redfam, ut fii
c uxaeqdalis portioni circuli a b e. Írtueníó medium proportionale inter é
uâfux,cuiUs quadratum aequale èritrêâanguÎæiub cu &u x,per itf.fexti
Euclidis,quareeritdupluadotthogón¿um cux.Er fit latus iftius quadrati ul
teda fg,erit quadratus de fg duplus portioni à b é, eja duplus orthogonio
Cux.Etfftlatus iíííus quadrati ut reéta fgterit quadratus de f gduplus por­
tioni a b e,quia duplus orthogonio c u x,»qualis portioni » Rut fits per 1 o.
fextí EuclidiSydp ad à b 6¿f g tertiam continué propórtíonaiem? quae fit fi i
erit per le.fexti Eacíídís,recfanguiúm íub ab $¿h i,aequálem quadrato de f
gdicohiæqualèmeflè arcui be.PatetinamÏ per ^..fecundi capdíbrí tranfmii
titionum Geometricarum,dudío fiuemultiplicatio femidiarçietri ín redam æqua
lem medietati arcui,deferibit fiiperfîdem æqualem portiqnicirctiiiconteÎitæ fub ar
CUfedóribus.Igitur multiplicatio ipfius fcmídiametrí ín redam æqualem arcut
fuperficiem duplam ipil portioni defcnbet.Sedmultiplicada a b in n i, deferibit fu­
perficiem duplam portioni a b e.erit ex confequendji i equalis arcui b i. Non enirri
nifi in redam æqualem arcui, poteft multiplicatio femíaiametri fuperficiem por*
tioni duplam deftribere.Ec ita de omnibus portionibus circuli aqt circumferentiae
efletdicendum,fihabitudo laterum diuerfarum polygoniarum uni circuló aequali/
um,çquali$ effet habitudini laterum illarum polygoniarum circum (criptarum ÔC
infcriptarSfîmul.Siplacethanchabitudmèm in propinquis numeris examinemus"
in ueris enim eft impofsibiie.Pro quo aduér
. t
tendum eft,quód ft duae polygoniae tini circq
lo (Înt aequalesîper communem fcientiam iri
uicem aquales erunt. Sumamus duas.poly­
gonias fatis communesytrigonum ftilíc.ét
quadratum,fub quibus praemifta funt tradata.Défcriboigitürduosçirculos inuicem ae­
quales, quorum femidiamçcri finí a b 8¿ c d*
Ç.ircitmfcribo Circulo ab’'trigonum, fimiliter
¿¿infcribo* Itidem 8C circulo c d 4 circumftribo & inferibp quadratum. Vndé uolumùs ui;
defe in propinquis numeris habitudine e f.
cS hi,adlm cum p q * Eft m/nifeftñ,trigona
, .8
...
ad fibi inftriptdm efie quadruplum. Ñama e
fecunda trigoni ,a d a b p rimam longitudine du pl am ut, d i¿Í um eft in Gepm e t fi cis
tranfmutationibus circa prihcipiu.lgit a e ad a b fine a h,potefta t,è eft quadrupla. Sí*
tníiíter g prima duodecimi Euclídis/trigonus e fg>trigono h k i erit qua druplus:iiy
'
- çeîiigeôdà*

8

10/8

De Mathematicis

telîigedo circule ex a e ckcSfcriptutngono egEEx quo conflat,latus circGfcrip titra- i
gom,lateri inferiptielTelongitudíne duplum,fcilícet e fad h ¡.Rutius èft etiam manifeftumfquadratum 1 m h o3quadratO p <q r s eifeduplum.Nam cum c d & d 1 iintgqualès,ô£cl per 4^primi Euclidis contineat eorum quadrata:erít poteftas cl dupla
poteftarí c d.Quaré per tandem pfí mí duodecimi Euclidis,quadratus 1 m n o,qua<
dratb p q rserit duplus4Sínt ígiturieBÍcftatnétrí fcilíceta bÓC c d poteftate j.èrit a c
íecóda trigoni poteftate ii* áqua fifübtrahatuf poteftas a b fcilícet j. refíduíí erít?*
.
&t5taéritpoteftas
poteftatesfíue qua
&
t5ta erít poteftas becu
be cu a ecotíneat poteftatesfiuequa
rn ¡drata a b & e báSímilíter erítefpotéftatejó : quare longicudíne
hi longitudine
fíe efeum h i erít longítu
—\cr diñe
9. Rurfiis quia c d pofeftatefupponitur3♦& 1 d eft eí
çqualis;! ,m poteftate erit u.Sf p q poteftatetf.Radíx üerode
iz.fc licet Im,éftttjínor¿. cum ii9.duténtefimííquih/
c
? quagefím íflextis. Patet nam quadratus de j.eft »*S¿ ¿Ibis
duíftus ín njí. ducentèfîmafquinquagefimàftextasifacít
7i4.ducentefimafquinquagefirnaflTextas pro duobus fap
o pleméncis.Quadratulus gnomonis fcilícet de 119. ducen
,4 tefimifquínquagefirnífléxus,eft 141^1.ducenteftmæqùinquagefimæ fextæ ex i ducentefimaquinquagefimafexta.Redudæ ad fractiones ià
tegrarum,easper zy^.diuidendoi erunt 55.ducentèfimæquinquageiiimæfextæ ,cùm
s i .ducentefimtfqdihqua^efimiflbxtis ex i.dùèèhtèftmaqui nquagèfîmafexta. Ad*
ditae fupplemeritîs ^mnt vtà *ducetftefimæquinquagèftmafex tæ,cum s i .ducentefímifquínquágéfiniífiextís ex i.ducentèfimaquinqüagèÎîmàfextâ.Redudlæ ad uni
tares eas per 25¿díüídéhdóerünt^cum T.ducentcfimaqutnquageGmafexta
Su
ducentèfimæquinquagefimæfektæexudùcentefimaqüinquagefimafexta . Et tan:
tus erít gnomo,quí íundus quadrato de ¿«fcilícet91 faciet n * cum 1. ducentefima*
quinquagefimafexta^ 81 ducentefímífquínquágéfimíirextis ex i .dikemefíma*
quinquagefímafexta,qui maior eft poteftate lm,Quar él m longftudínemínor erit
¿.cumiipducentefímiíquínquagefimiflextís.Similiterpq quæeft poteftate<í.eiít
íongitudinémínori.cumi^.fexagefimifquartíSjííueeftminorz.cumn^ducentefimífquinquagéfimiflextis.quodidem eftæatetinatnquadratus de2,4*& **bís du¿tus ín 25.fexágéfíinafqiiartas,facit iitf.fexagefimafquartas^ duobus fuppkmen*
tis.Quadratulus gdomonis fcilícet de 2 5>.fexagefimifquartis, eft 8 41. fexageft'mæ/
quàrtæexi.fexagèfimâquartà.Réducftæadfradtiohes integrarum,eas pértf&.díuí
deudo,erunt t j.fexagefimæqùartse cum ¿.fexagefimífqoartis ex 1. fexagefímaquarta* AdditæfuppieíhentíSjéf ùnt 12 MexàgefimæqùâVtæ cum 9 .fexagefimifquaf ris ex
i.fexageftmaquaria.Rèdu(ilæ ad bnitates,eas feilicer, per diuidedberunt i* cüî*
fexâgeflmaquarta &9‘fexâgeÎîmifquartis ex niexagefimaquarïaÆt tantus eruÿno
.
¿ nio , qui fpndius quadrato de 2. icilicèt4î
I erunt cum ufèxagefîmaquarta fiójexage
íimífquartísex i Jexageiïmaquarta * Et tantuseritquadratus de2¿ cum 29. fexagefimiP
quartis^ïiue cum ne», ducentefiinifquinquagefimiflextis.quod idem eft.Modo cumpoteftasp qfit folum ¿".erit p q longitudinem ínor i.eum 1 i^ducentèfîmifqùmqua gefimifz
fextis.Quo fit ut I ni p qfimul, longitud!/
! > ne minores fini î*èum aj^.ducenteiïmifquin
quagefimiiTextis. Quarè ef cum h i,ad 1 m
cum p q maiorem íeruabít proportionem,
qua m ¿ a df.cúm y y. d ucentefimifquinqua>
s
jgefinftftextis. Nam ut lógitüdínís numerus
,d 1 tn cum p q explicetur praeciie: rieceíie eft minuere numerum.5 cunMjs.diicentefí
tnífquín-

Gomplctncntis.

., 1079

mifquinquagelímíflextís. Qtio fado,ef cu ni
i maiorem í érúabit adl m
p q proportio/
nem,quatn p.ady.cum zj^.ducentefímifqutn?
quagefímiíléxtís.Reftaua crí¿ónó egf, qua
dratumdarèçqùalemyèt uídere hábitudinem
efadlatus tafísquadrati,fiftt ut Habitudo e f
cum h i,ad 1 m cum p q.Rèfumocirculum a b,
cum trígono íllí círcumícrípto, continuo b
ufq? g-Eft manífeftum >quod rediangulam
quae fub b g b fcontinetur : æqualis eft trí<
geno e gf.Vndefiínter g b 0¿ b f recipiatur
ünummedíum proportionale pçrp.fexti Eu
elidis,quod fit t merit quadratum detu,quód
S
fíttüxy,«qualecrigon¿egftpéra¿fextiEu/
elidís. Adhaben dam habitudinem e fad t u fiç facio.Eft per hypo theft m g f potefta
te.59*quía.¿íqngitudíné,6¿ b feft poteftate .<?:fubtraho poteftatem b f,a poteftate ¿
ií¿&refiduum erít. 27,.quod ent ut poteftas deg b:cum g b ffic orthogonius, ôf f g
per.4«í.primiEuclídis,cqntineatpot¿ftatesdebt6egb fimuLRadÎxdejz. eftmaionj.cum ly.centefimífuicefirñífodauis. Igitur b g longitudine maior erft,$.cdm.t£
centefímífuícefimifo¿lauis.Patet:nam quadratics deleft 2y:8£.5 bis dueftus in. 25«
centefimafoicefimafodaiias,facit.2$o, céntéfimáfuícefimáfocftauas^ro fupplemen
tis.Quadratulus gnomonis,ftilicet de 25. cenieftrnifui cefirhifo (ftaurs,eft^f5. centén
iimæuicefimæocîauaèexï.centéiîmauicefimaoàaua.Redutftæ qd fracciones inte­
grarum eas per i28,díuídendó:erunt ^.céntefimæfuicefimæocftaùæ'cumi^t canteBmííuícefímífodauís ex i.centeííma üícefimáodlaua. Additæ fupplèmentis^ërunt
^.çentefimxuicefimæodiauæcum nj.centefimifiiícefimííbcftauis ex u centéfima/
ùicefîmaocftauxRedudïæad iimcates>easdíuídendoperu8 : erunt unum cum i2<
¿entefimííuicéíÍmífo¿iauís y^uj.ceñréfímiTufcefi'mííqcftauís exc centéfimauicefif
maocftaua.Et tantus erít gnomo,qui íuncfius quadrato de $.fcilícet 25 terunta^- cum
iíá'.céntérímífuicefímífodauís & iij.céntéfimííuícefimífo¿ftauís ex 1 . centeftmauj
cefímaodaua.Ec tantus erít quadratus dé ¿.cum 2$, céntefímiTuicefímifodlauís, quf
minor eft poteftate b g,quæ eft ut 27 Jgítur b g longitudine maior erít ¿«cum 2 5* ceri
tehmífuíceámííbdauís.Etexconíéquentftmuítiplícatío bf ín b g plus producit,
quam multiplicatio j.in ^.cum 2ytcentefimifuícefimífodauís,qua¿producit 1 5. cum
^pceatefimifuícefímifoctáuís.Igitur trigonus e g f5érít maior 1 y.cum 75 * centefimfs
fuicefimifpdauisifimiiitef quadratus (tixy:fi e flangicudine fits. Rurfusquia ra<
dix de 15.com75 céntéíimifüícefimifóíftáuis maior eftj. cúm í2i? céntefimífuíceri7
miiecftauisU fortiori igitur t u longitudine maior erit 5 ‘cum isí.centefimíftiíceíimi^
odauis.Patetmá quadratus de5 eft 9.8¿ j.bísdudas in 12 ixenteft míftiícéftmaod'a
jàaSj&cit/x^centéfimafuicéfimâoâauas^fupplementiSjQuadratulus gnomonis»
ícilícét dé i2Kcentefimííuiceí¡mífo<ftauís : eft
■
i4tf4i ceniefimæuicefimæo(ftauæ ex i. cente-,
fimauicefímaodáua Reduçftæ ad fradh'ones
integrarumseas per íi^díuldéndoieruntii^
V
‘X
*zV’
tentefima:uíceíímeo(ftaugcum45tcentefímíf
Vi
a
uicefimifo(ftauisexi.centeriniauiceGmao6a'
úa. Additæ fupplemeti^ertft‘84©* cêtefimæu(
èefimsocftauæ cft^.éentéfímifuícéGmífoáa
uís ex i.cëtefimauiçeftmaotftaua.Redudæ ad
unitates,eruntX. cum 7±.centéíímiíuiceíímíí
óeftauis ¿t 49. céteíímifuícefimiíbtftáuís exu;
éenfefimauícefímaoáaua .Et tantus erít gno>
íñOjquíiundusqUádcatodei.fcilícet ?.eru<
¿utó

h

s,....

f

1080

De Mathematicis

Iicet9:eràti£.cum zi.cetcfimiruicefimifodaiu’s S¿ 49. cêtefîipifuicefîmifodauis ex
i.centefimauicefimao<ftaua.Et tantos erit quadratus de |.cu 121. centeiimifuicefimif:
odauis^quiminoreftquami^cSzí.centéfímifuícefimiíddauís.áfomonígíturjeriC
minor quam poteftas de tu,quæeftmàiof i$.cum zj. centefimífuícefímifoárauis. Et
ex coníequentí c ulongitudine maiOr erit j.cum ni .centeíimífuícefimifotftauis.Ma
aifeftümeftígicürcfadtu minó rem longitudine féruare proportionem, quam <57
ádj.cum izhceàtefimifuicefimiibdauisieô (g
tu longitudine maior eftj.cum m.ceniefimi
fuicefimifodauft.Modô critícente j.cuto nu
centefimifuicefimifo âauisîdecréfcet propor
tío 0 ad maiorem numerum,quamj. cumin.
centefithifuicemifodauis.Rurfus diuido 9.
induo æquf,8f erit medietas j.iïmiliter diui/
do 3. cum 121 .centefimífuicefimífódáuis in
duo atqua,& erit medietas ut unüm cum 149»
dücentéfimifquinquágéfímííTéxtis < Vnde
ficut á.adj.úa j.cum ni. centeiimifuicefimif/
u---- '
odauis ad unum cum 249. ducen tefimifquin/
x
quagefimííTextis.Et permutatím,fícut 0 ad 5.
Éum!2i.centeíímífuíceíímííó(ftauís,íta j.ad unúm cum 245. ducentefîmifquinquage
íímííTextís.Jed efad tu,minorem feruat proportionem,quam c ad cum núceme
fimiíúícefimifo<ftauis:ígítur etiam minorem feruabi^quamj.adunum cuto 249 du
cencefimifqüinquagefîmiilèxtis.RurÎus triplico ; & fiunt9:fîmiliter triplico unum
cum24>ducencefimiiquinquagefitnificxtis>& fiunt 5. cum 255 .ducentefímífqumquagefîmifîèxtiScSicutigitur^ ad3.ita5.cum ijy. ducentçfimifquinquagefimiflex-'
tis ad unum cum 249 ducentefímifquinquagefímifiéxtis. Et permutarim,ficut 9* ad
jcum 23 5* ducentefimifquinquageumifíextisííta 3 ad unum cum 24s» * ducenrefimís
quínqiiagefimííTextís.Sed efad t uminorem feruat proportionem longitudine, iÇ
j.ad unum cum H^ducentefimifquinquagefimiflextisdgitur etiam minorem ferua
bít?quam5.ad s.cumiss.ducentefimifquínquagefimiflextís.Vnde confiat, latustri/
gohí circuló æqualis, ad latus quadrati eidem círculo æquafisfcum trigonus ¿í qúá
dr a tus inuiceth fint æquales)minorem longitudine feruare proportionem,
ad
^cümijy.ducentefîmifquinquàgefîmiflèxtis. Et prius monftratum eft latus trigónicírculócírcumícríptícumlatereinícripti,ad latus quadrati eidem uel aequali
circulo circumfcripti,cum latere infcripti quadrati,maiorem feruare proportionem
q 9.ad5.cum s^.ducentefîmifquinquagefimifièxtis.Et hæc eft ueriras,fcilicet q> Ia/
rerápolygqniarum uní circulo aequalium,mino rem feruant proportionem adiniit/
cemrefpecftu proportionis maioris inaequalitatis:quam latera fimilium polygonia
fum circumfcriptarum uni circulo cum lateribus infçriptarum.Nori igitur eandem
íéniant proportionem fiuae æquaiem, ut credit de Guía#

Eícripto fuper à centro círculo,8¿ tracftà diametro b a c,atq? maxi
■ inachordain infinitum extenfa, quæ orthogonaliter fecet b a c,
quæfit d a e.Si tunc fuper aliquo puri&o iri a c # qui d b díflét fe*
b
ciindum longitudinem; chordæ arcus
tertiæ partís círculi,quí fit f,circulum cu

c

de maxima chorda abfcindét redam g
à h h}médietati circuli æquaiem, Uel propin
qúani. Quôd fî de b & c3redas ad g h
traxeris, erit fupérficies b gc hæqifàïis
tielpropinquafupérficieicirculi b c de.

a Ad

Complementis, i

îosï

a Ad cuius intelledum,defcribecirculumfupera,quiGtb cdeut pri*
us: & trahe chordam arcus fextæ partis circuli & fit 1 m > 8¿ quartæ partis
quæ fit t k,& tertiæ partis qua* fit n o.Et confideraj ex quo omnis chorda
eft minor arcu > Scplus chorda maioris arcus: qubd tunc circulus qui des
bet per b tranfire, &C habere centrum
inb c diametro > & fecaré de chorda
extenfa æquaiem ar cui: ille habebit ne
ceffarib centra ultra a uerfus c,tatb di
4 ftatiùs quate arcus maior cui chorda
h fubtedit & minimus omniuq no po
teft dari minor s habebit centrum in a
cuius femídíameter a b,Maxim us au*
tern circulus habebit centrum ultra a
Uerfus c,maxima diftans ab a,cuiusfe
midiameter maxima:qui circulus ab*
feindere debet demaxima chorda,redam æquaiem femicirculoj&illa ma
xímá femídíameter quærittm
J Secundo eft attendendum qubd chorda aliquapoteft fignari, quæ fit
mediainter chordas ei compares. Et uoco compares chordas:quarum u*
na minor fignata, & alia maior, fic qubd per arcum æquaiem diftent à fî*
gnata:utiik,ablm'& no. Nam cumilarcus(itut in:tunclm&nosdi*
cunturcompares i k.Dico qubd poteft chorda fîgnari,ubi omnes dug co
pares habent potentias, quæfîmul iunftæfunt maioresduabus potentes
chordæ mediæ;ut fî adi m chordam, compares aliquæ traheretur , earum
potentiæfemper erunt maiores duabus potentips Im.Poteft etiam chor*
da medía fignarí, ubi potentiæ omnium duarum comparium > erunt mí*
«ores duabus potentqs chordæ medíæ,ut comparium ad n o.Itapoteft fi
gnari chorda,ubi omnium duarum comparium potentiæ, erunt æquales
duabus potentes chordg.Quia quanto potentia minoris comparís eft mí
nor,potentia chordæ mediæ:tantb maioris comparís eft maíor. Et quia
tunc omnium duarum comparium potentiæerùnt æquales, duabus po*
tentijs chordæmediæ: patetillam eífe chordami k. Nam potentia Im
cum potentia no,æquanturduabuspotentrjsik. Sic & potentia maxímg
chordæ fcilicet de cum comparí, fcilicet cum potentia minima? chordæ:
aequabitur duabus potentes i kJEt quia potentia minimæ chordæ, non
eft aliqua: patet potentiam diametri æquari duabus potentrjsi ks fine late
tis tetragoniinferipti. Ita deomnibus duabus comparibus!k hocueru.
4 Tertibfuppono,qubdikbis excedit duas femidiametros: fcilicet ma
xímí circuli qui quæritur,& minimi cuiusfemídíameter eft ab, & hoc no
tum relinquo.Bx quo elicio duas compares chordasadikdabiles/quefi*
muliundæ æquabunturillis duabus femidiametris ♦ Nam dabiles funt
KKk
compa*

1022

De Mathematicis

compares maiores, fcilicet propeik: &
dab îles funt minores, díftántífsiméab i
k.Igitur & æquales.
5 Quarto elicio ex his> n o effe femw
fodiametrum uel prope quæfiti circuli.
Nam cum potentiæ comparium æqui
ualentium duasfemidiametros, æquen
tur duabus potentqs i k, 8¿ 1 m fit femú
diameter minimi circuli, cuius poten*
tía fi de duabus potentfjsi k fub trahi*
tur,remanet poten tía n o:ídeó no eritfemidiametermaximicirculiqfiti*
6* Quinto elicio, quod fino eft femidiameter: tunc fi in a freperiturpun*
¿tus qui fitp, ita quod a pfe habeat adaf, ficutfagittaarcus ibk adfagic*
tam d b efemicirculúerít p centrum circuli, &Cpb eius femidiameter, quæ
deikchordaextenfa,abfcinditqr,quædupliCataæquabïtur gh, Et fide
omnibus duabus comparibus fic feceris, ex proportioneiagittarum cen*
trainueniendo: abfeifiones quæ de extenfis comparibus fient, fimuliun*
¿tæfemperæquabunturg h, licetnonomnisabfeifiouniuscomparis æ*
queturfuoarcufiEtitadeinfinitis comparibus, per eandem regulam ab*
fcindere poteris rectasæqualesfemicirculo.Sí uerón ononeñíemídiamé
ter.tunc nonconcordabuntillæ abfeifiones, idebuarietur quoufcpcon*
cordabunt.Qubd autem fuperficies b g chæqueturfuperficiei dreuli, fa*
tis patet ex præmifsis.
7 Sexto elicio, quo mo do portiones círculíinter compares cadentes, fé
habent ad circulum : fícut fe habet arcus inter com pares ad circumferenti
am círculí.Pura inter 1 m & n o portio circuli,eftfexta circuli, quia arctis 1
n & arcus m o,iunt fexta circumferentiætquanto enim portio interi k & 1
m eft minor duodecima, tanto portio interi k & n o eft maior duodecima
parte circulfEt per hanc confiderationem poteris uarias abfeifiones por*
tionum circuli facere, 8¿ uarios triangulos æquare.Et hæc fuffícíanu
Annotationes OmnifanAh

1 Defcripto fuper a centro circulo, &tra¿ta diametro b a c,atq?&c
4P Vult à maxima chorda indefinite extenfa,abfcindere redam æqualem medietati
circuli, hoc eft medietati circumferentiae circuli : dicens per propoíitíonem, gh,æqualem effe medietati circumferentiae circulib a c d e*Ec hoc infequentibus demonftrare nititur

2

Ad cuius intelledum,defcribecirculum fupera:quifitbcdeutprius*

4pQnomodo arcus 8C chorda fextæ partis circumferentfedeturfimilíter¡8¿tertíaÉ
quartg eft manifeftum. Nam femidiameter eft chorda arcus fextæ parris circum®
ferenriæ3quæ quantum congruit propofito, fic deferibi debet. Sumpta æquali
diametro inter pedes circini, colloca unum pedem in e :& iftofixo moneatur alius
uerius arcum quadrantis
ubi fccateum ppne m.Rurfus coloca iterum pedem

circini

Complementis. ■

io8j

circini in djSCfacfimilitêr, ubiàbfcinditd b

quadrantem pone 1,trahe 1 mjerit chorda fex
taepartis circumferentiae. Rurfus colloca i/
pfius circini pedem in b, moüéatúr álter fecando quadrantes bdSCe b,fi¿ fedíones no
O\T V
yyn
ta per n &o4trahe no:& íiabés chordâ tertiç
_ Z A -A^partis circumferentiae. Deinde quadrantes
T—*
■
"in duo aequa per 29» terttj Euclidis díuíde, 8C
p
/
fe&iones nota per i k.trahe i k, & habes
•f
/
chordam quadrantis» Chordam minorem ef
fearcu fuo:& quod quanto arcus máior, tan
tó minor eft proportio chordæ ad a reum,fa­
ti s expreifum in Geometricis tranfmutatio
nibus.Cætera in licérà funt manífefta,auxiliante figura.

J Secundo eft attendendû» quod chorda aliqua poteft fignarfiqup fit me*
diainter chordas ci compares. Et tioco compares chordas. &c.
4pSequitur,dico quod poteft chorda fignari, ubi omnesduæ compares habent po>
teprias,quæ fimul iundæ funt maiores duabus potentijs chordæ mediæ : ut fi ad 1 ni
chQrdam,comparès alïqux traherentur,earum potentiæfemper erunt maiores dua
bus potentijs 1 m.Patet 1 ic>traho f g chordam æquidiftantem ad 1 m, fie quod g m ar
eus arcui km çqualis fi nerunt fgSd
b
i k compares ad chordam Im. Vn/
de poten tiç fg & i k fimul,erunt ma
iores duabus potêcfjslm. Nain 1 ni
h
ciliatus hexagoni infcriptí,&í kla
tus quadrati» Modo cum omnis co
fta
quadrati ad medietatem díame/
r
ÿ
f . tri fit duplà poteftâte, erit potentia
e
i k æqualis duabus potêtijs 1 m:qùâ
a
re potentia i k Cum potentia f g fi­
u
mul, maiores erunt düabús poten/
trjs 1 rii, 6¿ quotquot traxeris com/
pares, erUnt potentiae earum fimul
maiores,duabus potetijsl m. SeqL
^[Poteft etiam chorda media figna
ri, ubi potentiae omnium duarum
c
comparium, erût minores duabus
potenttjs chordae mediae jUtcompa
rium ad n o»Patet,traho s tchordam æquidiftantem ad n o, fic quod arcus o c.aequa*
lis fit arcui o k, erunt i k & s t compares ad chordam n o. Vnde dico potentias r t
hkíimul,minores efleduabus potentijs qo. Quodenimuerificaturdeduabus com
paribus ad mediam,ita & de medietatibus comparium admedietatem medix * Eft
manifeftum cum no fit latus trígoníinfcriptí»ó¿ a q prima: erít a o fecunda longitudine dupla ad a q, per ea quae dtfta funt in principio GeometricarumtranimutatiO/
num.Si igitur a o poteftâte fit^erit a q poteftâte ut unum, SC q o poteftâte ut y.Rur*
fus cum i k fit latus quadrati infcripti,& a h prima,quae eftæqualishk.eritakpoté/
ftate dupla ad h k. Quo fit ut poteftas a k cum poteftâte h k, dupla fit ad poteftatem
o q.Nam poteftas a k æqualis a o eft ut 4 • & h k utz.erir igitur poteftas a k cum po/
teftate h k ut <r. Modo poteftas o q eft ut j .& duæ eius potefta tes ut Sed cu m r t rni
nor fit a t æqualis a k:eft manifeftum poteftatem r t cum poteftâte h k,minorem effe
duabus poteftatibus q o.Et ex confequeti,poteftas s t cu potefta te i k,minor éft dua
bus poteft atib.n o.Et ita de omnibus comparibus ad n o erit arguendum. Sequitur.
KKk

a

^Ita

1084

De Mathematicis

<ïta poteftftgnari chorda * übi omnium duarum comparium chordæ potentiate/
runtæquales duabus potendjs chordae mediæ,illam chordam diciteíle ík. Ñam po/
tenth 1 m cum potentia n o,aequantur duabus potentijs i k. Patet ftc:nam(ut ditari
eft) potentiaa k,dupla eft adpotenciam h k» Modb potentia p m cum poecia q o /eft
ut potentia a ktquare potentia q o cum potentia p m, sequantur duabus potentes h
k<Paternam cum arcus ek aequalis fit arcui b k & arcuso k æqualis arcui kmiratio­
ne compariunuerit per communem fcientiam,arcus eo æqualis arcui brmSit ex ar­
cus uto e,erit arcus o exæqualis arcui 1 b m:fímílíter chordà ox çquaîis cbordæl ¿h,
pem.temí Euclidís.Etqutaaetraníitper medietatem arcus itranfibit per medieta­
tem chordaè, ut fu peritis monftra/
tum eftjgítur per j. tertfj Euclidis»
a e perpendiculariterineft fuper o
x,ficut a h fuper 1 m. Erit etiam a q
aequalis medietati chord# o x,
chordae Im ’• & ex confequenti pec
oprimí Euclidis, potentia a o æ/
qualis erit potenti» p m » fiue a q cu
potentia q 0» Patet igitur ficut po/
tentiaao#quatur duabus poten/
tíjs hkfquia a 0 æqualis a kpér de­
finitionem circuli) erit fimiliterpo
tentia q o cum potentia p m,æqua/
lis duabus potentrjsb k: fimiliter
potentia no cum 1 m, æqualis erit
duabus potentfjs i k. Etiam fic pa/
tetífit a o. poteftate 4» erit a q pote/
flate unS,& qô potefta te & h k poteftate 2 .Modo potentia q o fcilicet j.cum potétía a q gquali p m,facit 4«ficut igitur 4.duplus eft ad ¿uta potentia q o cu potefta p m»
dupla erit potçtiç h k,& eodem modo de duabus quibufcunip coparibus eft dicen/
dum. Vt fi fint datæ iftæ duæ compares f g &C s t:He quod arcys g k çquâîis fit arcui k
t.Dico potentiam s t cum potentia fg»æqùalemeiïè duabus potentrjs i k.Patetînarri
demptis t k & gk æqualibus,ab æqualibus e k ÔC b knefidua funt æquali a, fcilicet t é
Ô6 b
b g eft medietas fb g.Signo igitur in e c arcûm aliu æqualê t e
fit e u,tra­
ho t uærûftit didum eft)tuæqualischordæ fg Et fimilitér ficutae per rhedictatetri
arcus tranfictita per medietatem chordæ, quare a r æqualis erit medietati chordæ t uÿ
cum r c & a e iintæquidiftantes inuicem 9êc perpendiculares (uper be. Eft igitur a t?
ut y gjtnedietasde fg:&exconfequenti per ^.primt Euclidis,potentiaa tæquali»
eritpotemiær tg¿ar,fiue y gfimuL Modo quia a t eftæqualis a kper definitionem
eirculiíconftat potentiam r t cum potentia a r fiue y g, æqualem efte duabus potenti­
is h k,S<ex confequentipotentia stcumpotenti^fg, æqualis eritduàbus potenti]#
i kîquod fuit demonftraiidum.Sequitur.
4pSic potentia maximæchordæfcilicetdecucôpari, fcilicet Cnpoténciamînimsb
chordæîgquabitur duabus potenttjs ík. Ec qa potetia minimg chordç no eft aliquas
patet potentia diametri fcilicet d e,çquari duabus potenttjs i k. Na utdidu eft a kæ/
qualis a e,pquatur duabus potetijs h k:quared e æqiiabiturduabus potettjs i k. Etrà
tío huius eft,quia de omnibus medrjs chordis coparibus uerificaturugitur & dè ma
sima 6¿mínima comparium ueríficari eft neceffe. Non autem econuèrsb fèqüitür
formalúer.Sí enim aliquid de maximo mínimo uéríficatur, non tamen de omni/
bus medtjs ueríficari eft neceffe. Sed formaliter fequitur illud de omnibus medíjs u¿
rificaturugitur de maximo QC minimo uerificabiturNaproportio maximæ admini
má coparium sad i k(ut eftd e ad minimam chordam ) eft tanquam finiti ad infinitu,
quæ nulla dicitur. Non tamen proptereamediæ ad mediam comparium, ád i k propropor tio,erit tanquam finfti adinfinituntjCum fit tanquàm finiti ad finitum.
4 Tem®

Complementis.

io8f

4

Tertio fuppono» quod i k bis excedit duos femidiametros duorum
circulorum > fcilicet maximi circuli qui quæritur, & minimi cuius femi*
diameter.
<*Ethoceftmanifcftum,cum i kbismaior fit bc.Sequitur.
> ,y.
<Exquo eliciOjduas compares chordas ad i k dabiles, quæ fimul iun&ge æquabnrs/
tur illis duobus femídíametrís, fcili*
cetfemídíametro minimi circuli q
eft iit a b , & femidiametro maximi
circuli qui quaeritur. Rationem afsfl
gnanSjinquic : Nam dabilesfunt
compares maiores, fcilicet prope i
k,& da biles funt minores diftamiQ
fime ab i k,& hoc éft uerum. Sed eft
concludit,igitur & æquàlesîfüppo*
nit quod fiat trahfitus á düabus co*
paHbüà ad i k minores duabus fe*
midiametristuteftd e cum fua conf
parí ad i k) ad ddat comparés ad i k,
quæiimul maiorèS fint duabus íe<
midiametris (ut hæ quæ funt prope
tk ) pêrôrhnes medíais compares:
tanquàm à reda minóre duabus (e/
tnídíametrís ad maiorem, peroni/
n ,
, ties intermedias>& hoc demonftra/
tionetadiget; sNori enfin fequi tur, datur ibipïdà&minusîigicuribi datur nec plus
fiecminus.Scdbénéfequitur^daturplus 8C minus : igitur alicubi dabikeft nec plus
nec minus. ;
r

5 Quarto elicio exhisjrídeíTerernídiártieirüm uel prope, qùæfiti circiis»
li. Nam cum potential co ni pàrium æquiüaléntiuni duas ftmidíametroá
maximi circuli fcilicet miniriii;æquentur düàbùs potentes i k, cuín 1 ni
fit fem ¡día meter mini mi circuli ; cuius potentia G deduábus poten trjs ík
fubtrahatur, remanebit potentia no : quare nocrié femi diameter circuli
maximiqúaefití;
,
, ,
„ t ,
fQuomodd potentia no cum potential m\«quatur duabus potentqs i k: fuit prius'
demonftratum.Vnde fi de duabus potentijs i k (obtrahatur potentia 1 m,necelfe eft
refiduutn effe pôténtia n o.Hic fujjponi t de Cufa\qu^d una comparium ad i k ¿quai
Itum duabus (ernidiâmetris, aeqdaíisfit femidiametro minim* circuit, quod non do*
monftratur.Nec üiáetürmaior ratio expraemiisis, cur minor comparium debeat ct’
(c zqualis femidiarnctid minimi circd^quam iniqiiialis\
, s
.
/
;
ÿ Quihtoelíciojcjuódfinoeft

fernidiametef circtili maximi.
4Vc auteni a fdiuida turjic quod

ndrpoftiq fcilicet àbfîtâditotaniâf,
ficutb t fagitta chordei kàd fagittám
a b chordatd éîfolûm opqs eft H.fex/
ti Euciidrë’Et iit fimilitér diüídí ualeac
íecuridum habitudiném quárftcuép
fagitcarum'Náfia p ádp f fíe'ficut be
ad a r : erica pad a f ; íicút b t ad a b.
Quia ibi fupponít n o, éfle femidía*
fcKk i
metrum’

Í08<

De Mathematicis

metrumcirculi maximi, qtiodudhuc
ignoratur* Ideó prius in propinquis
humeris uenabirnur an fit àn non fit,
quàm aliquid de ifta licera determíne
u
' mus* Ethancftátímuenationem fa*
e\\A k ciemus*Sequitur.
.
.
4,
a. .
1
<TQpod autemfuperficies b geh se*
p
qualis fitfuperficiei circuli b d ce, ia*
tis expræmifsis patet. Si enim ghfit
ni edieta s circutnferehtiæ: eft mantfe* ftu quod multiplicatio a cin g h3pro>
• c
ducet redahgulam æqüalem circulai
.
i
'
quedupla erit ad triangulo c g h,qua/
<c æqualis fuperficíeíb gc h.Hæc defe funtmaiWefta.

7 Sexto elicit», quomodo portiones circuli inter compar^ cadentes^
habent ad circulüiñjficütfeháÉet arcus inter compares, ad círcumferen#
fiam circulnPuta inter 1 m &no portio circuitedfexta circuli.
<Hoc tetigit ín de tranfmutatíóníbus Geometricis cap.fecundo. Nam quod hic
uocat mediam comparium> illiemedium diuifionisaiti i keft medium díuííioniSjáf
media comparium.Dtcir igitu^quèd portio circuli inter 1 m & n o compares, ad iks
eft pars fexta circuli,quia arcus Iri cum m o quos capiunt compares,eft circumferes
tise circuli pars ïèxta,hoc ut congruit propofito, patet : Nam tracfta a m â o,ubi ai
in iecat g o ponatur h,8¿a b angulo
. h educatur perpendicularis fuper %
^^^rrt
ô,qùaèfith pieft ihanjfeftuth, rriah^
q•
gulosonhogohiosoga,6Ca frneft
k fe çquales.Namfmæquâlis eft a g,
___ S
yC—-""f ""JXC»
am æqualis a oiquare a fçqùahÿ
crit g OjCtim fini orthogontj* Nam.
.
demendo poteftatem a gàpotefta-,
fll ■ < ; ■
L
teào, fimiliter poteftatem fm à po
a
'
ceñareâm ífefldua ertint at^ûaha,
-/
cum ab æqualibus æqualia demanz
turlgitur angulus g o a æqualis eriç
.angulo
f a m,fimiliter & angulo h à.
■
o:cum per ultimam fexti Euclidis»,
anguli bam m a Ó fint aequales»,
Rurfps quia illius trianguli a íi 0 an
’ gulí àd baftm futir çquales : erunt lx
6 6¿ à h latera æqualia3pef conuerfam j primi feuçlidis .Rürfus pacêt íftos triángulos,
prthogonios o p hS¿ a p h aequaleselíetquia duó latera unius duóbus alterius funt
íequalíá}6¿ anguli fub ipfis contentifCôftat ením per 9 primi Euclidis,a h o anguíCr¿
per h p in duo aequa efle diuifum,fic fimiliter per 10 eiufdem,ao in duo æqua eftedi»
uifamiquare iterum erita ph triangulusjtriangulo a gh gqualisi funt enimambo or
fhogontj/itniliter a g & a b æquales funt a h & a p,& anguli fub ipfis coñténtí.Qua
re per^primi Euclidis equates erunt,& ex corifequentyriangulus a h o duplus erit
triangulo a gh* Rurfus a fad a g eft,iicut a fad fm, cuma gæqualis fitf m:quarea f
ad a g poteftate eft tripla,S¿ exconfequenti orthogonius aim, orrhogónió a g h triplus erit*Nam per T7,fexti Euclidis,a fad tertiam continuéproportionalem poft a g
eft longttudinetripla. Vndeconftatfuperficïem ftngh, âdag h orthogonium eu
feduplam:& ex confe quenti per quinti Euclidis^ mahgulusah o æqualis eritfu/
perfícíeí f ¿hm.His præhabttiJt>pateüm n o efte fexum partem circuli fie. Nam f m
■ ■ :‘.y.
goell
fi

i, •

■f'

i- . -.

-

■

- '

Complementis.

1087

go eft medietas,&ídeb erit duodecimal cum m o fit duodecima pars círcumferen

tixierit portio circuli fub arcu m p
& fecftorib. a m&ao,ut pars duo*
decima circuli iDemo ab iftis por­
tionibus commune, fciiicet m h o,
reftdua funt triangulus a h p & fu/
perficies fg h m, quæ funt proba t£
æquaïes.ertt igitur m fg b æqualis
portioni m a o , ÔC ex confequenti
fuperficies tn 1 n o,æqualis eric pot
tïpni b a o, quare eft ut pars feXcá
circuli. Et ita de omnibus portio*
nibus inter compares eft dicendifc
IgitÔCde portione inter maxima
Seminima coparía,quaru maxima
çft d e & minima, corda minimi aç
cqsdb. Na q eft ^portio arcus cu
¿bad tota circumferéncia,eadêeriç
portionis inter copares ad totunj
circuîurmSiCUtenim ateus fimul futtipti,funt medietas çircumferentiæ sita portio in
ccr compares medietas eft circuli. Vnde per has compares ad ik(de iblis iftis com/
paribus inteftigituóuáriaepoffuntfíeri abfcifiones,# u a rtj trianguli æqualçs ♦ Nani
aqreft duplusàda gb, quareæquaJis triangulo ah o¿ èftemm a qada gpoteftate
dupla,nam a q eft media proportionalis inter a b &a gi Sicut enim a b ad a g longiui
dineeft dupla,ita á b ad a q poteftate dupla ♦ His péraâis,pauca dicere uoïumus de
fiác refólutíontEt deferiptb circulo b d c e, traho chordam tertiae partis circumfer
rentisefciiicet n o. Signo æqualem bci
quæ fitb f:fado fçèntro J eamcircumdq/
co,quse à maxima chordadeindefinitæexténfajábfcíndatghjquamdicítdeCufaae*
quart medietati circumferentiae circulftra^
hofh&ao. Qiiiaab ad a peft longitud!^
ft Qedtipla:erit a oadap poteftate quadruple
& ad p o poteftate fefquitertia. Nam fi a d
poteftate fit 4.erit a p unum, ¿¿po poteft â
tej.Rurfus did.um eftin de complernentis
Arithmèticis, círcurhferentíamcirculiad,
diametrum longitudine maiorem fepiarq
proportionemtriplafuperdecupeftienteíe
ptuagefîmâs primasíquáre fib eponatur longitudine 71, erit cirçumferentiaçircùll
ftiaiorzzj.Cuius pars quarta èftyy.cum 5.quartis. Vndepars quarta circumferentia^
longitudine maior erit yycum j.quártís^ excónfequétí, poteftate maior erit 3
cùmi.decimafexta,qùi eft quadratus de yÿ.cumjiquartis. Nam quadratas de 5 y. eft
302y.S¿ j^b’is dudas in j.quartas,facie jjo.quartas pro duobus fupplçtnèntïs. Quadratuiusgnomonis fciiicetde? quartis,eft ut^.qàartæeii.quarta,uéU.decimjfleX*
tis quod idem eft, quæ iuncftæ fupplementis,érunt
quart| cutn 1* decirríafextá.
Redu&ç ad unitates,eas per ^.díuídendo,erunt sf.cutn i.deciniafexta.Ét tan tus eriç
gnomo,qui íuncftus quadrato de iy.quieft 30 2 y. erunt jïos.cum i.dècimafexta. Eé
¿antuserícquadratusdeyy.cumj.quartís* Et quia quarta pars circumferentiæcirçu*
iidongítudíne maidr eft yy.cum ;\quartis,f| diámetros circuli longitudine fit 70 id eo'
poteftas quartae partís círcumferencís¿círculí,mator ent|to8.c$ 1.decimafexta.Ruiv
fus fi bc longitudine fit 71.erit ab longitudinejy.cum i.fecunda,cuius quadratus eft
tádo.cum i.quárca.Nam qaadtatüs de ¿j.éft
H«bis dueftus in ufecundam ,facft
KKE 4
7©;tó>

loss

De Mathematicis.

7 o.fecundasprofuppfementis.Etquadratulus gnomonis fcilicet de i.recunda,eftu;
quarta,quæ aim 70.fecundis erunt zo.fecundg cum i.quarta. Redudg ad unitates,
erunt js.cumT.quarta-Et tantus erit gnomo,quiiunâus quadrato de 35. qui eft 122 y»
erunt u^.cum i.quarta JBc tantus erit quadratus de jy.cum i.fecunda,fiue a b uel a à
Rarius i.quarta de 1260.cum i.quarta,eft 315. cum i.decímaíexta : & tanta erit pote/
ftas de a p.Nam fi cut 12 tfo.cum i.quarta ad py.cum i. decímafextatíta poteftas dead
ad poteftatem a p,quae poteftas fubtratfta à poteftate a o quæ eft u6o.cum i; quarta,
refiduuumeftí?4$.cum j.decímífíéxuSí&tantacíítpoteftasdep o. Sícutenímsoad
gopoteftateeftfefquitertia:íta iztfo.cumi.quartaadMSæum j.decimiflextis.Rur/
luscum 5.deminextis quadruplicatus,facit 3 7 80. cumj.quartiSj&itantaerit.po­
teftas de n o»fiue b fuel f h quod idem cfLNatn ficut ñ o ad p 0 poteftate eft quadra*
planta jrso.cumquartisad544» cum
decimiftextis* Radtxuerodejzso.curnj.
quartis^ft maior ii. cum 25». fexagefimis.
$
Nam quadratus de tfi.eft5721.Et61.bis du
/_
-?
dius iri a^fexagefimaSjfacú^jB.fexageft
/ /
\
mas pro duobus fupplementis. Qtiadrafr/„, 4[______ 2.'''
jé
\
tulus gnomonisfcilicetdej%fexageíímís0
\
eft34i.fexageiîmæexi.ftxageiima. Re\
dudbe ad fradliones integrarumdiuiden/
f
do<eas pettfo..ernnti4^fexageftmæcumfi
_ lexagefima ex 1. fexagefima. Additae fup/
c_________________ plementis,erunt 5552^ fexagefimæcumr*
fexagefima ex ufexagefima. Redudbead
imitates,eas
ó.diúídendo,érSt^.cum iz.téxagefímís Óí i.íexageftma ex T.fexa
gefima* Et tantus erítgnotno,quí íun&us quadrato de tfnfcílíceo/zi.eruntf/w,
cumiz fexagéfimisóf i.íexagefimaexi.fexagefima. Et tantus erit quadratus degi.
tum v.fexagéfi mis,qui minor eft poteftate bfquæeft^so, cum j.qnartis. ideo bf
longitudinemafor erittfi.cum i^fexagefimis. Rurfiis fit ut exceflus b f fupera b,
tongitudine maior fit quàm exceflus ¿ixtitn 2 «?.fexagefímís fuper 35. cum nfecunda»
qui exceflus eft zj.cum s^fexagefimistÓí exconíequentfa flongftudinemaíorerit
iy.cum 5^.fexagefímis.Etquía quadratus dezj.cum ^.fexageftmfs, eft 674. cúm á»
fexagefímis ÓCzi.fexagefimís ex i.fexageíímsddeoa ferít poteftate maíor 674.011m
$Lfexagefímis & zi.fexagefimis exi.fexagefima. Si enim a fiongicudíne maíor fit
aç.cum ^•fexagefimts>erït poteftate maior quàm quadratus de 25 cum y>.fexagefii*
mis.Qiïàd autem quadratus de i$.cum 5j>.fexagefimis, fit 674* cum piexageiinw
8¿it.íexagefimís exr.fexagefimajpatetjnamquadratusde2s.eft625.se 25; bisdu/
cftus in 59.fexagefimas1fadt2?5ôdexagefimas pro fupplemends.Quadraudus gno
monísfcilicetde5^.fexagefimisfcft348i.fex*gefimæexi.fexagefima. Reda&æad
fradiones integtaru»eas fcilketper tfo.diuidendo:erunt4J.fexageiïmæcumzâ fessa
gefimisex i.fexagefima^AddicxfuppIementiSjeruntis^i. ftxagefimx cum zr. fexa*
gefimis ex i.fexagefima.Redudaead unitates eas per tf o. diuidendo erunt40. cqm
î t.fexagefímís 21.fexagefímis exnfexágefíma.Et tantus erítgnomo,quí iundus
quadrato de i$.quí eft 6¿$»erunt 6?4.cum 5J.fexagefimís & iLfexagefimis ex 1. fexak
ge(ïmaf.Et tantus erit quadratus de zj.cum 59. fexageiimís* Conftatígírur, quía af
ïongitudineêftmaiorzy.cumss. ftxagefimis,íta poteftate maiorerít 674. cum^f.
fexageíímís SCzi.fexagefimís ex j.fexagefima. Vndefubtraáa minore poteftatea f
fut eft674.cum ii.íéxagefímís ^2f4fexag£fimísexi.feagefima >á poteftate f h,quæ
eft 37 s♦Cum 3. quartis refíduumniaiuséritpoteftateah.Nam per46.pr¿mfpoteftas
fhcontinetpoteftates(ftue quadrata qüod ídemeft)af6¿a h. Rurfus fubrrahod
37 8o< cum^ quartis mínotem poteftate a f,(cilicet674cum 5i.fexagefimis,ÓÍ refídixum eriîîioy.cum4.quintisîigi£ur a hpoteftate m¿noreríC5iO)'oCum4,quintís. Ecftzpá
riàs diâum eft,quod fi b c ftc zidongitudíne , mt quarts pan circumferent circuli
"
~
Ion*

Complementis.

jo8$

Jongftudine maior iyxum 5.quartiSjÔÎ fimiliter poteftate maior ?io«4 cum tdcdma/
fextsÆrmodô confiat,fi bc fit longitudine inerit ah poteftate minor ji? ç.cû equiti
tis A Fortiori erit poteftate minor quam quarta pars circumferentiae circuli,quxpo
teftate maior eft 510 8 cum f.décimai exta. Ex hoc pacet,fiippofitionem de Cufa de
abfeifionibuschordarumcomparium,nonpofle ftare Seddehis haderius.
<*Cum de prima refóldtíoñciftprum complementorum loqueremur, circafinerri
fub nota y.diximus illam quam de Cufa ponit in Geometricis tranfmutacioriibuSjiz
fta propinquius ad üerâm accedere refolinionetn * Illam uerô in complementis A>
rithmeticis circa finem examinantes, demonftrauimus per eam circumferentiam
circuli ad diametrum longitudine minorem femare tripla fefquifeptima : maiorem
uero,tripla fuperdecupertientefeptuagefimasprimas.Hic igiturfi libet alteri exa­
minemus hocmodo.Ec fit d gc,arcus tertiç partis circuli.cuius centrum fit a. Traho
dc latus trigoni infcribeiidi/irniliter fedores a d & a c:& redam traho a centro per
medietatem chordae fcilicet per b ufep atcurh,ó¿ fit a b g. Sit infuper k fæquidiftans
b Cj8£ utlatus quadrati trigono ifoperimecthtrahoa k &a
ex a kdeferibo arcum
kh f quadrantis. Ex his quæ dida
funt fiiperiùs ín fine íftíusrcfolut''¿
úís fub nota y. conftat ,fi abJdhgu
tudinefit/.erit poteftate^.&quia
b c poteftate eft tripla ad a b, erit e-,
tiam poteftate 147. Poteftasuerô e i
quae eft?. decimæfextæ debe potez
Raté,erit82. cum u. decimiflextis:
qua re k fqu ç eft quadrupla po tefta
te ad e f3erit poteftate j 50. cuj< quar/
a
tis.Rurfus ibidem didam eft> fi b g
•
inipunâo idíuífáí fíe ífi f&bícudintf
/
,
bèadgh,ita$uÔdbiadgifitjUtibi
5ad gbteritb Í portio fagittx,quæ addita ada b,complebít femídíametrum circuli ífoperimetri.Circumduco a i fiaquod omnes fecet fedotes, & ubi fecat federes an*
cus totiæ partís circulfipono l.6¿ rntubi aero federes quadrantis,pono n&o. Vn/
defí a i fit femidiameter circuli ífoperimetri polygoniae trigonae cuius d elatus erit,
cetragonæeuiuskflatuserit:tuncarcus 1 imæqualiserit redaed c/imiliternid.at
œs,æqualis eritredækfieô quôd ficut l í m3ter tía pars eft drcumferen.tiæiuiçirçuUit^d.c tertia pars circumferentiae trigoni, Itidem ficut ni o eft pars quarta circum­
ferentis fui circuli,ita kf pars quarta circumferentiae quadrati. Rurfus ^idurn eftiz
bùkm,qubdb i ád i gminorem feruabit proportionem iqgftqdine, quam 4. cum 57*
Centeíjmíftertqs ad z. cum 40. centeftmiftertqs, eô quod b i longitudine mitior fit 4.
cüm57’Centeftmíftertíjs,€^ígmaíor 2.cam4<r.cemefimifterttjs Ex quo ibidem eft il
latum,a i longitudineniinoremefle ttcum s7*centeftmiftertijs, cuius quadratus eft
minor 15 j.cum bfecunda .A’fortiori igitur,a i po tefta ræ erit minor 155.com t. fecunda;
PatetficjnamquadratusdeiLeftkbóííí bis dudas in $/♦ centefimafteftias , facit
s*y4.cmtefimaftertias pro fupplementis.Quadratulus gnomonis féflícet de 57.cera’
tefimiftprtiis, eftj2.^.centefimgteruxexi,centéfifnatert¿a. Redudaeadfrádíones
i ntegrárüm,eas fcilicet per toj.diuidendOjerunt ii.cèntefimætertiæ cum f ¿.centeiïz
¿niftertqs exhcentefimatertiazfed ponantur 5 a.cenrefimætertiæ^quæ additae fupplé
mentis,fadentt2 8^.centeiimafterdastRedudaead unitates^erunci í.cumjo. cenccA
nmiftertijs,ponanrur u.cum i.fecunda4Et fiegnomo paulo erit minor 1 a.çum tfecâ
da Addi tus ad quadratum deu.fcilicetuhfietijjæumt. fecunda.^Vnde quadratus dé
ii.cum i7.centefímiftertijs,erít paulo minor ¡5 3.cum j«fecunda» Ét éx coníéquenti 8^
â fqrtíorferit a i poteftate minor ijj.cumi. fecunda His habitis, ùideamus ah k f ad
a ilógitudinefitutn.ad 7»quodfí ita fit,erít kfad a i poteftate utiinád 4P. Ad quod
confequeiidum3inquíro Equadragefimamnonampocdbns a i fiuc de 15j » cum fe»
KKk 5
candé

l

1090

De Mathematicis

cunda;Sí erít 2 cum jy-quadragefímífnonisS^i.fecundaexi» quad rageíím an on®.
Vnde numerus qui producetur ex dueftu 2.cum j5,quadragefimifnoniSj&i.fecunda
exi.quadrageíimanona ¿ni 21.fe habebícad 13 j.cum infecunda,utm.ad 451. Igituv
ducoian i2i.&fiunC242- Rurfusduco jy.quadragefimafnonasin 121.6¿ fiunt 423Î-,
quadragefimænonæ. Deíndeduco i.fecundam ex u quadragefímanona ín
fíunt 121. fecundæ ex i.quadragefi marrona. Reduâæ, erunt go. quadragefímsenoná:
cum infecunda ex i.quadrageíímanona,quas addo ad 425 j.quadragefímafnonas» ÈC
erunt 4^y* qua dragefimænonæcumi. fecunda ex i.quadragefimanona:&hic nii/
merus produduseftâexdudlu j^quadragefimariimnonarum eu i.fecuridaex i-quà/
dragefimanonatniii. Rurfus reduco ad unitates 4 2pÿ» qùadragèfimafhonascumi*
fecunda ex 1 <quadrageiîmanona,& fiunt s/cum j2.quadfageiimifnonis,& i. fecun
daexuquadragefimanona. Etadditæàd z^cruntji^.cumjz. quadragefimifnonis^
& ^fecunda exr.quadragefimanonaVnde jz^cum^quadragefimifnonis, & i.fe^
eunda exi.quadragefimanonatfehabebit adijj.cumi. fecunda, ut i2i.ad4$.Eccutn
a i poteftate minor fit 153. cum 1. fecunda : fequítur quod línea quæ eritpoteftate ut
32$. cum 3 24quadragefimífnonís OC 1,fecunda exi quadragefimanona ad a fpotefta
<e maiorem feruabit proportionem quam i2 i.a d 49* Vnde fimiliter longitudine ma/
áorCm feruabit proportionem quam 1 i.ad/.Et cum kf poteftate fit 53o.cum 3* quar/
tis,utdictum eft; fequítur quod kf
ad a ipoteftate maiorem longe fer/
e
liabit proportione quam 121. ad 4^
igitur longitudine toaiorë quam
itadÀ Modo quæ eft habitud© kf
ad a i a eadem erit bis kfadbis ai:
hoc eft refta pofita ut medietas dr/
çumferentiæ circulad diametrum^
Ex quo confiât,hanc reiblutioneaa
poncremedietatem circumferenti^
circuli) ad diametrum longitudine
maiorem feruare proportionem
quàmii«adz. Quare etiam feruabft
circumferentia circultad diametrum, longitudine maiorem proportionem tripli»
Îèfquifeptimajfcilicet qux eft 224ad./. Demum confiat hanc reiolutionem non tam
propinque ad ueram accedere dîcutea quæin Geometrícistranfmútationíbus po/
nitur : tum certum relinquamus circumferentiam circuli ad diametrum^
longítudínemínoremferuareproportíonemtríplafefquífeptima.Hgc füntquç dehis refolutionibus di/
cere propofueramus»

D c Mathematicis complementis Reuerertdifs.p.Nicci*1
lai de Guía cum annotationibus O¿>
mnilândi)fînis».
Quadra

Circuli D ♦ Nicolai dc Cuia,Cardinalis,Legati,Epifcopi Brixinenfis,
Vamuisiamáudumáflúdío Geometrico nos altibr fpècuïatid
ac publiera retraxerit utilitasttamen ínter innumeras feríoíás cu­
ras ,qúás habet Áfoftóiicá legatio,feinter colloquia ftudipibru
delectabiliter i'mmifcuit,de Quadratura circüíi feibilí don ícú
ta}aíTertípjquám dum nuper equitandomiolueremusjqpod at*
tígímuscÓnfcrípfímus.
.
/
,
fl-.Nonlegimus quetiquam propinquius accefsíffe ad Huius no/
ticiam,quàm Arch(medetn,qui primo quadrangulûcirçuloæqua.ri offendit, in quo
femidiameter circuli duda eftinmediámperipheríam : hocquídem ficeffeneceffé
eft,fi fioc cenferidum eft efle aequale, qiiod nec maius nec minus effe conuinciturJa
ómnibus enim pólygoníjs, ífopleurís ifoperímétiis ; de quibus folum ín hoc ícrí¿
ptoloquímur, femidiameter circuli inferí p tí fí ducitur ín medietatem peripherico^
ritur quadrangulum æqualeJPofíe autem ínter femídíacnérrüm rfiedietátem péW
pheríx,'medium proportionale facile boñftítuí,Euclides oftendír. Quare tale cum
lit latus Quadrati æquiüâlentis, confcico quæ linea reda æque tur periphcxjæ circuz
lijfciturÔC eíus quad rattira, ÔC hæc eft cêrtior often fio*Seddum per elicam hanc uM
mam partem fereperiffe crederet Archimedes, á ueroxtefeciuElica enim defçribi ne
quiqnifi fignum à ceñtro per fémídíametrúm in tanto tempore moueàitur, tn qâanto
femidiameter pro circuli defcriptióue Hrcumuolüiíur* Defcríptío ígítur elicæ hos
motus fupporifr,quorum habitudo eft út fem id i,am e triad círciimferentíam.Praefup
ponit igitur id, quód quierit ; Citius enim reeffa dari pôtéft circulari lirieàè x qualis,
quam elica uera figurari.
?.-,J
. ............. »
...
^"Nósáutém confiderantes trigonum S?circulum in capacitate extrema loca tene/
re,in trigono femidiametros circulorum
inferipti & circumfcripti contrario mo
do fe ha bere, cum femidiametro circuli, in quo circuli inferiptus & cire umferiptus
co incidunt,qui differunt in trígoño maxime: eflè qjib i femidiametruni circumfcri/
pti maximam, Sçinfcripti mínímañb (imul iunàa.s brèuïisimasîcontrâriô modo;
¿n circulo,ubi fimul îundæ funt diameter circuli máxima.Ob hoc feímusjómnes me}
dias polygonias ifopérimetras S¿ ifopleuràs fêcundûm capacitatem in illis ad æ<
qualitatem femidiametri circuit accederé* Si igíiurfígñáta fuerit quáíñtítas excefíúr-5
Íemídiametri circuli,füpet diametrum inferipti trigono: & quantitas quo ipfa feBi<.
dia nicter circuli fuerit minor femidiametro circumfcripti trígono: tunc omnis poly­
gonia media fecundum fiiarn capacitatem in exceffu fémidïâmçtri fibí inferipti fu/
per femidiametrum inferipti trígono! & dímínúrióne femídiarnétrí fibi circumfcfi/
pti,â femidiametro circumfcripti trígono propórtíónalíterfe habebit. Nam éùm il/la exdiuerfa capacítate uariéntùr,non poteft diûerfa eftehabitudó illorum ab habi>'
tudinecapacitatum* Sicferñpérñecefle èft, quôdficùtfê habetexceffus adexóé^
futii,etiam ficfehabéat díminutíó áddimíriutionemi cu capacitas íta féqúatur unaftí’!
díuerfítátem ficut aliam,8¿non plus neèminusunamquàmalïatn.Erunc ígítur ínó-'
mníbus polygohíjs exceffus díminutíó tales féád ínúicem ha béñtesín propon*
itlpneunatquare data uña habitudine, per illófum fcientiam innota ali qua pólygó/
nía,tune fci tur ín círculo.Et quía ¿xceffus díminutíó ín círculo fimuïiunàr>
qüantur femidiametro inferipti trígono ut de fe patétíigitur fi rép erta habitudine d¿‘
pídantur fecundum eam femidiameter inferipti trígono,ó¿maior portio adderetur’
ad ipfam femid(ametrum circuli inferipti trigono 2 habérètùr femidiâmètct ¿irculi i/
fopenmecrís6¿ itáioitm'e quaeficiM'
.........
^Facimuá

Nicolaus de Cuià

1092

{[Faciemus autem hanc partem tibi hoc modo clariorem. Ëx a b línea ín tres patres
-; ■h

.-

~

’ Wdiuífa,cd
MIMHOjVMe,
Vjtuau^utuauc*
.—i b
triangulus de-

Cgnctur^ in eius latere< d fignecurpfrs quartas
b qux
iit :i L,
k, qux quad ret ur,&íití
--------- L
^2.
2j

À
°

4

(i\

Ê
*n

./

<

K1 m. Deícribantur infcrípti & circumicripti
Circuli, & fit infcrípti trigono femidiameter f
g,S¿ círcumfcriptí ffi> & infcrípti tetragon o a
g,círcumfcriptí n o* Signetur <féi nde linea f h,
et indus medio g, líiieís defg h tradis quantumlibet,trahatUr ad fh æqüidiftans t h,cuius
medium fitaa,&iigàetur femidiameterinferí
pti alicuius polÿgôniâHropcHmetræ,püta tetragonx,quæ fit n p,& femidiameter circum*
fcripti,qux fit n otÔL trahe de g petpin in to
tumj&umiliter de h per o lineam in infinitum
&ubi ille concurrunt figna q « trahe per qxquidiftatitem ad f h, qux fit s r,in cuius medio

ligna bb.X)icímusr qefléfcmidiaméttumcirculi <|üáeíícíj6C£íus circumferentiam £qualem b linea: rt«»¡
cMultiplidtcr^obatur&FacilitctSfiruiitaigitur priori figura , pónátur gbblíné»

a

am,effedifferentiam capacitatum trigonii
circuli
ifopdimetri, & quod linea de r s mo1
ueatur
uerius
fhxquidiftántet Manifeftum
ó
eft, lineas h q ægqdeilh ablándete omnes
F
differêtias femidiametrorum circulorum in\
5 / a 31 i b
feriptorum circum feriptorum osnniumfigurarum polygoniarum de trigono ufqj ad
t J
“
*
circulum
ubi cofncidunt. Eft etiam manife/
n
t
ftum, quod fimul línea illa mota abfdnderec
de linea bb g omnes differentias capacitatum
inter trigonum 6¿circulum.Nam quantó díf
ferentiaièmidiametrorumdiftèrentiarum til
minor,tantbfiguracapacíor. Ideó circulus
capacífsíma figurarum,quia íbí coinddunh&trígonus mtnimæ capacítatís,quíaíbi maxime differun tSít ígíturlineamócatn, qux abfcindat lineam g bb,ín aajpundo,S¿ fit p o differenííá femidiametrorum in tetragono: quarefî g bb eft utdífíerén^
tia capacitatum trigoni & circuli ifoperimetri, erit g aa ut differentia Capacitatümiíí
gorií & tetragonidEt quid n p eft ex pfuppofíto femidiameter infcrípti tetragono,
fií aápexceous eíus fuper f g femídiametrum infcrípti trigo noí ideo bbq erítexcef
íus fetftidiametri circuli Ífóperímetrí fuper femídiametrum ífíferíptitrigóno. Nani
quz ^portio bb g ad aa g,ílla bb q ad aa p»ut notum eft.Cotrespondent autê differe­
tis femidiametrorum ínferíptorum tn polygonijs ífoperímetríscumdifferenti)s ca
paéitatutií.Non ením euenitaliundecapacimtum differentia iñ ífopleurís & ifoperí
nutrís i nífí ex femidiametrorum circulorum inferipí orum differentiaiquoniamca
pacitasex multiplicatione illiusfemidiametrijquæ uàriatur in diuerfts talibus figu­
lis tnfemiperipheriatn quxfcmperefteadem^exoritur ùteftnotum. Sicfi pqfue/
ris bb $ lineam duorum cxcefluum femidiametrorum, ut excèffüm capaci tatis cir/
culi fuper trigonurn:eritiii tetragonoexceftiis talis capa citati saut linea çquâlis duâ
bus t o & p aa lineis , ÓC quftuna eft habitudo illius ad s bb, quse p aa ad bb q,igitur
ut fupra.vel fi dixeris capacitatem trigoni minorem elle quàm cí rculi}út linea a ge­
rit tetragoni minor ut p o.
<Si adhuc negaueris, 8C dixeris íemídiámetrum circuí imïnôrêm efle, puta quód ter
minetur in punefto medio inter s & terniiriurrt lineæ g, quæ fit ü,íta quod e u fit fèmi
diameter circuli ífoperímttrüunc fí fíe extendatur u s>quouf$ çquetur r úÁ C** r *
Sifi/
.««««a aÍT^*IíH

h

De
fímitíter extendatur f h ad «qualitatem r x,Ô£ fitf zutrxtrahe z x lineam,deinde
ttahedeulineasadg&h, Ôiubi fecauerint t à lineam figna a.&^.ôitn extendatur
ufq? ad z x,6i fit ce n ut r x,Dico,quod fi diameter infcrípti círculo ífoperimetro ad
dit fuper fêmidiâmetrum ínícriprí trigonoquantum eft
s
bbu,tunc femidiameter infcrípti tetragono addit quan
turn eftàà 2. igitur fi femídiameterínfcríptíterrágonó
àddit quantum eft aa p, tunc femidiameter circuli dopeS
rimetri addit quantum eft b b q*Hocde fe patet,ft h abb4
túdó additionum eft urbb uadaai.
no ta eft additio
°? in tetragono,quæ eft ut aa p, igitür eritin citado ut bb
fiB q,cqmuna fit habitudo àa pad bbq ,qnæaax«ad bbuÀ
Quod âutem ilia fit habitudo probatur. Nam fi r u po­
il atür femidiameter infcrípti circuio>erit u x femidiamè
n
f
ter circnfcnptiiqcoincidut in círculo ifopimétro?etma
nifeftu eft, quùdrx eft liriea ex duabus illis fémidiame
Cfís(& firtiiíiter fzeft línea illi æqualis>& eft ex femídíametro infcrípti trigono ô£ fe
mídíametro circumfcriptíeídem. Omníumigtturpolygoníarumintertrigonum 8¿
tírculum duæ femídíametrí tales non erunt minores fz,nec maiores r x>8úta fempet
aequalíSjCrit igituí n cc æqualis duabus illis femídiametris in tetragono, & quia
aequatur neceflarío p o,cum g h q triangulus æquétur g h u, obæquidiftantiâ q u &
glïj& fímíliter o 2 fif æquidiftahs ad g h,hinc £ 2 èrïtuc p d» ut èx Ëuchdé fciUbèt 57,
primíjSí 4..fextínotum tibí exíftía Sed p o eftexcefftis femídíatíietricírcumfctípti
trigono fuper femídiametrum infcrípti eídettiftgttúr 2 9,
cum ti 2 sequetur cc 9#
ígiturmerit utfemidiameter ínferíptítettagorió ,
ccütfemidiameter circum/
feríptí eidemiSiigiturponítur femídiametrum circuli f ¡per íemí díame t mm infcripti
•trígono addere quantum eft bbu, addet neceflarío fetnidiamecer infcriptitedago/
noquâtum êftaa a, Etbæadditionespoflent capadtatës iupércàpaHtàiemtrigoni
nominarijcum iriifopleuris ôf ifoperimetrïs capacftafum exceflus ex his folùm ¿ptieniat. Habitudo igitür additionum erit, ütaa 2 ad Bbu,quod erat probandum.
Et ita in omnibus polygonijs pariformiter procedí poterit,ficutin tetrágono. Ex

tiec conftat propofitum > r q femidiameter circuli, r s medietas a b, feu drcumfe/

rfntta circuir q t i quadrâtiguiiim ¡tauaíe circulo, s x «Qu»le t q, y medium tótefí

10^4

: Nicolai de Cufa

8¿x,8¿ centrum circuli r y x,s umedium proportionaleinter r s &s x.Ex nona fextf.
Suz i quadratum æqualecirculo,cuius(ernidiamcterrq.

Adhuc aliter.CapaciráS Circuli fuper capacitatem trigonieftmaxima^differetv
tía femidtametrorum qfúulorum infcripti & circumfcripti eft nulla feu minima fina
pliciíer,quia minor efle nequit,fed differentia femidíametrorum circulorum inferi/
pti S¿ circumfcripti trígono e ft maxima, capacitas uero eiusfuper furjpfius capacita
tem eft nulla uel minima fímpIícíter.Efto igiturquod aliqua linea fit ut differentia (e
midiamecrorum intrigono,& etiam ficut capacitas circuli fuper trigonum > quæ iit
a b linea,quadretur igitur illa,& fit quadratum a b c d,&fit a b ut differentia femidia
-metrorum cum illa minima capacitate trigoni fuper fui ipfius capa ci tatem, Ô£ c d ca
pacitas circuli fuper trigqgqm cum illa minima differentia ftmidiametrorum talium
& trahatur liriea diametralis B c. Dico in omnibus polygones medijs inter trigo/
num S¿ circulum,lineas capacitatis fuper capacitatem trigoni cum differentia femi/
diametrorum,non pofle effe maiores nec minores a b aut c d,ut de fe patet. Efto ígí
tur,quod trahatur e fltnea æqualis & æquidiftans ad a bâi
cd,6¿ illa fecetur per b c in punâo g, 8C fit g e ut differen/
4
tía (emidíametrorútalíuín tetragonoimanifeftû eft,quod
gf erit ut capacitas tetragoni fuper trigonu.Erit ígít habí
tudo capacitatis tetragoni fùpcapacitace trigon fad capa­
I cítate circulii fuper capacítate trigoni, ut g tad cd. Signat
fg addici o femidiametri infcripti tetragono fuper
d ígítin
femidiametruminferiptitrigono, & fit fh, & trahatur de
bperhaded línea,fiecontados fit <♦ Dicoquod dn eft
ad ditiofemidiametri circuli ilbperimetri fuperfemidiame
trum infcripti trigono, Quæ enim eft habitudo fgadd c, illa f h ad d i,fed diuerfitas
capacitacísínifopleurísófifoperimetrísfuper capacitatem trigoni noneuenitnift
exdiuerfaadditionefemidiainetroruni circulorum infcriptorum fupet femidiame/
trum infcripti trigono. Quæ igitur eft habitudo capacitatum fuper trú
gonumjlla eft additionum femidiametrorum infcriptorum
fuper femidiametrum circuli infcripti trigono. Per hoc patet quaefitum.

Eiuf*

'icw
EIVSDEM DE SInibus & chordis*
Xhis nmic circa chordas & arcus fcíentía perfeda diet potería
Nam íi una eft habitudo eius quod additfemidiameter infcripti
polygoniae ífopleurfe&ííbperimetrae pofttrigonum fuperfemf
diametrum infcripti trigono ad id , quod addit femídíameter cir/
cumfcripti trigono iuper femidiametrutti circumfcripti illi polygoniç : & fi illç additiones unà cum differentia feu fagitta fiihui
___________ ___ |tundæ aequiualent fagittac lateris trigoni, ut ex præmifsis clare
conftatítunc feita habitudine talium addítíonum^qusetameh numero non attingitur
ficut nec medietas duplg,ars eft reperta ad omne fctbileïnchordis Ôf arcubus .Quæ
autem fit habitudo additionum fic in propinquis numeris mueftígatur. Efto quód
femídíameter circuli trígono circumfcripti fin^.. erit femídíameter infcripti r.cuius
quadratum 49.&quadratum femilateris trigoni ter tantum, fcilicet 147* ÔCquadrarü
femidiametri circumfcripti quater tantum,fcilicet
Erit igitur femilatus tetrago/
ni radix J. & quadrati femilateris trigoni fcilicet radix de Sz.cum -&C talis erit fe/
tnidiameterinfcripd. Erit autem femídíameter circumfcripti radix dupli numeri fd
licet ïtfy.cum .Subtrada igitur radice de
radice de gi ♦ & ii* differentia eft ad/

ditio femidiametri infcripti tetragonofuper femidiametrum infcripti rrigono,qug
erit aliquid plufquàmduo3SdfubiradaradicedeJO‘Cum^-àradicedeiF^qo^eric
parum plus quàm unum.Habes additiones,^ earum habitudo eft illa, per quam o*
rhnia inueftigantur. Nam fi has additiones fubtraxeris à fagitta laceris trigofii,fd/
licet 7. remanet fagitta tetragoni. Si igitur diuiferis 7. fecundum prefatam additio/
num habitudinem,& maiorem addideris fuper femidiametrum infcripti trigono,ha
bes femidiametrum circuli ifoperímetrí * Poteris etiam exquadrato lateris trigoni
aut quadrati (cire fic quadratum laceris caiuslibetpolygonígdabílís:6¿exeíusfcí/
entia 8¿ habitudine additionum deuenitur ad fagittam & femidiametrum infcripti,
& fic fcitur chorda.Et hgc eft pfecfti o ultima Geometri£gart!s,ad quam ha&enus ue
ceres non legimus deueniffe.Eft etiam nunc ars completa Geometricarum tratifmu
tationum,quatnantemaius>tamen fufticienter quoad quadraturam círeulídeferó
pftmus.Et putamus,nihil fcibilis in Geometricis, nunc «olenti diligenterin hocme
dio inquirere,remanere occultum. Hgc fi maxime fcripferim, ut uideatur potencia
artis coincidentiarum,per quam in omni facultateoccultapenetrantur.Exfola enim
coincidentia fem¿diametrorum infcripti & circumfcripti circulorum in omnibus
polygonqs dífferentíum,S¿ in circulo tantum coincidetitium,inquifitio nos adprg¿
«nifsaperduxiL
LausDeo.

Dialogus inter Cardinalem fancti Pétri Epifcopum Brixinenferrij ÔÎ
Paulum phy ficum Horentinum,de circuli quadratum
PAVLVS.
Ater optime,quia nié noftià puero ueritatem qüatíiuífíe,qu« in Mathe»
matícís clarius didetur relucere , atq; quantum cupiam hacftenus igno*
tam circuli quadraturam .Si igitur poft mihi mifios tuos de Ma themati
ds compkmentiSjUtic^ mihi obicurosatcp incertos libellos alius certi____ or modus incidit, rogo communíces.N icólavs. Cardina L.Imó
facilis,& ue puto cmus.pzA v l v s* Di cito quçfo. N1 c o l a v s. Omnia tibí nota
feto , quç ad rem pertinent, folum hoc utiico dempto,fcilicetutdacp circumferens
tig circuli fdas redam Irneam èi eqüalem afsignare* í» A v i, vs* Itacft,nam mi>
hi ex Au

I

Nicolai de Cufa
hi ex Archimede notum eft,fífemidíametrum circuli duxero tnlineam aequalem fe
micírcumferentí«3orírí quadrangulum círculo seqúalem-N i cola v s. Ve igitur ti­
bi pandam coceptum circa id quod reftatacc/pe propofitíonem. Sí chorda quadratísdatí circuli fuerit addita femídiametro eiufdem, oritur diameter circulicircum/
feríptí trígono ífoperímetro circumferentiæ dati circuli. Puta fit da tus circulas faz
peradeferiptusbe decquaz
dranSjtrada ch ord a b c ÔC lineis a b
2¿ac, fit alius circulus íbper eo/
dem a centro deferí ptusjcuius día­
me ter f g fit ua b & b c, Icilicetgh
<k ut b a,& hf ut b c,æ ínferibaturtríz
gonuá i k ltdíco illum trigonum tez
dilineum aequari circSferentíae cur
uæ b c d e> p a v L V s. Facilis eft: hæc
f praxis atq? clariísíma,fí hoc aerum
oftenderis.NïCotAr s. Conabor
feruata defcríptíoaedaticírcuh,lí<
neam a c continuabo in infinitum,
quæ fit m a, dico non dubium de b.
ad a m lineam, aliquam poffe line/
am duci/quae fie fehabet, quod fi ei
additur alia linea, quæ fe habeat ad
ipfam ficut cofta ad diametrum qua
drati,exurgetlinea æqualisdíame/
tro circuli círcumfcriptt trígono ú
íbper ímetr o da ti circuit? A vtv s* Admítto^nam poteft darí linea fie de bada m
uacta?ciri fi additur alia 9 habeas fc ad ipfam ut cofia ad diametrum,orí tur linea mú
nor diametro circulícírcumfcriptt
trígono ífoperímetro daticírculú
utfí trahitur ad punátum propea,
quæponatur efte n< Et fe poteft da
ri alia,quæad pûdlum prope rnpu¿
do o trahatur,quçcumcofta íítma
íórtfgftur ínter n &o erit putidus,
ad quemfí trahitur línea de b, illa
cum cofta erit pqualis,nec maior ici
licet, nec minor díametrocíreulí dr
cumfcríptí trigono ífoperímetro
dati circuli* N i co l A v Bene di/
co igitur, quod ficut fi acceperis b
ncum quotquot nolueris cofiisfu­
is, lineaquacoritareritrtiinordiametro circulicircumfcripti trigono
S^tot femidiametris dati circuli,

quot cofias addideris,’una cofta de
pta,S¿ fi acceperis bo 9cntn tot co­
itis fois ficut uolueris, exurget li­
nea maior í emidíame tro circuli cir
cumfcripti trigono,^ tot femidiametris dati circuli, quot cofias ad/
dideris una dempta. Igituretiam erit putidus inter n o>ad quem ft de blíneam traxerís,fic fe h abebít, quó d ipfa erit
circqfi circufcríptitrígono,óf totf emídiametrís dati circuli,quot
cofias

De Quadratura circuli;
_____

1097

coilas addideris»una dempta:hoc

autem non eft po.fsi bile nífí ín pua­
do g cuius cofta eftut femidïameter dati círculí, fcilícet ut b a,alias fi
cofta foret maior aut mino r quàm b
a,nonçrithocpofsibile* p avl Vs.
Fateor primum, fcilícet quod b n
\ cum tot coftis, ficut placuerit fum/
V ptis,maneat minor diametro circu3 fli círcumfcriptt trigono ifoperime
] troj&tot femidiametrisdaticirculi
una demptauntelligo una dempta»
/ quia unam coftam iungis lineaeb n
pro diametro circuli circumfcripti,
patet : nam cu b n cofta fic minor cf;
illa diametri, & cofta fit minor qua
ab,patettotum. Sic contrarió me/
do fe habet linea b o, SC etiâ patet:
eft etiam certSqfi fic debet fieri, quo
... ' 1
ad aequalitatem in aliquo medio pd
<fto;quod ille fit CjOb rationem quam dixifti. ©¡ enim cofta foret minor autmaior ai
b linea,nullo modo fequeret. Sed
Trt
quid fi quis negaret pudum talem
dari ititer n QCo?m i c o l a v s. Q“i
o
negat inter minus SC maius cadere
medium çqualeiUegat dari poffe tri
gonum ifoperimetrumcirculo» E/
,
go autem præfuppono quadratu­
ram circuli pofsibilem^per confe
c
quens omnia fine quibus non eft
pofsibilis.PA vLVSt Poflem dicere
q
nihilominus pofsibilem , fed non
efle hoc pofsibile de quotquot coz
ftis ad lineam addendis » ut díame/
ter ille circuli circumfcripti trigono
&toc femidiametris dati circuli una
dempta oriantur,quia poifëm dice
re,quod puntftus cad at inter n & c,
qui ponatur effe p,
quod linea b
p cum cofta æquetur diametro dícftí círculí cftcñfcripcuN i cola vs.
Tunc non negas, quin ft bp capere
tur cum duabus coftís,quód tue fo­
ret æqualis diametro dido,fedcü
hoc minor femídiametro dati circa
íí»quía cofta minor quàm a b.p a v l v s^Quomodo negarem hocc*N i c o la v s.Efto
tgitur quôd recipiam pundum fuper p,quifit q, ubi b q cum cofta fic tantum maior
diametro diîfto , quantum una cofta minor linea a b, hoc quidem tunc eft pofsibile.
Nonne hoc dato b q cum duabus coftis ualerec didum diametrum,ôCcum hoc femi
diametrS datiïP a v L v sQuis dubitat (n i c o l a v 's. Quid fi quærerê lftieS,quæ cu
cofta excederet diametrudíáum3quantü due coftç fon t duobus femídiametrís dati
circuli minores?? A v L v s.Oportet puncftii effe adhuc propinquiore pondo c. n ic O l a vs» Quid fi adhuc pluribus coftis additis uelles lineam pluribus femidiame/
LEI
tris

jo?8

Nicolai de Cuia

Cris çquarfP A v.Neécfle foret cotinue pSdu accedere ad GN ï c,Redte dietsji igitutf
ininfinite fie proceflerís,neceflafió ultimó ad cpundüdeueníres ,c0antecpntftum
coftá fetrig fit minor a b.P A v.Optime dicis.n i c.Conftat i git quód hoc non eft im*
pofsíbíle, fdlicet quód inter nS¿ o cadat pudus , ad quélínea duda fie fe habeat,qd
quotquot coftas ei addíderisjípíaerítsequális diametro circuli círcSícrípti trígono iíbpehmeírOjóí tot femidíamétrís dati circuli,qüot addideris coftas una dépta,fed ¡1/
le erir cpun(ftué,6¿ fí dí xerís puncftS ultra c uerfus o eflè, idé íncoueníens fequít,con
traríó modo argüendô,quiadeuenietur neceflaríq íterñad c puncftS.P a v.Non poffum negarequín ira fit utclare oftédíftí ,manifefte enim cóftat, quód quí punda cí7
era uel ultra c dixerit efle ílle errat,&ferror conuíncítur exipfíus pofítíonej quoniam
omnis línea maior b ccu cofia fua eftmaíor diametro circuli círcuicríptí trígono ifo
perimetto>S¿ minor cŒcofta eft minor diametro.N ic.Pofíet adhuc alia uía ídípfum
oftedí,& piares modi íuntdiámetros círculoruinfcríptora &’círcufcríptorapolygo
nqs ífopímetris datis circulis faciliter reperíédíexfci en a, quód capaciísíma polyga
nía infínítorn laÉeraéOíhcídítdScíícuÍo, fed fufbcitíftemodus, reliquaapee remita
to*p A v. Satis eft feíre moda curua círcaferétíam ín reeftâ línea iranfmutadi, econ
uerfó reeftâ in curuâ,ex qüo omnía;quaehaélenus ín Mathematicis ignorabant, pof
funtelíci^pijtín Mathematídís tüístetígíftí côplemétis* Qui ígítreduxerit curuâ ¿n
ttdâjdùcat fèmidiametrûdati circuli in femireââ æqualécirefferentiæ, puta fier s
( utab>àst.utme
jjr-----------------------------——■—¿’dietas triSlinearû
f
ikljCÔcludendo
Y
'
quadrangulârsÉ
u, qui erit ut area
circuli b c d e, re/
periattnediûpro>
portionale inter t
: "'■■■—n-w...».;,, ——.■ ........... —¿——J.,
s s t per nonani '.

fexti Euclidis, ÔC
fit xy medía ^portionale ícilícetcofta quadrati, SCerítxyz & quadratugqqaledf,

cuîo.îfta nota funt,& ideó tibí Nicolao patri optimo gratias ago,q> tottuis citris no
obftâcibusdigaatusestuûingçniâadhâcréabomnib.dodisinMathematids deft
deratá,d¿ nô reperta applícare,S¿ poft multos labores & uaríos modos facillima at-*
que darífsímá ínuendoné tuâ ^palare j Oíinqfítores à fatigatione magna releuárG
FinisQtixixfât
Capgdta^'

■
j

!

j
j

j

J

De Quadratura circuli.

1099«

A paritates omnium polygoniarum ífoperimetrarum adínuicem & ad circa
culum,iíbperimetrum eandem proportionem habent, quam primae Ii nae u/
nías ad primas lineas alterius, & ad femidiarnetrum ifoperimetrum. Simili/
ur exceifus capacitatis aliarum à triangulo fupra triangulupiin eandem
proportionemfe habent ad capacitatem trianguli, quamhabenrexceflusprima/
rum linearum aliarum figurarum à triangulo ad primam trianguli lineam. Ver/
bi grati a#
-î? fl’Sitprima trianguli ab prima áícérius figurae mediae, ut quadrati cd pri*
ma circuit fiue femidíametri cé, fita;
cfémícírcumferentia omnium iitarü
fupérfi cterum, quoniam funtifoperí
m eirá,eric fup erficíes a e ca pací ta s ciç
culi, fuperficies ad capacitas fíguraé
mediae utquadrati, fuperficies a fca­
pacitas trianguli. ¡-Dico primo j quod.
qualis eft prpporríofoperficíeia ead
. a d (úperfidém, talis eftc e iineæ ad e
d líneam, & qualis proportioefta dfuperfidíet adá ffupétficiém,t^liseft cdlineg
adcflíneam;per primam enim fexti Euclidis didl¿ fuperficies füntéinfdem alcítu^
dints,ergo fuis bafibus funtproportionales.Bodefn modo probatift de ekceíTibqs
capacitatum, qüiaeaedeififunt^toportípnesdefuperficíebus ge á( b d ad linease df
ôf d fjUel de fuperficíebus b e b d,qut funt exceífos capacitatum circúh' & quadra
tt fupra triangulom ad lírieaé f e & fq * qui funt éxcefius primarum linearum circuli
quadrati fupra pritnatntrianguli. Hæc clara funtexeadem prima SeitiEuclide
Quícquíd ergo de capacitatibus corporum dícítut,6¿capacitatibus exceftuum dei/
pfis primis lineifc, dici poteft & de èôrüm e^cCfisipiis. ...
■
.
- ;.«
Siâ fecunda extremitate priniæ circuli ad.fecundam trianguli linea reda ducatur
æquediftanter bafi in ea proportione, qua diuidet éxceiïùm fecundæ fupra primam
ípfius trianguli, in eadem proportione diuidet exceflus fecundarum à primis omni<
tim aliarum figurarft mediarum,Sic fupra extremitatem line» a c eredi a linea a b.qug
fitprima circuli,fuper alia extremitate didhe linear ac fit ereda linea cd,quæ fit fe
ctinda if ianguli , quia linea a b eft
minor tinea c d,fi âjoun&O b traha
,a
(Tl
•
cur linea b e a&qüíftídáñs bâfi a c,.
y
petueníetín línea cá,8¿díuídec ex
é
ceífum fecunda à primé, qui eft h
d ín quadam pfopottionë dead e
h. Dico quôd fi prima & fecunda
t!
alicuius figura medía déferíbatur
h
út g i prima,Ôf g f fecunda, quod
exceífus fecundé à prima,qui eft f
ídíuídentáb ipfa b e linea tn púnáok, in éadem proporcione quá¿
< erit f k ad ki dudís lineis d b b b. I------ —---------g o f
———ta quod erit eadem proportiofk
,
f adki,quædeadeh,toi:usènimtri
angulus d h b diuifus eft pèr aqftediftantem bafí 1 i, etit ergo proportio e b âd k b,ficutd h ad f G&eadem proportio erit d e ad k f, & efi ad k a d k i propter fimilicudi/
nem triangulorum,ficut ebadk b:Sicut ergo d e ad fk?ita e h ad ki, permutatim êr«
go ficutd e ade h}itâfk ad k î,ergd illi exceftus proportionabiliter font diuifi, quod
fuit probandum. Forte dicitur» quodïi gf eft fecunda üniûsfigurae média,quodgí
non erit pmiia.Êrit èrgo prims eíufdém figuré afitmaíór gí áut phinof .Sit primó ma
fcLl *

C

hoqç

Nicolaus de Cufa
for, & fit I m,quam extendo fur/
fum ufcp adn.ita quodlníitxqua
lis g Ê&traho línea fn æquidiftâter baft propter eandem iongittf/
dinem duarum linearum g f,&l ¡i,
fncérduoérgo pundagl funt fi/
gnandæplùres primx à fecundx

,

lineæfigurarum mediarum. Si­
gnetur una, Séfit o p prima, quæ
extendatur ufqj ad fecunda m éíuf
dem figuræ, aut proueníet infra líheam.tn, autínípfalíriéa.áutfU/
pra. Nonínfraípfam^nec in ípfa,
quía eft feefída figura minoris da/
padtatís, ergo deberet eife longi»
or, non tamen poteft poní lóngíó^quía gfeft pofita ínter figuras minoris ca pacita/
tis,6C effet bréuíor, quod eft impofsibile» quia non diminuendo procederent fecUh/
dæïineæ uerfus capaciores figuras incedendo,quod eft impofsibile. Eodem modo'
dicetur impofsibile fequi,fi dicatur,quod prima eius erit minor g i. Cum ergo nec,
maior nec minor dicipótéft, ipfa g i erit prima ; quia* omnesexceftus fecundarum à
primis in eadem proportione dmidencuf,quod fuir probandum*
qpHaecuidetUrdeclarado undecimae conclufipnis ueftrx,inqua pendettota demon
ftratip quadrature.Nam qualis eft próportio h qâd q qtalis eft hr ad r b.lftarum au/
tem quatuor linearum proportionalium tres primx fimf notae,liqprimajquiafubtra
cftio fagittæ quadrati uel alterius médise â fagitta trigoniq n Secunda eft etiam nota,
quia excellas primx tetragoniâ prinis trigonbTertia etiam eft nota, h r,quia fagit­
ta trigoni.Si ergo multiplices h i*idqí,ÓC dundasper h q;babetur rbnota,quæadia­
dla primae trigoni fa erica b nota prima circuli fiue femidiameter, quod intenditur*
Sdd non did eo cur dux linerc h b & b d concludentes omnès illos exceffus primara
S¿ fecund a fum,non pofíenteífe curuséorfíñi genere curuíratís,ó¿ tuncnon,pr6cede
ret demonft ratio :etfic ením ilíüd quod in décima fua conclufíonédíxíftí,quod primæ
capaciorum erunt Temper maiores ,ô£fecurtdæmmores ihxcuolonuhi inpræfentifuniciant.MukahabéOjquaememouenqquodiftxcoíncídentíxfiue íncenfíones
Éemifsioncsformarumnonperlineasreciasfîgiiaridebeant, ut moderni ponunt,
fed in aliud tempus reféruo; Val&
Detur uenerabih’ noftro fideíidileáó magífto.GeargíoPeurbachídAftronomo*
Declaratio rectílíncatíonis curuæ quæ ponitur ín prínió modo fecun­
di libelli de Mathematicis complementis.

Rima fuppofítíóiSexta cum medietate portionis quintæsquæ cadit inter cur
Uam& quadratam poteft aequari becuruae.Hgcfuppofitiocertaeftufinlite
ra. Secunda fappMitio. Sexcacummedietatepoftiohis,8i quinta cum me/
dieratediftérentiçchord^eftfexta, & partis quihtæ,quçetiam eft chord?,4
poflunt aéquarí b e curuæ bís.lllafuppoíitío probardr uti præmifla in textu prqbantuf. Nam dabitis eft locus jubifunrmaio res b e curua'bis',Ôfubi minoresJ&ideó
úbí ¿quales Dico hancfecundam fqppqfitionem qon habere locum, nifi ubi diffe/
féhtía eft ut portio,hoc prima fuppo libo. Nam fi dixeris ¿n fecunda fúppofítiojíe*
differentiam maiore portione, erit igitur quinta minor fêxta, qux éft fextx aeqUalis,
quando differentia chordarum ficut porfío qùintæ,Ô£ min or fí diftérentí a maior,
tnaíof ft differentia minor, tit déle patet. Eftoigttiir,qU0dad fexramaddafurtotá
portio,
ad quiútarft tota differentia y tunc érunc æquaïés &C quælibet tha íórís b e
• ■ '
*
>■ ’ '
■
• cuma.

P

De Quadratura circuli.
curua. Si ígicur fubtrahitur aequale, ut quaelibet iit ficut b e curua,tunc neçefle eft,
quod de 'exta cum portione fubtrahatur,plufquam medietas portipnis,cum ¡portio
ponatur minor differentia ,S¿oportet quód de differentia fubtrahatur mirius quàm
medíecas,6¿tantúm minus eiusmedietatequántum prius plus medietateporfionis,
tic fimul maneat medietas portionis & medietas differêtiaqquæ additae fexese &quin
tæ,efficiant b e curuam bis,ut de fe patet. Sexta igitur cum medietate portionis erit
' ,h'
,
:............ f '........ ? *
——K
—
■

tunemaior b e curuà ; non erit igitur fexta cum medietate portionis æqualis b e cur/
ux differentia portionem excedente. Puta tu dicis, quód b g quinta cum medietate
differently fe féxtæ,& b gchordæquintae, ôf e ffexta cum medietate fgportionis fi
mulæquentur bécurux bis,6C dicis differentiam f e &fbmato rem fg portione. Sic
igitur linea h i ut quinta b g,cui addatur differentia qux fic ut i k Sic alia linea fub diz
cía deferipta í m,ut fexta f e,cui addatur portio fg & fit m n ut fg> linea h keft ut liz
nea In.fignetur rhedietas differenti æ quaeiici o, & medietas portionis quae fit m p;
cadat orthdgdnàliter inter p & ô,q fit r s. Quâto igitm s eft minus medietate portio
nis quateft m p ¿ tanto i r maior medietate differentis q eft i o, eri t tgit 1 s æqualis b e
x cunne,fic fexta 1 ril cum medietate portionis eft maior b e curua, ubi ergo fexta cum
medietate portionis, debet efle æqualis b e curux, medietas differendae non erit ma<
ior medietate portionis. Sic fi dixeris difieren tiarii minorem portione, fequítur i éx
tam cúrti medietate pbrtionis minorem b e curua, Oportet igitur, fi fexta-eum me*
dictate portionis debet efle aeqtiàlisb e curuæ,qurid differed» Í exta?& chordæ quin
tænon fft maior ac minor portione^uo cafu probat primum prxfüppofitum íécun
dum,fcilicet quintam cum medietate differentiae* ST textam ¿utri medietate portioniSjtÜnçæqùMri b écurüæbis,quando differentia fuétft ut portio ; & fioc eft,- quan/
r do quinta eft ut texta hoc eft intéñium^Écceiriirábílém módum ofteñfiónis,quo
niarrí filié dixeris differentiam aequari portioni in fecunda fuppofitiohéjiüéjn on gquarí$tequie íríprimafupppfiftonediffererttiâaequariportioni, &p côféquesid
fecSdáfu{5póíÍHóne:0¿éftqdácóincídétiáoppóíitórü;quoniáphocqúóddícisdíf;
ferentia non æquariportioni,fequitüt » quôdæquetur,& faífüm interimit íéipfunv
De quadratura círculf Finis-

DE VN A

RE CT I

curuique nichiurâ,Nic.dc Cufa C.S PétriViauidípraáícurrtmagífteríum commerifúratiónís curui&re*
ifti dêefle Geometrícisjideójpïps imperfedos,& plura qùæ pof/
pofsibilià fieri aident,âd àdïiini deducere non poffe : ConatLimïz
gitur ñon paruum adhibui, üc ipfarà à’rtenii affèquêrér:quam ftr£
péri,tu qui hæc leges,iudicâbis; .. t ¡
,
. .
^pômenfuraïi aut curüu & reóíu dícó i qirâdo uhamêfura mefd
tâÛputa ¿f feifta íineatót ¡Sedeí habétrédósíqüot arcùs curúos*
Prop o fi tí o prima,

,

Dá£óarcü,re¿lárri ei cómniénfufabíieiri áísignáre.á¿c.
<Sft b c datus arcus,cuius a media,¿¿traíiatchorda b c,Ôf iri illa pSdus gqdiftâs de
a ôf b q fit d»& hicéft
huius màgifte$fcde illo igit p b côcinua reÆfiq fit dé ej

taliter, q> fi dea chorda a g, q fit ut med ictas de ep d e tfaxeri$,illa chorda üadatpfpiï
dûh'oéæd ¿Sic áutáfquanaparsdeaftuc de lined réeftai éft cômtfurabilis bcarcui;

’ LLt

i

^fÀd

Propofitio prima-

îioj

qpAd hoc probandam præfuppono duo.Primo,quôd d « fie fighàtï pôteft, quod inter fpunduró,per qaamuadit chc rda,ut præfertur, & e finem Üneæ d e portio æque
tur tribus quartis commenfurabilis redg Patet defe,nam certum eitquod taliter fi/
gnari poteft,quód fe eft plus,ut in fecunda figura , & etiam taliter quod eft minus,
ut in tertia,igitur taliter,quod nec plus nec minus^fS^cundo præfuppono,qüod quanto de eft minor,tanto fe in habitudine add e eft
minor,& dfmaiór,& quanto maior huius contrarium: hoc etiam per lepa tetad oca
Ium in fecunda tertia figuris,
4pDico igitur primum præfuppofitum uerificari, aut quando d e eft qusefitaTdlicet
commenfurabilisarcufiautquando minor,aut quando maior* Siprim.um»habeo in*
tentum,nam oportebit tuned fefíe neceífárió quartam partem de.Si dicis pertTícari¿
quando de eft minor commenfurabili,hoc eft impofsibile, narneumtuneexfecun*
da fuppofitionefe fit minor in habitudine ad de,6£dfmaior quam incommenfiira*
bili,S£fecundu te aquabitur tribus quartis commenfurabilis»non eritd eminor coni
tnenfurabili fed maionfic fi dictsuerificariiquandb de eft maior commenfurabili, fi*
militer implicit contràdiâionem.
*

¡

*

. •

•

'

Propofítió fecunda.
ÎDatætêÀæarcüm dàti circuli cómmenfurabflethafsígriárc,&Tcv
frSit data reda d e,óí datus drculu^cuius centrum t , QCdiameter s t n, & a mediüttï
Omnium arcuum^de a trahe chordam a g, quae (it ut medietas d e90C tn d e fîgna dus
quartamsque fit d f,&applica d eæquidiftanter^d tu j taliter quódfcadatfuperag
chordam^ft ubi fecatcircumferentiam circuli poneb , fi tuned æquidiftatde b &C a,
eritb a medietas arcus quæfi tí; continua igitur b d quoufqj compleatur chorda in c,
ôihabes bcarcum commenfurabiIemderedsettotumpatetexpræmiiB,
^fVtàutehi üideas d.éffepun &um huiusmagifterij, qui fi a g chorda eft b a aretri co
menfurabilis,ab f fedione,ubi a g fecat bed, ipfe pudus per medietatem a gdiftau
Confidera quod quanto b c chorda eft maior,tanto d de b a plus décentre cir/
culi minus díftaná quanto minor huius contraria m,& hoede fe patet* In maxima
igitur chorda d minimêdiftat à centro círculí,S¿ maximêdeb 8C a ¿n mínima chordá
máxime di fíat de centro,& minime dé b & a, unded in maxima chorda eft in centró
circuli, in minima circumferentia eius. Sed certum eft , quod d fiue in maxima
chorda fiueinminïmaæquidiftat deb &a:igirui*ficinomnibusintermedijs*
^pVnde fequitur, quod fib c eft chordaarcus tertiaepards circumferentia circuli, ci
pun&us â centro & deb 0¿aæquidiftabir.
Adhuc fie de'a poteft trahi a h chorda per b coquam in ipumfto fécetDico à i h fia
pbteft trahi,qùod a ierit diftantia punefti d de a in illa chorda ah, hoc certum. Aut í>
gítur hóc erit,quando a h eft ut b
tunc i fedio æquidi ftabit de b a > erit d u/
triuft$»8¿eft intentum. Aut a h eft minor, & hoc non eft pofsibile, quia tunc a i effet
maior quam prius quando æqualis,aat quando maíor,S¿eft iterum ímpofsibite,qá
a i minor quam prius quando aequalis-

ELI 4

Pro*

1.

Propoiitio tertia#

no;

Arcui fcmicírculímftarn, & areæeius curuæreéhlinealem commenftP
rabiles defignare# '
<f Sí t circulas,& b c aráis femícirculi,ctiius medium a & d puncftus magífteríj gquí/
diftàns de a b,puta-hoc cafo centrum circuli, S¿ trahe a d lineam, deinde trahe d b
in continuum,iit d e>ita quôd fi medietatem d e feceris chordam a g 5 quæ de a per
d e tr ahí tur,t pfa tra nfea t per f pundtum d e,qui f puncftus di ftet de d per quartam par
tem de modo quo fupra. Deindeclaude orthogonium per a e iatu§,diC0 aream a
deorthogonij commenfurabilem areae femicircuiÉ&de çomm enfurab ilem arcui
b c,Secundum patet fupra. Primum patet eodem modo ut prius per duo foppofita»
quorum primum eft d e poffe fi'gnari, S¿ per e a orthogonium claudi, taliter qubd fi
ducitur chorda,quæ fit medietas de de a per de,utfitafgareainterafe,cadense/
ritcommenfurabilistribus quartis areæfemicirculiî patet, quia da tur ubi eft plus 8¿
ubi minus,¿gítur ubi nec plus nec minus.Secundo prpfuppono,quod qua ntó d e
fuerit minor, tanto illa area a f e eft minoris habitudinis ad totam aream orthogonrj
a d e>& quanto maiormaíoris.Prímumígiturprafoppofítum a u tueri fica tur, quanz
do area orthogonrj a d e eft cômmenfutabilis areæ femícírculfióC habetur intentum:
aut ubi minor feu maior, & utrumque implicat contradidionem praecise modo
quo fupra.
z
¿[Palam igitur eft,quodfi orthogonius,cuius unum latus eftfemidiameter,& aliud
cum illo redum angulum faciens > eft commenfurabile toti circumferentiae circuli:
area illius ortho'gontj eft commenfurabilis areae cirCUli.Et quia quaelibet polygonia
in aliam uerti poteft,igitur poteris areae circuli commenforabile area triangulé qua>
dragulfiquadrathpetagonijSCcuiufcficpalterius polygoni* afsignare,&cuiuslibet
partis circuli etiamcircuIoincommenforabili.Dareetiamangulos poteris datarum
linearum habitudinis, fic figurarum omnium unius ifl aliam comenfurabiliter : dico
mirabiles trâfmurationes facere. Salua cuíuslíbetfígurae capacitate Ôi^priâ ínuaria-.
bilícp natura,&fad multa occulta,qirguíx enarraripoíTunt,hacarte perueníes,etiam :
tntedionibus óíunífórmiterdifformibus curuítatibus, etia angulos ôf inftrumen/
ta componere poteris cum quibus præmifta facillime &fubíto facies,quae tuse induftriæ relinquimus.
LLI $
Area

ÏIO<

íjfÁí'ea^ g b ícommeníuraÉurmedíetátí areæ circuit \ àraréaa bcecomihenfurâtW
areg circdiâmedium proportionale inter a d femidiametnam &e credam medietati
ctrcumferentígcírculí commeniùrabilem,quam nona íextiEudidis reperire docet,
eftcofta quadrati j cutas arca cotnmenfuratur circulo d freda commeníürabiliseft
odauæ circumferentiae circuli, ideo area a d forchogonrj commenfuratur odauæ a^»
reæ circuit ideó quando habes redam arcui comeniurabiieifyhabes & aream rcd&f
linealem aresc portionis circuli commenfurabilem<
De una re¿tícurui^g menfura,Finisi

.

1107
COMPLEMENTVM
Theologicum figürâtüm in complement
th Mathematicis, Nicolai dé Cufa Cárdínálís#

Cap. I;
Eerfeceram proximo de Mathematicis complementis ad PontU
ficern noftrum Nicolaum quintum, dígnifsímum atqj dodifsp.
mum Papam: uifum aurem eft mihi non decere opufculumílludl
promulgari,qua fi de Mathematicis in meo ordine ac tanta aetate
mihi licuerit ad Ecclefiæ recftorem icribere, nifi.adtjciam illius uti
litatcm tranfeendenter in Theologicis figuris Conabor igitur U
belji illius figuras^ heologicales efficere, ut quantum Deus de/
tíerít,mentaííuífu intueamur,quomodo infpeculoMathematico uerum illud quod
per o mne fcibile quaeritur reluceat,non modo remota fírnílítudine,fed fulgida qua/
dam propinquitate. Oportet âutém ut libellus ifte annexus fit illi,fi quæ dixero intel
ligi debenqcum.iftudcomplemeiitum ex Mathematicis eliciatur. Necefleeft etiani
àolentem ex hoc frudum aflequi ut potius ad intentionem quam ad uei ba attendar*
Nam Thèologicalia ifta Oculo mentis melius uidebuntur, cjj uerbis exprimi queat®
'

■

’

......

.

Ca?‘

1L?

.

Emoignorat,(nipfisMathematicisuerîtatémcertiihattingi, quam iná/
lijsliberalibus artibus íatqj ideo eos qui ipfam Geometricam deguftant^
difcipííná,ín admirabili amore ipfi adhærere uidemds,quafî pabulii quod
dam uitæ íntelledualis,ibí purius atqífímpli cius contineatur . Non enim
curat Geometer de lineis aut figuris æneis,a.üt aureis, âut Íígneis;fed de ipfis ut iri fe
funtjlicetextra materiam non repedantur. Intuetufigitur fenfibilioculofehfibiles'
figuras,ut mentali pofsit intueri mentales. Nei$ minus uerê mens mentales confpficiqquam oculus fenfibiles:fed tanto uerius, quantomens ipfa figurais in le intuetur*
à materiali alteritate abfofutas. Senius autem exterior nequaquam extra alteritate:
éas attingittredpitenim figura alteritatem ex unione ad materiam, quam aliàth ÔC
aliam efféneceíTe eft,ob quam alius eft triangulus in fioc patrimento, ÔC alius iripa*.
detCjSv uerior eft figura in uno quâm in alio. Etideoin nulla màtefia adeb uereÔÇ
pïæcisê, quih ueriùs præcifms effepófsít, Abftradtus igitur mentis fehfiís ab o/
inní uaríabíli alteritatelíberasconfpícíetí ínuenít autem mens féipfam fine fenfibïH
àlterítatc.Eft ígíturmens à íénfibílí materia lib era, QC haber fe ad figuras Mathemati
çasquafi forma.Si enim dixeris figuras illas formas effecerit mens forma formarum,
finde éruht figuræin menté quafí in fua forma, & ob:hociinealtéritate3quæCunqii!>
gimr mens intuetúrjin feintüetúr.Nón funt igitur illa quæ mens intuetur in alrerúa
te ferifibi liffèd in fe.ld uero quod eft ab omni alteritate abfolutum*non habet fe ali/
ter quâm ueritas eft. Nam non eftálíud ueritas, quàm carentia aïteritatistmens am*
tem noftra,Ôf fi careatomnifeniibili alteritatê,nontamen Omni alteritate. XZídet í¿
gttur mensfquæ non caret omnialteritate,faltem mentali) figuras a fi omni alterira/
tá abfolutas,illas igitur in ueritateintuetur,S¿ non extra fe. Namméntalíter incué/
fur eas,hoc enim extra ipfam fiefi nequit. Mentaliter enim intueri, non eft extra
rhentemííicut fenfus fenfibiliter attingendo,non extra feàium, fed in fenfu attingit.
Mens autem quæ intuetur in fe ínaltérabílé,cum fit àlterabilis non íntueturinalcera
bileínalterabilitatefua,nam(útdícít)impedítira anímum,hepofsitcernéréuerum:
fed intuetur in fuainalterabilitate.Veritas autem eft inalterabilitasîubi ígítn rmens'
intuetur quæcunqué íñtüètuí,íbi eft Héritas eius & Omnium qiiae incqetUr, Vericas

N

ïios

Complementum

igitur in qua ment omnía íntuetur,éft fo rma mentís* Vnde ín mente eft lumen uerü
t^tis5per quod mens eft,Sí in quo intuetur fe,& omnía. Sicut in uifu lupi,eft lumen
per quod eft üífus>&íriquo lupus uidet omnia qux uidet. Si lupo ut uenationem
facere queat pro uita fuá conferuanda, lumen cale Deusconcreaúit oculis,fíne quo
nodurno tempo re uídum querere non poffetmon deficit Deus naturæintelledualí t que ex uenatíone ueritatís pafeítur , quin lumen illud illi neceífarium concreaue/
rit.Sed non intuetur mens ueritatem ipfam per quam intuetur fe & omniamifï quia
eft,non quid fittpfa. Sícutuífus nonuidet clatitatemíllíus Solaris lucís,per quam
uidet omnéuíübílexexperí tur tamen fe fíne ípfa non uidere , óífícquia eft attingi
fed quid eft nequaquam. Net# quantitatem aliter attingit illius lucis,nifi quia tanta
eft qùôd excedit uirtutemfuam.ita demente, Vnde neritas in triente,eft quafi fpecii
Ium inuifibile, in quo melis omne utfibile per ipfam intuetur; Specularis autemiiïa
fimplicitastanta eft, quod uftn&acutíem mentis excedit : quanto autem uis mentis
plus plus augetur & acuitur, tanrocertius 8C clarius in fpeculo ueritatís eunda ia
tuetur; Augetur autemuis illa fpeculatione,nonfecus quàm fcitiiilla ardendo inar/
defcit.Et quia capit augmentum de potentia periplum lumen uèrita cis s plus & plus
ponitur in àdum:hinc inquam expromituruis illa, quia nunquam peruenit ad illa
Îjradum, quid lumen ueritatís illud non pofsit ipfam ekuatiusattrahere.Sic fpecù—
atio eft mentis deledabilifsíma SC ínexháuríbilís pafeentia, pér qùàtn connue plus
intrat ïribitam fuam gaudióíiísimam.Et eft fpeculatio motusmentis dequiaeftjUer
fus quid ëfttfed quoniam quid eft di flat à quia eft per infinitum,hinc motus ílleñün/
Í|uárriceííabít,S¿ eft motus fumm¿delédabilis,quia eft ad úitám mentis. Et hincm
e habet hiemotus quietem>mouendoenim non fatigatur,fed admodum inflamma
tur* Et quanto uelocius mouètuntantd deledabiliùs uehitur per lumen uitæ in uitam fuam. Èftautem hiotus mentis , quafiper lineam redam pariter & circularem.
Namincipita qüíá eft»feufide,8¿ pergftad uidere,feuquideft.Et litet diftent quafi
per infidttàm lineam:tamenmotusillequærit compleri, ôi in principio repetiré fine
ÔC quid eft,fcilicet ubi quia eft,& fides♦ Hanc enim coincidentiam quærit, ubi prin/
cípíum thotus finis cotncidunt.Et htc motus eft circularis; Vnde mens fpeculatiuajredífsímomotupergítadcoíncídentíammaximediñantíum.Confíguramríta^
menfura motus fpeculatiuaéfîC Deiformis mentis lirieæ, iñ qua coincidítredítudo
curri circularítate.Kequiritur igitur,quód una fit fimpkxmehfüra Îiriéæ redæ &cif
cularis. Quomodo autem in unitate fimplicis menfuræ pofsirit coíncídere,8¿ quo/
modo reda lírica ÔCcitçüïàris etíám ñon folum ín Theologicis, fed etiam Mathe*
maticis,íibelius óftendíc dé Mathematicis compkméñtís,qüi ños certiores reddit
ne befitátióné iri Theologicis âd ipfum theologici quod in Mathematicis matlle/
matice affirmandum.
Cap. ÍIL
Raditur in íibelío de Mathematicis complementis,ârs inueniediperiphe
riam circularem jqüæ redae lineae tenéarménfùram : & hæc árs per coinci/
dentiam trium circulorum attingitur. Polygonia enim aqualium laterum»
& inferibitur circulo , ÔC circumteribitUr circúló:8¿ áliáetíarii peripheria»
cí r cui i circumfcnpti,aiia ínferiptí ,Ôi alia polygoniae; In circulo úéró ñon eft àlius
citcülus qui eí circumfcríbímr, necalius qui ei inferibitur. Vnde tres illi circuli,in/
fcripfusjcircumfcriptus,^ ifopérimetérj pôlÿgonisécoincidùnt iri peripheria,ma/
gtiítüdíné,&omníb.altjscircularibuS'ppríétatibus . Etitáfünttrescírculijquddünus:6f eft circulus uñitrínus.Nec hóc quouifmodo apparere poteft, nifi refpícíatur
ad polygoniasiibi enim duo circuli/cilicetinfcriptus & circumfcriptus, di ferentes
apparent ad inuicem, ÔC periplieria polygonixeft maior périphérie circuli íñícript^
S¿minor círcufcripti. Tres igitur diferêtes peripheriae,nOs ducant in notitia unitrini circuli ifoperimetri. Et hæc trinitas qüx eft in Omnibus polygonijs cum diftin/
dis peripheries eft in circulo fine omni diffinctione magnitudinis 3 & tinus
circulai

T

'Pheologicutn« □

ro?

circuías efl per omnia æqualis alceri3S<iinus^non eft extra alium . Si fic efl in Maths*
maricis,ueriùs in Theologicis. Vride non poteft coincidentia circularis 6€ recflæ
negari per eum,qufíntuefür ueritatem effeínalcefíbílít^tem- Sic enim iriakerabili/
tas eft ueritasítunchónrecipítaecmagís necminus- Si enim uerum eft hoclignum
efle bipedalettuncneceft maius, née minus, Eftígituruerítasínfínitasffolúmenírn
infinitas nô potefteffe neemaiorheemínor. Sí igirur circularis períphería ponitur
tàlis3quddnon poteft effe maior,quia magnitudinis eius non eft finis: tunc eft in fi*
nita,& ita circulus eft infinitus,cuius peripheria infinita. Non poteft igitur efle ma'
tor,quia non habet partes.Et quoniam quàntb circulas maior, tanto circumferentia'
rcáiorflnfínítíigitürcircaliperípheríaéftreffftínealíSíCírcularísigítar ôCrecftihnç
alisjcoincidntiri infinita .Infinitas igitur recftitudo eft fi'ueíüftítía abfoluta. Sí igitur
refpicimus}quádeícriptióneconftituítur circdlus:repeíimus-puná:umprioríter,6¿
ex pandó lineam explican',ex pandó linea circulum.in omníígitur círculo cea
trum,femídiámetrum,& circumferentiam rfcperímus > fine quibus fimul, non capi*
mus figuram plus círéuíutrieffe quàm non circülum. Quod Í i circulus ponitur i r. fínítusíCenrrimiTemídiametrum, & circumferentiam3 fu mm am tenere aequalitatem
necefle eft. Centrum enim infiniti circuli eft infinitum- Non enim dici poteífiquód
infinitum fit maius centrbtid enim quod non poteft efle mirius ut infinitum & in ter
minum,noripoteft dici maius centro. Centrum enirii eft terminus lineæ fèrnidiamfi
tralíSitcfmíriuá infiniti eft ínfinitüs.Cericrum igitur circuli infiniti,eft infinicum, fic
femídíámétéréiusihfinitdjóií Omílitércírcúmfereñtíá.v Summa eftigitltr¿qualitas
centri,fernidjametri,& circumferenti¿ circuit infihiri.Et quoniam non po fl urit plu
ra efleinfinica,quíá neutrum tunc effet infinitum ( implicat enim contradtdionem
pluraeflèirifinica)erùnt centrum,femidiametefiSi circumferentia, unum infinitum.
Videmus autem ex reff is lineis polÿgoriias conftítuiierítigítürhiccírculusfofini/
tuSjCum quoi omnis,polygonia coincidir, infinitorum laterum. Ët quia etiam poly/
goniæaidemus circulos ¿riferíptós^ circumfcfíptos;differentesá peripheria polygoniç,& in circulo ifoperimetro has ties petipheriascoincidere,Ô£circuïarn i nfp i ci.
musunítrínumrita in Theologicis , ciículum unítrínurn i fifiinitum reperícnusffí ad
polygonias feu terminaras refpícimus ¿featuras.Eft eriím circulas unítrinus5in quo
centrum eft circulus,& ftm'idiámeretcirállus, & circumferentiácírcülus, & in hoe
eft idem qui ínfcríptus,6¿ fcríptuá5S¿ circumfcriptus. Trinitatem igitur circuli infi/
nid nóri depraehenderemusffí folùm infinitatem eíús intueremur. Sed dum nos ad
làteratas,terminales, & angulares ¿ón'uertimus figuras, íeúformasiunitrmum ef/
ie circulum infinitum depradiendimus <f Sèd fumma àeqrialitas efficit unum effe in
alio,8¿ omnium effe unarri peripheriàm irifïriitam. Attendendum éft diligenter,nos
non deuenifle ad ueritatem ¡¿qualitatis mènfuræ circularis^rêdilinèalismifi qùan
do refpicimus circulum ifóperímétrum effe uriítríríum per coincidentiam difforéntú
üm,ín polygoníjs.Sic fine unítríno írifmitó,riorí poteft uerítas cuíiffcuriqj reí aré ti'.ti/
gi. Sierit enim circulus menfufat omnem polygoniam, & riec eft friâiôr nec mirior,
quia éft circulus tmitrmusun quoomnis differentia polygoniarum cOincidit5prout;
Maihematícéoftendícur ificSZ unítrínurninfinitum eftforma, ueritaSíáút merifùfa.
omnium quæ non font ipfum,eft ipfa ¡xqualitas, qua? eft uerítas omnium : riec£
enim eftmâius neqj minus >quocunc$dabiíi úélformábilíffed eft fquatífsíma’’forma,
omnis formabilisformæ,Ô£aeftus omnis potentiae.Qui enim intuetur in ipfum uni/
trinum inftmtum,afcendendodeMathematicis figuris ad Theologicas per additio*
nèrri infinitatis adMathematicas,S¿de Theologicis figuris feab.foluitpUt ihfiriitum
unittihum tantum mente contempletur rille quantsm fibi cocefiumfuerit,uideto»
mnia urium complicite,^ unum omnia explicité. Quod fi ipfum infinitumfine refpe&ti finitorum intueturtfinita nec effe, nec eorum ueritatem , nec menforam de/
præhetidit.Non poteft igitur creatura
beator pariter uid eri fi infini tum non a ftif/
rila tur unítrínurn;

11 ào

Complementum
Cap. nu

Væfiuerutitueteres artem æquandi circulum quadrato. Hi praffuppàz»
\ fuerunt hoc pois ¿bile fore, Aequalitas autem fecund ûmomnes,in fe corn
BplicattamCirCuiumquámqaadfatum.Adíjcíámusígíturinfinítatempqua
lítatitmanifeftu nobis eriqinfinitâ æqualitatê nulli pofle efle inæqualê Nâ
nullSómnifi q dáti pofltinqexcedere poteft infinita «qualitate,qa ipfa
no poteft efle minus æqualis 6¿ íta nô ¿rit mágis ¿qualis uni & minus æqualis al teri.
Sed eft neceffario ipfa ideà, uèritas,feué3cêplar}autinéfuraomníuíq poífdntrecipe
re magis 6ímínus.0mneénim quod no eft ipfa infinita gquatiías,p quâ fois ómnía
gqualía cqualiafundeft uni ¿qualíus Ç álteíi.Et data quacunép squalitate inter diuerra/emperpoteftdárhiiaíor:necp poteft feíri, quod duo aliqua iintçqualio a ali
is duobus i níflperméníuram aequalitatis abfolutx 8¿ infinity. Metífuradgftab pía
abfoluta æqtialitàs omriiatam reda quàm circularía , quæ neceflárid coíncidunrá
complicatione eíus.Et fi áCutéconfideras,íd quod in omni faquífitione præfôppo.’
nítut eft tpfum lumen,quodttiamducítadinquífltum. Qui enim circuli quæfiuemt
quadraturam, ¿oúicídehtia circuli & quadratiín æqualitatê prsfuppoiuerunqqua:
certe infenfibilibus noneft pofsibilis. Non enimdabile eft quadratum,quod noiit
inçquaÎeomni dabili circulo inmateria. Hanc igitur ^qualitatem quáprgfuppofueruqnpii uiderunt oculis carneis,fed mentalibus, & ncfciuerunteàm in ratione oftl
derexfed quia ratio nonadmittitcoincidCntiasoppofitorarfi,defecerunt*. Coincidentia autem quçti debuit intelleâuaiitèr in circulo eo,qui in omni polygonia eft $>
qualisætiam quç comalia gqualís pérípherí¿reperíturdtuéría:S¿ ad intentum dene
níffent.Exquo elidtur,quicqüâni noneffceomddó aduftibilêjquo feí ri poteft,nifi medio intelledus infiniti qui eft infinita æqualitas,omnediuer(um Sidifferens^et
alterum Sí ingqualé,&qppoíítum,6¿quicquid ín¿qualítatém nomínatantecedens,
in quo
perqüemfolumíríte1Ie<ftümínfinítumjOmneintéIli¿ibílemenfuratiiriEc
ín hoc panditürfecreturfyquGmodoínquírens prxfupponítid qüód inquine Sí ño
præfuppôrtitquta faquirit.Suppónít ením omnis feíre qugrens, í dentiam efle, per
guaní omnis fcíens eft fcíens:at<$ quod níhíl eftfcibíle,qufa adu feia tur per fcíentí/
am ínfíníLimíSí quod feientia infinita,eft ueritás,æqualitas,ôi menfura omnis fciera
tiç,6£ quSdfolûmper illa fcitufomnéquodlcitur.Qiïi igitur quæritfçite,inueftiga
tur ab illaartéffeu feientia fafiríitá.Et fi in famine illius artis fibi imm iflæ in prx fup/
pofító amlfaÎaüerfaducetutadquæÎïtumÆtcum acutiàs átteudiSjquañdo infinitas
additur terfafaOíUt cufadicitutinfinfta fcieñtíajnón aliud agit eius additio ad termp
num,quam remoleré termfaumsut id qüoçjfignífícatur per terminatam dídionem
feu termi'qufajtntuéaturmentaíítér; infinitum feu interminatum . Et quando mens
fie ¿ntuetuHermfaaiufamterníínatéj.féii fini tum infínícéítunc uídet ipíumfaperom
nem oppofftiofiem Sí alteritatem, qfaefôlum repcríuntur in terminatis,terminatio
enim non poteft eflefínedíuerfifate/Etídeó in ipfa uaríetas reperit,q fecundó quod
magna ÓÍ paruaexííííGnomínajfortif; Si igit tollit terminatio,differêtia tfáfítín co/
cordantiâj&inpqualitas in çqua!itatê>& cuántas in reâirudinêjÔi ígñorattá in feie
tiâ,ôi ten eb fg in luce. Et t Sc uidetur, quomodo fublatis terminis pluralitate éncíum
terminatorum repetimus impluraliter,in uno termino ineffabili principio.
a
fi

■ ¿ap. \¿ ' .
Dhucaduertas» quomodo poíygónia , certó numeró angulorum æqùa/
liter à centro diftantium terminatur , 8i fecundum numerum angulorum,
propter quem polygoniadicituf : fortitur nomen feú terminumiuti per ter­
minum trigonum ¿nómínetüf figura polygonia trium angulorum, ÓÍ per
tetragonum,figura quatuórangulofum & ita Confequenter. Quanto autem poly/
gonia æqualiumlaterum5pfafiumfuéririïftgüfarum:tantofimiliôr circulo, circulus
enim fi ad polygonias atteridasæft infinitorum angulorum. Et fi adipfum circu­
lum tantum reipicisanullu angulum in co rep er íes, ôi eft interminatus, ínangularíst
¿íita:

A

„ theologicum*

ini

Édita circuïusinangularis S¿ interminatus,ín fe complicat omhes angulares termi/
na tíones,polygonias datas,dabíles.Si ením trígonas eft ín tetrágono, &C tetra go
gonusín pentagono,& íta confequenténomnes polygonias datas 3
femper dabí/
les efle ín círculo confpícís Attente ígiturconíídera,quomodo circulus infinitas omnem terminatam figuram feu formam in fe complicate non ficut circulus finitus,
Nam quia ifte eft capacifsimus;íníe continet minus capaces, quafi totam partem.
Infinitus enim non ficcomplicat,fed ficutueritas feu æqualitas. Nulla enim creatu­
ra habet aliquidomnipocentiæ,ficut polygonia circuli finiti : cum omnipotentia fit
<mpartibilis,non recipiens magis nec minus. , Circulus autem finitus,quia recipit
magis & minusmon poteft complicare polygonias modo quo omnipotentia om<
ne terminabile:Et ita ex figuris multíangulisí ÔC círculo complicante onines forma
biles polygoniasjmensufcendicadTheologicas fi guras,^intuetur dímífsís figuris
uirtutem infinitam prinii principiV&cæcerarum complicatarum, & earum difterert.
riam afsimilationem ad ipfum fimplex. Et quoniam trigonus infinitus eft arcu/
lus infmitus>& tetrágonos infinitus circulus infinitus, ÔC ica çonfequêçertÎÎquidem
propterea circulus infinitus eft forma formarüm,Sd figura figurarum,fí¿ eft idea tri/
goní*tetragoní,pentagoní,óí sequalitas effendi trígoní,terragoní 9S¿ ita confequen/
ter , quód ad ppfitionem circuli infiniti fequicur omnes figuras id efïè quod fúnt;
Vide admírabile,dum Mathematicus figurar polygoniam, quomodo refpícic m ex­
emplarinfinitum Nam dum trigonum depingit quantum, non ad trigonum refpicitquafitum.fed ad trigonum finiplictter abfolutum ab omni quantitate ^qualira/
te,magnitudine,^ multitudine, Vnde quód quantum depingir.nôn recipit ab ex­
emplari,nec intendit quantum efficere:fed quia depingere eum nequit,uc ienfibilis
fiat triangulus quem mente concipit,ideo accidit ei quantitas,fine qua íenfibil/s fie
tí nequít-Tríangulus igitur ad quem refpícir, non eft ne<$ magnus,nec^paruus,neque terminatu s magnitudine uel multitudineiéft ¿giturínfínícus. Quapropter ille
triangulus infinitus quieftexemplar,in quo mens figurantis trigonum iritueturm5
eft alius ab exemplari illo, in quod refpicitmens quando depingit tetragonum, uel
pentagonum,uel circulum. Circulus enim ille ad quem mens circulum depinges fe
conuertitîcumnonfïtquantus , noneftmaíornecmínórtrígonononquanto,fed
eftipfa æqualicas effendi. Vna ígítutínfínira effendi aequalitas eft,adquam refpi/
cio,quandodiuerfasdepmgofiguras. Creator igitur cum omnia created feipfurrt
conuerlas omnia creat,quia ipfe eft infinitas illa,quæ eft effendi æqualicas;
,

Cap;

vi

.

...

Mplius fi confideras,quomodo circulum depingis. Nam centrum primo
ponts punâale,deinde extendis inlineam pundum illum, deíndefuperdd
cis lineam fuper punáfo. Et fic ex punifto & línea reda,oritur línea circula­
ris. Si ígírur hoc faciendo,ád æqualitatem effendi abfolùtam réfpicisæunc
ín ipfa aliquid táleuides.Nam circulus ille ad quem refpicis qui ineffabilis eft,aut omníum figurarum nominibusnomiiiabilis,fic fe habet, quod habet cerrum ex quo
linea,ex quibus circurhferentia:fed quia eft infini tus,centrum,linea,3d circumferen­
tia funtipfa aequalitas,ut in fuperioribus taâum eft. Vndenon fuit prius centrum.
<quamlinea3neqj prius centrum , 0¿ linea quàm circumferentiatquia fi fie, non effet
fummaaequalitas centró, lineae,¿¿circumferentiæ,necç una infinita æqualitas.Igitur
illaitiinfinitate,nbn eft nifi æternitas.Abæternoigitur, eft centrum,linea,Sd circii/
ferenciatfed linea eft explicatio pundí,S¿ circumferentia pundli ôÉlirieæ. Centruni
igitur in æternitate,eft æternalfter generans,feu explicans de fua Uirtute complicari
te genita confubftantialelineam,& centra cum linea, eftæternaliter explicas nexu;
feu circumferendam. Si igitur fie fœcunditas infinita fe habet ad quam refpicit mes'
dum circulum depingit » quem fine tempore
quantitate depíngerenequít: ita fimiliter d um polygoniam æqualium laterum depingere proponit, ut anguli seque diftem àcenno atuaditj-iH fic ex centro &linea,qtïæ eft æqualitas diftantiæ centri ab'
angU/

A

n 12

C omplcmentum

angulis di circumferentia feu peripheria,polygoniam figuret Ad facunditatem igi
tur infinitam refpicit,utefficiatidquod proponit perfedum,&pulchrum,S¿ grata,
Si placitum.Siccreator ipfe ad feipfum di infinitam facunditatem, refpicitfacun/
dam eflentiam creaturae,in qua eft principium complicatiuum uirtutis’,quod eft ce
trum feuemitas creaturæ,quæ complicat in fe uirtutem fuam. Et explicatur uirtus
entis complicita in centro, quafiin edudalinea, quæeftuirtus entis abentegeni/
ta feu explicata, & ex centro fimul di linea, procedit circumferentia feu operatio.
Et attende,quomodo centrum eft principium paternum, quod in refpedu ad crea/
turas.poteftdici entitas:& quomodo lineaeft utprincipium de principio, &ita«/
qualitas ( principium enim à principio fummam tenet principtj a quo eft,gqualita/
tem)& circumferentiaut unio,feunexus. Nam ex infinita emítate SC eius æqualita
te, p ro cedit nexus,n edit enim «qualitate unitati. Et ita creator ut ad feipfum refpi*
cit,educituqitatemfeu entitatem, feu centrum fiCformam, feu eflendi «qualitatem
di nexum utriufcg. Effluit autem creatura à creatore meliori modo, quo patitur natu
rg conditio in fimilicudine creatoris,prout de hoc alibi latius conceptum meum qua
lemcuncpenodaui.
Cap. VIL
Citar ex Mathematicis, redum non dici nifi fecundum modum unum* Vna
enim línea reda,filie magna, fiue paruainon eft magis aut minus reda quàm
aló «Reditudo igitur infinita efle concipitur, quia non clauditur quantitate*
nec recipit magis minus,Abfoluta igitur reditudo eft infinita.curuitas au/
tem non poteft efle infinita. Quapropter circularis linea circuli infiniti, non poteft
effe curtía,quia infinica:clauditur igituromnis curuitas terminis magnitudinis fuæ.
Et non habet curuitas exemplar,nifi reditudinem .Qui enim depingere uult curua
lineanvefpicit mente ad redam,& cadere facit eam ab illa reflexe. Curuitas autem
quæeft infinita reditudínipropínquior,eftfimílítudocircularís curuícatís- Infinita
enim reditudo,eft ipfa çterni tas: quae non habet principium,necmedium,nec finem
nec qua micarem,nec qualitatem. Circularis autem curuitas,quæ neceffarió eft quan
ta & cornpofitaîhabet coincidentiam principtj & finis, Ôi eft neceflariô à reditudi/
neinfinita,tanquàm à principio fuo
ueritate fua.Curuitas enim ex fe non eft,fed
abillareditudineeft,quae eius eft mefura:redumenim menfuratcuruum. Cadit igi
tur circularis curuitas â redítudíne infinita perfediori modo, quàm non circularis:
quia ficut reditudo caret principio medio à fine, fic in curuitatecirculari illa coin/
cidunc &i minimêdiftant, feu differunt, Vnde plus afsimilacur circularis curuitas infii
nito,quàm finita reditudo,ubi principium medium & finis diftat* Reditudo enim
infinita,propter ipfam infinitatem eft omnipotens, & creatrixtquareeifimilior eft
circularis curuitas,quia fimiliorinfinitosqiidm finita reditudo. Afficimur igitur omnes mentem haberes figura circulari,quæ nobis completa Sfpulchra apparet,pro
peer eius uniformitatem di «qualitatem,fimplicitatem. Et hoc non eft ob aliud,
nifi quia in ea propinquius relucet forma formarum, quàm in quacunque alia figu/
ra* Attende quantum afficitur mens ad exemplar circuli, ad infinitam formam di,
pulchritudinem, ad quàm folùm refpiciuquando aliqua creatura afficitur, di non
aduerritfeficad creatorem refpicere,qui eft amor,ÔfdeledatiofoadHæcigiturfitdi
li getia inquiretis DeS,ut confideret ad quod mes refpicit,du diligit uel afficitur ad pfuppofitii fe conuertat, ubi reperiet ineffabilem dulcedine amoris.Si enim omne id
quodamaturhochabetabamore, quieftamabilisabfolutusamonfideguftabitur 3
non derelinquetur.
Cap. VIIL

S

E

St etiam non praetereundum , quomodo fi circulus círcumuoíuítur fuper Ii/
neam redam,non tangit eam nifi ín pando : circumferentia enim aequaliter
diftat à centro:contingens autem reda, non contingit circularem nifiinpun
do.Vnde ex hoc confideraiftud, tempus quod quafi circqlariterreuoluitur3
habere

'Jheologicum.

mj

habere figuram propinquam círculo : quia quafi ex circulari motu coeli coñftítuítuf»
tempus enim eft menfura motus* Quando igitur tempus quod geftat fímilítudínem
aeternitatis reuolüíturieo modo reuoluícuf,quó réuoluèretur circulus fuper linea re/
da infinita No enim fubfiftitrempus in fe, fed fubfiftít in reúólutíoñe fupet linea in
finita feu aeternitate, ut fit.Ideo tempus de fe ñonfubfíftí t,ñec habet üt fubfiftatj nifi
inqtiantum pundo aeternitatis reuoluitut. Et quia hoc nerum eft de omni circulo,fi/
ue paruo, fiue magno, fcilícet quôd non fubfiftat aliter quàm in conta du pundali linëæredæ feu infinitæitunc qüxlíbét cfcatata qua: fub tempore cónfíderatur, poteft
aflimilari in fua durations Circuló magno aut paruo, qui reuoluitur. Et non habebit
qualifcunq$duratío,fítíe longa fiue breáis,plus de æternitaté quàm alíaiínuno énítn
Nunc æternitatis, omnes circülifubfiftuntiÔC circuuoluuntiir* Et ita attendis, quo­
modo cetera ita s eft ipfà fubfifterttia temporis,metrum ÔCmenfura omnís durationià,
ïicet fit fimplicifsima,impattibilisj& tempori incommunicabilis*Et uid«s impofsibi
le eíTe,quód tempus fit iCternïhlicettéuolutionës quafi circulares,propter coinciden '
tíamprincipíj & finís,no uídeántür habinífe principiaJmpoisibíte eft ením circula/
rem mocum cu fit curúus reflexus, à fe eff é;ó¿ eft à creatoré, qui eft ipfa reditudo
infinita,& xterñitas.CuruítasénímprséfüpponitfuumcreatorémjáqüocadenSjCur
nicas dícítur.Noeft igiturUéríi3quód fit precífareuolutío circularis (utíndóda ígno .
randa tettgQaut quôd circularis reuolütto fqlarís motus,infinities praéceftérítíínfiní
tas ením numero reuolütionfí círculaiiucópeterénequít. Sí ením numerarépóftu/
mus decs reuoludones prætcdtas,8C centS,mille,& omnesífi quisdixérítjnoomnéseflenumerabiles ,fed præcefsifleinfirirtaSj&diJcCrítunáfutUramreuólutióñem
ín Futuro anno, eflent igitur rime iilfinitæ,
una. quod eft ímpoísíbíIe.Et fi u’erüeft
quôd, folarium réuolutíonu finís erít ín undécimo díéMártíjíüérneft, folares reuo/
lociones hábuífTe íriftíum,6¿ no fuifleæteriias nec éfle infinitas. Aeternitas énírrtÓd
infínitaSj motuí conueníre non poílúnt,cuius menfura eft tempusífed éí motdí tári/
tu,cuius menfura eft æterrtitas.Sicut fi generatione ín díuínís,6¿ procefsíonefde qui
búsfupra) motum infinitæ facunditatis nomínauerímus, cuius menfura æternitask

'

. Cap.

^■Êc tepigéat côfiderare,quomodo circuli ifoperimetri capacitas, ómnéni
omnium polygoníaríí formabilia capacitatem excedit,8£ ín fe complicat
¿ I omne capacitate^ eft adu Capacitas omnís poisíbílís capacitatis. Quod
fi circulus datur, qui fit æqualis peripheriæ cupolygoniaxnon tamen pro/
pterêâ eft æqualis capacitatis, fed femper maioris, non deferit pied io ne fuam, et i
amfiæqiialisperipheriæfuerit.Êxquo uenâri poteriSiquomódocreatorfíícét fit funi
maæqualitàSjÔôuera reru menfura, nec maior nec: minor) nunqua tatum definit efle
infiniti uígorís Et habes,quôd perfedio et coplícatío tanto eft maior.quantô forma
unior fímplicíor. Circulas ením fímplícíor eft omni formabili figüraideô uis capa
citatis eíus pefrfedífsima ínter figuras. Qua propter forma illa quæ ob fuam infinita
fimplicitateeft omnium formarum forma, eft infiniti.uígorís* Diligéntíusaduérte,
quomodo oritur expando línea reda finita ,S¿ ex illa figurxüariæpolygoniæ,
ultimo circularis*. Minimae capacitatis figura eft trígóná,
maxima: capacitatis circuIusî# cadunt ínmedio, infinitæpolygoniæ ifoperimetrs minoris capacitatis cír«
culo,maioris capacitatis trigono. Omnes autem polygoniæÔf circulus,éx unico
piído oriuntur:fíguraauterñ eft fimilitudo formæ.Vide igitur,quomodó forma tri/
gortíca qux eft infinita,haber fuam uirtutem quæeft capacitas trigoni,forma tetragoíiicafuam,8¿ fíe confequenter.Ex quo habes, nullam formam fine propria uíftute
eiïe.Etquia ex numero angulorft tiumerantur polygoniæ, ut fit trígona quæftes an­
gulos, tetragona quæ quatuor, ÔC fícínfínítumiid autem quod non fíne díferetíone formæeftmumerus eftmumerus igi tuf forma.Omnis àùtem numéruà ab uño eft,
in quo coplicatúrífiCut igitur ex pundo fluit linea,Íta ex uno niimeíuS.Et quia poly­
gonia fine línea numero efle nequitddeo polygonia eft ín póteñtía lineç.Nam de
MMm
línea

1114

Complementum

linea reda poteft fieri mgonus,tetragonus,pentágonos,0¿ ita de reliquis*.& non ccU
ftiruitur ínadu,nífí linea quai eft reda fia t angularis, &íungat extrema,&per Hume
rum formetur. Numerus ante non nífi ex mente eft, qui enim mente caret numerare
nequit;caufa igitur efficiens formádmeos eft, Vnde omnis forma,eft fimilitudo Cd/
ceptus mentalis, infinitiuígorís. Creator igitur duo fecífle uideturtfcilicet propeni/
hil,punduunter enim pundiïôÉ nihil,non eft medici. Adeo enim prope nihil eft p(ï*
dus,quodfipundu pundo addas,non plusrefultat quam finihil nihilo addideris:
St aliud propéfe fcilicet unum, & illa uniuit, utfitunuspundus. In illo uno pundo
fuit coplicatio uniuerfi. Vniuerfum ígít fie edudu,cócípítur de illo unopudoxficut
fi de uno pundo educeretur una línea,ut deilla fíat unus trígonus,uel unus tetrago/
nus.Et ultimam,atcp fimplícíísímum,acperfedifsímum,atq^crcatorí fimíllímum,cír
culus.Si enim fine rribusangulisnon poteft fieri trigonus unus exlínea:coíncídíttn
forma trigoni uni tas trinitas, unitas fcilicet.eflentiæ, Sc trinitas angulorum. Et in
tetragono unicas & quatemitas:unitas fcilicet e flentia:,& quaternitas angulorum,6C
fic confequenter.In circulo Uero unitas S€ infinitasunitas eflentiæ, 8C infinitas angir
Iorum,imo ipfa infinitas eft unitas,circulus enim eft totus angulus, fíe eft unusparú
ter & infinitus,eft adus omnium formabilia angulorum ex línea. Exquóelicías,
quomodo creator unius uniuerfi,exuno pundo que creauit, fecit prodire unum uni
uerfiS in fimilitudine*uti mens noftra uolensjfigurare, incipit ab uno pudo,& iliS ex
tcd it in linea,deinde illai nifledit in angulos occlaudat fuperficirôifacit polygonia.
Et qa inlibello coplementi Mathematici habet, quomodo linea per unâ extenfionc
fit triangu!us,6f per alia maiore tetragonus,per maximam circulusíídeócirculusco^
petirperfedifsimiscreaturisfuocreatorifimilimis,utfuntfuperngmetes,nihii enim
mente nobilius. Mes auteuidetur fimilis principio uniuerfi, quafi unus pundus, qu4
edudus in unam lineam extenditur,ut fiat alicuius capacitatis,&fiatut trigonus. Es
quoniâmens habet mentalem uitam,&guftat,feexteniam in quandam capacitatem
extenditfein maiorem tetragonam uel pentagonam,&ita confequenter. Neq? un­
quam fe ita ad calem poterit extendere capacitatem,quin pofsit efle capacior: ad cir­
cularem igitur capacitatem continue accedit, quam fua uirtute nunquam attingit»
fed de gratia creatoris rapitur de angulari capacitate in circularem, ficut rapiuntur
difcipuli deledioneparticularium librorum,ad artem uniuerfalem, atqjmagifteriiï
legendi omneslícros.Quí enim legit particularia fpcriptaJegit quidem, QC quodâ lu
mine artis demum perficitur ut fiatmagifter. Et hseceftfimditudofiguralis conue/
niens, qua duci poteris ,utuídeas dífFerentíamjeíTeínter eàs mettes , quæaflequuta
funt perfedionem capacitatis mentalis,per raptum’inmundumintelligibikai,|& ta
ter eas quæ ueaantur capacitatem in fenfîbili mundo fub fenft bilí bus particulari­
bus fignisjficut de polygones St círculo Mathematice experimur.

Cap.

X.

irculus autem 8¿ fi fit perfedifsíma figurarum, tamen non poteft fieri ut
quetur infinitae reditudini, qua: eft infinitus circulus. Nam de reda infinity,
nori poteft quicqulm fieri,cum fitadu omnia quae figurari poflunt. Vnde
illa reditudo no eft flexibilis, ut fit alitercjj eft,nec habet extrema:quare&
fi finita linea reda, gerat infinitæ redçfimilitudinem, tamen finita obfuam imitate
St impeded:onem, habet plurimum de potentia. Etfieri pofluntexeq figuræ,uaria»
fuperficies claudentes, licet ipfa nulla fitadu. Et dum exea fada eft una figura puta
trigon a,quía extrema funt coniunda *. tune non poteft fieri alia polygonia ex cade
1 ¿ó ea,ni fi poftquam dímifta illa figura, reuertítur inlínealem redítudínem. Ex quo
lubes,quomodo forma S¿ finís coincidunt,íta quód forma non eft ín potentia ad for
mam,a: ex una forma flat alia. Forma ením eft terminus motus,adus potentiæ,
non poîêtia,ob hoc fpecies non tranfmutantur ; poteft rameó una forma eífeín alia»
Ut trigonus iri tetragono,licet trigonus nunquám fíat cetragonus.Sed illa forma que
In alia eft, non eft forma fpecifica fed generica, quoniam non poteft efle nífi una for*
1
ma

C

Complementum

ni;

ma rpecífíca unius,feu indiuidui.Quare ftatforma illa,quæ eft ín alta fient generalis
in fpecí a Ihn fient uegetabílis ín fenfíb¿li,8¿ ín homine fenfibilís ín rationalí.Et ficut:
trigonus ín tetragono,non nominat tetragonum, fed retragonus nominatur à fua ul
tima forma, quæ complicat ín fua capacita te trigonalem t íta forma éft ín forma, fie
quôd ultima forma quæ non recipit magis nec minus,S¿ confiftít ín quodam íñdíuífíbíííjío fefeu fua capacítate complicat inferiores formas quæ inea funt complicite,
nonformalícerfeuacftualiterexplicaté.Etíam fí rede aduertis, forma eft terminans
rem* Quando enim ex línea poteft figurari quali feunep polygonia : túne fi illam po/
tenciam trigonalis figura terminat?eft trigonus. Er quoniam trigonus dicit tres angti
los,5^quaehbet polygonia habet angulos : ideo forma fubftantialis non denomina/
rurabangulis }quifimccommunes omnibus3ficneeâlaceribus,necalineàquæeftpê
riphefia.Nam périphérie latera anguli,|funt communia omnibus, fed non numerus
angulorum:forma igitur fubftantialis polygoni^,denominatur â numero,qui eft fpe
ciaïis. Si igitur poniturunitas, principium, quia terminatrem, Ôf eftficforma termi>
nans: erit numerus fubftantia rebEthocaduertendum, quod fi unitas eft fubftantia,
fimíliter fi¿numerus>quia numerus componiturexunitatibus. Sed fi res prius ordine
naturæ habet effe, quôd indiuifum à fe , ó¿ díuífum ab alíjs, íta quód forma ptíoriter
dacrem, 8¿confequéntCr ád illud fequítur qubd fit índím fum á fe,
quolibet alio
díuifam5ut propter hoc res dicatur una unita te illa quæ eft principium numeri i tunó
numeri non (unt fubftantia reí, & quia ex accidentali principió explicantur. Vnítás
autem quç eft príncipíum,complicat omnium unitatum uigorem,ficeft principium
terminans íímul & unum facíenstunum faciendo terminat,0¿ terminando unum fa/
cir.Qui igitur ín hancrefptcít coincidentiam,uidet cur in dicendo Pythagorici 6¿Pé
riparedei differunt,quando Pythagori ci numerum dicunt fubftantiam, ÔC Peripate»
lici accidens * Et tu uides fuper ùtrâcg afferdonem coincidentiam innUmerojnquO
(implícitas compofitio coíneidunucum compofitio eius fitex feípfo,6ó íta fímplí
cí£as,utdehoc alibi. Supra énímíd quodPeripatetici dícSrfubftantiam ôcaccides,
ubi quidem ens collocant,ibi unum eft collocandum,quod couèrtitur cum ente. Vn
de aliud indicandum dè numero qui exmente eft, prout eft ex unitate incréatæ meri/
tis A' prout eft excreata mente.Vnitas enim primi numeri » fe habet ut forma naturalis:fecundi,utforma artis. Forma naturalis eft fubftantialis, quare humérus íll.íuá
unitatis. Forma artis eft accidentalisjquæ eft figura, quia uenic poft eífe rèi, quare QC
uniras eius eft accidentalis. Vndecum nominamus unam formam fubftantialem^di/
cimus eam ab unitate,qux non poteft efle nifi fubftantialis- Necp eft aliud illa unitas
fubftantialis formæ,quam ipfa forma. Vnde quâdô illa forma una dat effeitunc eíuá
dareeffe,eft terminarejUnire, formare Et quia faépe de liocalibi tetigi inplurib.opuP
culis,hociicdixiiTe nunc fufficiac.
;
■ Cap.

XL

On eft praetereundum? qubd da tæ rèdæ poteft dari circularis æqualis,
I nonecontrariotnam non poteft fcirifecundum3nififcico primo. Et tunc
/i
I proportionabiliter (proutinfæpe didolibello complementi reperitur)
JL ii- quæfiuerunt ueteres circuli quadraturam, & hæc inquifitio prefupponit,
quôddata circulari linea,pofsit darireaa illi æqüalis,6£ hocnuftquàmreperirépotuérunt.Si quæfiuüTent quadrati circulationem, fortafsis inuéniflèrtt Ex quóhabesi
circulum non menfurariíedmenfuraretfcílícetxternitátcm non efle menfurabílém,
quiaômnemenfürabfleexcédit,£edmenfuratæternitasômnenidurationém\Înfin!>
tum non eft ménfurabíle,quía infinitum eft interminuni Non igitur poteft claudi ter
minis cuiufeuneg mehfuræ, fed ipfum eft menfura omnjum.infinitum enim eft orti/
nium finis QC terminusificutabfoluta menfura^ non eft mehfiirabilis perquâcunçp
contradhm menfuram. Et quia nuff a menfura habet quôdeft menfura, finé eaab*
folutaihincipfacftuera Sí gquacifsimamefuraomniscontracftp âf nominabilisihe/

<

MMm ¿

furæ*

iii<?

Complementum

furæ.Sicut albedo non eft menfufabilis per quodcunq5,album¿ fed illa omne álbum
menfuratíca omne albu ab albedine habet quôd eft albfí.Eft ígítur ex hoc manifefift*
Dea effeincompræhenfibilëper omnem creaturam, qtfía omní mente ímmenfurabi
lísj maior ením eft omni capacitate. Sed fi Deus attingi debet,tSc attingi tur non ut a£
tíngibilís eft in fe, fed ut eft atíngibílis in attíngéte, & hoc eft ín æqualitaté méfuræ at
tingétísipfum.Síc omnes attingûtDeû fecOdS méfurâ fuæcapacitatis.Sicut data quá
cúnqj reda finita,datur circularis nec maior nec mínonuthocdícímus aequale,quod
nec eft magis nec minus : licet propter hoc non fît aequale, prout «qualitas conueriit
fubftantiae Vna enim fubftantia non eft magis fubftantia quâm alia, quia nô eft qua
titas fubftantiaihinc fubftantia nô recipit magis necminus, ficut quâtitas.T ameob
hocetiâ nô omnes fubftâtiæ funt æquales,úna em eftperfedíoralía.Collígeígítiqá
ficut una uífibile per multos uidetur,no tame aequaliter,quia duo aequaliter praecisi
uídere nequeuntfunufquifcp enim per propria & fingulare angula oculi,uifibileap<*
pradiendít,8¿ méfurat ípfum, S¿ no íud icat uífibile maius necminus eflè, quam ut o*
culo fuo attingit)nontame attingitur per alique oculiïpræcisê uífibile,uti eft uífibile^
fic demente,eius obiedo fcilicet ueritate, feuDeo. Id enim quod eft angulus peí
que uífus uidet,eft capacitas per quâmensmêfurat. Hoc ante intereft, quod uifus nô
p oteft immutare angulii, aut eu face re maiore udminorcj ut ueiiûs & certius uideaq,
quia angulus iftenô eft in uifu, fed ín organotfed capacitas intelledus non eft in organofnoenim adhaeret corporali organo ut fenfus) fed eft eius pofsibilitasficadua
ta,quæ poteft connue plus fî£ plus aftuari- Quafi fi pSdus in cuius potentia eft línea
fine termino,effet edudus de potentia,ad aaw,íta qd línea edu&a effet pedalíSj&qj>
mens fit per ípfam talé línea menfurásnuc omnía pedaliter.Quodfí adhuc plus exté
dereturnuxus pudijea quodlínea fieret bipedalis: tfleomnía mefura ret bipedali ter»
Cocrarío modo fe habet mens,nam uírtus unita eft maior : quando enim mens coci/
pitprimô utquædâ cofufa méfura,quafi linea incertæ quantitatis quæeftùiua,&cô
trahit fe de incertítndíúe cÔfute ad aliqua certitudine, ac fi línea uerfus pudum cetra
tem fe cÔtraheret,ut fieret linea quæ pertica dicitur adméfurandos agros,quia cû ilia
no poflentfubtiliores mènfuræ attingi,imb omne menlùra bile non ni fi fecunduillS
groffammenfura attingeretur: fitâclinea adhuc magisuerfuscentra feu pundu
le cotraheret ut fieret pedalis, etiâ fubtiliusôf certiù s omne mefurabile menfuraretj
ita fi cotinue magis uniretur ôf fimplíficaretur, temper uírtus mefurâdi augeretur
ceFtíoraretür,plus ad præcifioné appropinquaret.Ex quo elicias,mentë huma
nâeflèeo modocorporís
ficut uífus oculfiquia non depédetpotétía eíus
ab organo, ted eft ficut ignis in potétía,quí edudus de potentiaper quecuncp motu>!
intra teipfum habet motu perqué cotinue ph et plus a duetur.afsímilatur auté ignis
íntelleduí agenti. Id auté in quo latet potería, dicit intellect pofsibílís. Educitur au
tem intelledus de potentia ad qualécunfp adu, medíante admiratione, quæ ípfum
mouet ut quid fit hoc quod fenfu percipit inquirat:6¿ ob hoceft in corpore, Q¿ corps*
ci neceflariü. Aliter enim ft in adu effet ut mens angelica, no effet pofitus in corpo/
re.Corpus enim non eft datum menti,nifi ut excitetur fenfibili admiratione,&f perfi- ciatur.Et ita 8ppræhendis,quod mens non eft dependens à corpore,licet ad perfedî
oné fine corpore perueiiíre nequeat. Quare nô corrumpiturmens corrupto corpo/
re,licet deficiat aliquando á perfeccione proptercorruptíonécorpórístuífusautépe
nitus deficit deficiente oculo, fine quo non uidet. Mens uero tanto acutius menfu/
rar,quanto magis pofita eft in adu : quatito fe plus â corpore feparat, & organa fen>
fijum claudit,6¿abfoluendófeácorpore,adfpírítua!efuum effe centrale côtrahit
Cap. XII.
Dhucficuteirdulus omnem polygoniam menfurat,uti æternitas omnem du
ratíoné:fic quies «terna feu infinita omnem motum,
unitas obíedí om
nem potentiam.Eft praeterea aduertendum,quomodo cum angulis fiunt me­
dio proportionum figurarum tranfmutatiônes, prout ingenue traditur in fæ
pe didis compkmcbs.Sic etiam Deus ipfepoteft uti angulus confiderari infinitus*

A

• medio

•'■’A

theologicum.

„

1117

medio caúis fitomnium return tratifmucacio, fecudum proportionem imitatoriam:
eft enim Dep uti angulus maxitpus pariter 8¿ minimus.Efto enim q? fitfemicirculus,
#côcipiatur femidiameter orthogonaliterftans fuper diametru, faciendo duos re/
¿los.angulos mouerí fuper centro cotinue uerfus coincidentia ipfius cum diametro:
manifefta eft,unumanguluçôtinuéaugeri3etaliii tantUmminui.Nunquamautêcoin
ridentia femidiametri &C diameter unus angulus fiet abfolutémaximus,quando mai
orfieri pofsit,necalius abfoluce minimus,quâdo minorfieripofsitffed fi poiiatquôd
unus angulus fitfimpliciter maximus, tucílle eritetíáfimpIícKerminínlus, nec hoc
erit antequam lineae coïncidant. Si ergorefpicis duo latera refolui in unam lineare/
<ftam,uides ei nomen anguli non coperere. Ex hoc elicias,quomodo qui afcendicadl
Deum infinitff,potius uídetur ad nihil accederequàm ad aliquid,ut etiam diuihus di
citDidnyfius.Et ita uide mirabile Deu, qui quanto minus uídetur effe,tâtô plus eft:
& quanto aliquid de Deo uídetur impofsibílíusítantó eft magis neceflarímatcp quo­
modo infinitum artgulû neceiîè eft coplicare oppoiita,maxirnS pariter# minim Stet
non pofle efle quantitatem infinita feu maxima (Impliciter:# quod infinita effe, eft
penitus abfolutuab omni illo,quod de finito poteft uerificari. Angulus ante ille qui
eft infmitus,propter id foret uera mefura omnia anguloru, quianecmaioromnibus
quia minimus,nec minor quia maximus. Et ideó fi in potentia Geometrx eft, medio
angulorii figuras curuas tranfmutate in redas,# econuerso:tuc in poteftate Dei eft»
mediante angulo infinito omnia inuicem tranfmutare. Ille aute angulus infinitus no
poteft elfe nifi DeusiDeus igiturmediatefeipfo, operatur quiCquid uult : etiaunum
tn aliutranfmutandp. Et non eft opus ut Deus habeat uarios angulos ad uarias traf/
mutationes3feuuariainftrumenta}ficutoportet Geometram habere:fed unico angu
Io infinito omnia transfert-Ec quia angulus illeeft Deus, eftcp uoluntas Dei :Deus
itacg angulus ille fimpliciter maximus, erit Dei uoluntas. Ideó Deus fola uoluntate
omnia transfert # immutat. Præterea^docet complementum illud, angulos etiam in
commenfurabiles reperire,qui fe ha bent ut linea» incomenfurabilesi ficut eofta qua­
drati eftincomenfurabilis diametro. Quo nia fi ponatur una iftaruutnumerus parÿ
■> alia non poterit effeut numerus par, necp ut numerus impar.Propterea non omnift
linearum habitudines numerate ualentes,deficimus fæpe in chordis # finibus. Sed
quia infinitus numerus complicat in fe tam parem quam imparem numerum tideo
medió illius omnia numerantur. Etconfidera, quompdo medietas duplæ,non eftg
nos numerabilis,# dato quocuqj ¿ppinquo numero,fempetdabilis eft propinquior
in infinicu-lnfinitus igitur præcifus elhVtide infinitus numerus qui rto eft màgts par
quam impar,# no magis numerus non numerus,fed eft innumerabilis numerus:
illeprxçisè numerat medietatem duplae proportionis,#omnia,Sicuidesilumeriï
incôpræhenfibilê, et infinito # innumerabile,qui eft maximus pariter # minimus:
quênullaratio attingit,nifi in umbra# caligine,qa eftimproportionabílísadomne
numerum numerabilem. Et quomodo Deus (quia dicitur numerus omnium rerum)
ita eft numer^fine quâtita tediferetafficut eft magn$ fine quâticate côtinua.Et eft ide
angulus infinitus, qui eftnumerus infinitus, u(ipfefimplicifsimus,fimplicifsime
omnia # fingula numeret, menfuret, #tranfmutet.(Etquando haxfubtilifsimecon
fideras, bene uides, quomodo Deo(qui eft maius quam cogitari poteft, fcilicetip­
fum abfolutc ínfínicumjpenítus nullum nomen competere poteft. Sicut enim maxi/
mo # infinito angulo5no poteft nomen anguli,fecundum quod angulus ex fua impofitione fignificat, competere,cu potius fit non angulus quàm angui usiítá de omni
bus uocabulis. Nam omnis impofitiouocabulifada eft, prout uocabulum fignificat
aliquid-.idautem quod eft aliquid, fcilicet hoc# non illud, eft finitum# termina/
tum,# ita nequaquam infinito copetere poteft. Vnde infinita fapientia, quae non eft
nifi ípfe abfotuta infinitasmon eft magis fapientia fi ad uim uocabuli attendimus,cg
non fapientia:fic # infinita uita,cum non fit nifi abfoluta infinitas,norî eft magis fe*
cfldum impofitionemuocabuli uita, quàm non uita. Videtur enim quando infinitas
additur uocabulo>quód contrahatur à fua abfoluta infinitate ad ratione fignificandi
MMm $
uoca/

lug

Complementum

uócabulí,& hoc non poteft efle : cum infinitas fit omni ratione íncomrahíbílís.'Et lf/
cct nos dicamus Deum fapiedtem, S¿ uiuehtem38í alia ra tí One fit fapiens, Qc alia ui. uenstcame illa alteritas nominum attributorum, non poteft uidefi in fimplicitertnfll
nito.licetomnia quae experimur perfedioní conuenitecaufatoruí, incaüfaéíTefírtv
pltciter concipiamus,'tamenibinonpoffunt éffealia
alia, fedômniaquæfubdi/
uerfitace qua curKÿ fecundum uim uocabuli clauduntur, ex qüa üi úós fatiocinanitfrs
fuñíípfainfinitas*
Cap. X1I1.
ík
On fatigeris iterum att£ iterum atendere, quód datæcirculafilinèæ non
I poteft darireda aequalis, nifi primó reperiatur quomodo redlx datuiá/
1
qualis círcuíaris.Et tunc ex proportionecírcularium,deueníturadnotífi>
am recftst ignotas, pernotam redam & proportionem circularium , Si ígítur iteritatem illam maximam,qua: non poteft ciïè aliter qùâm eft, nec maior fcilicet
nec minor, menfuraïe proponis quafícírcularemlíneam:non pbterísilludefficere,
nifi aliquam circularem conftituas alicuius redæ datae menfúram. Propofita igitur
reda finita, erit finita circularis eius menfuratpropofita igitur circulari infinita, quæ
eft omnium dabilium redarum metifura, erit eiufdem circularis menfura, linea reda
ínfiníta.Reda autem infíníta,8¿ circularis infinita coincidunt,ita quod circularis in/
finita eft reda infinita: coincidir igitur menfura
menfiiratum.Noñ igiturmenfuratur infinitum per finitum, inter qUx non cadit proportio, fed infinitum: eft fuiipft*
us menfura : Deus igitur eft fini pfius menfura, ante iam patuit, quód eftomnium
rerum menfura.Deus igitur eft omnium QC fui menfura. Eft igitur Deus immenfurà
bilis &C incôpræhenfibilis per omnem creaturam, quia i ple eft menfura fuiipfius&f
omniumîmenfuræ autem non eft menfura?ficut term ini non eft terminus.Vericas igi
tur, qux eft ípfa rerum menfura, non eft cbmpraehenfibilis nifi per feípfám,&hoc tii
detur in coincidentia menfurx
menfurati. In omnibus enimeitr ainfinitum, differ
runt menfura & menfuratutn fecundum plus minus,! n Deo uerócoinciduntOp
pofí torum igitur coincidentia eft,utperíphería circuli infiniti î oppofitorum di ftât i à
eft, ucperípheria polygoniæfinitæ.Eft i^iturin Theologicis figuris complemen­
tum eius quod fciri poteft, hoc fcilicet quod differentia inter infinita,menfuræ mt
furati,eft in Deo xqualitas feu coincidentia. Vnde ibi menfurans eft reditùdo in/
finita,ôicircularis infinita,eft menfurábílis pér redítudínem infinita, & menfuratiO
eft^unúasnexus utríufque. Complementum igitur in Theologicis, eftafpicérea4
pnndpiumjn quo ea qüæoppoiitareperiuntur in finitis, funt coincidentia. Noh
poflumus aliqua percipere eífe alba,n¿fí fint albedíne alba : fícutnec concipimus all
qua die oppofita,nifi iintoppofitioneoppofita.Oppofitio igitur eft oppofitoruni,
coincidentia & æqualitas.Deum efledicimusoppofitoffioppqfitionem,quieft otii
nia in omnibus: &non eft hoc aííud>nifi ipfutii dicere principium complication, co/
incidentiàabfolutâm,feuinfinitam æqualitatemeire. Citeuíatiónem igitur infinité
redilineamus hoc môdo,quando circulationem coincidentiam principi) finís cocípímuS jtunceíus figuram redilinealem concipimus : non lineam ínter pundum 8¿
pundum,principium & finem,claufam & terminatam,fed ab omni termino abfolq*
tam.Talis autem linea,quse nec habet principium necmedium nec finem,coincideft
tiam principíj medí] QC finis ex eo menfurati quia eft abfoîuta æqualitas, in qua non
eft aliud principium, medium, finis, fed idem S>C unum æqualiter. Et fient omnia
quæ in circulis finitis funt,feu aliter fe habentia,feudifferenfia Ófoppofita, atipará
orientalis opponitur occi dentali, & meridies feptentríonalú&qualíbet alteriquæ
per diametrum ab ea elongatur,& centrum,& femidiameter, Ôt circumferentia diffe
runt,ó¿ ita dereliquis,coincidunt in aequalitate infintticirculufic omnia in redilmeis
differenter fe habentia,coincidunt in æqualitate lineæredæ infinitae. Ecquia infinfta
circularis eft redaddeb reda infinita, eft uera menfura menfurans circularem mfimM
tam. Et ideo ípfa eft æqualitas feu coincidentia omnium, quæ in finito efie diter,
differenter, feu oppofite fe habere uidentuf. Et hoc eft complementum Theologi
wm,per quod omnefcibileTheologicepoteft attingiidico omnefcibitejperfedifsimq

mj

f Theologicum.
mo modo quo per hoftiinem in hoc mundo fcírí poteft»
Cap. XIIII*

Mnia autem haflenus Theologis occulta 8¿ab omnibusinqirifitoribus
ignorata, per hanc circulationem qiiadrati,modo praemiftb íciri poterunt ,
modo quo fcibilia funt homini. Puta cum Deus oí¿s dicatur à uidendo, ÔC
quæratur quómodo fit uidens;refpondetur eo modo qaomenfarans.Nam
circulus inrínicús ,ambttpmnes diced! modos, ÔC tota Theologia eft ut circulus ille,
tn quo omnia unum„ Videre igitur in Deo, non eft aliud quam meafurare.Sicut igi­
tur Deus eft menfura fuipfius, & omnium ac Cingulorum : ita uifio ÔC uidere in Deo
idemfunt- Deum igitur efteuifionem tridentium, eft uidere omnia.Si qu«tatut:fialio modo (ehabet in uidendo creaturas ? Refpondetur aequalitati infinitae,quae eft re/
rum mefura, nonconuenic alteritas, fed identitas. Se igitur intuendo, intuetur fimul
& omniæcreata,nequaquam differenter, fe alia. Ët uidendo creata, fimul 6C fe ui/
det. Creata efiim quia creata mon uídentur perfeflê,nïfi creator isideatur: ÔC effeflds
perfeflériónuidetur qüíaeffefluSjriífi 8¿caufauideatur . Vifio autem Dei eft perfefliisima,& fe uidedo cum fit caufa,uidet omnia creata : caufata uidendo cum fine
caufata,uidec SC fe,qgia caufa. Coincidunt in Deo menfurare, St menfurari : quia eft
menfura St menfura turn,fie uidere ôCuideri coincidunt.Ët fíe uidere fe St uíderí á fe,
St uidere creacúras 3¿uiderí aerea turis.Eodem mod o fi quxratur de creatione ¡crea/
rio enim in Deo eft pifio.Videre,creare,intelligere,uellè,menfurare^facere, operari,
quæcp talia qùxDeo attríbuímusícapíenda funt uc nomina infiniti circuli. Vnde,
noneft magis abfurdum dicere D^um creare fe ófomníatquam DeumUiderefeSC
quodeteare eft creari ínomnibusiféduócabula humana cumfíntímpo fita fihitis re­
bus,non funt apta diuínicatí. Sicut éním circularis linea finita, uocatur circularis ad
differentiam reflæ finitar.ita nominamus circularem infinitam fimíliter circularem,
fed non fecundum inftituentis intentionem nominatur circularis, quia non eft cir/
cularis, quando non differta refla ita de omnibus: Non oportet igitur ut turberis iri*
ci uocabulijfed neceiïè eft utcoincidentiam,&fummam squalitatem, St (Implicita/
tem illius circuli reipicias, ubi omnia uocabula unum funt* Et tunc id quod uidetur
abfurdum, fit per aliud uocabulum tolerabile:quod quidem aliud uocabulum, quo
ad nos aliud, non eft ibi aliudjfedrealiterfynonymu.Ethiec eftbreuis
explanatio compIementiTheologici,figurati in Mathema
ticis coplementis, ad laudem Dei femper
benedifltAmen*

O

Complementi Theologici figurati in Complementis MiU
thematicis, reuerendifsimi. P.Nicolai de
Cufa Cardinalis. Finis.

MMm 4

Reue.

luo

De Mathematica

REVERENDISSIMO

in Chrifto Patri.D.AnthonioJanéhe Ro>
manæ Ecclefiæ tituli fandiChryiogoni prefby tero Cardinali;
• Nicolaus Cardinalis tituli fandi Petri ad uincula,de
’ ‘
Mathematica perfedíone¿
Olli cita' eft nôbiîis metis ueftrá P* Reuerendifsinie, lit üi¿
deat etiam hebetiorum fpeculationes» & a me àliàs noui
ali quid dep ofeebat. E t quoniam nie à palatio pes morbi*
dus excufauit , biduo domi fedens, Mathematicam per*
feftionefri quam mitto confcripfi, quatenus uirtuteni
coiiicideritiarum experimento ignotarum hadenus in
Theologicisinquifitionibus > corrimencíárcríh Omne enim fcibile Mathe
maticum ex ipfa (uti exempla quae fubiungo declarant) attingitur in his
óbfcürís femper perqtïàrii àuidéquæfîtis, quæ nullihadenuspatuerunt.
Quo modo auteMathematica nos ducat ad penitus abfoluta diuina, 8¿ æ*
temar melius me nouitdodífsíma paternitas ueftra3qui eftis Theologoru
lièrtex. Qua ri dam etiam meæ coñííderatíoriís circa fpeculum & ænigmà
pâruam aÜegaui fcripturam,ubi fi R. P. V*modicum uerfari dignabitur,
fubitouidebit (fi ùifum mentis redæ in rerum conieci principium) hæc
talia quæ etiam à dodifsimis feribi timebantur, qüoniam minus apte
panduiitür > quàm contemplentur, Non erübùi P, V» iiiittere, cùius iu*
dicio dirigí opto: fciens me non alieno fed patri qui me amat, communi*
carefecreta, quæ mihi preciofiora fortafsis uidentur quam exiftant, cor*
redurus ^limationem fecundum ueftram fententiam, quam iftislibellio
fupplex adferibi depofeo.

Ntentioeft exoppofitorum coincidentia, Mathematicam uenari peí*
fedionem. Et quia perfedioilla plærumque confîftit in redæ cur*
uæque quantitatis adæquatione: propono habitudinem duarum re*
darum linearum, fe ut chordam ad fuum arcum habentiumdnueftigare:
fciens illa habita,me medium habere curuam quantitatem cum reda adæ*
quand!. Et quoniam ad has inueniendas neceffe eft,me alicuius chordae
ad arcum habitudinem feire: utex illa cognita pergere queam ad artent
Sed quomodo eft pofsibile, me cuiufquàmdatæchordæ ad arcum habí*
tudínemfeíre: cum ínter illas quantitates adeo contrarías forte non cadat
numerabilis habitudo ? Necefleerit igitur me recurrere ad uifum íntelle*
dualcm> qui uidet minimam fed no afsignabilem chordam, cum minimo
arcu

I

PerfcéHone

înî

arch coindderë. Nam quanto chorda minor,tàritb fagittàadhùcminor:
Ut d e fsgítta chordae B c,minor eft qua
gefagitta chordæ f h, quiabeminorf
¿ ..
h> & ita'confequenten
y
¿ Mínima igitur chorda, qua minor
\ dari no poteft, fi afsignabilis foret non
\ haberet fagittam > & ita etiam non fo^
...
I retminor arcúfuo • Coincideredgitur
ibi chorda 8¿ arcus, fi ad minimam qua
titatem in talibus deueniretur, Hócprobe uidet intelledus neceffarium,
licet fciat, nec arcum nec chordam (cum fint quantitates) effe fimplici*
ter mínimas ín adu 8¿poffe, curri continuum fit femper diiiifib ileAd haii^
d f riendàm autem fcientiam habitudinis, refpi
T
ció ad íñtelledúálem uifîonèm, 8¿ dico me
Uídere úbí eft chord æ & arcus æqualitas: ici
licet ínfináplicítér mínimo utriiifqj. Exhác
üífa æquâlitàte> pergo ád inquirendum in*
tentum medio trianguli ofthogoníj : 8¿per
prñpofitíónem quæ fequítur.
5 Sí órthógónfj latus quó ñon eft máíus,
poiiaturlíriea prima 8¿femidíámeter circuli, &latus quo nón eft
minus, fecunda línea & femíchorda, & reliquum latus teftialí*
nea, quæ erit fe tníárcusad Cerní chordam habitudo: illàeridineæ
æqualis tribus primis lineis ad lineam æqualèm düabus primis
cum tertíá ; Vt fi orthogonius èft a b c, & á elatus quo non
eft maius prima línea 8¿ femídiariáeter circuli, & b c latus quó
ñon eft minus fecündàlinea fetñíchordá,j8¿ à b latus tertia lí*
nea, & h c femíarcus, & d e æqùalià tribus líneís a c, f g æquâ*
lis duabus a c cum unaàb: di co quód quæ eft h abit udo h cad
bcjillaeftdead f g,
4 Explanado pfopofitionís. Orthogoniiisefttantbmíñofi
quantó prímálíneá tertia rilinus excedit. Si igitur póíTet darí mi
nimus orthogonius,prírria tertia ñon excederet. Et quiafecudaíi
nea foret mínima: tuc cu ponatur femíchorda,ípfa no foret minor
,.
femíarcufecudupriiifla.Máxím^ áute orthogónf? eft,quadopri
e
nia excedit tertia maximg.Èt hoc erit, quado tertíaerítutfecuda:
ganoeft minor: et tunc fecudà eft femíchorda quadratis, et fit ille orthogo
híusabc.Dicopofsíbíle effe,q? aliqua líneaaddítaác,8¿eádeaddaturab
maior fe habeat ad minóre,ut h cfémíár cus fehabet áb b c femíchorda:
MMm 5
hanfc

1122

De mathematica

' hanc lineam poffedari, quæaddatur ¿ e
i
a c a but prefertur,certa relinquo:
cu m pofsit aliqua linea dari, quæ ad* ,r \
b
:-------- ditaad'ac & a bjeífidat lineas mato*
l
/
ríshabitudiníSjquáhcadbci&Cpof*
\/
fit dari líneájquf addita efficíatlíneas
1
Z
minoris habitudinis quàm h c ad b
\ \
/
c,&hoccertu.Igitur ádaripoffeea!
J
ç
a
quæ addita efficiat lineas nec malo*
a
risnec minoris habitudinis : quàm h cad bc eft manifeftum: cum non r<*
pugnet,lineâs redas fe habere ut chorda ad arcum , fiue chorda fit arcui
commenfurabilis: fiue incommenfurabilis.
5 Confiât autem quod qualifcunq? illa linea fuerit, G in minimo ortho*
gonio etia additur, propofitio ueri ficatur : cum ibi prima & tertia fic fint,
ficut femiarcus & femichorda. Quarequalifcuncp illa linea fuerit quæad*
di tur^pofitio uera man et. Et quia fic eft, quod linea qu£ additur inmaxi
mo orthogonio, eft etiam illa quæ additur in minimo: igitur in omnibus
intermedqs orthogonrjs eadem remanebit.
6 Ethæc eft radix huius fciêtiæ:ex quafequítur, q^fireperio lineam qua
addo in orthogonio cuius b c eft femichorda quadrantis, & qua etiam ad*
do ubi b c eft lemichorda hexagonijquarumfemichordarum*habitudo
femiarcuumeft ut j.ad 2.Et fi quos hinc inde reperio,teneant habitudine
eadem ad primas orthogoniorum: patet me lineam addendam in omniK
inueniffe,& hoc eftindubitatunu
7 Hoc facilefic patet. Pofsibileeftlineamæqualetertiæ,adiundisdua
bus primis orthogonq, ad lineam ex prima adiûdis quatuor fecudis,in ali
quolocofe habere, ut femichorda ad femíarcS,hoccertum»Nam datur u*
biin minus, ut ín maiorib. orthogonijs, & ubi in plus ut in minorib.ut de
fe patet. Datur igit in aliquo loco,ubinec in plus nec in minus. Vbicuncp
hoc fuerit, oportet per præmiffa quod fit eadem quæ additur ad tertiam*
& quæ additur ad primam. Sedquæ additur ad tertiam, eft prima bis : igi
turquæadditurad primam,erit fi militer prima bis. Et ita erit ubi fecunda
erit medietas primæ, fcilícetfemíchordaarcushexagoníjquareaddcndá
eftdíametrus.
8 Sic poteris 8¿ aliter ídípfum uídere. Puta,datur ubi prima bis cum
fecunda bis, fe habet ad primam ter, ficut femichorda ad femíarcum, ar*
gumentandout ante. Sed cum una debet efle línea ad dita ad tertiam pri
mam,8¿adprimam additur prímabís,&prímabísaddíturadfecundam
bís:erit fecunda bis ut tertía, 3¿quseaddícur : erít día meter,& confimilía
poteris facere argumentaquotpíacuerit. Sedpropofitío dicit, lineam ad*
den*

De Perfeccione

ihj

dendam adac 8¿adab, effe diametrum,fiueduplam ad a cquod idem eftpoteris hoc experiri ex iam dicto, fcilicet an in omnibus proportionalia
ter idem eueniat.
Sed ut tu uideas uticp fie effe ut habet propofitio, fumas duplicem or*
thogoníum,uteftabc&abd,&defcri
be arcum d c continuando edam a b ad
arcum, Ô£ fitbefagítta.Dícopoísíbile
\
/ effe aliquem triangulum ex orthogo*
\
/ nijscompofitumfîcfehabere,quodfîa
\
/
c & a d continuentur in infinitum, &
\
/
chorda aliqua quæfitæquidiftansadd
\
c
/ '
c fiat æqualis ad a c» &abut g f» quod
tuncarcus cuius g f chorda erit excedat
y
/
chordânrin b efagitta, fcili cet in tan tu,
\ /
in quantum a e excedit ab ♦ Hoc qui*
\/
deni in aliquo loco pofsibile efle negari
à .
nequit, puta ubi tres femidíametri mí*
**"
1
Ti
h
’
ñus fagítta funt triplæad chordam» ta*
ttiefiueibifiueaiibifit,nouariat,fufficitquod inaliquo loco fitpofsíbílei o Et hoc fi uolüéris ut ante probare poteris » quia datur ubi exceffus
éft ín minus quam fagítta» ÔC datür ubi in plus, & hæc certa relínquo.Da*
tur igitur ubi necín plus nec iñ minus modo præmiflb. Vbícumq? autem’
hoc fuerit, patet a cad cumàbfehabereadac ter,ficutchordaadarcurtu
Patetquíáac ter cum a c ter minus fagítta, in aliquo loco æquanturchor*
dæ &C àrcui fimul, & hoc certum ♦ Aut igitur íbí ubi arcus excedit chorda tri
ín dí&a fagítta, & habetur propofitum aut citra, uel ultra, Si citra, tunccS
ârcus chordam minus excedat quam in dicfta fagítta,ideo chorda erit mai*
or,quam ubi arcus excedit chordam índi¿iafagítta,quod eftimpofsibile,
fcilicet minorem arcum, habere maiorem chordam. Sic fi dicereturqubd
iiltra,oporteret maiorem arcum habere minorem chordam- Quare linea
ád a c & a b ad dendá, eft a c bis feú díam eter cir culi,
si Cur autem fit diameter eiufdem circuli, forte poteris dícere,qubd cu
líneaaddenda fit alicuius circuli diameter: non dicetur quod fi t maioris cir
culidiameter, quiatunc non haberet ueritatemin maximo circulo, quo
àdunon eft maior. Nec poteft dici quod fit minoris, quia in minimo cir*
culo acftu non haberet ueritatem, & ita in nullo: ctim id quod de circulo
ut circulus dicitur, omnibus conuehire necefle fit. Et fi omnibus non coti
lienit,tunc nulli, fiue tamen illa fiue alia fit ratio,non refert: fic patet propo*
fitionisintelledius.
12 Adiiciam aliam eiufdemlineæaddendæ oftenfíonem. Dabíliseñ li*
nea cuius a c eft pars aiíquota, quæ ad lineàm qua excedit in quâtitate qua
ac ex*

lí 24-

De mathematica

ac excedit a b, fehabet inmaiorihabitudine quàmh cad b c: utieftlinea
h
ad ac dupla» Et dabilis eft linea cuius ac eft pars aliquo*
ta,quæ ad lineam quam excedit in quantitate qua a c ex*
ceditab, habet minorem habitudinem quàm h c ad b c:
b
---------- uti eft quadrupla ad a c,Et hæc uerifsima» Quare dabilis
/
eft linea cuius a c eft pars aliquota, quæ ad lineam quam
/
excedit in quantitate qua a c excedit a b, fehabet ín habí
tudinequahcadbc.Ethæccumfîtneceffariomaiordu
S
pia, & minor quadrupla, erit tripla ad ac: quare addens
a
da ad a c,erit dupla ad ipfam feu diameter

’5 Vt autem in numeris tu uideas illa uera, quæ de dupla 8¿ quadrupla ad
a edixi: ponas fecundum propinquitatem Archimedis a c effe 7. &fab
quafi 5. & fit b cutin quadrante ei æqualis etiam 5, erith equinepeumdi*
mí dio,fecundum propinquitatem pofitfonis,qubd femicirculusfitacter
cum una feptimafcilicetquafi22,Etita habitudo headb c,erit quafi y. c5
a u a dímidíoadj.fiuen.adio. 8¿exceffusacfuperab,quafi duoVnu
I T
patet quod dupla ad ac fcilícet 14» fehabetad minore ea in quatita *
teexceffus qua ab excedit a b, fcilícet qui eft quafi duo puta 12. in
maiorihabitudine quàm n»adiO»Etquatera cfcílicét28»ad mino
remeaínduobusfcílícetaóan mi nori habitudine eft cpii» ad io.
Ideo linea cuius ac debet effe pars aliquo ta, debet effemaiordu*
........ pia, minor quadrupla»Erit igitur tripla,cufola fitmedia,cuius
a c eft pars aliquota. Caufa autem cur procedit argumentatio,qpli
nea quæ quæritur debet effeac pars aliquota eft iftarquia cum de*
beat effe unain omnibusorthogoni)s,tuncneceffeeftqubd refpi*
c bis: minus fagitta
data c, quæ etia eft una i n omnibus, 8¿no ab
uel bc quæTemper uarianturPoffent alfj innumerabiles oftenfio*
níspropofitíonísadducíffedíftifuntfundamentaíesfuffícíentes*
14 Multa hic propalantur, quoniamuides quomodo id quod
uerificatur de maximo 8¿ minimo,uerificatur de medijs. Et quod
. t ter: minus Tagi tu
ille qui uidet maximum coíncídere cum mini*
mo, quoniam maximum pariter & minimum : ille in ipfo uidet
..i
omnia» Et praxim habes uenandi fcientiam incommenfurati*
onis contrariorum, quæ incommenfurabilia uidentur» Hæc
mihi magna Sc prius intadauidentur. Archimedesetenim, qui
per helicam uoluit redam circuirferentiæ circuli commenfura*
* c quateremus fagitta
re, nihil de arte tetigit, nec id ínuenít in dido par
ticulariq> quçfîuit : peccavit enim præfupponens quod quæfi*
uít.Elicaením fiue fpiralis linea, finemotuduorupudoru,quoru
motuü habitudo eft ut femidiameter ad circûferëtiâ circuli, deferibi negt.
Id igitur

De Perfoftionë

mr

igitur Tuppofuii dum ctehelicaloqueretur quod qtiæiïüit Sédhæc iïc fint,
redeamus ad inftitutu, exfœcGditaté propofîtionis aliqua eliciamus co*
rolaría, ut pari modo innumeralia his datis queant explicari.
Annotationes OmnifanAi,

1

Intentio eftexoppofitorumcoincidentia>Mathematicarrï
uenari perfedionem5&Ci

Oppófita illa funtarcus chordà $ & per eorum coinçidèntiam,Mathematicàni
uenaríúult perfetftionem. Et hæc perleáiocóhfiftítín inuentionc duarum rédarS
Tefe habentium ut chorda ad ilium area. Cum eñim duæ lineæ ad inuicem aut longitu
th'nêaùt poteftate funt comenfurabíles,ínter eas cadit numerabilis habitudo, aut ffî'
gitudinis aut poteftatis-Poteftas line» dicitur quadratus Iineæ, fiue quadratus cuius
ipfa eft cofta.Si uerô inter fè Tint poteña te incómenfurabíles, inter eas non cadit nu­
merabilis habitüdoîUt medium proportionaleinter coftam quadrati diametru, eft
fcd latus quadrati ftaddiamemimincomenfurabile poteftate. Ideo inter ipfum me/
dium&coftani autdiametrurii quadrati,no cadit numerabilis habitudo.Similiteriñter diametrum âfcoftâ , non caditnumerabilishabitudolongitudinis,cufintinuice
iongitudineincommenfurabiles: bene támen cadit numerabilis habitudo poteftatis,eft enim habitudo diametriadcoftam, dupla poteftate-Sagtttachordædiciturrè/
¿la, quæ cadit inter chordam & arcum, fecans chorda arcum in duo æqua. Et quia
quâto minoreft chorda,tatô minus ab arcu excedit, fitq?chorda arcuí fimilior: ideó
quanto minor eft chorda: tanto ad arcum maiorem feruat proportionem. Econuér*
so arcus ad chordam minorem, ut demonftratum eft in annotationibus Geometrica
rumtranfmutáíionumtcírca príncipíum. Quomodo minima chorda cum minimo
arcu coincidat ftatim dicetur.

2

Mínímaígítur chorda,qua minor ¿ari no poiTfofi afsignabilis foret.

^pRatioautêcurarçusfuachordamaiordicitu^eftragittaiRationefagittæ, defcrip
tibilis eft intra lunulam tnagulus, cuius maius latus eft chorda. Ideo omnis arcus fuá
chorda maior eft,utdemonftratum eft iri annotationibus Geometricarum tranimu/
tationumtubi etiam di&um eft,quod quanto chorda minor,tanto habitudo árcüs ad
chordam minor,eo quod arcus minus chordam excedit.Minima igitur habitudo ar­
cus ad chordam ¿erit habitudo minimi arcus ad minimam chordam. Vnde in fimplicl
ter minimo arcu & minima chórdá, uidet intelledus arcus &C chordae «qualitate; eó
quód ibi chorda fagittacareat,6¿ fic non eft minor fuo àrcu.

3

Si orthogontj latus quo non eft maius, ponatur línea prima,

$*CSre$a a centro circuli permedietatem chordae ducitur ad arcum, díuídítarcffíti
duo çqua. V t fit defcriptus femicirculus
a b c,fit d centrCi,traho e f chordâ,et traho
d gb per medietate chord»: erit e b arcus
æqualis arcui b f. Na ex$. terttj Euclidis^
erut d g e & d gf orthogqnij, & aqualis,
pet4.pritni Euclidis.Ideoangulusedb,
æqualis eritangulo b d feôC ex confequeti per ultima fexti Euclidis,eritebarcus
æqualis arcui b f ♦ Ex hoc conftat quid fit
femiatcj, cuius femichorda eft fecuda or
thogonq,8¿quomodo d e prima fit femidiameter circuli, arcus cui? e gfeciïda eft fe
michorda.Rurfus cn ^ppofitio dicat habittidimê íemíarc? e b ad femichordâe g effe,
Ut d e ter ad d e bis cu d g: erit pariter arc? e b f ad chord â e f habitudoxut ter d è ád bis
d e eu dg.Na quæ habitudo femiarcus ad femichorda, eade erit arcus ad fu ichordâ,
pe<

n2g

De mathematicis

per i j.EucIïdisîquo fit pt habitudo cuiuslibet arcus ad fuam chordam»eadé denomî?
natione fit.Eritenim ut tres femidíametri ad tres femídíametros minus fagitta»

4

Explanado propofitionis* Orthogonius eft tanto minor,
quanto prima,&c*

^"Textus de fe planus eft. Sint defcríptíiíli duo orthogo?
nq a b c & a d e, quorum primæ fine æquales: erit a d e or?
thogonius,minor orthogonio a b c,quia eius fecunda fci«
I cet d e>eft minor fecunda alterius fcilicet b c. Quanto igi­
tur fecunda orthqgonij minontanto orthogonius minor»
Vcfi a econtinuea fixo moUeatur uerfus h, continue fi/
entminores orthogonii* eó qu 6d continue femiarcus minores,&ex cônfequenti femi chordae,quæ funt fecudæor
tbogoni orum. Cum uero fuerit una eum a h:tuncperuen*
turneritad minimum femiarcum,minimamfemichordf,
& ad minimum orthogoniumjquia minima erit fecunda.Et ab ifto mínimo orthogo
nioeheiturmaximus In minimo quippe fecunda eft minima, & prima minimg ex/
cedit tertiam In maximo fecundaqugfi t b c,maxima eft fecunda,quia maior effe non
poteft* Si enim maioreffèt,non effet triumlínearummínímaj quia tertia minor effet,
quænon poffet effe femichorda, quod per hypothefim requiritur. Etiam maximus
dicicur,quia prima maximg tertiam excedi ttexcedit enim eàm in tâtum, quôd fi plus
excederet, tunc minimumlatus non effet femichorda. quod requiritur Ideo fnmaio
ri arcuquadran(is,non poffunthi orthogôntj inuénirheô quôd minimum latus, nô
poteft effe femichorda A Ex his elicitur, quomodohabitudoprimæminimiorthogonrj ad tertiam, eft aqualis habítudlni minimi femiarcus ad minima femichordam.
Nam fi afsignabdes forent exprxmifsis, effet ubiq? eadem habitudo. Quem admo­
dum enim effet'minimus femiarcusaqualis minimae^femichorda ,ita prima minimi
orthogoniijæqualis effet tertiæ*

5 Conftataute quod quâlifcunqp illalíneafué
nt,fîin mínimo orthooonfo.&c*
O
*
tfSíc ddcriptus quadrans a fg,&fíntín eodefcriptí
duoorthogontj abe fcilicet & a de* Perpropofítionem fub nota ternarq (quæ ártís propofitío eftjdidum
eft,habitudinë femiarch? ad femichordâ, æqualeeffè
hâbitudiôilineææqualis trib* primis lineis adltàeâ g/
qualem du;>b. primis cu una tertia. Sit igitur a 1 æqualia
a c bis,erit f I ut ter a c, & b 1 erit ut bis a ccutnabzqüá*
reperpropoficíonemartís/habítudo fcfemiarcusadb cfemichordam>eritutfl
adb 1* Similiter f laddl, eftutterae(quæeftprimaorthogoni]ade)adbisae
cum a dt quare per propofirionem arcis, habitudo f e femiarcus ad d é femi/
chordam erit,ut f 1 add 1. Ex qua propofirione duo pendent, quae uuk de Cufá
ex fequentibus demonftrare.Primum eft quôd addenda in omnibus orthogO/
nqs, quorum mínima linea eft femíchorda,6¿ quorum primæ funt æquales: eft
eadem». Nam quotquot deferipieris orthogonios in quadrante, quorum mi­
nima línea fit fem (chorda ( délits folùm íncelligitur ) addenda ad prima & ter/
tiam,erir a 1. Secundum, quôd addenda eft ut prima bis fine diametruscircu?
li,cuius arcus habens pro femichordâ fecundam orthogoníj, eft eiufdem cir/
cularitatisíhoceftjCirculus Marcus eandem lineam ha bent deferiptíonís, fci­
licet primam orchogoníj5quaefemídiamemíscidíun Primum per præfentem
1 textum demoftrat üc. Confíat autem quod quaUictmquè illa linea, fuerte
(fubaudí

Complementis

1127

(fuBáudí qiiæ additur in maxítrió orthogonio) fí ín mínimo etfê additif propofitío
Uerífícatur. Rationem fubiungitdicensxuíbí prima $£ tertia ícilícet ¿ri mínimo or/
thogonío,fíc fint/icut femíarc? & femíchorda.Nám (ut dícftu eñ) cande feruat pro/
portione minimus femiarcusadmínímñ femichordâ,et prima minimi ortbogonrjad
tertiàm; quare qualífcunqj illa línea fuerit, quæ additur ín maximo orthogonio, pro/
pofitio uera remanet.Et quia fi c eft(ut ínqüít) quod linea quæ additur in maximo or
thogonio3efteciamina quæadditur ín miniiñóorthogoníoíígíturáC iri omnibus in/
térmedtjs orthog0ritjs,eadem remanebit. Mariifeftum eft, quôd ill a quai additur iri
maximo orthogonio illa eft,quæ additur irimínímo-Nani cum habitudo primæ mí>
nímíorthogoníj ad tertiam minimi femiarcüs ad fem ichordam iitæ quali ta tis ie­
runt proportiones æquales,ut didum eft. Idèô qUæcQ^g addetur primæ & tertiae mi/
nimi ortnogontj,nulfa ratione immutabit habitudinem prim&adtertiam(qriia femper æquales)necpariter habitudinem minimi femiarcüs ad minimam fem i chordam,
Et ex cônfequenti confiât, quomodo infînitæ Uneg diuerfæ, ad primam & tercia mi/
nîmibrthogonijaddipoiruntîqüælicetdiuerfæfinclôngitùdihisjnunarationehabi
tudinemminimi femiarcüs ad minimam femichordam immutari poterunt, fed pro­
tinus eademrefultabíthabíriido Paret; nam una eft uria linea, quæ additur primææ
tertiæîigitur per communem fcientíam,quía çquahb.équalïa adduntur,fient furfus
æqualia.Verum igitur confiat, quod quæ additur in maximo, illa fit quæ ín minimo
additur orthogonio. At cu illa quæ additur in maximo orthogonio, fob nô fic quæ
in minimo additur orthogonio (infinita enim) ut diximus (diuerfæ longitudines in
minimoaddi poiïunc)hæfitariigitur poteft,an quæ in maximo additur orthogonio^
inintermedijs orthogonijs eadê remaneat.Sí enim quæadditur in maximo,fota pof
retaddi&inmtnimoinihilhæiitationishaberetpropofitio. Namnonpotuiffètriïc
ín íntermedíjs addi maior quam in maximo, necminor quàm ínmínimo: ideó ne«
ceflarib eadem effet in omnibus intermediis, aliter implica
h
tío fequeretur contradictionis. Nihilominusfic fupponic
L
de Cufa Ex his pendet, quomodo addenda (fecundu fu p/
1
pofitionem ) inomnibus orthontjs > fempër adprimas ea/
dem tenebit habitudinem in uno orthogonto,qu§,inalio;
\
Si enim orthogontj æquales habuerint primas, quæ adde\ tur omnibus his orthogonijs : una erit QC eadem, quôd fl
\ dtuerfas primas habuerint, tunc addenda? diuerfæ longitti
—Jff dine erunt, tamen ad primas fu or G orthogoniorum, cari­
a
dem tenebunt habitudinem. Hoc facile fic patet. Sumatur
orthogonius quadrati a b c,0£ alius cuius latera fint maio­
ra,& fine inuicemfimiles. Manifeftumeft, quia iri orthogonio quadrati addenda eft prima bis: erit in orthogonio
a bc addenda a !,& addenda in alio maior erit maiora E
Tamehæaddcdæ,etfi diuerfæfînclogitudinis, ad fuas pdí
maseandê feritant habitudíne3fcílícet longitudine dupli,

k

i Et hæc eft radift huiuà fdenti£> ex qua fequitur
quod íí reperío lineam.

y Repetido bc tn litera, non debetfumi de eadem línea;
4uôd apertedemonftratür eft dicitur,femiarcüs femichor
darn tenere habitudine ut 5.ad 1. Sed b c ut eft fecffda ortho
gontj quadratúmaíor eft b c quæ eft fecuda orthogontj he
.
xagoni (cnprimæ fuerit æquales)ut hic orthogonius abó
u
in quadrante,cuius b cæqualis eft a b qtíadratí,S¿orthogd
rilus ab ccufc bceftmedieras a c,eft hexagoni.Vndeh cfemiarcüs maior,ad h c femi
areu minore fe habet,ut 5. a d 2 lôgitudine.Nâ maior ftmiarcs>sèft circüferétiç circuIL
parsotftauatetminor>parsi2.Modoi,ocftauaadi.duodecimâfehabet,utj.ad.2 utirç
guided poteft?nâ j.uigefîmæquartæfacunt t.oàauâ, 2. uigefimæquarts fací uni
................... "
........................... . ....
'

ins

De mathematica

i.dtiodecíma*Sícat igitur j.uigefimxquartçad 2. uígefimafquartas, íta h odhuaad C
duodecimam:fimtlíter he maiorfemtarcusiad h c minorem lemíarcumlongitudine»
Aduertendumeft3cumdeCufaduatutnli/
neam habitudinem proponit finipliciter,
fi€ fine addironunc habitudo illa longiup
dinem linearum refpicinNam cum habitu
do refpicic potentias lihearum,ponithabi/
tudinem potentiae linear ad potentiam alte/
rius,utprius ditium eft* Repetitio igitur b
cnon eft eíufdem lineae. Dicit conftquen/.
ter, quod fireperiâtur addenda in orthogo
nio quadrati abe, cüius b£ eft femichor/
da quadrantis > ponatur addenda a f, ita
quod h fad a feu a b tertia orthogontj qua
drati fit,ficut h c ftmiarcus quadrantis adb
c femichordam5 ÔC fimilitér fireperiatur ad
denda in orthogonio a bc hexagoni,cuius bceft femichorda arcus hexagoni,&
quaere periuntur híncínde fi teneant eandétn habitudinem ad primas fuorumor>
thogo diorum tinuenta erit linea addenda itt omnibus orthogontjs. Necefle enim
erit, ut eandem habitudinem ad primas fera ent, fi addenda eadem debeatefle
(utfupponit)in omnibus»
7
Hoc facile fic patet, Pofsibile eft lineam æqualem tertia\adiun<ftte
duabus primis Orthogonq fecundis, in aliquo loco fe habere ut &c,
^[Poitquatn fuo modo de Cufa monftrauit,lineam addendam in omnibus ortho
gonrjs eandem effe, quia Cadem eft quæ in maximo ficminimo : iam uult demon/
ftrare íecündurti, fcilicet qudd ipfa addenda fit prima bis,, fiuedupla longitudine
ad primam,uel diametrus citcultquod ídem eft.Ét primo in orthogonio hexago/ k
nú Dicit igitur: Pofsibileeft lineam æqualem tertiae, adi un¿lís duabus primis orthagonq,ad lineam ex prima adiunâjs quatuor fecundis,in aliquo loco fe habere
utfemiçhôrdaadferniaréum. OrthogoniushiceríthexagomTcS prima orthogontj hexagoniad feçutidamjongitüdinedüpla fit, utdidum eft* Et ideó fubíungíc
de Cufa;dicens, fi¿ ita erit ubi lecunda erit medietas primæ. Sit igiturdeferiptus
quadras a h
in ipfo orthogonia a d équadtafi, & a b c hexagoni,ÔC tertius a fg
minimus trium Addo ad ab tertiamorthogonijhexagoniduas primas,quæfinta
l:&ad primam fcilicetà cuela h(quodidemêftjaddo quatuor fecundas, fcilicet
quater b c,quæfacientæqualem a IjSlam bis b Cfacit æqualçm ac, ficejj quater b c
facíetbisac,fiuealDicitdeCufabladhlíéhabereínaIíquo loco ut femichor­
da ad femiarcum.Nam datur ubiín miniiS,üt in maioribus orthogontj eô quod
maiores orthogontjs maiorem habent fecundam: fi£ fic habitudo femichordæ ad íemiarcum, minor continuéfierí pótéft habitudine b c ad h ç.in qua habitudineinteh/
dic demonftrare effe b 1 ad h 1 Eft enim h è adh g longein minori habítúdine,quam b
cad h c,quiad elon^e maior quàm b c. Et di&um eft in de Geometricis tranfmutati
onibus,quôd quanto chorda maior: tantô minorem ad fuum arcum feruatpropor*
tíonem.Tranfeat igitur quod aliqua femichorda ad femíarcum minorem feruet pro-5
portionem,quàm blad h LSéquítur*
Et datur etiam ubi in plus : hoc eft, ubi femichorda ad femíarcum maiorem feruat
proportionem ,.quamb 1 âd hi, uti in minoribus orthógohijs: eo quod minorem ha>
bebuttt fecundam,quæ funt femichord^Ec quanto chorda minor, tanto ad fuum ar
cum maiorem feruát proportionemfut quia fg mitior eftbc,ideôfgadh g maiorem
feruat proportionem quàm b c ad h c, per prærniiîa* Tránfeat rurfus quód aliqúa femíchorda ad femíarcum maiore feruet proportiónem,qüám blad h 1.Sequitur»
<1 gítur in aliquo loco datar ubi nec ín plus nec minus:hoc eft dabilís eft femichorda
? ■
quæ-'

Pcrfcâioné.

1119

quæ ad femiarcûm nec minorem nec maiori
h
1 eruet proportionem, quàm b 1 ad h 1. T ran/
featfimiliter Sequitur.. ,
t
q- Vbicuncp hoc fuerit, oportet quôd fit eadem quæ âdditur ad tertiâ,& quæ additur ad
primam,fcilicetad a b ad a c Sèqiiitur.Sed
quæaddtttiradtèrtiâ eftprima bisiigitur quç
addituradprimam,èritprima bis .Hoc,etiam
ueru.Ñón enim poteft addi maior nec minor
» I ad áb 6¿ ac,utfinthabitudinis b 1 ad hi.
Sed âdhuc non Íufficí t ad intentum côcluden
dum,nani Iicet dabilis fit orthogonius in qua
drànte a i h,cuius fecunda pro femichorda po ;
fita fehabeatad femiarcûm ficut b I ad h hne
1
celle eft probare,quÓd fit a bcNain fi in paulo maioreonhogonio à b c, detur
hec jfius nec minus b 1 ád h l,hqc eft cuius fecunda fiuefemichorda ad femiarcti
fic,ut b 1 ad hhtuncb I ád hi mitiorem feruabit proportionem quàm b e ad h ç.
Jtídem Íí ín pauló minóre a b edetur nec plus necmínusfiunc’b lad h i maiqiem
frrua bit prop or tío hem quàm bc ad he Videtur igitur nonfatisfaceread infe­
rendum Jineámádderidani in orthogonio à b c ad habendam habitudinem bç
ad hc,efiea 1 fiue primambis.quanquam b 1 & h lín aliquo loco fe fiab¿at,utíe«
micfiprda ad femiarcurn,auc quahquam dabilis fit femichorda in quadrante ai
li,quæ ad femiarcûm fe habeat ut b 1 ad h 1. Non tamen ex præmiisis poteft in­
ferri eifebe* .
■,

a

8 Sic poteris & aliter id ipfum uidere. Puta datur ubi prima bis cu
fecurtdabiSifehabet ad primam ter, ficin femichorda ad femíarcum,
argumentando ut ante.
... ,
........... f. . .
q* Refumatur figura ultima,& in quadrante deferíbo orthogonium a o n,fitcp
no medietas de a pituncol ad h Ierit,ut prima bis in ahcumiecurifiabisinao
(quæ eft bis o n)ad primam ter Et ideó o 1 ad 1 h eft,tanquam prima bis cum ter<
tía ad primam ter^Vult eodem modo (ut ante ) probari poífe o 1 & h 1,'in aliquo
locofe habere uti femichorda adfemiarcum,quia datur ubi.ín mínusjutiinmatoribusorthógonqsjóíübíinplusfiníinminoribusíquaredaturubinecíriplus
nec in minus,' Sed ut priusdicftdm èft,tîecefle eft demonftrare,quód nec plus
hec minus datur in orthogonio a o ri3ad conciUdendutri intentum.

Sed ut tu uidcasuucp effe utbábcí propófítío.

$
?,
li

-

¿ <

......

«j* Sint orthogontj a b c & a b d hexagoni
æquaksierit triangulus a d c.æquilateruH.
.Nama c dupla eft longitudine ad b c,fimílí*
_¿térad add bjquaicpenj.quintiEucbdiSjac
¿ & ad ad deerit longitudine dupla. Etcurna
c & á d finí xquáks; e<ir á c æqualiscuilibet
ípfarum,8< itwicem erunt pariter æqualèsà
Kurfus ex a d átcum d éc deícribo^qui hexa*
gotii enr,cont¿nuoa buíq?arcumíerír be fa*
gítta.Commuo a d & a c,fací endo éas indefi­
nite quantitatis figno inipfisstquàlêm a çct
fint es & d p. Dem de figno ultra a p & a s æqualem a b,6¿ fint s g ÔC p ftrahô f gjerit tri*
angulus a f g fi milis triangulo ádc^qqiááequiangulus: funt enim per fecundam pàrtem
¿si.pfimí Eùclidü Jftiduo anguli f g a ôi b c á
NN»
æquâlès^

1130

De Mathematica

æquales»cüm fg fit aequidiftans ad b ciSimiliter ifti duo anguli font æquales g f a
bjda,per eandem 29.primi Euclidis:eritigitura f gttriangulusæquilaterusj&excô
foquen tí erit fg Aqualis a c a d & a b fimul,ficut eft a g uel a f. Defcribo ex a farcum
flg,qui erit arcus hexagoni,ficut de cfcum aequales capiant angulos) ideó fimiles
eruntjper definitionem fimilium arcuii-Sicut igitur d e b ad b c: i ta f 1 g ad fg,ut prius
trionftratum eft.Rurfus figno poft a f & a g æqualèm b e fagittæ,& fint g i & f h,tra/
ho h i ! eri t Ut prius a h i triangulus æquilaterus.Vndeficuta i ad a g fe habet,ut a c ter
adac terminus b e fagittadta h i ad fg Dicit igiturdeCufa,fl g arcum excedere f g
chordam,in b e fagitta.Quód fi ita fit:erit h i æqualis arcui f 1 g,cum h i excedat f g,
ín duo a i excedit a g fcilicet in gi quae ¿ft aqualis bé fagittæÆt illud in uim propoil
tioriis artis dicinquâe dicit a c ter (ut eft a i) ad
a c bis cum a b(ut eft a g)fe habere, uti e c fe/
mia reum adb c femichordam. Et ficut e c ad
i b c,ita ed àdb d:quare per ij.quinti Euclidi^
g d e c ád d c eriqficut e c ad b c¿ & ex confer
/
quentificutaiadag. Rurfos ficut de cad d
Cjitafl gadfg: quare per u.quinti Euclidis;
tí
- ficut hi ad f g,itaf lgadfg,cumfintpropor
tiones uni fquales,fcilicet d e c ad d c.Et quia
f Igadf geftjficuthiadf gteritflgaequalis
h i,per ^.quinti Euclidis.Sequi tur.
e
iff Hoc quidem in aliquo pofsibileefte ne­
gari nequit: fcilicet arcum aliquem excede?
ref gehordam in be fagitta,Hoceft certum;
Sequitur;.
r
,
ÿ* Puta ubi tres Femidiametri minus fagitta,fiint tripîæ ad cfiordam.Si hoc ita fit,tune
fïg arcus eritmam ab,ai,ôi afefaftt tres femidiametri minus fagitta ficut font ad;
a c,0¿ a bj6£ funt triplae ad. fg chordaim,quod fic patetmam a ki g¿ a b c orthogontj
func^quiangalijUt fiitis monftratum eftdgitur per 4«fexti Euclid is,ficut a i ad a c,ita
a k ad a b.Sed a i ad a c eft tripla longitudinéerit igitur a k ad a b etiam tripla longi?
tudine,fimiliter a h ad a d eft tripla longitudine; Quare per i j .quinti Euclidis a b a ú
fiC akfimul5triplae funt ad a d a c & a b nmul. Sed fg æqualis eft a d a c QC a b iimul
(utdicftum eft)îgitur a h,a ifiCai kfimulîtriplae érurit ad f g chordam.Sequitur.
Tamen fiue íbi fiue alibi Hontiariattfüfficítquódinaliquolocoíif pofstbile.Si
enim alibi quàm hic(puta íríf 1 g)hoceriqquiafl geft maiorautminor h i. Quodfî
maior uel minor,tunc non erit arcus hexagoni,cuius f gchorda erít,6¿ fie fl g arcus
hexagoni ad f g chordam aliam habitudinem feruabiqaut maiorem aut minorem
quâm h i ad fg:8C ex coniequenti,dec ad d c,ficcp de Cufa â fuo decideret propofito.Namad habendam habftudmemd ec ad d c,uel ec ad b c(quod idem eftjaddenda eftet ¡ad a c & a b maior uel minor a c bis.Si igitur a c bis addenda fit : probare bi­
bet de Cufa arcum f 1 g,chordam f g excedere in fagitta b e,ÔC quod nullus alius arx
¿usquam f I g ficexcedereualeat fgchordam,quod ex fequentibus demonftrare
nititur.

h

io Et hocfiuolueris üt ante probare potcns,quiadaturubi exceffws5 Sfc*
df Hoc efbdabilis eft aliquis ateos,cuhis fg chorda (in ultima figura) erit,qui ipfani
¿hordam excedet in míñys quám be íágittaJEt hoc eft certummam fika fiatindefL
hitæ quantitatis3&; in i pía figrientur centra diuerfa ab his qjui remotiores erut chor­
da,arcus mi n ores fu per ch orda m f g deferí bentur: qu aii to rem Odores, tan to erunt
arcus minores.Et datur ubi in plusjhoceftdabiliseft aliquis arcus,cuius fgchord^
trft,qui ipfam chordam excedet ínpluíquámb e fagitta«Nam qui tó centrum i quo
defáibaW

Pcrfeftiôhè.

njt

defcribetur arcu» propinquius erit fg>tanto arcus maior erit ♦ Datur igitur ubi nec
tn plus nec in minusshoc eft dabile eft centrum in k a indefîni ta, à quo deferí b i p oté
tic arcus,cuius fg chorda erit,éxc¿dens ipfam chordam ín bê.tiraniéât.Seqiii tur. t/
Vbicunqueautemhocfuerir,pateta cadSCabfimiúada c ter,efieut chorda ad árcumíeft uérum«Sed nontóquicurqúod fit ut chorda ad arcum hekagonï, nifi fuerit
i b t fcilicet in fi g.Sí enim alibi quani hic>detúr arcus æqualis f edæ h ï, cuius arcus
chorda fît f gtfequïtur quôd ibi non poterit dan fcilicet in fl g. Non enim pofîunt
inæqùales arcus habere chôrdas æquàles,& efîe inuicem fîmiies: capiunt enim ar/
eus inæqualesæqualium chordarum inæquâles ángulos,ideo funt diflimilés » Si ó
nim fg fubtenda tur maiori arcui quâfl g:erit femidiamèter circuli talis ateus^m inor
<1,ÔC ideo angulus àb ipfo captus,maior ericangulo fag,ut de fe confiât ♦ Eritigit
flgarctis,maioruelmtnorh i redaiputa fi alibi quaminfjg detur arcus æqüafîs h i
ircdæ,qui ícílicetexcedetchórdamfg inbefagitta.Siûerô fl g minor fît reda h i:
tune addenda ad â c & a b?maior èrit a c bis.Nam f Igad fg minorem feruabit proportionem i|uani h i ad f g,per s.qùinti Euclidis.Et quanto addenda ad a c g¿ a b ma
ior erititànto minorem fácft habitudínem arcus ad chordàm,ut ftatím dicetur.ÉcÓá
uerfd uero fî fl g rriaior fît b i,addenda minor erit a c bis. Non igit ur uidetur fufticerè
quôdiriàliqüoiôcôddurarbus,cüiuschordafît f g,qui arçus ipfam chord! exce*
detin beíágitta:nifitíti8í Ícílicet in fl g.Nam fialibi deturmon fe habebit ad chor*
dam ut arcus hexagórit âd fuam chofdamiqdod eft necéíle,fí a ç bis fît addenda J-fa
bec igitur demonftrarè quôd fît íbi¿& non alibüaliasaddenda, diceretur mâior aut
tí
minora cbis.Sequitur aut igitur ibi (fcilicec
—i/. in flg)ubtârcùs excedit chordam irt didafâ
, f gittà fcilicetb e, æquanturac tercum a c tei>
11 >
^minus ÎagittajChordæ & arcui Omut Adue£
y ° te quomodo fupponïs fl g arcû excedere :f g
chorda in dída fagíttá.Sequítur aut il lera uél
citraMatur ardus et chorda qüg èquânf Émiií
*n
acter,cuac terminus fagitta.Sicitrâ5fît q u
t arcus cum q t chorda,8< dícat úr quôd arcus
chordam excedat i ti dida fagittâ hoc împofî
fibile quia minor arçus haberet tune maio/
b
rcmchordátrijríoh enim poteft effe chorda
minor f g Sic fi dicatur ultra: tune mâior ar­
cus haberet minorem chordam.Sèd hoc nori
uidetur fufficere,mfi füpppnatürfl gefleara
. cusqüiqüaéritunNámrífi¡tmaiofflg}6¿fitó
tin, quæ excedat chordam índí&a fagíttainonibí fed álibi,cürri eritâlteriiis circula
ritatis.Nonénín1éftinconüeaíens,á¿qüalesarcus díuerfsecírculáritatís hafîerè dii
uerías cHordastimd hàberèæquales éft ithpóísibilé.Símíh'terfedicátur miríór¿& fît
qu t¿cuticíbi q u t arcus non excedet chordam fuam id diââ fagitta,fed alibt,cürn (ci
licet erit alterius Circularitatis,fîc qüôd fg érít clidfda.

11 Çur autem fit diameter cíufdení circuli forte poteris dicere, quod
heá,& c. , ..,. ■
, 4 . . * ‘f. r ;
/.... ' " . - • ...
âf Têxtus de fe planus eftîdicit,quôd linea addenda ín ófthogontjs éft diameter
circulijfiue prima bis,quod idem eft.Et illius circuli éft diameter,! quo arcüs fuaní
habet círcularítatem fcilicet âcircumducftiôrieprirnæ orthogontj,que eft illius cir^
culifemidiámeteri
;

Î2 Adijciam aliani eiufderii lineæ addenda? oftehfioñém. Dabilís eft
línea cuius ac.
w
,

ÿ Póftquam de Guía fuo modo demenftrâuit,addendam primis & tertqs ortho*
NNri â
gonio*

DeMathematica
bis, fiùe diametrtîm Hrz
rè rj goníorumefleprírtiam
culi:ex fequentibus ídem dembnftrare nitrtw
« in orthogonio quadrati,fecundum ptopofittiw*
abeo fub nota <r. Dicit igitur,quod dabiliseft
linea cuius a ceft pars aliquota, quæ ad lineam
quam excedit in quantitate qua ac exceditabfc
habet in maiori habitudinequam h c ad b c,etdá
u. bilis eft quæ fe habet in mínorí’Jgíturdabílís eft,
quæ fe habet nec in maiori nec InmínorúSícecí
am quis argumentari poteft.Polito quod aepoteftate fit ¿.erit a b unum & fíe d flongitudinedii
k
pia ad ac,erit poteftâte quadrupla, quare poto
ftacejeritiK sVndedfada b,poteftâte erit ut»y
ad unum.Tuncficargumentor. Poteft dari liz
Un ea cuius ab eft pars aliquota,quæad ab in mi«
nori erit habitudine,quam d f ad ab,ut patet de
I
dupla longitudine,quæ fit g k.Nam g k ad a b
poteftâte erit,ac 4.ai unum. E t poteft dari linea
cuius a b eft pars aliquota,quæad a b erit in mak
iori habitudine quam d f ad a b, ut confiât quaz
drupla longitudine,quçfit'g m.Se habet enim
,m.adabpoteft ite,ut t6.ad unum a IgiturdabiliS
êftlineàjCUÎüs a b erit pars ahqnota,quæ ada b erit ut:d fad a b.EtcumÍK neceffam
rnaíor dupla longitudine,^' minor quadrupla longitudine : erít tr» pía quæ fit gX
Na.n ib la tripla eft medía meer duplam & quadruplam,cuius a b fit pars aliquots»»
Non ením propterea fequíc ¡r,gl ad a belle ficut d fad a bjtuncenim eflètglæqda*
lis dÇper^quintiEudichs:Eft enfingladab,utaadunum poteftâte,^ df ad a
Ut 8.ad unùm potefiateiquaregl ene maior,per 8.quinti Euclid»&r At propter argnmencum.de plus ¿V minas apparens A' non:exifteris,infertur quaedam propinqui­
tas igitur fi ac ter ad a c bis cum a b.fit ut h c ad b c:nontamenfotmaliter ûidetur fe
qui ex argumento ádeCufa faóto. Et ratio eft, nam cum argumentamur per plus M
minusadæqualemconclüdendumînecefteeftq>fiac tratfiitús a maiore ad mimrs^
per omnia intermedia,quod in nullo iftorum argumentorum oble ruatur, ideo for
malla non funt.
t -

15

Vtautem in numer's tu uideas illatiera,qup de dupta

quadrupla.

<îf Archimedes ponit habitudinem circùmferentiæcircüli ad diametrum,longita
dineminôtem e fietripla‘feftjuiieptimaftnaioiem^npla(uperdecupertienteieptua*.
¿eft mas primas.ynde médietascircumferentiç ad diametrum,eft ferme ut
tbíigítudine,fím¡Ííter & arcus quadraritís:ád (emidiametrtfm*S c igitur a b contó/
gonius quadrau, & ponatur ac longitudine/teiit poú ftate ¿p. Et cum ac poteftâte
fic düpTa ada barita b poteftâte ut ¿4 ct/mi fecfid^Jongítüdiueuefo'erít-paulóml
nor y.cuius quadratus eft.2$. Dicit igitur de Cufa tarn per piarfentem textum quani
per præcedentem, quod dupla longitudine ad a c quæfith dadb d,q nam excedii
¡n quantitate qua a c excedit a b,maiorem feruat proportionem quam h cadbc. Si?
rnilftcr & quod quadrupla ad a ç quæ fit h fminorê ad b f quâ excedit in qua Aptare
quáá cexcedita bferuárpropbrtíónemsquamhcad bc* Et hoc tn propinquis detuonftràc numeris fic. Arcus quadrantisfutdiximusjad femídiametrum, ferme loñz
gkudmedtuti i. adherí figi tur h c quáfi$ cúm 1.fecunda ,8t a beft quafi quinqj, ÍÍ/
militer b c eí æqualis.Erit igitur h c ad b c,quafi 5.cum 1 .fecunda ad s.llueïit i uad ioa’
Ercüm a bfitquafi5.eritbh etiam quafi ».Vndeh dad b d eft uti^.ad 12. longitudi/
nemam a c bis ut eft h d,facit 14. & a c bis minus íagitta ut eft b d,eritia.cum b h po/
natur ¿.Modo ¡4-ad ii.efi,ift7,ad í«c¡uae propomo eft fefquifcxta>& maíonx.ad i©,'

■*

*

iip

Pcrfeétioné.

quæ eftfefquidecíma.Rur fus quadrupla ada cut eft h fi
eft longitudine a8.S¿ b (eft minor h f ín 2: qua re b f ends.
longítudírie.Et zs.adz&eftuc i^.ad 15« quae eft proportio
b
fefquídecímátertía»8¿ mirior eft li.ad ip.qüæetifefquïdè
cima.îdeô dícítde Cúfalínearii qu« ad minorem íri qüari
titateb h fehabebit uth cad bc, & cuius à c eritpars ah*
quotatdebere efle maiorem dupla longitudi ne a d a c &
minorem quadrupla.Et curri fola média fit tripla,ip(a erit
qugfita,& 1 ït h éiuride dicic h ead b e eflè,ficut h p ad b q
nam accedtcad habitudinem h cad b c. Eft ením n ê ïogitudíne ¿rié¿ b ê erítquafi ij?(quiá paulo miriór eri0 eV ha¿
bitudo accedit in quadam propinquitate ad habitudinem i í. ad
lo.E tided propter hanc propinquitatem quæ mifltum apparen*
tiæ habet» con dudit de Cuía,addendam primis Ôf terttjs onhó/
goníóru die prima bistut a e qux eft prima bis>áddítá á c Îîue a fi
tfiCa bjfacithabitudine h e ad be.Exhís elicituri quomódó qüari
' “tô addêda poniturmaiór,tanto habitudo femíarcus ád fcmichpr
dápóriitmínoriEcquácó minoraran to habitudo femíkrcus ad fe/
michordámaíor.Vtfí pohat afi tüch cad b c minorem ftrüabíc
jpportíone cp Aporiatura CjflCadhucininoré,cp fí ponat a d ut de
lepatétpér numérpííprójpífiqüoLQLiodádditdeCufa depríma
órthógohthqüae éadéeftínómnÍb;ohhogohqsS¿immutabilis;.
¿yjpptetea eam refpiceredebeat linea aádeda,^ ètiâ pontt’eàridë
,^iñomníb.uerGéft,qd*írihbceá réípicit,fupponédo hrieâ adden­
da ín omnibus eàridêefieiSedhpri înde féquitu.r.çp ip ía prima li¿
near addendæ efle debéat pars aiîquotâ. ¡ftaígitduófijppohítdé
Cuiâ4quæ minus fufficiêtcr exprgmifsis uident eflè demÔftrata;
14. Multahic propalan tur i qüohiam üídes qubmùdô
ídquóduerificatur,8¿c. ,
.
/
íjf Sicut itiperiùsdixitnus.Non formaliter (equitur,uéríficatur
,lfdè maximo o¿ minimo,ergo de omnibus medíjs uéríficatür : Séd
t>enêfohnhliteriêquit4deomnibusmèdrjs uerificatürjgitur 8<de maxitriq &C minb
ho ucrifiçàbitühPêr contraría, chorda & áM intelhgit quorà fcientia babetiir per
prçmiÎTa,hôc eft èorüm habitudotqùa eft üt prima ter,âd primâ ter minué fagitrà.
lac qua habitudine faciliter haberi poteft humeralis habitudo fakem- prppínqiia;
per eó qüaë diiftà funt in complementis ArithmetícísiQypd fiibtuhgitdê helica¿pri
t» lôcUti dé ípfá iumus tri de Mathematicis cÔplemètis,Ubi hanc' îiterâ àdduximus;
ILlaéfthábitüdótríümfemidiáíñétrorüm ,âd tres ferhidiametros miriiisiàgittà chordæquadrantis 8¿ mino'rî^quçèft cuiuslibet arcus a.d
fuamchordáni/Vt fíbcfitcHordáquádrantis’oí mínoris.8¿ dé a ceri*
troperHiediünibc adédrcuírifeferitiatn fedlorducatur:illaéft habírüdó

h

é

a

B

à é terfuriipta
a
tef füriiptacad a e bis fum
fuñí p ta c
cb
ufn
mad
iqué ârcüsad b c xhofdàiu.Cürâutèni
dícícúr décliorda quadi âds & mirions
á> patét ideo qiiiain rriaiofi chorda latus
brthogoriij quo riori eft mirius»ri3 pof*
i .fit effe' femichorda, quod tarried rcq ui«
ri tur. Et fic clare patet cofolaririm i ftiiti
ix pfgriiiffis;

NNri i ■

i Dàfâm

J1J4-

De Mathematica

z Datumàrcüm in redam rcfoluere. Arcus enim fi eft quadrans & mi*
nor,ipfum fic recipito: fi maior partem eius recipito aliqüotam, que fit
quadrans aut miñor.Et fïtb c arcus quadrantium redamrefoluendüs:trà
he déa centro lineas per b cin infinitum, S¿ aliam ad medium chordf Tdlv»
cetadjóó ínter infinitas líneas unam
æduidiftantem
ad bc chorda
defert
A.,...
$
be,que fit f qualis a b>a d & a c, & fit
e fæqualisillis.lnef fignaab,ô£ fit
f g útab,8¿trahea glineam, notati
do ubi b c chordâ’m fecat, ponéndo
h litera:dico h c efletertiam arcus*
Tripla igitur h e, & redegi ftiarcüm
ibïedâril. Velttahegquidiftantémad b c uerfus centriïm3 quæ fit i k E
itâ quod ai à k & à 1 fimul,æqüentür b c chordæ, & à i erit tertia arcus>
hæc omnia de fè patent»
' 5 Datam redam inarcum tefolUéfe»Sit a B reda, qüa rfífiuís in quad ran
tem alicuius circulirefoluerc fac de o centró lineas, quæ ttdum angulum
conftituantexireindefînitæ quantitatif
quæfînt ôd, & oe>& aliam fac tranfiree
medio ahgûlifciïicet ofjSô tertiam par*
temlineærefoluendæfignain od&oc:
&,fîtoguttertíaab,fimilíter 8¿ o h,tra«
hendp g.i k»8¿ confcquenter trahe æqui*
diftantem ad g i h æqualem o g o i,& o h
& fit kl illts æqualis: &defcribe qua*
drantem cuiüs kl chorda erít,qúía ille eft cùi a b æquatur.Et fiin’WM
cum refoluere uolueris,qui fueritminor quadrante, eo de
maíónrecipito partem alíqüotam;Puta.uis in circulum reducere,recipíM
to quartámpartem reda?, S¿ refol ue iñ qùadràntem,&toïum in drcdüpi
reduxiñfi
\ '"'q^f'
q—
'q q q-J
4 Si uetb datam redam in arcum dati circuli refoluere uóíuerís,úeí cutii
tota,uèl cum párte aliquota eius,procede modo quo fupra,angulum d
iiaríando, quóufque attingas chordam quæ o g, o i, & o h sequatur»
5 Datum arciím uñiús circuli,inarcum alterius circuli fefoluere. Hoc
fît refoîùendo ipfum primo in redam , deinde redanw-M arcum alterius
modoprfmiffo»
,
é Angulos quifehabent uidatælineæàffignare.Hoc fitín refoíuepdd
líneas iti arcus eíufdém circuli, SC à céntro fédores ad fines talium arcuum
trahendo»
7 Quæ eft habitudo femidiametri ad femídiámetrum minus fagícta : iú
la eft tertiæ arcus ad cxceffum,quo chorda dùas tertias arcus fui excedit.
Puta

Pcrfc&ionc,

njf

Putafitb c chorda quadrantis» & in ilia per præmiffa fignafii duas tertias
arcus»fcilicet cd &d e,Dkoquod habí#
—ç------ —-]----- ——tudo ter tiæ arc us ad e b exceffum, quo
/
chorda duas tertias excedit eft,ficucfemí
XzcS__ diameter ad femidiametrum minus fagit
\\ / /
ta.Patetcôrolafiumexpræmiisis.Etha#
I /
bet ueritatem iri maximo & minimo or#
thogonio»&in omnibus medrjs.
8 Chord am partis aliquotfdati arcus
áífígnare.Puta tullísexfcientia chordæquadfantisfcire, chordam arcus
qui eftmedietab^dádrántísztti'rioftí partem chórdáé quadrantis, qup cqua
tur tertiæ arcus, & recipis medietatem illius & addis ei fimilem, &quæris
exceffum qtií féhabeatad uriana tertiam ficut ferinidíámeter minuslagitta
ad femidiametrum.
9 Si tres femidiametri minus fagitta fuerint tripla* ad chordam, erit ar*
cus ut femidiameteri
10 Si fuerint düpiaé ad chordam : arcus fe habebit in proportione fef*
qualterâ àd feriri diametrum.
ix Tres femidiametriifunt riiedium proportionale inter tres femidia*
ihetros minus fa&itta,8¿
femicirculum.
O
<
.
ia Si tres feritidiàmétri minus fagitta fuerint multiplices ad chordam;
fic erunt tres femídíámetrimínusfagítta,ád chordam medietatísarcus»8¿
cuiuslibet partis âliquotæ proportionabiliter;
ij Tria latera trigoni æquilateri erunt, ut circumferentia circuli illius
cuiu s diameter eft tertia pars duorum lacerrimi & linex reétæ dé centro ad
medium lateris dudtæ;
14. Sià ¿entró tres Îineæ ducantur,uhà per pfmcípíum chordæ quadrari
tis ariimirioris afcus,alia per medium*tertia perfinem»quæ in linëa æqui#
díftantí chordæ terriiinàntur»ita quod illarum trium linearum habitudo
ad chórdám fit,ut circumferentiæ ádarcum:tunc linea du&a per principi
ümchôrdætriplicata,eft æqualis circumferentiæ.
15 Arcus æqualistribusquartisdiametri:excéditchordamfuam in me
dietàtë fagittæ.
16 Diameter círculí,eft æquaiis duabus tertq s laterum trigoni ifoperí#
metri &ffemídiametro círculí eideni trigono infcrïpti.
17 Exceffus femicirculifuper duas chordas quadrantiseft»utexceíTus
diametri quadrati,æqualis tertiæ parti eíus fuper fuám coftam.
18 Valor trium díametrofum círculí ad fuani drcüiriferentíám eft ütra
dix dé.4-cum radice de^.S*: de; 12.ad.12,
19
; Scientia chordarum nunc extàtperfèéléàdinùenta.
20 Scientia quadraturæ circuli fuurii firièm fortítá exíftíc.
NNií
«
Secüri#

iijí

De Mathematica

2i Secundum dàtàrum linearum habitudtnern,fíue commehfurábílíum
fiueíncommenfurabílíumdíneas&fuperficies redas & curuas atq? cor«
pora dare,docethæc ars perfecftifsime.
Annotationes Omnífancth

ï

Illa eft habitudo trium femi diametrorum ad tres femídíametrós mi«

Ëxpropôfitiôhe artis hæcfît manifefta.Ñamper eam diclum eft,habí(udítiern
femiarcus ad fértiíchordam eífe,ut lineam æqualem tribus primis orthogonq, ad H?
neam æqualem duabus’primis cam una tertia. Et quæ eft habitudo femiarcus ad fe/
michordamnlla eft arcus ad ch0rdam¿utdiá:um eflSit igitur deferiptus femicircw*
¿
lus n e o,in ipfo traho chorda quadrantis b cj
¿
cy
& à cëtro a perd medietate diordæ traho act
~tèrit be arcus æqualisecpëriamdi(fta,trâhô
\
------ //\
fitniliter a e. S¿a bÆft manifeftum per propo
lr / \ \ m
/ X \ » fitionem artis,e c ad d c uel b e c ad b c efíe, fi*
\ V
//
\ Clït a c ter ad a c bis cum a d fiue ut lineam æ/
^\\\
//
\ qualem tribus a c ad lineam æquàlê dûàbuè
f
l ?iccuma d,cjaodidemeft.Et èxconfequenti
i--------------------- —---------------- ---------¿habitadoja c ter, fiue trium femidiametro**
rumad%c terminus ed fagtochordæquadrantis,erittttb e c arcus, ad b c chordam. Ñám a cterminus fagitta d é,&a c bis
cumadîlineamæqualemconftituunt.Ec ira de reliquis arcubus dicendum eft. Vi
fit trada chorda f h g,8¿ tradis a f Q¿ a g:erit habitudo a f,a e,0£ a g fimul ad a f a e
a gfimul,minus fagittachordsfgfcilïmh e:quæeftf egarcusiadfg chordamdft»
per præmifiâ patent.Notanter diçitur9chordæquadrantis 6Cminoris^ non mata*
ris.Vti fi traefta fuerit k l,quæ fît chorda arcus k e 1 tertio partis çircumferentiæ dr¿
Culftnonerit habitudota k5ae &alfimul,ada Jçae& a 1 fi militer minus mefagitta chordæ k l,quæ eft,k e l ad k l. Et ratio eft,quia orthogontj chordæ k 1 qui fom
a ml Ô£a mk,(ub prioribusnoh compræhenduntur quorum fcilicet minimum b*
tus,quo dari minus in ipfis nequit, eft femiefiordà. In iftis uerô minimum htù#
icilieeta m,(emíchórdaeflenequít. Etideo poft chordam quadrantis chordsé tria*
¿ores propofitione excluduntur,propteriam di dam rationem. Ex his multa pen/
dent. Et nonnulla hic apponemus, ad praecedentium &• fubfequentium/acilio/
íémídtellígentíam. Primum eft .Semidiametrus circuli ifoperimetri cuiuslibet
polygoniæ,æqualis eft primæ polygonig cum duabus tertijs fagittç.Quo fit,ut por
tío fagittçaddendg primis polygoniarum,ad habenda (emidiametrurn circuliifope
rimetritfimilis fit & eade in omnibus.Cum de polygonia loquimur,erigonC æquiîa
terum excludimustquia eius (emiiatus fçmichordsmconftituens/non poteft efiemi
nitmilatusin fuo orthogomo,utiam diximus.Ipfiustrianguli orthogonius,ín fupe
riore figura eft a m 1 fiue a m k.Propofitio patet fic * Sit deferiptus quadratus a b c$s
traho a d QC b c diametros,8£ ubi fecant pono e.Traho redam ef,qux fit primaqua/
dratí^6¿ eb ftcunda.Modo quippe oppofito fe habent lineæ polygoniarum,acen^
ttó ad medium latus 8C ad angulum edudæ,Ô£ lineae fiue latera orthogoniorum : u¿
quæ inorthogonio dicitur prima,iri polygonia dicatur iecu'nda:ut in orthonio e f B
effet e bprimasStin quadraro a bedeft fecund a.Etquæ in polygonia prima,in or>
thogonio eft tertia ut patet de e hRurfus figno in a e æqualem e f,quæ fit e gierit à g
fagitta quadrati,quam in tria æqualia per r ufexti Euclidis diuidoâà fint r g duæ eius
tecti^Addo e ff qualem r g,qu£ fît f hferit e h gqualis e r,quam dico femídíametrüni
circuli ifoperimetri polygoni æ quadratae. Vnde defefipto ex e h circulo:erit quadra
to a b c d ifoperim€ter.Patetfic,diuido ef primam in tria æqua,in punáis i etk.Tra
bo per jo.pdmiÈuclidisæquidiftantem ad a b per pundum i^ÓC ubi fecat ae&be
......
' potiô

Perf eétiohè.

iqr

|fono m &ftdefcnboârcum quadrantisíñ nLRurfus â putidoktraho æquïdi flan­
tem adf bufc$ebj8¿ ubieamfecatpono p. Eftmanifeftum e b efle fratria æqiàfta
çliuifam,fleur efieo quod per fecundam parte 2 suprimí Euclidis,tfti anguli f b ek p e
8^defuntæqualesiâiex confequçti.orthogonij eíljckp etefb,erunt æqvianguli
®£fimíIes.lgitpér¿v»fextiEuclídís;ftwf ead i e,ita bead letfimiíúer fient ke ad ie?
1.
\,itape ad le,Sed feadi é eft longitudine tri/
■
-,
plaeritfimilirerbeadlelogitudine tnpla.i/
fe
.
.
têkeadíeeftlôgitudine dupla:erit fimih’ter
■>
T
peadlelogitudinedupla.CôftatigitJeeÎïç
V
tertiâpartêdebefimilitcrcÔftatplefleçqLia
\ le ï e,& ex cofequenti b p æqualis erit 1 e-Rur
\ fus in b p flgno æqualê e i,quæ fit p o:erit b c

ad o e,ut très femïdiamctri ad tres fenil,díame
cros3mihus fagitta chordgquadratis.Nâ b e
eftUtem,én,S¿elfímuh&peeft,utem,e n
et elfimui minus in fagitta èhordequadrâtisf
Vndedico eô æqualêeire eh.Pareüname j
eft ut ei tertia de ef,cu fagitta i n:fimfli ter bis,
eluteftèpjéftütbtsH/iteft ekcubisiníde
inum ter e 1 ut eft e b,eft ut ter e i3ut eft e f, cd
. ; ter ihVhdepàteîeb excedere e fin tribus fa
0’ ittís t ri, quare i n eft ter ri a pars ftgít* qugdrati abc d.Rurfus quia e p eft bis e i cd
is ín fimuherit e p ut e k,cu duabus tertqçXagùcæ quadrati a b cd.Etex confequêtÉj
¡0 e erit ut e f caduabus terfijs fagittæ quadratics o p fit æqualis e ffluè k
idê çft^
Coftac igituro peflèjsequalé ehjfiue e rtq$æ fqntqt çfçq.duabus tertijs fegitfçqua
dratiâb ccLTraho r o,qu« erit æquidift5s.ad®è,p^F€npdâ; parte fecud^fetóEn
'didtsteo q> r o -fecatlacéra à e& b efpporfcionaïiter.bJâ fabtrahëdp é q
e r gqqales
ab a eôôb e æqualibus,p cornune i cieritiâ rçfidua erutæqualia^fçih'cçtà r et .0 b;Vn«
défient a r ad o buta e rade o.& permutacim ficata r ad r e:ita b o ad o e.Eft igitufor
tæqdiftans ad a b.Rurfus confiaitiangulps a e b,8¿ r e o efle fimijes , q1 1 ià ^quiau¡angulos Jgftür per^.fexti Euclidisdicut be ad o e,ita a b adp rded b e ado e iç ha/
bet,ut arcus m n 1 ad ebo rdâ m Kquia b e ad o e eft,ut ttzes femi diametrfad tres fi mi*
diametros minus fagitta:cfiordsqua'dramísj.lgitac ba ad o r erit,ut àrcqsquàdratltis ad chordam.Et cum o r chorda fítarcús quadrantis r h o^conftaçftcut rho^ad,
ítá a b ad r o.quare per 9( quinti Étfdiditarcüs r h o æqualis erit redæa b:et ^ex confè
qumci,co ta circumferentia circuli, æqualis erit circumferentiae quadrattgx tjqp pa
tet propofîéum/cilicet femidiametrurp Cjrpujii ifoperimetri cuiufcunqiie polygo/
niæ efte,ut primam poiygoniæcum duabus tertiis figittæ.Nani quod ibi de_quadra
to monftratum eft,de omm polygonia poftqüadracum poteft demon^ar^gxjqup
patet coroláríum:tñm omnes pqjygonïæ addunt duas tertias Cagúese primis pb/
lygoniarum.Vndecoinçiditifta^Loluriocumillaâ de Cufa pofita in prima parte
•tuorum complementorum •Marhán'aticaíí'üm in hoc,quod uoluhtfimtlem portiohem fagittæaddere primis polygpnianmi, pro fémídiaínétró circuli líopé!-imçtru
Ûiftèrü.ntüerô,narnifta maiorem/póftíónéxn,ilía uirà minôfem >ïït elid poteft ex
tus quæde ípíís dida funt.Séçundùm eft.Sí círculo contingeris indefinitae quanti/
tatis detur-Ôf à pun (fid contingenti» per centrum circuli reSa extra circulum édu*
Sa fuerit,fic quôd.diamétrus-circufi,’à*d portionem extra circulum longitudine'
dupla fit? omnes redæ dudae a telino portionis extra circulum ad colitin/,
gentem , per tçrminum (emicbofdaeVquadraúciá 0¿ minoris ( quæ æquîdiftans
fit ad contingentem ) abfcmderit in contingente redas aequales femíarcubus»
Vnde manifeftum eft, redam curuæ æqualem affignare ,
arcum quadran­
tis aut angulum redum in quotlîbet partes díuídere . PropQÍúio fíe patet/
Sit defdipms cúculus ado ci contingentem3bcper is. indi Eudídís,S< fúdputV
NNn f
dtrf
I
I
1 ■
j ,
/ /
'
,
j;

iiDe Mathematica
dus contingenti g,traho d a e fpercentrum
at& fit d e diametrus ad e f longitudine du­
pla,erit d f ut tres femidiametri circuli ; tra­
no icmichordâ quadratis j quâ termino in a
d,&fit g h que etiâ fit çquidiftâs b d,traho f
g i. Dico idabfcifiwn in côringenté,gqualê
efiefemiarcui gdJPatetnam ifti orthogonij
fd i & fg h funt xquianguliina per fecunda
parte 25.primi Euclidis,d i f & h gf anguli
fut £quales,&anguhji & d funtredi quare
fiint aequiangulidgít per 4-féxtí Eûclidis,fi
cutdf adhf itadiadhgifeddfad hf eft,ut
tres femidiametri ad tres femidiametros mi
nus fagitta chordae quadrantis erit fimiliær
d i ad h f ut tres femidiametriadtresfemi/
diametros minusfagitta chordae quadratu*
ti$.Igitper9.quintiEucIidis,d t& gderfic
fqualestquia uni fcilicet g h feruât eandeq?portione per ppofitione artis,&per prglen
te fimiliter traho kI æquidifiantê b d,&tra
ho fk mjeht pari ratione d m çqualis femiar
cui k d. NÏ d m ad 1 k eft,uti d f ad 1 f,ratione
orthogoniorum fimiliu fcilicet fd m et fl k:
fedd f adi f eft,ut tres femidiametri ad tres
femidïàmetrôsminusfagitta chordae afeas,cuius medietas eft d k, 8¿ita de infinitis
femichordis dudís dícauPatetpropoíitióiPrima pars corolaríj fíe patedeontinuo
fem ichorda quadrantis eam coplendo,8¿ fit g h n,traho fn ôteritd o æqualis femiar
cuido-Vhdeo ierit £q aalí s arcui quadra tís/dlícec g dn, quadrupla o i et habebis
redâçqualecircumferentigcirculi Secôdà parspatettcompleo chordâkl?ÔCfitkp
chordà arcus k d p,traho fp q erit d qgquàlisfêmiarcui d p q,femiarcus fit pars quar
ta arcuï quadrâtisreritetiâ d q pars quaria o i:8¿ ex cofequentí medietas de o d.ficuî
erit d p medietas dedn.Quo fit3ut ficuto i in quatuor partes equates eft diuifa, per
pundám dqtfta arcus quadratis diuiius erit in quatuor partes Squales per púnela
kd p.Ex quo pedet,fi in quotlibetpartes díuídat continges gqualis arcui quadran­
ti,per i ufexti Euclidis,8¿ redg ducStur â pundo f ad pundíafe ¿lio nú ín coriitíngéte
ha¿re<ft¿díuidentarcum quádrantísin partes acquales,iríquas contingeris erítdíui
ía,Rurfus exhocpendetariguli redlídíuífioifi quotlíbet partes.Si eriim ducantura
ii,ap,ak3&a gterít angulus redlus ín quatuor partes æquales diUifus,fícut arcus
quadráritíscapíensípíumangulum-Haec funt manifefta»
1 Datumarcüm ínredlamrefoluere.Arcos enírri fi éft cjuadráns^
C Sic deferíptus arcus quadratis b r c,cuíuoíó íefíáaflignare çqualep prçmiiïasJFâ
cío á b 6¿á c indefinitae quárítatís,&íntereás traho chords aeqdíftátéchórdg b ç q fie
SqUaíis à b a d et a c,fic fació d c indefinita qfuátítatís et in ea fi gno çqu'alê. a c,q fit d os
et deinde çqüâlê medietati a d,quæ fit ó p rUr
fus facioâ dindefinitæquâtitafiSjetpér jtpri
t
mi Euclidis ápuefto p traho àeqüediftahtê ad
z quantitatis&ubifecatacetiamadindçfinitg
indefinitae quâtitatiSjponôfiRurius per ean, dep.âpSdoftrahôæquidiftantêadbc,ufq&
■* à b indefinitae quâtitatis,&ubi fecat a d ¿¿a b
indefinitae quâtitafis pono ri ÔCC,erit e fquàt®
fita * Pàtet.Nâ ri f erit æquidiftans ad dep.Si>
militer pfad deri ♦ ïgi t per 5 4-primiEucíídís,
%
erit

Pcrfcclidfie.

-1139

erít n fæqualis $ p,& p f«qualis d n.yndecum en æquaft? 4Ê CO.ciit b tj.aequalis
d cfut deje confta^facfone lineae a d dudx per mcdiecatemphordæ b cjïgirur;e fcft
ut bis d o cum bis o p,&excdnfequenti æqualisa b a
a G*quod‘fiiit probandqm.
Deinde figno ine faequalem a c,et fit g fierit gf terfia pârs arcps quàdrantis5cuius e 1
erit chorda g arcùs fit é ni f.V tide emferïtutter gf:trahóag,áíubilecat bc3pono
h.Dicoetiâhcelfë tetciâpartem ¿cus br,c*Patet:nam perfecunda pattern *9.primi
Euclidis,iftíduóártgtrii(cílícéta geôfahbfuritæquàiesidêafgôi a £h,dèmum a
gf Sf a h c.Ex quibus patet iftos duos triangulos eiïe ¿equiángulos,fcdidét à g e ÔC
& h b.itidem patet iftos duos efte æquiangulos,fcilicet a fg;&a c h,quarépèr-idexcr
Eucíídísificuta g ad a h,ita eg ad b h* Et rùrfos (icut a g ad a h ira g f ad h c. Igitur per
n. quintiEudidss, erunt iftæ proportiones aequales eg ad b h,Ôfg f ad h c:qtria uni
fcïh'cetag ada h font æqu a les. Qui a igkut fleur eg adplfota gf ad h cerit permuta
timficutegádgfjtabhádh ciü¿cbhiün¿lificütefadgf,ítabcadhc*Sede f ad g
ffehabèt, ut chorda quadrantis adtêrtiaim pattern foi arcùsjerit igiturbcadh c,fîcut
chorda quadrantis àd tertiam pàrtèm fui arçus.Triplaígítur fi c,6¿ habebis feeftam
çqualem arcui b r c.quod eft intètitum.Quôd fi in a b figtiaueris æqualem h c,fimilïter &irt a c & fiht â i & a 1>& traxehs i k l:èrit b c æquâli s a i,a k.3C a 1 fîmiil.

Datam redaBi in arcurn rçfoliicre.Sita b reéra,

5
<

Litera expræccdente fatis fit manifèftaf

4

Si uerbdâtàmrcâarh in arcum dati circuit rèfoluere ùoîueris â

‘
8¿c.
:<<T Sita bdàtâreda,&datus círculos cuius femíeír
culús fit s m p:defçribo chordam quadrantis kl,& tra
ho àcèhtro ofectores ok5€ ôl Et per medium chor*
dætràhôpqnn,fignoiiio k,âr ino 1 æqualêm rertiæ
parti daté
fit o
o h,fic,quôdo g fi t ut pars
tertiâredæa b, il mili tero h,traho gi h.Quía o g,o i
b H fimul font minores klîideo minuendus eft angu/
lus ko LFacio alium fcilicet fo nitraho f mctfigno iti'
..... [A ófetórigqúáíéogj&finrdc&odjtraHoeéd.Quíal '
0
P à cafo incidi quod oc^oé&od fimul font æqualeSfn
chordç: ideôfm narcus,erit ut data reftaab.Namarcus ad chordam fèhabebitpev
pr^miiliâsutofteradofbiscutnorî^fîcuÉ ôftêr adofbis cum r;itaro c rèr àd o c
■ •
4
. ;bí&,cum oedgitùrfrh n erit uto cier,£ér#.quin¿
' w
S
b
t1
tfE«éíídís,6¿ ex confequenti ut a b/qû©d fuit
prèbàndum* Sed hæcùia per ignora procedí^
quià foppôntt angulum f o nignotùm, Ideo fa­
cilius fiètiftudper fecGdam propofofonem pc*
fîtampernos in annotationibus penultCmie prg
cedentis fíc:Defcribo femiçirculum a b c, qiií
priori fit ¡aequalis, traho a centro d ad-medie ta*
tem circumferentiæ d bjcontinuo b d ufqj f,fiç
quodbffit ter b d addo terminó b retftam orthogonaÎiter indefinitae quantítatís^quá fit m n.
Etquiá reda data fcilicèt á b eft rh'anifeftè mtè
nôr arcu quadranti sîiûeô figno «qualem ipfi ia
tn n,& fit g fijfic quód b h æqüaiis fit g b . Tfa»
bofgS¿fh,¿¿ ubi fécant circumferentiam po­
no í& k tráhó i k » Dico arcum ib ¿ #qùà-'
lem efie redlæ g h \ Nam perpropdfitfonem
Í bk ád ¿ le cbôrdamïuam eft,ut b f quàe;êft ter
d b ad ï f,quàe eft ter d b minus fagftta chordæ i J¿
.

f

Fdïfcedbj^t^

fbhâf f Ik^élïiibet bhàdt
:.............

“■■■"

---

luo

Dc Mathematica

k,fient b fadi fifimiliter eadem ratione b g ad H fe habet,ficut b fad 1 EQuare per i
quinti Euctidis/gh ad t k erit,ficut b f ad 1 f,& ex cohfequehti per 9.quinti Euclidis»
erit arcus i bkæqualis redægh.quodfuit probandum.
5 Datum arcum unius circulfiin arcum alterius circuli refoluere, &ۥ
SEft eàdem cum præmïfîà.Nam poftqüam refoíúeris arcum in redam per fecun
am própofitionem â nobis pófi tam treiolu cillam redam in arcum alterius circuli»
modo praçtàdo.
6 Angulos qui fehabent utdatplinepafsignare,&c.
ir Sic facilius fieri poteft. Sint datæ iftæ duæ re/
J? dçp q,&rs,fi£fîtp qad r s ütdíámetrusquadrati
adfuam coftam > fecundum quàm habitudinem
dandjiîntduô ahguli. Defcribo femïcirculum a
<
b e,ô£ fit d centrurnttrahob d t fie, quôd d f dupla
\ fitlÔgitudine ad d bterit b Fpitres iemidiametrk
c] Etâpbndà b traho æquidiilântem ad a c perju
primi Euclidis, quæ fît g b indefiniræ quantitatis,,
Quia p q &r s fîmul,minores funt arc’U qùadrantis(fi enim maiores eífent , femendæ efîeht partes
aliquotæ minores areu quadratic) fîgno æquales
in g h,fi¿ fît b kut p q»&b i ut r s.Traho fi & f k,et
ubi circumferentiam fecât pono 1 Qt 'm:é¿ â pun/
dis 1fie m per n.primi EuClidis,èduco perpendi­
culares fuper db>quæfîntl h&m o.Eftmanifeftum perfecundàm propofidone fuperïùs adíedam,femiarcft b m æquaiem élTe redæ b k : quia
per propoÎîtionêârtiSjb m ad o m fehabet, ut ter
. ... .
.
dbadbisdbcumdoiîgirurbm àdomfehabet,
ficut b f ad o ESed b kad o m fe babeffîcütb f ad o f/atione orthogoniorum fîmiliS
fb kfi¿ fo m.ïgitur per pquinti Euchdis,b kæquahs erit b tnfemiatcui. Eadêquippe ratióne erit i b,aequalis femíaítui b LNârn b Ifemïarcus ad 1 n femicfaordam'fe habétjictit b fad n f,fimilitef b i ad nlrationëotthôgoniorum fîmilium.Vnde côftat,
bmadblfehabereJicutbkadbfrationeæqualitatis.Trsho dl &dmteft manife*
ftum pèrultimamfextiEuclidis^ngulum rrid b fe habere ad angulum b d Ijficut ar­
cum tri b ad arcum bdgttur angulus md bad angulum b deerit fictif kb ad b i,fiue
p qad r s ¿uidelícec ut diámetros quadrati adfuam coftam,quôdfuitdemonftraiv
dum.Et ita d e quibufcuncp datis fieri potent*

7 Qu?

habitudo femidiametri ad feniidiarnetrum minus fagittay8¿c,

ïftüd córoíarium eft facílóNam éxcèfîlis quo chorda excedit duaS tertias ïùi ar­
cus,eft feniidiametrus minus fagitta. Ideo tertia arcus ad illum excefium erit,utfemidiametrus ád femidiametrum minus fagitta*

8 Chorda partís áíiqüo t¿d a ti arcus afsignàre3putâ tuuisex icientiasSôCà
Ç Chórdam medietatis arcus afsighare eft facile * Vtfitdeícríptüsfemícírculus
abCi&fítglichórdá quadrandsftraho âcentro d,per medietatem chordæ di b: erit
b h árcus æqualis b
erstmédiétasarcus g b h, trahe chordam arcus b h,fichabes quód quaèris. Sêd fi uis habere excefium,quo chorda duás tertias arcus excedit:
do rëdam kl æquaiem ârcüi Quadrantis modo præmifio, ô£ fit b 1 medietàs 3 quam
diuido péf ii. fexti Euclidis írt tres partes æqùaies, & düas tertias fubtraho â chor­
da arcus b h i refidiiüm erit quæfîtum. At chordæ partium aliquo tarum diffiefid
inuenifi poterunt,nífi Íuppofíta díuifiónéafcüs inquorlibetpartes.Ideô recurren­
dum erit ad fecundam partem corolarij fecSdæ propófitiónis a nobis àdiedæ^nan*
notationibus primi córólarfj. Vt fi petatur chorda tertiæ partís arcus quadrántis,in~

uenío modo præmiiTo re clam æquaiem arcui quadrantis quæ fit kl¿quíperii;fexti
Ëudidii.

Pcrfcûiohë.

uü

Eu elidis díuído in tres partes æqualc s, per pun efts
' m6¿n.Erítm n una tertia,& erit b ñxquálísmbí
trahofm &f n,& ubi fecàntarciim quadrantis pck
hoo & q,trabo o p q. Erit rtianifeftu per primum
corolarium,o b q arcum elle ad o q dwtdam,ficut
bf ad p f.Etcüm ifti trianguli mfn& o f.qfintæ*
quíanguli,fímiliceróCortbogoñtjfb n & f pangi­
tur ficut b f adp £,ita b nad pq perJexci Eucli»
dis.Similiter & m b ad o p eriqficut b n ad o q, qa
inuicemæquaks.Igitur per ^.quinti Euclidis, erit
m n ad o q,ficut b n ad p q,& ex confeq-uenti ficut
b fad p f, utinconfimilibusiamfæpedicftum efk
Vndé per ^quinti Euclidis,m n æquâhs erit arcui
o b q:& ex confequenti,o qeft churda tertiæ par*
tis arcus qnadrantis,& erit arcus quadratis intres
partesxqualesdiuifusjficut k 1..reda fibi æqualis*.
Quod fi uolueris habere excefium o q fuper duas
tertias arcus,cjuiexceffus dicitur femidiametrus
minus fagiita : diuide iterum m n in tres parteé æ/
dûaîes,per ii.féxti Euclidis,fubtrabe duas tertias de o q,8¿ habebis quatfîtum* Et irá
dicendum eft dé omnibus partibus aliquot!s arcus*

in bn

I

í> Si tres femidiametri minus fagitta fuerint triple ad chordam : erit ar¿
¿usutícmídianíeten&Ci

1

î

V ____

_________

iff ïftud corbîarium taeftu eftjnex-, planatione propofúipílís arris. Sit
¡¿itura bcorthogonius hexagon^
fimíjíter a b:d:erit triangulus a d c
quilaterus,uci in explanatione ípíá
eft dítftum.Fácíp á d ÔC a cindéfini^
tæquàmitatis,&rigno in a c â' a ci
y
*n
indefîniræ quantitatis bis a c,& fint
csÔ£si,fi'militerd p
pli: traho H
i,erit ahi triangulus æquilaterus,
ficut a d c. Rurfus cX a d deferibo at
\ b
çum detj quierit arcus hexagoni:
continuo a b ufq? arcum,ent b e fa*
giùa. Deinde í igno ín p h
s(
æquaiem a b,& fint p f &C s g,traho‘
a
f g.Eft manifeftum,£ i ad a g efle,ut
(font tres kmidíametfíád tres femídíámetros minus fagitta chordæ hexagoni : quia
erit uta da e&ac fímufad ad ab
acfiínuLQuareperprimumco.ro!arium,érítá
í ada g,ficut de c ad d c Rus fus deferí bo ex a f arcum f I gj&.continiio a e ufcp arcum
quæ fit a l,8¿ubífec.at h i pono k.Quia arcus fl g ad f g fe habet,(1 ut dec add ç
(cumfintarcus fimiks)erit H g æqualis h i,per 9.quinti Euclídis«Nam ficut de ec ad
dc,ita h i ad fg:cum f g æqialis fit a g,eô quod a fg triangulus fit xquilaterus. ígiti. r
ficut fl g ad f g,tta h i ad f g.Ideô f 1 g æqualis erit h i.Rurfùs quia f g eft æqualis
a g,erit tg æqualis a d,a b, «Tac fi nulVndecumaki&abç íintorthogoñíffimiz
Ies:eritper4.fextiEucKdis,akadab,ficut ai ad ac/îmiIiterÔCficut a h,ad ad- Igiturficut a i ad a c eft longitudine tripla îita ak ad ab,£V a h ad ád. Èc ex confe*
quenti* a fi,a k,ó¿ a i fimul per luquintiEuclidis,érunt triplæ ad a d,a b,S¿ a c iimuk
et (¡militer fimuïtriplæ erunt ad fg,quia æqualis a d,a b & a c iïmul.Patet igitpr quo*
modo a h,ak,5f a i quæ font tres femidiamétriminus fagitta,triplæ (untad cher/
, ■ '
dàni

1141

Dc Mathematica

4amFg:#auomodo arcus Flg,aequaliseft femidiametro a i uel a Iv quia æqualis
probatus eft lineae h i,quæ aequalis eft a i uel a h.Et eodem modo monftratum eft in
explanatione propofiuonis artis»

10

Sí fuerint duplæad chordám,arcusfe habebítinproportione,

< Hoc eft fí tres fcmidíametriminus fagitta,fuerint duplæad chordam-arcus fe ha
bebitin proporcione fefqüaltera ad femtdiámetrum»ReHima tur figura præcedentis
corplárífVbí confiât d pæqualèmefle á djfimifiter es æqualem ¿flea c: traho pn sj
erit a p s triàngulüs æqutlaterus ut de fe confiât,# erunt i ft i duo ortho jgontj a b cs #
ans fi miles,quia æqui anguliJgitur per 4-fexti Euclidis,ficut a s ad á c eft longitud!
ne dupla,icá a dad a b longitudine erit dupîa:fimiîiter a p ad a d»Vnde per ij.quinri
Euclidis,a p,a n,#àsfimuhada d,a b,#acfimuI,duplæ€runt»Quare etiam duplae
erunt àd f g,quæxqualis èft a d,à b # à c fimul» Patet igitur quomodo a p, a n,# a s
quæ funt tres femidiametriminus fagitta,d upîæfiant ad f g chordam;# quomodo f
Ígarcus,éftfefqualteradasfemidiametrum.Namcuma i fit æqualis arcuifl g,eft
mariifeftum à i ad a t fefqualteram eflelongitudinecums i æqualis fit es,uel a c»
quod idem eft.Paret igitur corolarium;

11 Tres femidianieirîfiinëmediuniprôpOrtionaleinter tres femidianwS#
tros, minus fagitta & femicirculum»
Refumatur figura penujtimi
' roiartj,#per lo.fexti Euclidis fitaft
ai i, a g’data a t certiacontinuepro/
portionalis : figno æqUàiem iri abs
qux fit a q,traho q t,# ex a q deleri*
bo arcu q r t.Dico a f,a g # f g quae
funt 1res femidiametri,efle medium
proportionale inters f,a o,a g quae
funt tres femidiametri minus iagit
ta: # f 1 g ter,quæ eft medietas cn>
cumferentiæ circuli, cuius a geftfé*
midiametrusPatecfictnam a g eft
media proportionalis ínter a i#a
fimiliter f g inter h i # q t,itidem a f
inter a h # a q. Vnde patet per i
quinti EuclfdiSjquodtHa latera trianguli a h ifi habent ad tria latera tríanguliáíg¿
ficutipfa tria latera trianguliafg,adtrialatera trianguli a q t:# ex côfequ enti, tríala
tera trianguli a F gfimuqmedia proportionalia erunt inter tria latera trianguli ahí
íim uf# tria latera trianguli a f g fimutSecundô patet,f g aequalem efle arcui q rf*
nam ficut hi ad fg,ita fg ad qt.Sed hi ad fgeft,ficut arcus hexagoni flgad enor*
damtquaref g ád q t erit,ut arcus hexagoni q r t ad chorda.Tertio patet,quôd ficuta
fi,a le #a i triplæ funt ad fg:ita a f,a ó # a g triplae erunt ad q r.Nam habitudo a h,ak
# ai fe fiaBet ad f g,ut tres femidiametri minus fagitta hexagoni ad chordam,cuius
ircus eft ut uria femidiametrora.Ita a f, a o # a g fe haben t fim ul ad q r,ut tres ícmídíi
rhetri mirius fagitta hexagoni ád chordam,cuius arcus eft ut una femidiametrotuhi
quare inter ipfa s eft eadem habitudo.Et excôiêqUenti a F,a o # a gadqt funttriplç::
ficut a h,a k # a i ad f g Ex quo pateta f,a o #agfimul,æquales efle tribus lateribus
trianguli a q tfimul.Igitur ficut tria latera trianguli a f g,media funt proportionalia
fimul fumpta,inter latera trianguli a h i etiâ fimul fumpta,# latera trianguli aqrfi*
mul iumptaiitaipfalatera tnaguliafg fimul fumpta, media erut proportionalia iri«
ter a f,a o,a g fimul fümptâfquæ aquantur tribus lateribus trianguli a q t fimul fum*
ptis)#latera trianguli à h i fumpta fimuLEx qüo patet propofitu ííc.Ná a f a g #f
g,tresfüntfemtdiamétri,#áf,ao#ag,funtíjdem tres femidiametri minus fagitta^
Sçcria làcçfà trfcngtili a h i,funt medietas circumierentix tireulí¿cuius a g éft femidi*

metras*

Pcrfeftióric;

luj

fhetrus Nam quodlibet aquatur, arcui fl g,qui arcus hexago fli eft,& pa rs fexta círz
cumferentie circuli .Modo tres fextx,medietatem faciunt circumferentia';! gïturr tres
femidiametri fcilicet a fia g ÔÇ fg,funt medium proportionate,ínter tre&í&nidía me­
tros minus fagitta,fcilicet a fiao & a g,S< medietatem circumferéritiæcirculifcilicetah,aí&hífimuEPatetígíturcorolaríunn

12

Sí tres femidiametri mi nus fagitta fuerint muïtiplices>&c:

Ex nono corolario 8¿ decimo eft notumràd quas chordas tres femidiametri mi.
nusfagittafiatmultipliçes.Naminnonodatæfant tres femidiametri minus fagit<
ta ad chordam hexagoni triplæ:S< in decimo ad eandem chordam hexagoni, datae
funt tres femidiametri minus fagittæ duplæ.Iam dicit præfens co rola ri íí, quód proportíonabiliter tres femidiametri minus fagitta dabiles funt,quç ád chordam dode
cagoní f cuius chordæarcuSjmedietas eft arcus hexagoni) fine triplæÔ£dupîæ. Et
quicquid accidit chordae hexagoni,accidit 0¿ chordæ dodecagohi,⣠chordae cuíuC
libet partís ah'quocæarcçis hexagonales quodarcus dodecagon! ericut feniidiamez
ter,fi ties femidiametri minus fagiftafiiermctriplx ad chordam* Ec idem arcus erít
Ipfqualter longitudine ad femidiametrum,fi tres femidiametri minus iagitra fuerint
duplæ ad chordam ipfius a reus,procedendo ^er omnía uti exprçÎTum eft d e arcu he
Xagoíií. Sic ígítur f I g arcus dodecagorfeqaí &medietas eft arcus hexdgoni ut di ¿
dam eft.Vndèa f a g.erunt chordæ arcus fiexagoni,cuius fl
. gerit medietas,cum fint ut latus hexagoni ínferibendí círculo.
iL Sí t ígítur a hada fiqt a reus hexagoni ad chordam,fimiliter,a i a d
h
a gteríc a i dupla longitudine ad arcum fíg.Ruríus fît a p uela n
k
medietas de a fifiue de a h:er/t a p æqualis arcui f I g.Ditiído a p
fimiliter a n,peri.i.fexti Euclidis j'n tres partes æquales ¡jet pmi.
¿ta djc,e,m:t.ra.h„o np,em,6¿ d c: fimiliter traho redam a centro
á ád arcum fl g, per medietatem ch ord g fe fcilicet a k 1,S¿ ubi feo
cat n p,e m, & d c, pono o q,
k Eft mamfeftum per fecundam
fextiEuclídíSjfgjn
dc,efieaequidiftantes*ide0 per fe*
«Ï
eundam partem ¿oprimí Euclidís.eruptequíatiguliomnes íftí
/
orth.ogontj a bc.aqm,ó¿¿.o p,S¿ ali) exoppofito pariter. Quo
fîtjUt ficut a p ad a c eft tripla,ira a o ad a bftlmilíter añada d:ô£
exconfequenti ap,anâ£aofîmufiad ad,ab S<aç fimul,funt
triplæ per/?«qa inti Euclidis. Et cum f g ç,horda fi tue a d,a b
cv fimufiad
hal?et aa p
fiue fi igaLtuSjUtui
Ig arcus/ïçut tres
femjdiame/
numijou quas fe
lyuaun
j-> .lut
m-j zcitl
iríadftesfemídíametrosminusfagittaíconftat an^a o8¿a p,triplas effe ad f g ch orçjam -Et ideó arcus, chordæ f g,fcilicet fl, g,eft q t femidiameter fcilicet a pÆx hoc co/
ñat corolaríum» Nam ficut tresfemidiametri minusfegitta^anturtriplæadcfcp'rdam hexagoni,cuius arcus eft ut femidiametertita ad fhordam medietatis arcus he­
xagoni,quæ eft chorda arçus dodecagoní,dantur tres femidiametri minus fagitta
iriplæad chordám,cuius a reus eft utfemidnmèter.Rurfus a m dupla eft ad a c,iinw
liter a qad á b,& a é ad a df quare a e,a q S¿ a m fimul,duplæ font ad a d,a b áf a c:6¿ ex
çônfequentfichordæfg.ldeô f 1 garcus,fîuea pfquodidem eftjexhypothefieft fef
¡quaker a m femidiametro. Vnde dantur ad f g chordam dodecagoni,tres femidiaz
¿netrí minusfegitta fciliceta e,a q am duplæ,cuius chôrdæarcus, eft fefquafcer
ad femídíametrum,ficut datum eft in hexagono.tft ita dicendum eft de partibus ali

i

quotis arctfs hexagonijUti de medietate iam expreflum eft.Patet corplarium.

Tria latera trigoni æquiktcri erunt ut circumferentia. 8l'c.
Reda à centro ad medium lateris dqtfta,-e¿}c prima triton i, quæ eft £á’rs tertia rq*1
Mæ duâæ ab angulo ad medietatem latens oppofiti, ut didam eft in principio an?
notationum Geometricarum tranirnutationum » Refumatur figura nohíéorolarqA
Didum eft a k ad ab longitudine elfe triplam: quare ab erit prima trigonfieiwsuefó fecunda ¿rit b lqquæ temper eft longitudine dupla ad primam?utfæpe didhjíW
ij

1144

Dc Mathematica

eft Ideo circulus trígono æquiiaîe^
ro circumfcriptus,ad infcriptft eft
quadruplus. Etiam didum eft a g
contíneread,a ba c fimuheteum
a c fit tèrtiide a í,fimílíter a d certía
dea hícoriftat a g ton tiñere tertiam
partem duorumlaterum ¡ín a d & *
c.Nam fi a h & a i fimul fungantur,
fiâtes una linea ex ípíis i erít tertia
pars ípfius lineæ a d & a c fimut U
deô dicuntur una tertia»dudrum1a
terum trigdni æquilateri a Ii i.Continetigitur a ¿unám terciamdubrumlaferumtrfgoni a h i, & prima
ípfius trigoni qua* eft gqualis redg,
dùdxâ centro trigohiad medium
latus.Eritenim tertia duorum late/
rum a s,S¿ prima trigoni s g.Rurius
fit a m medietas de a g, ex qua de/
feribo circulum continuo ma ufep
circumferentiam,& fia t m a merit m n æqualis a g. Vnde dico circumferentiam cir­
culi m n^aequalem eftetríbus lateribus trigoni a h freo quod díame trus èft, ut tertia
duorum laterum ípfius trigoní,cum reefta duda â centro irigôni ad medium latería
ípfius trígdní,quaeáicítufpríifiá trígoní.Patetínamút dfiftum eft tn dé Geometric®
tranfmutatíqnibus/íédt íéíiabentdiametrídrculorum,tta 6( -circumferenti^cuius
propofitíonís demOnQracíó^péneéádemeñcum eaquáab Eucíidé demonftrátur
fecunda duôdecimi,quæeftdelnbitudiné circulorum ádinuicem JBx quo confia^
circumferentiam circuli cuius a g eritièmidiamèrrus,adcircùlum cuius a m èritfemídíametruSjéfie duplam Ion gítudine,ficut a g ad a m eft dupla longitudine. Rurfus arcus H g,eft pars fexta circumferentia circuli cuius a g erit femidiametrus,qui
arcus(utfupponitur)æqualiseftreâæ h i: erunt igitur tria latera trigoni a h i3uttres
fextæ circuli illius,cuius a geritfemidiametrus ♦ Er ex confeqtiénrí,éircumferéntia
circuli,cuius a g erit femidtametrustdupla erit ad tria lateraàigèni a h i, dupla fimiliter ad circumferentiam circulqcuius a m eft femidiametus. Igitur per fecundam
partent /.quintiEuclidis,eric circumferentia circuli
èuius a m eft femidiàmetrus3æquàlistribus latería
bus trigófii a fii.quôd fuit probandum.
14 Si'à centro tres lineg ducàntàr, unà per
principium chord g quadrantis aüi minoris
arcus,alia £er niediSjtehia per finé,qu^ &c>
iff Refumatur præmifsi corolarij figurattraho o t
m chordam,quæ erit hexagoni chorda,fúntenirrt^
qm 6¿fl g,fimílíter de c arcus fimi les, per definitio­
nem fimilium arcuum. Vnde ficut ad c uel a f g trl/
anguli funt tequilaterí,ítá a ó mt cum ètiam notùt®
fit,femidiametrum circuliefieutlatushexagoni ei­
dem circulo infcríbéndi.Ruríusper 4. fexti Eucli/
disant fgadom,ficut a g ad a mtquare fg dupla
longitudine eritâdom5ficuta gad a m,uelaf ad ao*
Vnde a f,a g f g aequabunturcircumferentia he>
xágoni circulo infcribendi,cu fexcuplæfint ad o mEt ád o m fcxcùplæ pariter erunt iftæ tres fimuljciO
cetah¿

Perle&ione-

iUî

ceta h,a k&a fccurtf per nonüm,corolarium,didæ fint triplae ad f g chordam, 3¿ ideo
æqaalesaf?a g ÔCf gfimul. Vndeillam tenent habitudinem ad o tn chordam, quam
circumferentia circuli ad arcum o q m: Modo illarum tria una, per principium chor=
dæ à centro edu&a tranfit, ut eft a hi fecunda per medium fcilícet a k, ÔC tertia per fi/
nem fcilícet a í:6¿ terminantur ín linea h i,quæ eft æquidiftans chorda;o m,per fecSdamfexti Euclidis,cum ah equalis fit a i,fimílíter a o aqualis fit am.Ideo ficùt à o ad
o h jtaamad oluerit igitur h i æquidiftâs chordæ o m» Dicit igit de Cufa,quód a h
tríplicata^quabítur circumferentis: circuliÆt hoc confiât per præmiiïumcorolarium,per quod probatum eft, a h,a is& h i ûrnul, aquales effe circumferentiae circuit
Patet corolaríunh

*5

Arcus æqualis tribils quartis diametri, excedit chorda fuam in,
Intellige in medietate fagittæ choidæ,cuius arcus iimilis eft. Re fumatur figura 9 ,

corolarq. defcribp fupêrchordam p ns,arcum
pos. erunt arcusfl g 6¿ pos fíne decíímiles,
quía æquos capiunt angulos, Vnde quia a i «/
qualíseftf lgarcui,Ôdeftuttresquarfædiame
trí circuli cuius femidiameter eríta bfcum per
10* corolaríutn a i ad a s fefquaítera fit} ideo f
1 g arcus aequalis a i excedi t ch ordam fuam, fci
h'cetfgjinmedietarefagittæchordçpnsjqug
eftno.Patetmam acexceditabinbejquarea
b
squæ eftdupla.adac longitudine^excedet ab
bis, fiue a n (quod idem eft)in bis b e.Et excef*
fus a s fuper a n, eft n oterit igitur n olongitudine dupla adb e. Et cum a i æqualis f 1 gexce
dat a g «qualem f g ín folum g i,quæ eft æqualis b e(ut ditftum eft)nam $ g eft æqualis
a e: &si æqualis a ete*it igitg i æqualisb e:Ideo coftat3h i fiue f 1 g,excedere f g chor*
damfuam,inmedietate fagittæ chordæ p n s. Nam medietas den o, eft ut g i fiue b e,
quod idemeft,Patet corolarium.

» /
y.
g

a*

Diameter circuli, eft æqualis duabus tertrjs laterum trigo ni ifoperim€
tri, & femidiametro circuli cid em trígono inferi p tí, &c,
^flftud penitus idem prætendit,quodïj.corolarium.Nam in t;.corolario didumeft,
quôd tria latera trigoni æquilateri : erunt ut circumferentia circuli ,cuius diameter eft
pars tertia duorum laterum, ÔC lineæ redæ dudæ à centro trigoni ad medium late*
ris- Modo pars tertia duorum laterum, æquatur duabus tertrjs laterum fiue unius la teris,fi*
militer reda duda âcentro trigoni admedi/
um lateris,eft femidiameter circuli trigono in/
fcribendi: ex quo patet coincidentia horum
duorum corolarioru. Refumatur figura s>.co,
rolarrj5dicftum eftibidem a h,a i,& h i fitnultg/
quari circumferentiæcirculi m n, quia díame*
tins mn (cum fit æqualis a g) continet a s,quæ
eft tertia duorum laterum, &s g quæ æqualis
a b primæ fcilícet trigoni. Modo hicdicitur*
quia trigonus a h i ifoperimeter eftcirculo m
n,eritm nutas,quæ facit duas tertiasde a ila/
teris trigoni a h i, cum sg quæéftfemidiame/
trus circuli eidem trigono infcribendi. Pa/
tetcorolarium,
OOo
ExceíTus

ií4tf

De mathematica

17 ExecffusíeniicirculiruperduaschDrdasquádrantJB>tftütcw:eítut
diametri quadrathæqualis tèrtiæ partí eius fuper fuàm coftâm, &C.
qfPer femicirculumintelligit medietatem cítcuferentiaecirculí. Stt a b corthogonia
f
e us quadrati i erica c ter, hoc eft tripla ad a c longitudine ada
"...... . . n
c bis cum a b fimul, ut arcus quadrantis ad chordam per prfc
Xmumcorolarium: cum habitudo a c ter ada c bis cum a bit/
mul,fítuttresfemidíatnecriadtresfemidiametros,minusrar
V
5 gïtta chordæquadrantis» Sitmfuper a e longitudine dupla
>4 ad a b, a purido b per j. primi Euclidis trabo æquidix
(lantern ad b c «qualem a t, âi fttef « continuo a cui>
X mf,claudet orthogonium quadrati a e f. Vnde ter à F, Faciel
U femicirculum fiue medietatem circumferentis circuli : cuius
arcus quadrantis erit ter a c,chorda uerô bis a c cum a b fimul. Et ficut a f terfacit da
os arcus quadrantis, ita a this cum a e faciet duas chordas quadrantis: eft enim una
chorda,bis a c cum a b. Duæ igitur chordae erunt ouatera c» ucut eft bis a f, Ôi bis a bt
utieft (èmel a e.Exquo conftat,eundem rífeexceHum arcus quadrantis fuper-chorx
dam,âf (emicirculi fuper duas chordas quadrantis deno mina cionejquiautrobicp ex
ceflus dicítexceífüs tertis partís, uel iemidrculi, uel arcus quadratis fùper coftâ qua
dratfc cuius ipfa tertia pa rs d ia me t rus erit. Pa ter: figno in a c æqualc a b, &' ft t a d: erit
de exceflûs arcus quadrantis fuper chordam. Et cum a c fit diameter quadrati, cuius
abeftcofta, SC fimiliter a cfit pars tertia arcus quadrantis: confiât cd efleexcefliim
diametri quadrati, squalis tertiae parci arcus quadrantis fuper fuam coftam. Simili­
ter in a f ligno æqualem a e fit a g,er<t f gexceflûsmedietatis circumferentis circuli
fuper duas chordas quadrantis. Si enim ad bis a f cum a e,adderetur fg, fieret ter a fc
quaref gerit exceflûs medietatis circumferentiae circuli fuper duas chordas quadri
tis-Eccum a f fie diámetros quadrati, cuius a eeritcofta, fi militer cumfit tertiapan
medietatis circumferenriaecirculí:conftat exceifum medietatis circumferentiae cir­
culi fuper duas chordas quadrantis, efle ut exceffus quadrati squalis tertiae parti me­
dietatis circuferentiæ circulifut eft a f) fu per fuam coftâ,fciliceta e.Patct corolarios

ig

Valor trium diametrorum circuli ad fuam drcumferentiam,&c»

fl'Qufa tres diametri dicuntur effe ut radix de 4.de

de 12. necefle efthastres cfia

metros diutias efle intres continue proy
potionales Nam ficutfchabentradices
adinuicemjta SC earum potcftates in proporcionalitate (t habebunuhoc eft, fira/1
dices fuerint cotinucproportionales,ita
& earum poteftates, hoc eft quadrata ra/
dicum. Si uero dtflundx fuerint radices
proportionales, ita& poteftates earum»
Modo cum ji. n. & 4 ♦ lint numeri contt>
nue proporcionales tita eorum radices fi
•fsignabiles forent in quantftat e difereta»
continue proportionales effent. In quantirare uerô continua eft id facile.uidere»
Radix quippe de 4. eft 1. SC radix de 5^. eft
<. qui funt duo extrema : ex quorum du *
du in inuicem, producitur poteftas medq
(cïlicet u.lgitur lineæ quæ erunt poteftate
ut 4.12 -ÔÉ j tf.erunt continue proportions*
Ies?per îtf. fexci Euclidis 1 Refumacur figu­
es u.corolartj. Eft mantfeftum pers« corolarmnr.a h,a k,âf a «squales effe a f> g,ô£
fg<Et cum m n squalis fít a g:erut a b#a kSÇ a i fimul tripi* ad m n diametrum circuíí;
circum/

Pcrféítione-

11*7

circuferetia uerô circuli aquatur trib.laterib. trigoni a h t,pcr corolarium.Rurfus
continuo a i ufqj o, fíe quód o i «qualis fit k
i,medietati fciiicet de h i,& ponatur a i lon­
gitudine 4.erit o i longitudine 2.8¿ a o longt
tudine fex* Rurfus quia a i logitudine 4*.ent
poteftate * & a k poteftate 12 * per n ,deci/
mi quarti Euclidis.Quód fie patettnâ k i erit
logitudine ¿.& poteftate 4: depto,quadra/
to de ki a poteftate dea f,refidu5 erit 12.
tanta erit poteftas de ak> cum per 4^. primi
Euclidis } a i Contineat poteftates fiue qua/
drata de a k & ki fimul. Rurfus a o quia lon
gitudine tf.erit poteftate . Vnde a k erit
media proportionalis ínter a o et o i,cum re
flangulum quod fubao8£oicÔtinetur,æquale fit quadrato a k,ut de fe conftaLEt a o
cu o i eft, ut a h a i fimul: igit a o eft o i & a
kftmul, aquatur tribus diametris circulim
n,quia aequantur a h,a k QC a i fimuL Ex quo
confiât ter m n,diuifam efle in radicem de
4»per o i,in radicem dejtf.per a o3 & in radicem de 12.per a k. Rurfus cum a i fit 4.erit
a h,a i,ô£ h i fimul longitudine 12. Quare & circumferentia circuli, quæ sequatur iftis
tribus a h,ai&h i fimul. Rede didumeft.igitur ter mn ad circumferentiam circuliefle5utradixde 4. cumradicede j^ec radice deiz.ad n.fiue ad radicem dei48.quod
idem eft.Patetcorolarium.

Scientia chordatiim nunc extatperfecfte adinuenta, 8fc.
Dicit habitudines chordarum quoteunép graduum, ad fuos arcus nunc cognitas
efle, fiuefint commeníurabtlés fiue incommenfurabiles : eô quôd habitudinem
dicat arcus quadrantis ÓC minoris ad chordam per primumcorolarium efle, ut, tres fe
midiametri ad tres femidimetros minus fagitta chordae illius arcus.Patetcorolariu»

o

Scientia quadrature? circuli fuum finem fortita exiftic.

Nam’ habita reefta quæ fit arcui quadrantis aequalis per præmifla, fi inter tpfatrt
redam & diametrum circuli unum medium proportionale recipiatur, perp.fexti
Euclidis, erit illud medium proportionale latus quadrati circulo aequalis,cum mul/
tiplicatio diametri in quartam partem circumferentia: , conftituat paralellogram/
mum circulo «qualem 5 ut diâum eft in de Mathematicis complementis . Patei /
corolarium.
21

Secundum datam linearuhabitudinem fiuecommenfurabilin,

4fEx 12 Jexti Euclidis jdiuiderelineam redam fecundum habitudinem datarum, eft
manifeftum. Et ex annotacionibusfexti corolarijjineam curuam fecundum habitudinedatarSdiuidereeftfacile. Superficies i eide curuasper eafdem annotationes, fe/
eundum habitudinem datarum diuídere eft manifeftum. Nam ad diuifionem curua/
rum linearum, díüifio fequitur curuarum fuperficierum: cum in eodem circulo an­
guli fupra centrufper ultimam fexti Euclidis) proportione teneant quaarcus,angu
ios fufcipiente&adinuicem tenent. Non folum angulí,uerumQ¿ fuperficies (qua?di­
cuntur fedores circuli) habitudinem tenent quam arcus ad arcum >Patet:fitdefcri/
ptus femicirculus e b f.Sit b c arcus ad b d arcumjuc diámetros quadrati ad fuam co/
ftam:eritper ultimam fextiEuclidis, b a c angulus angulo d a b ut diámetros quadra
d ad fuam coftam . Etiam dico fuperficiem a b c, fuperficiei a d b effert diametrus
OOo *
quadrati

1148

De Mathèmatica

quadrati ad ftiâtil coftam , fcilicet ut b c arcus ad b d arcum» Patel: fie : fit t h æquafe
f* -<*
1 J A< AU L ZTF
Lu
curuæ b
c,[¿militer
b g æqualis b d,fic quod g h
£
contingat femicirculum in pundob. Traho a
h SC a gierfíc portiones redilineæ,çqùales cur
uife portionibus , per primam fecundi cap* ueí
per 4. eiufdem cap.de Geometricis tranfmuta/
tioníbus.Nam per^ipfius cap.mUtiplícatíea
b in medietatem b g, re dan gul am deferibk ae­
qualem portioni a b c : & redangula fub a b Sí
b h,dupla erit redângulæ fub a b & medierats
b h per primamfexti Euclidis.Similiter redan
gula fub a b & b gdupla erit triangulo a bh,per 4æprimi Euclidis.Igitur per ?.quinti
EuclidiSjtrianguïus a b h æquaïis erit redangulæ fub a b & medietateb h: & ex con(equenti,triangulus a bh æqualis erit portioni a bc.Eodem modo dicendum eft dea
à bporcione,quaeeft aequalis triangulo abg.Sed per primam fextiEuclidis,ficut bft
adb g,ita triangulus a b h triangulo a b g.quod eft propofitum.Nam b h adb g fe ha
betur diametros quadrati ad fuam codant cum b h fit xqualis b c, Sib g æqualis b d
Utfupponitut. Quomodo aeto circuli aut aliae fuperficies recftx dentur in habitudi­
ne datarum,hoc li quídd córiftát ex dertlonftratione 2 j.fexti Eucltdisdcilicet recipient
do unum medium proportionale iriter datas, & ex medio cum una datarum defert*
bendo duos circulos,aut iupCr quamlibet polygonias fimilesdefcribendoxfetua/
bum ram polygoniçquàm circuli proportionem,quam dat£ferüabunt,radone,pro
portionis duplicata Sí uerô corpora fphærica uel angularia uelis date fecundum ha
birudirtem duarum datarum, inter datas duo recipe medía continúe proportionalia.,
per tertium præmiftum Geometricarum tranimutationurri, &fuper unam datarum
& fuper proximum fibi medium fabrica corpora fimilia> & illam feruabunt propos
jionem quam datærede.radoneproportionistriplicatæ Et hæc fatis did pofiimt ex
tertio capitulo libri de Geometricis tranfmutaúonibus'Patet.corolaríumi
/iIVUI.AA

Lu

Dhuc ex coincidentia minimae tontingéntiæ 8Cminimi árcüs pró
portionem recipio,quæeft talis. Seponitur fecundum Utus ortho*
gonq femidiameter circuli, & tertiulineacontingens, ucleconuer*
'sb,etdefcriptus fuerit circulusi quae erit habitudo contingentis ad arcum*
qui cadit intra orthogonium, illa 8i
redae atque curuaefuperficierum.Vt
£
fi orthogonius,fueíit a b c, & b c con­
tingens, &a b femidiameter circuli
deferipti, cuius b d portio cadit intra
orthogonium, quae eft b c ad b d ha«
bítudo, illa eft a b c red æ fuperficieí*
adabd curuamfuperficiê.Probatio
a
huius eft: qùiacum fie fît ín mínimo
c[ G dàripoffet, igitur & in omnib.cùius nohrèferat, u*
r trumorthogoniusfîtmaximusannon.
2 Datam fuperficiem ex arcu & feétoíibus cotiftiá
tutam,ín orthogonium refolueretVt fît a b c, refolua^
tur b c arcus in redam quæ fit b d, & claudatur ortho
goníusperad. Etitahabes ( fiue b d fit ad circumfer
rentiam

A

Pcrfcdione

1149

rentiam proporcionabais fiue non ) quomodo in redam fuperficiem
redigatur . Et habes quomodo círculumín orthogonium refoluís, & de*
mum in quadratum.
5 Datam fuperficiem redam in portionem reibjuere . Ex præmiifa
patet, fi eft orthogonius quomodo hoc fiat : fi non eft, redigatur in or*
thogoniúrm
4 Abfcífiones ex chorda & arcu in redas & circulares refoluere, de
fe patent.
5 Abfcifidnem fphæræ habí tudocuruæfuper ficici ad kdam bafis eft,
ut lineæ de Zenith ad centrum bafis, cum femidíametró bafis ad ipfam fe*
midiametrum.Patet quia iri mínima abfcífióne ubi reda fuperficies coirici
dit cum curua, Zénith cum centrojita eft Jdeo & de omnibus.
é Güfua fuperficies medietatis fphær£,èït dupla ad redam circuli bafis.
7 Dàiani curuam fphæræ fuperficiem iri redam refoluere, circularem
6 redilinealem.
. ,
8 Sphæfarri iri cubum, & cubum in fphæram re Coluere.
,
Simili môdo ínalrjscuruís fuperficíebus ad mínima refpícíendo habí*
tudínes elícc. Ét quícquíd fcibile efthumanitusiriMathemáticiSjmea fen
tentia hac uia requiritur;
' ■

'

-

■

■-

'

■ ■■ ■

■ "

. * i

■

Annotationes Omnífan¿H.

r Sí ponatur fecundum latus orthogoníj femidíámetercírculí.&fc>
^Eñinanifeña ex ul timo corolarío,eó quód per ipfumcorolarium didum eft fine
k
c. • •• pereíus demonñratíoíiem,fi bé reda æqualis fuerit bdcur
uæ,ôi tra da a e:er í t a b d por tio3aeqnalís triangulo a b e. Et
ultrajCUin altitudo ábcíet abe triangulorum una fit,fcifi/
Z/d
cetabí eritmaíortríangüíuá miriori, ficut b cad be longi/
tudine,per primam fexti Euclidis. Ex quo confiât, abc reZZ
dam fuperficíem fe habéread a b d curuatn fuperficiem : fi/
„
cutb cad b dlongitudÍQ^.Próbationem huius dicit,quia fie
eft inminimo orthogonio, ubi fcilicet línea contingentiæ;
ôicurua coincidunt* Potius uídet quia ttá eft de omnibus medijs orthogonrjsîidec?
& de maximo & mini mo orthogonio ita erit.

2

Datarri fuperficiem ex areu & fedoribus conftitutam»
in orihbgoniunb&c,
’>

^fHxcexpræmiiïanotaeft.Namcumbdfupponaturçqüa
---- “T/’ lis b c: erit reda fuperficies a b d équalis eu ruæ ex areu b c et
fedoribus a b 6¿a c conftitutæ Quomodo trigonus ín qua*
dratumrefoluatur,dócet ultima fecundi Euclidïsj&quotnp
Z---------- do in aliam figuram,docet zy.fextí ípííus Eucbdís.QuomoZ
do circulus ín orthogonium refoluaturjdocet primaíecundí
cap.librí Geometricarum tranfmutatíonum.

Abfcífiones ex chorda & arcu ín redas 8¿
a
circulares refolúerc»&c.
;
<Hacc ex quinta fecundi cap.Geómcmcaním tranfmhtátíonum eft manífefta. ,
OOo i
Abfci-

4

De Mathematica

.mo
5

Abfcifîonem fphæræ habitudo curuæ fuper fi cid ad redam bafis&c»

^Circulus poteftdic>curua 6¿redla fuperfkies/efpeclu tamendíuérforum,R.efpe
du enim reàilinealis fuperfícíei,quæ totaliter redis clauditur:dícítur curua.Refpedu uerô íuperficiei circumdantis corpus curuum , redafuperficies dicitur 5 fecun/
dum intentionem ípfíus de Cufa; Adumeadwm quíppéeft, quód maxima portifi
. Îphær£,eft medietas fphære.cuius bafis circulus > eft máximas fphæræ>habens día*
metrum axi fphæræ aequalem3S¿ centrum
commune cum centro fphere.Vtfica b cir
d
culus fedor fphæræ, cuius axis erit ut a b:
erit pariter circulds a b maximusfpher£
Girculus^non enim poterit maior eo ex fedio ne fphgrpdari .At omnesfedotes m,4
diarum portiontqquç funt mino rés medie
tare fphæræ}funt pariter circulfi et funtirf
fphgra ficut chorda tnxfrjculo/uperficies
ueró circudans portionem ut arcus. Om­
nes igitur tales circulqdiametrum fuu ha­
bent in maximo círculo3S¿dicuntur hi cir
culi fedores porrionumrilediaru , uèl ba>
fis portionum.Fiac igitur fedio fpher ç fe
eundum lineam ef æquid(ftancem ad a b:
eritcfrculus cf fedor portionis, S¿ bafis;
S¿ centrum erit in reds quæ à centro fphæread Zenith educitur/cilicét c ¿quæ tra-'
fïtper omnia centra fedorum fiuebafiumportionum fphæræ«
. <
. i
Nota igitur ubi c d feca t e fper línea g, erit gcentrqm bafis portionis fphæræ, & g
dredaduda à ce tro bafis ad Zeníth.'gfueróíemídiameter bafis fu^circuliegfiDs
cit igitur de Cuía,quód habitudo faperficieí círcüdantís poftïpnê q fuperficies cuu
ua dici tur, ad redam bafis fiue ad circulum e g feft>ut habitudo d g (quæ eft línea de
Zenith ad centrum bafis edudajeum g f femidiametro bafis, ad ipfgm femidiame*
trumthancenim fundat in fequentejût ampliûs dicetur, Ratione reddens dicit: quia
¿tachín minima abfctfione, ubi retfta fuperficies coincidir cum curua 3 zenith cn
centro«Sed non uidetur fufticiens probatio} eo quod fi aliadicatur habitudo curux
íuperficiei ad rectam bafisjueriftcabitur illa de minima abfctfione: quoties enim re­
petita fuerit minima linea fimpliciteqtfon auget fed eadem manet. Vnde omnis ha
bitudojcoincidet in habitudine mïnimæ lineç ad feipfamt quia omnis proportio eft
fecundum etiam aequalitatem aut maioreuel miriorem ingqualitatem.Sed illud per
fequentem demonftrare nititur>quaede maxima abfeifione eft fphære.

Curuafuperficies medietatisfpherp5eft dupla ad redam circuli. &c<
b

&

d

ig’Sitdefcríptus circulus a c,& fita caxis ali­
cuius Íphaeraejerií circulus a c maximus circu
luSjSi bafis meditatis fphære. Traho à cetro
d per n.primi Euclidis perpendicularem fuper a c ad circumferebam, & fit d b:er it b d re
à zenith fphære ad ce nerum ba fis medietaris fphçrçJgitur per prçmiflam, que eft ha
bítudo b d en d c ád d c:illa erit fupficíeí me/
díetatis fphçrç ad redam circuli bafis , fcilicet ad circulum ac Modo bd cum fit æqùalis d c,èrit b d, cfi d c dupla longitudine ád d
c:6¿ex cÔfequêîifuperficies medietati fphç
fç,eritdupla ad circulu ba-fis3quod uult^po
fitio:Primo hoc dixit Archimedes, ut refert
'jpfe'’

Pcrfcftioné-

uh

píe de Cafa in libró Mathematicorum complernetórum. Et quia íta Suit de Cúfá ut
uult Archimedes, ex ipfa intulit dé Cuía prxmííTam í quía íta fuppofuit in maxima
abfdfiqñejfcilícet quod linea dé Zenith adcentfum bafis dudaá¡óum femidiametro
bafísad ípfam fémidíametrum: longitudine feruet próportíóném, quam fuperficies
curtía íuperficíei redæciréulari báíís, & fimilitér in miriímá abfeífioné, ubi liiieâ de
Zenith ad centrum bafis & fem (diameter bafis coincidunt, cum (impliciter minimae
fine. îdeô omnis habitudo de ipfis ueríficari poteftí cum omnes hábitudifiés iri ípfís
de féíriuicém uèrificetur. Nâ tripla, eft dupla*quadrupla, & íta decætèris.Suppofitô
igitur quôd illud dé maxima
mínima abfeífioné uérificetur, non tamen fequítur
(ut in cæteris confimílib.argument/s diximus) quód dé medíjs omnibus abfciíioní*
busuérífíéetur ; fed fi dé ómnibus médíjs abfeíoníbus Uerífícaretur» necefle effet dé
maxima minima uéríficari-Nonaídímus demónftíátíoriem Archimedis qua id
demonftratifcímus tameñ, fi ipfa fuperficies medietatisfphæræ non fúerít dupla ad
circulum maxímum>própé tamen àd modum accedit. Sed ita ftipporiatUr iri fèquert
Cibus,cum id teftetur de Cufa in didis complementis üidiffe.Patet propófitíó.

7

Data rrtcüruàm fphæræ fupérficíerri in redárri fefolúefe circulare»

iffSúmécircuium æqualcmaximo,& duplicata femidiametro, exea a!íu deferíbe cír
culum: qui maximo círculo fphæræ quadruplus erit 8¿æqualis fuperfícíeí fphæræ^.
cqm medietas per præmiflàm,dupla fit ad ípíum maximum ciïcülum t éric igitur ro«
ta ipfa fuperficies fphæraijquadrupla ad ipfurti maximum circulum,Si uêro in redii/
linealem,refolue circumferentiam maximi circuli in redam æqüalcm, per præmiffM
cotolaría;feáángula fub i pía diametro maximi citculi * eftquæfitum. Nam qua>
druplâeritad ipfum maximum circulum : cum redangula íubquárta parte circum/
ferentia diámetro,fit aèqualis ipfi maximo círéulo^Patet ptopofitio^

8

Sphæràmiti cubürri 8¿ cubum iri fphæràrri refolüere,

IfDidum eft índemonftrátíórie á.cap.terttj Geometricarum tranfmutatíonu, quod
columna cuius altitudo aequatur dua^
w bus tertrjs axis fphæræ,bafis ueró qtiaf_______ $
X
Y-‘ tæ parti fuperficiei curtîæ fphæræ : eft
o•
■n ’■ fphæræ æqualis* Vnde fuppofito quôd
quatca pars fuperficiei fpherpjfitutma
XimuS circulus t facilià et#prOpofitïoé
t ïntelligatur fphæra pér circulum, a b c*
k
1 quífítmaxímuscíículus ípfíus fphæræ
S
Refoîuo quadrantem inréâamæqualêm, pèr fecundam propofitionem a nobis à/
dieâamin annotationibus prímícórolartjrfcílícecíriueniendo arcum quadrantis*
qui faciliter fic inuenírí potefta Educatur per n.prímí per»
pendicularís à centro fuper a c * fie quid fécet euruàm à c
quam diüidet in duo æqua: quælibet medietas erit ut àr
cus quadrantis.Rurfiis addo àd a c iri terminó a, redâni or
thogonalitèr indéfinitæqûantitàtisffit$ éa f ârcus quadrâ
tis, &e fchorda oiCótinuóa cufc$dîfitq#c dæqualisb’c*
traho d eg & d firent gh æqualis arcui quadrantis e â f* tit
didum eft. Recipio per ?,fexti Euclidis unum médium pro
portionale inter g h
a c,6( fit ík, quód in quadrâtüfti du/
co, fiare# quadratum i k 1 rnierit æquale círculo,ut fæpe diduéft.Rurfus per n*fextíEüdidís,diüídó a cintrés partes
aequales ,fitc#l n utduætertiæieritperiamdidajcoîamna
cuiusiklm eritbafisiôialtitudo 1 n æqualis fphæræ. Rtn>
fus per tertium præmiffum Geometricarum ttáfmutatío/
num, ínueníoduo media continué proportionalia ínter 1
m íatus baits quadrate, & Î n altitudinem, quæ fint 1 o & 1 p
ÔOo $
ticíií

De mathematics

iiyz

utfitlmsdlpjfiditl pad 1 o*&l o ad Emeriti platos bafiscublcolumnç æquàli^peV
prima rertrj cap>Geometricarû tranfmutationum.Ec ex confequenti cubüs cuiüs la
tus baíis erit uc 1 p, erit æqualis fphæræ, cuius fe&or erit ut circulus a b c. Si uerô eu/
bummfphæram refoluereuoluerisiprimo refoluere oportet aliquam fpheram íri cu
bum æqualem ut prius, Sit igitur datus cubus,cuius latus baft's fit ut a f, S¿ ipfi cubo
uoiofpüæram æqualem : afsiguare. Sit primo data fphæracd,Ôf latus bails cubi illi
æqualis fita bæecurro ad quartum præmiilum
Geometricarum tranímutationum, faciendo a
b primam líneam,Sí æqualem fem i di a metro fi/
ue femíaxí fphæræ fecundam : & fit b e æqualis
cd>traho a.e. Deinde educo æquidiftantem à
punefto f ad e b 5 claudendo orthogonium fimi/
íem orthogonio a b e, 8¿ fita fg: dico fgeíTeíemiaxem fphæræ æqualis cubOjCtiíus lattis bafis
erit ut aE Patet Nam per 4. fexti Euclidis^fi/
f
cuta f ad ab, ita f g ad be: & permutarim a f ad
*g erit,fiitut à b ad b e,Seda b adb efe habet,ut latus bafis cubi ad femiaxem fphæraê
. tubo aequalis:! gí tur & a fgerit,ut larus cubi ad femiaxem fph¿
I
ræcubo æqiialis .Sit infuper h i æqualis f g> ex qua circulum de/
L
feribo, qui erit maximus circulus fphæræ cubo æqualis, cuius
jatus bafis erit ut a f. Patet igitur propofitum.
h

Sí mili modo ín alijs curuis fuperficíebüs ad
mínima refpídendo,

^fËxhac litera eíteefe útilt, fiaiíquaruquátitatuhabítudines
feire qsuoluerít,debet ad mínimas 6¿ad maximas refpícfcre;ó¿
übiiftæ uídebuntur coincidere, íta & medix coincident, utidíxit de maxima óf miz
nimaabfcíííone fphæræ, quantum ad habitudinem fuperficiei curuæadretftambaz
fis. Qui renim in talibüsuel maximum uel míñimum}tántúm eftfimplícíter aut thaximum aut minimum : noneftneceffe, ut media coincidantiri maximo. Atfiu>
trumque fimpliciter dicere maximum^ minimumineceiTe effet medía omnia coin/
ddere maximo minimo. Ad hauriendam igitur coincidentiam maXímí& mi/
mmi, quorum alterum tantum fimpliciter dicitur, fie ut hæc coincidentia omnibus
conueniat medijs : neceffe* eft uidere in quo ômnia coïncidant media » Etinquo
coincident, coincident pariter maximum & minimum: fiue alterum tantumfim­
pliciter dicatur, uel neutrum dicatur fimpliciter maximum uel miriimunl Seddc
hishadèhus.
Volarme iam hanc refolutionem examinare in propinquis numeris,inquirenda
propinquam dus habitudinem ad diametrum, uti in alijs fecimus. Sic igitur proce­
dendum erit. Exprima propofitíone per nos adietftx in demonftracione primi corolafij eft mande Ilum, femidiametrum circuli ifoperimetri cuiushbetpolygoniæ, æ/
qualem efte primæ ipfius polygoniæ,cum duabus tertrjs fagittæ.Sumarnus igitur fe­
midiametrum circuli ifoperimetri quadrato cuius latus eric ut a b. Ad quem haberi/
c
dum3díuidoabinduoxquaínpuná:oc>8¿abipfopuncfto per i i.primiEudidis educo perpendicularem c d,qug
fitæqualis ac, ipfa erit prima quadrati, traho 3 dS¿bd;
qug erunt ur fecunda quadrati JFadotg centro d, circum1 duco ad arcum quadrantisdeferibendo, conrinuodcuf/
que arcum,&fit dee, erit de æqualis a chquare ce erit fa­
gina quadrati, quam per iu texti Euclidis in tria æquahâ
per punda f& gdiuido:eritdgfemidiametrus círcuh do
perimetri quadrato, cuius latus ait ut a b, per ipfam pri-

Per fedione.

iuj

<hùm proportioned! in dèmonftrationeprimicorólaríj adíéíftatfi* Fa&o ígíturd
centro circumduco g djdefcribendoarcum quadrantis h g í,qui erit æqualis re<ftæ
a b*Nam ficut a b pars quarta eft circumferentiæ quadratiíica h g i > pars quarta círcumferentiæ círculí ifoperimetri quadrato,cuius ab erítlatus.Hís præhabitis, exa­
minemus fi a g longitud!ne fit ?y. cum i decunda : fupponendo circumferentiam
quadrati longicudineîijJNam tunc circumferentia quadrati credita gqualis ciraim
ferentig circuli cuius d g eft femidiametrus,fe habebit ad d g bis fiue ad diametrum
ùtny.adzu quæproportio dicitur tripla fuperdecupertiens feptuagefimaiprimas..
Vnde fi circumferentia quadrati fitlongitudine 2 2 j*eric a b longitudine^, cum &
quartisicuius quadratus eft jios.cum i.decímaíéxtaíóí cuius medietas eft 1554. cum
i.trígefímafecunda.Vndefí,abpoteftateponaturpo8+cum 1. dedmàfextaærit d e
poteftate iyy4* cum 4 trigefimaiecunda, quia a b ad d e poteftate dupla eft* Rur«
fus fi ponatur d g longitudine jy’.cumr.iecundaieritc g exceiïùsyy. cum i. Fecun­
da fuper 27. cum 7* odiauíSicó quôd 27 *0.1017« odauís3fítjmedietasde y y; cuhi
3.quartís:ficut d c eftmediètas de a b* Exceflus ígíturd g (uper d c,fíue jy.cürai
1. fecunda fuper 27* cum7*odauís,.eft7. cum 5* oeftauís. Vnde c g longitudine
erit7.cum y*ocftauis:& fiuerum fit fie examino. Diuido .r.cum .$* otftauis in duo;
eric medietas .j*cum uj.decimiffextis : & tanta erit g e longitudine, que eft 1. fe­
cunda dec g,&i* tertia de ce*. Addo y.çumii.decimiflextis add g fiuejy.cumi.fecundateterunti5?;c05.decimiflextis,ettâta erit de longitudine* Quôdpinera eíus
fitlongitudo,tuncquadratusdej5> icum s.decimiffèxtis-,erit ut medietas potefta/
tisa b,quçdicfta eft effe i$ 74. tum utricefimafecunda.Quod fiquadratus de 39 cum
5 decímíflextís fit maior iy$4 cum itricefimafecUnda: tunc d e longitudine minor
erit 59 cum ydecímíflexcís.Etcum d cfit præcifa medietas dea b, quæ d c longitu­
dine eft 27 cum 7 ocftauis:oportet quod ce fi t minor,gteir3 tu 15 decímíflextís fit ex
confequenti,quçlibét tertia c e,erit longitudine minor 5 cu 13 decímíflextís :quare c
gminoreritzcumyodauiSjd g uerô minor
cum i fecunda. Eco nuerfo uerô il
quadratus de59 œ 5decímíflextís fitminonquâm iyy4cúmi tricefimafecunda,qùi
eft netus numerus poteftatis d ettunc d e longitudine maior erit 39 cum $ decirniffextfs.Ec cüm d c non poffit efle maior nec minor 27. cum 7 ofilauièî oportet c e ma/
fioremeflequamter? cum ijdecimíflextísjfímílíterfit quælibet tertia de ce, erit ma­
ior 3 cum 13 decímíffextís.Quare cgi tertiæ erunt maiores 7 eu y ocftauístfit ex cod
fequentijd gerit maíór longitudinejy cumi fecunda* Ad hâbéndSuerô quadratùtti
de39 èüm y decimiffextisiprimô quadratus de Jy eft ry 21 .Et 39 bis dudus ih ÿ deariiaflextas,faciC5i>o decimaflèxtas pro fiipplemends. Quadra tulas gnomonis fcili/
cet de y decímíflextís,eft,xydecimæfextæ ex i deci m a fexta, quæ facit prima decimamfexcâ cum 9 decímíflextís ex 1 decimafextaiadditæfupplementisteruntjÿi de/
cimçfextæcum 9 decímíflextís ex t decimafexta.Redudæ ad unitates,easper i<t di
Uidendotetunt24cum7decímifféxtísó¿9 decímíflextís exi decímafextáiEttan­
tus eri t gnomo, qui íundus quádrató dej9 qui eft iy¿í,eruht iÿ4$ cimv decímifíéx
tísfit 9 decímíflextís ex prima decímaíexta* Et cantus erit quadratus dé 39 cum
qui nep decímifléxtís,químinoreftpoteftate de de,quæ eft pofîtà ï$$4cum i trico
fimafecunda,quare de longitudine maior eçit 39 cum y decimiflexcis,fi a b lorigitii
dinefityycum 3 quartís.Etcumdcfiti7Cum7 odauísffequítnrquódcefágittamá
ior fitlÔgitudine quâ ter 3 cil 13 decímíflextís fíue,ii cum 7 decimífféxtis;ethmílíter
cg maior er it longitudine 7 curft$odams:6¿ ex con(êquend,d g maior ISgftudine
erit 3 5 aim 1 fecunda.Quo fit ut latus quadrati ad primarii cum cu 1 tertqs fagittae ut
eft a b ad d gjogitudine minorem feruet propórtíonem,q 5y cSj quartis ad 3y curai
i*fecunda0 Vid eamus infuper an maiorem quàm ¿.cum 1. quarta ad 4.fic:Si a b longi
mefinefits;aw i.quarta,erit d c íotigícudmes.cumi.ocftaua : ÔCft dg fit longitudine
4- erit cgior&gimdiné7. oeftauæ, & g e(quæ eft 1-ter ci a de ce) erit7.decimæfext2uS£
ex confequed,deemlongítudine4Cum7*decimífl’extís.Namcé eritunumcUmy.de
cimiffextis.Rurfus fia b longitudine fit¿.cum uquarca : erit poteftate39.cum i.decfc
OOo y
cimafextg

1iî4

Dc Mathematica Perfectione

mafextàâ& d e erit potêftate medietas de Cum i.decímafextájfcilicet 19 .cum 17.trí
cefimiflecundis+Videamus fi radix de ijucu iz.trícefímiflecundis/ítminor 4-.cS7.de
cimtflèxtisiquèd fl minorent efiâm dgminor4»longitudine. Quadratus de 4iéfti&
4-bis dudtus in7.decimafïèxcas,erit ^ff.décirn^féxtx pro fupplemëntis* Qüâdra/
culus gnomonis fcililec de Fidecimiflexttiqéri^ÿ.decimafextæex i.déCimafextatrez
dutft^eruntj.decimæfexræcum hdecimafextaex udëdmafextatadditx fupplcmetl
tisjacicmî? ♦ décima Hextas cum t.decim a ièxta ex i.decim a fexta: red uCïx ad unitates3eas per i6»diuidendo, erurttj^cum 1 udecimiflextis ÔC n decimafexta ext.decimà/
iexta.Ettant? eritgnômo^qui iun¿b qüadrato de 4*quí eft lí.trStis.cú ii.decimiÎTex
tis&i.decimafextaex r*decimafexta. Etcàntuseritquadratuàdescurtí7*decimif/
fextis3qui major eft poteftate d e* quæ eft iolum i^.cum 17. tricèCimiifecundis, exce/
di tur enim in y.triCefi míííecundísjá 4.tríCefimíffecudís ex 1* trícefímáfecúda.Erit íg(
tur d e,lo ngi tudi ne minor 4.CUm7.decimiflexttë. Et cum d c non jpofsit minor efle ? »
cum t.odaua t fequitur quôd ce erit minor ter /*decimííTextis s fimiliter c g minor 7»
odlauisiquare d g minor erit 4- fi à b fit longitudine cum i.quarta* Maiorem igitur
feruabit proportionem lattis quadrati ad primam cuma* tertfjs fagittæ , quàm tf*
cum uqùarta ad 4. Ex hïsduæpropofiriônes eliciuntur, Prima eft:Sifemidiametrus
circuliifoperimetri quadràt03ponatur ut prima quâdrati cum ¿.tettijsfagitmtSc ar*
eus quadrantis(qui aequalis ponitur lateri quádratijad fcmidíametrum, longitudine
mitiorem feruabitprôportionem quàm .cum J. quârtis ad ; y.cum i.fecunda. Me/
dietas uerocircuferentíxad diametrum,etiamminorélóngitudíne quámiti.cum i*
fecunda ad 71. Circumferentia aero etiam minorem ad diàmétrum longitudine feruá
bit proportionem,quàm 22$. ad 71 Quo fit3ut minorem feruet circumferentia Circuli
ad diametrum proportionem longitudine, quam tripla fuperdecupertiens feptuage
fimas primas* Secunda. Si diámetros circuliifoperimetri quadratO, fitut prima qua/
draticurnj.tertqsfagittiriarcusquadrantisadfemidiametrumlongitUdinemaioremi
feruabit proportionem ¿ quàm tf.cum t.quarta ad 4. Medietas uero circum ferentia: ad
diametrum^etíam maiorem longitudine ferüabit proportionem s quam u.cum i. fe­
cunda ad*8. Circumferentia uero circuli ad diametrum longitudine maiorem ferua/
bitproportionern,quam xy.ad s.Quo fit ut Circumferentia circuli addiametruntijlongítudine maiorem fetüët proportionem tripla
fefquiodauaXJehishadenus. ,
Libelli De mathematica Perfectione. Finís*

Repara-4

REPARATIO C Aiendarii Rcuerendiís- in Chrifto
Patris Nicolai deCufa Cab ’
dínalís.
D laudem omnipotentisDei,ut intentio corregionis Calenda*
"
Í rij clarior fiat,«per ordinem deípfius Calendarii ordinatione, deJ qu¿ ípfius infufficientia,& erroris caufis,acderemedijsjbíwífsí
mé tangam. Prima pars expeteret ab íní tío compofítío nem eius
Ethnicorum tempore enarrare , fed cum parum profit p ropo fi to- '
diutius in ea parce immorari, ipfam compendióla fuccíncftítudí/
ne perftrin gam. Licet annotari, quód annus fit mêfura cüiùfdani
dari monis de termino ad terminum, &fecundum iiaríos hominum refpe&us nari/
us fit» Vt alij ipfumcapiunt rèfpeâu reuolutionis côniundHonum himinarium5o*
dierum.Alij trium ménfiumjiit Chaldæiab æqüi'nodh'o adíblftícium. Alij duode* cWítóá
eimmêfinm luminarium regulariter jj^dierum ut Arabes. Alij refpecHucuiufdam Arabes.
perfeâsr influentia ad hominis natiuttatem 10.menfium,ut Romulus. Alijad Solis GrM
r£uolutionemrerpící¿ntes,0Mierumtántúm}utquondamGrxcí5Perf¿EjÓ¿ Aegy/
,
tijquiinhacreuolutione defedlum refpicientes íeX addiderunt horas , ex quibus
quarto quoque anno bifextilis exorítunutRomani precepto íulíj Cæfaris. Quem Ro“'’
&Græci(utfacrificia ottmiaftabilíterunoanni tempore fièrent,quia íta efttiííuih
eis Deo fummo placere)funt imitati ; Aegyptfjs ex contraria caufa,né fcilicet imo
tempore fixa facrificia eflent, additionem qua rcæ reípuentibús, qui annum fácil fi/
ciorumplenæ reuolutionis ex upío .annis, quem maximum Solis annum afferunt,
conflare dixerunt: Et utíuaríj funtannqítaÓCillorumuariainúia. Alij ab Alexandri
morteutfuncanrii,Grçcorum:alq áNabugodoñofohut Aégyptiorumialíj àlefdar
ginutPerfarum.alîj àMahuméqutArabum.Et Axarchel eos abElhigera id eft bel
lo nominat. Alij ab ïmperatoribusRomanisfficut à Diocletiano uéteres Latini lôn
gotempore.Ec huius tmmutatíonémfecéreChríftÍanÍ50Q.annís poil Chriftum, fta
tuentes potius à Chrifto quàm tyrannis initia fumi deberé. Sic paríformíter anno/
rumuaría annalia inicia exíftunt. Alij àMartio,ucRomani àntiquiialij à Septembri'
ut ludæi:alij ab Odlobrí,ut Aegyptíj & Græci fimul Per fæ,licet nullum àûhi tem
poraie initium firmum fit, præter annum Solis motiiin menfuranscum quarta,quo
niaminalijsuarietasinitrj eft. Perfæenimôi Aégypttjjíníríumomni quarto anno,
per unumdíem.antidpando uaríant,fimiliter Atabes é¿ludæi. Arabés quídem'per
504-eu o latí ones in idem initium reuertunturtludæi ueró 19. annos fuosnoftrís Latt
niscoæqtnnc,cuminteriedionibus7. Lunationum embolífmalíum. Chriftíaniab
odauo Calendas Aprilis,qiïia ibí eft annunciatíonis dies incarnationis Chríftíi •
licet mügares Itálicos fequentes a Calendis lanuartj initium faciant. Omniííáutém
eonimpræter Ghaldssos annum numerantium, duplex fuit ratto : Vha quo ad Solis
redítum*.alía,quó ad lunationes huiufmodi reuolutíonem meníurantes.Vnde menfts anni lunationibus feruiebant.Et ideo currebat (inuentióne Græcotg rudi tame);
menfés per dies 50.(quítótdiebus Lunam innouari putabant) adíjcíentés^. dies,u¿
artnus reuolutioni Solis deferuiret ad ultima menfem : St hos intercalates uocarunc
antiqui.luhus hoc fequens .menfesadjo.reduxit dies,» fparfím intercalares addend
no in fine ut Grçci. A rabes ueroprçcifiores,quia recentiores,duosmenfes ex 59x0-«
ftituertrnt diebus,aliquando una addentes diem,undecies fcilicet in 50 -annis» &tícultimidu'omenfes^o; dier&funt Deinde licet in his omnibus diuerfitas fit, tameiÿ;
feptem

Reparatio.
feprcm dierum numero apud omnes,dierum nomina reuoluutur : licet de prima fe
ptímanx dix ac dierum nomine diuerfitas fit.Chriftianorum feptimanæ initiumeft
à die Dominico,Græcorum ac Alexandri adíe Lunae, lefnargítadíe Martis.NabugodonoforàdieMercurtjjEchnicorumâdieïouisÆlhigeraàdieVeneriSjHebrçoo
rumádÍefabbat<.Díerumnom¿naáplanetaínprímahora(utputauítgentílítas)regnante extraía funt,6¿itadies Solis,Lunæ,Martis Óírelíquitnon exordíneplanetarum,fed regimine nomen fortiuntur. Has gentilium rationes Hebraei fpernerites»
situefter& pbmam â fabbato,primam fabbati nominarunt^ ita defnceps.SMiter & Chrifti^cMj^anipfxceptoSiluertriPapseJn primam feri am Solis diem, fecundamferiamLunæ
t^fauae. díemAfícdeíncepSjCommutarunt.ScataeruncetiamantiquijobmótümquémSol
ántereuóhtíonem 5 ^diebus fuperaddítjdiem addedumali) tertio anno, a1tj quin/
to JulíusQéfar ftudíofífsímus harum rerum indagator, praeteritorum errorem de/
præhendens t r. d íes fimul cum quarta intercalauit, ftatuens edicto publico quarto
anno^CalendasMartrj bifextum addendutruSacerdotes uero tertio addentes an­
no diem,denuoin gannis izantercahruntcumnouem (uffeciflent. Auguftus de/
ceptionem hanc animaduertens,iufsit abfquebifexto u, currereannos,ut ita adæ/
quam rationem rediret, quod in xreis tabulis (ut Macrobio in faturnalibus placet)
ob æternam mémoríamiufsíc exarari,à quo tempore,citra anno nihil additum fubiraâumnelégitur.Rèperio Chaldæos Romanis decemnouenalemcyclum mííiíle,
prolunatÍonumínítqs:quemCalendaríoaureísnumeris»inícrípicrunt,&capropter
h oc nomen numeri aurei fo rtitus eft.De h is annis,aeri s,ac xraruminitqs, menfibusj
tnenfium uartjs nominibus,& diebus, acnominum menfium &dierumiuxta ratio/
num ufum rationibus, cum fjs SC quæ uétus religio ethnica quoad dies faftos, nefa/
ftos, & comi ríales, dec# ferfjs?ftatutis,6¿conceptíuis,imperatinis,6¿ nundinis,& fá
crificiorumdifferentijs.accurCaienda:, Nonæ,Iduscp quætune¿nitioíncenfíónts
acmenfú medio feruiebant obferuare folebatîfiquis latius uídere optai, ad Augaftinum 18 .libro contra Fauftum,&ad Bedamdetemporibuss*Solinum demundimi
rabilibus ¿Ptolemaeumín introductorio ín Almegiftí,Abraham Auenzrederatio/
nibus tabularum Pífanarum,ác Macrobium ín Saturnalibus, &' Ouídíum defaftís¿
ac aliós recurrar.Nunc fecund am particulam abfbluam - Infufftcientfa Calendar^
quo ad annum 6¿menfes,in hocdéprghendítunCumcnímannus cum bifexco men
furari debéâtmotum Solis, de punÚo dato a-quínodíali uel folftuia It ufqueadre/
dítumídocüírexperíentía, per,anticipationem folftitiorum &æquinoâiorumira
diebus menfium, annum folarem minorem ríle quâm lulïus ftatuit /aliquotfaltem
horarum minuus.Exqua re euem turnon fit inea Mardj die hodieæquinoâmuernale quaerat tempore Fcelicis Phdofophi,Abracis,Ptolemæi, Abategníj,Álpetragtj Thebetis,aut aliorum praeteritorum magíílrorum probatoria Quantus áut híc
error exiftaf,cum iit paruo temporeimperceptibilis, neeexquibufem^maximise/
tiam inftrumentis puncMis ueritas experimetoinfallíbílíhaberí hucufquepótue/
tit (ut Abraham Auenzre, & poft eum PetrusdeËbanoin tfaâatuodaüæfphæràe
dîcïtyadtiuc lateLPtolemæus joo.íd eftftrecen£ei»mam diei partem minus quarta eflè
dicit, Alba tegni centefímamJoandeSacrobuftó 2gg. Alfonfus ponitannum con/
ftareex ^bdícbüs,choris 45>.mtni¡ds&.?i^fecundis,S¿ ficinunaj^.minus.EciKre*
fert Abraham,ludæidicunt in 550 * annis exquadrañtibusplus diem effici :a quibus
Azoti non multum aifcrepant.Nec concordantóbferuaátíp>qü£ anno Chrifti 1290.
ínuentpfunt cum Alfonfojquia tunc ipdie choris poft meridiem, Sol inuetus eft
Arietem intrare, quod cum Alfoniononconcordat, nec aliæ experientiæ poft uél
ante habitae* Sapientes Perfarum aflèrutit, additamentum fuper quartam, centefi
mamdecimamquíntam partem díeí.ut MéflâhalajÔf Albumafar in tabulis ponunt
AzarchelHifpanusmagifter probationum , 4.29. ánnóab Eíhigera » iogs> * anno
Chrifti aiticentefimamfèxtam partem deeífe quaftæ»
Thebith Benchoracfummus Chriftanorùm Aftrologus > in uno esc duobus hbris, quos demotu Solis

torn/

Calendarii.

iü7

Solis corhpofuít,dícit;cehtcfim5fextá déefte, in alto lÿo.abundareîCüÎ Ábctiéení 0¿
Aèarâbel,côfentiut,fimílíter ÔCAbràam Auenzre.Thébith etía qui ób¡díuerfitáté
¿XpérièntïarG,imaginatus éft motGaccefíus ô£ receflus,diuerfus eftab omnibus il/
lis dicetis anni non poffe confiare ex teuolutionead æquinoéliu, quia ilia equino<
¿lia 1 ia punâa inftabilía,aflerít accederé & tecedereded dicit anniS ex motu Solis à
iftellafixa ad eandem conftaré,utí Indi annS menfurantfecundfí Abráám Auenzre¿
addentes ultra quartâ unâ no partem diei,fcilícet quinta partem uníüs horas, & io/
quntur de anno reuolutíonís deftellá ad ftellam eandem. Sed de anno feftiuitatum
cora loquentes dicunt,ex quarta plus jzo artnis die exurgere;Sí hic annus eft maior
noftro commüní,cum quartáJj.fecuhdíS,&30.tertrjsîquæ in $$$.annis, faaunt di/
ériiunu. Vnde cum cô fideratíó noftra non fit de ariete ftellàco ocftauæ lphæræ,quo
ad p'ræfenk’negôtiiï,fèd de parido æquiriodialittunc ànnus adeô remanet dubius q?
gdamcopulíi fuerunt dicere omnê motum füpcçleftium ïncomméfurabilem efle
ratioriihumanæ,ÔC in quadá írratíonabílíj?p©rtíorte,h¡ábentéíurdám innomina­
bilem radicécadere,quia data quacunq^ menfura humana proqïhqué motu menfüf ansjdabilis eft Temper ,ppinquior.Ëc ¿ta dicunt motû fuperiôré, per humanum in/
genium compræhenfibilemificut circulus pér ídém íngeniutri eft quádrabiltSjÓÉ am
gulus acutus contngentígattítigíbilís per redilinealem.Pétrusetiâ de Ebano intra
datu de odaua iphéra,opinionem áccefíus & receflus Thebith fepfæhendit,fimiliter & Abategni.Et cum quæreretürabeo çur tempore Abracis & Ptolémæi ille c^su^
motus tardior inuentus fit,quam teriipóteíftot refpondetadhaec, fiiorum in coelis
omnibus incognitum efle.Thebith iriimperfedone humanæ rationis Q¿ ínftrumen
torum impedimentum pofuit. Alpetrágíus opinionem Ariftotelis íéqueris. Prolemari ÔC aliorum omnium opiniones ëccénttiCdram 3¿ epicyclorüm confutat, appa
tentíasfaluans etiáponendoTpbgras omnes cocentricas.Inter hasigit omnes opi­
nionum diderfitatesjulius Cæfar annum fuper óbieruationeBabilonicprum antú
«quiísimorS Achamín,&Mídan,6ó Abrácísfundauít^quí í^díerS& s. horarii an/
iiGpofuerunt.EtcUm pofitíones illeclarifííme coilfpícíantur deficeretfic QC annus
déficit. Quô uerô ad noftrû propofitu, patet in nuílo anno Romano noftro,Solem
illa hora gquinodíj uernalís pudú intrare cóformíter ficut alioímó adeó differéter¿
qnódaiHíii500.anuísfecúdumPtoIeme¡j,aut 28s.annisfecundaluànnê de facro? '
bufcoiáutijí.uel quáfifecundu AÍfófurh,áuti¿o;fecnndGÁbategni,per integrum
die fit antícípatío.Ét quantfí experientíjs ad quoddá comime medía dedudtis ,ppm
quids haberi poteftítScrió.anriis£qúÍnóáía6¿folñítiádÍéúhóantecedíit.ErroraÍí
us quô ad mefés lunares ÔÉincenfionSdiêSjin Calendario per decemnouenaléaureum numerum fignatós,omnibus adeomahifeftus eft quód declafatíóne non e«*
ger.Nam non oftehdithodíeLunam primatmíedplus quâm quartam. Refert load
lies defacrobufco,Gâmalielê magiftrG Pauli,Eufebiu Cçfariénfë,&Hieronymum
afférère,Chriftinattuicâtistêporé,m.Caténdas AprilisLunâ prima fuifle.Ët quia
ibi eft unitas aurei numeri fignata}patet tunc per decennouenalem cyclum, primationum dies habitostfed quantum nuné díftént addendum ♦ Dicit idem J oannes dé
facrobufcójují.quód anticipatio fada fuit tribus diebus cum 4.horiétôC hoc afte/
rit moré computíftarum rudi Minerùa ,pfo una decennouenalí reuoliitione fió/
farti cum tertia anticipando,quod cum Ptolemæo præcifè,non concordat timó
pene feptíma horis diícrepat, ÔC fecundum Alfonfum hodie quatuor diebus
cum dimidio
quafi tribus horis 6¿ ultra. Et hic error ex difproportióne 19^
ànnorumSolariUm cum quarta ad teuoludones coñíunélionales exoritur.Poilquam enim Graeci primiínuenerüntfé ineo errafie,quodmenfem $0.dierum poiue
tuntzquaefieruntanex aliquot annis Solaribus reuolutío perfe¿la,hiinc erroreni
corrigens haberi pofleuEt primó bóc cum ogóoadefut Ptolemæo ín íntroduélo>
río placet ) tentarunr.putantes ex epaefta undecima dierum SC quarta diei, quibus
dixerant Solarem annum lunarem excedere,in odlauo concordiam haberi .Vnde
epaélis p.dies in odauo coHigctes^.menfes addideruntiunuin tertio alium id
quinto^

¡lbs

.-■■/A//1

■

,

Calendarii.
'

■

S•'<tt«’nto,ah*um inodîauo. Et ínueta eft diuerfitas ex hac pofítíone? en lunatio fubtiïiàs
a . 'indagata4nuëta fit*?.dierum,i2.horarum,H.minutorum,jojreci5dorum, 8tertiorum
¿ xa quarcorum dæi .Ec fie annus u !unatíónurn,conftituí(:ur ex 354. diebus Scfere ter»
tía parte diei. Vnde fuperexcrefeentí a Solaris effet ló.diesjttiedíus,tertia pars,& me*
dietas (extæiilii autem in s.multiplíCadjSMtós efficiunt, qui non efficiunt lunatior
nes.Vtide poft hæc Hippolytus Epifcopûs i^annotumcydG hexadecaterida,id eft
fèx&decem fcripfit ad primam annum Alexandri Imperatoris. EtbicEufebio, qui
decênouenalem cyclum quem enneadècateridaid eft nouendecenale dicunt,ínuení
endi occafione dedit,ut Hieronymo placet de illuftrib. uiris.Et copereriitpradicij,il
luenneadecateridem fcilicet décênouenalem Cyclum præcifiorem,cum rp.anniha*
bear 6-940. dies,ijj.mcfesjCum 7 epàdârjnmenfib. Sed quia (utaitidem Ptolemçus)
Luna addit fuper annos Solares c6 quarta in i9.annis,unâ zs.diei: dixitfeda Fcelicis
PhiIophbi9annosreiTolutiôninonconuenire,iedquater.i5.fcilicetz^arinos.8Chçc
reuolutio propinquior exíftitueritatí. Sed quiaip.anni deftciiintâuèritatetita&neceffè eft omnes multiplices eius. Quare licet antiqui in quater 19 « i n quinquies oan
fexties,aut ultimo in fepties 19* annis, reuolutionem ctim maximis laboribus qusefi/
uiffenttin omnibus tamen illis cadit defedus tali s, qui temporis ftiCceflu percipitur,
AzarchelfequendopofitionêPtolemæÎfCribènstabtilas,ponitIunacionê 2<j»dierû»
51 minutorum,S¿ jo.fecundoru díei.Et fie annus lunaris conftat ex $ $4. diebus, 22. mt/
ñutís diei : SCínp.annis Arabum fît réuolutío, quse continet j¿o. lunationes, fiCdíeá
r o«j i.Et non curat Azarchél de tertqs,S¿ quartis tlicet in longo tempore notabilêdi/
uer fita tern effícíantDíes autem mquí ín jo. annis Arabum ex >2* minutis exurgunt,
ibi Textiles uoCantur:& poftquâm medietate eXcêflèrint,dies additur.Ex quibus pa­
tet,cu 50.anni Arabii fint minus tepus redudionis coniuntftionumediará ad initia,
quod i^.anni Solares cum nec fint fubmultiplices aut multiplices ad eos, quôd neceffario in ueritate reuolutionis deficiant* Ethocmam autipfi 19 .anni habent 4. bifex/
tos»tuncfuncmínores2jsJunationibus,4ó-mínutis,yó.fecundísíaütbabentf.8¿tuc
fuper ip.minuta &Eo,fecunda.Et quoniam poft illum qui habet 4.bifextosifequutur
3.dej,bifextís;íícfolúm7^3nnialiís7^aeqüátur,0¿non^.alíjsi».Etcum57.annide
/¿.habeant ut ditftum eft rsbifextoSjÔÎ àddât ultra 70$ Jurtatíénes,y74ninuta, ÔC 50.
fecunda, & alrj té. quatuor bifextilium mftiorCs fint 2 jjJunatíoníbus 40. minutis,
50. fecundis: patet per fubtra&íonem 74. annoS habete ultra MOiConíumftíones,
minuta ó¿4ó .fecunda,
fie qua ter 7¿.haberentdíemi ¿.minuta, SC 40,fecunda ultra
3/í> oduna tiones.Et fíe poft 42 j¿*annos,diceretur prima ín Calédarío ubi plena effet*
Quôd fi fecunda Ptolemaea tertia quatta fiC quinta refpexerímus, & díuiferímus te/
pus æqualis confundíonís fecunda cum per dies /¿.annoruíremanerent poft «40. la
riatíones*4. minuta,22.fecundaJij*tertia4¿.quarta,&4ó,quínta i Quiáut Abrahís
fimul ÔCPtolemæus ínuenerunt, tempus mediæ Coniuncftíonís eft tedies, 51*mina/
ta, jo .fecunda, s.tertía, ^.quarta,2 o.quinta* Étlicét ín z.cap.quartí Almegíftí dicat,
pofsíbile fore errorem in confíderaríone ¿nterueníffeieclípfestamennobisueríta/
remoftenderunt.Vndefecundühôcpatet>c|uôd quater 7¿.anní,erunt maiores ptfo,
1 lunationibas,y8.minutis,8 JeCundís,$jnertíjs;,<tquárt¿s56¿ 4ó.quíntis unius diei. Et
fic in ijio-annis anticipatio fieret 4*diebus,0f quafi 20. horis* Ex quibus duo patent:
aureum num erum in CatendarioRomanopofitum,errorem maximum in fe conti*
nere, ipfumc^iuxtahodiernas incenfionumanticipationes,ante Chriftumftiiffe
afcriptumjforte eo cempore}quo lulius Cæfar publico editfto emendatum iuffit re*
cipiopus,quomamerrorqui in jtfjannis per Auguftum ex uitio facerdorumfut Soft
nus fimul é>C Macrobius afferunr)Îêro fuit depræbenfus, no potuit nifi fero in uaria*
tíone^quínoáí) autfolftícfj experírúcum difficilemUltum (ir
pene impoísíbíle,
pmfhk tepus ín illis introitibus feirimee etiam ipfa dies, nifiper maxima diligentia,
magna inftrumenta menfuraretur. Sed error coniundionum quo ad die aut dies
exuiiuexortæ Lunæ, facile confpicitur. Ex quo errore puto Auguftum motum,ad
corrigendum per fiiltum fuperfluam annorum accrefcentiam.Neq; eft dubium, ante
Chri*

Calendarii.

nr ?

Chriftum iam decehhcûenalium cyclorum reuolutiones prâcefliiTe, SÈ îegatmr
maximi cydt yjï.annorum,qui ex multiplicatione cycli Solaris z 8 » annorum in isu
aureum numerum refultat,Chríftí natiuitatem lo.præceiïîfie: ut loannes de facro-,
bufeo refert . Anatholius etiam de quó infra decennouenalem cyclum pro Pafchse
tnuemione órdinans clare oftendit,(uo tempore qui ante joo.annum incarnationis
tabulam conferipfit, iam anticipationes coniunâionum per diem integrum à tem*
pore locationis aurei numeri fadas,cum ponat cyclo lunari 19.exiftente,& decem*
nouenalí tria,ín 2$.Martqz^Lunam,quæut clarumeílnoneñet xá.fidies coniun*
«ftionutn aurei numeri íitum non prgueniflet per díem.
Oftquam nunc error compolítionis Calendan) manífeftus eft magis ad pro
pofitum accedendo,de paíchalis facramentí errore quô ad diem celebritatis
hæc (unt notanda per ordinem.Prímó quôd diuinum præceptum de cele/
brando Pafcha exíftit,de menfe primo nouorump^.Luna ad uefperarn^
S¿ quód /.dies azymorum exiftfit,ut hoc eft praeceptu eft Leuítici zj.Secado,quód
înintelleâu huius praeceptiín Ecclefia Deiopíníonum uaríetas exorta legitur ,íta
ut Afianí&Grgcí(utífeex tradítíonefandíloannís Euágeliftg habere after ebant)
temperi^.Luna quæcUnqueeuenit poftuernaleæquinodium Paftâ facerent, utí
exepiftolaquamPolícratesEphefiorum Epifcopûs ad Vidlorem Papá tempore
Seueri fcripfit,habetur:cuius partem fandus Hieronymus deilluftribusuiris inter
(erit. Romani ueró PetridCPauli ueftigiatenentes,non nífi Dominico die proxi­
mo fequente t^ipfam Lunam refurrédionís folennia peragebant: putantes adeô
boediuino mandato confentaneum,quod Pius odauus â Petro Papa,de confiera J
diftinc.j.noffe per cauíám,declarat:æ poft eum Vidor Papa q.i Petro,aut 15 fecurt
dum alios,temporibus confulatus Commodi fecundum Euftbium exiftensjper
decretumde quo deconfecra dilfinctj.celebritatemkhocftatu?scum caufaeexpref/
(Ione,quôd alias non facientes excommunicarec.De qua re Eufebius latías loques
jni^cap.ecdefiafticæhiftoriae dicit, uaria Concilia eaprogter congregata ÔC24*
cap. dicit, Hireneum Lugdunenfem Epifcdpum cum alíjs GalliarUm Epifcopis Jfcet Viftoriaflentirenunon tamen laudare,qUodAfianos ea propter abícínderer á
catholica Ecclefia.FuíttuncperTheophílumímandato Vitftoris Papæ)in Cæfarea
Palgftina Concilium congregatum,quod fimiliter eXfex caufis Dominico die femf
per ftatuit Pafcha celebrandum,quia illa eft dies creationis mundi, cum feptimus
labbatifitjinquo merítófeftíuítas regenerationis peragitur*Et quia ea die Domi­
tius refurgens per Prophetam dixitHzc eft dies quam fecit Dominus, exultemtis
Sdætemur in ea,cumaltjs caufis ibi pofttis.Cuius Concilt) laudes, Hieronimus in
de illuftribusuiris de ifto Théophile icribens,meminit:quem fiibSeuerofuifleafle
ritNontamen cefiàuit hæcdiuerfitas,quoufqj in pleno orbis Concilio uníuerfalí
Nkeno idem ftatueretur.Et in hac fententia hodie Ecclefia abfcp errore permanet
SC difcordia.Deinde confequenter circa ipfam x^.Lunam diuerfitas exorta eft, uolentibusaliquibusfidies 14, Lunz fuerit Dominica,quod ín ea celebrandum eftet
Pafca,S¿ quod dies azymorumufqjad uigefimam Lunam extenderentur* Huius
Îêntentiæ ruere aliqui,qui cum ludæis inea ludæorum feftiuitate 14 «Luna Pafcha
faciebant^ de his ita intelligentíbus praeceptS,foluebát ieiunium 15 Luna aliqui,
qd*non licuit* Aliqui nolêtes tunc ieiuniS (oluere,in ipfa furnma feftiuitatis die ieiunabant,Mantchgoriï uefaniâ fechantes,qui in Nicena Synodo alqs multis, ieiferadecadites hçretici c5demnanf.Dequibus Auguftinus in libro catalogi heréticoeS mentione facit de his infra circa fincFuere nonulli qui 14* Luna Pafcha aiebat
celebrari pofle,SC ultra 20.Luna extendi no debere,utilledodlifsimus LaodiciæSy
riæ Epifcopûs Anatholius A!ex5drinus,qui fub Probo *49*anno apafsione Domi­
ni de Pafchæ feftiuitate fcripfitjCii in quadriuio pericifsimus effetjUtEufebius fimul
ct Hieronymus de illuftribus uiris atteftantur.Et hoc propter diuerfa fupputatione,
quoniâàuefperisdiem more HebræorS incipit,dices,quando ín ueíperis Luna eft
>Un mane dieiandifsimg feftiuitatisfiDominicaforec,effe pofleJStctf dicat diem

P

ipfum

ligo

Reparatio

ípíiim ufi$ ad uefpèratn 14 z Lunæeffe, fatetur 14. Lutia Pafcha pofíe celebrarlo*
quens de completis & pèrjfedts îunationibus.Etitafolo nomine ab alijs qui i?. Lu­
na Pafcha noftrum non cum ludáis celebrandum afl©rüàts<iifîetitfre uidetur; quan­
tum ex libello fuo depræhenckrc potui. íftaetiám diueríítas ïn uartjs Concilrjs
particularibus declarata eft,
demum in Níceno Habilita i fciiicet quodprimupaO
cha,ne cum ludæis concurramus aut eos præueniamus,efti5‘.Luna primi men fis. Et
non fuit nec eRquo adconcurfum aut prguentiotiem cumltidæis,ab eo Conciltj tem
pore aliquiserror:fed quia tantum funt 7 .azymorum dies,fuit dubïtatumapud uete/
res,ah ultra xi.lunam extendí poifet celebritas.,Etlïçet aliquiùacillarent in certo ca/
fu.tamen peritiisimorum omnium lententia, quæ in Cæfarienfi Concilio, & delude
in Nicaeno canonízala extitit, tenebat hoc penitus non licere. RationemAnathh/
lius ponens dicir.Ideo/.dies azymorum aDomino Moy fi cuftodire praecipitur, dt
in ipfis nulla tenebrarum poteftas lucem exùpéret. Licet enim nodium initia tene/
breícantxamen ipfas ufcp ad nodis medium,ante exorta Lunainon permictit.Qpor/
tecitaq^ Lunam in Pafchæfefto, maiorem nodis partem illuminare : quate ultra 7dies azymorum extendi nequit, ne tenebræ nodis lumen Lunae exuperent. Cum
iucp folennitas refurredionis lux fit:non.eft pofsibile ipfam cum uidoria tenebrarii
concurrere & communicar^.Quareultra extendentes celebritatem, audoritati di/
uinæfcdpturæiniuriantur , & lacrílegij contumacia^ crimen ac animarum incur/
runt periculum, ueram lucem omnibus tenebris dominantem, cum aliqua tenebra­
rum domtnationeofferentes,Hinc præcepto díuino obedientes,ultra.21. Lunam ad
tiefperam celebritatem non extendunt, Hæçïllejdem conftitutío Vidorisfüperiùs
allegata in cap. celebrica tem,oftendit. Certebæcaduertendâ funt, quoniam noftro
tempore Pafcha nonfolùm adu. Lunam: imoftepead 2tf.feextendít:S¿mérito
ponderantesefíedebemus ea quæ Anathofius dicit, Dei fimul &C Niceni Conciltj ac
aliorum Conciliorum, 6¿ Romanorum pontificum præcepta reuerenter colendo*
Ec ut tantus error pafchalis obferuantiæ tollatur de catholica Ecclefiâ : hoc lactum
Concilium Bafilienfepro reformatione Ecclefiæ congregatum, ante omnia inuigi/
lare debet. Eft confeqiienter circaeam partem præceptiquæmenfe primo 8¿ no/
uorum Paftha celebrandum,antiquorum intentiopenficuïâda:quæ eft, quód illeeft
primus mentís cuius plenilunium æquinodium uernale attingit. Et fuerunt qui­
dam confiderantes /.azymorum dies noftrçpafchali feftíuitati feruire: & tales puta
ruar, fi etiam plenilunium æquinodq uernalis diem præcederet, dummodo poftæquinoçftium ante 22.Lunam Dominicus dies occurreret,pofíepafcha celebrari.Cuius opinionis uidetur Anatliolius fuiife,cG ipfe ponat æquinodium s.CalendasMar
ttjîâfin decennouenali fuo cyclo dicat, fi aequinodium fuerit4. feria, Luna itf.fic
trâfiueritoppoíítíoné:tuncLuna 24.Calen.AprilisPafchacelebretur.lde dicitLu/
na, ïj. exiftente in æquinodïo,exiftentét? fenaíá.Calen. Aprilis, 17. Luna Pafcha
eft. Hæc opinio licet ab alijs tunc etiam fprtafsis tenerewntamenacceptata non eft
per Ecclefiam. Vnde Dionyfius cognomento exiguus, ad Petronium Epifcopum
icribens refert; Nicenam fynodum ftacuifTe.r^Lunam præcedentem æquinodh) uernaiis initium,ultimi menfis effe & non primnquare oportere tunc aliam lunationem
proximam expeda re. Idemlegitur in fep.timo libro eccIefiafticæhiftoriæ,ubiNicení Concilij pafchaleftatutum recitatur.Ètratio ftatutifuitdiuinum prsrceptum,q>
nosChriftianos ardae,ut falcem menfe nouorum primo infra azymos diescûïudçis
cocurramus. Eftpmerea fetendum, cur pafchalefacramenturegenerationis feftiui/
tas exiftatîfuità patribus sn Cæfarienfi Concilio definiiu:conuenire huic iacratifsi/
mo myfterio tempus tiernalislæquinodij, quia mundi initium in uerefuifte probat
fcriptora,quægerminaftèdicirterram herbam uiretem.Et quod in æquinoâio,pro­
bat diuifio sequa lucis à tenebris,quæ noneft xqua extra æquinodium, & fuit plena
lumine Luna, quia ut ait feripeura, lucebar in inchoatione nodis, ideo necelfario
plena- Ait etiam fandus Cyrillus in epiftola ad Valerium,& totam Carthaginen/
lem Synodum:Chriftum éa die mortuum qua conceptum,S< eadiepermorte regene
rafie

Calendarii
taïTe ho minem , qua Adam à Deo creatus peccâiiit. Vndefi'cut in Adam ómnes mor
turi fuere illa die,ita per mortem Chríftíomnes uiuíficati. Quare hæcfolenniras eft
diligentísimo ftudío cuftodietida. Noluerunt autem antiqui ¿ ut in ipfa æquino(ftiali die Pafcha fieret,fed eo cran fuadatoi quoniam hoc primo ante Chrifti aduen/
tum obferuatum lëgerunt.Philo enim ludæus ,Iofephus,& eorüm antiquiores Aga
tophilus,& ab eo eruditus Ariftophilus ex Pannaida duitate, qui unus ex^o.inter/
precibus fuitromnes ienciunt tranfuadatO æquino&io pafcha immolandum. Addic
Ariftophylus ( ut refert Anatholius) quôd Pafcha celebradumeft tranfuadatO sequitiodïioper utrumq^lumimare, Sole fciiicet afcenderice uerfus folftitium æftiuale,
& Luna poft Oppofitionem de æquinodialifignolibræuerfushyemale folftitium
defcendente. Oportetenim hoc ideo fieri\ut tenebrarum poteftas fítuúfta, & dies
quanttilumcunCp nodem exfuperet. Idem Orígenes (quém Omnium eruditifsi/
mum componendi calculi perfpicacifsimum Anatholius dicit,(utex hoc calcíterí
nomen fortítus fit)in luculenti fsimo libello Pafchse dici t:ulrra sequirtodij tranfitum,
inpafch'ali myfterio aduertendum ad Solis exordialemafcenfum, fuper tetras te,
brartiminfidias.Tune enim peragitur ueræ lucís Solis iuftiti«ë ieftíuítas, quando per
uidíoríam afeendit ad. nodurnalium offendiculorumcaliginemopprimendam. Ex
quibus caufa nunc aperta eft, Cur patres in Nicena Synodo & eorum prædeceflb/
res:pdmiim Pafcha altera æquinodtidiedefignabaat. Vnde quia Niceni Conci/
It) patres, pofiebantcírca u ♦ Calendas Aprilis æquinoÀiumnt. Calendas Aprilis
primum Pafchá ftgnabantJta fecerunt & ipfis priores, qui xquinodffj diem 8. Calen
cías ApHlís ponebant: primum Pafcha 7. Calendas locarunt. Ex his omnibus patet,
pâtres noftros in hanc fententiam conueniffe?quod Pafcha noftrum inmenfeno/
uorum, quonoui frudusin Aegypto colliguntur(utait Ambrofiusin epiftolaad
Epifcopos per Aemyliam Conftitutos) poftæquinodhum uernalein dominico die
â ij.Luna,ufqj ad t i.inclufiue celebrandum efle. Et ita canuntmultorum Concilio#
rüm decreta, ôiin primis Nícenúdeínde Antiocheni,Cæfarienfis, Alexandrini,
altorum . Refert etiam Dionyfiusexiguus, inprarallegata epiftola? tpfaftatuta maximispœnis,quôad clericos depofitipnis, quo ad laicos deportationis,Conftanti/
no Imperatore approbante uallata. Nunc reftat urtum adhuc, habens non paruam
difficultatem intel ligeridi : fciiicet an omni
Luna qux immediate æquinodh'um
Uérnale (equitur, fiibí Dominica fuerit, aut in proximis % fequentibus (Ï non fuerit
Dominica, Pafcha fit celebrandum. Et primum reperio antiquos inter communes
12. lunationum annos, & embolifmales additionem lunationis habentes fciiicet
thltmationesidifferentiam annotaffe.Aitenim fandus Cyrillus in quadam epiftola:
hunc annum fando Moyfi reuelatum3& de fefto Pafchæ communis anni, ad feftum
commune 374. dies eflexde communi fefto ufe^ iriembolifmalis, 3S4. dieseXiftere*
Pafchafius Epifcopus qui Calcedonenfi Concilio præfedic,ad Leonem Papam de
pafchalífeftofcríbensaíttconfulatu Antoni]
Siagrqjicet? Calendas Aprilis dies
Dominical 21. Luna eifet,quoniam embolifmalis annus,no tunefed nono Calen­
das Marj, Luna 18. pafcha celebrandum. Ec huius rationem habere uolens, ad lega/
lemludæorumfupputationem remittit,dicens: quoniam qui rationem hancignorât^
de facili in errorem incidunt: Afferens Ogdoadem, quæ incepit confula tu ciar ifs imo
rum uirorum Etq & Sigilberti, tunc claudi. Ad idem,fandus Cyrillus in epiftola ad
Synodum Carchaginefem dicit:ad legalem ludæorum fupputatíonem ín communi­
bus S^embolifinali bus annis,ad habenda prinioru nouoru mepfem, iijxta angelica
traditione Pacho mío fando manacho fadam, recurrendum, dicens:in embolifmali
Pafcha in Martio nunquam celebrandum Ex quo patet, ueteres in embolifmalibus
ad Ogdoadem refpexifle A ad Hebræôrum fupputatíonem. Et cum decennouena/
lis cyclus cum his non cocordetinon laborabant per eum. Vnde ut idem Pafchafius
profequíturítunc in embolíímalíopórtet compleri 15. lunationes, tunc fubfeques
eft primi menfis. Declarat hunc errorem per exemplum, quomodo anno confulatus
Honoríj Conftantini bis, tempore iZo^ymi Papæ cum uitaretur ne 10. Calendas
PPp .
Mai}

Héi

Reparatio

Mai) Pafcha celebraretur, 8. Calendas Aprilis celebrata eftjprp emboïifmo comi?
nis annus receptus Qui grauifsimus errpr,miraculo fontisMeletinenfis,qui probap
cifandis Chi iftianis abndare diuino dono annua pafchali fefttuitatc folebat}ep anno
conductibus s.Calendas Aprilis baptifandis aqua carebat,&lo.Calendis a buda bat
Ex quib. pater embolifmales annos obièruâdos, ut tjSç de Pafcha ad Pafcha 5 84. dies
numerentur:Quibus autem annis embolifmus currat uidedum,’& fecunda Anatho
(ium ueteres Aegyptios,qui decennouenali lunari cyclo utebantur (ficut ÓC hodie
Gratci Hebræi)cùnc3.<y.8.ïi.i4.i719* Lunaris cycli:embolifmalesfnnt.Dionyfius
uerô exiguus ad Bonifacium primicerium notariorum, &Bpnum fecundicerififcri
bens dicic:per ogdoadem hendecademq? embolifmos reuplpi, afferens primu deceri
nouenalis cycli fore 17 Lunaris.Dicens etiam decennouenalis cycli embolifmales fo
rep?riformiterjX8.n*i|.i7.i7.Etcum ifte decennouenalis à Lunari differatteftfecu
dum ipfum emboli (malis,puta s.annp decennouenalis, qui non eft embolifmalis fe/
fCundSHebraros & Grxcos, cum ille fit quintus Lunaris cycli Sic pariformiter in 19*
anno cycli aurei fecundum ipfam embolifmalis eft, qui fecunda Hebraeos cum fit i&
emboliímalis non eft-Exqua diuerfirateembolifmi fît, œ judicamus Jiebrxos in 12.
menfe celebrare, ficuti Atnbrofius opinabatur in illa epiftola ad Epifcopos pçr Ac/
myliam,licet fecundum fuumcydum in primo celebrat. Et dicit Abraam Auenzre,
licet 9.exilíente aureo numero,'fi< 8.&19. fit inter Chriftianos &Iqdaeos embolifmj
'differentia tamen terminus Pafchalis quádo 9* eft aureus numerus non uariatur, licet
bene quando19. Etbæc differentia aliquando â ludaeorum Palchaj^dierum^M
iliacum tame noftrum Pafcha intra dies azymorum femper cadere dcberet,ut exfu/
perioribuspatet,& per Bedam fecundo libro de tempo rifrus.Et hic aperitur alius
rorobferuationis Pafchalis feftiuitatís,própter differentiam embolifmorum in locis
duobus præ nomi natis. Et fatis miranda eft, quod Dionyfium noftri fequuti funt, ca
termini ipfi Græcf ogdoas,hendecaSs&fenncadecateris fatis manífeftéoftendíffent,
in inquifitione embolifmorum nos Grecorum lunarem cyclum fequidebere,quoutunturetiam hodie,utin libro uenerabilis Ifidori Abbatjsuidi,àquo Græcorumter
minos pafchales extraxi:SimiIiter QC in tabulis Perficis de libro eiufdem Abbatis per
me in Latinum redu<ftis,ubi cum dies coniundionis per 19 annales uariationes inue
niri docent: cyclus Lunaris pro fudameto ponitur,& no aureus numerus. & quomo
do ínCaíendarío Romano affi gi debeat:ibi annotat .Et non eft dubia, cyclS in Nicæ
no Cocilio pro inuenienda 14.Luna Pafchali Calendario infixum, de quo infra fuifle
juxta Grxcorum obferuationem lunaris cycli,quo ante & poft omnes Graeci utun/
rur.Vnde differentiam embolifmoruminconfiderate exortam credo,quando Latini
aureo decenouenali cyclo,eis à Chaldxisfut dicitur)miffo ufi funt, & regulis embo*
lifmalibus Graecorum eas ad numerum aurei numeri, cum fit decennouenalis ficut lu
naris cycli,applicando. Confequenter uidendS, de finali conclufione erroris noftri
Çaîendartj,quæ eft ifta.Quia in duobus falfis principaliter fe antiqui fundarunt,fci7
licet æquinodiumuernale in certo die fixe permanere, 19. annos Colares integri
lunationum reuolutionem continere, &C fuper iftis fua decreta fundarunt celebratio
nis Pafchgihinc error.Et licet uaria fuerit opinio dedie illa 3rqnodiali,ita ut antiquio
res ufe# ad Anatholium putarent, s. Calendas Aprilis effe, altj 12. alq 15*. & ideo
uariæopinionesdeLunaPafchaliiGræcis qui 8. Calendas piitaruntæquinoâiuçC
fe,obfêruantibus lunationem proximam poft 4. idus Marti), Latinis qui lÿ.Çatepdar
sequínadíj diem afferebant,â tertio nonas Martí),6C Agyptqs qui 12.Calendas ab h
idus Marttjstamen (aera Synodus Nicena Agyptiorum uiam acceptans, ftatuit paf/
chalem Lunam illam effe,quæ ab s.idus Martí) ufe# in diem nonarum Aprilium exo
ritunDecimamquartam uerô Lunam,eam quxà u.Calendis Aprilis ufe# inMaij
inuenitur,de quo per Ifídorum in prologo Conciliorum. Et pariformiterlego ftatu
tum in Cæfarienfis Theophili Concilio, tempore Vidoçis Pap$ celebraro,ubi did
gur:ftatuitur,ut ab n.Calendas Aprilis,ufqj in7. Caleras Map Pafcha cçlebrçtur*
Çè necaqtea neepoftea : qqia hunc ftatucum limitem tranígredí çuiquam nulla datur
facultas

,

,

Calendarii.

,

iwt
Jr •

fecuftas.QiiandoenimirifrapræfatosterminosLuriaâiÿ. u(^ ad nan Dominicum
diem íncíderitjfándtS pafcha celebretur. Vnde Morinús Alexandrinus Epifcopus
dicit iz.Calendas Martij elle çquinodium uernale,ét anni iniitatinante huc die, née
Iadæo,nec Græcp,nec Latino licet Pafcha facere. Sed prxceptum Dei eft,ut poft ii¿
Calêdas Aprilis â feptem uiris,id eft feptem gradibus Ecdefísécelebretur. Sígnarüc
autem pâtres Níceni Cocilij i4.Lunas pafchalés per is.uáriationes,8¿ ut Dionyftus
fcribitPetronio,nonhabentes huncdecênoüenalem cycíum perfedeiri feipfumre/
détintemitaiitum fsculari peritiaàfed fandifpiritus íllüftratíóne,principali tame Ae­
gyptiorum adirtuéatíone,ur dicit VídorÍus¿Prorheríüs uero Alexandrinus Ep i feopus ad Léonem PapáícríbesjdícitbéatifsiiTií pâtres noftri cyclum decçnnouénalem
certius affigentes,quem uiolart impofsibile eft,uelut crepidine a c fundamenta fi¿ re
gulam Hunc eundê decênôuenalëcompummftatüérunt3& per gratiam fpíritüflan
di,ín reuolutíone prasnarrati eyelí i4.pafchales Lunas diligenter annotarunt. Hos
uerô terminos fecundum lunarem cyclum annotatos, Grxci adhuc tenent,haberes
fecuda die Aprilis unum,2 a.Mártíj 12*10.Aprilis pjo. Martij 4.&' fie cOnfcqUeritert
uti ego in Græco libro dodifsimi Ifidori Abbatis oratoHs Imperatoris,ÔÔ Patriar/
chæ Conñantirtopoleos uídi 36¿ extraxúEt omnes periti fubféquenteájAnáftafius.,
Theophilus, Cÿriltus quícunép fuere, ôi qui cyclos multos cóhiCripsefej ab hac Sÿz
nodali conftitutione non recefferimtiob tamen diüeffitatestôîléridasftatutum fuit?
hune diemab Alexandrino Pachacha, quia Agyptrjpluscætëris in calculo periti
fu erej’ntimare debere Romano pontifici,èf ille confequenter Archiépifcopis,Ô£ il/
liperprouinciam.De quo uaria leguntur dïuerforüm Conciliorumftatutadelater/
culiSjfolennitatem Pafchæ infinuantibuside quoetiâde confecra. diftinc?. de hac
ObferUatiorie.Placuit.Et poftcg peritiam terminorum pafchaliu Nicen» Synodi, comune facerdotium recepit,qtria nemo in facerdotem admittebatur qui hanc ratione
igtiotabât,ut j8,diftind.Quæinipiistüncintimatioceflauit,Hàbernus iraqpin fum­
ma Calendarium noftrum inincenfiontiminitfjs, ac feftis mobilibus plurimum ex
præilarrata erronea radiceerrare>ita üt aliquado Pafcha â uero,$<í,díeb,.díftec,6¿ plu>
ríes per feptem,et pluries xi Lünâufcp z^trarifcedatiquçcum obuientpræcepcisle/
gaIibus,íntentíonipátrum>&fcandaÍumirifíde pariunt-(^ria dicit Albertus,quod i/
nimíci ftdeide hocgloriantur,quoníám exilio érrore nos in alijs parifo r miter errare
(ubfumurinHincfaCra Synodus éorredlíoniuácaré debet diligenter : quoniam ut di­
cit fandus Ambrofius inepiftóla prætàda, licet ñon coriuéniat Chriftiânis dies ob/
feruâre& lunationes fuperftidose,neCéffe tamen eft in pafchali feftiuftate iuxta prae­
ceptum Lunam obferuaré & cempusiquíá hod eft têmpus àccèptabile Deo,quod co
uenit praecepto 3S¿ hi funt dies falutís non dantes ullam ofterifione, iri quibus Deus
uult plus placari, & placantib. plus gratiae impertiri. Et ifta de erroré fuffîciànï:.
Ltimolocode corrédioné Caléndaftj uidendum eft Quoniam autêad duo
non fempèr uera,fcilicet quod dies coniunétionis per aureum numeraoftê
datur, Sd uerum Pafcha poft îi< Calendas Aprilis cadat,in ipfa reformatio
ne aduertere habemus,& in futuro errorem uítare ; hinc primo quo ad fíne
haberidicoriiundionumdiesex aureo numero confídérati oporteretfituationêpri
ginalem auteínumerí.PotuítenimápríncipíoriielíuS locari,ad uerioremeóniundiio
nem oftendendarri.Et licet plures modi quo ad fituatioriis córrédíórie tràdi poifènt:
tamen ex fundamento prætacfto diftantix duarum coniundtioriü,pèrfeâ;iûstalisha
beretur correâioifupponêdo locationem uriíúfcuiúfqj numeri rede fa¿lám,ütper
additionem 29. diera,ï 2.horatum,reliquarum fràcftionurri,iterum idem numerus
repetereçunÔéquôadiftâ corredionemiri præféntiriiëexienderenolo.EÉ qúíafuppofita aurei differential!uera íituatíóné,hódié prima Luna in cceïo3eft plus quâ quar
tain Calendario: ad huius corredioriê, aüt oporteret delete ipfum aureuriümerurii
& per anticipationem ad dieprimatioriisreducereiEthicriioaUsnonpoiTetdefacili
fieri,quoniam fecudùm eum modüm, omries per orbem libros rrititare riecçHe effet.
£01 tali mutatione, antequàmpeïufum calcillas mutationis afittiplicibus capere/
PPp &
tur¿

V

u*4

Reparatio

tur,6rrormaiorexoríHpoíret.Poíretalíter corrigi abfqj librorum mutatiohej quoni
amafitecefsioconíundíonis à loco fituationis aurei numeri ad quintum feextendit
hoc tempore,fi ab aureo numero quinqj ftibtraheretur,S< refiduum pro aureo nume
ro haberetur,talis corredlos aureus numerus propinque diem coniundionis often/
deret Etfi ad aureum numerum lo.addereturjfubtraclo 19 poft additionem, fiexce
derettexortus numerus in Calendario ‘oppofitionis diem propinque indicaret, ita
per mutationem aurei numeri currentis in alium numerum corredS, remanente Ca/
lendarío ficuti ftat,propinque dies coniundionum & oppofítionum haber en tur .Et
hoc ifta tempore,quando anticipatioufqj ad quintam diemfe extédít:alío uerb têpo
re, quando in minus uel plus fe extêderenô poftèt,remanentibùs libris uti funt, talis
corredlo poff et fieri Dico autem propinque: quia fecundum fituationem aurei nu/
meri in Calendario,non femper ipfe numerus in eadem die collocatur,in qua eft co/
ñiundío,lícet per diem integrum nunefj diftet ante uel poft. Et hic modus corrigen/
di Calendarium eft inutilis , quia non poterit per eum modum uera dies coniundio/
nis haberi nec oppofitionis: &C hóc quia numerus eminus, non locatur regulariter in
quinto die ànumero qui habet y.plusJedferéinfexto.Síc nec numerus,qui habet ío*
pluSjíémperdecímodiédíftantercollocaturjnec collocari poteft,ut patet intelligdk
Et cum anticipatioæqualisfit aloco Í»tuationis aurei numeri: patet quód per hanc ui
am corredlo haberi nequit. Vnde fi per correclum aureum numerum, fine mutatio*
né turrèntis aurei numeri,in alium præcifiùs offendentem diem coniundionis Ca/
lendaríumcorrigídebérétúfteeffétmodus præcifior,licet inutilis iit & maioris erro/
risgeneratiuus,ucfacilecondpi poteft.Eteftcôfequêteraduertendum,quôd adhuc
alq modi confimiles inueniri pollent plures : puta fi dimitteretur bifextus in ali quo
anno,6¿ mutaretur aureus numerus ineodem anno peradditionem triumadeum?
puta 1440 dimitteretur bifextus. Et quia 1 ¿.erit tunc aureus numerus:adderentur h
effet ts>.aureus numerus in illo anno, & alio fequenti i. & poft 2.& ita confequenteri
ille auréus numéros oftenderet diem coniundionis. Nec eft illa regula plus uératj
.
præcédens immediata.Símilta fí dúo bifextí omitterentur, ad uerum aureum nu/
merum u.adderêtur: oriretur tali modo corredlas, habens ueritatem ut precedentes
„
ínodfEtfi quatuor bifextí omitterentur in 3 <?. aim's, oftéderet aureus numerus dic
coniundionis & inter omnes præfatos modos,ifte foret eligibilior, quia minus erro/
ris 8C periculi contineret. Sed nullus præfatorum modorum uidetur conuentrepro*
poft to noftro, quia ex omifsione bifextí oriretur fcandalum in populo,S¿in arte in/
ueniendílítteramÚomínícalemunanouítas,necreducereturCalendariunoftrQadf
reformationem. Quia ut clarum eft, per nullum iftorum modorum antiquæregulac
obferuatíonís Pafchalis eifèntdenuo uerificatæftmo oporteret nouas regulas de
feftís concipi,6¿ ^lia multa fieri,quæ plus deformarent forte quàmreformarenhVn/
de fi plena & perfeda reformatio Calendad} fieri debet,nihil melius inueniri poteft
quàm reducere Calendarium ufq? ad eum ftatum, quod regulae antiquorum in faerfô
Concilrjs traditae, redeant ad ueritatem, quanto leuiùs&facilius Puerius hoc fieri
poterit.EcnoneftfortecogitabilisfadliorSduerior modus,quàm quód omitía una
feptimana,aureusnumerus ín cyclum lunarem commuteturSi enim hoc fecerimus:
redudum eft Calendarium noftrum ad ueritatem regularum antiquatum, Ô^ confti/
tutionum facræ Nicenæ Synodi,quo ad Pafchalem feftíuitatem, & caetera omnia fe
íla mobilia &■ immobilia. Et ipfe numerus,qui aureus hucufqj didus eftjex tunc Iu/
naris cycli e(let,8£ aliud nomen puta aureus cyclus fortiretur,cV melius & ueriùsdie
Mùhsrepara coniundionis offenderet,c^ ipie aureus numerus Niceni Concilrj temppre oftendit:
di Calenda^ imo tunc Calendarium poftru ueriùs effet,quàm unefj fuit Et pro pradica huius cor
Jaitas
redioníSjí ta effet procedendum. Anno Chrifti 14^. feftiim Pentecoftes cadit in 2$.»
diem Matjîôf quia illud feftum eft mobile,non confideratur à uulgo in quota die ca/
dat.Statuatur iracp aliquo die anni 1457.per publicudecretum,qubd illa dies i4.Maq
illus anni 1439.in qua cadit feftum Pentecoftes,habeatur pro ultima die Matj,ôf alte-»
ra Pentecoftes fit prima lunijs quod pofteanumçrus qui hueufqpureus numerus
. .’
díduf

uw

Calendarii,

didas eftjfit lunaris cyclus,& nocetur aureas cyclas,qui pro eodem anno erit 12.8C
in fequentiq.ôC fic deinceps ttanc Calendarium eft redudum ad regulas Niceni Concilij.QuoniamCalendariumNicenum Græcum non habuit alium cyclum,
quam lunarem decennouenalem:& infixus fuit ille cyclus Calendario ,ad haben­
das lunationes fi¿ plenilunium Pafchale:& ab 8 . Idus Martij ufqj in nonas Aprilis,
ftatuicpafchalemincenfionem quæri debere,& primum Pafcha n.Calendas Aprt
Its tore. H gc omnia ad ueritatem redeunt per hanc corredíonem,ó¿ abfcp librorum
mutationeJNumerus enim aurei cycli ubi in Calendario poftea femper inuentus
fuerit,diem coniudionisoftendet.Necpoterituerum pafcha ante n. Calendas A/
prilis cadere,aut extra dies feptem azymprunr.ita quôd poft æquinodium Hsrbrei
Graeci,& Latini Pafcha concorditer ÔC conformiter praecepto legali celebrabunt
Vno etiam cyclo,Hxbræi QCLatini,aceifdem embolifmalibus regulis atentar. Et
non poterit nec uerior,nec facilior redudio Calendar!) Romani fieri,ad regulas patrumtimo erit uerius apud Latinos,quam uncjj fuit.Quia Latini,qui aureo numero
ante Chriftum Calendario infixo,loco cycli Lunae quo ad emboliimafcs femper ui
dentur ufifuiffe, propter conformitatem decemnouenalis reuolutionis,fctnper â
Græcis Hæbreis in certis annis difcreparunt,utfuperiôs eft oftenfum,Ô£ hæc diuerfítas ex tunc auferretur.Et ad hoc ut clare neritas huíus uideatur, primo quo ad
coniundionisdiemficconftatJExpræcedentibuspatet, anticipationem hodie
diebus cum ij-.horisfadam.Et quia numerus cycli lunaris , locatur infra aureum
numerum tribus diebustpatet quod anticipatio lunationum â cyclo lunari, hodie 7
dierum exiftit cum dimidio.Quarefi feptem dies íubtraherentur,aut tranfilireritur:
redíbítconíundíoaddieslocatíonísaureícycli lunaris .Etiam ex calculo tabula/
rum ídem confiare poterit:8¿ præfertim hoc probanttabulæPerfariim Græcg, per
meadnoftrumlatinumufum redudæ. Quoniam cyclum lunarem in Calendario
pro inuenienda infcenfione,locant concorditer hoc modo pene in omnibus locis:
dico pené,quia aliquando ex primæua imperfecta fítuationeaurei numeri,diuerfi/
tas ínueníturdícet illa folym quádo 18/eft cyclus lunaris ínmenfeMartq,diuerfa fíe
perunum diem ab ifta noftra correda,quæ habet quód i<í.díe,ficetfec3dum Perfas
i$.díe locari deberenNec eft de hoc curandum,quia fefta mobilia propter hoc non
diuerfifîcabuntur,maximèPaÎchæ,dequoeftprincipaIis quæftioxetiam fi pofitio
fecundum Perfas uerior effet ineo anno 18. cyclí. Vnde de exilíente liter a Dominicalí 18 cycloaureoîfiueraefiet PeriârampofitiOjfecundùm Calêdarïumnofirum
odo diebus tardius Pafcha celebraremus, nori tamen excederemus 2 2.1 unam. Nec
hocanteannumChriftiiff^eu(h'ret5utffmuldeeffetliteraDominical!s,&: iSaure
us cyclus.DicoffpoiitioPerfarumuera effet,quæ ponit if.diem effe coniundionis
quamuis frequentias in illa die confundió cadar,tamen prope finem diei,ita ut an­
no Chrifti i48j.quoanno iS.eft cyclusconiundionis in 16. diem protrahitur fada
corredíone,fíueínnonam,fi non fuerit fada.Quare pacet,per hanc corredionem
nos confequi intentum, quo ad incenfionem.Quod fi aliqua eft uarietas, illa quafi
in nullo obeft,mSxime quo ad pafchalem feftiuitatem, & hoc fuffîcit propoiito no
ftro.Quoduera ifta corredlo fit ueriflíma6¿ conueníentífsíma propofito noftro:
maximèexhocpoterftapprehendt, quoniam deinceps uerifsimum effet,illam con
iundfonempafchalemfore,qugproximefequeretur S.IdusMartias,& illam oppofitionemqugpoftu. Calendas Aprilis prima fuerit pariformiter ficutNiceni Con
cilij & Alexandrini ftatuta præcipiunt.Nam etfi labor in fubtílíínuefiígatíone prae
cífiorhaberípoffetítamenquírqjquantumcunq; inexpertus , fatis appræhendere
poteft hanc corredionem ueritati ferutrehoc tempore, quando æquinodium fe'
eundum tabulas Alfonfi, 12.Marti) effe dicitur. Si enim primum plenilunium poft
«ernale æquinodium pafchale eft,fubtradis/diebus per corredíonem ¿V’falrum,
darum eft sequinodium ufq? in ip.diem eleuari,clarum eft 19* diem ad 12. Calendas
Aprilis,ubifirmarunitpatresNiceni Concilrj,æquinodium plus appropinquare
quam 12.Martij.Quare nemini dubium.hanccorredionem ueritati fuffragari: cum

PPp

5

hodie

ugg

Reparatio

hodie operemuf per regulas patrum, perinde acftgequínotftíum in 12, Calendas Apri
iis fixum effet. Vnde fi poftcorrecftionem illis etiam utamur regulis: minus neceffa/
rió errabimus* Quod autem correntio non tantum uerior fed &C uerifsimafit,aperte
exhocconfpicitur,Manifeftumeft,diem æquinoâtalem fecunda Græcos u.Martrj
ieffimarigfimiliter ÔC fecundum Hebræos,qui ante annum Chrifti lyoo.quarta Marti)
Pafcha non celebrabunt* Quare decimamtertiamdiem etiam tunc æquino&ioda
bunt,quoniâtranfuadato aequinoctio Pafcha immolant. Vndç fi hoc ita eft,quód q.
taundSGræcos ut ex tabulis præcifis habetur, fi mil fier & fecunda Hebraeos hodie
equinocftiu exiftitîtuncpercorreclionëYaltusz.diera ad 20.afcedit.Et fic ar.diein
ùefperis, erit prima Pafcha iadeom, tranfuadaco æquinodio: et noftrff infima Paf/
dia ta.die.qux eft ii.Caledas Aprilis,utiubecNicena coftitutio* Quare patet quod
cfr G; aecis et Hebraeis haec cor redito u er ifs ime co cordae ,ímó uerius eft Calendaria
fecadñ eofde,cp erar tëpore NiceniCÔcihj,quod fuit circa annG Domini 540.Et hoc
ex eo apprehenditur : nam fecundum computum Hebraeorum, & pofitioaem ipforum Hebræorum,ôf anciquorum,eo tempore sequinotftium potuit 18. die Marti) ef/
fejita quôd tuncludæi in i$>. die fecundum coputum Hebraeorum Pafcha facerent,&C
ficpotuiflecnoftrum Pafcha 2<%autM. die fecundum ipfos fuiife. Sed quia conftitu/
tío ante ax.diem non permittebat Pafcha edebrarúnanifeftum eft,fecundum pofitu
onem kidæorum, regulam NíceníConctlí)irritadijfcpquacpdeferuiuiíTe.Sícutetiáí
quidam Launiannoq^.poft Chriftum apprehenderunt xquino&ium^utludaeijefr
fe tj.Calendas Aprilts,utait Vicftorinusad Hilarium Papam,uec carnearegulisNi*
cent Conciltj recedere aufi fuere*Similiter fi fecundum tabulas Alfonfi, aut experte
riam Ptolemæi pofitam in didlioneAlmegefti nos conuertimusjquæà calculo Ab*
fonfiplus die differt: patresipfos in hac pofitione çqumodHali non parume rrare nv
ueniemus. Quare Calendarium etiam fi tempore Niceni Cocilt) canillar! potuiffet,
fecuadumjHebrxos,S< fecundum fubtiliores Aftrologosmon tamen poft correcti­
onem noftram,nec per Græcos>nec ludatos repræhenfibile remanebit* Sed an fecun
dùm fubtiliores Aftrologos argui pofsit, ut dea mus/Et clarum eft fecundum pofiti/
onem Alfonfi ,qui ponit fuper Hieritfalem 14J?* Solem circa fêcudâ horam poft me­
dium nodis Aríetéíntrare,6¿ fie per falturn corredo Calendario r^.die deprehendi
Calendar!) corredionem poiïe, quia non decimanonam diemjeduicéfimamprimâi
æquinodio atcribuit.Sedad hocrefponderi poteft, quód tabula Alfonfinon fjntpft
dualuer ueræ quo ad introitum ínAríetemtimó experientia copertum eft,quafi in
horis eas de.nare, ita quod (utmagifter Hericus Batem refert in libello erroris taba/
larum Alfonfi) tnc expert ena do cuit,149 0.poft hoc multis annis in
ultra ho
ris eafdemerrare.Quarefildiuerftratem horizontium terræhabitabilis cofideremus,
quo ad ipfi.im uernale initium, ad hocut ipfa Pafchalis folemnitas per uniuerium or*
bem uno tempore
poft equino dium celebretunconiunda experientia noftri teporis3 pofitione-ludæorum & Græcorü nonlongedifferemus3perueniemus enim
paríformúer ad u*Marti)'díern.Prophacíus etiam ludæus & quidam ali) obferuato/
t es,qui anno Chrifti 1303,Solem 14. Marti) 8 Jiora poft medium nodis, Arietem com
pereruntintrareihocnoftrutn propoíítumaffirmant,ficuc ôialij noftri temporis ex/
perimentatores. Et fî etiam aliquae horæ quæ deeflent à ij.die, fupplerentur ex diuer/
ika te introitus in oriente ab introitu in occafu. Oportet enim ultimum introitum in
tetra habitabili annotare, ut omnes per orbSin celebritate Pafchalis quantum pofss
Me eft concurramusjirt orientaliores per occidentales non præueniànturffedin tent
poreomnis populas concurrat5falua præuention e horaria quo adPafchalis dieiiniti
um , S¿ Solis maturiore exorta apud prioresjndos quâ occidêtaliores Hiipanos. Et
ulrímó aduer renda,q? ad hoc quod corredlo ifta in ueritate perfiftar, neceffe eft quo
ad coniuntftionisdiemquiinjoq.. annis quafi perdiepi antici patur,bifextilem illius
an d dim:trere,Ôf Temper joq.annum abfqj bifexti intercalatione currere. Et licet prg
cifius fieret,(iTemper in/tf.anno non feruareturbiiextus,fed transferretur in fequentem fctlicec 77.& fic in p^anno unus bifextus fubtiliter gradafirp fubtraheretunta-

Calendarii.

im?

men cum ex priori fimplíci modo nullus timendus error in hoc negocio caufabitufr
dimifiofecddo^modo fubtílíorí & pfed»ori primus acceptetur,per totale omíísíone
bifextíínj04.anno. Ita quôd tunc 8.annifinébïfextocùrrant,utficueritasoftenfionis confundió nalís diet exfítuatione aurei cycliualeatpermanere.V«rum quia uet/
naleæquinodium, ineo tempore304-annorumfecGdum quofeam peneduobusdie
bus anticipatur,& folùm per omífsióhem bífextilís dies una fub trahitur: poíTet quis
dicere, Calendaría nofírS nô ufq;qy£¿p in cqrredíonefua duoturG >fed ía pafchalis
feftiuitatiscelebratíonefecundSlegalc cônftitutionë, poft illa tëpofà fall aciam cape
re. Ad hoc dícendu puto,qüôd licet uerG fit exdifproportione motuG lunarium,non
poffe que regíftratoria regulâj abG$ Calêdarij mutatione inuenireitàmen hicpræta
dusmodus^inter excqgitabiles facilior &C uerior exiftit, quoniam motus ille capi­
tis Arietis ingqualíteróbferuatusjpbftílla tepora fautore ihebith tardior efficietur.
Et ficut aliquandotn 5 oo.¡annís,gradualís tantG mutatio experimento Ptolæmæi in/
ueta eft:ira fortafsis fi nonintotarini,tameinplurib. quam hoc tepore gradus unus
per fíciet.Et fi no,táme una dies anticipationis sr quino dqxiiullu errorëeffïcere pof(et in celebratione pafchalis feftiui tatis,utclaret exfituatione aureícyclfiNecp ettâ in
duob.dieb.error notari poffetîimô quoniâhæcnoftra corredlo ad unitatecocor .
dantiam reducit tres liriguas,Hebrçam, Greca m,6¿ Latinam,etiam quo ad embolíf' males annos,ut manifèffum eft ex fituatione aurei cycli in Calendarío:fi ex prguen/
tione æquinodfj errorpafehalís pleníluntj exoriri debèretjoportérethGc exoriri prímo 8.& poft hoc ij.aurei cycli numeris exiftentibus. Sedquoniamilli annífempec
embolifmales funt, ut præhabitum eftttunc prætadi numeri uf($ ad multos cen­
tenarios annorG>potius 13.lunationi quàm prima oftetident,fecundum regula anti­
quorum,quæ in emboli finalibus annis iubetnon in Martio,fed in Aprili Pafcha ce«
lebr^ri. Quare concluditur, noftrüm Calendarium modo prætado corredum,per
omifsionem biifexti in trecentefimo quarto anno,ita regiftrari, quôd tamin prima*
tionibus quàm pafchalibus feftiuitatibus, ufe# ad mille futuros annos &C ultra,,ueritatem ó ftendet fecundum pofitiones recentiorum tnagiftonum probationum, ÔC eo
rum qui ante nos fuere. Licet ex his omnib.humanis experimentis particulariter cap
cis nulla ex motulumínaríum de pretérito certitudo ad futurashabeaturmifiquantii
ordo regularitas inuêtoru motuum,prgfumi de futuris permíttít.Cíí ergo hare cot
redio de facili fit pra dicabitis,& tantæ utilitatis, quôd per ipfam ad regularum no/
bis infacris concilqs traditarum reducamur obferuantiam: magna auiditate eadem
facra h»c Synodus Bafilíenfís (ut fpéramus) acceptabit.Si enim ita legit in adtone
prima Chalcedonenfis Conciltj, omnis qui non celebrat diem fandum Pafchx fe­
cundum fandx catholica: Eccleítx regulam, anathema fitteura maxima adhiberi de/
bet,quôd QC præceptum Dei,fimul Qc patrum regulae,in ueritate concurrant: & ma/
ximequart»decimanorum,qui &teifêracædecaditæ dicuntur, abiuratio hærefis ibi/ tytdrtœâecb
dem geftis Chalcedonenfis Synodi inferta,patres pro reformatione unitos monere manifueriitbui
debeuquoniam anathematizare eos oportebat quartçdecimanorumhserefim1&: eos retid ^ui cum
qui Pafchæfolemnitatë fecundum iandse catholicae Ê cele fi e regula non celebrabat,
Hec penfantes agite ut retroiedo Pafchali errore ueritaci inftemus,ut
pa(¿hacel^
fic de hac uera temporali feftiuicate,ad æternatn
■’
transferri mereamur»
Keuerend. Pat.D.Nícohi de Cufa CardíTraótatús de Reparatione Caleri-*'
darij,recitati in Concilio BafilienfíjColleAí annoi^á. Finis.

PPp 4

Cor

CORRE CTI O I ABVlaruiS
Patrem Niçolaum de Cula.
D fdenàum,quid ueritatfc & quid dutij tabulae Àlphonfi cent's*

nçanf : primàquidem de cap.nærarum, uídetur mini quôd nullus
Fit ibi error,nec defedius.ïmô tabulae differentiarum ararum, ÔC ta
bulaeredudíónís temporis incipi entis ab aliqua çra in fratftionca
fexagenariasmec non tabulaenegocíj huius,óptíme funt compo(itae, côntihèntes praecise penitus ueritatem, quam retinere pote*
rant,, Tabulae uero radicum ut opinor, ínntillís altjs arisabærà
—
Alphóní?,exacftá ueritatem obtinere potuerunt Iri aria tamen AÍphonihueræ effe pótuerfft JÜænamcp per earû obferuatores,inuentæ fuerunt: Fi be?
ne ergo obferuâuçrunt,utic# êrunt ueræCula autem recefsio ni s â ueritate in alrjs ra?
di cibus eftmam ipfi motu cuiuslibet mobilis in têpore illo,per quod alíse erg differur,
ab æra Atphorifí extrácftunijde fuis tabulis mediorum motuum,fubtraxerunt à radi
ce inuehta â principió annorum Àlphonfi. Quodqj remaniît,pofiierunt aHsrü ærârum radices.,motüm ílliim eíTe ueríílimum fupponentes.Et fi fie effet,qptïmé faétum
fuiiTer,cu.nc enim radices omnes iftae effentuerifsimæ. Sicenim quærendo loca mo­
bilium cœleftium,ad tempora obferuationum príftínoruth ex bis Aíphoníi tabulis»
redírentútíqj eadem loca, quse ipíí obféruatoresdilígentifsimís íngentjs inuenerun
Sed quoniamboenon ita cqqtíngitj'mó fícrétrógrade QperandoAíuueníudturprs*
dieftæ tabulæ eum obferuatíórie famátórum ín fingulis difeordarethanediferepandk
am mihi declarare incumbit.-Exhoc énim’líquíde áppakebit,áh ipfis calumniose
contraire'copia tusfim,an re&a ratione contraeas inuehar. Incipieris ergo in npmine Domihi:primo motum orbis ftellarum & augium unum habentium motu exâ
minare,cum obleruationibus praeteritis famatorum fapietum : accipiant motum AI. chimech ideft Spicae, inuentum per obleruationeThimocaridis poft'Nabugodono
for 454.annis aegy ptiacis,que inducit Ptolemxus in Almagefti díftínáíone feptima
infine Cap.tertij. 0¿ fuit locus eius 2 2 .gradus, 20 < minuta Virginis; Quærâ loen eíaíf
dem ftellæ, per tabulas Alphonfi : tempus ílludreducftiíad fradioaes,fexagenárias
eft 4<í tertia 7. fecundado, prima. Cu quo extraho motü capitis Ari etis:&intieníó à,
Íigna44‘gradus,7,minuta ÿ6t feçiïda. Cuius açqüatio eft,z.gra. 29 .púa .^fecunda,mi*
nuenda.Motum ueró ftellarum ab illo tempore ufe# ad Alphonfiim,inuenio 2 o .mi­
nuta sjTecñda. Aequatio auté motus capitis Áríctís ad tepus Alphofi,eft 8,gra.2.mt
5.fecunda,qua¿ eft addenda.Cum qua addatur æquàtio eius ad tempus praeteritu praè
di(ftum,& prouénientio.gra,52 .mínu.5).fécunda:quod additum motui ftellarumin­
fra tempus medium producit,xugra.sj.múzií. Fecunda, Et tamen fecundum illas ta*
bulas mota: funt ftellæ auges per tempus illud íntermedíum,Subtrahatur ergo lo: cus ille aloco Alchiméch,pofíto ín radicibus ftellarum ad principium Alphonfí,fci' liceti^gra.48+miXibr£:remahebunt2hgra4^.mi.Vírgínís Eccequomodolocushu
< tusftellæ qui inuentus eftàThímocaríde, diferepat aloco eíufdem inuentoperillas
tabulas
plus.Sí autem eundem motum fubtraxero ab auge Solis,quæ eft fe
cundùm tabulas Álphofí,<.fígnum 2s.gra^.mû remanebiti.íígn.fí.gra.^.mi. Aux
autem Solis longeante Abraham & Ptolemxum,maior erat quskri fuerit temporib.
,eórum:quod mihicrederenoneft pofsibile. Itemuidebo utrumiftaetabulaeconcar/
dent cum Ptolemaeos in locis ftellarum fixarum ÔC augiS, cuius obferuatíones fadaá
funt circa annos ab incarnatione Domini noftri lefu Chrifti q8.Romanos,qui rcduefts'ad fexagenariam fradlionemjacienti^.tertia 0 fecunda,aprima. Mocuscapitis
Arietis ideftaugis,ex tabulis Alphonfi iecundum hoci.figxgra, 18 mi.21 ♦ fecunda:
dusæquacio^s.mi.s^TecundaiSedæqaatioîS.mir^ftcqndaaddendatMotus ftel-

■'

.

larum

fabularum AIphèniL

n¿$

bruma tempore Chrifti* uftp ad tempus iîlud,ô.fig.T.gra.ô.mi.4^< Tecunda $$♦ tertiat
cui fi addatur aequatio iam dida,erit igra.y5>.mi.48.fecuhda,alias y 5. fecunda 15. ter/
tia.Quod additum radici anni Solaris, pofitiad principium aerae Chrifti, facit auge
Solis adtempus iftud,fcilicet i.fig.i j.gra.íy.mí.g.fecunda.Mótus aufemftellarum in
tempore medio inter Ptolemaeum SCAlphonfum,8 .gra.10.mi37.fecunda.Cui aequa
tío capitis Arietis tempore Alphonfi addita,erit i<graa|.mi.24.fecuhdis,aquo po
ftea fubtrahitur aequatio eiufdem capitis têpore Ptolemæi,S<rernanebiti$.ï 2.15. qui
eft motus ftellarS &augiq in illo tempore. Quod fubtrahaturà locó Alchimech te­
pore Alphonfi,& remanebit locus eius,2 8.gra.jy.mi.Ptolemaeus autem inuehit hac
elTe in xtf.gra.4o4minu.Virginis:differunt ergo fere per 2.gra. Auges quocg differat
per / gra hic ¿C ibi. Non tamen tantam differentia credo ftiiffe in auge Solis tepore
eius. Nâ inuentio huius ualde eft difficilis, & eius obferuatio non parum ambigua.
Ideo ipie ufuseftaugeSolis eadëquâinufenit Abrahâ,Uelùti Temper immobilis per
ftueret. Deftellisfixis autem de quib.facilis eft obfetuatio,noiidubito quitiPtoIemæus& plures alqfnueaerint ueritatem. Quapropter uerifimileeft, eas in futurum
tant» uel forte plus uel minus differre, non fàltem concordabat: uel fi cohCordnnt,
hoc magis cafu,cjj tabularum accidet ueritate. Inueniuntur tn motib. harum tabular«àueritatedifcordates,nunc aueris obferuationibideficientes,nuncuerd fupertjs
augetesmeceflafio ergo aliquando cocordabut.Poftea ad tempora Albategni pro
cedâetiam calculando, quod eft poft incarnationem Domini 879- annis, qui redudt
tn fexagenarias,faciant i quartum,is.tertia ro,fecunda 74.prima. Motus receffus SC
acceffus ad id tempus,o.figna^y.graj 5. mu?.fccunda.Ei'us æquatio 6.gra.22.rni.
Tecada.Motus ftellarum ad illud tempus i.fígnum,tf.gra.27.mi.27.íécunda. Omnia
fecunda tabulas Alphonfi. Aux Solis Tecunda hoc 1. Tignum H.gra.tÿ.mi.quæfifub
trahatur ab augeSolis tempore Alphonfiíhabebitur motus ftellaru in tepore medio
fcilicet 4.25^0. Quôd addatur loco cabalazedi.i.cordisLeonisintepore Albategni,
q fuit i4.Leonis(ut patet in canon«b.Albategni)proueniOt ig.gra^.mLLeonis. Ec
ce quomodo in illis 571. annis, diuerfïficaùtur motusáugíum ih tabulis illis ab infti/
tuti0nib.Albategni2.gra. Reperit enim Albategni auge Solis z.gra.iy.mi. Gemino
rum.ln ftellis autem fixis i.gra.& 1 y. mtPofuerunt enim tabulatores Alphonfi,cor
Leonis in Leone 15» .gra. 55. mi. Si quis mihi dicat iftas radices ftellaru non effe ueras»
nec inuentas fecundum tabulas Alphofl(i,fed pofitas ab alij s nefeientib.calculare: re
fpondeo,quôd primo ab illis tabulis inuentx funt. Cuius lignum eftmam uidi libra
ftellarum fixarum eodem modo, qui liber extradas fuit dearmario regis Alphonfi,
quemadmodS dixit mihi ille qui extraxit. Vidi enimftellas fixas fi tu atas ifto modp
înfphæra folidaffada per ipfummec Alphonfum.Et coçeffo illo quôd radices illgno
fint inuentae per tabulas illas: nihilominus minorabitur diferepantia ínter obferuati/
ones perhastabuIas.Nam inter Thiknocaridem & Ptolemaea, ftelîæfixæ mota:funt
fecundùm ueritatem obieruationum 4. gra.w.mi. Secundum tabulas autem iftas»
.gra.$8 jní.SC plus.Et a tempore Ptolemæi ufqj ad illa fecudum obferuationes,mo/
rafunt 2,gra.17.mi.Sedfecundum tabulas has, 2.gra.54.mi. Quomodocunqp ergo
ponant,tabulas illas in hoc ueritacínon inuenio concordare
Item inuenio alium errorem iftarum tabularum demotu ftellarum fixarum fecunda
ipfas.Nammotus uelocifsimus illarum fuit circa tempora Chríftí.Tuncením ponat
caput Arietis acceffus incoepiffemotum, in illa parte patet motum effe uelocifsimum.Sed ih ueritate,morus ftellarum non erat tunc uelocifsimus.PtoIemæus enim
reperitípfasmouericírcaílludtempusín ioo.annís.T.gra. Fuit enim Chriftus circa
medium temporis quod fuit inter Abrachím Ptolemaeum. A Ptolemaeo uero ufep
ad Albategni ínuetus eft mo tus ftellarn fixarum in cannis ngra. Ergo motus ifte
nuc uelocior multo reperitur.Eft QCaliud in tabulis illis quod mirabile uídetur,quo­
modo fecundum eas circuli planetarum moneantur, motu ftellarum acceffus & re/
ceffus capitis Arietis Librae,maximede circulo Solis.Côcedunt enim ftellaslixâs
retinere eandem Temper declinationem ab ecliptica,to ta ergo ecliptica nunquam fi*
PPp j>
tum

1170

F Corrcftio »

tum mutabit. Signabo ergo inarcu Solis pundum fuppofimm capiti Arietis. In cípf
at^ergo caput Arietis declinareuerfus feptentnonem in circuloparuo, uelpundum
fignatu in circulo Solis.Concedunt enim id,tiel declinabihuel manebitin loco fuo.
Si manebit,érgo non amplius manebit fub ecliptica, quod eft nerita tí díflbnumtfi fifi
quatudquatum ergo caput'Arietis diftabiç àfedione Zodiaci circa æquatorem,tati
tùmSC pundum illud diftabítneceflaríó ab eadem* Mouebiturergoexnecéflïtaté
sfto motu,quód non pqnuiit.Póft hxcautemde alijs mobilibus erit perfcrutandS
iîmiliter.Ét primo de Spit* Quoniam tabulae har fupponuntannum iblarem feu tem
pus circuitus Solis femper aequalem & inuariabijem permanere,merito ergo dehoC
Uidenrur red arguendae* Sunt enim in hoc contrariae tjs,quæ ab obfcruatoribus diuef
(orum temporum fubnliter funtpercepta.Antiquiisimrenimobferuatores Babylo
ni ci,fcilicet AchamíhSC Midan, pofuerunt quantitatem, anni ?«f.dies fit i* quartam
S¿ i. feptuageiîmâfextâ unius diei praecise Et fi mil iter inuenit A brach is fere,fed mo
dicominus<PofteaPolerriæus inuenit illa quantitate?^*diesæi.quartâ,minus ?oo*
parte unius diei. Dehinc Albategnt repperit illud tempus
di es, $ horas.
mi*
i4*fecunda Sed tabula: iftæ continent jffy.dïes y .horas 49 miu^.fecunda Hanc quan
titatemconftitucrundnuariabfiem demaiod in minus, Qc conuerfim : ficut & motus
ftellarum nunc uelociornunc’tardíorefíe Comperitur*
Adoftendendumergodifcrepandamharum tabularum,quamhabentcumantiquis
obferuationibus de motibus aliatum 7*>ftelíarum ; aflamo obferuamiamfa dam ab
Achamín,poft Nabugôclonoforjiy* annis Aegypüacís 21 diebus ftptïmïmenfísde
mçi ibus Aegyptiorum , in ortu Solisjdeintroitu Solis in pundum folftitiale æftiuafe,quâ etiam afTumitPcoIemaeus in Almageftididione tertia. Quaeram ergo hocin
tabulis Aiphonfi : tempus illud redudum in fexagenarias, ? 1* tertia, $2. fecundans*
prima*MediusmouisSolisadmeridianum Alexandrie i.fignum,?o*gra.12 mi*?.fe­
cunda.Sed fecunda Ptolemaea motus Solis erat?, figna, o.gra.yr.mu.fecudaAequa
tío Solis fecundum tabulas Aiphonfi efttuncyi.mi. Secundum Ptolemaeum autem
èft circa 5*. mí. SC eft minuenda* Ecce quod fecundum tabulas Aiphonfi nullatenus
Sol tuc eft ingreflus primum mi. Cancri: Imo ad minus habuit adhuc perrranfire ? y.
mi. uel circa. Siccp erit differentia circiter iff. horarum. Item cap.io aliam differenti^
obferuadonem fcilicet Abrachis de introitu Solis i n pundum aequinodialeautum/
nale, quam etiam fiimic Ptolemaeus ubi fupra in Almagefti didionetertia, fcfiicetab
Alexâdri morte 48 «.annis Aegyptiaticis po ft dies hâguahic,idcft y.dierum fupcrad
ditorum anno, 12. hora in Alexandria. Tempus illud redudum adftxagenaríasfrá/
dioiies i8.tertîa,2.fecûda,48‘prima. Medius motus fecundum tabulas Aiphonfi ad
Alexandri am $ .figna a.grai 8 mi.29 iecundaAequado Solis fuit t.gra .9* mi. fecutv
dum tabulas Ptokmæi,quæfont nunc uenores.Patet ergo quód eft differentia 9 .mi.
& de tempore^ horarum, & plus-Sed fecundum tabulas Aiphonfi erit differentia
maioir.Item accipio obferuadonemPtoIemaddeintroitu Solis in idem pundum po(itum ibidem Ut d? dum eft, fcilicet anno ab Alexandri morte 04* incompleto annis
Acgyptijspoft 8*dksmenfts feptímidemefibusAegyptiorumi9.horaferé,48*ícíIí
cet mí.díeí tempus redudum ad íexag'enarias,4¿ tertia,^ Jecunda,4?*prima*M€’di/
us motus Solis ex tabulis Aiphonfi ad Alexandriana??*2â,y5.fecundumPtolemeu
figna,*,gra. s.mi. Eft ergo differenda 1. gra59.mi.Ec fecûdüm æquatores Alphonft
eft maior Etde tempore erir differentia unias diei 6C tertiæ partis diei.Certe tales defedús nimis eflent inrolkrabiles.lSed in obferuadone A!bategni,de Sole no inueni
tur error ualde notabilis, quia tabu!stores harum rabularum Ut dixi, per eandem obreniationem Solis circuitum menfi» funt. Sed in tempore noftro differentia ab alP
quibus inuenta eft de introitu Solis in Arietem.Dequibusinaenifcripcuminqucda
libro Aftronomiae>quodanno Domini 1290.diei). Martij,inuentusiicSol intrare in
Arietempoft 16.ho*quod multum diferepata tabulis Aiphonfi.Irem quidam;?
anno Domini t^s.inuenit Solem ingredi A decem,no n in hor a qua inueni turp
bul^

/fabularum Aiphonfi

1171

bulas Aiphonfi. Ego aeró fí quid ínueni,non conuenit hic ponérej ne tfeftimoniuttî
mihimetipfi uídear perhibere»
In Luna fi eft defedus aliquis nunc often dam. Reperto di dio ne nona Alina geftí dé
obferuartoneMercurtj,q> poft annos Nabugodonofor 8.35. Aegyptiacos, poft i.dí/
esmenfts alchícá,7 horas,5o.mí.Medius motus Lunar.fuitngra.zeí.mi.Gemínorum
: ad Alexandríam.Mcdíum argumentum Lunar ô.gra.jî. mi. Secundúm ueró tabulas
Aiphonfi; Médius motusLunæ ad Alexandriani 1.fignum ij.’grajp.mfi». fecun­
da.Medium argumentum Lunæ fecundum cabulas eafdem 449 .2g. is.Eft ergo differ
r entía in motu Lunæ, unius gta. 14. minu. in argumento autem eft differeiwa hie Q¿
íbí 2.gra.tf.mínu. In elongatione autem Solis & Lunæ, inuenitur difcordia io. mi. u/
nius gra. Etinobferuatíonibus Albategni fimílitér ínueníturdifcrepanríainLuná
iuper quibus tamen ifti creduntur fuifle maxime fuftentatfi Nam anno Alexandri
magniiîdncompletOjpoftz.diesmenfisab menfibus Graecorum 15.hora, 15» mi. ad
meridiem ab Abrache motus medius Lunæ inuçntus per Albategni eft, lo.gra.M*
tni.AquarffEcfuit hæc obferuatio eius fecuda de Lunari edipffiTempusprædidurrt
ad fexagenarias fradiones redudum,eft 2.quarta,2»tertia, ^.fecunda, aprima. Me*
dius motus Lunæ fecundum hoc ex tabulis Aiphonfi 5.figna ji^gra.^nu^oXecun
da.Motus argunKnd‘medius 7.5.8.10.Medius motus capitis, Ariec is 5. fign. 15. gm
40. mû 1). fecunda In motu Lunæ inuenitur differentia 15 mi Jn argumento medio
nulla inuenitur notabilis differenda ln motu capitis eft differentia j.mi.Inelongatfi
one autem Solis SdLunxunueniturtanca, quanta in obferuatione Ptolemaei diffe­
rentia, fcilicet 10. mu Quod autem elongatio illa fecundum tabulas Aiphonfi nort
fic omnino uêràyçciaminuenrum eft â confi de ran tí b us noftri temporis. Inueni feri/
ptum quód per horologium uerifsimum quídam inuenit in pluribus ech'pfibus
Lunx, medium edipfiscitidsfuiffe quàm fuerit inuentum per tabulas Aiphonfiper
tempus notabilis quantitatis*
De alíjs planeds quantum motus ipforum extrados de tabulis Álphotifi differant
ab obferuauonibus Pcolemæi, propter breuitatem non potiam calculatoris motus;
fed difsímílfcer inuenirec omnes motus illorum y . planetarum fecundum tabulas
Aiphonfi muratos plus continere, quam inueniaturin obiernationibusPtokmseif
prout fequttur.
*
Motus Saturni abundat 2, gra.j7.rhfi
Motus louis abundae ugra.jztmi.
Motus Martis abundat 2.gra.57.mi;
Argumentum Veneris abundat 4 gra.tj.mfi
Argumentum Mercurq abundae 2.gra. 28.mi;
Hæc de corredione defedus tabularum Aiphonfi fufnctànu Si qui autem prooa>
tionibus praediatis non contenti fuerint, ueritatem inueftigent proprijs obferuatio<
nibus, ÔCinuenient per Dei gratiam, mehaçc non fcripfiffèmotu inuidiæ, fedueri
amoris,& zelo,ut ab errori! deuio retraham hanc fcientiam finquirentes; Addam ecfe
am nonnulla ex altjs,
Guillermos de Clotoalde fic differentias notauit circa tabulam Saturnfi
PtolemaeusponitmotumSacurniindieo^o^o.jj.ji.zS^u Differentiaautéminter
Ptolemaeum & Alphonfum»
i?ter.4^quar.iuquin;jô»fexh
,
Saturnus mouetur in anno communíoa¿.t 547. Itent Saturnus mouetur omfci die in
epicyclo 77.mi^. fecunda; & in eccentrico per2.mi.qui ambo conftituurtc medíuni
motum Saturni ín unadie.Noîa ab his tabulis Aiphonfi fubtrahenda funt i.ftgna,*;
gra.j a 4ni.4h fecunda.
RadixaügiumÀrim.2.25.2 5.45.54.
.
Circa tabulam louis.hxc tabula eft fugabundals iñ i+gra37*mfi44*f«cundis à têporé
Chrifti ad annum 1448. íncómpiem índíe Calixti, qui dies funt $ 17840; In quos dies
diuidanturi, gra. 52. 44.
prouenienS fubtrahaturàmoru unius diei huius tabulai
PPp £
O.044;7$>

1172

Corrcftio
a? JZ.Ptolemxuso.o.

79»

!

.Radix augium Arim44

Toleti 7.547.04*
Circa tabulam Martis o»o.3i.2ff.58.39.7ff.i7.Pcolemaeus 0.0.513^4541* JS-Differen.
tía inter Ptolemaeum ÔÉ Alphonfum,o.041.2 s. 37.4*5; 78.16. A tabulis Alphonfifube
trahemedium motum inter Ptolemaeum & Alponfum/cilícet tJgra.$.mt$.fecunda
19.7.56.5 2. Differentia. 1. tercium.4ff,15.27.
,
Mars monetur in anno communi 5.11.27445. Aux. Arim.5 t^* iH4.Tolett435j>^
ij.4.o.Radix in Saturno Parifiis.i.i44utf.K>.4Q.Toleti.ui44.20a 2.
Circatabulam Veneris.Nota fecundùm tabulas Alphonfi Venuspertranfïtepfcy>
clumin48)tdiebus4$.mi‘diei.Ec fecundùm Alfraganiï 10484. diebus pertranfi't,cit/
ca tabulas motus argumenti Mercurij. Argumentum Mercurij a tempore Ptolemæi
dicitur abundare in. 2 .gra.is.mi.qui fidiuidamur per dies annorum.i 2 oo.prouenifit
2ff.2i.71 fexta,quifunt motus diei fubtrahendus,0¿fadunt.i.ter.i*.quar4*. quin.ru
fexc.addenda motui unius diei huius tabulg Alphonfi4& perueniet motusa.diei cor
re dus fcilicet. 04 4.2 4.845.5 7 5.
Radices centri Lunae Arim. 1.15'40484.27,Toletti.i8.ji.i9.3234.Parifiis.r.i8.z 13*
44.58.R0ma: 1.17.12.2249.40.
Circa tabulammedij argumenti Lunae radix Parifiis44844.ff.45. Arim.jaff.sjjjo.
TqIetÍ4.?.o.i44i.Inanno communi monetur. i.fig.2^.gra.4.mi.5h75*Radix centri Iu
tïæ Parifiis. 2444444 ^Viennae. 5454.74542.
Calculando ex tabulis Almagefti Ptolemaei &. fuper radice differentiae Nabugodo/
nofbr & incarnationis Chrifti i. quani$.ter.4ff.fecu.i<i.prt Er foper radice annorum
in Almagefto fuper Saturnum fcilicetzts. gra. &45. mi. Capricorni, ifteeft motus
Saturni, 1.1145 i7.4340‘2<F*6*Aliter.24.ff.45.
\ v
Calculado ex tabulis Ptolemçi fuper eandem radice Nabugodono.et incarnationis
Chrifti. i.quar.i/.^^.Et fuper radicem in Almagefti Iouis.4. gra.ii.mi.Librælfte
eft motus.feuis^ 4.84^1240.147.2^.Item calculando ex tabulis P.tolemaei ut prius,
& ad ditara dice Marti sin ALrnageftijfuper medios motus Martis.?, gra. ¿Mni.ífte eft
motus Martis.1.59.418.43 ^.38.18,
- : .
tem calculando ex tabulis Ptolemxi, & addita radice Solis in Almagefti Ptolemæi
up medios mot9 Solis,ifta habet.i>mi.PifciGi& debet fic reduci ad gra.?. 30.15. Ifte
eftmotusfolisinuetus 4.57.45.18.14.41. ae.adannosChrifti.Ifteeftmotusquenit
ex tempore Nabugod.ad Chriftum fineradice, 57.30.18.14,4.11.26; in calculando ex
tabulis Ptolemæi de motu Lunae fuper radicem Nabugodo. QC incarnationis Chri/
ftiquæ radix eft.i.quar.i$4ert.4^.fecunda. zff.prima. Cumradíce.i4.gra.6¿22.mi.t
iugra.22.mi.tauri. Ifte eft motus Lunae medius,2.15.15.iff.n.34.15.0. in calculando
ex tabulis Ptolemaei argumentum Lunae fuper radicem Nabugo, ÔC incarnationis
Chriftiutprius cumfuperfluo. 2.fig. 8. gra. & 49. mi. Ifte eft motus argumenti Liv
nâe.3.5 3.1542.440.47.54. uel cum fuperfluo.2,fíg.8,gra.ip. mi. alias ideft radix.3.5 2.
454«'4-2O‘4r-34.
In calculando extabulis Ptolemaei, argumentum latitudinis Lunæ fuper radicem
NabugoChrifti incarnationis ut prius cum fuperfluo,quod eft 575.gr», 15.mi.lftc
eft mocus argumenti latitudinis Lunae. 2 * «44^435*543* Divione quarta cap.s>.
circa ultimum.
Item calculando elongationem Lunae à Sole fuper radicem Nabugodo.&f incarnationé'Ghrifti,curriradicequefüitanteílIudtempus,fcílicet7o.gra.et37.m!;íftaerítra
dixChrifti elogationis Lunae à S,ole.?.55.42 37.57.20.1.3.4.
Item de argumento Veneris extabulis Ptolemaei, & fub radice Nabugo. & Chrift^
ut prius ifte eft motus 044.57.194 0.2 6.8. Ec fi additur ei radix Nabug. 17.gra.7mt
ifta erit radix Chrifti3.ff»4*7*> 9 40*2 ff.8,
Item de argumento Mercurrj ex tabulis Ptolemaei,fuper radicem Nabugodo.
Chriftiifteeftmotuseius.o.24+o.i84o,474i.4o.Etfiadditureiradix,eft radix Chri/
ftio.fig.4,gra4*mi45*i84O.474.4o.
.
I
Mm.*
Nota^

Í

,

....

:

'

X

r .

itaj

fabularum Alphóñíi

Nóta,quatitdtfi àug'estêpôréqüo quaeris loca plaàëtàrunirdiftaht ab atigib/hic feri/
pris j tâtùm adde fupçrloca inuenta,. Itaqj adde ab anno Chrifti 1420* ufqj ad annyià
ï4244<>tni.aut48.mi\ fecundum alios magíftros hoc tieriùs èi 14.2y.adde 48. mû*,
fecunda.30.tert.ôf quolibet anno, jó'.fecunda ^o.ter.ManfipnesEunæfunt capiendg
fecundùmfphæramodauam,ÔCnonfecundùmnonam.
Sed latí tddo earundem,ó¿ arcus êiufdem circuli interceptus ínter eclipticam 8/ cor/
pus eíufdem ftellæ,quæ latitudo eft fempiternæinuariabilitaris : quia motus acceíFuá
¡SC receffus taina reuerentiâ ponetium effe,proríus eft negadas. Ét ponaíbidem mo­
tum oiftauæ fphaeræ feeSdum modum quem hic teneo, cum reprobati ohe¡Thebít SC
aliorum omnium, poàentium motum açcenus &'receffus.
.
Quod omnes, mednçnQjtus,qui ponuntur in Alphonfo funt diminuti: & quædam ta
bulæ aequationumnçuçSolis louis,Veneris fu perfluunt. Aequationes ueri> àugtfz
talentorum Lunæ funt deficientes. VerStamen hoc dico, quód coniSdionës lumina
rium (àtis appropinquant ueritatitqùia quod fuperfluit in uno ïçilïcec in Sole, eft di­
minutum in alio fcilicet ín Luna,0¿ íta diminucio unius reftaurat abundantiam alteri
tis.Echocniultosmagnos ¿¿famatos Philofbphos düxít in credulitatem praedidard
tabularum. In medid motuLünæfubcrahantur 4o.mf ho.quíbüsrefpondenc **.mi/
nu.uniusgra.Amedio motu Saturni fubtrahitur igra. 1 y.múuníus gra.Medio mo­
tui louis additur i* gra. A medio motu Martis fubtrahuntutj ► gra. Motuiodauæ
fphæræ a&ditùri.grà; i
‘
, f
Hcnricus Baten,Mechh'niennsjíntiaáatufuófiiperdefeíftibus tabularum Aîphon
fi,in fine fie habet/
Aiïùmo obferuatioriëm fada per Acbamïh,p.oft Nabugodonotbr HS» annís^í.mefis Achur demenfibw ægyptijsin ortuSolis3in pundum folftftiàlcm æftïuakm, que
SC afiumftPcolèmitis in Almagefti didioge tertia. Quærahoc igitur in tabulis Ai/
phonííí 8¿ reni pus illud redada ín fexagêarias:eric 3 i.tertíayy^^ prírtia/Medíus mo/
tus Sfilíl ad meridiana Akxâdriæ^.fig jo.grá. i z.mí.j.fecuhdá.Sed fecundum Pïole
meum,m£<iíus mocas erarj.íígná.d.íngra.jz.ríií2.fecunda. AequatíoautemSplís,
fecundiWPtôlemæùm ^tJ. mí.'S¿.immínqerida fecundum tabulas Alpfionft circa 51.
mi.Ecee qüôd fecundum tabulas AÍphonfí, tíüllatehus Sol tune eft íngreílus prímft
'minutum.6ahcrí:feá ad rhinus habufe adriuc tranfi re, 35. mi.qeï circiter ficqi eri t diffe
rentiarçircâ i^ho.Item capio aliam obferuatlonem fcilicet Abrachís»de ínrroftu S.Q/
lis in piihdum æquâfrpdiàleni autñnalemxquam refumpfit Ptplemaeus, ubi íu¿>ra ab
Alexándrí mortc-irí; aiínís. æîgÿptq^pôft j.díes laguahí. id eft 7. dierum reftaurato
rum,i2.ho.ín Alexandria?cempus illud redudum ín fexagenar¿as,efti8.téttíaz.fecS
da 48.príma.Medíus motus Soil's ex tabutís Alphonfi ?.fig. ¿ .gra.i*. mi.a^.fecunda*
Aequatio Solis fuft fecundum tabulas PtoÍemgí,qüíE pró tunc uedoresdicebantur;
ikgra.9.mi.Patet ergo quod eft differentia p.mi.gc de tepore4* Ho.flif plus: fed fecudS
aequationes tabularum,eritdiffcretia maior. Item accipio obfefuatioriem Ptolemæi
de introitu Solis in eundem pundum pofitum ibidem, ut didutii eft : fcilicet anno á
morte Alexandri 4ff 4« incompleto de annis ægypttjs,poft8; dies mentis Acfiurde
taiêfibus Aegyptiorum is». ho.fer¿48*nii diei.Tempus illud redudum ad (exagena/
rias,4ff.tertia.sr.iecunda 4.3.prima. Medicis motus fçciïdùm tabulas Alphonfi 5-fig«
?.gra. 28.mi.çî.fecunda ad AlexIdrum.Secundum Ptolemaeum uero fig.2. gra.jn
mi. Eft ergo differetia unius gra.u.mi.Et fecudum aequationes Alphonfi eilet maioi
SC de tempore erit differentia unius diei, 8C tertia parte diei. Certê tâtus defedus ni
rnis effet ùi cabulís.Sedín obferuátíone Albategnide Sole,nort inueniecur error nosabilis ualdeiquia tabulacores harüm tabulârum ut dixi,per eandem obferuationetii
Solis circuitum menfí funt, 0¿tah'á inulta quæ feqúuntur ôipræ/
cedunt defedus tabularum,& íupputáío/
num refpícientía.
t

Cortedíonis TabularumAïphotifi.

Finis;

,

'

1174

. -•
'

r

■

'

..

..

'

■

STELLAE INERRANTES EX CARdtnahs CufanijNiceni, & Alliacenfïs ob/
ícruationíbus Cuppütatæ

J Longitudo . Mtudo
N<. J
77
’
27
■
40
Ÿ
7 . 20 S
dM5 1
I Corner Y
I CepheiDexter Humerus_______ 7
4-0 Y M
0 S , Î 62P 1
Andromeda: ÍSap-*»
| »• »• Y «4 JO $
I
5 $
J -,,^.,1;
, ■ ;
24 yo Y 2ff ?O S
1
5 i?
1 ñ ,.'5híba
28 ; 40 y 4
10 M
4 E~l
,.^.|Vwer;v
L
its
0 y 20
5 1
O M
Caput Medufae Algol 77
20 40, V 3J
0 $
2 K¥~
Perfei heus Dextrum
12$ yo\y 30 0 S
2 •J52f
Viarum 5
I 24 40V S
20 S
S fi#
h jog 4
P
S
pkiadum
iBoreaIiOT
... :-s E#
pj 10 v 4
40 5
S
i Minimi
l2f 40 V y
6 s .. y
.1
I T i In ñáre V
I 2? 4°
4£ M
i
\ 2 Inter hanc & Boream i t
20 H [4 yy M
Ï4x«4nm
¥Intereandem
, |,r
s» à|y
$0 M
I
yo m
Sucularum
1
5 c?*
/Quinta
2
50 n 2
'o m
¡ &
■e

I

/ Sexta '
J Septima

: ç Humerus Dexter
Orionis ^Humerus Sinifier
Aurigae 5 Dexter
Humerus ZSinifter •

'

*
lr

40 n: 5
4-onjs

o m
10 m

**
u
23

’ e 31117
2OIÉ/17
Soit 2Q

© M
50 M

>

£2

14
_| 17
C¿inís'SMaÍ0r
Minor Procyon .

20

5

Ô*aW|
I

2

o SI
P s

2

c?*

20 g5
4à~sT
4Qg5 *
is s
« 4023 îF^yô m 7^
iff
-7'

- o

m.

;

¡T
i c?r

'

¡GAÍALOGVSSTELLARVM FIXA/

rum ex Cardinalium,Cufan^Níceni 6C Allia*
cenfis obferuationibus»

Àfellt S Boreus
AlcU1 "I Auftrínus
Pectus g&pñdíepe
Dubhe humerus Vrfaé ,
Lucida Hydri
Regulus Cor &
, ,
CehjíxftCauda &__________ .
Cauda Vríg maions
MediaVrfç
VŒT
Vindemiatríx_________
Roftrum Coruí
Aladexrra Corui
__
Bootis Humerüs Óñífter
Arduras _________ _
Sptcaw
Haftik Boons
;
I Chelæ Lances Auflraíis
! Chelae Lances Borealis
I Lucida Coronae
1 Serpencartj Palma_____

Longitudo LdtiiUdo
*°¿l| 10
1
iàÙ 11
2
1
O
. i». . 4P SI 49
1 20
21
O
2} j° SI Jo
2J
H p «g i li
5

10 «g

S)

0
AO ttg )8
lOsQs
18
3 __
é ~ 20-Êu 21
'$_ 50
; 14
10
40^=’49
18
20

17
27

I

Corm An tares
Herculis Caput
Caput Ophiuchi
•’M*

ioM)

4$
OS
50 M
io S
JÔ 5
$0 S
JO

o mio

jj__
$
27_
î
8
1«
20

10
4® m 144
ont|î7
4°í¡4
40^ H7
$o$ip
40-75

ó

N4*

4i
4i CM
2 ’

2J
11

il
»!

e

1^

4G $

i
r tf»
___ J. H2
f 5
M;
Ml „ J c?i JF?
I |T5 2
M

H si
10
40
50
o

jô s ___ i I
O

M

40
jo
JO
p

M
S

s

O ¿M

9

1 M*g-1

40 S 1

S
3

o M
jo S

o $
P $

I
t VTïïuTfCMkns, lucida Lyræ
I Aqutla» Vukur uolans _____
1 Delphini ^AuH'rale
I rhomb. > Boreaig_______ •
DelphíñTcáuda
V mbihcus Pegafi?cap.MedufaE
Fpmahac
Cauda Cygrtt_________ _•
Pegaft crus
Cauda Ceti
j Ala Pegaft.

Longitudo

¡a

30

9

50
20

it

io

24.

50
20
I
21 O
o
10
25 10
2<í 4-Q
____
T2Z
40
*

j

Ldviudii

"•£> 62
-p 29
¿¡X' ! 5 2
ssk's;

33xj2ÿ
I
2J

os
10S

_J|c?q '

5 s
yoS
10 S
50 S

?j t * d
■ 5 W;

OM

2 I C?1 V Í
J

x io oS
I
X 31
os| »3¥à’~
Xi20
3 ft j
X j to 40 S \ 2_

OPERARVM COMMISSA, QVÆ VIDËNTVR
ledtorem nonnihil fortaffe impedire poffe, fie funt è*
tnendanda, 8¿ fîc omnia exiftima*
uimus notanda:
agtna.j.lege remànebût,paglna.r.(ege altera.d. pagina, æternâ, 14.legeqtiod pro quid. 24. quod lege prûquæ.î?, feu lege pre
fejneadëpag.lcgein infinitû.zp.aliter.jz.fine.jj.fublatiôe.jp.fiuelege pro fine.4 i.fic,42. motû.4 <5cfFe£ ^p.prmcipaÜp.i-o.fecsi
dû.fj.legepro raro ratiq.óo. qua lege pro quæ.6j.'habët.64.aiebat.tfS.pro ex lege eft.70.qu0d pro quo. et.eadê pagina, fpecía
Iius.7j.cii lege pro eum.74-extraftá.7<7.índucarís.8o.De côieatjris.Si.hanc,in èadê|irradiantis.8f.iege id pro in.8<s. aurin eadëalicw
ius.88.aâualkas.pj,fupponas.0.concQrdat fie centrû &fpecíaíius.97,.perm3net.io4.pofsíbííitas.io6.Vitá.io8.»notuú.ie9.exiftat.n;.
«erificacurftexcitatur.117.legeexproa.í2p.peraioné.iji.flue.ijz.atti»guntur.ij4.nBlÍHS.ij7.ponderar» iqi.uanhas. Hz.perfeílífjna.i44-pofido.t49.quafl.ifo.aut legeprout.iftí.principíatú.anímautemlegepagióp.ft principiatu.ijc.quodlibet.&ilr .17z.tegt.t7f.
tantulegepro tatúen.fic permittitur.18j.Dices.187.necefsitas.190.qu0d.ftfacies.rop.præferut. 201.qua.fi: hominem. 2 02. naturæ.zo4.
præteriille.ft eft.212.rotunditatis.216.tantu.ft cognofcis.226.nemo.228. aethereos.229,expeto. zj.. inc t titudit.é zjj. nulíus-zj?. mo—
petar¡o.Gallu8.z4o.242.re.z4j.Qjiare.244.conceptio&increat¡.24r.di«ion«.j48.íladde,zf4.m.> iH0rem.2fd.ellet.2f9.flt.2d7.Frjr.c1pi
wm.272.enarrabit.27j.fed.27f. quódqp.270. plericpft effentias,27î.funtftid.2So. in intellefiu.282.quódqMPt. ipfum.293.& pro te,: 79;
íubflftere.joz. Venatione fap ientiæ. 302. cohfcienia.jtj.quos. fzó. calefaciens.jzj. àdeo.jzi.magnis.jjS Poteft.jfo. eft.jjS.fnpetdati«¡tate.jái.omnís.jdz.deputaftitua.jtfd.interiús ft quæ. ftperpro par.370.etttus. j77.uiticenti. jSj.fperare ficpignus, jse.efficïtur.joj.
unquam &uiuentë.j9f.latitabat.jp17.filicis.4or.quia.4oj.affeauofosa'generant,ftgenerat404.fenflriuû.40f,tamê.40i. cadaneribu»
4iS.quant3.4z;.ádeo.4f4.fponfa4óf.fubtrahi.47t.ñannuin fic erít.qSi.uoíuntatS &morfqs.4pi.uirtutis fubtiiis.4P4.an,49f.fomitem
qpS.íii quatn fie fe.foo.fortitus.foj.tuá ft’nos pro non.foz.ueniffent.fto.hominis.fkJpfos.f tp.eft. fic ilía.fip.lege han poterit.fzr.íegis»
fic uirtute fie interiore homine.rzz. íapefuefiirí.f24.obedictiaf2f.generat¿<proced)t&haberet.f28.períe<Sio.f29,quíefj8dele,etintec
rio uerfft.fjj «¡k.fj4.cfle,& reí ftfacias.fjir.prophetæ.&uidentur.fjS.perhibuerunt.-jp.deû, > uita fi: uitainft foelícitasftnidefiiturL
f4i.aninia,f4j.peccatoris.f47<que(n.f4p.commnniorS:cordeffo.filti.j-fj.utiMta.fff.uoluntariû.ff7.1egeu6 notâ.ffS fine. fóo. fpecíe
<5ccognoieuntar ô:habuit.fd4.ipfum.f(5f.fontê & definit ficappareret.f70.cui ftrefpondetur. 771. imaginari,& conuexù ftconuexitatë
j72.forma,fieíapientíara. f?4i lege tanto plus eft cognitus. &ille.rzf.laborat, 774,pafcua.rrz.ipfum.fzóknaíHsCí pafsíbilitas.fSo.ft
pro eft lege.ft figuræ.78i.quâ r8f .dei.fStí. ciaritate..f6S..c5form.itate.f9o.habet.f pS.ante & dabile.799.funtethominS ft eft pro
corruptibile.tfot quidé.úoz.tollens. fir flit,&rapiatur, do;.quid &haberet>do4.canfideranttir.dof.Sicpro flcut. 007.debemus & feruâs,
dog.quid & teneberis. 611. creata & ipfam ftrefpícit diq.uertës.tftf diuerfàs. aia feripturar & nullus & ea.dizîtios pronô.ft tiitâ.ôrp.
gaudium ficEtpro Vt.ft deieitatio.dzo.tbrma&ïllé 6zi.ínclín<inttir.<í2f.glackm ft quia Ci mundo ftqùHqsit eadêpagdeletu.ffzcS.tn®
ducáret.dí.S.ln immortáli;<7zp,abfcondi& patre,itê d-knifl,ftin eadêpag.legemultip>rcata.(5jo.deo. 0 j2, lege, nod nifi occulta font
Crin eadem pag.quidâ pro quidem.<5jj,fitiem.dj4.forma,& capitur.djp.regere & regem ft fotas. tfqo.dfgnitâtc & Jongítúdo.<¡4t,'dele
ïpfa.rfqz effeâum.ft máxima. 647,ex pro en legendum. ftinceperint.áqf. fijfficit & iudic4re.t54d.kge Angula quad^Jemper ftip
fum, & ex gratia.449.fpiritu fic obediret ft indicamus ft fcilícet,&occultus ft perficere ft procurare, ojo.fit ft mulieris pulchri, ¿fí.
pratfen tat nr.<íf2.Chriftí. 677. quod cijqj ft dícere.tffB illl ftempírici,fthuic.66i.refurgetis ftfackns ftguiefdt. <542. fidc&quam.ódj»
fpiritus & morales.óCq.manent.cScíf, «eró & duritatis ft perfeñifsíma ft excogitari & perftiaflbile quod effet Deus.<5<57.nQm)ne.rf<58.
Cbtt)íit.d7o.inteíleftus,í7i.fillorumftfenfibilibus,ó7zpotentias.<f74.filioñ: uniuerfi ft afpicít 677. vegetati tiaft appetatur ft fenfitmae
ftiuduitft uerïtatemQ. <¡76-. creatoris &fapientiam.dSo. nos ad & certe. óSi. obediêtiam&diligêtifsfmèft quía.tfSz.intelk&us.&plaa
tatam ft lie ft cuftodia. <7S4.habeat ftanimalib. <5Sf ilia àpatriarchatui.687. coaitio, cfSgj. note ft qua ftfpirituali & patricius, 690Í
tegeoperam dare.tfpt ftriftifsimani.ft exemplum,tfpz.uacante ft poteftas ft ibidem fttantæ.opj.iunitiifam ft ácn ftfecundum.tfpq»
quæ ft finita ft tantu ftfingufos a quatidatn ft fpiritibus.tfpf,regnat ft fcribit.dpy.fanftas ft ccnfentur ftrepræfentans ftfæpe.crpS.oç
culti.tfpp.quo ftfruftrari ft procedentes yoo.quodzor.ipfiet cura7oz,importunè.7o4.præpofltû ft prætulit .70rdoit0res.707.lmpt>-.
tare.7oS.fcilicet fic gaudeat.7opiæquè.7it.uidcamp ft qui 7i2.remorari.7ij.textus & patres ft libera et côgegâtîs&c0nfi)ltationi.7i4infailibiliter.fif.concilijs ftpulcheriatn&licet ficfcribenti.71ci.iege ex pro &.7»7.allegationum ft ftatuta ft Toletano &obi]’cienti.7»p.'
gnid ft Apoftoiica.720.iudicium.72i.fubfcriptionesfttirbis ft cóparereft fanña & damnationi.7Z2.fubfcripfl ft reliqui fie ab. 723. faerarum.724.omnib.fic obediendutnft conftituitur 716, effeftum ftftatuti&uniuerfltasft iniquèfic fententiam ft intieftigando'ftdej jnatiuè.fzf.dclecuft lege terminos ftadminiftrationes ft fnbtjcit. 7z8.quia ft pfincipatti.7jo.definitores,7ji,diftamine, & tacitp.7j2,
appellatumftahq«em;7j4ilege nô pro narh.737.obedientiæ ft Taurino.7jtf.ftabilia ft côcutiêda,7j7.ueritate & corrlgere‘7j8.coneíliá
rum ft concilij.7jp.lege,qui in uobis eft ft petrus.74i.capite ft libera fic quia ft conciHum,744.Romanam ft omne ftquia,74f.fubfcribit
ftfubfcriptíonibus.749.1ibrare.77o.decláratlo.7fi.eorundem ft fanfta.7fz.Romanæfic collegium^ Concilium fth,abet.7f4.omni&
ordo.-.ff.quí./jó.primus.777.admonendi ftrefotmationé ftconneniat ftucterift myfteriorij ficfciant.7fS.tegefnbt)ha,7<io,quia præfeitum.7<5i.quandoft aliquem ft ipfos.yíz.munerezáj-tnueniunturft formidat.7CÍ4,confonant?.7iítf,offíciorum ft quifqueft inquit,'
7<57.quæ.7r73.iifificconniuenciâ{& coniuentia.769.dormientiii.77o.ipfum.772.focis ftRomæ ft approbata.775, Ipfls ft nomêftuidere
turetunjuerfale&diftributluè&quoniâ’& minifterialí.et minifterialÍ774.quiaS.' çôflittitâ.77f.Bib!i«.77d.côfbda!itates & politi» ft di
fputationisft prauus&difputationis & difcreparet.777.pœnas,778, eorum.7BQ.difpofltíoní, ftlegeinuerItate,&SYÍueftro.78i.cep!t»
7Bf.regrium,&elí'gerent.78<í. facer do tij ft tame ft cerros, 787. totii, 788. utriufqj ft ®d qua ft pontffices.78p.nquo ft principes ft qu§do
& ordine ft quifquis.7pi.tnftauraiidâ& nos ft profpexi.792.fiet.7-pj.hoc.797.experttts.800,fubfequJtíb.et Synorfoft Firmitas.8o».unii ft
. üriête.Goj.noftris ftEpifcopormn ftPiJfsimi. 804. mancipatur ft mala & manuducantur.ft ueft'er ft uniüérfali.Sof .maxImè.Sod.qu?
habuit,8o7.autê.8o8.perficit,8op.Coetii & protoprincipes & principes.Su.quá.Sií.reueíator. Sij.prteíudiciú& conúentui.Siq.magnos
& nobilis & ulla fic conferifu.6if.fiat.8itf.confilia,fcripta.8i7.alius.StS.negociationis ft cefilia. 820. Ptjfsínnis.Szi.táquá.Szz.ímperiíu
S23.ecclefia ft eis &fîgura£ft ipfæ & flrnitar.a.827. contrafiianis & primo & ntittcft principl.8iz. perttidoflus & qúi. 8;j. utrocp.Sjtf.
perftiterint.Sj9.mehÎæ>842.falutitS43.tradütur,844,liberieficEtpro Eftft conformante ft duritie.84f. inc5ucuientía,84S,preíbytereríi.
& præfuptuofam.Sfz.afferereôcfanéta ft conftituti ft fpecíe &.cômtinicanti.8f4.CSmunion?&apofiolos. 877. lege omnia qua: & re—
nuticiuerit.SfS.diffiteri Sc illimi naté.írp, carné ft igitur. 660.lege ft e. pro &.8(f4.fapi?tias,et relucentia fttêdimus<8<$f.omnes.86<5. Aef
culapf|.3<57.æqualitate.86p>participatlone.87».dieunt(87z.princilpiat3,878.regione& Anglicusft maius.BSo.ipfo.SSi.qua.Sfit.àuero
ftinuicc ftquodlibet & Qjiód.S84.fierifttuoftl!l¡s & uif..S8f.rcriptâ.88<5.diftarû;&fcribêdi6cEtjâgelio887.præferêdî!ft perfuaflt.888,
uoluptaeê Sc nec.Sçi.unquâ ft blafphematficcófubftátialis.Síy. côtradicereftirrepræhçnribnis & fl profit. 894, eîdê.89f.præftitit.Spq,
nefeiret & nolens.qoz.propefic procefsione sterna ft fine fui.poj. Arabes, qof. apparerêt.po<7. quæ ft mortui.907.ingerí! t.pio.omnia.
912 promififfe, 914. indicis etcontemptû ft Vnde. pifi.rqagû ft fecerint ft percuffl ft paruerunt ftprophetâ ft con cinnafti,p»7 mortalír.’
918.fi ÿtç.præuideritfic apud.922. difeedere ftEuangeltj ftperfeftusft quadâ.pzj.buccellâ ft uade.pzd.arripuit&tuis. pztf.ultimum
werfura dele.p27.partem ft qustft motu.pzS. perhibentft mille&per ft perhibet,qzp.patefecitft perhibetis ftponunturft publicati?
ftplcna ft afsignarcttr.pjo.exercitiupji.perfona.&lege in eadem'pag.inter ipfam.972.a quo neceffariô & inftruit.pjj.domini eft annus
ftqtiadraginta.pjr.funtcg ftcon l um .940,æqualiumlaterum ft curuum.p4t kge fit areaft circumferentia.968.deinde & propefi
to.pSo.prætermifftim.ptfz.præmiffafichabes, píq.reífamft proportionem. 966. peneftdemonftratur.pfip.quadrantis&curuâ.pYo,
ad pro ab.97i.fuperficíem.9z<í.proportia<i.ib¡fes ft lege Et ex. 977.præmifla.p7S.pluriû.p7B.Ex.98f.longam.p8<i>Si,p8p.perpendicij
Ilatls.ppS.commefqrabiies,&fagitta.joiS.circuli.»02t. æquianguli.iozz.omnes ft rurfus.tojr.fiante,1041, deferibit.104;.defcribit.ioqf,1
geometria.iofd, medietate ft.tor?. ipfam & reftangu!a.»o6o.habes.iod4,fl effet.107T.uolueri6.107f.rup- t
pofitio, jo8ft Nam. TFor.quod. rnj.tamen. ni4. iílam ftfuperficjem
ft libros & feripta, 1127 ksquaü’^

P

EX O f B I C I N A HENRICPETRÎ/
NA, M B N S É
fi N N Ó M* D, L X V.

A V G V ST 0»